V. Sistem finansiranja u praksi: Studija slučaja Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru Sve prethodno navedeno pokazuje da finansijska autonom ­ija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini zavise od spleta strukturalnih faktora – od fiskalne moći osnivača i regulatornih ograničenja, preko projektnih i organizacionih kapaciteta, do demografskih pritisaka koji oblikuju upisnu bazu. Drugim riječima, kako smo već i istakli, reforme ne mogu biti linearne, budući da početni položaj univerziteta nije jednak. Upravo zato je za razumijevanje stvarnih dosega i ograničenja postojećeg sistema ključno što detaljnije sagle ­dati konkretan institucionalni i finansijski profil jednog javnog univerziteta. U ovom dijelu dajemo studiju slučaja koja pokušava ilustrovati kako se opći sistemski obrasci manifestuju u praksi, te koje specifične izazove i razvojne mogućnosti jedan univerzitet ima u okviru vlastitog norma ­tivnog, fiskalnog i demografskog okruženja. Univerzitet„Džemal Bijedić“ u Mostaru(UNMO) izabran je kao studija slučaja zato što na jedinstven i analitički posebno vrijedan način objedinjuje većinu strukturnih izazova koji obilježavaju sistem finansiranja javnih univer ­ziteta u BiH. Prvo, UNMO djeluje u jednom od fiskalno najslabijih kantonalnih okruženja, gdje nivo budžetske podrške visokom obrazovanju znatno zaostaje za potre ­bama razvoja i stabilnosti institucija. Ovakvo okruženje omogućava jasnije sagledavanje kako ograničeni fiskalni kapacitet osnivača utiče na svakodnevno funkcionisanje univerziteta, njegovu kadrovsku dinamiku, zadržavanje stu ­denata i mogućnost planiranja. Drugo, UNMO je univerzitet sa široko definisanom formal ­nom autonomijom u statutu – širim normativnim ovlaštenjima nego većina javnih univerziteta u Federaciji BiH. Taj kontrast između formalne autonomije i realnih finansijskih ograničenja pruža rijetku priliku da se analizira razlika između„autonomije na papiru“ i„autonomije u praksi“, što predstavlja jedno od ključnih interesovanja ovog dokumenta. Treće, UNMO posluje u izrazito konkurentnom lokalnom i regionalnom obrazovnom okruženju, budući da na prostoru istog kantona djeluju dvije javne visokoškolske institucije. Ova konkurencija dodatno oblikuje finansijske mogućnosti univerziteta, utiče na upisnu bazu i otvara pitanje kako u finansijski ograničenim sredinama funkcioniraju univerziteti koji dijele isto tržište studenata. Četvrto, demografski trendovi u Hercegovini – uključujući dugoročno smanjenje broja maturanata i kontinuirane migracije mladih – snažno utiču na stabilnost upisne popu ­lacije UNMO-a. To ga čini reprezentativnim primjerom univerziteta koji mora upravljati visokim demografskim rizicima, pri čemu se posebno vidi koliko unutrašnji kapac ­iteti i strateško planiranje mogu(ili ne mogu) ublažiti eksterni pritisak. Peto, UNMO u svojim strateškim dokumentima eksplicitno ističe potrebu za diversifikacijom prihoda, projektima i institucionalnim razvojem. Ova usmjerenost daje dodatnu analitičku vrijednost studiji slučaja, jer omogućava proc ­jenu kapaciteta jednog javnog univerziteta da aktivno razvija vlastite izvore finansiranja, čak i kada su budžetski transferi osnivača i drugi vanjski izvori ograničeni. Na kraju, UNMO predstavlja primjer institucije koja je dovoljno velika da odražava tipične strukturne obrasce javnih univerziteta u BiH, ali i dovoljno specifična da ilus ­trira kako se ti obrasci transformišu kada se univerzitet nađe u okruženju slabog javnog finansiranja, visokog demografskog rizika i intenzivne institucionalne konkurencije. Upravo ta kombinacija čini ga optimalnim izborom za studiju slučaja koja treba da pokaže stvarne domete i ograničenja trenutnog modela finansiranja visokog obrazovanja. V.1. Okvirni institucionalni i finansijski profil UNMO UNMO je počeo s radom 11. februara 1977. godine na osnovu odluke Skupštine Opštine Mostar. Nastavno-naučni proces Univerziteta je 1992. godine privremeno prekinut, da bi krajem novembra 1993. godine ponovo nastavio s radom. Prema Rješenju o upisu u sudski registar od 15. novembra 1996. godine, broj UF/I-458/96, evidentirana je„rekonstruk ­cija rješenja registracije“ čime je uspostavljen univerzitet kao pravno lice. Osnivačka prava nad Univerzitetom vrši Vlada Hercegovačko-neretvanskog kantona na osnovu Odluke Skupštine Hercegovačko-neretvanskog kantona br. 02-01-XXV-227/13 od 28. juna 2013. godine. Usklađivanje statusa Univerziteta sa Zakonom o visokom obrazovanju u Hercegovačko-neretvanskom kantonu(u daljnjem tekstu: Zakon o visokom obrazovanju Kantona), pripajanje osam fakulteta Univerzitetu i promjena statusa fakulteta kao pravnih lica u organizacione jedinice Univerziteta izvršeno je 8. jula 2015. godine. Osnivač Univerziteta prema Rješenju Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 33