ФОНДАЦИЈА „ ФРИДРИХ ЕБЕРТ „ РЕВИЈА ЗА СОЦИЈАЛНА ПОЛИТИКА 2009 Год. 2, Бр. 4, Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 Издавач: Фондација ” Фридрих Еберт ” - Скопје За издавачот: д-р Хеинц Бонгарц Dr. Heinz Bongartz Главен уредник: Маја Геровска Митев Уреднички одбор: Мариа Доневска, Благица Новковска, Јасминка Фришчиќ, Лилјана Јанкуловска, Ирена Трајковска Теренски истражувач: Светлана Трбојевиќ Лектура: Инда Костова Савиќ Техничка подготовка: Тодор Трајковски Печати: Пропоинт- Скопје Тираж: 300 304

СОДРЖИНА Вовед 307 СТАТИИ: Osvrt na vlijanieto na ekonomskata kriza vrz materijalno-socijalnata polo`ba na rabotnicite vo metalnata, elektroindustrijata i rudarstvoto vo Makedonija, Mare An~eva 309 Procenka na vlijanieto na globalnata finansiska kriza vrz socio-ekonomskite determinanti i zdravjeto na naselenieto vo Republika Makedonija, Fimka Tozija i Dragan\or|ev 319 Ekonomskata kriza i odrazot vrz neformalnata ekonomija, Jovan Pejkovski 337 Socijalna dimenzija na ekonomskata kriza: percepcii na gra|anite, Maja Gerovska Mitev 355 Politikata na vrabotuvawe i ekonomskata kriza, Osman Kadriu 375 NASTANI, OSVRTI, PRIKAZI 393 Регионална конференција: Ефектите на финасиската криза на Балканот и социјалдемократските одговори, Марија Стамболиева 393 Bela kniga za Socijalnoto vlijanie na globalnata ekonomska kriza vo Zapaden Balkan, Pol Stabs 396 Годишна средба за социјални и економски политики на УНИЦЕФ на тема: Влијанието на глобалната економска криза врз земјите од Централна и Источна Европа(ЦЕИ) и Заедницата на независни држави(ЗНД) и последиците од кризата врз состојбата на децата во истите, Ilija Talev 397 SOCIJALNA STATISTIKA 399 305

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 306

Вовед Globalnata finansiska i ekonomska kriza, koja ja odbele`a 2009 godina, prirodno se nametna kako tema na ~etvrtiot broj na„Revijata za socijalna politika“. Imeno, site socioekonomski indikatori, kako i sostojbi na pazarot na trud, ovaa godina bea usloveni od vlijanieto na ekonomskata kriza. Politikite i merkite za podobruvawe na socijalnata blagosostojba bea soo~eni so dopolnitelen predizvik, bidej}i istite treba{e da odgovorat na zgolemenata potreba i pobaruva~ka od strana na kategoriite gra|ani, koi direktno ili indirektno, bea pogodeni od krizata. Antikriznite merki od socijalen aspekt, prezemeni i najaveni vo 2009 godina, se sostoeja od indirektni(ekonomski) olesnuvawa, ka ko i direktni socijalni intervencii - preku otvorawe SOS prodavnici i subvencionirawe na korisnicite na socijalna pomo{ za tro{ocite za elektri~na energija. Sepak, seopfatnosta i efektivnosta na ovie merki pretstavuvaat predmet na pogolema diskusija. Za taa cel,„Revijata“ se obide da napravi uvid vo socijalnoto vlijanie na krizata vo Makedonija vrz odredeni domeni, kako i analiza na efektivnosta na sistemite na poddr{ka, vo uslovi na kriza. Prvata statija od„Revijata“(An~eva) ja istaknuva materijalno-socijalnata polo`ba na rabotnicite vo metalnata, elektroindustrijata i rudarstvoto. Avtorkata istaknuva deka kako rezultat na ekonomskata kriza rabotodava~ite se odlu~ija za namaluvawe na brojot na vraboteni od delovni pri~ini, primena na merkata„prinuden odmor“, namaluvawe na dogovorenite iznosi na platite, nadomestocite i dodatocite na plata, itn., no seto ova realno ne pridonese za sakanoto namaluvawe na vkupnite tro{oci, tuku samo za vlo{uvawe na materijalno-socijalnata polo`ba na rabotnicite. Narednata statija(To zija i Ѓor|ev) ja analizira ekonom skata kriza od aspekt na nejzinoto vlijanie vrz zdravjeto na naselenieto vo Makedonija. Spored avtorite, postoi nedostig na efikasen sistem za sledewe na vlijanieto na ekonomskata kriza vrz zdravjeto, no deka e o~ekuvano finansiskata kriza da zasegne odredeni ranlivi grupi, kako: doen~iwata, malite deca i majkite. Nedostigot na efikasen sistem za upravuvawe so podatocite vo zdravstvoto ja spre~uva procenkata na efektite na ekonomskata kriza, pred sé, ranite javno-zdravstveni efekti. Statijata za ekonomskata kriza i neformalnata ekonomija(Pejkovski) razgleduva eden od najgorlivite socijalno-ekonomski problemi- neprijavenata rabota vo uslovi na ekonomska kriza. Avtorot istaknuva deka odlukata za vleguvawe vo neformalna ekonomija vo vreme na kriza i rececija se donesuva lesno, no za odlukata za izleguvawe, treba mnogu pove}e. Namaluvaweto na javnite rashodi, zgolemuvaweto na transparentnosta pri odlu~uvaweto, razvo307

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 jot na rabotnoto zakonodavstvo, fleksibilnite formi na rabota, se samo nekoi od merkite koi mo`e da go podobrat pla}aweto danoci i da ja namalat potrebata od rabota na crno. Tekstot za socijalnata dimenzija na ekonomskata kriza(Gerovska- Mitev) pretstavuva analiza na percepcijata na gra|anite(vrz osnova na reprezen tativno empirisko istra`uvawe) za vlijanieto na ekonomskata kriza. Vrz osnova na istoto, se sogleduva deka kaj odredeni kategorii gra|ani dojde do vlo{uvawe na pristapot kon pazarot na trud, socijalnata za{tita, obrazovanieto i zdravstvoto. Analizata poka`uva deka 70% od gra|anite o~ekuvaat krizata da gi vlo{i sostojbite vo sistemot na socijalna za{tita, dodeka 61% smetaat deka visinata na socijalnite pari~ni nadomestoci treba da se zgolemi vo periodi na ekonomska kriza. Poslednata statija ja prika`uva politikata na vrabotuvawe vo periodi na ekonomska kriza(Kadriu). Avtorot istaknuva deka vo aktuelnite ekonomski uslovi, Makedonija treba da se anga`ira vo razvojot na ekonomski kapaciteti koi pretstavuvaat objektivna mo`nost za otvorawe novi rabotni mesta(zemjo delstvoto i stranskite investicii). Na krajot, preku prilogot- socijalna statistika,„Revijata“ se obiduva da dade uvid za odredeni negativni dvi`ewa vo 2008 godina, koi, me|udrugoto, mo`e da se protolkuvaat kako rezultat na ekonomskata kriza. Taka, soglasno oficijalnite podatoci, zabele`livo e zgolemuvawe na brojot na prijaveni nevraboteni lica vo 2008, sporedeno so 2007 godina, kaj nekvalifikuvanite i polukvalifikuvanite lica, pogolemo koristewe na pari~nite benificii za nevrabotenost kaj sezonskite rabotnici, zgolemen broj prijaveni nevraboteni od albanskata, turskata i romskata nacionalna pripadnost, kako i zgolemena stapka na siroma{tija kaj drugite doma}instva so deca(samohrani roditeli, neven~ani semejstva so deca). Uredni~kiot odbor gi povikuva site zainteresirani lica da dostavat svoi prilozi za idnite broevi na„Revijata“, soglasno povicite koi elektronski se dostavuvaat do site relevatni institucii i organizacii vo zemjata. Osobeno se ohrabruvaat mladite istra`uva~i koi rabotat na svoi magisterski i doktorski trudovi da podnesat delovi od svoite istra`uvawa. Sekako,„Revijata“ e otvorena za site ostanati, koi so svoi inovativni prilozi}e pridonesat za afirmirawe na kriti~ki i proaktiven pristap kon socijalnata politika. Urednik: Maja Gerovska Mitev 308

СТАТИИ СТАТИИ m-r Mare An~eva, 331.56:622/622]:338.124.4(497.7) m-r Mare An~eva, Generalen sekretar na Sindikatot na industrija, energetika i rudarstvo na Makedonija, Skopje Osvrt na vlijanieto na ekonomskata kriza vrz materijalno-socijalnata polo`ba na rabotnicite vo metalnata, elektroindustrijata i rudarstvoto vo Makedonija Резиме Globalnata ekonomska kriza vo Makedonija najte{ko go pogodi sektorot na rudarstvoto i prerabotuva~kata industrija, a vo nejzini ramki osobeno proizvodstvoto na metali, delovi za avtomobilskata, elektro i tekstilnata industrija. So padot na fizi~kiot obem na proizvodstvoto, po~nuvaj}i od oktomvri 2008 godina, rabotodava~ite se odlu~ija za primena na razli~ni merki za namaluvawe na tro{ocite, a naj~esto za namaluvawe na brojot na vraboteni od delovni pri~ini, primena na merkata„prinuden odmor“, namaluvawe na dogovorenite iznosi na platite, nadomestocite i dodatocite na plata, itn. Ovie merki ne mo`ea realno da pridonesat za sakanoto namaluvawe na vkupnite tro{oci, so ogled na relativno niskoto u~estvo na tro{ocite za trudot vo strukturata na vkupnite tro{oci vo ovie dejnosti, no pridonesoa za vlo{uvawe na materijalnosocijalnata polo`ba na rabotnicite. Globalnata kriza ja pogodi makedonskata ekonomija vo odreden obem, no nejzinoto vlijanie na vlo{uvaweto na materijalnata i socijalna polo`ba na rabotnicite i namaluvaweto na nivnata kupovna mo}, sekako, vlijae multiplikativno vrz obemot na vkupnite posledici. Vo ovoj osvrt na vlijanieto na ekonomskatata kriza vrz 309

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 materijalno-socijalnata polo`ba na rabotnicite vo metalnata, elektroindustrijata i rudarstvoto se dava prikaz na: • Namaluvaweto na brojot na vrabotenite vo spomenatite industriski oddeli i grupi vo poslednite 10 meseci; • Socijalnite, op{testvenite i ekonomskite posledici od namaluvaweto na vrabotenite vo ovoj del od realniot sektor; • Dvi`eweto na primawata na vrabotenite vo istiot period; • Kupovnata mo} na isplatenite prose~ni plati na nivo na oddel/pododdel. Tuka e daden empiriski prikaz zasnovan(pokraj vrz oficijalnite statisti~ki pokazateli) vrz soznanijata i informaciite so koi raspolaga Sindikatot na industrija, energetika i rudarstvo na Makedonija, vo koj se organizirani zna~itelen del od vrabotenite vo ovie dejnosti. Klu~ni zborovi: ekonomska kriza; industriski oddel/pododdel; metalna industrija; elektroindustrija, rudarstvo; fizi~ki obem na proizvodstvo; plati; primawa; potro{uva~ka ko{nica; kupovna mo}; bruto op{testven proizvod. 310

СТАТИИ m-r Mare An~eva, Vlijanieto na globalnata ekonomska kriza, koja zapo~na vo finansiskite sektori, a potoa se prenese vrz realniot sektor, vo Makedonija se po~uvstvuva, pred sé, vo vtoriov. Iako signalite za vlijanieto na krizata, verojatno, mo`ele da se prepoznaat prethodno, za gra|anite, a osobeno za rabotnicite vo dejno­ sti­te od industriskoto proizvod­ stvo i rudarstvoto, sé zapo~na mno­gu neo~ekuvano, na po~etokot na oktomvri 2008 godina. Najprvo dojde do drasti~no namaluvawe na fizi~kiot obem na proizvodstvo, odnosno celosno prekinuvawe na procesot vo poedine~ni slu~ai, osobeno vo proizvodstvoto na osnovni metali, elektroindustrijata i de­lovi od rudarstvoto. Toa be{e, pred sé, posledica na enormen pad na pobaruva~kata za proizvodite koi se proizveduvaat kaj nas, prosleden so isto takov pad na cenite na proizvodite. Vakvata sostojba se odr`uva{e vo tekot na celata godina, iako del od pretprijatijata po~uvstvuvaa mali znaci na podobruvawe po prvata polovina na 2009 godina kako zgolemuvawe na pazarnite ceni, no ne i na pobaruva~kata. Vo sredinata na tretiot kvartal iz­gleda{e kako pazarot da se sta­ bi­­liziral, no ve}e vo oktomvri, sto­panskite komori vo ime na ra­bo­ to­dava~ite upatija novi poraki do Vladata deka sostojbata e daleku od stabilna i}e treba pove}e vreme i dopolnitelni merki za vra}awe na poziciite od pred po~etokot na krizata. Vo me|uvreme, u{te eden po­golem rabotodava~ od metalurgijata go prekina proizvodstvoto, a se najavuvaat i natamo{ni negativni trendovi i nepopularni merki kaj drug, isto taka, golem rabotodava~. So ogled na toa{to iznudenoto na­ ma­luvawe na fizi~kiot obem na proizvodstvo e faktorot koj ponatamu predizvikuva drugi posledici, da ja pogledneme prvo taa sostojba, prika`ana vo slednata tabela vo pododdelite od metalnata, elektroindustrijata i oddelot rudarstvoto. Tabela 1: Indeksi na industriskoto proizvodstvo Sektor Vkupno vo RM V Vadewe ruda i kamen struktura 100 3.85 IX.09 IX.08 90.2 97.6 I-IX.09 I-IX.08 87.6 85.6 I-IX.09 ø 2005 121.1 127.8 2008 2007 105.5 109.9 27 Proizvodstvo na osnovni metali 11.24 64.6 48.1 74.4 93.4 28 Proizvodstvo na metalni proizvodi 29 Proizvodstvo na ma{ini i uredi 31 Proizvodstvo na elektri~ni ma{ini i aparati 34 Proizvodstvo na motorni vozila, prikolki 35 Proizvodstvo na drugi soobra}ajni sredstva Vkupno ovie sektori 3.25 1.39 3.47 1.05 1.14 25.39 109.3 98.6 59.2 77.5 143.8 101.7 76.4 79.6 59.0 44.0 276.9 119.1 75.2 28.6 60.1 151.4 107.4 125.8 92.7 81.6 Izvor: Dr`aven zavod za statistika, Soop{tenie 6.1.9.63 od 27.10.2009 godina 311

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 Mo`e da se zabele`i deka vo pododdelite na industrijata koi u~estvuvaat vo vkupnata struktura so preku 25% vo devette meseci od 2009 godina, sporedeno so istiot period vo 2008 godina, ima namaluvawe na fizi~kiot obem na proizvodstvoto od 12.4%, do 56%, pri{to se najgolemi padovite kaj proizvodstvoto na osnovni metali i proizvodstvoto na delovi za soobra}ajni sredstva, dodeka edinstveno e zabele`an porast od 1.7% vo proizvodstvoto na metalni proizvodi. So padot na proizvodstvoto na osnovni metali, zna~itelno se namaluva izvozniot potencijal na zemjata i o~ekuvanite devizni prilivi vo platniot bilans, so ogled na mo{ne visokoto u~estvo na ovaa industrija vo vkupnite devizni prilivi na zemjata. Namaluvaweto na fizi~kiot obem na proizvodstvoto dovede do na­ma­ lu­vawe na brojot na vrabotenite vo ovie dejnosti,{to se gleda od dvi`eweto na indeksite na brojot na vraboteni, dadeni vo slednata tabela: Tabela 2: Indeksi na brojot na vraboteni vo industrijata {ifra Pododdel VKUPNO vo RM IX.09 IX.08 90.4 I-IX.09 I-IX.08 93.7 2008 2007 99.0 V Vadewe ruda i kamen 87.1 90.5 91.7 Proizvodstvo na osnovni 27 metali 72.2 82.8 109.6 Proizvodstvo na metalni 28 proizvodi 92.8 90.9 102.6 Proizvodstvo na ma{ini i 29 uredi 95.0 96.8 104.0 Proizvodstvo na elektri-~ni ma{ini 31 i aparati 87.6 89.8 93.5 Proizvodstvo na motorni 34 vozila, prikolki 80.7 86.4 95.1 Proizvodstvo na drugi 35 soobra}ajni sredstva 78.8 84.3 102.4 Izvor: Dr`aven zavod za statistika. Soop{tenie 6.1.9.64 od 29.10.2009 godina I-IX.09 ø 2005 85.7 77.8 88.8 103.4 104.7 77.4 45.7 86.8 Soo~eni so potrebata od itno namaluvawe na fiksnite tro{oci, rabotodava~ite se odlu~ija za primena na razli~ni merki, a naj~esto za namaluvawe na brojot na vraboteni od delovni pri~ini, primena na merkata„prinuden odmor“, namaluvawe na dogovorenite iznosi na platite, nadomestocite i dodatocite 312 na plata, itn. Ovie merki ne mo`ea realno da pridonesat za sakanoto namaluvawe na vkupnite tro{oci, so ogled na relativno niskoto u~estvo na tro{ocite za trudot vo strukturata na vkupnite tro{oci vo ovie dejnosti(vo proizvodstvo to na osnovni metali, na primer, tro{ocite za vrabotenite vo vkup-

СТАТИИ nite tro{oci u~estvuvaat od 3%, do 7%), no pridonesoa za vlo{uvawe na materijalno-socijalnata po­ lo`­ba na rabotnicite i enormno zgo­lemuvawe na nesigurnosta za ra­botnoto mesto, voop{to, i za o~e­ ku­­va­nite prihodi na kratok rok. Toa {to namaluvaweto na brojot na vra­ bo­tenite e srazmerno pomalo od na­ ma­luvaweto na fizi~kiot obem na pro­izvodstvoto, me|u drugoto, e rezultat i na enormnite napori{to gi vlo`i Sindikatot, koj vo izminatiot period, kako prv prioritet go postavi za~uvuvaweto na rabotnite mesta. Za`al, psiholo{koto vlijanie i stravot za rabotnoto mesto ovozmo`ija poedini rabotodava~i, m-r Mare An~eva, zloupotrebuvaj}i ja krizata kako izgovor za primena na nekoja od navedenite merki, istoto da go storat na mnogu polesen na~in, otkolku vo normalni uslovi. Takvi slu~ai se zabele`ani vo proizvodstvoto na metalni proizvodi, kade pri zgolemen obem na proizvodstvo e namalen brojot na vrabotenite. Pritoa, vakvite slu~uvawa se osobeno karakteristi~ni za rabotodava~ite kade rabotnicite ne se organizirani. Visinata na prose~nite bruto i neto plati(so site dodatoci) vo opserviranite industriski pododdeli e dadena vo slednata tabela: Tabela 3: Dvi`ewe na platite Pododdel Vadewe ruda od metal Vadewe drugi rudi i kamen Proizvodstvo na osnovni metali Proizvodstvo na metalni proizvodi Proizvodstvo na ma{ini i uredi Proizvodstvo na elektri~ni ma{ini i aparati Proizvodstvo na motorni vozila, prikolki Proizvodstvo na drugi soobra}ajni sredstva Prose~na plata vo RM Vrednost na potro{uva~kata ko{ni~ka I-IX.09 neto 21.595 18.303 17.736 11.620 15.652 14.832 13.004 16.179 19.886 april 12.730 I-IX.09 bruto 32.595 27.416 26.477 I-IX.09/ I-IX.08 neto 97.3 116.5 93.7 17.210 124.4 23.537 124.7 22.005 19.159 122.9 118.0 24.700 29.835 maj 12.992 116.4 126.1 juni 11.986 I-IX.09/ I-IX.08 bruto 90.4 108.5 86.4 108.6 117.0 112.7 107.0 110.9 116.2 % na ko{ni~kata od platata 58,2 68,7 70,9 * Иndeks na SIER 96,8 108.2 92,6 80,3 99,3 84,7 97,1 96,6 91,4 77,7 94,6 63,2 Izvor: Dr`aven zavod za statistika, Сoop{tenija broj 4.1.9.79 i 4.1.9.80 od 24.11.2009 i 4.1.9.62 od 09.09.2009 * Иzvori na SIER 313

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 Ovie podatoci sozdavaat privid za porastot na prose~nite primawa, {to ne soodvetstvuva so realnosta. Imeno, sporeduvaweto so prethod nata godina, vo slu~ajov ne e indikator za vistinsko zgolemuvawe na primawata, so ogled na promenata na regulativata od po~etokot na godinava i vklu~uvaweto na tro{ocite povrzani so rabotata (t.n.„hranarina“ i nadomest na tro{oci za prevoz) vo platata. Koga e vo pra{awe privatniot sektor, mora da se imaat predvid slednite indikatori: ♦ Ima rabotodava~i kaj koi se organizirani ishranata i/ili prevozot i rabotodava~i kaj koi tie ne se organizirani; ♦ Kaj rabotodava~ite so organizirani ishrana i/ili prevoz ne se manuva ni{to vo isplatata na platite, a kaj onie koi ispla}ale nadomest na tro{oci za ovie nameni, istite treba{e da se vgradat vo platite; ♦ Visinata na vgradenite iznosi vo platite e razli~na kaj razlini rabotodava~i, zaradi nemawe striktna regulativa za privatniot, kako za javniot sektor, a zavisno organiziranosta i mo}ta na rabotnicite da se izborat za zadr`uvawe na nivoto na primawata. Od navedenite pri~ini, prosecite ne se dobar indikator na vistinskite dvi`ewa. Ako se poglednat samo indeksite, mo`e da se dobie vpe~atok deka vo godinata na namaleno proizvodstvo, primenata na merkata„prinuden odmor“(koga se ispla}a 70% od platata), reduciraweto na is plati vrz osnova na prekuvremena rabota i, takanare~enite, primawa, nevoobi~aeno porasnale. Za`al, nema oficijalni sporedlivi podatoci, koi bi gi poka`ale to~nite dvi`ewa na primawata(sporedlivo bi bilo koga bi imale golemini so vklu~eni nadomestoci za minatata godina, na primer). Od izvori i presmetki na Sindikatot na industrija, energetika i rudarstvo na Makedonija- SIER, pribli`ni do realnosta bi bile indeksite dadeni vo poslednata kolona. Imeno, ako se zeme predvid deka kaj vadeweto rudi od metal i proizvodstvo na osnovni metali, ishranata, generalno, e organizirana(ne e zgolemena platata vrz taa osnova), statisti~kiot poka zatel e realen. Kaj drugite pododdeli, kade pove}eto rabotodava~i ispla}aa nadomest na tro{oci za ishrana, ako na prose~nata plata ostvarena vo 2008 godina se dodade minimalniot iznos na toj nadomest(20% od prose~nata plata vo dr`avata), pa potoa se napravi sporedba so platata vo 2009 godina, toga{ bi se dobile indeksite dadeni vo poslednata kolona od Tabela 3. Zna~i, prose~nite plati vo 2009 godina, sepak, se pomali od ona{to rabotnicite go primale kako neto iznos vo 2008 godina,{to, vo najgolem del, e posledica na vlijanieto na krizata. Duri, uslovno re~eno, i pri nominalno„zgolemeni plati“ pa|a v o~i deka vrednosta na potro{uva~kata ko{ni~ka e povisoka od prose~nata plata vo proizvodstvoto na metalni proizvodi i, re~isi, ednakva na nejzinata vrednost kaj proizvodstvoto 314

СТАТИИ na delovi za motorni vozila, dodeka vo drugite dejnosti, nejzinata vrednost iznesuva nad 70%, pa duri i nad 80% od prose~nata plata. Isklu~ok e rudarstvoto, kade pla tite se na pozadovolitelno nivo. Pritoa, ne smee da se zapostavi faktot deka zboruvame za vrednost na potro{uva~ka ko{ni~ka za hrana i pijaloci , koja bi trebalo da gi pokrie mese~nite potrebi za prehranuvawe na prose~no~etiri~leno semejstvo. Vo Makedonija voop{to ne se presmetuva vrednosta na „vistinskata“ ko{ni~ka, odnosno prose~nite vkupni mese~ni potrebi na semejstvoto,{to podrazbira vklu~uvawe na tro{ocite za site potrebi na semejstvoto(domuvawe, komunalii, obleka, obuvki, higiena, mebel, itn.). Nejzinata vrednost bi bila mnogu povisoka i pra{awe e dali dve prose~ni plati vo pomalku platenite dejnosti bi mo`ele da ja pokrijat. Ova go potkrepuvaat podatocite na NBM, spored koi, vo septemvri 2009 godina se potro{eni 76 milioni evra pomalku otkolku vo septemvri 2008 godina. Ova zna~itelno vlijae vrz BOP, bidej}i toj e visoko zavisen od potro{uva~kata vo dr`avata. Pri~inite, se razbira, le`at vo vkupnoto namaluvawe na m-r Mare An~eva, potro{uva~kata,{to, sekako, e posledica na namaluvaweto na prihodite i na porastot na nesigurnosta. Na krajot mo`e da se rezimira deka: ♦ Posledicite od globalnata ekonomska kriza vo Makedonija najmnogu se po~uvstvuvaa vo realniot sektor, osobeno vo industriite koi zna~itelno pridonesuvaat kon vkupnite devizni prilivi vo zemjata i vo koi se pogolemite rabotodava~i(metalna i elek troindustrija); ♦ Krizata dovede do pad na obemot na proizvodstvoto,{to vodi kon namaluvawe na brojot na vrabotenite i nivoto na nivnite primawa; ♦ Ovie posledici zaedno imaat multiplikativno vlijanie vrz vkupnite posledici od krizata, preku nivnoto oddelno u~estvo vo formiraweto na bruto op{testveniot proizvod; ♦ Posledicite od socijalen karakter se dopolnitelen„nus-proizvod“ koj}e se~uvstvuva mnogu podolgo od ekonomskite posledici na krizata. 315

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 Koristeni podatoci : Dr`aven zavod za statistika(2009), Soop{tenie broj 6.1.9.63 od 27.10.2009 godina Dr`aven zavod za statistika(2009), Soop{tenie broj 6.1.9.64 od 29.10.2009 godina Dr`aven zavod za statistika(2009), Soop{tenie broj 4.1.9.79 od 24.11.2009 godina Dr`aven zavod za statistika(2009), Soop{tenie broj 4.1.9.80 od 24.11.2009 godina Dr`aven zavod za statistika(2009), Soop{tenie broj 4.1.9.62 od 09.09.2009 godina Narodna banka na Makedonija(2009), Mese~na informacija 08/2009 godina Narodna banka na Makedonija(2009), Kvartalen izve{taj, ok tomvri 2009 godina 316

СТАТИИ Mare Ančeva MSc, General Secretary of the Trade Union of Industry, Energy and Mining of Macedonia m-r Mare An~eva, Review of the influence of economic crises to material and social position of the workers in metal industry, electro-industry and mining in Macedonia Resume In Macedonia the global economic crises had most severe influence in the sectors Mining, q uarrying and Manufacturing, and within the last, particularly in the manufacture of basic metals, production of parts for automobile industry, electro industry and manufacture of textiles. With the decrease of the level of industrial production, starting from October 2008, the employers decided to apply different measures for cost reduction among which: redundancies,“forced vacation”(or stand-by), decrease of negotiated pay, supplements and compensations, etc. Those measures couldn’t really contribute to the desired cost reduction, since the relatively low rate of labour costs in the total costs structure, but they contributed to worsening the material and social position of the workers. The global crises affected Macedonian economy in certain degree, but its influence towards worsening the material and social position of the workers and to diminishing their purchasing power certainly multiplies the overall consequences. In this review of the influence of economic crises to material and social position of the workers in metal industry, electro-industry and mining there is presentation of: • reduction of jobs in the mentioned industrial sectors/branches in the last 10 months; • social, public and economic consequences from the reduction of number of employees in this part of the real sector; • level of earnings of the workers in the same period; • purchasing power of average wage of the sector/branch. 317

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 It is an empirical presentation based on(beside the official statistical data) findings and information gathered in the Trade Union of Industry, Energy and Mining of Macedonia, which organizes substantial number of employees in those sectors. 318

СТАТИИ проф. д-р Фимка Тозија, проф. д-р Драган Ѓорѓев проф. д-р Фимка Тозија, проф. д-р Драган Ѓорѓев Институт за јавно здравје на Република Македонија Скопје, Република Македонија 364.69(497.7) ПРОЦЕНКА НА Влијанието на глобалната финансиска криза врз СОЦИО-ЕКОНОМСКИТЕ ДЕТЕРМИНАНТИ И здравјето на населението во Република Македонија Резиме Глобалната економска криза која го погоди светот, сериозно ја загрозува и нашата земја, при што се предвидува пад на економијата за 1.6%, продлабочување на невработеноста, сиромаштијата, пад на животниот стандард, високо ниво на социјална и економска несигурност. Тоа може да резултира со зголемување на бројот на населението кое има потреба од социјална помош од државата. Додека официјалниот број на вработени лица во второто тримесечје на 2009 година е зголемен за 4.8% споредено со истиот период во 2008 година, невработеноста во државата и натаму е висока, со 31.9%. Некои категории работници се особено изложени на ризик од економскиот пад, вклучувајќи ги и младите, помалку квалификуваните, невработените со долг„стаж” на чекање работа, привремено вработените, жените, етничките малцинства и старите лица. Во 2008 година, 28.7% од населението било под линијата на сиромаштија, со сличен процент на оние кои се над, но многу блиску до таа линија, при што сиромаштијата се продлабочува. На најголем ризик од сиромаштија се изложени семејствата со повеќе членови, семејствата чии членови се со ниско образование, семејствата со повеќе деца, Ромите. Сиромаштијата и ранливоста не се подеднакво распоредени во овие групи. Постои недостиг на ефикасен систем за следење на влијанието на економската криза врз здравјето. Всушност, клучните здравствени 319

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 индикатори за милениумските развојни цели(МРЦ) не се влошени во земјата, смртноста на доенчињата е 9.7/100.000, смртноста на деца под 5 години е 11/10.000, а смртноста на мајките 0/100.000, и истите се и натаму во фаза на подобрување. Но, и покрај ваквата општо позитивна слика и реформите кои веќе се во тек, здравствениот систем не пристапи кон рационализација на здравствените служби и услуги и нивна подеднаква дистрибуција на регионално ниво. Истовремено, превентивните, или јавно здравствените функции, се исклучително ниско финансирани. Механизмите за финансирање на здравствениот систем имаат, исто така, влијание врз социјалните нееднаквости во добивањето здравствена заштита, посебно кај ранливите групи. Бездомниците и корисниците на програми за социјална помош, старите лица и другите спомнати погоре, се со најголем ризик да бидат погодени од недостигот на ресурси во системот за здравствена заштита и широко распространетата сиромаштија во државата. Со цел да го намали ефектот на финансиската криза и да ги заштити најранливите групи, во јули 2009 година, Владата воведе основно здравствено осигурување за сите граѓани. Ова, заедно со другите спроведени реформи во финансирањето на социјалното осигурување и персоналните даноци, како што е намалувањето на придонесите за здравство(од 9.2% на 6% до 2011 година) и пензиите, воведувањето бруто плата, завршување на хармонизацијата за процена на основицата за задолжително осигурување, би требало да придонесе за натамошни подобрувања во социјалната сфера, покачување на платите, намалување на стапката на невработеност. Сепак, јасно е дека последиците на финансиската криза врз домаќинствата ќе мора да се спречат со инвестиции, пред сé, во инфраструктурата за услуги во социјалната заштита, образованието и здравството, со цел да се зголеми потребата од работна сила, паралелно со подобрување на пристапот до различни социјални услуги, вклучувајќи ги и здравствените. Клучни зборови: финансиска криза, здравје, здравствена заштита, влијание, ранливи групи, нееднаквости. 320

СТАТИИ проф. д-р Фимка Тозија, проф. д-р Драган Ѓорѓев Вовед Периодот на транзиција во 90-тите години на минатиот век донесе огромен предизвик за здравствениот статус на населението и здрав­ стве­ните системи на земјите во Југоисточна Европа. И пред овој пе­риод, беше очигледна разликата во здравствениот профил на на­се­ ле­нието меѓу овие земји и оние од заподноевропскиот регион, што не се должеше само на процесот на транзиција, туку и на пропустот да се препознае промената во оптовареноста со многу болести и со тоа да се постават други приоритети. И покрај многуте преземени ре­фор­ ми во здравствениот систем, овие земји и натаму имаат потреба од по­добрување на перформансите на здравствениот систем, со цел зна­ чај­но да се подобри здравјето на на­селението. Од друга страна, сите овие земји покажуваат многу мал, или никаков економски раст, што, исто така, е силен предуслов за прогрес и во социјалната сфера. Здравствениот систем треба да обезбеди хоризонтална и вер­ти­кал­на рамноправност во обезбедувањето здравствена заштита, фи­нан­си­ра­ње­ то и алокацијата на здравствените ресурси, со цел да озбезбеди еднаков здравствен статус на сите граѓани. Ка­пацитетот на државите да обез­бе­ дат еднакво достапна и квалитетна здравствена заштита, во голема мерка зависи од достапноста и упо­ тре­бата на националните ресурси за финансирање на здравствениот сис­ тем, вклучувајќи ја здравствената ин­фраструктура и ресурси, хуманите ресурси, истражувањата, мо­ниторингот и контролата. Сето ова варира од земја, до земја, и го одредува капацитетот на владите да го гарантираат правото на здра­ вје на нивните граѓани, што, пак, од своја страна, води кон сé по­го­ле­ми празнини во достапноста на здрав­ стве­ната заштита. Тоа, меѓу другото, е и причина за големите разлики во оче­куваната должина на животниот век, смртноста на доен­чињата и де­ цата под 5-годишна возраст и дру­ги здравствени ин­ди­ка­то­ри меѓу од­ре­ де­ни региони, држави, или разлики во рамките на една иста држава. Од друга страна, паралелно со достапноста на ресурси, капа­ци­те­ тите на националните здравствени системи се подеднакво условени и од глобалните фактори, во овој случај финансиската криза. Глобалната економска криза којашто го погоди светот, сериозно ја за­гро­ зува и нашата земја, при што се предвидува пад на економијата за 1.6%, продлабочување на не­вра­бо­­ теноста, сиромаштијата, пад на жи­ вот­ниот стандард, високо ниво на со­ цијална и економска несигурност. Тоа може да резултира со зго­ле­му­ва­ње на бројот на население со по­тре­ба од социјална помош од државата. Така на пример, достапноста на ква­литетни хумани ресурси, или есенцијални лекови, во многу ќе зависи од динамиката на по­ба­ру­ вачка, обезбедување и регулирање на пазарот. Сето тоа, секако, е нај­ кри­тично за земјите во развој, како што е нашата. Во услови на криза, очекувано е да се засилат нееднаквостите во 321

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 достапноста на квалитетни здрав­ стве­ни услуги, здравствена про­мо­ци­ ја, едукација и информираност, кога подобро едуцираниот дел, а кај нас и урбан дел од популацијата, ќе има полесен пристап до рас­по­ло­живите ресурси, отколку, таканаречените, „ри­зични“, или ранливи групи насе­ ле­ние. Некои од овие здравствени нееднаквости имаат вид­лив ефект и врз другите сегменти од општеството, како, на пример: ши­рењето на за­ раз­ните болести, последиците од зло­употреба на ал­ко­хол и дрoги, по­јавата на насилство и криминал. Затоа, вистински пред­из­вик, но и приоритет во такви услови, е да се обезбеди соодветен при­стап до расположивите ресурси на оние кои имаат најголема потреба од нив. Владата, за да обезбеди рам­но­прав­ ност во достапноста и финан­си­ра­ ње­то на здравствената заш­тита, ги субвенционира си­ро­машните, кои има­ат поголема по­треба за здрав­ ствена заштита, а помала можност за плаќање. Ова претставува важен ин­пут за политиката на таргетирање и дизајн и процена на социјалните здравствени програми.(Геровска и сор., 2007) За илустрација на горнотo, врз здравствената состојба и здрав­стве­на­ та заш­тита на децата сериозно вли­ја­ ние имаат социјалните и економските фак­­тори, како и средината во која тие жи­веат. Во таа смисла, во Ма­ке­донија, најзагрозени од детска сиромаштија се децата во големите до­маќинства (над 6 членови), домаќинствата без никаков приход, до­ма­ќин­ствата каде гла­вата на домаќинството е без, или има само основно обра­зование, како и домаќинствата со повисока стапка на релативна си­ромаштија.(УНИЦЕФ, 2007. а.) Исто така, постојат разлики и во стап­ ка­та на смртност на доенчињата и смртност на децата под 5 години(ДМ и 5М) во различни географски области, региони и општини, потоа меѓу ур­ба­ ни­те и руралните средини, како и меѓу раз­личните социо-економски групи. (UNICEF 2008) Смртноста кај децата во руралната и приградска популација е повисока од урбаната, главно заради по­нис­ ки­от социо-економски статус. На при­мер, кај децата од ромската по­ пу­лација има повисок ризик заради малнутриција, нарушено здравје и повисока смртност на доенчињата. (Програма за развој на Обединетите нации – УНДП, 2009) Релативно голем број деца се из­ ло­жени и на различни форми на семејно насилство, на пример дури 70% од децата на возраст од 2 до 14 години биле изложени, барем, на една психичка или физичка казна во домот, а 16% на сериозна физичка, или психичка злоупотреба.(UNICEF 2007.b.) Ну­тритивниот статус е индикатор за здравствената состојба на де­ ца­та, за социо-економскиот статус на домаќинството, а во помала ме­рка, и за пристапноста до при­ мар­ната здравствена заштита. Не­ исхранетоста не е сериозен про­б­ лем кај децата во Македонија, ме­ѓу­ тоа 2% од децата под 5 години се умерено под тежината, а околу 0.5% се сериозно под тежината. Под по­ висок ризик за потхранетост се де­ ца­та чии мајки се без образование 322

СТАТИИ проф. д-р Фимка Тозија, проф. д-р Драган Ѓорѓев и ромските деца(кај нив ризикот е двапати повисок).(UNICEF, 2007.b.) Анализирано од аспект на при­пад­ ност кон одделни етнички групи, родилките Ромки, на пример, често не се здравствено осигурени и не можат да ги покријат трошоците за кофинансирање и другите(не­фор­мал­ ни) трошоци поврзани со ре­дов­ни­те антенатални посети, поро­ду­ва­њето и постнаталните посети, дури и за здравствените услуги кои се суб­вен­ ционирани преку вертикалните пре­ вен­тивни програми.(Тозија, и сор., 2008) 323

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 Материјали и методи Со цел да ја отслика моменталната состојба на системот на здравствена заштита, пред сé од социјален и јавно-здравствен аспект, трудот има претензија да направи проценка на влијанието на глобалната финансиска криза врз социо-економските де­ тер­минанти и здравјето, и да ги но­тира ризичните точки кои можат да се манифестираат во услови на финансиска криза во Република Македонија. Трудот е подготвен со користење на достапни официјални статистички податоци, податоци од публикувани научни трудови и стратешки до­ку­ менти. Иако постои добро развиен здравствено-статистички систем во државата, недостигот, пред сé, на податоци за заболувања и смр­ т­ност за 2009 година, година во која се манифестира финансиската криза, ја компромитира можноста за опсежна анализа на конкретните и докажани рани ефекти од глобалната финансиска криза врз здравјето на популацијата во Македонија, а особено за процена на ризикот врз посебни ранливи групи население. Краткорочните јавно-здравствени ефек­ти од финансиската криза не е можно да се измерат во периодот на истражување во овој труд, кој се совпаѓа се периодот на кризата, туку само да се проценат со анализа на индикаторите на конкретните милениумски развојни цели кои се специфични и сензитивни на ефектите од кризата. Мониторинг на ефектите на финансиската криза Во многу случаи мониторингот на ефектите од финансиската криза не е централизиран и распространет низ одговорните институции во раз­­лични сектори. Тие, главно, се пот­пираат врз административни капацитети, а се реализираат преку месечни и тримесечни извештаи. На овој начин се прикажуваат трен­­­довите на пазарот на трудот (не­вработеност, вработеност, сло­ бод­ни работни места, стапката на учество на постари работници на пазарот на трудот, растот на бруто домашниот производ, стапката на инфлација, растот на платите, пен­ зи­ите, социјалните примања, број и стапка на приматели на социјална помош, индекс на доверливоста кај потрошувачите, и сл.(Commission of the European Communities, 009) По однос на подолгорочното влијание на кризата врз пензиските примања и социјалните примања, воопшто, како и во други земји, тоа сé уште е тешко да се предвиди. Во секој случај, ако кризата продолжи и се продлабочува повеќе години, системите, секако, ќе бидат зафатени и тоа особено оние во социјалната сфера. Социо-економска состојба Во споредба со другите земји, Ре­пу­ бли­ка Македонија има значително пониски приходи по глава на жи­ тел, многу поголем неформален сек­­­тор, многу повисока стапка на не­­­вработеност и многу пониска стап­­ка на вработеност. Таквите пер­ 324

СТАТИИ проф. д-р Фимка Тозија, проф. д-р Драган Ѓорѓев форманси го намалуваат потен­ци­ја­ лот на програмите за социјално оси­ гурување и помош и ја прават државата посебен случај во Европа. Ова значи дека Република Македонија, од една страна, се стреми кон стандардите на Европската Унија, а од друга страна, има економија која е многу поблизу до економиите во развој, со типични одлики на поедноставни системи за социјална сигурност.(Verme, 2008) Економскиот раст во Република Македонија, кој беше во фаза на забрзување во последните неколку години, е погоден со ефектите на глобалната криза. Во 2008 година, 28.7% од населението било под линијата на сиромаштија, со сличен процент на оние кои се над, но многу близу до таа линија, при што сиромаштијата се продлабочува. На најголем ризик се изложени се­мејствата со повеќе членови, се­мејствата чии членови се со ниско образование, семејства со деца, семејствата на Ромите. Сиромаштијата и ранливоста не се подеднакво распоредени низ овие групи.(Програма за развој на Обединетите нации – УНДП, 2009) Додека бројот на вработени лица во второто тримесечје на 2009 година официјално се покачил за 4.8% споредено со истиот период во 2008 година, невработеноста во државата остана и натаму висока, во висина од 31.9%. Можностите за вработување географски се концентрирани во урбаните зони. Некои категории работници се посебно изложени на притисок од економскиот пад, вклучувајќи ги постарите работници (45-65), но и младите(15-24), помалку квалификуваните, невработените со долг период на чекање, привремено вработените, жените, етничките мал­ цинства и старите лица. На сите нив им е загрозена и достапноста и квалитетот на здравствената заштита. (Државен завод за статистика, 2009. а.) Достапност на здравствената заштита Просечните трошоци за здравствена заштита по глава на жител во Ре­ пу­блика Македонија изнесуваат приближно 200 УСД$. Во однос на структурата на БДП, јавните тро­шоци за здравствена заштита изнесуваат 4.8% од БДП, во споредба со 5% кај новите земји членки на ЕУ. Фор­малните и неформални пла­ ќа­­­ња од џебот на корисниците, ре­­гистрирани во анкетата кај до­ ма­ќинствата, покажуваат дека гра­ ѓаните учествуваат со лични сред­ ства со околу 3% од БДП, што вкупно ги прави трошоците за здравствена заштита 7.8% од БДП(Светска банка, 2009 година). Трендот на раст на трошоците за здрав­ствена заштита е значителен, по­ себно од 2006 година. Номиналните тро­шоци на Министеството за здравство се зголемија од 5.77 ми­лиони евра во 2003 година, на 29.45 милиони евра во Буџетот во 2008 година, што е покачување за повеќе од 4 пати. Средствата за Министерството за здравство, исто така, се зголемија како дел од вкупниот Буџет на Владата, и тоа од 325

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 0.42%, до 1.20%.(Pereznieto i Uzunov, 2009) Графикон 1. Тренд на раст на трошоците во Министерството за здравство од 2003, до 2008 година. Податоците за 2003-2007 година се однесуваат на трошоци од Буџетот, а податоците за 2008 година, на планирани средства. Конверзијата од денари е правена по курсот на Народна банка. Извор: пресметки на авторите( Pereznieto i Uzunov, 2009) Фондот за здравствено осигурување е единствениот плаќач на услугите кој склучува договори со јавните и приватни даватели на услуги за обезбедување на услугите де­ фи­нирани во основниот пакет на здравствени услуги. Како до­пол­ну­ ва­ње на ова, пациентите плаќаат пар­тиципација за услуги, лекови и потрошни материјали со бројни ис­ клучоци согласно одредбите на За­ ко­нот за здравствено осигурување или други решенија и одлуки на Вла­ дата. Како дополнување на горното, по­сто­ јат 16 национални вертикални про­гра­ ми кои се целосно се финансирани од Владата и се бесплатни за ко­ рис­ниците, т.е. се достапни за це­ лото население без оглед на оси­гу­ ру­вањето, што значи ги вклучува и најсиромашните и најранливите, правејќи ги и подеднакви за сите и поволни за сиромашните. Конкретно, Програмата за покривање на тро­ шо­ците за здравствена заштита на не­осигурените лица, кои најчесто (не и секогаш) се најсиромашни, е начин за гаранција децата кои жи­ ве­ат во сиромашни семејства да имаат, барем, шанса за достапни ос­новни превентивни и куративни здрав­ствени услуги.(Pereznieto i Uzunov, 2009). 326

СТАТИИ проф. д-р Фимка Тозија, проф. д-р Драган Ѓорѓев Во услови, пак, на криза и рес­ трик­ции во централниот Буџет, фи­ нансирањето на овие владини здрав­ ствени програми е под сериозен ризик, што се покажува веќе со проекцијата на владиниот Буџет за 2010 година.(Министерство за финансии, 2009) Од друга страна, зголемувањето на средствата во Буџетот алоцирани за здравствениот сектор, е важен напредок кон обезбедување повеќе и подобри здравствено превентивни услуги, посебно такви кои ќе допрат до најранливите групи население. Така , за 2010 година, и покрај рес­ трик­тивнот карактер на Буџетот, пред­видено е зголемување на сред­­ствата за здравствениот сек­ тор, при што дел ќе се примени и за санација на нееднаквостите во при­стапот на здравствените услу­ ги, со санација на установите во при­марната здравствена заштита и вакцинација на населението, но за жал, се намалуваат средствата за вертикалните и јавно здравствените програми, што и натаму ќе влијае врз недоволно ефикасните про­гра­­ ми за превенција, промоција, ис­тра­ жување во јавното здравство, што дополнително ќе ги загрози ри­зич­ ните групи население. Програмата за воведување на усло­­­вени парични трансфери ќе до­­несе можности за конкретна при­ мена на насочени мерки на по­стој­ ните социјални и здравствени про­ грами, поволни за разни ранливи категории население, но само како комплементарни на постојните шеми за социјална помош. Финасиската криза и социоекономските детерминанти на здравјето Некои категории работници се по­ себ­но изложени на притисок од еко­ номскиот пад, вклучувајќи ги и мла­ди­ те, помалку квалификуваните, не­вра­ бо­тените со долг”стаж” на чекање работа, привремено вработените, жените, етничките малцинства и старите лица. И невработеноста се очекува да ра­ сте, па должината на невработеност тре­ба посебно да се следи како ризик. Долгорочната невработеност (процент на население што чека на работа подолго од 12 месеци) е посебно висока и тоа кај 55% од постарите работници. Со намалување на извозните пер­ спек­тиви, пак, ќе бидат погодени и приходите за државата, а што е можно да резултира со притисоци да се намалат фондовите за со­ци­ јална заштита, токму во услови кога потребите за тие фондови се зго­ле­ мени. Проекциите на Владата за 2009 година биле дека БДП ќе порасне за 5.5%. Но, при тоа не се земени воопшто ограничувачките фактори кои, во услови на криза, сериозно и објективно го забавуваат еко­ном­ скиот раст. Таквиот раст на БДП бил предвиден да се реализира во услови на стабилно и генерално ниско ниво на цени, додека стапката на инфлација како просек, не се очекувала да ја надмине проекцијата од 3.5%.(Министерство за финансии, 2009 година) Фискалната политика, во основа ќе се стреми кон засилување 327

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 на продуктивните инвестиции во стратешки капиталните проекти. Та­ ка, на пример, јавните инвестиции се сме­таат како начин за справување со можните последици од глобалната економска криза и рецесијата. Според предвидувањата на Вла­да­ та, пак, за 2010 година, од аспект на производствената страна, кван­­­­ титативните економски ана­ли­­­зи укажуваат за постепено заз­­дра­ву­ вање на индустриското про­из­вод­ ство уште во првата половина од 2010 година, кога растот ќе из­несува 2 до 3%, за во втората по­ло­вина од годината да се очекува ин­тен­зи­ви­ра­ ње на растот од 3-3.5%. Како и да е, долгорочните последици од кризата врз социјалните програми и шеми е тешко да се предвидат од­напред. Одредени планови јас­ но покажуваат дека ќе дојде до зго­­лемување на трошоците во од­ ре­дени сектори, што, пак, ќе биде вра­мнотежувано со намалување на фондовите за други сектори, или, пак, ќе дојде до општо скусување на социјалните трошоци. Ова може се­ ри­озно да го погоди и здравствениот сектор. Кризата бара брз одговор на националната политика за спра­ ву­вање со директните социјални по­следици од кризата, пред сé, ефектот врз невработеноста и со­ ци­јалната кохезија и релацијата со дол­горочните цели на политиките на структурни реформи. Повеќе зе­ мји планираат да ги засилат ка­па­ ци­тетите за поблиско следење на последиците.(Commission of the European Communities, 2009) Финансиската криза и социјално здравствените нееднаквости Нееднаквостите во користењето на здравствените услуги во смисла на локација, социјален статус и ет­ ничка припадност, го потврдуваат фактот дека, и покрај политиката на универзален пристап и општо позитивните перформанси на здрав­ ствениот систем, достапноста на здравствените услуги не е под­ ед­наква за сите и не успева да ги допре специфичните ранливи групи. Притоа, како и во други земји, така и во Република Македонија, на најголем ризик се изложени се­ мејствата со ниски примања, де­ца­та кои не посетуваат училиште и децата на улица, бездомниците, не­вра­бо­ те­ните, социјално ранливите групи, вклу­чувајќи ги и Ромите, постарите и земјоделците.(Програма за развој на Обединетите нации- УНДП, 2009 година) Проблемот е посебно нагласен кај децата, со оглед на тоа што 58.9% од семејствата кои живеат во сиромаштија имаат деца.(Pereznieto i Uzunov, 2009) Порастот и високата концентрација на сиромаштија кај семејствата кои имаат деца е алармантен знак дека не сите деца имаат еднакви можности, што ја компромитира конкуретноста на земјата во иднина(Unterhofen et al., 2008). Прогрес Извештајот 2008 година за ЕУ интеграцијата нагласи дека сé уште 17% од децата не се покриени со јавно здравствено оси­гу­ рување.(European Commission 2008 година) 328

СТАТИИ проф. д-р Фимка Тозија, проф. д-р Драган Ѓорѓев Во сиромашните средини, 25.4% од децата на возраст од 18-29 месеци, имаат пропуштено најмалку една од 8-те задолжителни вакцини. Овие деца, главно, доаѓаат од руралните подрачја, или од ромската или ал­бан­ ската етничка заедница. Меѓу трите најсиромашни средини, децата под 5 години имаат 1,5 пати поголема веројатност да починат, отколку што е националниот просек. Смртноста на децата под 5 години во руралните средини е 2,6 пати поголема од урбаните средини. Недоволните ин­вестиции во здравството, обра­ зо­ванието и социјалната заштита остро се поделени меѓу руралните и урбаните средини во поглед на достапноста на основните услуги. (Gancheva et al., 2008) Ромските жени се меѓу нај­мар­ ги­нализираните и се изложени на: недостиг на лични документи (76.5%), неписменост(52%), ниско образование, невработеност и со­цијална исклученост. Кај нив доминантна возраст за првата бре­ ме­ност е од 15-18 години, а за прв сексуален контакт, 15 години возраст, а 51,2% од анкетираните имаат еден, два или повеќе абортуси, 6.3% од анкетираните немаат здравствено осигурување, додека 56% имаат осигурување на свое име.(National Roma Centrum, 2008) Со оглед на тоа што се често неосигурени, мајките од ромската заедница не можат да си дозволат да платат пар­тиципација или неформално да ги платат услугите за редовни пренатални прегледи, породување, или постнатални посети дури ни во установи каде услугите се бесплатни или се надоместени од вертикалните превентивни програми.( Tozija, 2008; Pavlovski, 2008) Податоците зборуваат дека из­ но­сот на средства алоцирани за здравствените програми кои се од­ не­суваат на социјално исклучените групи, е со постојани промени. Тоа кажува дека Владата го одредува конкретниот буџет за овие програми врз основа на расположиви средства, а не врз основа на утврдени цели и приоритети, или на човекови права, на кои истите се засноваат.(Gancheva et al., 2008) Потребно е инвестирање во ана­ ли­зи како да се допре до оваа популација, а потоа да се наменат средства кои ќе обезбедат целосно и подеднакво достапен пакет на ос­ новни услуги.(Nikovska et al., 2008) Медицинската мапа која бе­ше не­о­ дам­на изготвена, може да по­слу­жи за поставување географски цели како алатка за модернизација и ра­ ци­онализација на здравствениот сектор, во идентификација на оп­ шти­ните со релативно висока не­ вра­­ботеност, неписменост, високи стап­ки на смртност на доенчињата, ин­циденца на туберкулоза и ниска стапка на достапност на услугите. И претстојните програми за условени парични трансфери кои се насочени по­себно кон сиромашните, можат да помогнат Владата да ги постигнува важните цели за еднаквост. Од повеќето направени проценки, утвр­дено е дека достапноста на ква­­литетни здрвствени услуги не е подеднаква за сите, посебно 329

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 за одредена група луѓе кои не се оси­­гурени, или кои не можат да пла­тат свои средства за услуги, за лекови, или надоместокот на приватните даватели на услуги. (То­зија и Никовска Гудева, 2009) Бездомниците, или корисниците на социјална помош, постарите лица и погоре споменатите популациони групи, се најмногу погодени од недостигот на средства во здрав­стве­ ниот систем и раширената си­ро­маш­ тија во државата. Финансиската криза и здравјето и здравствената заштита Постои недостиг на ефикасен сис­ тем за следење на влијанието на економската криза врз здравјето. Расположивите податоци за клуч­ ни­те сензитивни и специфични здравствени индикатори за миле­ ни­умските развојни цели не се влошени во земјата, туку и натаму се во фаза на подобрување: смрт­ носта на доенчињата во 2008 година е намалена на 9.7/100.000, а смртноста на децата под 5 години е намалена на 11/10.000 во 2008 година, а смртноста на мајките е 0/100.000 во 2008 година, како и во 2007 година(Државен завод за статистика, 2009.б.; Програма за развој на Обединетите нации УНДП, 2009 година) Развојната тендеција на овие по­ка­ за­тели е со десцендентен тренд, како резултат на сите преземени превентивни интервенции, но оче­ кувано е финансиската кри­за да ги засегне токму овие вул­не­ра­билни групи: доенчињата, ма­ли­те деца и мајките, и тоа да се реф­лек­тира со пораст на стапките на овие индикатори во 2009 година(по­да­то­ ците ќе бидат достапни во 2010 година). Графикон 2: Стапка на смртност на децата под 5 години и стапка на смртност на доенчињата во Република Македонија во периодот 2000-2008 година 1 1 Stapkite od 2004 g. se spored novata metodologija na prika`uvawe na podatocite vo vitalnata statistika(so nastani vo zemjata). 330

СТАТИИ проф. д-р Фимка Тозија, проф. д-р Драган Ѓорѓев Извор: Државен завод за статистика 2009 година Графикон 3: Тренд на стапка на матернална смртност во Република Македонија во споредба со ЕУ— СЗО HFA база на податоци Извор: СЗО HFA база на податоци; Институт за јавно здравје 2009 година Сите анализи направени во из­ми­ натиот период покажуваат де­ка не постои функционална по­вр­за­ност меѓу различните нивоа на здрав­ ствена заштита.(Nikovska Gude va et al., 2008) Од друга страна, сите досегашни реформи, главно, биле насочени кон примарната здравствена заштита.(Тозија и Ни­ ков­ска Гудева, 2008 година) Ниту еден проект досега не се зафатил сериозно со воспоставувањето ра­ ционализација и подеднаква дис­ трибуција на службите за здрав­ ствена заштита на регионално ни­во.(EU Commission, 2008) Јав­ но здравствените функции се не­ до­волно финансирани(Novotny, 2008). Посебно треба да се нагласи недостигот на ефикасен систем за управување со податоците во здравството, што им оневозможува на креаторите на политика во Ми­нис­ терството за здравство да ги следат и проценат ефектите од здравствените програми, а што е неопходно во про­ це­сот на кре­и­рање на политиките. Се­то ова е од исклучителна важност и за проценката на ефектите на еко­ номската криза, пред сé, раните јавно-здравствени ефекти.(Gjorgjev i Sedgley, 2009) Јасно е дека постојниот финансиски систем во државата се соочува со сериозен предизвик, ако се земе пред­вид официјално високата стапка 331

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 на невработеност, што резултира со континуиран недостиг на ресурси, и има влијание врз социо-економскиот и здравствен статус, што, пак, мо­же да доведе до зголемување на тро­ шо­ците кои граѓаните ги плаќаат од џеб, што уште повеќе ќе ја зголеми не­еднаквоста во достапноста на услу­гите. Анкетите на домаќинствата во 2008 година покажаа дека 68.5% од лич­ните трошоци за здравство се однесуваат на трошоци за лекови и медицински помагала, 28.1% на амбулантски услуги, а 3.4% на болнички услуги.(Lazarevik, et al 2009) Интервенции Напоредно со иницијативите за вра­ботувања, главни области за интервенции би биле: силна нагласка да се даде на зголемување на при­ хо­дите на граѓаните, вклучувајќи ги најранливите, да се зголеми ни­ во­то на минималните примања и плати, да се зголеми покриеноста, или траењето на додатоците и по­ годностите за невработените, за­ си­лување на другите социјални по­волности, воведување повратни даноци и такси или ослободувања за специфични групи. Треба и на­­ таму да се градат тековните по­ли­ тики на пазарот на трудот кои се изградени врз принципите на стра­ тегии за активна вклученост кои, некои од земјите во ЕУ почнаа да ги применуваат. И Република Ма­ке­до­ ни­ја, како и повеќето земји во ЕУ, ќе мора да преземе мерки за заштита на вработеноста, да се поддржи ак­ тивирањето и промоцијата на ре­ин­ те­грирањето во пазарот на трудот, и да се предвиди и управува со вли­ја­ ни­ето на промените.(Commission of the European Communities, 2009) Последиците од финансиската кри­­за врз домаќинствата ќе треба да се пресретнат преку мерки за заштита на имателите на хипотеки од губиток на имотот, или да се поддржи пристапот на поединците кон кредити, вклучувајќи ги и луѓето со ниски примања. Инвестициите во инфраструктурата за социјалните, образовните и здравствените услу­ ги(како здравствени установи, со­ цијални домови, училишта, уста­ но­ви за детска грижа и за долг пре­стој) имаат интенција да го ре­а­ ни­мираат градежниот сектор и да се генерира потребата од работна сила а, истовремено, да се подобри пристапот кон различни социјални служби.(Commission of the European Communities, 2009) Република Македонија започна да спроведува амбициозна серија го­ле­ ми реформи во социјалниот сектор во последните неколку години, со ак­­цент на пензиите, социјалното оси­гурување, социјалната сигурност и системот за здравствена заш­ти­ та. Изготвени се стратегии и пла­но­ ви за демографскиот развој, обра­ зованието, вработувањето, една­к­ во­ста на половите, здравствената заш­­тита, Ромите, социјалната вклу­ ченост, социјалната заштита, заш­ тита на децата и проблемите на домувањето. Усвоени се голем број нови закони кои се однесуваат на правата на ментално и физички хен­ 332

СТАТИИ проф. д-р Фимка Тозија, проф. д-р Драган Ѓорѓев ди­­кепираните, децата, етничките мал­­цинства и други ранливи групи из­ ложени на ризик, како што е усвоена и легислатива за децентрализација на административната одговорност за социјална заштита и де-инс­ти­ту­ цио­нализираните приматели.(Rosenberg, 2008) Иако има голем број планови за фун­ к­­ционирање, спроведувањето на многу од овие регулативи сé уште не е финансирано или само што е започната примената и сé уште не се во сила доволно долго за да може да се извлече било каков заклучок. (Gjorgjev i Sedgley, 2009) Со цел да го намали ефектот на економската криза и да ги заштити најранливите групи, во 2009 година Владата воведе основен пакет на здравствено осигурување за сите граѓани. Оваа мерка, во комбинација со претходно преземените ре­фор­ ми во финансискиот систем на со­цијалното осигурување и пер­со­ налните даноци, како што е и на­ малувањето на социјалните при­ до­неси за здравствена заштита (од 9.2%, на 6% до 2011 година) и пен­зиите, воведувањето на бруто плата, комплетната хармонизација во пресметките на основицата за за­­­должително осигурување, би тре­­­бало да доведе до натамошни по­­­добрувања во социјалната сфера, зголемување на платите, на­­малување на невработеноста. Се­то ова, секако, ќе има директно вли­јание за подобрување на социоекономскиот статус, подобро здравје, но и зголемување на достапноста на здравствените услуги за па­ци­ен­ тите. Здравственото осигурување е уни­ вер­зално, и оние кои не се осигурени би требало да бидат покриени(ра­ ботниците чии компании не ги пла­ тиле придонесите, децата на ро­ди­ тели чие осигурување е платено преку нивните родители и не може да ги покријат сопствените деца, или, пак, роднини на осигуреници кои работат во странство). Сепак, ризиците по здравствено со­ цијалниот статус, посебно на ри­зич­ ните групи население, ос­та­ну­ваат се­риозни. Заклучок Сумирано, административните ка­ па­цитети на државата во полето на социјалната вклученост се не­ до­волно развиени. Преземените мер­ки се недоволни да се покријат потребите на најзагрозените групи, кои се зголемени во услови на фи­ нан­сиска криза(кои ги вклучуваат си­ромашните, сиромашните на се­ ло, оние со ниско образование, до­маќинствата без ниту еден вра­ ботен, жените од ранливите гру­пи кои живеат на село, Ромите, мно­ гучлените семејства, луѓето со ин­ ва­лидитет, децата кои живеат во до­мови). Државата има потреба од ре­визија и редизајнирање и примена на постојните програми за социјална заштита и да воспостави регуларен систем на следење на нивниот ефект. И покрај многуте преземени рефор­ ми, здравствениот систем и натаму е во транзиција. Има уште многу да се направи за да се остварат целите зацртани од политиката на Владата, 333

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 вклучувајќи го и подобрувањето на квалитетот на здравствените услуги и обезбедувањето стабилен, финансиски одржлив систем. Ме­ ѓу­другото, со цел да се обезбедат принципите на солидарност, ед­ нак­вост и соодветна ефикасност на здравствениот систем, а ис­то­ вре­мено да се има предвид про­ бле­мот на социјална исклученост, би можело да се размисли за кон­­ тролирана приватизација во при­ мар­ната здравствена заштита со ис­клучок на некои превентивни активности и на итната медицинска помош, рационализирани и добро управувани јавни болници достапни на сите граѓани, засилена улога на службите и активностите за јавно здравје, достапен и одржлив пакет на основни здравствени услуги, при­ до­неси засновани врз висината на приходите, и социјално соодветна политика на партиципација. И конечно, здравствениот буџет не смее да се намалува и треба да се насочи кон трошковно-ефективни јавно здравствени програми со кои ќе се засилат јавно здравствените институции и кадри, здравствено статистичкиот систем неопходен за мониторинг на состојбите и ефектите и истражувањата во јавното здравје. Сето тоа примарно ќе ја подобри дос­тапноста и квалитетот на здрав­ ствената заштита токму кај горе­на­ве­ дените ризични групи. Здравјето мора да биде ставено во центарот на политиките, и тоа како партнерство меѓу давателите на услугите и нивните корисници, со засилување на одговорноста и учеството на корисниците во креирањето на политиките, слободен 334

СТАТИИ проф. д-р Фимка Тозија, проф. д-р Драган Ѓорѓев избор и заштита на правата на пациентите. ЛИТЕРАТУРА: 1. Commission of the European Communities. COM(2009) Communication for the spring European Council. Driving European recovery. Volume I. 114 final. Brussels: Commission of the European Communities. COM(2009) 2. Verme PA(2008), A Proposal for a Reform of the Social Assistance System and for the introduction of Conditional Cash Transfers in the Republic of Macedonia. Skopje: Ministry of Labour and Social Policy. 3. Државензаводзастатистика(2009а.). Соопштениезаактивнонаселение. Посетено на интернет страницата на Државен завод за статистика на 27.11.2009, http://www.stat.gov.mk/statistiki.asp?ss=07.01&rbs=1. 4. Државен завод за статистика(2009.б.). Природно движење на населението во Република Македонија. Посетено на интернет страницата на Државен завод за статистика на 27.11.2009 http://www. stat.gov.mk/statistiki.asp?ss=03.01&rbs=1 5. Gancheva Y., Spence K. et al. Child Poverty Study in fyr Macedonia. Skopje: Skopje. 6. Геровска М. С. Миовска, Д. Ѓорѓев – Приоритети на политиката за социјална вклученост во Република Македонија, Friedrich Ebert Stiftung, ноември 2007, 7-9 7. Gjorgjev, D. Sedgley, M.(2009) The evaluation of public health in SouthEastern Europe: from transition to progress. Italian Journal of Public Health. Year 6, Vol. 7, No.1 2009. 73-80 8. European Commission(2008). The Former Yugoslav Republic of Macedonia 2008 Progress Report. Skopje: European Commission. 9. Lazarevik, V., Risteska M., Simonovska V. The Impact of Social Assistance Programs on Reducing Inequities in Health Care Among Vulnerable Groups in the Republic of Macedonia(A Small Scale Descriptive Study). Macedonian Journal of Medical Sciences. Maced J Med Sci2009 Mar 15; 2(1) 73-78. 10. Министерство за финансии(2009). Буџет на Република Македонија за 2010 година. Посетено на 20.11.2009 на интернет страницата на Министерството за финансии http://www.finance.gov.mk/files/Budzet_na_ RM_za_2010_god_do_Sobranie_11.11.2009.pdf. 11. National Roma Centrum(2008). Prosperity and Health of the Roma woman - The Road to challenge. Skopje: National Roma Centrum. 12. Nikovska Gudeva, D., Tozija, F. Gjorgjev, D., Arnikov, A., Kishman, A.(2008). Analysis of the potential for good governance in health sector in Republic of Macedonia.. Skopje: Open Society Institue Macedonia. 13. Novotny, T.(2008). Final Report Policy and Implementation Public Health System Reform. Health Sector Management Project. Skopje: Ministry of Health. 335

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 14. Павловски, Б.(2008) Здравјето, здравствената заштита и влијанијата врз здравјето кај Ромите во Р. Македонија. Скопје: Здружение за еманципација, солидарност и еднаквост на жените во РМ- ЕСЕ. 15. Perezenieto P., Uzunov V.(2008). Преглед на јавните расходи наменети за децата. Child-Focused Public Expenditure Review. Skopje: Unicef Country Office. 16. Програма за развој на Обединетите нации- УНДП(2009). Извештај на Република Македонија за напредокот во остварувањето на милениумските развојни цели. Скопје: Програма за развој на Обединетите нации- УНДП. 17. Rosenberg, J.D.(2008) Macedonia Project: Strengthening of the Government Institutional Capacities to Fight Poverty and Social Exclusion and its Application of the Open Method of Coordination. Analytical Report. Skopje: Macedonia Project 18. Светска банка(2009). Aide Memoires Проект за управување на здравствениот сектор, Скопје: Светска банка. 19. Тозија Ф. и сор.(2008) Стратешка проценка на политиката, квалитетот и пристапот до контрацепција и абортус во Република Македонија. Републички завод за здравствена заштита. Скопје: Републички завод за здравствена заштита. 20. Тозија, Ф.(2008)„Социјална инклузија на Ромите во здравството: состојба, предизвици и можности“, Friedrich Ebert Stiftung, 1: 58- 67. 21. Тозија, Ф., Никовска Гудева, Д.(2008) Истражување за задоволство на пациентите. Скопје: Републички завод за здравствена заштита. 22. УНИЦЕФ(2007.а.), Студија за детска сиромаштија, Скопје: Канцеларија на УНИЦЕФ. 23. UNICEF(2007.b.). Multi Indicator Cluster Survey. Skopje: UNICEF Office. 24. UNICEF(2008). The Children in the FYR Macedonia, Situation Analysis, Skopje: UNICEF Office. 336

СТАТИИ проф. д-р Фимка Тозија, проф. д-р Драган Ѓорѓев Prof. Tozija Fimka MD PhD, Prof. Dragan Gjorgjev MD PhD Institute of Public Health of Republic of Macedonia Skopje, Republic of Mecedonia Impact assesment of the global financial crisis on the socio-economic determinants and the health of population in Resume Macedonia The global financial crisis that threatens the world may affect the country with projected decrease of economy by 1.6%, deeper unemployment and poverty, declining living standards, high level of social and economic insecurity. This may result in more people becoming depended on the state provided social assistance. While thе number of employed persons in the II quarter of 2009, increased for 4.8% compared to the same period of 2008, the unemployment rate remained high 31.9%. Some categories of workers are on the front line of the crisis, likely to be most affected by the economic downturn, including the young, low skilled, long-term unemployed, employees holding temporary contracts, women, ethnic minorities and the elderly. In 2008 28.7% of the population is under the poverty line, with a similar proportion of the population just above, but very close to the poverty line, and the poverty gap has deepened. Multimember households, households with no employed members, households whose members have a low level of education, households with children and Roma are at the highest risk of poverty. Neither are poverty and vulnerability distributed equally across groups. 337

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 There is lack of an effective system for monitoring the impact of the economic crisis on health. The key health indicators have not deteriorated, in fact, infant(9.7/100000), under 5 mortality(11/10000), and maternal mortality(0/100000), have continued to improve. Despite this generally positive picture and the reforms already undertaken, the health system has not addressed the rationalization of the health care services and their equal distribution on regional level, while the public health functions are grossly underfunded. The financing mechanisms of the health care system have also an impact on the social inequities in health care, particularly among the vulnerable groups. Homeless and beneficiaries of the social assistance programs, elderly and others as presented before are mostly exposed to be affected by the lack of resources of the health care system and the wide­spread poverty in the country. In order to reduce the effect of the financial crisis, and to protect the most vulnerable groups, in July 2009 the Government has introduced basic health insurance for all citizens. This combined with previously undertaken reforms in the financing system of the social insurance and personal tax, such as decreasing the social contributions for health(from 9.2% to 6% by 2011) and pensions, introducing gross salary, complete harmonization of the basis for contribution estimation for compulsory insurance, will result with further improvement in the social area, increase of the salaries, decrease of the unemployment rate. The consequences of the financial crisis on households should be addressed through investments, in social, educational and health services infrastructures, intended to generate labour demand, while improving access to various social services. 338

СТАТИИ prof. d-r Jovan Pejkovski, Univerzitet„Sv. Kiril i Metodij”, Filozofski fakultet, Institut za socijalna rabota i socijalna politika, Skopje, Republika Makedonija prof. d-r Jovan Pejkovski 304-025.511:316.4 Ekonomskata kriza i odrazot vrz neformalnata ekonomija Rezime: Ekonomskata kriza predizvika brojni promeni vo procesite na rabota i`iveewe. Pokraj legalnite ekonomski aktivnosti se izrazija novi formi na aktivnost koi spa|aat vo domenot na neformalnata ekonomija. Vlijanieto na neformalnata ekonomija e poznato, no vo vkupnite aktivnosti i vo uslovi na kriza toa se zgolemuva. Tokmu od taa osnova se trgnuva vo sogleduvaweto na vlijanieto na krizata vrz pojavata na novi formi na neformalnata ekonomija, osobeno prisutna so socijalnite kategorii gra|ani koi se vo uslovi na rizik, ili se stratificirani vo grupi na koi op{testvoto treba da im pomogne. Poa|aj}i od soznanijata prisutni vo po{iroki ramki, kako i kaj nas, trudot se naso~uva kon pretstavuvawe na osnovite koi ja generiraat neformalnata ekonomija, kako i kon kategoriite gra|ani koi obezbeduvaat egzistencija vo ovaa sfera. Vrz taa osnova se pravat sogleduvawa za ulogata na sistemot vo produciraweto na mo`nosti za neformalnata ekonomija, kako i kon sistemskite merki za nejzino transferirawe vo legalnite kanali na aktivnost. Klu~ni zaborovi: ekonomska kriza, neformalna ekonomija, nevrabotenost, merki za re{avawe na socijalnite barawa 339

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 Ekonomskata kriza i odrazot vrz neformalnata ekonomija 1. Pojava na ekonomskata kriza Vo 2008 godina svetot se soo~i so recesija{to se sporeduva so golemata ekonomska kriza od triesettite godini na minatiot vek. Recesijata prodol`i i vo 2009 godina, se izrazi vo kriza koja zapo~na kako finansiska, a prodol`i vo realniot sektor so brojni negativni posledici na ekonomski i socijalen plan. Kon krajot na 2009 godina se sogleduvaat prvite znaci za mo`no zapirawe na nepovolnite trendovi na ekonomskata kriza,{to kako proces e prisutna vo golem broj dr`avi i sé u{te trae. Svedoci sme na negativnoto vlijanie koe globalnata kriza go izrazi vrz ekonomskite i socijalnite aktivnosti vo site dr`avi, iako intenzitetot e razli~en,{to zavisi od brojni faktori koi gi razlikuvaat zemjite. Nastani koi{to se najvpe~atlivi i se mediumski postojano prisutni kako posledica od recesijata, odnosno od globalnata kriza, se: zatvorawe na kompaniite, otpu{tawe na rabotnici, namaluvawe na plati, skratuvawe na rabotnoto vreme, smalen obem na proizvodstvo, gubewe na pazarite, namaluvawe na nadvore{no-trgovskata razmena, smaluvawe na obemot, ili golema vozdr`anost od novi investicii, itn. Seto toa se manifestacii koi go zagri`uvaat sekoj gra|anin i vlijaat vrz idnite o~ekuvawa koi se sé poograni~eni. Se smaluvaat mo`nostite za odr`uvawe na zadovolitelno nivo na socijalnata sigurnost, so{to se ovozmo`uva da se dejstvuva za spravuvawe so raznite vidovi rizici{to gi predizvikuva krizata. Iako na preden plan i vo sferata na interesot se izve{taite za formalniot sektor, za redovno vrabotenite i prijavenite rabotnici, kako i za nivnite kompanii i organizacii, sepak, pomalo vnimanie se posvetuva na pojavite koi se slu~uvaat vo neformalnata ekonomija. Samoto postoewe na neformalnata ekonomija~esto ne e predmet na interes na oficijalnite organi, iako toj sektor ne bi mo`elo da se izostavi so ogled na vlijanieto koe go ima vrz ekonomskiot i socijalniot`ivot vo sekoja dr`ava. So pojavata na krizata, neformalnata ekonomija se izrazuva vo pogolem obem i vo brojni formi, so{to vlijae vrz vkupnite ekonomski tekovi vo sekoja dr`ava. Eden od najdobrite opisi na ne­for­ mal­nata ekonomija e deka taa e kako `i­rafa- te{ko e da ja opi{ete, no vedna{ ja prepoznavate koga}e ja vidite- naglasuva P. Bejakovi}. Sivata ekonomija ne e lesno da se definira, bidej}i opfa}a raz­no­ 2 Предраг Бејаковиќ од Институтот за јавни институции, Загреб, Хрватска(2009 г). Тој укажува дека пропорционално високиот удел на сивата економија не треба да изненадува, бидејќи е познато дека доколку општеството не е некое што премногу ги почитува законите и ако даночната култура не е на некое завидно ниво, сивата економија е поголема. 340

СТАТИИ vidni formi, od prikrivawe na prihodite, rabotata na crno, ne­pri­ javen trud, prijavuvawe pomala os­ nova za pla}awe pridonesi, dano~no izbegnuvawe i sli~no. Pribli`no dve tretini od aktivnostite, obi~no se odnesuvaat na proizvodstvoto na dobra i uslugi, koe samo po sebe e legalno, no odreden~len, ili pove}e ~lenovi vo proizvodstveniot sinxir se trudat da prikrijat prihodi od slu`benite tela vo`elbata da se izbegne pla}awe danok ili nekoja druga obvrska. Glavno, stanuva zbor za rabotewe i delovni aktivnosti {to ne se vodat vo slu`benite kni­ gi, ili se krijat od oficijalnite or­­gani. Preostanatata tretina na neformalnata ekonomija se od­ nesuva na proizvodstvoto na ne­le­ galna stoka(droga ili{verc) ili na davaweto nelegalni uslugi(pros­ ti­tucija),{to spa|a vo domenot na crnata, ili kriminalna ekonomija. 2. Дефинирање на неформалната економија Vo ovoj trud se koristi terminot neformalna ekonomija kako po{irok ekonomski poim pod koj se podrazbira izvr{uvawe na ekonomski aktivnosti nadvor od soodvetnata pravna regulativa(neregistrirana ekonomija) ili, pak, rezultatite od vr{eweto na sosema legalni aktivnosti, koi od ekonomski pri~ini namerno se deklariraat vo pomal iznosš(potcenuvawe), ili voop{to ne se deklariraat(se prikrivaat) ili se vo domenot na fiktivni ili sivi zoni na dejstvuvawe. So ogled na toa{to neformalna­ta prof. d-r Jovan Pejkovski ekonomija e ekonomski, a ne sta­tis­ ti~­ki poim, vo statistikata na naci­ o­nalnite smetki ne se prika`uva agregat koj bi bil konzistenten so ovoj poim. Namesto toa, vo statistikata na nacionalnite smetki se iska`uvaat agregatite na nesogledana ekonomija,{to se sostoi od ~etiri komponenti, a toa se: proizvodstvo koe ne e prijaveno od ekonomski pri~ini, neformalno proizvodstvo, statisti~ki neopfateni aktivnosti i ilegalni aktivnosti. Neopfatenata ekonomija, ponekoga{, se zema kako aproksimacija za go­leminata na sivata ili neformalnata ekonomija, iako, sledeno od potesen statisti~ki aspekt, go­ le­minata na sivata ekonomija se is­ka`uva so samo dve od~etirite ko­m­ponenti- proizvodstvo koe ne e pri­javeno od ekonomski pri~ini i neformalno proizvodstvo. Me|utoa, zaradi te{kotiite vo opfatot i pro­ cen­kata na obemot na ilegalnite ak­tivnosti, se pravat i korekcii na statisti~kite presmetki za goleminata na doma{niot proizvod na oddelna dr`ava. 3. Pozitivnoto vlijanie na neformalnata vrz vkupnata ekonomija Iako neformalnata ekonomija obi­ ~no se pretstavuva kako negativna pojava, zaradi faktot{to dr`avata gubi del od javnite prihodi(a oso beno zaradi prisustvoto na sivata i crnata ekonomija), sepak nejzino to postoewe od aspekt na vkupnite ekonomski i socijalni dvi`ewa ne mo`e da se oceni kako nekorisno. Mo`e da se ka`e deka postoeweto 341

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 na neformalnata ekonomija(oso beno na sivata ekonomija) gi otvora pra{awata za antagonizmot na javnite i privatnite interesi, potoa pra{awata za raspredelbata na dohodite i za preraspredelbata na istite, pra{awata za planirawe i vodewe na ekonomska i socijalna politika, merkite koi se prezemaat, osobeno vo socijalnata politika i izdatocite koi se namenuvaat za lica koi se na marginite na ekonomskite procesi, ili, pak, se vo domenot na sivata, ili crnata ekonomija. Me|utoa, postoeweto na neformalnata ekonomija vo visok procent vo razvienite demokratski dr`avi gi stava pred odgovornost, kako gra|anite, taka i vlasta, zaradi neprifatlivosta na razvojnite distorzii koi se produkt na neformalnite aktivnosti. Objasnuvawa od tipot deka:„ gra|anite se skloni kon siva ekonomija“, a vlastite se tolerantni bidej}i se demokratski i ne se vo mo`nost da se spravat so ovie pojavi, ne mo`e da pominat. So pla}aweto na javnite dava~ki kako obvrska kon dr`avata, gra|anite gi kupuvaat javnite uslugi i ja pla}aat cenata na javnite dobra. Zatoa, mora da se precizira i da se objasni deka gra|anite ne í pla}aat danok na vlasta, tuku go kupuvaat toa{to vlasta treba da go proizvede preku javnite institucii. Zatoa, t.n.„ sklonost kon siva ekonomija“, treba da se sogleda od aspekt na toa kolku vlasta racionalno gi tro{i parite na dano~nite obvrznici. Ako tro{eweto e neracionalno, toga{ raste sklonosta kon sivata ekonomija. Ako vlastite ne se efikasni vo re{avaweto na socijalnite i ekonomskite problemi, gra|anite}e bidat prinudeni da se anga`iraat vo neformalniot sektor. Osobeno ako sankciite za onie koi dejstvuvaat vo zonata na sivata ekonomija ne se visoki, sivata ekonomija}e se{iri vo site sektori na op{testvoto. Zatoa, vo literaturata se ocenuva deka odgovornosta za {ireweto na sivata ekonomija ne e samo zaradi sklonosta na gra|anite i firmite kon nea, tuku i zaradi nefunkcioniraweto na sistemot i na ingerenciite na vlasta. Vsu{nost, vlasta e taa koja treba da gi pottiknuva gra|anite i kompaniite da rabotat vo formalniot sektor, legalno i na uredeni osnovi i so toa da steknuvaat odredni prednosti. Mo`e da se oceni deka dejnostite {to se izvr{uvaat vo neformalnata ekonomija naj~esto se zasnovaat vrz ekonomska racionalnost. Tie ne se {tetni dejnosti, a nivnata neformalnost e pri~insko-posledi~no obuslovena. Ako se isklu~i crnata ekonomija, dejnostite od neformalniot sektor(siva ekonomija itn.) imaat korisno vlijanie vrz socijalniot segment na op{testvoto, dokolku se raboti za korisni dejnosti. Dejstvuvaweto na subjektite vo ovie zoni se zasnova vrz odredeni pri~ini koi treba postojano da se sogleduvaat i od strana na dr`avata da se prezemaat merki za brzo i efikasno preminuvawe na subjektite od neformalnata, vo formalnata ekonomija. Oformuvaweto na takov sistem, na institucii koi toa go ovozmo`uvaat i motivaciski kriteriumi, se preduslovi za namaluvawe na neformalnata ekonomija. Duri potoa, ako vakov sistem ne dava efekti, vlasta treba da primenuva sankcii za opstojuvaweto na subjektite vo neformalniot sektor. Dokolku dr`avata ne sozdava sistem342

СТАТИИ ski uslovi za transfer od neformalen vo formalen vid aktivnost, a nametnuva sankcii i nepovolni uslovi za stopanisuvawe, go gu{i formalniot sektor i go naso~uva kon neformalniot. Neformalnata ekonomija ima i po­ zi­tivni vlijanija, bidej}i vli­jae vrz oslo­boduvaweto na pret­pri­e­ m­ni~kite inicijativi, osobeno vo procesite na transformacija i tranzicija na dr`avite, go zabrzuva pazarnoto rabotewe, kako i racionalnoto koristeweto na resursite. Isto taka, kako pozitivni strani na neformalnata ekonomija se: zgolemuvawe na vrabotenosta; namaluvawe na socijalnite protivre~nosti; zgolemuvawe na stepenot na koristewe na resursite; rast na vkupnata ekonomska aktivnost; podobruvawe na strukturata na ponudata na stoki i uslugi; zgolemuvawe na prihodite na naselenieto; zgolemuvawe na potro{uva~kata; razvivawe na pret­ priemni~kata inicijativa; i namaluvawe na socijalnite tenzii. 4. Negativnite vlijanija na neformalnata ekonomija Treba da se ima predvid deka kako {to ima odredeno pozitivno vlijanie, osobeno od socio-ekonomski aspekt, neformalnata ekonomija ima i negativni aspekti koi treba da se imaat predvid i da se sfati potrebata od nejzino transferirawe vo formalnata ekonomija. Imeno, na dolg rok neformalnata ekonomija, osobeno sivata i crnata, imaat katastrofalni posledici po edna zaednica, op{testvo ili dr­`a­ va. Prisustvoto na neformalnata eko­nomija vo visok obem vo edna dr`ava, upatuva na toa deka sisteprof. d-r Jovan Pejkovski mot ne funkcionira, ili, pak, ne e pravilno oformen vo oddelni segmenti i dimenzii. Neformalnata ekonomija go ignorira postoeweto na dr`avata i nejzinite institucii gi pravi kako da ne se potrebni, a sistemot na vrednostite vo edna zaednica izleguva nadvor od ramkite na civilizirano op{testvo. Toa zna~i deka pokraj pozitivnite strani,{to prethodno se navedeni za neformalnata ekonomija, treba da se razberat i nejzinite negativni aspekti i pojavi i vrz taa osnova potrebata za nejzino namaluvawe i/ili formalizirawe. Tie negativni vlijanija na neformalnata ekonomija se slednite: se namaluvaat javnite prihodi; ote`nato e funkcioniraweto na javnite institucii; go zagrozuva standardot na buxetskite korisnici; go zabrzuva socijalnoto raslojuvawe; go namaluva avtoritetot na politi~kata vlast; ja zgolemuva delovnata nedisciplina; pottiknuva na formirawe i/ ili jaknewe na mafijata; go zagrozuva pravniot poredok; na dolg rok vr{i neracionalno koristewe na resursite; ja zgolemuva konkurentskata sposobnost na nelegalniot sektor vo odnos na legalniot; negativno vlijae vrz rabotnite odnosi i pla}awa. Zaradi ovie negativnosti koi se pobrojni od pozitivnostite, vo demokratskite dr`avi so pazarna ekonomija se pridava golemo zna~ewe na borbata protiv neformalnata ekonomija(osobeno sivata i crnata eko nomija), odnosno na transferirawe na neformalniot vo formalen sektor. Vlast{to se odlu~uva da ja namali neformalnata ekonomija mora da oformi sistem na institucii so ingerencii so koi}e ja pottiknuvaat 343

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 legalnata ekonomska aktivnost, so racionalno tro{ewe na sredstvata i so kvalitetna ponuda na javni uslugi i dobra. Samo vrz taa osnova ovaa transformacija mo`e da bide prifatliva kako potreba za site gra|ani vo op{testvoto i da gi motivira za legalno rabotewe i/ili sankcionira za participacija vo neformalniot sektor. 5. Neformalnata ekonomija vo svetski ramki Neformalnite ekonomski aktivno­ sti denes se prisutni vo site ze­mji, paralelno so ekonomsko-for­mal­ nite procesi, iako nivniot in­ten­ zi­tet varira, soglasno uslovite za nivno razvivawe. Postojat kon­ s­tatacii deka ovoj vid aktivnosti osobeno se karakteristi~ni za po­malku razvienite zemji, kako i onie vo razvoj, koi se soo~uvaat so pove}eslojni te{kotii vo procesite na promena na op{testveno-eko­nom­ ski­te sistemi, potoa kriznite i vo­e­ nite regioni koi se pretv o raat vo naj­ pogodni mesta za nelegalnite biz­ni­ si. Sepak, pri~inite se razli~ni, se javuvaat vo razni vremenski periodi i vo razni regionalni ekonomski opkru`uvawa. Ovoj vid aktivnosti se javuvaat kaj razli~ni formi, koi variraat od prekr{uvawe na pravnata regulativa, odnosno zlo­ upotrebi, pa do vr{ewe na kri­mi­ nal­ni aktivnosti. Vo oformuvaweto na BDP kako po­ ka­zatel na ekonomskoto nivo vo odredena dr`ava vleguvaat~e­tiri sektori, i toa: doma}instva(po­tro­ {u­va~kata na najrazli~ni dobra i uslugi), pretprijatija(investicii), uvozot i izvozot. No, bi mo`elo slo­ bodno da se ka`e deka vrednosta na BDP, po pravilo, e vo pogolem obem od oficijalno presmetanata vrednost. Toa se slu~uva so ogled na faktot deka preku nego ne se kalkuliraat sredstvata koi proizleguvaat od neformalnata ekonomija. Vo ramkite na ekonomskite sistemi postojat pazari~ie dejstvuvawe ne se odrazuva vo formiraweto na BDP. Toa se slu~uva poradi faktot {to tie ekonomski aktivnosti ne se sproveduvaat vrz osnova na po­~i­ tuvawe na op{to postavenite pa­zar­ ni principi i gi zapostavuvaat prav­ ni­te dol`nosti vo odreden sistem, poradi{to ostanuvaat nadvor od formalnite ekonomski aktivnosti. Koga se zboruva za ekonomskiot kri­­minal ili„crnata ekonomija”, mo­`e slobodno da se ka`e deka so od­rdeden intenzitet e zastapen vo site zemji, no porastot e osobeno za­bele`itelen vo zemjite kade e ne­dovolno razviena mre`ata na in­ stitucii nadle`ni za sledewe na ovoj vid aktivnosti, osobeno ne­raz­ vi­enosta na grani~nata kontrola i carinskata slu`ba. Procesite na industrijalizacija i urbanizacija u{te pove}e ja uslo`nuvaat kon­tro­la­ ta na ovie procesi poradi faktot{to se gradat golemi metropoli kade se odviva celokupnata, ili najgolemiot del od ekonomskata aktivnost, na toj na~in kriminalnite aktivnosti mo`e da bidat nezabele`itelni. Neoklasi~nata ekonomska teorija tvrdi deka sivata ekonomija od­go­ va­ra na pobaruva~kata za sitni obrti i mali uslugi, so{to 344

СТАТИИ pri­do­nesuva za dinami~nosta i prezema~kiot duh vo ekonomijata, pa duri i za zgolemena konkurencija. Nad 50% od platite zaraboteni vo ne­­formalnata ekonomija, se tro­­{at vo oficijalnata ili for­ mal­­na ekonomija so pozitivni efek­ti vrz sobiraweto danoci i po­rast. Problemot e toa deka i pod pretpostavka na isto nivo na pro­duk­ tivnost na dvete ekonomii vo sek­ torot na malite pretpriema~i, po­ ras­tot na neformalnata ekonomija e ogra­ni~en,{to e stav i na Svetskata banka. Vo Svetskata banka, dolgoro~niot problem na nepla}awe danoci go sogleduvaat vo toa{to vrabotenite vo neformalniot sektor ne gi pla}aat socijalnite pridonesi, pa zatoa ili ne ostvaruvaat socijalna za{tita ili, pak, ja koristat situacijata koga socijalnata za{tita mu se garantira na naselenieto, bez razlika na nivnite uplati. Poradi nesobranite da­noci, dr`avata e prisilena da gi namaluva svoite dolgoro~ni, gla­vno, produktivni investicii za smetka na kratkoro~nite, po­mal­ ku produktivni investicii na da­ no~­nite izbegnuva~i. Poradi tie efekti, dolgoro~nata stapka na porast e pomala od potencijalnata. Eko­nomistite se soglasuvaat de­ ka neformalnata, a osobeno si­va­ ta ekonomija, e negativna po­ja­va, posebno na dolg rok. Sepak, hi­­ potezata za isklu~itelno ne­ga­tiv­ noto vlijanie vrz eko­nom­skiot rast, ne e{iroko pri­fa­tena. Imeno, ako se izzemat ne­le­gal­nite kriminalni eko­nomski ak­tivnosti vo sektorot na crnata eko­nomija, naj~esto sta­ prof. d-r Jovan Pejkovski nu­va zbor za, takanare~enite, ra­cionalni eko­nom­ski dejnosti. Ne stanuva zbor nitu za{tetni, nitu za beskorisni dejnosti, tuku postojat pri~ini za vleguvaweto vo neformalniot sektor, odnosno barierata na preminuvawe vo for­ mal­niot sektor(Matijevi} 2009). Se smeta deka za pozitivnite rezultati mo`e da se zboruva samo uslovno, bidej}i stanuva zbor za kratkoro~no pozitivno vlijanie, i toa, glavno, samo za poedincite. Spored Bejakovi}, kratkoro~no, ne­o­ fi­cijalnata ekonomija mo`e da ima golema pozitivna i pottiknuva~ka uloga vo op{testveniot razvoj. Kolku samo stanbeni objekti se izgradeni „samo so svoj trud” so pomo{ na so­se­ dot, rodninata, prijatelot ili, na krajot, so trud platen na crno. Na toj na~in se izgradeni mnogu objekti, koi so ogled na plate`nata sposobnost na sopstvenikot sigurno ne bi bile izgradeni. Op{testvenite tro{oci za zgri`uvawe na takvite lu|e, naj­ ve­rojatno, bi bile mnogu po­go­lemi od danocite i pridonesite{to na toj na~in ne se plateni, smeta Be­ja­ kovi}. 6. Неформалната економија во услови на економска криза Иако претходните методолошки и те­ оретски објаснувања укажуваат на појава која е комплексна и тешко е да се оформат сознанијата за неа, според обемот на нејзиното из­ра­ зу­вање и влијание кое го има врз вкуп­ните економски и социјални про­ цеси во една држава не може да се за­постави или да се изостави вни­ма­ 345

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 ни­ето врз истата. Неформалната економија е при­ сут­на во сите држави, како во економски развиените, така и во не­развиените. Поставеноста на си­с­ те­мите кои влијаат врз појавата на неформалната економија, влијае врз различноста на опфатот, обемот и пристапот кон нејзиното третирање и насочување кон формалните текови на активност. Iako razvienite zemji so pojavata na recesija imaat zgolemuvawe na obemot na neprijaveni transakcii, odnosno na neformalni oblici na ekonomska aktivnost, sepak, kaj niv, pomalo e u~estvoto na neformalnata ekonomija vo formiraweto na bruto doma{niot proizvod. Taka na primer, se procenuva deka vo SR Germanija, obemot na sivata ekonomija pred pojavata na recesijata od 2008 godina se dvi`i na nivo od 6 do 8% od BDP. So recesijata i krizata, odnosno so zgolemuvaweto na stapkata na nevraboteni, obemot na neformalnata, a pred sé na sivata ekonomija, se zgolemuva na 18%. Ovie podatoci sporedeni so dru­gi dr`avi od Evropskata unija poka`uvaat deka trendot na nefor­mal­niot sektor se zgolemuva zaedno so rastot na nevrabotenosta, odnosno kako odraz na kriznite procesi koi vlijaat vrz neophodnosta gra|anite da se snao|aat na sekakov na~in so cel da gi re{at osnovnite egzistencijalni potrebi. Razli~en e spektarot na aktivnosti koi se izrazuvaat vo golem broj dejnosti i granki, koi se atraktivni za neformalniot sektor. Spisokot i mo`nostite bi bil dolg, no fakt e deka gi ima vo onie oblasti i granki koi se dostapni za trudointenzivno anga`irawe, kade ne e potreben vi­sok obem na kapital i kade{to znaeweto, iskustvoto i ve{tinite se ispla}aat zaradi poniskite ceni koi se nudat na pazarot od neformalniot sektor vo odnos na formalniot. Pokraj razvienite i sredno razvienite zemji imaat, isto taka, izrazeni pojavi na neformalniot sektor koj na evropsko nivo se dvi`i okolu 12-16%, odnosno prose~nata vrednost na soodnosot me|u ne­o­ fi­cijalnata ekonomija i BDP za Evropskata unija e 16%. Ima pojavi koi uka`uvaat na golemo vlijanie na sivata ekonomija vo BDP i vo evropski ramki. Taka, spored obemot na sivata ekonomija se istaknuva Ita­lija, so 22%, Portugalija i[pa­ ni­ja so po 19,5% od BDP, itn. Na si­ va­ta ekonomija vo Grcija godi{no ot­ pa­|aat po okolu 65 milijardi evra, {to pretstavuva 25% od gr~kiot bruto doma{en proizvod spored„To Vima”, povikuvaj}i se na izve{taj na Organizacijata za ekonomska so­ ra­botka i razvoj. Ovie pokazateli pret­stavuvaat seriozen udar za po­ stojnite dano~ni i kontrolni me­ha­ niz­mi na spomenatite dr`avi. Pokraj toa, edna tretina, ili 33% od bruto doma{niot proizvod na Ro­manija poteknuva od sivata eko­no­ mija,(izvor„Adevarul”). Spo­red drug izvor Romanija vo 2008 godina go zazede pettoto mesto spored obemot na sivata ekonomija vo evropski ramki,{to ja nareduva po Letonija, Bu­garija, Estonija i Hrvatska, se po­so~uva vo istra`uvaweto na me­ 346

СТАТИИ |u­narodnata konsultantska firma „ AT Kearnes”. Sivata ekonomija naj­ mno­gu se sre}ava vo neoficijalni pla}awa za vlo`en trud vo razni sektori i dejnosti. Faktorite od koi zavisi obemot na nelegalnata ekonomija se razmerot na dano~noto optovaruvawe na osiguruvawata i na akcizite. Se procenuva deka i drugi razvieni i nerazvieni zemji, isto taka, se soo~uvaat so izrazeno vlijanie na negativen impakt{to go dobivaat od globalnata recesija. Kaj niv toa vlijanie se zasiluva so ogled na toa{to neformalniot sektor, ili neformalnata ekonomija, ima pogolem procent na u~estvo vo ekonomskite aktivnosti. Dejnosti so najgolem udel vo sivata ekonomija, voobi~aeno, se: ugostitelstvoto, hotelite i restoranite, trgovijata, prerabotuva~kata industrija, kako i grade`ni{tvoto, zanaet~istvoto i biznisot so nedvi`nosti. Golemi oazi na sivata ekonomija se i iznajmuvaweto stanovi, pogolemiot del od uslugite, kako{to se: podu~uvaweto,~isteweto, raznite vidovi servisi, itn., a eden od najvkorenetite formi e proda`bata na doma{ni prehranbeni proizvodi (zelenite pazari), proda`bata na `iva stoka i neprijavuvawe na zaklanite`ivotni i proizvedenite mesni proizvodi. Poradi globalnata finansiska kri­ za, vo Isto~na Evropa i Central­na Azija do 2010 godina bi mo`ele da stanat siroma{ni u{te 11 milioni lica, dodeka 23 milioni}e dojdat prof. d-r Jovan Pejkovski na„rabot na siroma{tijata”, kade sega se nao|aat okolu 120 milioni `iteli na zemjite od ovie dva regiona 3 . So ova bi se dovele vo pra{awe site dostignuvawa na tie regioni vo poslednava decenija, po prethodnite potresi, od koi najgolem be{e krahot vo Rusija vo 1998 godina. Naporite koi se napraveni toga{ ovozmo`ija„izvlekuvawe” na pove}e od 50 milioni lica od siroma{tija. Semejstvata se pogodeni od slabeewe na kreditnite pazari, raste~kite ce­ ni i sé pogolemata nevrabotenost. Glo­balnata finansiska kriza se za­ kanuva da go unazadi zna~ajniot na­ pre­dok vo zgolemuvawe na`ivotniot standard. Ekonomiite vo regionot na Evropa i vo Centralna Azija se me|u najte{ko pogodenite od svetskite finansiski previrawa, koi mnogu zemji dovedoa vo dlaboka ekonomska re­cesija. Olesnetiot pristap do kre­ditite vo tekot na godinite na ekonomski prosperitet im pomogna na mnogu semejstva, no i gi izlo`i na potencijalnite pazarni{okovi. Vo tekot na prethodnite krizni pe­ riodi, semejstvata mo`ea da se potpiraat vrz dopolnitelno vra­bo­tu­ vawe, ili rabota vo stranstvo, no se­ ga{­nata globalna kriza, prakti~no, onevoz­mo`uva izlez od te{kata si­ tu­acija na takov na~in i ostanuva samo vlezot vo neformalnata eko­ no­mija, vo sivite zoni koi mo`at da pomognat semejstvata da ja pre­`i­ veat krizata. Za da im se olesni na siroma{nite, neophodno e vladite na zemjite od 3 Извештај на Светска банка, ноември 2009 година 347

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 zasegnatite regioni da gi zajaknat socijalnite programi za za{tita na naselenieto i pokraj namaluvawata na dr`avnite buxeti. Vladite treba da se fokusiraat na mudro tro{ewe na svoite finansiski sredstva za za{tita na siroma{nite i treba da se sprotivstavat na pritisocite za otka`uvawe od socijalnite pro­gra­ mi, koi sega se popotrebni od bilo koga dosega. 7. Vlijanie na krizata vrz formalnata i neformalnata ekonomija Vrz osnova na analiti~ki procenki i sporedbi se sogleduva deka vli­ja­ nieto na ekonomskata kriza vo razni sredini se razlikuva,{to zavisi od nivoto na razvienost, vlijanieto na dlabo~inata na krizata i merkite koi se prezemaat za spravuvawe so istata. [to se odnesuva do vlijanieto na krizata vrz neformalnata ekonomija, se sogleduva deka krizata vlijae na ednakov na~in na koj ja afektira i formalnata ekonomija. Isto kako formalnite firmi, taka i neformalnite se soo~uvaat so namaluva­ we na pobaruva~kata za nivnite pro­izvodi, pad na cenite na proizvodite i uslugite i fluktuacii vo pla}awata i razmenata,{to e posledica od recesivnite dvi`ewa. Vrabotenite vo neformalniot sektor gi gubat rabotnite mesta na ednakov na~in kako i onie vo formalniot sektor. Sepak, vo uslovi na kriza, me|u prvite koi gi gubat rabotnite mesta se neformalno vrabotenite, kako i vrabotenite na crno, so ogled deka nivoto na nivnata sigurnost e mo{ne nisko, a nemaat sindikalni i socijalni garancii. Vakvite pojavi dejstvuvaat vrz sozdavaweto na sé pogolem broj ne­vraboteni koi po silata na eks­ ter­nite vlijanija i nemo`nost da se dojde do novo rabotno mesto, se orientiraat vo zonata na neformalnata ekonomija. Se zgolemuvaat raznite pojavi koi bi formirale dolg spisok na neregistrirani ili nedozvoleni aktivnosti{to se slu­ ~u­vaat vo uslovi na kriza. Raste sivata ekonomija, crnata ekonomija, preku sé pogolem obem na kriminalni dejstva koi vo mal procent se registriraat od nadle`nite organi na progonot. Recesijata predizvikuva represija, a represijata samo gi potisnuva boite na ekonomijata: od bela, ili legalna, preminuva vo neformalna, so nejzinite karakterni boi, vo siva, a potoa i vo crna ekonomija. Od druga strana, dr`avite ne vo­ve­ du­vaat dopolnitelni antikrizni mer­ki od socijalna proviniencija poradi iscrpenite buxetski mo`nosti. Zaradi toa, u~estvoto na rabotnata sila vo sektorot neformalna ekonomija, vo uslovi na kriza se zgolemuva. Razli~ni potvrdi za ova se sre}avaat vo pove}e analizi i istra`uvawa skoro publikuvani. Korelativnata vrska na ovaa pojava se potencira vo zemji so visok stepen na siroma{tija, kako i vo zemji kade{to dnevnata potro{uva~kata se dvi`i od 1-2 dolari dnevno, po `itel. Neprijaveno, neregistri­ra­no, ne­ for­malno, nelegalno. Se­to ova 348

СТАТИИ voop{to ne mu pre~i na biznisot vo recesija. Dokolku vo prikaznata se priklu~i i zgolemuvaweto na da­ nocite, tro{ocite za socijalni da­ va~­ki ili za sanirawe na bankite i kompaniite pogodeni od krizata, ka­ko {to neodamna se slu~i vo od­ delni dr`avi vo Evropa, nema pri­ ~i­na site ovie oblici da vlijaat ne­ for­malnata ekonomija da zajakne. Kako{to se menuva dina­mi­ka­ta i trendot na konjunktura ili re­cesija, taka i neformalnata eko­­nomija, ili naj~esto sivata eko­­nomija, stanuva neophodnost za dejstvuvawe na sé pogolem broj biz­nismeni i gra|ani, a dokolku trendot vo ekonomijata ne se pro­me­ni, toj mo`e i da se zasiluva. Neformalnata ekonomija negativno vlijae vrz oficijalnata ekonomija i javnite finansii, namaluvaj}i go oficijalnoto proizvodstvo, vra­ botenosta, smetkovodstvenite pri­ hodi. No, od druga strana, na ne­koi toa im e edinstven na~in za obez­be­ du­vawe egzistencija, ili podobar stan­dard, pa kako{to opa|aat stan­ dardot i kupovnata mo} pod to­va­rot na danocite i recesijata, ne­slu`­ benite kanali za promet na pro­ izvodi i uslugi stanuvaat sé po­pro­ metni. Kako potkrepa na ova se i re­zul­ tatite od istra`uvawata na agen­ ci­jata„Hendal” od 2009 go­di­na, spo­ red koja, sekoj~etvrti pret­pri­e­ma~ vo Hrvatska priznal deka barem po­ nekoga{ navleguva vo oblasta na si­ va­ta ekonomija. Isto taka, duri 40% od ispitanicite smetaat deka ima po­ve}e siva ekonomija vo uslovi na kriza. Istra`uvaweto poka`alo de­ ka, re~isi, sekoj vtor pretpriema~ prof. d-r Jovan Pejkovski vo svojot biznis ja~uvstvuva sivata eko­nomija kako konkurencija. Biz­nis­ me­nite uka`uvaat deka ne­for­mal­ nata ekonomija za niv e nelojalna kon­kurencija od koja mnogu gubat i ako pro­dol`i istovremenoto vlijanie vrz krizata i na sivata ekonomija, tie nema da mo`at uredno da pla}aat danoci, dodeka vrabotuvaweto na crno, nedavaweto smetki i sli~no, so krizata se zgolemuva. Spored sogleduvawata vo EU, se o~ekuva poradi krizata, pomaliot broj rabotni mesta, a vo kombinacija so golemi danoci i socijalni dava~ki, zna~itelno da se zagolemi raboteweto na crno. Spored nekoi pro­ceni, vo razvienite dr`avi po­ ras­tot na sivata ekonomija vo vreme na kriza bi mo`el da se zgolemi od 0,4%, do 0,9% od BDP. Dokolku gi zememe predvid makroekonomskite i drugite pokazateli, porastot na neformalnata ekonomija vo dr­`a­ vite od Sredna i Jugoisto~na Evropa bi mo`el samo da bide pogolem. 8. Nevrabotenosta i neformalnata ekonomija vo Republika Makedonija Spored podatocite na Dr`avniot zavod za statistika, vo II kvartal od 2009 godina aktivnoto naselenie vo Republika Makedonija broi 933.878 lica, od koi vraboteni se 636.156 lica, ili 68.1%, a 297.722 lica, ili 31.9% se nevraboteni. Brojot na vrabotenite lica vo II kvartal od 2009 godina, vo sporedba so istiot period od minatata godina, e zgolemen za 4.8%. Vo odnos na istiot period od 2008 349

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 godina, brojot na nevrabotenite li­ca bele`i namaluvawe za 4.1%. Stapkata na aktivnost vo ovoj period e 57.0, stapkata na vrabotenost 38.8, dodeka stapkata na nevrabotenost iznesuva 31.9. Iako vo uslovi na kriza vo po­ve­}e zemji se slu~uva rast na ne­­vra­bo­te­ nosta, vo Republika Ma­ke­do­nija se slu~uvaat dva oddelni procesa. Od edna strana padot na industriskoto proizvodstvo dovede i do pad na rastot na BDP, so{to dr`avata vle­ze vo zonata na recesija. No, vo isto vreme, se javuva rast na vrabotenosta i pad na stapkata na nevrabotenost. Ovie pojavi baraat po{iroka elaboracija i analiza koja go nadminuva domenot na tru­ dot. No, samo kako uka`uvawe deka promenite vo evidenciite koi se slu~uvaa zaradi izmeni na propisi od domenot na socijalnata sigurnost, verojatno imaat odraz i vrz vakvite dvi`ewa. No, vo sekoj slu~aj, vo Re­publika Makedonija procenkite uka`uvaat deka u~estvoto na neformalnata ekonomija vo bruto doma{niot proizvod se dvi`i na nivo od 40-45%,{to e dosta visoko. Visokata stapka na nevrabotenost, koja vo podolg vremenski period se odr`uva na nivo od 32-35%, e osnovniot pokazatel deka ne­mi­ novno}e bide postoeweto na ne­ formalnata ekonomija kako edin­ stven socijalen kanal za pre­ras­pre­ del­ba na prihodite vo dr`avata. Baraweto egzistencija vo uslovi na smaleni rabotni mo`nosti i anga`irawa, pri smalena po­ba­ru­ va~­ka, i vo uslovi na kriza, odnosno so namaleni stapki na rast na BDP, ne se sozdavaat mo`nosti za pogolemo pretpriemni~ko i legalno anga`irawe. Iako se pravat napori za pottiknuvawe na samovrabotuvaweto i pretprimni{tvoto, na malite biznisi i na zanaet~istvoto, sé u{te ne se pojavuva dinami~en rast koj doveduva do ekonomski i socijalen razvoj, do otvorawe novi rabotni mesta, so{to se namaluva interesot za neformalniot sektor. Ostanuva obvrskata na sistemot da vlijae so razni merki moi neformalnata ekonomija}e ja transformira vo formalna, a so toa se otstranuvaat problemi od tipot na nevrabotenost, korupcija, nefunkcionirawe na prav­nata dr`ava, na sudskiot sistem i na kontrolnite i inspekciskite organi. Vo Republika Makedonija, spored ocenkite na Centarot za ekonomski analizi, sivata ekonomija samo od zanaet~iskiot sektor opfa}a 5% od godi{niot BDP,{to zna~i deka godi{no za uslugi vo toj sektor se tro{at okolu 20 milijardi denari bez da bidat oficijalno evidentirani so izdadeni fiskalni smetki, ili fakturi. Spored istra`uvaweto na ovoj Centar, sprovedeno vo 10 gra­dovi, vo 2009 godina,(pri{to do­ma}instvata se anketirani kolku tro{at godi{no za proizvodi i uslugi za koi ne dobivaat fiskalni smetki, ili fakturi), prose~nata godi{na potro{uva~ka za proizvodi i uslugi vo zanaet~iskiot sektor za koi anketiranite doma}instva ne do­bile fiskalni smetki iznesuva 88.584 denari, ili 22,5% od se­ mej­niot godi{en prihod se„ gubi” vo sivata ekonomija. Spored ova 350

СТАТИИ istra`uvawe gra|anite najmnogu tro{at zauslugibezfiskalnismetki na zelenite pazari za kupuvawe ovo­{je i zelen~uk. Aktivnostite od sivata ekonomija se dlaboko na­ vle­zeni vo sekojdnevniot`ivot i rabota na gra|anite i taa treba da se integrira vo oficijalnata eko­no­ mija so dolgoro~na strategija, a ne so individualni merki. Na licata koi se zanimavaat so siva ekonomija treba da im se obezbedat pridobivki za da rabotat vo oficijalnata eko­ nomija, treba da im se dadat mo`­ nosti za registrirawe na ak­tiv­ nostite, so pla}awe odredeni mi­ni­ mal­ni danoci, ili pau{ali. 9. Re{avawe na neformalnata ekonomija Ekonomistite, obi~no, se so­gla­su­va­ at deka re{enieto na pro­blemot na neformalnata eko­no­mija, a osobeno na sivata ekonomija, ne le`i vo obidot za efikasno sankcionirawe, tuku vo promenata na celokupnata ekonomska po­li­ti­ka. Na postoeweto na sivata eko­nomija mnogu nepovolno vli­jae toa{to sé u{te ne e os­tva­ reno intenzivno sektorski ins­ti­ tucionalno restrukturirawe, sé u{te e golemo vlijanieto na dr­ `a­­­vata vrz ekonomijata, poradi go­lemite izdvojuvawa za penzii i zdravstveno osiguruvawe, mnogu e optovarena, pred sé so pridonesite, no i so danocite. Krizata ja zgo­le­ mi dr`avnata intervencija i po­ tre­­bata od dr`avno regulirawe na pazarnite odnosi so cel da se spasuva pazarniot model na ra­bo­ tewe. Rasprostranetosta na siva­ta prof. d-r Jovan Pejkovski eko­nomija so toa stanuva odgovor­ nost na dr`avata, no i na nejzinite gra­|a­ni i firmi, koi vo uslovi na kriza stanuvaat posiroma{ni i baraat bilo kakov izlez. Odlukata za vleguvawe vo ne­o­fi­ci­ jalnata ekonomija vo vreme na ne­ stabilnost, kriza ili recesija, se donesuva lesno, no za odlukata za izleguvawe i preminuvawe vo for­ mal­nata ekonomija potrebno e mnogu pove}e, niza pozitivni reformi i relativno dolg period. So dosledno namaluvawe na javnite rashodi i zgolemuvaweto na transparentnosta pri odlu~uvaweto mo`e mnogu da se stori za raspolo`enieto na gra|anite da pla}aat danok, a po­ na­tamo{niot razvoj na rabotnoto za­konodavstvo, vo koe}e postoi mo­ `­nost za nefleksibilni formi na vra­botuvawe(rabota pokratka od vo­obi~aenoto, 4-~asovna rabota, i sli~no), mo`e da ja namali po­ tre­bata za rabotewe na crno. Vo aktuelnata situacija, vo uslovi na kriza i oscilatorni recesioni pro­ me­ni so nestablini finansiski te­kovi, natamo{nata ekspanzija na neformalnata ekonomija e iz­ ves­na, no ne i posakuvana sostojba. Neophodno e dr`avata da go pre­zeme delot i funkciite{to is­toriski ù pripa|aat, da go uredi sistemot preku zajaknuvawe na prav­ niot sistem i javnata uprava, obez­ beduvawe na fleksibilnost na pazarot na trudot, namaluvaweto na danocite i vlijanieto na dr`avata vo ekonomijata, kako i postepenost vo merkite na transformacija na neformalnata, vo formalna eko­no­ mija. 351

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 Efektot na krizata vlijae i vrz socijalniot dijalog so ogled deka neformalniot sektor ne e prisuten vo oblikuvaweto na pravata i po­li­ ti­kite od rabotno-pravnata sfera me|u rabotovada~ite, sin­dikatot i vladata. No, vo id­ni­na, krizata i prisustvoto na neformalniot sektor sigurno}e vlijae vrz vakviot dijalog, so ogled deka ne se prezemeni merki za negovoto transformirawe vo formalen sektor, a refleksiite vrz konkurentska osnova vlijaat vrz pritisokot na namaluvawe na vrednosta na trudot. Nepovolnoto vlijanie na neformalniot sektor vrz pazarot na trud koj korespondira so formalniot sektor im gi namaluva {ansite za podobra pozicija na rabotnicite vo biznis dijalogot i vo definiraweto na plati i prava na rabotnicite od legalen raboten odnos. Oblikuvaweto na novi modeli na rabota, na novi vidovi raboti {to se sozdavaat kako rezultat na informatikata i globalnite ko­mu­ ni­kacii i elektronski transakcii, gi opredeluvaat nasokite na idnoto rabotewe i vo formalnata, no i vo neformalnata ekonomija. Vo uslovi na kriza, neformalnata ekonomija isfrli na povr{ina novi vidovi anga`mani, se formira nov pazar za pretpriemni~ko anga`irawe, pokraj tradicionalnite i vo virtuelnite biznisi, kako i za davawe razni vidovi uslugi za koi ne se potrebni posebni uslovi(dovolno e da se ima soliden kompjuter i brz in­ ter­net i so dobra ideja, biznisot po~nuva).^esto rabotnicite vo tie novi vidovi biznisi ne se vidlivi, ne se sogleduvaat, a vo urbani i industriski aglomeracii te{ko i se procenuvaat i se pretpostavuva nivnoto postoewe. Zna~eweto, pred sé, e vo kvantumot na znaewe koe pazarno se verificira vo elektronskite biznisi. Prihodite od ovaa ekonomija, isto taka, se virtuelni i ne se registriraat vo gotovi pari, so{to u{te pove}e se gubi mo`nosta za sogleduvawe na ovoj neformalen segment na dejstvuvawe. Ostanuva obvrskata sistemot da se prisposobuva kon promenite i da gi formalizira odnosite i da motivira za legalnost, so{to se vlijae vrz vkupnite odnosi i osobeno vrz socijalnata sfera na `iveewe. 352

СТАТИИ prof. d-r Jovan Pejkovski Literatura • Becker, Flodman Kristina(2004), Fact finding study, The informal Economy, SIDA. • Dr`aven zavod za statistika, Makedonija vo brojki, 2008. • Kandikjan, V.(2005), Gotovite pari vo optek i sivata ekonomija, NBRM, Skopje • Nenovski, Tome(2008), Ekonomsko razvedruvawe, NAM Pres- Skopje. • Nikolovski, Dimitar(2007), Model na odr`liva stapka na nevrabotenost za zemjite vo tranzicija, so osvrt na Republika Makedonija, NBRM • Manali Shah,(2009) The informal economy, Self-Employed Women’s Association, India • Ribarova, E.(2009) Social dialog in the period of crisis, Institute for Social and Trade Union Research(ISTUR), Sofia, Bulgaria 353

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 Prof. Dr. Jovan Pejkovski Institute for Social Work and Social Policy Faculty of Philosophy, Skopje Economic Crisis and its Impact on the Informal Economy Summary The current economic crises created numbers of changes in the processes of working and leaving. Beside the legal economic transaction and businesses new forms of dynamic activities which belong to the informal economy were erased. The presence of informal economy and its impact are well known but in the period of crisis these influences are increasing. That is the base for highlighting the impact of the economic crisis on the new forms of informal economy, especially among the social categories of citizens which are unemployed or in condition of risks, or belong in to the groups for which the society have obligation to take care. Starting from the findings that are present in the broader framework in this article is presented the bases that generated informal economy and also the different categories of people which created their existence in this sphere. The role of the system in producing the possibilities for informal economy is presented. Also the measures that should be taken for transferring the informal in to the formal economy are explained. 354

СТАТИИ d-r Maja Gerovska Mitev 364.3-232:336 d-r Maja Gerovska Mitev, Institut za socijalna rabota i socijalna politika Filozofski fakultet, Skopje SOCIJALNA DIMENZIJA NA EKONOMSKATA KRIZA: PERCEPCII NA GRA\ANITE REZIME Napisot se fokusira na stavovite na gra|anite, no, isto taka, i na nivniot status i pristapot na pazarot na trudot, socijalnata za{tita, obrazovanieto i zdravstvoto vo tekot na izminatite 12 meseci (vklu~uvaj}i go periodot do septemvri 2009 godina). Rezultatite analizirani vo ramkite na ovaa statija, se zemeni od kvantitativnata anketa realizirana od strana na agencijata za istra`uvawe na misleweto „ Rejting”, vo periodot od 5 do 15 septemvri 2009 godina. Anketata, vrz osnova na standardiziraniot pra{alnik, vklu~i 1.068 doma}instva vrz osnova na reprezentativen primerok od celokupnoto naselenie vo Makedonija. Vrz osnova na kvantitativnata analiza, statijata poka`uva deka u~estvoto na pazarot na trudot, koe ve}e be{e mnogu nisko pred krizata, u{te pove}e se namali vo tekot na poslednite 12 meseci. Rezultatite od studijata poka`uvaat deka 19% od ispitanicite ja izgubile svojata rabota vo 2009 godina. Percepciite na gra|anite za socijalnata za{tita(socijalna pomo{ i penzii) poka`uvaat deka 70% od site ispitanici o~ekuvaat deka}e ima negativno vlijanie od krizata. Statijata istaknuva nizok stepen na koristewe socijalnata pomo{(7% vo 2009), kako i nizok stepen na sklonost kon socijalna pomo{, kako strategija za spravuvawe vo vreme na krizata. Vlijanieto na krizata vrz obrazovanieto, kako{to e navedeno od strana na mnozinstvoto ispitanici, koi 355

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 se, ili koi imaat~len koj posetuva obrazovanie, pridonese kon zgolemuvaweto na tro{ocite na doma}instvata za obrazovanie vo izminatata godina. Sli~no na toa, posetuvaweto na u~ili{te, isto taka, e pogodeno, kako rezultat na skapoto obrazovanie voop{to, kako poradi patnite, taka i od materijalnite tro{oci za u~eweto. Kone~no, studijata poka`uva deka pristapot do zdravstvenata za{tita i osiguruvaweto ne e univerzalen. Pokraj toa, mnozinstvoto od ispitanicite ne e zadovolno so zdravstvenoto obezbeduvawe i uka`uva deka neformalnite pla}awa se edinstvenoto sredstvo za kvalitetna zdravstvena za{tita. Sevkupnata analiza vo ramkite na statijata gi poka`uva kategoriite ~ij`ivoten standard i pristapot do osnovnite socijalni uslugi se najmnogu pogodeni so ekonomskata kriza. Ovie informacii mo`at da slu`at kako zna~aen pokazatel vo odnos na pove}e naso~ena socijalna politika, vo periodot na ekonomskata kriza. Voved: Iako globalnite finansiski in­ sti­tucii go ozna~uvaat krajot na fi­nansiskata kriza vo 2010 go­di­ na, nejzinite efekti sé u{te se o~igledni. Ekonomskiot pad pred­ iz­vikan od finansiskata kriza od 2008/09 godina ima vidlivi po­ sledici vrz individualnata bla­ go­sostojbata na gra|anite, no, isto taka, pretstavuva predizvik za postojnite javni merki za poddr{ka i nivnata efektivnost. Spored toa, od osoben interes za ovaa statija se percepciite na gra|anite za so­ ci­jalnata dimenzija na krizata. Za taa cel, analizata}e se fokusira na stavovite na gra|anite, no, isto taka, i na nivniot status i pristap na pazarot na trud, socijalnata za{­ ti­ta, obrazovanieto i zdravstvoto vo tekot na izminatite 12 me­se­ ci(vklu~uvaj}i go periodot do sep­temvri 2009 godina). 4 Re­zul­ ta­tite, analizirani vo ramkite na ovaa statija, se zemeni od kvantitativnata anketa realizirana od strana na agencijata za is­tra­ `u­vawe na misleweto „ Rejting” vo pe­riodot od 5-15 septemvri 2009 go­ dina. Anketata, vrz osnova na stan­ dar­diziraniot pra{alnik, vklu~i 1.068 doma}instva, vrz osnova na reprezentativen primerok od ce­lo­ kup­noto naselenie vo Ma­ke­do­nija. 4 Оваа статија е дел од студијата водена во рамките на проект на Фондацијта„Фридрих Еберт“, наречен:„Влија нието на финансиската криза врз македонските домаќинства и поединци“. Проектот беше реализиран од страна на агенцијата РЕЈТИНГ, а тимот вклучуваше: стручно лице за истражување на јавното мислење(Никола Спа сов), стручно лице за економските движења и политики во Македонија(м-р Никола Поповски), стручно лице за политичкиот систем и политичките партии(проф. д-р Ѓорѓи Спасов) и стручно лице за социјалната политика(д-р Маја Геровска Митев). 356

СТАТИИ Pazarot na trudot Duri i pred sega{nata ekonomska kri­za, uslovite na makedonskiot pa­zar na trud bea te{ki. Ofi­ci­jal­ nata statistika poka`uva deka vo po­ slednite meseci na 2008 godina i prvata polovina na 2009 godina, ima­ {e trend na namaluvawe na stap­ka­ ta na nevrabotenost, stapkata na re­­ gistrirani nevraboteni lica, ka­ko i zgolemuvawe na brojot na ko­risnicite na pomo{ zaradi nevrabotenost. Spored podatocite na Dr`avniot za­vod za statistika, stapkata na ne­ vrabotenost vo 2008 godina iz­ne­ su­va{e 33,8%. Spored Agencijata za vrabotuvawe, prviot zapis na ne­vrabotenost zabele`itelno se zgo­­lemi vo noemvri 2008 godina. Po­stojanoto zgolemuvawe na brojot na nevraboteni lica prodol`uva od januari, do mart 2009 godina, koga dostigna 351.278 nevraboteni (mart). Sporedbata na stapkata na nevrabotenosta vo zemjata, me|u pr­viot kvartal od 2009 godina (32,7%) i 2001/2002 godini, koga ze­ m­ja­ta, isto taka, be{e soo~ena so vnatre{ni(etni~ki) krizi, poka`uva de­ka sega{niot broj nevraboteni e po­vi­sok od onoj vo 2001 i 2002 godina (ko­ga stapkata na nevrabotenost iz­ ne­suva{e 29,5%, za 2001 i 31,7%, za 2002). Spored etni~kata pri­padnost na registriranite ne­vraboteni lica, mo`e da se zabele`i deka vo periodot januari- april 2009 go­di­ na, porastot na nevrabotenosta e naj­ mnogu evi­den­ten me|u etni~kata grupa na Bo{­wacite(9,09%), kako i me|u Al­­bancite(1,85%). Obrazovniot sta­ tu­s na registriranite nevraboteni li­ca, poka`uva deka porastot na d-r Maja Gerovska Mitev nevrabotenite od januari, do ap­ ril 2009 godina be{e najmnogu za­­bele`liva kaj: onie bez ob­ra­­ zovanie, onie so 3 godi{no sred­ no obrazovanie, a, isto taka, i me­|u onie koi se nevraboteni so vi­soko obrazovanie. Vozrasta na re­gistriranite nevraboteni li­­ca po­ka`uva deka porastot na ne­vra­bo­ te­nosta najmnogu doa|a do izraz kaj postarite rabotnici, t.e. kaj onie koi se vo starosnata grupa nad 60 godini(porast od 4,19% vo april, vo sporedba so januari 2009 godina), kako i me|u onie od vozrasnata grupa od 55, do 59(so rastot na nevrabotenosta od 1,56% vo istiot period). Brojot na primatelite na pomo{ zaradi ne­vra­botenost se zgolemi vo de­ kem­vri 2008 godina za 300 lu|e, vo sporedba so prethodniot mesec,{to vkupno iznesuva 23.565 korisnici na pomo{ za nevrabotenost. Najgolem del od korisnicite se lu|e koi gi zagubija svoite rabotni mesta poradi tehnolo{ki vi{ok. Rezultatite od prvi~noto is­tra­`u­ va­we prezemeno za celite na ovaa studija, poka`uvaat zagri`uva~ki trendovi. Reprezentativnoto is­tra­ `u­vawe vklu~i 1.038 ispitanici, od koi vo 2009 godina, 48% ne bea vklu~eni vo pazarot na rabotna sila (odnosno: nevraboteni, penzioneri, studenti ili doma}inki). Sostojbata na nevrabotenost vo doma}instvata na ispitanicite e u{te pote{ka, bidej}i 66,7% od niv`iveat vo doma}instva kade{to ima najmalku eden nevraboten. Od ovoj broj, 3,9% od ispitanicite`iveat vo semejstvo kade{to site~lenovi se nevraboteni. Ekonomskata kriza pridonese kon 357

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 gubeweto rabota(vo poslednite 12 meseci) za 19% od ispitanicite, me|u koi mnozinstvoto se lu|e od etni~ko albansko poteklo. Brojot na izgubeni rabotni mesta koj preovladuva vo zapadniot region na Makedonija, gi vklu~uva, prete`no, onie so sredno Grafikon 1. Profil na lica koi ekonomskata kriza obrazovanie, kako i doma}instvata so mese~ni primawa do 10.000 denari (164 evra). Od site ispitanici, 57% odgovorile deka znaat barem eden koj ja izgubil svojata rabota kako rezultat na ekonomskata kriza. ja izgubile rabotata vo tekot na Zabele{ka: Gorniot grafikon gi dava rezultatite samo za onie ispitanici koi ja izgubile rabotata vo izminatite 12 meseci. Na primer, 18% od etni~kite Makedonci ja izgubile rabotata(dodeka 82% ne ja izgubile). O~igledno e deka onie so status na ponisko obrazovanie, postarite ra­botnici (50 do 65 godini), kako i`e­nite, najmnogu nastradale za vre­­­­­me na ekonomskata kriza vo Makedonija. Ova ne e iznenaduvawe, bidej}i kri­zata najmnogu se po~uvstvuva vo industriite, kade {to pogolem del od lu|eto bea so ponizok stepen na obrazovnie, vo industriite, kade{to se vraboteni golemi grupi`e­ni(t.e. tekstilot) a, isto taka, pre­ovladuva brojot na postarite rabotnici(rudarstvo i metalna industrija). Povisokiot procent na izgubenite rabotni mesta kaj Al­bancite, vo sporedba so drugite etni~ki grupi, mo`e da se tolkuva kako rezultat na zgolemeniot broj na povratnicite od stranstvo, koi gi izgubile rabotnite mesta kako rezultat na krizata dodeka rabotele vo pove}e razvieni evropski zemji. Bezbednosta na gra|anite na pazarot na trudot za vreme na ekonomskata kriza, isto taka, e mnogu niska. Me|u onie ispitanici, koi rabotele za vreme na istra`uvaweto(53%), mno­ zin­stvoto- 43%, ne se~uvstvuva si­ gur­no deka lesno}e najde rabota od koj bilo vid, dokolku bi ja izgubile svojata sega{na rabota. Pogolem procent, 46%, ne se~uvstvuva si­gur­ no deka lesno}e najdat rabota so ednakvi plati i beneficii. Per­ cep­ciite na gra|anite poka`uvaat de­ka najranlivite grupi vo odnos na eko­nomskata kriza se nevrabotenite 358

СТАТИИ (62%), sledeni od strana na pri­vat­ ni­te sopstvenici(15%). Rezultatite od istra`uvaweto, po­­kraj drugoto, poka`uvaat deka zna­­~eweto na za{titata za ne­vra­ botenosta vo periodot na eko­nom­ skata kriza e golemo, bidej}i 11% od ispitanicite(od 19% koi ja izgubile rabotata vo tekot na iz­ mi­natite 12 meseci) se prijavile za ovoj nadomest. Od ovoj broj, 3% se so odbieni aplikacii, a me|u niv, preovladuva brojot na onie so osnovno obrazovanie, spored za­nimaweto, glavno se doma}inki, `i­veat vo ruralnite mesta, po­tek­ nu­vaat od jugoisto~niot region i pripa|aat na kategorijata na do­ma­ }instva so mese~ni primawa do 10.000 denari(164 evra). Ovaa stu­ dija poka`uva zagri`uva~ki sig­nal vo vrska so nedostigot na in­for­ macii i znaewe za pravata na na­do­ mes­toci i uslugi koi se dostapni od d-r Maja Gerovska Mitev centrite za vrabotuvawe, bidej}i 7% od site ispitanici ne bile sve­ sni za mo`nosta za koristewe na nadomestok za nevrabotenost, a nivniot socio-demografski profil e sli~en kako onoj na ispitanicite so odbieni aplikacii. Koristeweto na uslugite za obuka/ prekvalifikacija vo periodot na krizata e pomalo od pobaruva~kata na nadomestot za nevrabotenost, bidej}i samo 8% od ispitanicite se prijavile za ovaa mo`nost. Me|u niv, mnozinstvoto se od vozrasnata grupa od 30-49, ima­ at samo osnovno obrazovanie, pri­ pa|aat na albanskoto etni~ko po­tek­ lo,`iveat vo ruralnite mesta i se nao|aat vo zapadniot region na Ma­ ke­donija. Povtorno, zna~itelen broj - 12%, ne bea svesni za ova pravo, {to uka`uva na pogolemata potreba za unapreduvawe na mo`nostite za obuka koi gi nudat centrite za vrabotuvawe vo zemjata.  Nadomest za nevrabotenost  Obuka skopski severozapaden pelagoniski zapaden jugozapaden isto~en jugoisto~en vardarski Grafikon 2: Podnositeli na barawa za nadomest za nevrabotenost i uslugi za obuka za vreme na ekonomskata kriza spored region Zabele{ka: Gorniot grafikon gi dava rezultatite samo za onie ispitanici koi podnele barawe, ili koristele uslugi za nevrabotenost, ili obuka vo izminatite 12 meseci. Na primer: vo zpadniot region, 35% od ispitanicite podnele barawe za nadomest za nevrabotenost(dodeka 65% ne podnele barawe, ili go koristele ova pravo od razli~ni pri~ini). 359

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 Rezultatite vo vrska so za{titata od nevrabotenost poka`uvaat de­ka pari~nite transferi, ili pa­siv­ nite merki za nevrabotenosta se po­va`ni i pove}e barani za vre­me na ekonomskata kriza, vo spo­red­ba so aktivnite merki za vra­bo­tuvawe, kako{to se obukata i pre­kva­ lifikacijata(so isklu~ok na se­ve­ ro­isto~niot region). Va`no e da se spomene deka vo regionite kade ovie nadomestoci najmalku se barani (t.e. pelagoniskiot), vo isto vreme se regioni so pogolem broj lica koi nemaat znaewe i informacii vo vrska so ova pravo. Zatoa, od oso­beno zna~ewe e podobruvawe na javnata svest, osobeno za vreme na ekonomska kriza, vo vrska so mo`­no­stite koi se nudat preku osi­ guruvaweto i za{titata pri ne­vra­ bo­tenost, koi, vo isto vreme, bi mo­`ele da pretstavuvaat va`en in­ strument za podobruvawe na uslo­vi­ te na pazarot na trudot. Strategiite na spravuvawe na lu|eto vo Makedonija za vreme na ekonomskata kriza vklu~uvaat barawe na privremena rabota 38% od ispitanicite, prosledeno so zadol`uvawe(pari) od rodnini i prijateli- 16%. Potpiraweto vrz socijalna pomo{, kako strategija na spravuvawe, e zna~ajna samo za 5% od ispitanicite,{to zna~i deka ovaa pridobivka i nejziniot iznos ne e dovolen za vreme na periodot na ekonomskata kriza. Grafikon broj 3: Strategii za spravuvawe za vreme na ekonomskata kriza, spored etni~ka pripadnost Makedonci Albanci Drugi Vkupno Privremena Zadol`uvawe rabota Nemaat potreba od strategija za spravuvawe Socijalna pomo{ Ne{to drugo Odbile da odgovorat Zabele{ka: Prethodniot grafikon dava rezultati spored etni~kata pripadnost, grupirani spored sekoja strategija. Na primer, kaj Makedoncite, 40% baraat privremena rabota, 37% nemaat potreba za strategija za spravuvawe, se pozajmuvaat 16%, 2% se potpiraat vrz socijalnata pomo{, 2% vrz ne{to drugo, i 3% odbija da odgovorat = 100%. Percepciite za pazarot na trudot i u~estvoto vo ekonomskata kriza poka`uva deka postoi pogolema potreba za podobruvawe na se­ga{­ ni­te mehanizmi za poddr{ka, kako {to e ovozmo`uvaweto na pristap do site grupi koi nemaat poddr{ka (od­nosno, zemjodelskite rabotnici, 360

СТАТИИ kako{to se onie koi, glavno, se vo pelagoniskiot region), kako i za poenergi~no unapreduvawe na mer­kite za vrabotuvawe(kako ak­ tiv­­nite, taka i pasivnite), taka {to lu|eto}e mo`at da gi ubla`at ne­­gativnite efekti vo tekot na ne­ vra­­botenosta. Pokraj toa, javnite mer­­kite na pazarot na trudot vo pe­­riodot na ekonomska kriza, isto taka, treba da se fokusiraat na obez­ be­duvaweto pogolema mo­ti­vacija za ra­bota so skrateno rabotno vreme, flek­sibilni rabotni odnosi koi mo`e da pretstavuvaat zamena za izgubenite rabotni mesta so pol­­ no rabotno vreme. Pokraj toa, za vre­metraeweto na postojnata pod­­ dr­{ka od osiguruvawe pri ne­vra­ bo­tenost treba da bide pro­dol­`e­ na i, najverojatno, da ovoz­mo­`i po­­visoki iznosi na beneficii(vo tekot na odreden vremenski pe­ri­ od), taka{to da mo`e da gi pod­dr­­ `i svoite korisnici vo tekot na na­­­malena pobaruva~ka na rabotna si­­­la i namaleni prihodi vo do­ma­ }in­­­stvoto. Socijalna za{tita Sistemot na socijalna za{tita vo Makedonija gi vklu~uva beneficiite i uslugite vrz osnova na pridonesi, kako i onie finansirani vrz osnova na odano~uvawe. Za celite na ovaa studija,}e se fokusirame samo na socijalnata pari~na pomo{(da­­ no~no finansirana), i mnogu krat­ ko, na penziite(finansirani vrz os­nova na pridonesi). Socijalnata pari~na pomo{ e na­ d-r Maja Gerovska Mitev do­mestok od posledna opcija,{to zna­­~i deka po koristeweto na si­­­te drugi dostapni resursi od sis­­­temot za socijalna za{tita, po­edincite mo`at da podnesat ba­rawe za ova pravo. Zakonot za so­cijalna za{­ tita(2009 godina) is­tak­­nuva de­ka socijalnata pari~na po­­mo{ ima­at pravo da ja koristat ra­bo­to­spo­sob­ ni lica i doma}instva koi ne se finansiski obezbedeni i koi ne se vo mo`nost da se zdobijat so fi­nan­ sis­ki sredstva za`ivot preku drugi pravni akti. Spored oficijalnite podatoci za doma}instvata koi primaat so­ ci­­­jalna pari~na pomo{, mo`e da se vidi deka od 2005 godina ima na­­maluvawe na doma}instvata koi ja dobivaat ovaa socijalna pa­ ri~­­na pomo{. Me|utoa, ova ne mo­ `e da se tolkuva kako namalena po­treba za socijalna pomo{, tuku, pred s é , kako zgolemuvawe na kru­ tos­­ta vo uslovenite pravila, kako i pozasileni proceduri za pro­ ver­ka pri dodeluvaweto na po­ mo{­ta. I pokraj namaluvaweto na doma}instvata koi primaat so­ci­jal­ na pari~na pomo{, vo de­kem­v­ri 2008 godina, ima{e 53.105 do­ma}instva/ semejstva korisnici na socijalna pari~na pomo{,{to iz­ne­su­va 9,4% od site doma}instva vo dr­`avata. Specifikite na korisnicite na so­ ci­jalna pari~na pomo{ uka`uvaat deka okolu 97,2% od primatelite se registrirani kako nevraboteni. Ova e neto zgolemuvawe vo spo­ redba so 1998 godina, koga samo 77,5% bea registrirani kako ne­ vra­boteni. Nad edna tretina od gla­­vite na doma}instvata koi se 361

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 pri­mateli na ovaa korist se bez kva­lifikacii, 23,6% imaat samo osnovno obrazovanie i 16,1% imaat sredno obrazovanie. Re~isi 36% od korisnicite go dobivaat nadomestot pove}e od{est godini. Udelot na makedonski korisnici e vo opa|awe vo tekot na izminatite deset godini od 46,8%, vo 1998 godina, na 33,5%, vo septemvri 2007 godina, dodeka udelot na Albancite se zgolemuva od 25,4%, na 37%. Udelite na dru­ gite etni~ki grupi ne se zna~itelno izmeneti. Op{tini so najgolem broj korisnici se: Tetovo, Kumanovo, Prilep i Skopje-^air(podatoci od proektot na Svetskata banka, SSZ proekt, 2007 godina). Penziskite beneficii vo Ma­ke­­do­ ni­ja se del od sistemot na pri­do­ nesi za socijalna za{tita i tie se pla}aat preku prviot stolb vrz os­ nova na sistemot tekovno fi­nan­si­ rawe ili dopolnitelno mo`at da se platat preku vtoriot stolb, od­ nos­no celosno finansirani penzii preku individualna{tedna smetka. Spored statisti~kite po­da­toci od Fondot za penzisko i in­va­lidsko osiguruvawe, vo april 2009 godina Fondot ima{e 273.092 korisnici na penzija. Iznosot na pro­se~nata penzija za site tri vi­da penzii (sta­rosna, invalidska i se­mej­nite penzii) e 9.862 denari(159 evra). Vo 2008 godina, mnozinstvoto od onie koi primaat starosna i in­validska penzija, ili 64,8%, pripa|aat na vozrasnata grupa od 60, do 75, a 1/3 od primatelite`i­veat vo Skopje. Sporedbenite sta­tisti~ki podatoci za brojot na pen­zioneri vo zemjata poka`uvaat deka postoi postojan porast na ko­ris­nicite na penzija, po~nuvaj}i od 166.224, vo 1990 godina, porast na 241.221, vo 2000 i 273.092, vo ap­ril 2009 godina (Bornarova, S. i Ge­rov­ska- Mitev, M., 2009 god.). Na{ite rezultatite od is­tra­`u­va­ weto poka`uvaat deka od 1.038 is­ pi­tanici, samo 7% se primateli na socijalna pomo{. Me|u niv, pre­ o­­vladuva{e brojot na ma{ki, koi pri­­pa|aat na vozrasnata grupa nad 50 godini, koi imaa samo osnovno obra­zovanie, mnozinstvoto od niv se nevraboteni, pripa|aat na al­banskata etni~ka zaednica,`i­­ veat vo ruralnite mesta, vo za­­pad­ ni­ot region i pripa|aat na do­ma­ }instva so mese~ni primawa do 10.000 denari(164 evra). Sociode­­mografskite karakteristiki na na­{ite ispitanici koi primaat so­cijalna pomo{ e ednakov kako i profilot na primatelite na so­ci­ jalna pomo{ daden vo ofi­ci­jal­­nite statisti~ki podatoci. Vo od­nos na visinata na socijalnata po­­mo{, 6% od ispitanicite koi do­bi­­vaat socijalna pomo{ navedoa de­­ka ova e krajno nizok nadomest i ne go zadovoluva nivniot osnoven`i­­ voten standard. 362

СТАТИИ d-r Maja Gerovska Mitev Grafikon 4: Socio-demografski karakteristiki na primatelite na so­ci­ jal­na pomo{ vo tekot na ekonomskata kriza Ma`i @eni 18-29 godini 30-49 godini 50-65 godini 65+ Osnovno obrazovanie Sredno obrazovanie Visoko obrazovanie Nevraboteni Studenti Vraboteni na neopredeleno vreme Vraboteni na opredeleno vreme Privatni sopstvenici Penzioneri Doma}inki Makedonci Albanci Drugi Urbana Ruralna Skopski, Severozapaden Pelagoniski Zapaden Jugozapaden Источен Vardarski Do 10.000 den, 10.000-25.000 25.000-40.000 40.000-60.000 60.000+ Zabele{ka: Gorniot grafikon gi dava rezultatite samo za onie ispitanici koi koristele socijalna pomo{ vo poslednite 12 meseci. Na primer, me|u ma{kata populacija, samo 8% go koristele ovoj nadomest, dodeka 82% ne go koristele. Spored odgovorot na 70%, ili mno­ zin­stvo to od na{ite ispitanici, se sogleduva deka ekonomskata kri­ za ima negativno vlijanie i vrz so­cijalnata pomo{ i penziite. Sli­~en, visok procent ispitanici - 61%, smetaat deka vo vreme na fi­nansiskata kriza iznosot na so­ 363

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 cijalnata pomo{ treba da se zgo­ lemi, dodeka 24% smetaat de­ka taa treba da ostane ista. Mno­zin­ stvoto od onie koi veruvaat deka socijalnata pomo{ treba da se zgo­ lemi, pripa|aat na vozrasnata gru­ pa nad 65, bile anga`irani so skra­ te­no rabotno vreme, glavno se od albansko etni~ko poteklo, a`iveat vo regionot na Zapadna Makedonija.  Da  ne  D.K/ref Grafikon 5: Negativno vlijanie na krizata vrz penziite i socijalnata pomo{ Rezultatite od na{ata studija vo pogled na koristeweto na socijalnata za{tita(na primer, socijalna pomo{) za vreme na ekonomskata kriza uka`uva deka ne postoi pogolema pobaruva~ka za ovoj nadomest od voobi~aenoto. Takviot trend se javuva, najverojatno, zaradi niskiot iznos na socijalnata pomo{, koj ne pomaga za pokrivawe na osnovnite potrebi na ranlivoto naselenie. Zatoa, ne e iznenaduvawe deka mno­ zin­stvoto od ispitanicite veruvaat deka vo tekot na ekonomskata kri­za ovoj nadomest treba da bide zgo­le­ men. Sega{noto zgolemuvawe na so­ ci­jalnata pomo{ za vreme na pe­ri­ odite na kriza, isto taka, e del od socijalniot paket na EU vo odnos na krizata, vo koja zemjite-~lenki se ohrabreni da go prodol`at vre­ metraeweto i visinata na na­do­mes­ to­cite za namalenite prihodi na ran­livite grupi. Kone~no, socio364 de­mografskite karakteristiki na primatelite na socijalna pomo{ za vreme na kriza pretstavuvaat zna­ ~a­en pokazatel za toa kon koja od ran­livite grupi i od koe poteklo (eko­nomsko, socijalno, etni~ko, ge­ ografsko) treba da se naso~at us­lu­ gite na socijalnata pomo{ vo vreme na ekonomski krizi. Obrazovanie Sistemot na formalnoto obrazo­ vanie vo Makedonija e sostaven od: predu~ili{no vospituvawe, os­ novno obrazovanie, sredno obrazo­ va­nie i tretostepenoto- univerzitetsko obrazovanie. I pokraj po slednite trendovi na voveduvawe zadol`itelno sredno obrazovanie, kako i zgolemuvawe na visokoobrazovni ustanovi vo celata zemja(od koe efektite, najverojatno,}e se po­ka`at na dolgoro~en rok), brojot

СТАТИИ na obrazovnite postignuvawa s é u{te e nizok. Spored podatocite na Dr`avniot zavod za statistika, vo 2008 godina, obrazovnata struktura na naselenieto poka`uva deka od vkupniot broj lica na vozrast od nad 15 godini, pove}e od polovinata, ili 46,4%, se lica koi nemaat nikakvo, ili imaat nisko nivo na obrazovanie(nepismeni, so nece losno osnovno, ili samo so osnovno obrazovanie). Isto taka, kaj licata so najnisko obrazovno postignuvawe, postoi najvisoka stapka na nevrabotenost. Vo 2008 godina, kaj onie bez obrazovanie ima{e stapka na nevrabotenost od 53,2%, kaj onie so nezavr{eno osnovno i sredno obrazovanie ima{e pomala stapka na nevrabotenost, od 35,1%, dodeka kaj onie so osnovno i sredno obrazovanie stapkata na nevrabotenost iznesuva{e 41,8%. Ovie podatoci govorat deka obrazovniot status, isto taka, e od golemo zna~ewe za statusot na liceto na pazarot na trudot. Spored na{eto istra`uvawe, vo 2009 godina, 27,2% od licata se ne­vraboteni. Spored nivoto na nivnoto obrazovanie, 56,9% od ne­ vrabotenite lica vo na{eto is­tra­ `uvawe bea so sredno obrazo­va­nie, 25,9% se nevraboteni, so osnovno obrazovanie, a 17,2% bile ne­ vraboteni, so visok stepen na obra­ zo­vanie. Ovie broevi se sli~ni so oficijalnata statistika, spored koja nevrabotenite doa|aat od grupi so ponizok status na obrazovanie. d-r Maja Gerovska Mitev Percepciite na gra|anite vo odnos na obrazovanieto poka`uvaat deka ekonomskata kriza ima zna­ ~i­telno vlijanie vrz tro{ocite na doma}instvata za obrazovanie, posetata na u~ili{teto, postignuvaweto na pove}e nivoa na obrazovanie, kako i voop{to, na namaluvaweto na vladini investicii vo obrazovanieto. Od vkupno 1.038 ispitanici, 46% ne bea vklu~eni vo obrazovanieto(nitu~lenovite na nivnite semejstva). Ottuka, anali zata}e se fokusira na percepciite od preostanatite 54% od ispitanicite. Me|u onie koi u~estvuvaat, ili imaat~len na semejstvoto koj posetuva odredeno nivo na obrazovanie, 28%, ili mnozinstvoto koe preovladuva, rekle deka tro{ocite za obrazovanieto vo nivnoto do­ma­ }in­stvo se zgolemeni vo izminata­ ta godina, 19% odgovorile deka ostanale isti, dodeka samo 5% se izrazile deka nivnite obrazovni tro{oci se namaleni. Ova go nametnuva zaklu~okot deka i pokraj intenziviraweto na vladinite aktivnosti vo vrska so subvencioniraweto na obrazovnite tro{oci vo 2009 godina(odnosno besplatni u~ebnici, prevoz), s è u{te semejstvata vo Makedonija vo tekot na ekonomskata kriza se soo~uvaat so te{kotii vo odnos na obezbeduvaweto na nivnoto obrazovnie. Me|u onie 28%,~ii tro{oci za obrazovanie se zgolemile, pove}eto se studenti, glavno se od albansko etni~ko poteklo, najmnogu`iveat vo ruralnite mesta, vo jugozapadniot region. Posetata na u~ili{teto, isto taka, 365

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 se poka`a kako te{ka vo tekot na minatata, ili ovaa godina, za 28% od ispitanicite, dodeka 25% ne is­­kusile takov problem. Glavni pri~ini za te{kotiite za posetuvawe na obrazovanieto vo tekot na ekonomskata kriza bea: skapoto obrazovanie, voop{to- 19%, tro­ {o­cite na materijalot za studira­ we- 7% i tro{oci za patuvawe - 2%. Eden zagri`uva~ki aspekt sig­naliziran vo ova istra`uvawe e namaleniot kapacitet, ili te{­ ko­tiite vo ovozmo`uvaweto na pro­ dol­`uvaweto na natamo{noto obrazovanie, ili za onie koi ve}e se vo obrazovanieto. Zna~i, 29% velat deka tie}e bidat soo~eni so finansiski te{kotii za da obezbedat natamo{no obrazovanie za sebe, ili za~lenovite na svoeto semejstvo, dodeka 7% rekoa deka tie nema da mo`at voop{to da go poddr`at svo­eto li~no obrazovanie, ili na­ ta­mo{noto obrazovanie na~len na doma}instvoto. Vo ovaa kategorija (7%) spa|aat, prete`no, onie lica koi rabotat so skrateno rabotno vreme, ili doma}inkite, no, isto taka, i nevrabotenite, lica od albanskata etni~ka pripadnost, lica koi`iveat vo severozapadniot i za­padniot region, kako i onie so me­ se~­ni primawa do 10.000 denari. Grafikon 6: Finansiskata sposobnost na gra|anite za obezbeduvawe natamo{no obrazovanie za vreme na ekonomskata kriza  bez te{kotija  so te{kotii  bez kakva bilo sposobnost  D.K/ref Zabele{ka: Rezultatite vo ovoj grafikon se samo od 54% od ispitanicite koi se vo obrazovnieto Kone~no, vo odnos na vlijanieto na krizata vrz vladinite investicii vo obrazovanieto, 60% od site ispitanici(1.038), smetaat deka kri­zata}e ima negativno vlijanie vrz vladinite investicii vo obra­ zovanieto. Me|u onie koi se pla­ {at od vakvoto namaluvawe ne po­stojat razliki spored etni~kata pri­padnost, pol ili region na mes­­toto na`iveewe. Negativnite per­­cepcii za tro{ocite za obra­ zo­vanieto za vreme na kriza zna­ ~i deka vladata treba da bide pro­­aktivna i transparentna(kon­ kret­­na) vo sproveduvaweto na ve}e promoviranite obrazovni kam­­pawi(kako{to se besplatni 366

СТАТИИ u~eb­nici i prevoz), so cel da se podobri sigurnosta na gra|anite vo odnos na nivnoto osnovno pravo na obrazovanie. Zdravstvo Pristapot do zdravstvenata za{tita i zdravstvenoto osiguruvawe vo Makedonija, soglasno Ustavot i za­konite, e eden od osnovnite so­ ci­­jalni prava na gra|anite,{to zna­~i deka pokrienosta na zdrav­ stve­niot sistem treba da bide uni­ ver­zalna. Sepak, nekoi procenki na­­veduvaat deka okolu 150.000 gra|ani na Makedonija, od edna ili od druga pri~ina, ne se pokrieni so zdravstveno osiguruvawe. Pre­t­­­­ stavnicite na nekoi etni~ki za­ed­ nici, kako i drugi ranlivi grupi, se me|u neosigurenite. So cel da obezbedi osnovni zdravstveni uslu­ gi za nekoi od ranlivite grupi, Vla­­data preku posebna programa obez­beduva sredstva od Buxetot za pokrivawe na tro{ocite za zdrav­stve­ nata za{tita na ovaa grupa. Me|utoa, vo praktikata, ovie sredstva koi se obezbedeni od strana na Vladata ne se dovolni za ispolnuvawe na obvrskata(Donevska, Gerovska,\or­ |ev, Kalovska 2007 god). Rezultatite od na{eto istra­`u­ va­­we, isto taka, uka`uvaat deka pris­­tapot do zdravstvenoto osi­ gu­ruvawe ne e univerzalen. Od si­te ispitanici, 9% voop{to ne­ ma­at osiguruvawe. Nivnite eko­ nom­ski i socio-demografski ka­ rakteristiki uka`uvaat deka pro­ fi­lot na onie koi se isklu~eni od d-r Maja Gerovska Mitev zdravstvenoto osiguruvawe vo Ma­ ke­donija e prete`no sostaven od: onie so osnovno obrazovanie, ne­vra­ botenite, kako i onie so rabota na opredeleno vreme, onie koi po­tek­ nuvaat od etni~ka pripadnost raz­ li~­­na od makedonskata i albanskata, `iveat vo ruralnite mesta, naj~esto se nao|aat vo pelagoniskiot region i imaat mese~ni primawa do 10.000 de­­nari. Pokraj toa, od onie koi imaat zdrav­stveno osiguruvawe, 11% ima­ at iskuseno neredovno pla}awe na nivniot pridones za zdravstvo, pred­ iz­vikuvaj}i problemi za nivniot redoven pristap do zdravstvoto. Per­cepciite na gra|anite dadeni vo na{ata anketa, signaliziraat deka preovladuva mnozinstvoto na gra­|anite - 96%, koi poddr`uvaat bes­platno zdravstveno osiguruvawe za site gra|ani na zemjata. Za`al, ovie percepcii se daleku od se­ga{­ nata realnost. Odgovorite na gra|anite vo odnos na koristeweto na, odnosno dali se zadovolni od javnite zdravstveni ustanovi, otkrivaat deka i pokraj toa {to imaat zdravstveno osi­ gu­ruvawe, 58% retko gi koristat javnite zdravstveni ustanovi, do­ de­ka 6% voop{to ne gi koristat. Sli~no na toa, 45% go izrazija svoeto nezadovolstvo od uslugite vo javnite zdravstveni ustanovi, dodeka ogromnoto mnozinstvo- 88%, veruvaat deka bez potkup ne mo`ete da dobiete dobra i navremena usluga. Zapra{ani dali tie mo`at finansiski da si dozvolat uslugi na privatni zdravstveni institucii, 51% se izjasnile deka ne mo`at da 367

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 platat za site uslugi od privatnite zdravstveni, a 37% velat deka vo retki priliki tie mo`at da si do­ zvo­lat privatno zdravstveno osi­ gu­ruvawe. Mnozinstvoto od ispi­ta­ ni­cite koi ne mo`at da pristapat do privatniot zdravstven sistem zaradi finansiski pri~ini, pri­pa­ |aat na kategorijata lica na vozrast nad 50 godini, imaat ponizok obra­­ zoven status, spored nivnoto za­ ni­mawe, glavno, se doma}inki, pen­­zioneri ili nevraboteni, niv­ no­to etni~ko poteklo e razli~no od makedonskoto i albanskoto, pre­­te`no `iveat vo jugoisto~niot region i imaat mese~en prihod na do­ma}instvoto do 10.000 denari. Ovie rezultati poka`uvaat mnogu ne­gativna slika za zdravstveniot sis­tem vo Makedonija, spored koj pristapot ne e edinstveniot pro­ b­lem, tuku, isto taka, negoviot kva­litet i odgovaraweto na za­da­ ~ite. Koristeweto na privatnata zdrav­­stvena za{tita signalizira deka mnozinstvoto lica, osobeno socijalno ranlivite grupi, ne mo`at da imaat korist od ovoj sistem. Grafikon 7: Potrebata za zgolemena finansiska raspredelba na zdravstvenata za{tita za najranlivite gra|ani za vreme na ekonomskata kriza.  se soglasuvaat  ne se soglasuvaat  D.K/ref Kone~no, vo odnos na ekonomskata kriza, percepciite na pogolemiot broj gra|ani ni ka`uvaat deka vo izminatite 12 meseci uslovite vo ramkite na sistemot na zdravstvena za{tita ne se izmeneti(kako{to e istaknato od 52% od naselenieto), dodeka 20% smetaat deka krizata pridonese za vlo{uvawe na sos­toj­ ba­ta vo sistemot na makedonskoto zdrav­stvo. Pristapot do zdrav­ stve­nata za{tita za onie koi se najranlivi, vo periodot na krizata treba da bide subvencioniran od strana na Vladata. Imeno, 96% od ispitanicite se izrazile deka vo vreme na finansiska kriza, dr`avata mora da odvoi pove}e pa­ ri nameneti za zdravstvena gri`a na ranlivite grupi gra|ani. I pokraj ovaa univerzalna percepcija, ne sme svedoci na bilo kakva posebna vladina merka za zdravstvoto, ka­ko odgovor na krizata. Duri i onie{to se planirani i najaveni, kako{to e programata za usloveni 368

СТАТИИ pari~ni transferi za socijalna pomo{(Vreme, 2008 god.),~ija cel e podobruvawe na imunizacijata, kako i prednatalnata zdravstvena za{tita, govorat deka Vladata}e sprovede selektiven pristap i}e poddr`i podobrena zdravstvena d-r Maja Gerovska Mitev za{tita samo za odredeni grupi naselenie. Me|utoa, dokolku toa ne se napravi vo tekot na ovaa godina, dostapnosta do zdravstvenata za{tita na onie koi najmnogu im e potrebna, nema da bide podobrena. 369

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 Zaklu~oci Ovaa statija poka`a deka globalnata ekonomska kriza ja vlo{i sostojbata na odredeni grupi vo op{testvoto vo odnos na nivniot pristap i u~estvo vo pazarot na trudot, socijalnata za{tita, obrazovanieto i zdravstvoto. U~estvoto na pazarot na trudot, koe i pred krizata be{e na mnogu nisko nivo, u{te pove}e se namali vo poslednite 12 meseci. Rezultatite od studijata poka`aa deka 19% od ispitanicite ja izgubile svojata rabota vo 2009 godina. Zemaj}i ja predvid ve}e visokata stapka na nevrabotenost vo dr`avata(33,8% vo 2008 godina), pridru`ena so no­viot broj nevraboteni lica za vreme na krizata, se dobiva za­gri­ `u­va~ka slika i za ekonomijata i za op{testvoto kako celina, no, is­to taka, i za li~nite{ansi i in­dividualnata blagosostojba na naselenieto izlo`eno na rizik. Profilot na licata koi ja izgubile rabotata uka`uva deka najranlivata populacija vo vreme na krizata se: licata so poniska obrazovna struktura,`eni, rabotnici postari od 50 godini, kako i pripadnici na albanskata etni~ka zaednica. Eventualnoto natamo{no pro­dol­ `u­vawe na ekonomskata kriza mo`e da predizvika pogolema stapka na nevrabotenost i natamo{no vlo­ {u­vawe na`ivotniot standard na onie koi se najranlivi. Studijata ot­kriva deka pobaruva~kata za za{­ ti­ta zaradi nevrabotenost za vreme na krizata ne se zgolemi drasti~no (so povisoka pobaruva~ka za pasivni, otkolku aktivni merki). Ova mo`e da se dol`i na postrogite pravila za osiguruvawe pri nevrabotenost, kako i zaradi neodr`livosta na ra­ bot­nite mesta obezbedeni za vreme na programite za obuka. Me|utoa, studijata, isto taka, istaknuva deka postojat regioni vo dr`avata(t.e. pelagoniskiot), so mnogu nisko, ili bez nikakvo barawe za pristap kon aktivnite merki na pazarot na trud. Vo vreme na ekonomska kri­za, koga aktivnite merki treba da dejstvuvaat kako osnovni ins­ tru­menti za ubla`uvawe na ne­ga­ tivnite socijalni vlijanija, nis­ ki­ot stepen na upotreba na ovie mer­ki nametnuvaat natamo{no na­ maluvawe na mo`nostite na gra­|a­ nite za nivniot pobrz vlez na pa­za­ rot na trudot. Percepciite na gra|anite za so­ci­ jal­nata za{tita(socijalna pomo{ i penzii) poka`aa deka 70% o~ekuvaat deka krizata}e ima negativno vlijanie vrz nea. Sudej}i spored ne­ dos­tatokot na prezemeni socijalni mer­ki od strana na Vladata za vreme na kriza, ovie percepcii, sekako, se vistiniti. Studijata otkriva nizok stepen na koristewe na socijalnata pomo{(7% vo 2009 godina), kako i nizok stepen na sklonost kon so­ci­ jalna pomo{, kako strategija za sna­ o­|awe za vreme na krizata. Ovie re­zultati ne se iznenaduva~ki, imaj}i go predvid niskiot iznos na socijalnata pomo{, kako i po­ stro­giot pristap i uslovenost po­ vrzani so nivnata upotreba. Kako 370

СТАТИИ {to e pravilno izrazeno od mno­ zinstvoto ispitanici-61%, za vre­ me na finansiskata kriza iz­no­sot na socijalnata pomo{ treba da se zgolemi so cel da slu`i kako zna­ ~a­en resurs za zadovoluvawe na na­ malenata kupovna mo} na svoite ko­ risnici. Vlijanieto na krizata vrz obra­ zo­vanieto, kako{to e navedeno od strana na mnozinstvoto is­ pi­tanici koi se, ili koi imaat ~len vo semejstvoto koj posetuva ob­razovanie, pridonese kon zgo­ lemuvawe na tro{ocite na do­ma­ }instvata za obrazovanie vo iz­ mi­natata godina. Sli~no na toa, po­setuvaweto u~ili{te se po­ka`a kako te{ko vo tekot na mi­na­tata, ili na ovaa godina, za del od na­ se­lenieto, zaradi skapoto ob­ra­ zovanie, voop{to, tro{ocite na materijalite za studirawe, ka­ko i tro{ocite za patuvawe. Za mno­­ zinstvoto od ispitanicite naj­­za­ gri­`uva~kiot aspekt be{e pro­ble­ ma­ti~noto prodol`uvawe kon na­ta­ mo{­nite nivoa na studii zaradi na­malenite finansiski mo`nosti. Ova signalizira deka vladinite napori na site nivoa na obrazovanie d-r Maja Gerovska Mitev se fokusira samo na podolg rok i ne gi ubla`uva sega{nite negativni efekti na krizata. Kone~no, studijata poka`uva deka pri­stapot do zdravstvenata za{tita i osiguruvaweto ne e univerzalen. Pokraj toa, mnozinstvoto koe pre­ovladuva ne e zadovolno so zdravstvenoto obezbeduvawe i uka­ `uva deka neformalnite pla­}a­wa se edinstvenoto sredstvo za kva­ litetna zdravstvena za{tita. Za vreme na krizata, 96% od is­pi­ta­ ni­cite se izrazija deka dr`avata treba da dodeli pove}e pari za zdravstvenata gri`a koi treba da se naso~at kon ranlivite grupi gra|ani. Rezultatite od studijata za so­ci­ jal­nata dimenzija na ekonomskata kriza treba da se zeme kako zna­ ~a­en pokazatel za ocenuvawe na najranlivata populacija vo zem­ja­ ta za vreme na ekonomskata kriza, kako i relevanten izvor za toa kako da se podobrat odredeni jav­ ni merki koi mo`e da ubla`at ne­koi od negativnite posledici {to proizleguvaat od ekonomskata kriza. 371

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 Koristena literatura: Bornarova, S. i Gerovska- Mitev, M .(2009) Socijalnata isklu~enost, etnitetot i postarite lu|e vo Makedonija, Skopje: Filozofski fakultet i Erste Fondacija Donevska M., M. Gerovska, D.\or|ev, Kalovska T .(2007), Socijalnata za{tita i socijalnata inkluzija vo porane{nata jugoslovenska Republika Makedonija, Evropska komisija. Agencija za vrabotuvawe(2009) „ Godi{en izve{taj”, www . zvrm . gov . mk Zakon za socijalna za{tita, „ Slu`ben vesnik ” , br 79, 2009 godina. Dr`aven zavod za statistika(2009) Istra`uvawe za rabotnata sila, www . stat . gov . mk Verme , P .(2008) „A Proposal for a Reform of the Social Assistance System and for the introduction of Conditional Cash Transfers in the Republic of Macedonia ”( „ Predlog za reforma na sistemot za socijalna pomo{ i za voveduvawe sistem za usloveni pari~ni transferi vo Republika Makedonija”), www . personalweb . unito . it / paolo . verme Svetska banka(2008) SSZ „Review of the Social Protection System in the Republic of Macedonia ”( „ Revizija na sistemot na socijalna za{tita vo 372

СТАТИИ Dr. Maja Gerovska Mitev Institute for Social Work and Social Policy Faculty of Philosophy, Skopje d-r Maja Gerovska Mitev Social Dimension of the Economic Crises: Citizen’s Perceptions SUMMARY The article focuses on citizen’s attitudes but also on their actual status and access in the labour market, social protection, education and health during the past 12 months(involving the time period up to September 2009). The results analyzed within this article are taken from the quantitative survey realized by the opinion research agency‘Rating’ in the period between 5-15 September 2009. The survey, based on the standardized questionnaire, included 1068 households on representative sample of the population in Macedonia. On the basis of the quantitative analysis the article shows that the labour market participation, which was already very low before the crises, decreased even more in the last 12 months. Study results show that 19% of the respondents have lost their job in 2009. Citizens perceptions on social protection(social assistance and pensions) show that 70% of all respondents expect that it will be negatively influenced by the crises. The article indicates a low use of social assistance(7% in 2009), as well as low inclination towards social assistance as a copying strategy during the crises. The impact of crises on education, as indicated by the majority of respondents who are or have a member attending education, has contributed towards increase of household costs for education in this on in the past year. Similarly, school attendance was also affected, due to expensive education in general, as well as due to travelling and study material costs. Finally, the study shows that the access to health care and insurance is not universal. In addition, prevailing majority are not satisfied with the health provision and imply that the informal payments are the only mean to a quality health care. 373

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 374

СТАТИИ Проф. д-р Осман КАДРИУ 331.5.024.5(497.7) Проф. д-р Осман КАДРИУ Професор на ФОН Универзитетот во Скопје Политиката на вработување и економската криза Резиме Како што може да се забележи од самиот наслов на темата, освртот има за цел да се даде еден приказ на уставните решенија и политиката на вработување во Република Македонија. Со оглед на тоа што просторот кој е определен за овој труд е ограничен, а прашањето кое се елаборира е значајно и деликатно, се настојува да се подвлечат поважните моменти и клучните зборови. Во таа насока, во трудот се прави обид научно да се објасни институцијата вработување и вработеност. Овие се две важни институции кои се во директна врска со правото на вработување, како тема која се елаборира. Овие институции се објаснуваат од аспект на правните теории во науката на трудовото право и во науката на социјалното право. Од аспект на правната регулатива, прашањето се расветлува на повеќе нивоа, и тоа: прво , на ниво на нашето национално право, поточно, правната регулатива на Република Македонија; и второ, на ниво на меѓународното право. Од аспект и ниво на правната регулатива во нашата држава, клучно прашање претставува уставно-правната регулатива, односно ре­ ше­ни­јата што ги содржи нашиот Устав. Ова дотолку повеќе што и во Ус­тавот на Република Македонија правото на работа, правото на сло­бо­ден избор на работа и другите прашања поврзани со ова право, прет­ставуваат уставна гаранција. Нашиот Устав во целост ги уредува правата и слободите на граѓаните во нашата Република. Покрај Уставот, во трудот се подвлечени аспектите кои се однесуваат на законското уредување на правото на вработување, 375

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 како и значењето на колективните договори кои претставуваат специфичен извор на оваа област. Од аспект на меѓународното право, во трудот се потенцирани на со­ од­ветно ниво аспектите на позначајните акти кои се донесени на ниво на меѓународната заедница, како што се актите на: Меѓународната организација на трудот, Универзалната декларација на ООН, и други меѓународни акти. На ниво на регионална заедница, накратко се подвлечени поважните решенија што ги содржат Европската конвенција за заштита на човековите права и основни слободи и Европската со­ци­јал­на повелба. Вто­риот сегмент се однесува на самото вработување и политиката на вработувањето. Освртот има за цел, и во освртот се подвлекува, дека во однос на поголемо вработување, во Република Македонија треба да се предвидат и преземат комплекс на мерки и средства од страна на државата и нејзините органи. Од комплексот на мерки и средства, во освртот се задржуваме на две, според нашето мислење, важни активности и мерки. Поточно, се задржуваме на развојот на земјоделството и странските инвестиции во нашата земја. За земјоделството сметаме, што е ноторно, дека истото претставува значајна гранка на стопанството. Оваа дејност, со сите нејзини гранки и подгранки, ќе има влијание во ангажирањето на соодветни кадри и пополнување на новоотворените работни места. Оваа дејност ќе се развива со отворање мали и средни претпријатија. Со развитокот на земјоделството ќе се поврати и изгубената доверба кон оваа дејност. Ова од причини што во одделни фази на развитокот на нашето општество се формира уверувањето дека земјоделството нема перспектива, нема иднина. Тоа придонесе да имаме голема миграција село-град и напуштање на населените места надвор од градовите. Клучна активност за развојот на стопанството, а со тоа и самото вработување, претставуваат странските инвестиции. Со странските инвестиции се поттикнува економскиот развој на Република Македонија. Преку нив се врши ажурирање и примена на најдобрите практики и стратегии. Во рамките на стратегијата на странските инвестиции се обезбедува и нето економската добивка за Република Ма­кедонија. Од друга страна, се обезбедуваат и услуги на самите ин­веститори. Странските инвеститори во нашата држава се стек­ ну­ваат со можности за користење на производите и услугите од ма­кедонските претпријатија. Преку вршењето на анализата на 376

СТАТИИ Проф. д-р Осман КАДРИУ условите за инвестирање ќе се предлагаат и соодветни измени и дополнувања на законската регулатива во насока на подобрување на климата за инвестирање. Преку овие две клучни мерки сметаме дека ќе се придонесе во остварувањето и на политиката на вработување, како значјна задача и обврска на надлежните органи на Република Македонија. Вовед Времето во кое живееме е период низ кој поминува развитокот на се­ ко­ја земја. Проблемите поврзани со вработувањето, не­вра­­ботеноста и политиката за вработување, не­ вра­ботеноста и по­ли­тиката за вра­ ботување која, несомнено, се спро­ ве­дува, прет­ставуваат еден сложен ком­плекс на прашања и проблеми. Пра­­ша­њата и проблемите од оваа сфера на општествените односи се мошне чувствителни според својата при­рода, деликатни и сложени. Сло­ бодно можеме да констатираме уште на самиот почеток, дека про­ бле­­мите околу невработеноста, по­­­­ себно денес, заземаат се­ри­оз­ни и загрижувачки размери. Ова се за­бе­ ле­жува како на ниво на ко­н­крет­ни на­ционални држави, исто така, и на ниво на региони, на европскиот кон­ тинент, и на крајот, на ниво на це­лата меѓународна заедница. Впро­чем, станува збор за светски проблем. Со проблемот на невработеноста и политиката која се спроведува за сé поголемо вработување, се со­о­чу­ ва и Република Македонија. Во таа смисла и насока, кај нас, и не са­мо кај нас, се преземаат мер­ки и ак­ тивности од различна природа, на повеќе нивоа. При сето тоа, се предвидуваат и преземаат мерки за отворање работни мес­та, се на­ сто­јува да се создадат услови и ка­пацитети со кои ќе се овоз­можи ан­гажирање на сé поголем број чо­ веч­ки и материјални ре­сурси. Во це­локупниот комплекс на мерки и ак­тивности, Ре­пу­блика Македонија преку нејзините надлежни органи, на прво место Владата и надлежните министерства, утврдува динамика на ос­тва­рување на мерките и ак­ тив­ностите, при што се утврдуваат и кон­крет­ни носители за нивното спроведување и оживотворување. Ме­ѓутоа, како што е познато, раз­ви­ токот на општествените односи во секоја земја зависи од повеќе фак­ то­ри. Повеќе фактори, околности и состојби имаат влијание врз нив­ ни­от развиток, нивното движење во една позитивна, афирмативна и прогресивна насока. Истото пра­ви­ло, mutatis mutandis, важи и за оној ком­ плекс на општествените односи кои се однесуваат и се во непосредна врска со односите во сферата на вра­ботувањето, невработеноста и соодветната политика која се спро­ ве­дува. Поаѓајќи од фактот дека не­вра­бо­ теноста претставува светски про­­ 377

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 блем, мерките и конкретните ак­ тив­ности од оваа сфера се пре­зе­ ма­ат како на ниво на секоја земја, од една страна, така и на ниво на ме­ѓународна заедница, од друга страна. Подредени во конкретни и со­одветни групи, сите мерки и ак­ тивности се преземаат на нивоа, како што се: прво , научната мисла и развојот на научната мисла во оваа насока; второ , позитивноправ­ната регулатива, како на ни­во на националните држави, така и на ниво на меѓународното пра­во; трето , утврдување на конкретните фактори и околности, по­себно од економската сфера на општествените односи, а сé со цел да се создадат поголеми можности и соодветни капацитети за вра­ботување; четврто , доследно по­читување и спроведување на про­­пи­сите на соодветната земја, како и почитување на соодветните кон­­венции, резолуции, препораки и други меѓународни акти кои се донесени, и се донесуваат, и со чии одредби и решенија се уре­ дуваат, утврдуваат, регулираат и санк­ционираат односите од оваа сфе­ра. Оваа последната нагласка, фак­тички, зборува и се однесува на почитувањето на законитоста во секоја сфера на општествените од­ носи, и во рамките на тоа, се раз­би­ ра, и во сфе­рата на односите кои го тан­гираат комплексот на од­но­сите и сос­тојбите на работните од­но­си во целина. Со други зборови, без по­­читување и доследна примена на прописите, илузорно е да се збо­рува дека имаме соодветна и здрава политика за решавање на проблемите од сферата на не­вра­ бо­теноста и дека ќе може со успех да ги спроведеме реформите во смисла и насока на реализација на мерките и средствата кои се на­со­ че­ни кон поголемо вработување и ре­шавањето на проблемите кои се по­врзани и кои произлегуваат од самата појава на невработеноста. За една целосна претстава за изнесените прашања, а во рамките на просторот кој е наменет за овој труд, во продолжение ќе се осврнеме накусо за истите. 378

СТАТИИ 1. Нучната мисла и појмовното одредување на невработеноста и политиката на вработување во нашата земја Во контекст на поставеното прашање, како прво и основно прашање се поставува односот на научната мисла кон проблемите на невработеноста. Како научната мисла, впрочем, гледа на овој проблем и што се изучува во рамките на тоа. Од научно-правните дисциплини, има повеќе гранки на правни дисциплини кои се занимаваат со проблемите на вработувањето, со проблемите на невработеноста и политиката во контекст на мерки и средства за нивно разрешување. За волја на вистината, со феноменот на невработеноста, вработувањето и сите прашања, теми и дилеми од оваа сфера на општествените односи, се занимаваат и други на­ учни дисциплини, како што се: фи­ лозофијата, социологијата, еко­но­ ми­јата и други научни дисциплини, посебно оние општествените. Во нашиот осврт ќе се задржиме посебно на правната научна мисла. Во рамките на правните науки, за темата која се проблематизира во овој осврт, трудовото право, од една страна, и социјалното право, од дру­га страна, се правни гранки кои посебно и на соодветен начин и обем ги изучуваат прашањата поврзани со истата. Трудово-правната наука, како што е познато, за свој предмет ги има Проф. д-р Осман КАДРИУ работните односи. Нив ги изучува во една целина. Овие односи науката за трудовото право ги изучува на две нивоа, работните односи, како статичен дел, и работните односи во нивната динамика. Но, при ваквото појмовно одредување на науката на трудовото право, а имено, дека таа ги изучува работните односи, за појмовното одредување на не­вра­ ботеноста и политиката на вра­бо­ тување се поставуваат повеќе пра­ша­ ња. Прво и основно прашање кое се поставува е прашањето на нивното изучување во рамките на трудовото право. Имено, дали проблемите на невработеноста претставуваат ма­те­ рија на трудовото право како наука. На прв поглед и ако проблемот не се согледува и набљудува во неговата содржина и суштествено, одговорот би бил негативен. Одговорот е не­ гативен при самиот факт дека на­ уката на трудовото право ги изу­чу­ ва работните односи, дека таа ги студира, уредува и проучува нор­ми­ те со кои се регулираат односите ме­ѓу работодавачите и самите ра­ бот­ници. Со други зборови, науката за трудовото право, ако површно се анализира неговата материја, не ги изучува прашањата и проблемите на невработените лица, на ли­ца­та кои бараат работа, како и пра­ша­ња­ та поврзани со политиката на вра­бо­ ту­вање. Меѓутоа, денес, во науката на трудовото право има сосема оправ­ да­ни размислувања, 5 дека науката 5 За изложеното мислење, поопширно, проф. д-р Влајко Брајиќ,„Радно право”, Београд, 2001, стр. 141-142. 379

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 на трудовото право ги изучува и пра­шањата кои се однесуваат на не­­вработеноста, политиката за вра­­­­­ ботување и сите проблеми кои прет­­ ставуваат нивна материја. Ова не­ што јасно може да се забележи, по­ крај другото, и од следниот аспект. Име­но, за да можеме да зборуваме за работници, за вработеноста во др­­­­жавата, во секоја држава, кај нас во нашата Република, треба да имаме вработување. Според тоа, вработувањето и политиката на вработување претставуваат прет­­­­поставка за вработеноста. Вра­­­­ботувањето им претходи на ра­ бот­­ните односи кои настануваат од мо­ментот кога едно лице, лице кое било без работа, се вработува и од тој момент настануваат и конкретни односи кои ги нарекуваме работни од­носи , како суштествена материја која ја уредува и изучува трудовоправ­ната наука. Врз основа на изложеното, збору­­ вај­ќи за појмовното одреду­ва­ње на невработеноста, политиката на вработување и засновањето ра­­­­­ботен однос – на површина на на­­шата тема, која се елаборира во трудот, излегуваат два поима, и тоа: прво , вработување и вто­ ро , вработеност. Под поимот вра­ бо­­­­тување се подразбира збир на мер­ки и други активности со кои се овозможува вработување на лица кои се невработени и бараат работа. Во оваа категорија се вбројуваат ка­ко оние лица кои за првпат се при­­јавуваат и бараат работа, така и оние лица кои порано биле во ра­ бо­­тен однос, но, врз некоја основа, ра­­ботниот однос им престанал и се еви­­дентираат како лица без работа. За разлика од поимот вра­ботување, вработеноста прет­ста­вува посебна работно-правна инс­титуција. Под овој поим се под­разбираат и се опфаќаат сите лица кои се во работен однос и из­вршуваат корисна работа. Со вр­шењето на корисната работа, вра­ботените лица обезбедуваат сре­ д­ства, како за лично издржување, така и за издржување на членовите на нивните семејства, или по некоја друга, со правна норма предвидена, основа им помагаат. И, кога се збо­ ру­ва за вработеноста, во еден дел на правната наука, 6 под овој поим се под­разбира само ангажирањето на човековите ресурси. Покрај вак­во­то одредување и дефинирање, про­фе­ со­рот по трудово право, академик проф. д-р Влајко Брајиќ, смета дека дефиницијата за поимот вработеност е нешто поопширна. Имено, според овој правен авторитет, под поимот вработеност треба да се подразбира како ангажирањето на човековите ре­сурси, од една страна, така и ан­ гажирањето на материјалните ре­сур­ си, од друга страна. Врз основа на изложеното, вра­бо­ те­носта претставува значајна и до­ста содржајна институција. Таа не ги опфаќа само лицата во ра­бо­ тен однос, туку и оние лица кои из­ 6 За различните мислења и дефиниции на институциите вработување и вработеност, во цитираното дело на проф. Брајиќ, стр. 141. 380

СТАТИИ вр­шуваат друга корисна работа и работата се извршува(се врши) и се обезбедува во разни форми кои ги познава трудово-правната наука. Со појмовното одредување на пра­во­ то на вработување и самата вра­бо­ те­ност, науката на трудовото пра­во посебно се задржува и на по­имот – целосна или потполна вработеност. По ова прашање, прашањето на пот­полна вработеност, во прав­ на­­та наука се среќаваат по­ве­ќе де­­­финиции и размислувања. Две дефиниции посебно заслужуваат да би­дат подвлечени. Според едното ми­слење, под поимот на потполна вра­ботеност се подразбира она вра­ бо­тување кога бројот на слободни ра­ботни места е поголем од бројот на лица кои бараат вработување. За ваква дефиниција се залага и познатиот правен стручњак V. Be­ ve­­ridge. 7 Кога се анализира една вак­ва дефиниција за потполната вработеност, денес скоро да нема земја која навистина има потполна вработеност. Според друго мислење, пот­полна вработеност е состојба на целосно ангажирање на ра­бо­то­спо­собните луѓе и материјалните средства во дадено општество, заради про­ дук­тивен и општествено-ко­рисен труд. Од изложените ми­сле­ња и де­финиции сметаме дека вто­ра­та де­финиција, односно второто ми­ слење, е посоодветно на поимот вра­­ Проф. д-р Осман КАДРИУ ботеност во денешни услови и сос­ тој­би, како во нашата практика, така и во практиката на споредбеното пра­во. 8 Изложените мислења и де­­фи­ниции за појмовното од­ре­ду­­вање на погоре одредените по­ими и институции кои се од­не­су­ваат на правото на работа, на вра­ботеноста и политиката во таа насока, не е тешко да се даде и де­финиција за вработувањето и правото за вработување. Под по­ и­мот вработување се подразбира збир на мерки и средства кои се пре­земаат во една постапка, со цел да се зголеми вработеноста во рам­ ките на утврдената политика на вра­ бо­тување во една земја. Ваквото оп­ределување и дефинирање на вра­ботувањето важи, се применува и треба да се примени и за нашата Република. 2. Уставот на Република Македонија и позитивно-правната регулатива на политиката на вработување Со одредувањето на поимите од трудово-правната наука и на­уч­на­ та мисла во целина, второто ниво е мошне важно, а се однесува на прав­ното утврдување, уредување и санк­ционирање на овие институции. Од овој аспект гледано, ќе се за­др­ жи­ме на правната регулатива на ниво на Република Македонија, од ед­на страна, и сосема накратко 7 Поконкретно за елаборацијата на поимот потполна, односно целосна вработеност, Sir V. Beveridge: Full employment in a free society, London, 1944. 8 Поддржувач на второто стојалиште е и проф. Брајиќ, цитирано дело, стр. 142. 381

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 на правната регулатива на ниво на меѓународното право, од друга страна. на социјална сигурност и социјално оси­гурување, утврдено со закон и ко­ лек­тивен договор. 12 2.1. Правната регулатива на Република Македонија Уставот на Република Ма­ке­до­ни­ја, 9 според своите определби при­па­ѓа на групата современи и де­мо­крат­ ски устави во светот, содржи зна­ чајни решенија по прашањата од ра­ботните односи. Во својот нор­ ма­­тивен дел, поточно, во главата на уставните решенија со кои се утврдуваат и санкционираат чо­ве­ко­ ви­те права и слободи, посебно се уре­дуваат и правата од сферата на ра­ботните односи, како и правото на работа. Во оваа насока вреди по­себно да се подвлече, како што сле­­дува: секој има право на работа, сло­боден избор на вработување, заш­тита при работењето и ма­те­ри­ јал­на обезбеденост за време на при­­времена невработеност. 10 Со со­ од­­ветни уставни решенија се пред­ ви­­дува, исто така, дека секому, под ед­накви услови, му е достапно се­ кое работно место. 11 Од сферата на со­­цијалната политика, Уставот на Ре­публика Македонија има пра­вед­ но решение. Се предвидува дека гра­ ѓа­ните на нашата земја имаат право Од другите уставни решенија кои се, исто така, правно релевантни, а се однесуваат на правото на работа и целиот комплекс на права кои се однесуваат на оваа сфера на општествените односи, посебно ги потенцираме: еднаквоста на граѓаните на Република Македонија во слободите и правата независно од: полот, расата, бојата на кожата, националното и социјалното потекло, политичкото и верското уверување, имотната и општествената положба. Со други зборови, кога се зборува за една ваква определба во нашиот Устав, тоа значи, всушност, и со тоа се подразбира, дека се гарантира правото на недискриминација. Оваа одредба важи, и се однесува, и на правото на работа. 13 И кога станува збор за правото на работа, и со уставните решенија се предвидува можноста и лице со навршени 15 години да може да заснова работен однос. 14 Ова претставува еден важен исклучок од вршењето на другите правни дела за кои нашето законодавство, и не само нашето законодавство, бара полнолетство, од една страна, и од друга страна, 9 Уставот на Република Македонија е донесен во 1991 година. Претставува прв Устав на нашата држава по нејзиното осамостојување како суверена, самостојна, демократска и социјална држава. Уставот е објавен во„Службен весник на РМ”, бр. 51/91 година. 10 За тоа, член 32 од Уставот на Република Македонија. 11 Одредбите на став 2, од член 32, од Уставот на Република Македонија се јасни. 12 За изложената регулатива, решенијата се содржани во одредбите на член 34, од Уставот на Република Македонија. 13 За забраната на дискриминација, во одредбите на член 9 од Уставот на Република Македонија. 14 За ова, во член 23, од Уставот на Република Македонија. 382

СТАТИИ се бара лицето да поседува спо­соб­ ност за расудување, кое, всушност, се надоврзува на здравствената сос­ тој­ба. Впрочем, овде и со ваквите пред­видувања се утврдуваат усло­ ви­те за стекнување на целосна де­ловна способност во граѓанскоправ­на смисла на зборот. А, во од­ нос на самото полнолетство, не­ка биде и овде наведено, според на­ ше­то право истото се стекнува со на­вршени 18 години. Има правни сис­теми во кои полнолетството се стекнува со навршени 19, 20 или 21 година возраст. И вршењето на јавните функции е во директна врска со правото на работа. Ова право се гарантира и со нашиот Устав, под­влекувајќи, притоа, дека секој гра­ѓанин има право да учествува во вршењето на јавните функции. Едно вакво право е во директна вр­ ска со правото на работа во оние слу­чаи кога определени функции се извршуваат професионално, што значи дека конкретно лице при нив­ но­то извршување има потреба да зас­нова и работен однос. 15 Има и други одредби кои ги содржи Уставот и со кои се уредуваат овие права. Важно е да се забележи де­ка овие одредби содржат зна­ чај­ни решенија за утврдување и санкционирање на важните еко­ном­ ски и социјални права како ед­на важна подгрупа во рамките на чо­ Проф. д-р Осман КАДРИУ вековите права и слободи во Ре­пу­ бли­ка Македонија. По­крај Уставот и уставните реше­ни­ ја, со кои се уредуваат прашањата за работа, работен однос и, воопшто, за вработувањето како важен извор преку кој се обезбедуваат средства за живот и егзистенција, секоја земја, а тоа е случај и со Република Ма­кедонија, од оваа и за оваа сфера на општествените односи донесува низа други прописи, како што се законите и другите подзаконски акти. Станува збор за конкретни закони од областа на трудово-правните од­но­ си, како и закони од областа на со­ци­ јалната политика. Од законите посебно треба да се по­тенцира Законот за работните од­носи од 2005 година. Со Законот за работните односи и неговите од­ ред­би посебно се уредуваат пра­ ша­њата за работните односи. Но, она што беше нагласено на самиот почеток, со Законот за ра­ботните оноси се уредуваат и пра­ша­њата за самото вработување, постапката за тоа, и потребните услови. 16 Важни но­вини на овој Закон, за разлика од поранешните закони од оваа сфера, од сферата на работните од­носи, се новините со кои за прв­ пат и на соодветен начин се уре­ду­ ва прашањето за забрана на дис­ криминацијата во работните од­носи. 15 За изложеното, поконкретно во одредбите на член 23, од Уставот на Република Македонија. 16 Законот за работните односи е донесен на 28 јули 2005 година и истиот е објавен во „Службен весник на РМ”, бр. 62/2005 година. Неговите измени и дополнувања се објавени во„Службен весник на РМ”, бр. 106/2008 година. Овие измени и дополнувања ги усвои Собранието на Република Македонија, на 27 август 2008 година. 383

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 Предвидувајќи посебни за­кон­ски ре­­­ ­ ш ­ енија по прашањето на дис­кри­ ми­­­нацијата и забраната за дис­кри­ми­­ нација, законодавецот тоа го утвр­ду­ ва на две нивоа: прво , на ниво и за онаа категорија лица кои сé уште не се во работен однос и бараат ра­бо­та кај конкретен работодавач; и второ , забрана на дискримина­ци­ја за сите лица кои засноваат работен однос, и тоа сметано од првиот ден на засновањето на работниот однос, па сé додека работниот однос трае. 17 Во рамките на законите, за пра­ ша­­њата кои се тангираат во овој труд, само патем да ги споменеме и Законот за социјална заштита, како и Законот за вработување. Има и други закони од оваа сфера на општествените односи. Суштествено е да се нагласи дека по однос на законската регулатива имаме до­вол­ на нормираност на прашањата кои се однесуваат на сферата на трудовоправните односи и дека поголемиот дел од нив, поточно од оваа сфера на односи, се, и претставуваат за­кон­ ска материја – sedes materiae. Третото ниво на правната регулати­ ва, кога станува збор за позитивното пра­во на Република Македонија, е ни­вото на колективното договарање. Колективните договори, како што правилно се истакнува во науката на трудовото право, претставуваат ва­ жен извор. Овој извор единствено се јавува во уредувањето на трудовоправните односи. 18 Правилата на колективното до­­го­­ ва­­рање кои постојат во спо­ред­бе­ ното право, mutatis mutandis, се применуваат и во нашето право и во нашиот правен систем. Тие, впрочем, имаат иста улога и функција при уредувањето на односите во трудово-правната област. Во тој кон­текст треба да се цени и нив­на­ та функција во уредувањето на пра­ вата од работен однос, како и оние права кои им претходат на ра­бот­ ни­те односи. Тие, нека биде и овде под­влечено, се прашањата кои го тан­гираат правото на работа и да се бара работа, вработеноста, како и самата политика на вработување, кои за нас, и во овој осврт, се од по­ се­бен интерес. Колективните договори во нашето пра­во се склучуваат на три нивоа, и тоа: прво, како општи колективни до­го­во­ри; второ, колективни до­го­ во­ри на ни­во на гранка; и трето, ко­ лективни до­говори на ниво на ра­бо­ то­давач. Значењето на колективните дого­ во­­­­ри де­нес, и посебно денес, по­ себ­но се истакнува. Се истакнува ка­­ко на ниво на националното пра­­в­о на конкретна држава, како 17 Со одредбите на членовите 6-11 се уредуваат прашањата на недискриминација во работните односи, кои членови се однесуваат на Законот за работни односи од 2005 година. Со одредбите на членовите 13-21 од ЗРО се уредуваат условите и постапката за засновување на работен однос. 18 За една ваква определба, јасен став има и проф. д-р Зоран Ивошевиќ,„Радно право”, Београд, 2005 година, стр. 37. 384

СТАТИИ што тоа, впрочем, се истакнува и на ниво на нашето позитивно пра­ во, но, се истакнува со исто зна­ чење и функција и на ниво на ме­ ѓу­народната заедница и нејзината прав­на регулатива. Колективните договори, со други зборови кажано, претставуваат незаменлив ре­кви­ зит на социјалниот дијалог со кој се обезбедува рамнотежа помеѓу различните интереси во процесот на работата. 19 Кога се анализираат сите нивоа на правната регулатива во Република Македонија, нивоа на норми со кои се уредуваат прашањата од трудовоправната и социјалната област, ос­новано можеме да заклучиме дека имаме пренормираност на овие подрачја, што значи дека­ за исти прашања имаме иста прав­ на регулатива која се наоѓа во по­ веќе прописи или на повеќе ни­воа. Една ваква појава, појава на пре­ нор­мираност по овие прашања, се забележува и во споредбеното пра­ во. 20 2.2. Стојалиштето на меѓу­на­ род­но­то право и политиката на вработување За да се добие една поцелосна прет­ ста­ва на правната регулатива на пра­шањата кои се поврзани и кои се однесуваат на трудово-правната Проф. д-р Осман КАДРИУ сфера, посебно ќе ги наведеме по­ важ­ните правни акти и документи на ниво на меѓународното право. Со дру­ги зборови, како меѓународната за­едница гледа на овие прашања, како ги уредува и со кои акти, и што, впрочем, таа презема на овој план. Прво и основно е она што денес и не е спорно, проблемите на вра­бо­ тувањето се третираат и се ква­ли­ фи­куваат како светски проблем. Ед­ на таква квалификација датира од пред повеќе години кога Општата конференција на Меѓународната ор­ ганизација на трудот(МОТ), на пред­ лог на Генералниот директор усвои Свет­ска програма за вработување. 21 Свет­ската програма на вработување со­држи делови со чии одредби се уре­­­дуваат прашањата за: прво, пер­­­­спективите за вработување; вто­­ ро, политиката на вработување на земјите во развој; трето, вра­бо­ту­ вањето во земјите со развиена ин­ дустрија; и четврто, положбата и активностите на МОТ. Од меѓународните акти, со чии од­ ред­би посебно се подвлекуваат пра­­шањата поврзани за правото на работа и во врска со работата, ги издвојуваме актите на ниво на ме­­ѓународната заедница, од една стра­на, и меѓународните акти на ни­ во на нашиот континент, поточно, 19 Во однос на ваквото стојалиште и во цитираното дело на проф. Ивошевиќ, стр. 38-39. 20 И по прашањето за пренормираноста на односите во сферите кои во овој труд се елаборираат, за споредбеното право во цитираното дело на проф. Брајиќ, стр. 146-147. 21 Меѓународната организација на трудот(МОТ) е формирана врз основа на Версајскиот договор за мир, на 28 јуни 1919 година. Од 1946 година, оваа Организација постои како специјализирана организација при ООН. Највисокиот правен акт на оваа Организација е Уставот. Има свои органи и надлежности. 385

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 европските правни акти, од друга страна. На ниво на меѓународната за­ед­ни­ца, за проблематиката која се третира во овој труд, важни се Уни­верзалната декларација за пра­ва­та на човекот од 1948 година, 22 Меѓународниот пакт за економските, со­цијалните и културните права од 1966 година 23 и актите кои ги има донесено Ме­ ѓу­народната организација на тру­ дот. Во овој последниот случај, ста­нува збор за конвенциите и препораките на МОТ. 24 Со Уни­ верзалната декларација за пра­ва­ та на човекот на соодветен на­чин се промовираат и правата, ка­ко што се: правото на работа, сло­ бо­­дата при изборот, условите за ра­бота и заштитата во случај на невработеност, правото на еднаква награда за еднаква работа, правото на социјална заштита, правото на ограничено работно време, пра­­во­то на осигурување, и други права од оваа сфера. Одредбите на Уни­вер­ залната декларација ги содржи и Меѓународниот пакт за економските, социјалните и кул­турните права. Се разбира, значително поопширно елаборирани и со јасна дефиниција и нивна квалификација. Од меѓународните акти на ниво на меѓународната заедница, од посебна важност се правата кои ги уредуваат актите што ги донесува единствена специјализирана светска организација од оваа област, а тоа е, како што беше подвлечено, Меѓународната организација на трудот. Оваа Организација дејствува при Организацијата на обединетите на­ции. Нејзините најважни акти од областа на трудот се: прво, кон­вен­ ци­ите и второ, препораките. И со едните и со другите се уредуваат прашањата кои се однесуваат на уна­ пре­дувањето на условите за работа во светот. Конвенциите имаат за­дол­­ жителна правна сила, додека пре­ пораките немаат такво дејство. Ина­ ку, и едните и другите подлежат на ра­тификација од земјите членки на оваа Организација. 25 Од поважните меѓународни акти на ниво на Европската заедница, за на­ шата тема и освртот кој се прави за неа во овој труд, се: Европската кон­ ве­н­ција за заштита на човековите права и основни слободи од 1950 го­­­дина 26 и Европската социјална по­­велба од 1961 година. 27 Од Ев­ роп­ската конвенција за заштита на човековите права и основни 22 Универзалната декларација за човековите права е усвоена од Генералното собрание на ООН, на 10 декември 1948 година. Оваа Декларација не подлежи на ратификација од страна на државите членки на ООН. 23 Меѓународниот пакт за економските, социјалните и културните права е усвоен на 16 декември 1966 година од Генералното собрание на ООН. 24 Поважните акти на МОТ се, како што беше подвлечено погоре, конвенциите и препораките. До 1999 година се усвоени вкупно 182 конвенции и 179 препораки. 25 Поопширно за значењето, улогата и функцијата на конвенциите и препораките на МОТ, во цитираното дело на проф. Ивошевиќ, стр. 24-25. 26 Европската конвенција за заштита на човековите права и основни слободи е усвоена во 1950 година. Конвенцијата се занимава со корпусот на човековите права и основни слободи. Усвоена е од Советот на Европа, како најстара организација(меѓународна) на ниво на Европа. 386

СТАТИИ слободи, покрај другото, посебно се забележува и: се гарантира правото на работа, со посебна нагласка и санкција дека присилната работа се забранува; се гарантира слободата на синдикално здружување; и ед­ но мошне важно начело, а тоа е за­браната на дискриминација. Мо­ шне е значајна и Европската со­ цијална повелба. Овој важен ме­ ѓу­народен акт содржи каталог на пра­ва од сферата на социјалата и тру­дово-правната сфера. И во оваа По­велба се подвлекува во вид и во ранг на гаранција: правото на не­ дис­криминација, како и правото на еднакви можности и третман на сите ли­ца кои бараат работа и имаат по­ тре­ба за вработување, како извор за ег­зистенција. И овој осврт на меѓународната ре­ гу­латива, колку да е површен, ни пре­зентира една јасна состојба во однос и по прашањата на правната регулатива на меѓународен план, за прашањата и проблемите на не­ вра­ботеноста, на вработувањето и политиката за вработување. Со оглед на тоа што овие проблеми се сложени, меѓутоа прашањата од оваа сфера се од животно значење, ин­систирањето на доследното по­ чи­тување и спроведување на сите акти донесени на ниво на секоја држава или на ниво на меѓународна и регионална заедница, останува де­журна тема. Оваа тема, и про­ бле­мите поврзани со неа, се и Проф. д-р Осман КАДРИУ “до­машна задача” на секоја земја членка на конкретна организација, на која се однесуваат актите. Една таква обврска има и Република Македонија. 3. Поттикнување на вработува­ње­ то во услови на економска криза Во секоја земја, а тоа е случај и во Република Македонија, вра­бо­ тувањето зависи од повеќе окол­ но­сти и фактори. Во таа насока и за нашите состојби, а имено кога зборуваме за вработувањето и степенот на вработеноста, се поаѓа и посебно се оценуваат економските сос­тојби во Република Македонија. Еко­номските состојби во нашата Ре­ пу­блика во добар дел се поврзани и претставуваат одраз на светскиот проблем на вработувањето. Во оваа насока, и овојпат и во овој осврт, заслужува да се подвлече светската финансиска криза која се појави во втората половина на 2008 година. За решавањето на овие проблеми, Република Македонија треба по­ себ­но да се ангажира во развојот на економските капацитети, што прет­ставува објективна можност и детерминанта за отворање нови работни места. Во контекст на активностите и мерки­ те, од една страна, како и средствата кои треба да ги преземе Република Ма­ кедонија, од друга страна, во целина земено активностите треба да се 27 Европската социјална повелба е усвоена од Советот на Европа во 1961 година. Дополнета е во годините: 1988, 1991 и 1995 година. Истата е ревидирана на 3 мај 1996 година. Нејзините делови се: каталогот на правата, режимот на обврските и системот на надзор. 387

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 одвиваат на две нивоа, и тоа: прво , на индивидуален план; и второ, на државно ниво. На индивидуален план мерките треба да се преземаат за обезбедување на професионални, стручни и оспособени кадрови. Не­ма развиток на општеството ако не­ма и способни кадри кои ќе бидат но­ си­тели и одговорни на доверените должности, задачи и функции, и во таа насока, успешни извршители на истите. Старо е правилото дека кадрите во една земја претставуваат најскапоцениот ресурс, најскапоцена инвестиција за таа земја. Истото пра­вило важи и за Република Ма­ке­ донија. Република Македонија треба да спро­веде активности на ниво на државата кои, по правило и начело, се засноваат врз демократските прин­ципи на слободата на трудот и прет­приемништвото. Со оглед на тоа што вработувањето прет­ставува светски проблем, за овој проблем, како што беше на­гла­ се­но на повеќе места во овој осврт, по­стојат и значајни конвенции, ре­зо­ лу­ции, препораки и други важни и ре­левантни меѓународни акти кои се донесени од оваа сфера на прашања, а кои се донесени, меѓудругото, и од Меѓународната организација на трудот и другите регионални ор­га­ ни­зации. Во таа смисла и насока, и Република Македонија треба да ги унапреди можностите за про­дук­ тивно вработување и, при сето тоа, треба да се изврши меѓусебно усо­ гласување на активностите со Ме­ ѓународната организација на тру­дот и соодветните регионални орга­ни­ зации. Од важните фактори кои имаат ди­­ ректно, некои од нив и индиректно вли­ ја­ние, врз решавањето на проблемот на вработеноста и вработувањето во целина, се и следните фактори: де­­мографските фактори , со кои јас­ но се забележува тенденцијата да се зголеми бројот на младите луѓе кои бараат работа. Во зголемениот број на млади, несомнено, фи­гу­ри­ ра и значителна бројка обра­зо­ва­­ни и невработени млади. Со зго­ле­му­ ва­њето на технологијата, ме­ха­ни­ за­цијата и автоматизацијата, се за­бележува и перманентно нама­ лу­вање на човековиот придонес во процесот на работата. Ова по­ след­ното претставува прашање кое се однесува на техничките фак­­тори. Постојат и други еко­ном­ ски и политички фактори кои имаат влијание во решавањето и разрешувањето на актуелните про­­ блеми во оваа сфера, во чија ела­бо­ рација, а заради ограничениот про­ стор, овде и не навлегуваме. Но, и во овој осврт, сметаме за по­требно да се задржиме на две прашања, сфери на оп­штес­тве­ ни­те односи во кои треба да се пре­­земаатсоодветни мерки за ед­ на посоодветна политика на вра­­­ ботување. Ги потенцираме: сфе­­­ рата на земјоделството и раз­во­јот на земјоделството со си­те негови компоненти, од една стра­на, и прашањето на странските ин­вес­ти­ ции, од друга страна. 388

СТАТИИ Земјоделството во секоја земја, како и кај нас, секако, претставува значајна гранка на стопанството. Развојот на земјоделството прет­ ста­вуваше значајна компонента во развојот на економските односи. Со неговиот развој се овозможуваше и поголема вработеност. Меѓутоа, во последните декади на севкупниот раз­вој на општествените односи има­вме и големо заостанување во развојот на земјоделството. Имавме појава на нагласена миграција селоград. Размерите на таа појава беа загрижувачки. Како појава е присутна и денес. Со миграцијата село-град се забележува енормно“поместување” на населението од месните селски заедници и негово преселување во градовите на нашата Република, па и надвор од неа. Ова последното посебно е нагласено во претходниот општествено-политички систем. Со други зборови, со ваквите по­мес­ тувања,земјоделството го на­пушти­ ја оние способни и ос­пособени ра­ бот­ници кои на земјоделството му беа најпотребни, а од друга страна, нивното ангажирање во индустријата, посебно во одделни периоди на развојот на општеството, воопшто, се покажа како несоодветно, нес­ тручно и непрофесионално, а со тоа се разбира, и непотребно. Со една ваква појава, кај населението на селските месни заедници се фор­ мира мислење и верување дека зем­ јоделството, како гранка на сто­пан­ ството, претставува гранка без пер­ спек­тива. Впрочем, се сметаше, а во од­делни кругови се смета и денес, дека земјоделството нема иднина. Проф. д-р Осман КАДРИУ При една ваква состојба, во Ре­пу­ блика Македонија е потребно да се создадат услови за подобар живот во селото. За еден посоодветен стандард е потребно да се развива и инфраструктурата со сите нејзини видови и компоненти. Од друга страна, нужно и неминовно е да про­должи трендот на развојот на ма­лите и средни претпријатија во рамките на земјоделството и си­те негови гранки и подгранки. Објективните услови за тоа се присутни. Тие се евидентни. Само еден пример. Тлото на Република Македонија е познато како тло на кое успеваат и се произведуваат мошне квалитетни земјоделски производи. Се произведуваат производи од висок квалитет(посебно за одделни кул­тури како што се: оризот, грозјето, јаболката, лубеницата, житото, зел­ката, доматите, пиперките, и дру­ги производи), квалитет кој го надминува европскиот стандард на квалитет на овие прехранбени ар­тикли. Ако на овие производи се до­дадат и млечните производи, ме­сото и месните производи, како и производите од пчеларството (медот), се добива уште појасна слика за потребите на развојот на земјоделството и можноста за отво­рање мали и средни прет­при­ ја­тија. Со отворањето на мали и средни претпријатија, всушност, се зголемува бројот на правните су­ бјекти во сферата на економијата, со што се овозможува и поголемо вра­ботување преку пополнување на слободните и новоотворените работни места. 389

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 И, кога станува збор за развојот на малите и средни претпријатија, Вла­ дата на Република Македонија уште во 2002 година усвои“Национална стратегија за развој и поддршка на малите и средните претпријатија за периодот 2002- 2012 година”. И со оваа Програма се утврдуваат конкретните приоритети во развојот на овие стопански субјекти, ка­ко значајни правни субјекти. Утвр­ду­ ва­њето и определбата на ваквите приоритети се во директна врска и со определбите на Лисабонската аге­нда и со Европската повелба за равојот на малите и средни прет­при­ јатија. Во наведените области на земјо­дел­ ството и неговиот развој треба да се поттикнува и мотивира и приватниот бизнис. Исто така, останува и по­ на­таму обврската на државата за конкретни даночни олеснувања на правните субјекти од оваа сфера на општествени односи. Прашањето на странските ин­вес­ тиции, во ова време на општествени односи, е од посебно значење. Од вкупните мерки и активности како збир на мерки и средства, Република Ма­кедонија треба соодветно, на­ времено и квалитетно да го ре­ши и прашањето на странските ин­вес­ ти­ции. Со странските инвестиции се обезбедува и соодветно пот­тик­ нување на економскиот развој на Ре­публика Македонија. Во рамките на севкупниот економски развој во со­одветна мерка се решава и пра­ша­ њето на невработеноста. Согласно нашите уставни решенија, како и конкретните законски решенија донесени во согласност со нашиот Устав, Република Македонија, покрај другото, овозможува странските физички и правни лица да можат во нашата држава да основаат прав­ни лица. Од друга страна, зна­ чајни новини се предвидуваат за странските правни и физички лица во сферата на сопственичките односи. Се либерализираа условите и постапката за стекнување право на сопственост врз недвижнини. Ваквото сопственичко право за странските физички и правни лица скоро како да прераснува во“општо право”, што значи право кое се утврдува и гарантира за домашните физички и правни лица. Странскиот елемент се минимизира, либерализира, да не кажеме дека скоро се исклучува како “точка на врзување” во уредувањето на сопственичко-правните односи на странските физички и правни лица на територијата на Република Ма­ ке­донија. Во оваа насока, останува “трајна домашна задача” за Владата на Република Македонија, се раз­ бира, и на другите државни ор­ га­ни, да се развие, гарантира и обезбеди правна сигурност на си­ те субјекти во стопанството и над­ вор од стопанството, за нивните пра­ва, обврски и одговорности кои нас­тануваат и произлегуваат од вр­шењето на конкретни дејности. Една таква сигурност треба да се обезбеди, mutatis mutandis, и за стран­ските физички и правни лица. Ова особено кога станува збор и за странските инвестиции, нивната 390

СТАТИИ си­гурност и правна заштита. Од тоа, секако, зависи и обемот на странските инвестиции и нивното ква­литетно вложување во нашата др­жава, поточно во конкретни гранки во стопанството. На крајот на овој осврт, треба да се нагласи дека и за развојот на овие сфери на општествени односи, впрочем на земјоделството и стран­ ски­те инвестиции, е неминовно до полн израз да доаѓаат науката и Проф. д-р Осман КАДРИУ научната мисла, примената на со­вре­ мена развиена технологија, како и поттикнувањето на иновациите. Овие услови претставуваат conditio sine qua non во развојот на севкупните општествени односи, а во рамките на нив, и на односите во земјоделството и на инвестиционите вложувања во нашата држава, како сфери преку кои може да се придонесе за поголемо вработување, како се­ри­о­ зен проблем на денешнината. 391

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 Prof. Dr. Osman Kadriu FON University, Skopje Employment Policy and the Economic Crisis Resume The goal of this review article is to give an overview of the constitutional solutions and the policy of employment in the Republic of Macedonia. Emphasis is given on scientific explanation of the terms employment and employed. These terms are in direct relation with the right to employment, as a topic that has been elaborated. They are explained from the view of the legal theories in the science of labour law and the science of social law. From the view of the legal regulation, this issue is highlighted on two levels. Firstly, on the level of our national law, more precisely, the legal regulation of Republic of Macedonia. Secondly, on the level of the international law. From the view of the legal regulation in our state, the key issue is the constitutional-legal regulation; that is, the solutions that are contained in the Constitution. Moreover, the Constitution of Republic of Macedonia guarantees the right to work, the right to free choice of work, and other rights connected to this right. Our Constitution completely regulates the rights and freedoms of the citizens of Republic of Macedonia. Apart from the Constitution, this article highlights the aspects that are related to the legal regulation of the right to employment, as well as the meaning of the collective agreements, which represent specific source in this field. From the view of the international law, this article emphasizes on adequate level the aspects of the more significant acts that are brought on the level of the international community, such as, acts of: The International Organization of Labour, the Universal Declaration of the UN, and other international acts. On the level of the regional community shortly are emphasized the more important decisions that contain the European 392

СТАТИИ Проф. д-р Осман КАДРИУ Convention for Protection of Human Rights and Basic Freedoms, and the European Social Decree. The second segment relates to the employment and the policy for employment. The goal of the review is to emphasize that in order to have increased employment in Republic of Macedonia the state and its bodies should predict and undertake complex measures and means. From this complex measures and means, this review points out two, according to our thinking, important activities and measures. More precisely, we stop at the development of agriculture and the foreign investment in our country. We consider the agriculture to be significant branch in the economy. This business, with its branches and sub-branches will have influence on the engagement of suitable human resources to fill out the newly opened working places. This business will be developed with opening of small and medium enterprises. With the development of the agriculture, the lost trust in this field will be returned. This appeared because in some of the phases of the development of our society the belief was formed that the agriculture does not have perspective, or future. This contributed to have large migration from the villages in the cities and leaving of the settlements outside of the cities. Foreign investment represents the key activity for the development of the economy, and with that the employment itself. With the foreign investment the economic development of Republic of Macedonia can be fostered. Through this the update and application of best practices and strategies is made. In the frames of the strategy of foreign investment net economic gain is secured for Republic of Macedonia. On the other side, even the services of the investors are secured. The foreign investors in our state have the possibility to use the products and services of the Macedonian enterprises. Through the analysis of the investment conditions suitable suggestions for changes and additions to the legislation will be given in order to improve the investment climate. Through these key measures we think that that they will contribute to the realization of the employment policy in Republic of Macedonia, as considerable task and obligation of the responsible bodies of the Republic of Macedonia. 393

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 394

м-r Marija Stambolieva NASTANI, OSVRTI, PRIKAZI 338.124.4:336.7]:329.14(497)(063)(049.3) REGIONALNA KONFERENCIJA EFEKTITE NA FINASISKATA KRIZA NA BALKANOT I SOCIJALDEMOKRATSKITE ODGOVORI Na 16 oktomvri 2009 godina, vo Skopje se odr`a regionalna kon­ ferencija za efektite od fi­nan­ siskata kriza na Balkanot i(so­ci­ jaldemokratskite) odgovori, vo or­ ga­nizacija na Progres Institutot za so­cijalna demokratija, Fondacijata „ Fridrih Ebert ” i Evropskiot forum za demokratija i solidarnost. Celta na nastanot be{e da im ovozmo`i, pred s é, na so­ci­jal­de­ mo­kratskite partii od Re­gi­onot da prodiskutiraat za so­cioeko­nomskite implikacii na fi­ nan­siskata kriza na Balkanot, efektite od ekonomskata recesija, da debatiraat za postojnite so­ ci­­jaldemokratski odgovori na ev­ ropsko nivo i vo Regionot, kako i da predlo`at mo`ni izlezni od­ govori. Pokraj pretstavnici od so­cijaldemokratskite partii od Re­­gionot i Evropskata Unija, na kon­ fe­rencijata u~estvuvaa is­tak­na­ti eks­perti od oblasta. Krizata seriozno gi pogodi zemjite od Balkanot vo 2009 godina. So ogled na nivnata nerazvienost, mo`e da se ka`e deka zemjite od Zapaden Balkan ve}e se nao|aa vo svoevidna ekonomska kriza. Sepak, sli~no na faktot deka vo porazvienite eko­ nom­ski op{testva krizata primarno gi pogoduva poslabite, o~ekuvano e deka krizata osobeno}e gi pogodi ranlivite ekonomii na zemjite od Jugoisto~na Evropa. Za razlika od zemjite od Evropskata Unija, zemjite od Jugoisto~na Evropa, posebno onie od Zapaden Balkan, se nadvor od bilo kakvi koordinirani akcii za iznao|awe re{enija za krizata. Dodeka dr`avite od Evropskata Unija odlu~no gi koordiniraa akciite za obnovuvawe na finansiskiot sis­tem, za normalizacija na eko­no­ mi­ite i pottiknuvawe na rastot i vra­botuvaweto, zemjite od Zapaden Balkan se izgubija vo baraweto so­ od­vetni nacionalni odgovori za pro­blemite. Konferencijata, odr`ana na 16 ok­ tom­­vri, 2009 godina, be{e retka mo`­­nost da se prodiskutiraat okol­nostite koi go spre~uvaat raz­ vo­jot na celiot Region i koi gi ote`­nuvaat mo`nite re{enija za izlez od ekonomskata kriza. Fo­ ku­sot na debatata be{e staven 395

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 na zaedni~kite, nacionalni, re­ gi­­onalni i evropski odgovori na situacijata, od socijaldemokratska per­spektiva. Konferencijata, is­ to­­vremeno, ima{e za cel da gi is­pituva efektite na globalnata kriza vrz procesot na pro{iruvawe na EU na Balkanot i nejzinite im­ plikacii vrz politi~kata i eko­ nomska stabilnost i progres na Re­ gi­onot. Konferencijata be{e organizirana vo tri panel sesii. Prvata panel sesija, naslovena „ Od tranzicija, vo kriza- efektite na globalnata finansiska kriza vrz balkanskite dr`avi”, zapo~na so vovedni izlagawa na Moises Ve­nancio , ekspert za ekonomija i razvoj na Balkanot, UNDP i@ eqka Antunovi}, potpretsedatel na Sobranieto na Republika Hrvatska. Venancio prezentira{e podatoci koi gi poka`uvaat zagri`uva~kite efekti od krizata vo Regionot i koi ja potvrduvaat zakanata{to krizata ja pretstavuva za socijalniot, eko­ nomski i politi~ki razvoj na Re­ gi­onot. Sepak, spored Venancio, istovremeno na krizata mo`e da se gleda kako na mo`nost za stavawe na socio-ekonomskite pra{awa vo fo­ ku­sot na tranzicijata na Regionot, bi­­dej}i mirot i demokratijata ne mo`at da se konsolidiraat bez postignuvawe kohezija vo op­{tes­ tvo­to i pogolem stepen na socijalna vklu­~enost. Antunovi} se osvrna na posledicite od krizata vo Hrvatska i, osobeno, rodoviot aspekt na kri­ za­ta. Po prvi~nite izlagawa sledea kusi intervencii od pretstavnicite na socijaldemokratskite partii od Regionot i toa od Bosna i Her­ce­ go­vina, Hrvatska, Albanija, Crna Gora, Makedonija i Srbija. Mo­derator: d-r Hajnc Bongartc, Fon­ dacija„ Fridrih Ebert”- Skopje Vtorata panel sesija,„ Dali ima za­edni~ki evropski pristap kon kri­zata?” ima{e za cel da se prodiskutiraat~ekorite koi se pre­zemaat na evropsko nivo za spra­vuvawe so krizata. Za taa cel, iz­lagawe imaa Dejvid Kapezuto, po­liti~ki sovetnik na Partijata na evropski socijalisti, Pol Tang, pratenik vo Parlamentot na Holandija, prof. dr. Jo`e Men­ cinger od Univerzitetot vo Qub­qa­ na, Sowa Lokar, rodova mre`a na Ev­ropskiot forum i Katja Koleva, Socijalisti~ka partija na Bugarija. Vo ramkite na ovaa panel sesija se diskutira{e za pozicijata na Ev­ropskiot sovet, Partijata na ev­ rop­ski socijalisti, za na~inite na koi zemjite od Evropskata Unija se spravuvaat so krizata, vklu~itelno i onie od Jugoisto~niot region, kako Bu­garija i Slovenija, kako i za toa dali krizata}e ima nekakvi efekti kon pro{iruvaweto na EU. Prof. Mencinger vo diskusijata ob­ jasni deka zemjite od Zapaden Ba­l­ kan ne mo`at da go zemat kako pri­ mer slovenskiot model niz tran­zi­ ci­jata zaradi razli~nata poj­dovna osnova. Imeno, Slovenija ve}e be{e otvorena ekonomija i zemjata samo gi naso~i svoite ekonomski aktivnosti kon EU, koja vo toj moment be{e vo 396

podem. Prof. Ermelinda Meksi od Albanija naglasi deka koga doa|aat na vlast, socijaldemokratite od zemjite od Regionot imaat te{kotii da sproveduvaat socijaldemokratski politiki vo praksa. Moderator: m-r Dragan Tevdovski, Ekonomski fakultet – Skopje м-r Marija Stambolieva ku­rencija, smetana kako priroden nat­prevar, ima i negativni so­ci­ jalni posledici, a so toa pret­sta­ vuva predizvik posebno za so­ci­jal­ de­mokratite. Moderator: m-r Marija Stamboli­ eva, Progres Institut za socijalna demokratija Tretata panel sesija,„ Pat za izlez od krizata za balkanskite dr`avi – koi se odgovorite?” gi ispituva{e mo`nite izlezni re{enija od krizata za Balkanot preku osvrt na soodvetnosta na nekoi postojni predlozi, kako i predlagawe novi, ulogata na regionalnata sorabotka i EU vo toj proces. Vovedni iz­la­ gawa vo ovaa panel sesija imaa Nand[ani, ekspert za ekonomski i socijalen razvoj pri Sovetot za regionalna sorabotka, m-r Pavle Go­licin, ekonomski ekspert od Sr­ bi­ja, prof. dr.\or|i Spasov od Evropskiot univerzitet vo Skopje i m-r Adriatik Hoxa od Univerzitetot vo Pri{tina, po{to slede{e dis­ku­ sija. Nekoi od u~esnicite istaknaa de­ ka e neophodno da se podobri eko­ nomskata konkurentnost na zemjite od Regionot. Sepak, postojanata kon­ Ovaa regionalna konferencija po­ ka`a deka globalnata finansiska kriza silno se po~uvstvuva na Balkanot. Nekoi od zaklu~ocite bea deka vo vreme na rasprostraneta siroma{tija i namaleno nivo na so­cijalna sigurnost, mnogu e va`no da se istaknat vrednostite na so­ci­ jalnata demokratija i da se stavi fokus na gradewe dolgoro~ni po­li­ tiki za spravuvawe so krizata ka­ ko dolgoro~en rast, vrabotuvawe, in­vestirawe vo infrastrukturata, energijata i transformirawe na socio-ekonomskite uslovi. Vo toj kontekst, integracijata i re­gi­o­nal­ na­ta sorabotka se osobeno va`­ni za razvoj na Regionot i pri­bli­`u­vawe kon Evropskata Unija. м-r Marija Stambolieva, Progres Institut za socijalna de mokratija 397

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 398

d-r Pol Stabs Bela кniga za 304-025.511(497-15)(049.3) Socijalnoto vlijanie na globalnata ekonomska kriza vo Zapaden Balkan Mihail Arandarenko(Belgrad), Eli­ ra Jorgoni(Tirana) i Pol Stabs, (Za­greb) so pomo{ na Mimoza Agoli (Tirana) podgotvija Bela к niga za „ Socijalnoto vlijanie na globalnata ekonomska kriza vo Zapaden Balkan”, vo м aj, 2009. Knigata be{e nara~ana od Regionalnata kancelarija na Razvojnata п rograma na Obedinetite nacii(UNDP) za Evropa i zemjite od biv{iot Sovetski Sojuz(CIS). Istata be{e diskuti rana na tehni~kiot sostanok vo Zagreb, na 15 ј uni, 2009, na koj prisustvuvaa pretstavnici na vladite od Regionot, kako i pretstavnici na agenciite na Obedinetite nacii i Svetska banka. Belata kniga se fokusira na vlijanieto na finansiskata i ekonomskata kriza vo socijalniot domen i na pazarot na trud vo zemjite od Zapaden Balkan(Bosna i Hercegovina, Hrvatska, Makedonija, Crna Gora, Srbija i Kosovo 27 ). Belata kniga se osvrnuva na vlijanieto od krizata preku nekolku prenosni mehanizmi, kako: trgovskite{okovi, privatnite transferi,{okovite vo kursnite stapki; rizicite vo bankarskiot sektor, namaluvaweto na strnaskite direktni investicii; kako i zategnuvaweto na finansiraweto na dolgovite. Avtorite vo ova kniga ja diskutiraat prirodata na sistemite za socijalna za{tita, politikite na pazarot na trud, ka­ ko i po{irokite pra{awa za soci­ jal­nata struktura, neednakvosta, stra­tegiite za snao|awe, vrednos­ ti­te i op{testvenata doverba, su­ ge­riraj}i deka krizata}e ima brojni dolgoro~ni vlijanija me|u koi i zgolemuvawe na siroma{tijata i socijalnata isklu~enost, i vlo{eni ishodi na pazarot na trud. Tekstot zavr{uva so diskusija za potrebata od koncetrirani zalo`bi i istaknuva specifi~ni politi~ki merki. d-r Pol Stabs Ekonomski Institut, Zagreb 27 Soglasno Rezolucijata 1244 na Bezbednosniot Sovet na Obedinetite nacii. 399

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 364-3:061.1(100))(063)(049.3) Годишна средба за социјални и економски политики на УНИЦЕФ, на тема: Влијанието на глобалната економска криза врз земјите од Централна и Источна Европа(ЦЕИ) и Заедницата на независни држави(ЗНД) и последиците од кризата врз состојбата на децата во истите Од 14, до 17 септември, во Глион, Швај­царија, се одржа регионална средба на претставници на на­ цио­налните канцеларии на УНИ­ ЦЕФ од земјите од Централна и Ис­точна Европа(ЦЕИ), како и За­ ед­ницата на независни држави (ЗНД). Повод за средбата беше да се разговара за влијанието на гло­балната економска криза врз овие земји, како и последиците од кри­зата врз состојбата на децата во истите. Целта на оваа средба бе­ше да се споделат информации за досегашните спроведени и пла­ ни­рани активности на УНИЦЕФ во функција на ублажување, или це­лос­ но елиминирање на пос­ле­ди­ците од кризата врз децата во овие земји, како и да се истражат мож­но­стите за некои идни заеднички активности во оваа сфера. Во време на економска криза, децата се една од најпогодените групи, по­а­ ѓај­ќи од фактот што јавните средства наменети за областите, како што се: здравството, образованието и со­ ци­јалната заштита, кои се суш­тин­ ски за обезбедување добри услови за детски развој, значително се на­­малуваат. Тоа сноси негативни 400 по­следици кои се видливи преку мо­­­­ниторирање на соодветни со­ци­­­ јални индикатори, како што се смрт­ носта на доенчињата и децата, неисхранетоста, намаленото сле­де­ ње на наставата во училиштата, зго­ ле­мување на детскиот труд, итн. На при­мер, Институтот за меѓународни ис­тражувања(ОДИ), од Лондон, на­ ведува дека падот на бруто на­ци­ о­налниот производ(БНП) од 1%, се поврзува со зголемување на го­ диш­ната стапка на детската(до 5 годишна возраст) смртност од 17, до 44 на илјада деца. ОДИ го споменува при­мерот на Перу, кога за време на економската криза во 80-тите години на минатиот век, смртноста на децата на годишно ниво се зголемила за 17 илјади. Овие претходни искуства и проекции го поттикнаа УНИЦЕФ на глобално ниво да се мобилизира, со цел де­ца­ та да не бидат најголемите жртви на кризата. Една од најзначајните теми кои беа презентирани на состанокот во Гли­ он, беше презентацијата на ис­тра­жу­ вањата на УНИЦЕФ- Тур­ција за вли­ ја­­нието на кризата врз тамошните

деца. Заклучоците беа поразителни бидејќи беа иден­тификувани про­ бле­ми меѓу семејствата со деца, кои заради кризата морале да ги на­ малат неопходните трошоци за хра­ на, здравство и образование за де­ ца­та, кое долгорочно ќе има многу не­гативни последици по нивниот раз­вој. Професорот Џонатан Бредшо од Уни­­­верзитетот Јорк во Велика Бри­­ танија, имаше свое излагање во кое ги изнесе аргументите за уни­­ верзални, наместо наменети со­ци­ јал­ни трансфери за деца, со цел да се избегне честата појава на за­ поставени, или заборавени(од сис­ те­мот за социјална заштита) де­ца. Во време на криза, наведе проф. Бред­­шо, универзалните трансфери сé уште попотребни. Како позитивен пример за овој вид трансфери, беше прет­ставена Јужноафриканската Ре­ публика од страна на др. Пакама Нтшонгвана. Во нејзиното излагање таа образложи дека универзалните парични трансфери за децата при­ донесуваат да се зголеми нив­но­то запишување во ушилиште, да се намали злоупотребата и ек­с­пло­а­ци­ јата на децата за економски це­­ли, како и за подобрување на го­ре­­спо­ме­ на­тите индикатори, како смрт­носта и мор­бидитетот кај де­ца­та. м-р Илија Талев Како дел од триденвната средба, бе­­ше организирана и работа во гру­­пи. Македонија беше ставена со земјите од Југоисточна Европа: Ср­бија, Косово, Бугарија, Албанија и Босна и Херцеговина. Целта на ра­ботата во групи беше да се иден­ ти­­фикуваат заедничките про­бле­ми со кои се соочуваат децата во овие земји, како и да се посочат мож­ни ре­шенија, како на национално, та­ка и на регионално ниво. Главно, ре­гис­ трацијата на новороденчињата бе­ ше наведена како проблем во си­те земји, што може дополнително да ја отежни состојбата на овие деца во време на криза. Намалените при­­­мања, големата стапка на не­ вра­­­ботеност и малите социјални бе­ не­­фиции, исто така, беа посочени како заеднички проблеми. Беше за­­­клучено дека УНИЦЕФ во овие земји треба активно да се вклучи во помошта за изнаоѓање можни ре­­шенија за овие проблеми преку обез­бедување информаци, студии и релевантни податоци, системско за­­­јакнување на капацитетите за еви­­­­дентирање на новородени, дис­ три­­буција на социјална помош, како и унапредување на системот за бу­ џе­­тирање, во кои децата ќе имаат приоритет, независно од еко­ном­ска­ та состојба. м-р Илија Талев УНИЦЕФ, Скопје 401

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 SOCIJALNA STATISTIKA Evidentirani nevraboteni lica spored stepenot na obrazovanie Степен на образование НКВ и ПКВ КВ и ВКВ ССО Вишо СО Високо СО 32.12.2008 Број % 343363 100.0 181254 52.8 55328 16.1 82369 24.0 5671 1.7 18741 5.5. 32.12.2007 Број % 357166 100.0 185383 51.9 58877 16.5 88142 24.7 6091 1.7 18673 5.2 32.12.2008/ 32.12.2007 индекс зголемување/ намалување(%) 96.1-3.9 97.8-2.2 94.0-6.0 93.5-6.5 93.1-6.9 100.4 0.4 Izvor: AVRM, 2009 Evidentirani nevraboteni lica spored nacionalna pripadnost Национална припадност Македонци Албанци Турци Срби Власи Други 32.12.2008 Број % 343363 100.0 216366 63.0 83954 24.5 13553 3.9 17801 5.2 2852 0.8 8463 2.5 Izvor: AVRM, 2009 32.12.2007 Број % 357166 100.0 229971 64.4 83653 23.4 13637 3.8 17672 4.9 3065 0.9 8722 2.4. 32.12.2008/ 32.12.2007 индекс зголемување/ намалување(%) 96.1-3.9 94.1 5.9 100.4 0.4 99.4-0.6 100.7 0.7 93.1-6.9 97.0-3.0 402

СОЦИЈАЛНА СТАТИСТИКА Nevraboteni lica- korisnici na pari~na pomo{ Евидентирани невработени лица Вкупно Корисници на паричен надомест/ Основ на користење Стечај Сезонци Технолошки вишок од работен однос Технолошки вишок 25 загубари Технолошки вишок 12 загубари Реформи во државната администрација Технолошки вишок од државна и Ј.А. во 2003 Технолошки вишок Македонски Железници 32.12.2008 Број % 343363 100.0 23565 6.9 3489 14.8 2962 12.6 15236 64.7 983 4.2 780 3.3 5 0.0 56 0.2 54 0.2 32.12.2007 Број % 357166 100.0 24686 6.9 4073 16.5 2233 9.0 16142 65.4 1088 4.4 1003 4.1 9 0.0 65 0.3 73 0.3 32.12.2008/ 32.12.2007 зголемување/ индекс намалување(%) 96.1-3.9 95.5-4.5 85.7 132.6 94.4 -14.3 32.6 -5.6 90.3-9.7 77.8-22.2 55.6-44.4 86.2-13.8 74.0-26.0 Izvor: AVRM, 2009 Relativna stapka na siroma{tija, 2007 i 2008 2007 Vkupen zbiren indeks Indeks na dlabo~ina na siroma{tijata Struktura na siroma{nite Vkupen zbiren indeks Vkupno 29.4 9.7 100.0 28.7 Stari lica 26.7 7.9 4.6 22.8 Doma}in­ stva so deca 27.1 9.6 10.4 25.5 Drugi doma}in­ stva so deca 33.4 11.1 48.5 33.7 Doma}in­ stva bez deca 26.3 8.4 36.4 25.8 Izvor: Zavod za statistika, 2009 2008 Indeks na dlabo~ina na сiroma{tijata 9.2 7.3 9.9 10.6 8.0 Struktura na siroma{nite 100.0 4.9 10.2 46.7 38.3 403

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 Korisnici na socijalna pari~na pomo{(preliminarni podatoci) 2008/09 2008 Januari Korisnici na socijalna pari~na pomo{ 62.019 2009 Januari Korisnici na socijalna pari~na pomo{ 53.038 Fevruari 61.252 Fevruari 52.853 Mart 61.009 Mart 53.289 April 60.025 April 53.305 Maj 59.311 Maj 53.467 Juni 58.945 Juni 53.784 Juli 58.138 Juli 54.036 Avgust 57.628 Avgust 52.465 Septemvri 57.591 Septemvri/ Oktomvri 50.714 Oktomvri/ Noemvri 52.507 Noemvri/ Dekemvri 53.105 Dekemvri/ Izvor: Ministerstvo za trud i socijalna politika, 2009(neoficijalni, preli­minarni podatoci) 404

СОЦИЈАЛНА СТАТИСТИКА Pokazateli za finansiskata stabilnost na naselenieto Показател Стапка на пораст на задолженоста на население на годишно ниво Стапка на пораст на финансиска актива на население на год. ниво Стапка на пораст на расположивиот доход на годишно ниво Долг на населението/ БДП Финансиска актива/ БДП Нето финансиска актива/ БДП Расположивиот доход/ БДП Долг на населението/ Расположивиот доход Долг на населението/ Депозити Долг на населението/ Вкупна(финансиска) актива Долг на населението/ Нето(финансиска) актива(Левериџ) Фискална актива/ Долг на население Порастот на финансиската актива/порастот на долгот на населението Наплатена камата/ расположив доход Наплатена камата и главница/ расположив доход Крадити/ Депозити Нето заштеда/ ДБП Нето заштеда/ Расположив доход Izvor:NBRM, 2009 2005 40,0% н.п. 1,4% 8,8% 47,0% 38,2% 64,7% 13,6% 43,6% 18,7% 23,0% 535,4% н.п. н.п. н.п. 37,5% 12,6% 19,4% 2006 41,8% 6,5% 9,8% 11,5% 46,1% 34,6% 65,5% 17,5% 49,9% 24,9% 33,1% 402,3% 83,5% н.п. н.п. 43,2% 13,0% 19,9% 2007 44,4% 14,2% 3,8% 14,5% 46,2% 31,7% 59,7% 24,3% 54,6% 31,4% 45,8% 318,3% 129,2% 1,5% 8,6% 51,2% 13,0% 21,8% 2008 37,0% 7,9% 8,6% 17,7% 44,3% 26,7% 57,6% 30,7% 65,4% 39,9% 66,3% 250,8% 68,1% 2,0% 12,6% 61,5% 10,4% 18,1% 405

Рев. за соц. пол. год. 2 Бр. 4 Стр. 303- 402, Скопје, декември 2009 406