8 Год. 4, Бр. 8, Скопје, декември 2011

ФОНДАЦИЈА„ФРИДРИХ ЕБЕРТ„ УНИВЕРЗИТЕТ СВ.„КИРИЛ И МЕТОДИЈ“ ФИЛОЗОФСКИ ФАКУЛТЕТ РЕВИЈА ЗА СОЦИЈАЛНА ПОЛИТИКА 2011 Год. 4, Бр. 8, Скопје, декември 2011

Издавач: Фондација „ Фридрих Еберт ” - Скопје Филозофски Факултет, Скопје За издавачот: д-р Хајнц Бонгарц Dr. Heinz Bongartz Главен уредник: Маја Геровска Митев Уреднички одбор: Мариа Доневска, Благица Новковска, Јасминка Фришчиќ, Лилјана Јанкуловска, Ирена Трајковска Теренски истражувач: Светлана Трбојевиќ Лектура: Инда Костова Савиќ Техничка подготовка: Тодор Трајковски Печати: Пропоинт- Скопје Тираж: 300 2

СОДРЖИНА Вовед од уредникот 5 ПРЕВОД: Социјалните услуги во Европа: карактеристики и трендови, Брајан Мандеј 7 СТАТИИ: Социјална радиоскопија на Западен Балкан и обидот на Македонија за соочување со социјалниот предизвик, Д-р Нано Ружин 31 Придонесот и предизвиците на супервизијата на капитално финансираното пензиско осигурување во Република Македонија, Зорица Апостолска 47 Состојба и предизвици во социјалната и здравствената заштита на лицата со инвалидност во Република Македонија: служби во заедницата и нивниот придонес, Роберт Величковски и Фимка Тозија 61 Чија е оваа грижа? Културни и институционални бариери за пристап до социјални и здравствени услуги за Ромите што употребуваат дроги, Вања Димитриевски 81 СТАВОВИ И ГЛЕДИШТА во врска со системот на социјална заштита и социјално осигурување во Македонија Спиро Ристовски, Министер за труд и социјална политика 96 Цветанка Иванова, Претседател на парламентарната комисија за труд и социјална политика 102 Живко Митревски, Претседател на Сојузот на Синдикати на Македонија 107 НОВИНИ во системот на социјална заштита Лиценцирање на стручните работници во системот на социјална заштита 112 Патролна социјална работа 118 ОСВРТИ, НАСТАНИ, ПРИКАЗИ Национална програма за развој на социјалната заштита во Република Македонија 2011-2021: Потреба и основни стратешки правци 121 Прва конференција на сиромашните и социјално исклучени лица во Република Македонија 124 3

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 4

Вовед Осмата по ред Ревија за социјална по­литика опфаќа статии, анализи и осврти на тема: Социјалната заштита и социјалното осигурување во Ре­пу­блика Македонија: достапност, ис­ко­ристеност, трендови и реформи. Вак­во­то тематско третирање, иако можеби доаѓа за­доц­ не­то во Ревијата(земајќи пред­вид дека голем дел од реформите во социјалната заштита и социјалното осигурување во државата се случија во периодот пред 2010 година), сме­тав­ме дека е оправ­ да­но имајќи ги пред­вид загрижувачките трендови на кои упа­тува социјалната статистика, како и недостатокот од научни и стручни ана­лизи во однос на системите на социјална заштита и социјално оси­гу­ру­вање. Бројот на автори кои доставија труд за овој број на Ревијата беше скро­ мен. Иако причините за тоа ќе се ба­ раат, пред сé, во начините за афир­ма­ ција и достапност на повиците за до­ ста­вување прилози во Ревијата, сепак во одредена смисла слабиот одзив мо­ же да говори и за немање до­волно на­ учн­ о-аналитички пристап кон ана­ли­зи­ ра­ната проблематика на на­цион­ ално ниво. За таа цел, сметаме де­ка по­ну­де­ ни­те прилози во оваа Рев­ иј­а ќе при­до­ не­сат за афирмирање и развивање на интересот за тео­ ­рет­ско-стручни анал­ и­ зи насочени кон системите на социјална заштита и социјално осигурување. Ова уште повеќе е нагласено преку ком­би­ ни­р­ ан­ и­от формат на прилози во оваа Рев­ ија, кој покрај стандардните ав­тор­ ски статии, е надополнет со експертски ми­слења и анализи за состојбите во со­ циј­алната заштита и социјалното оси­гу­ ру­вање. Ревијата започнува со превод на стручен текст на проф. Брајан Ман­деј, кој љубезно излезе во пресрет на на­ ше­то барање да приложи ре­ви­ди­ра­на вер­зија на претходен негов труд, кој ја обраб­ отува проблематиката на соци­ јал­ните услуги во Европа. Тек­с­тот на про­фесорот Мандеј дава мож­ност за спо­редбено анализирање на трен­ довите и спецификите на со­ци­јал­ните услуги во Европа. Во период кога ма­ке­ дон­скиот систем на социјални услуги се соочува со потреба за ре­де­финирање, овој текст дава увид во предностите и негативностите на раз­личн­ ите пристапи во организирање на со­цијалните услуги во Европа. Рубриката- Статии, во рамки на овој број на Ревијата, претставува ком­­ бин­ ација на 4 авторски труда. Два од нив(Ружин, Апостолска) се зафаќаат со анализа на сос­тој­бите во социјалната заштита и социјалното осигурување од аспект на нивното легислативно и системско функционирање во др­жа­ва­ та, притоа давајќи и ком­па­ра­тив­ни ин­ форм­ ации за сличните сос­тој­би во др­ жа­вите во Регионот. Другите два труда, 5

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 пак,(Величковски и Тозија и Ди­ми­три­ ев­ски), укажуваат на спецификите, пре­ пре­ките и предизвиците во однос на со­ циј­алната заштита на посебни ка­те­го­ рии на лица/граѓани, како лицата со ин­валидност и Ромите кои употребуваат дроги. Ваквиот комбиниран пристап на статиите овозможува подеднаков увид и во системското и во апликативното функ­ционирање на социјалната за­шти­ та и социјалното осигурување во Ре­пу­ бли­ка Македонија. Останатите рубрики во Ревијата ја на­дополнуваат теоретско-стручната ана­лиза на третираната проблематика, преку сопствени размислувања на ком­ пе­тентни стручни лица, задолжени за кре­ирање, администрирање и раз­ви­ва­ ње на социјалната заштита и со­циј­ал­ но­то осигурување во РМ, а поврзани со состојбите, реформите, трендовите и спецификите во социјалната заштита и со­цијалното осигурување. На иден­тич­ ни прашања, поставени од наша стра­ на, одговараат Министерот за труд и со­цијална политика, Претседателот на Пар­ламентарната комисија за труд и социјална политика и Претседателот на Сојузот на синдикатите на Ма­ке­до­ ни­ја. Ревносните читатели ќе забележат интересни сличности и разлики меѓу да­д­ ените одговори, кои можат да по­ слу­жат како мотив за идни стручни расправи и дискусии посветени на по­ до­брување на состојбите во системот на социјална заштита и социјално оси­ гу­рување во Република Македонија. Осмата Ревија за социјална по­ли­ ти­ка, исто така, нуди и посебна рубрика за новините во системот на социјална заштита, преку истакнување на про­гра­ ма­та за лиценцирање во социјалната за­штита и воведување на новата форма на патролна социјална работа. Конечно, Ревијата, како и секогаш, кон крајот да­ ва осврт на позначајни настани и про­ грам­ски документи кои го одбележаа из­м­ инатиот период, а кои се поврзани со проблематиката на социјалната за­ шти­та. На крајот, ги информираме сите читатели на Ревијата за социјална по­ ли­тика дека почнувајќи од наредниот број(9/2012), Ревијата ќе има поинаква суштинска и содржинска форма. Име­ но, следејќи ги трендовите на стручните списанија во светот и кај издавачите на оваа Ревија(Фондацијата„Фридрих Еберт“ и Филозофскиот факултет од Ско­п­ је), одлучија дека сите наредни ста­тии и прилози ќе бидат објавувани дво­јазично(на македонски и англиски ја­зик). Исто така, ќе дојде до осве­жу­ва­ ње и кај уредничкиот одбор, кој ќе биде на­дополнет со меѓународен уреднички одбор, во кој ќе бидат вклучени ком­пе­ тен­тни лица од повеќе држави во Ре­ гио­нот и Европа. Се надеваме дека вак­вата промена ќе придонесе за по­го­ ле­ма афирмација и поголема критичка те­жина на Ревијата за социјална по­ли­ ти­ка. Со почит, Уредник на Ревијата проф. д-р Маја Геровска Митев 6

ПРЕВОД 364-7(4) 364-3(4) СОЦИЈАЛНИТЕ УСЛУГИ ВО ЕВРОПА: КАРАКТЕРИСТИКИ И ТРЕНДОВИ 1 Брајан Мандеј, Универзитет во Кент СОЦИЈАЛНА ЗАШТИТА И СОЦИЈАЛНИ УСЛУГИ Терминот„социјална заштита“ е широк концепт кој се однесува на комбинација на парични на­до­мес­то­ ци и други услуги на социјална за­ шти­та кои имаат заедничка цел, да по­м­ огн­ ат на лицата кои се соочуваат со раз­лични видови социјални по­ тре­би. Паричните надоместоци мо­ жат да се исплаќаат поединечно врз осно­ва на осигурување, како на при­ мер, ста­р­ осната пензија, или, пак, ди­с­кре­цион­­ о да се распределуваат според од­р­ едена потреба или про­ вер­к­ а на сред­ствата. Државите има­ ат сист­ е­ми на социјална заштита кои зна­чи­телно се разликуваат еден од друг, за­висно од политичките, кул­ тур­ните, економските и социјалните фак­тори. Адекватноста и меѓ­у­за­вис­ но­ста на услугите преточени во услу­ ги на„паричен надоместок и нега“, во со­циј­алната заштита имаат ис­ клу­ч­ и­т­ елна важност во смисла на со­о­ д­в­ етно третирање на социјалните по­т­ ре­би на граѓаните во современиот свет. За жал, честопати во реалноста тоа не е случај. Услугите на социјална нега и за­ штита понекогаш се нарекуваат„Пе­ пелашка“ услуги, од причини што во со­цијалните држави, генерално, так­ вит­ е услуги се помалку познати, по­ теш­ки за дефинирање и пом­ ал­ку прис­­ утни кај популацијата во спо­ ред­ба со услугите во обра­зо­ван­ ието и здравствените услуги. Па­ричните социјални услуги се по­кон­кретни и подобро разбрани од услугите на социјална нега. Оваа, т.н.„Пе­пе­лаш­ ка“ карактеристика, ко­ја е типична за социјалните услуги, имаш­ е огромно влијание врз развојот на овие услуги на меѓународен план. Така, јавните давачки за социјални услу­ги се многу помали во споредба со паричните на­доместоци и услугите во здрав­ ството и образованието. На уни­вер­ зит­ етските професори тешко им е да направат споредба помеѓу земјите во Европа бидејќи не можат да 1 Претходна верзија на овој Извештај беше подготвена од авторот за Извештајот на Советот на Европа, со наслов, European social services: A map of characteristics and trends. 7

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 дојдат до релевантни податоци за социјалните услуги. На тоа прашање ќе се осврнеме подолу во текстот. Во литературата, веќе подолго време се дебатира за тоа дали па­ ричните и непаричните услуги да се интегрираат или да се одвојат. Некои земји се определуваат за еден пристап, други земји, пак, прим­ е­ нуваат друг пристап. Општо земено, социјалните работници претпочитаат да не бидат вклучени во испораката на услугите поврзани со паричните надоместоци, бидејќи истите можат негативно да влијаат врз нивната работа со корисниците на социјални услуги. Во поранешните комун­ ис­тич­ ки земји, паричните и непаричните услуги обично се интегрирани во еден вкупен систем/услуга. Пред­но­ ста на ваквиот пристап е дека не­па­ рич­ните услуги кои ги обезбедуваат социјалните работници обично по­до­ бро се прифаќаат и разбираат кога одат во комбинација со парична по­ мош. Недостаток на ваквиот модел на комбинирани услуги е големината на потребите за финансиска помош, што заедно со времето потребно да се направи проценка, може да биде преголем товар за институциите и нивните вработени, до таа мера да дојде до запоставување на некои од поважните социјални услуги. Низ ва­ кво искуство, впрочем, поминаа го­ лем број земји од Централна и Источна Европа во раниот период по 1990-тите години. ДЕФИНИЦИИ Тешко е да се постигне договор околу значењето на терминот„соц­ и­ јал­ни услуги“ во европски контекст, со оглед на големите разлики помеѓу државите на оваа голема територија. Понекогаш термините како: со­циј­ал­ ни услуги, социјална заштита, со­ци­ јал­на помош, социјална грижа и со­ циј­ална работа, меѓусебно се за­ме­ ну­ваат како да имаат исто значење и да се однесуваат на исти услуги. За целта на овој труд ќе биде користен терминот„лични социјални услуги“ (ЛСУ). Неговата вредност е во на­ глас­ката на личните услуги кои има­ ат за цел да одговорат на потребите на поединецот(на пр., доделување на дете во згрижувачко семејство), во споредба со социјалните услуги за одредени категории на граѓани, на пр., парична помош за не­вра­бо­те­ ни лица(види погоре). Подолу ќе се осврнеме на некои важни и типични карактеристики на овие услуги кои покажуваат зна­­ чителни варијации од една, до друга земја, во зависност од фак­торите наведени погоре. Актуелните трен­ дови и прашања кои се однесуваат на овие услуги во Европа, ќе ги дискутираме понатаму во текстот. • ЛСУ ги обезбедуваат: владините институции; граѓанскиот сектор, односно невладините или не­про­ фитн­ ите организации; како и еко­ ном­ските оператори кои работат за профит. Сепак, најголем дел од социјалната грижа сé уште се обез­бедува неформално и не­пла­ 8

ПРЕВОД тено од страна на семејството, приј­ателите, колегите и во­лонт­ е­ рите. Прашањето околу по­дел­ба­та и обемот на одговорностите останува морално, политичко и еко­номско прашање од цен­трал­но значење во актуелните дебати околу иднината на ЛСУ во Европа. • ЛСУ може да бидат организирани и обезбедени одделно или како дел од пакет слични услуги, како на пример, паричната помош, здравствените и образовните услу­ги. ЛСУ за одредени групи ко­ рис­ници на услуги, како, на пример, лицата со проблеми со менталното здравје, можат да бидат третирани во рамките на надлежностите поврзани со локалните здрав­стве­ ни услуги, додека, пак, ЛСУ за де­ ца­та(на пример, дневното згриж­ у­ вање) можат да бидат опфатени во рамките на образовните услуги. Во овој труд, ќе ги разгледаме сите видови на аранжмани на ЛСУ. • Постојат разлики помеѓу земјите во однос на бројот и видот на услуги кои, обично, потпаѓаат во рамките на ЛСУ. Во најголем број земји тие ги вклучуваат следниве категори: старите лица, децата и семејства, лицата со инвалидитет, физички или ментален; и лицата со ментални здравствени проб­ ле­ ми. Во рамките на ЛСУ може да Брајан Мандеј влезат и други категории лица, како, на пример, корисници на дрога; млади лица- деликвенти; бе­галци или баратели на азил. Правните обврски да се обез­бе­дат одредени услуги може да бид­ ат детално развиени и су­штин­ски, или оставени во голема мера на дискреција на социјалните инс­ти­ ту­ции. Оваа разлика е важна кога се разгледуваат пра­ша­њата по­вр­ за­ни со правата на корисниците. • ЛСУ можат да се обезбедат и во домовите на корисниците на услу­ ги(домашна нега); во дне­вни­те центри од различен вид; и во резиденцијалните домови и инс­ титуции. Европа бележи тренд на намалување на кор­ и­сте­њето на резиденцијалните услуг­и заради заштеда на тро­шо­цит­ е, но и врз основа на до­се­гаш­ните искуства и добри прак­ти­ки. • На обезбедување на ЛСУ работат социјални работници и други лица со различни звања, на при­мер, социјален асистент, ани­ма­тор, ра­ бот­ник за резиденцијална грижа. Во некои земји(на пр., Шпанија), во локалните инст­ и­ту­ции за со­ци­ јал­на заштита работат психолози и социолози. Исто така, и не­пла­те­ ните волонтери че­стопати даваат зна­чителен прид­ онес во обез­бе­ дувањето на ЛСУ во многу земји. 9

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 МЕЃУНАРОДЕН КОНТЕКСТ Врз личните социјални услуги во Европа неминовно влијаат пош­ и­ ро­ките и фундаменталните ме­ѓу­на­ род­ни трендови и прашања. Мис­ ле­ ња­та се разликуваат во однос на тоа кои трендови се најзначајни во сми­ сла на обезбедување на ЛСУ, но во оваа прилика ќе се осврнеме на оние кои се особено влијателни. • Глобализацијата и социјалните услуги. „Глобализацијата“ е сè по­често користен термин со кој се објаснуваат појави, како: дла­бо­ ка­т­ а поврзаност помеѓу општес­ тва­т­ а на меѓународен план; ком­ пре­сијата на времето и просторот преку пораст на мобилноста и електронската комуникација; по­ го­лема свест за тоа што се слу­чу­ ва во другите земји, особено во од­нос на можни импликации за соп­ствените земји.(Види Џорџ и Вил­динг 2002). Се претпоставува дека постои значајно влијание на еко­номската, политичката и соц­ и­ јал­ната глобализација врз соц­ и­ јал­ните услуги. Политички,„идео­ ­ ло­гијата е мртва“ за да биде зам­ е­ не­та со централистички политики и голема загриженост околу по­ли­ тич­ките последици на високите да­ноци и нивното постојано зго­ ле­мување. Во економска смисла, по­растот на меѓународната конк­ у­ рент­ност ги ограничува инв­ ес­ти­ ра­њата на владите во клучни об­ лас­ти, како, на пример, со­циј­ал­ на­та заштита. Сепак, се води ши­ ро­ка дебата за тоа дали еден со­ лид­но финансиран систем прет­ ста­вува позитивна економска ин­ вес­тиција, а не неприфатлив тро­ шок за земјите во глобализираната економија. Еден многу позитивен резултат од растечката глобализација е по­го­ ле­мата свест за тоа како другите земји се справуваат со слични со­ци­ јал­ни проблеми, што води кон при­ ме­на, односно преземање на ус­пеш­ ни политики и практики. Пан­ев­роп­ скит­ е тела, како, на пример, Советот на Европа и Европската унија, имаат важна улога во поддршката на овој многу позитивен процес преку ор­га­ ни­зирање на транснационални про­ ек­ти и други активности. • Демографски и социјални про­ мени. Два демографски тренда кои доминираат во Европа, а тоа се ниската стапка на наталитет и трендот на стареење на државите, имаат огромни импликации врз ЛСУ во најголем број од земјите во Европа. Стапката на наталитет е важна заради нејзиното влиј­а­ ние врз идниот број на возрасни лица кои би се грижеле за нив­ни­ те постари родители. Комбин­ а­ци­ јата на демографски промени, заедно со промената во ста­во­ви­ те кон семејната грижа, ќе има огромно влијание врз потребата од формални ЛСУ за постарите лица во 21 век. Предизвикот да се обезбеди достапна грижа за ста­рите лица може да се иден­ти­ фик­ ува како најголем приоритет во однос на обезбедувањето на ЛСУ во Европа, а тоа може да се по­врзе и со потребата да се на­у­ 10

ПРЕВОД чи од успешните искуства на дру­ гит­ е земји на тој план. Еден до­ пол­нителен фактор во таа сми­ сла е трендот повеќе жени(кои тра­диционално обез­бе­дув­ аат гриж­­­ а) да влезат на пазарот на тру­дот и да станат помалку„до­ стапн­ и“ за немоќните членови на се­мејството. Традиционалниот мо­дел на семејство, исто така се ме­нува со растечкиот број сем­ еј­ ства со еден родител и семејства кои поминуваат низ развод или повторен брак. Зборуваме, значи, за сложени теми со сериозни им­ пли­кации по иднината на се­меј­ ната грижа и социјалните услуги. • Популациони движења. Мног­у­ те промени во Централна и Ис­ точ­на Европа после 1989 ре­зул­ тираа во големи преселби на лица заради барање политички азил или подобри можности за вра­ботување. Како резултат на тие миграциски движења, се зголеми етничкиот и културниот диверзитет на популацијата во многу европски земји. Земјите кои примаат значителен број бе­ гал­ци и баратели на азил, треба да предвидат прилагодени од­ ред­би во рамките на ЛСУ. Во таа смисла, се јавуваат и многу пра­ ша­ња во однос на социјалните услуги на земјата домаќин, покрај трошоците кои се само еден од многуте фактори. Брајан Мандеј СЛИЧНОСТИ И РАЗЛИКИ ВО ЕВРОПСКИТЕ СОЦИЈАЛНИ УСЛУГИ Очигледен начин подобро да се разберат ЛСУ во Европа е да се спо­ редат земјите во смисла на нивните сличности и разлики. Еден можен пристап е да се даде дескрипција на секоја земја, но тоа не би било до­ вол­но интересно, ниту, пак, полезно. Затоа, се претполага еден ана­ли­ти­ чен и структуриран пристап кој ќе би­ де применет во овој труд. Постои голем меѓународен ин­ тер­ ес да се направи споредба помеѓу социјалните држави, како, на пример, во трудот на Еспинг Андерсон(1990). Тој користи информации и податоци претежно од системите на парични на­доместоци за да конструира мо­ дели на социјални држави, гру­пир­ ај­ ќи ги државите според при­ближно заеднички карактеристики. Огра­ни­ чу­вањето на овој пристап е дека ЛСУ се исклучени од неговата анализа бид­ ејќи постојат многу мал­ку комп­ а­ ра­тивни податоци за овие услу­ги (види Албер, 1995). Се­пак, дру­ги автор­ и, како Антонен и Си­пил­ и­ја (1996) понатаму го развиваат не­го­ виот пристап и ги земаат пред­вид и ЛСУ, иако тоа се покажува како те­ жок пристап, особено во однос на пор­­ анешните комунистички држави, заради фактот дека се тие во фаза на зачеток на транзицијата после 1989 година. Во овој дел ќе објасниме како можат да се направат споредби на ЛСУ во Европа со користење на при­ 11

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 ста­пот на„модели на социјални услу­ ги“. Постојат одредени прашања и про­блеми кои се важни во овој кон­ текст. Во рамките на ЕУ, се води дебата на две меѓусебно поврзани прашања, односно: 1. Дали сличностите се пог­о­ леми од разликите во земјите со ЛСУ? 2. Дали треба да постои по­ли­ти­ ка на конвергенција или усо­ гла­сување на ЛСУ во земјитечлен­ки на ЕУ? Одговорот на второто прашање е дека од политички и практични причини повеќе се претпочита кон­ вер­генција, отколку усогласување. Тоа дури повеќе важи и за Советот на Европа, со оглед на нејзиниот ди­ вер­зитет на земји. Извештајот на Европ­ската комисија, насловен:„Со­ циј­ална заштита“(2000), предлага сис­темите во ЕУ да се конвергираат врз основа на заеднички принципи и фак­тори кои се специфични за зе­ мјит­ е, со што хармонизацијата или стан­дардизацијата станува ре­ла­тив­ но несоодветен пристап. Истото ва­ жи и поконкретно за ЛСУ. Сепак, потешко е да се одговори на првото прашање. На тоа прашање ќе се осврнеме кога ќе зборуваме за различните модели на социјални услуги во Европа, како и во другите делови од овој труд. Еден прилично општ заклучок би бил дека постојат сè повеќе сличности(на пр., политики и услуги за борба против социјалната исклученост) помеѓу земјите – но, исто така, постојат и големи разлики поради влијанието на културните, исто­риските и економските фактори. Но, едно интересно и продуктивно пра­шање, на пример, би се од­не­су­ ва­ло на тоа што би можеле земјите да научат една од друга во раз­ви­ва­ њето на ЛСУ? Тоа би можело, на прим­ ер, да се проучи во однос на правата и учеството на корисниците во испораката на ЛСУ. „Комбинирана економија“ на личните социјални услуги Основна тема на разговорите за иднината на ЛСУ во европските земји е во врска со можниот придонес на четирите различни сектори по­вр­ за­ни со социјалната заштита. П­о­ли­ тик­ а на, речиси, сите европски земји е да прифатат пристап на ком­бин­ а­ циј­а на придонеси, соодветни на кон­кретните околности во секоја поединечна земја. Политиките со кои се даде безмалку монополска позиција на државата како обез­бе­ду­ вач на социјална заштита и ЛСУ, се заменуваат со попрагматични при­о­ ди кои овозможуваат повеќе услуги како од недржавните актери, така и од непрофитните и профитните ор­ га­низации. Од друга страна, земјите (на пр., римокатолиците на Меди­те­ ра­нот) кои традиционално се пот­пи­ раат врз семејствата и невладините организации во смисла на обез­бе­ду­ вање социјална грижа, сега се ори­ ен­тираат кон зголемени услуги од др­жавата. Во таа смисла, може да ги ана­ ли­зираме и споредуваме земјите за тоа како тие ја градат својата ком­би­ 12

ПРЕВОД нир­ ана економија на ЛСУ, и како и зошто нивниот пристап се менува. Че­тирите сектори на ЛСУ се: 1. Неформален сектор. Тука збо­ ру­ваме за социјалната грижа кој­а се обезбедува слободно, што не мо­ра да значи дека и спо­ред сво­ ја­та волја, од страна на: се­меј­ ства­та, пријателите, сос­ е­дит­­ е и ко­легите. Истата е тешко да се кван­тифицира, но останува гла­ вен извор на социјална грижа во сите земји. Во некои држави, оваа грижа е преточна во фор­ мал­н­ о-правен услов, како што е слу­ч­ ајот со семејната грижа за ста­рите лица во Франција. 2. Волонтерски, непрофитен сек­т­ ор. Опсегот на услугите е зна­ч­ ителен и вклучува: групи за самопомош, како, на пример, за алкохоличари(по примерот на групата„анонимни алко­хо­лич­ а­ ри“; големите и малите невладини ор­ганизации, со финансиски и не­ф­ инансиски ресурси; во­лонт­ е­ ри кои работат во рамките, или над­вор од формалните шеми. Во по­следните години се јавуваат нови видови непрофитни ор­га­ни­ за­ции, како што се, на пример, трастовите. 3. Државен сектор. Тука влегуваат услуги кои ги обезбедуваат цен­ трал­ните, регионалните и лок­ ал­ ни­те институции на власта. ЛСУ можат да бидат во надлежност на посебни одделенија за ЛСУ и/ или како сектори да бидат во рам­ките на здравствените инс­ти­ Брајан Мандеј ту­ции, институциите на со­циј­ал­ на­та заштита и образованието. 4. Профитниот(деловниот) сек­т­ ор. Овој сектор расте и по обем и по важност во некои земји, како, на пример, во Обединетото Кралство. Понекогаш е тешко да се направи разлика помеѓу орга­ ни­зациите во овој сектор и во секторот 2, погоре. Критериумот, кој обично се користи, е иск­ о­рис­ ту­вањето на годишните буџетски ви­шоци. Во периодот пред 1989, можеше да се додаде и петти сектор – Соц­ и­ јал­ни услуги на работното ме­ сто. Во комунистичките земји, во­о­ бич­­ аена пракса за претпријатијата беше да обезбедуваат некои со­ци­ јал­ни услуги, како, на пример, детска грижа и услуги за пензионираните раб­ отници. Меѓутоа, по 1989, таквата пракса значително се намали поради трошоците. Таа пракса сè уште по­ стои, дури и во земјите на Западна Европа, но не во таа мера за да се смета за засебен сектор. Модели на европски социјални услуги Моделот на Антонен и Сипилија (види погоре) на европски социјални услуги е прилагоден да ги групира земјите според заедничките ка­рак­те­ рис­тики на нивните услуги. Доколку истиот пристап се примени на голем број земји, заклучоците би биле су­ ге­стивни и нецелосни. Антонен и Си­ пил­ ија користат податоци за услуги за деца(детска заштита) и за стари 13

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 лица за да изградат четири модели за социјални услуги во ЕУ, но не по­ ши­рока Европа. За нивните модели ќе зборуваме во продолжение и ќе ги вклучиме и земјите кои не се членки на ЕУ кога е тоа можно. 1. Скандинавски модел на јавни услуги (Шведска, Данска, Нор­ веш­ка и Финска). Овој модел е за­снован врз принципот на уни­ вер­зализам, каде услугите за од­ ре­дени групи лица, како, на при­ мер, деца под ризик, лица со по­ себ­ни потреби и стари лица се пред­видени, се на располагање и се платени од општиот данок во државата. Локалната само­ управа има клучна улога во креи­ ­ ра­њето и планирањето на ЛСУ, за разлика од невладините организации кои имаат помал придонес и профитните орган­ и­ за­ции кои, пак, имаат минимална улога. За овој модел обично се вели дека има големи предности за корисниците на услуги, и тоа: добар опсег и квантитет на услуги; чувствителност кон ро­до­ ви­те прашања; особена почит кон правата на корисниците, по­ себ­но во споредба со другите мо­ де­ли(на пр., отворен пристап кон еви­денцијата на клиентите, јасно дефинирање на правата за доб­ и­ вање одредени услуги). Сепак, скан­динавскиот, или поточно ка­ жа­но,„нордискиот“ модел, беше мо­дифициран во последните години од економски и политички прич­ ини. Универзализмот не е толку лесно прифатен и се зго­ле­ му­ва улогата на невладиниот сектор, што, пак, е дел од по­ли­ти­ ка­та на растечки плурализам во обезбедувањето на социјалните услуги. 2. Моделот на семејна нега. Вак­ ви­от модел е карактеристичен за ме­дитеранските земји, односно: Гр­ција, Шпанија, Португалија, Ита­л­ ија, Кипар и Малта. Во овој модел, улогата на државата во обезбедувањето услуги е помала, со поголема нагласка на ка­то­лич­ ка­та традиција на одговорност на семејството да обезбеди грижа, заедно со етаблираните не­вла­ ди­ни организации, како, на при­ мер, Црвениот крст. Побогатите луѓе обично користат услуги од приватниот сектор. Во Италија, спо­редбено со другите земји во овој модел, повеќето услуги ги обезбедува државата, а помалку про­фитните организации. Овој модел жестоко го кри­ти­ку­ ваат феминистките, бидејќи во го­ле­ ма мера жените ги третира како обезбедувачи на нега и грижа, како и поради недоволната расположливост на услуги за згрижување на децата за оние мајки кои сакаат да влезат на пазарот на трудот. Правата на ко­ рис­ниците на услуги не се толку до­ бро воспоставени. Во некои трудови, овој модел се смета за„рудиментарен модел“ на социјални услуги(види Ло­ренц, 1994). За овој модел се ко­ рис­ти и терминот„приватизација“ (види Дејли и Луис, 2000) во една спе­цифична смисла, односно поради фо­кусот на семејната грижа. 14

ПРЕВОД 3. Модел според потребите – понекогаш нарекуван Бевриџ модел. Овој модел, главно, се по­врзува со Велика Британија и во одредена мера и со Ирска. Во овој модел, државата постепено се повлекува од својата тра­ди­ цион­ ална улога на директно обез­бедување услуги и склучува до­говор за обезбедување услуги од други сектори. Услугите се со­ сре­доточуваат на„проблем­ а­тич­ нит­ е случаи“, најзависните ко­ рисн­ ици на услуги и лицата со мали приходи. Во ваквиот систем, сè поголема улога имаат про­фит­ ни­те и невладините организации. Во овој модел, се применува при­ ва­тизацијата поради користењето на профитните организации, на прим­ ер, во организирањето на ре­зиденцијалната нега на стари лица. 4. Северно-европскиот модел на супсидијарност. (Германија, Ав­стрија, Холандија и помалку, Фран­ција и Белгија). Принципот на супсидијарност особено се прим­ енува во Германија и Хо­лан­ дија каде услугите, главно, ги обезбедуваат невладините ор­га­ низ­ ации. Во Германија, услугите нај­често ги обезбедуваат ре­ла­ тив­но мал број на големи и ре­но­ мир­ ани невладини организации, додека во Холандија за тоа се грижат многубројни црковни не­ вла­дини организации. Државата игра важна улога во фин­ ан­си­ра­ њето на невладините орга­низ­ а­ ции. Семејството, исто така, има силна примарна одговорност. Се­ Брајан Мандеј пак, се забележуваат големи ра­ злик­ и помеѓу земјите. На пример, во Франција услугите за децата се претежно во домен на др­жа­ва­ та, додека тоа во помала мера се однесува на старите лица. Со исклучок на поранешните ко­ му­нистички земји, најголем број земји можат да се сместат во рамките на оваа категоризација на европски со­цијални услуги. Дали постои до­ пол­нителен петти модел кој би од­го­ ва­рал на карактеристиките на ЛСУ во поранешните комунистички земји во однос на долгиот период на тран­ зи­ција? Краткиот одговор е дека сè уште е премногу рано да се излезе со прецизен став околу ова прашање. Во следниот дел на овој труд, ќе зборуваме за некои од клучните на­ ста­ни во овој голем и широк Регион, во контекст на изгледите за восп­ о­ ста­вување на ЛСУ. Во оваа фаза, моделот на до­ми­ нан­тната социјална политика(вклу­ чи­телно ЛСУ) кој се јавува во овој регион е најблизок до моделот 4, обја­снет погоре, т.е. либерално/ре­ зи­дуалниот модел заснован врз прин­ципот на супсидијарност. Како што ќе видиме подолу во дискусијата, појавата на граѓанското општество и развојот на невладините организации е една карактеристика на развојот на социјалната заштита во најголем дел од земјите од Централна и Источна Европа. 15

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 Споредба на податоците Како што претходно истакнавме, постои сериозен недостаток на пре­ циз­ни податоци врз чија основа би мо­жела да се направи уверлива спо­ ред­ба на ЛСУ во европските земји. Албер се обиде да направи споредба на услугите за деца и стари лица, но се јавија неколку празнини во нег­о­ ва­та статистичка табела. Накратко ќе се осврнеме на најважните зак­ лу­ чоц­ и на Кауто(2002) во однос на прес­ метувањето на трошоците за со­цијални услуги во 15 земји, спор­ е­ де­но со трошоците за парични на­до­ ме­стоци. Кауто во својот труд презентира емпириски докази за споредба, со цел да процени до која мера постојат групи на земји од типот Еспинг-На­ дер­сон во однос на услугите, одн­ о­ сно паричните надоместоци. До ме­ ра до која е можно,„непаричните бе­ не­фиции“ се однесуваат на„со­циј­ал­ ните услуги“ дефинирани во овој из­ ве­штај. Во табелата подолу е нап­ ра­ вен­ а споредба на трошоците на др­ жа­вите за„непарични бенефиции“ како процент од БДП во 1990 и 1997 година. Втората споредба се од­нес­ у­ ва на трошоците за непарични услу­ ги како процент од трошоците за си­ те социјални услуги(на пример, со­ циј­алната заштита).(Види анекс 1) Некои од заклучоците од не­го­ ва­та работа се следни: • Табелата ја поддржува идејата на групата на нордиски држави, иако Франција е близу до оваа група. До 1997 година, нордиската разлика се намалила, а Франција и Велика Британија ја поминале Финска; • Четири медитерански држави, плус Ирска и Белгија, се наоѓаат на понискиот крај на скалата на трошоците за услуги и во 1990 и во 1997 година; • Индикаторот„нагласка на услуги“ да­ва сосема поинаква слика за по­зиционирањето на земјите, иа­ ко не се евидентирани по­го­ле­ми промени во долниот дел на та­бе­ лата; • Тринаесет, до петнаесет земји тро­шат повеќе на услуги како дел од БДП во 1997, отколку во 1990. Трошоците на 12 земји за услуги по­раснале како дел од вкупните расходи за социјални бенефиции. Италија се јавува како исклучок на ваквите трендови. Кауто, на крајот од оваа студија вели: „Може да се заклучи дека про­це­ сот на стареењето на населението, фо­кусот на активни, наместо пасивни мерки, зголеменото учество на же­ ни­те во работната сила и заложбите за родова еднаквост, ја зголемија по­ тре­бата од социјални услуги. Ваквата растечка потреба резултираше во поголемо, а не помало инвестирање во услуги во најголем број западноевропски социјални држави. Имајќи ги предвид прогнозите од разните индикатори на потребите, веројатно може да очекуваме понатамошни инвестиции во оваа област“(стр. 63). 16

ПРЕВОД Функции на личните социјални услуги Последен чекор во примената на аналитичен, структуриран при­ стап кон разбирањето и спор­ е­дув­ а­ њето на ЛСУ во Европа, би бил освртот кон различните функции и задачи кои системите на ЛСУ мора да ги преземат. Обезбедувањето услуги е само една таква функција. Една длабока и амбициозна спор­ ед­ ба на европските ЛСУ покажува кој од четирите сектори на социјална за­ штит­ а ја презема која функција, со обја­снување зошто и како алокациите се измениле со текот на времето. Во оваа прилика ќе ги наведеме главните функции, со кратко обја­ снув­ ање: 1. Обезбедување на заштита и поддршка. Одговорот на праш­ а­ ња­та, како, на пример: кон кого; во кои околности; како; и во кои сектори(види погоре) е одлука на секоја поединечна земја. Оваа функција е централна за сите системи на ЛСУ. 2. Заштита. Децата, старите лица и лицата со посебни потреби мо­ жат да бидат вулнерабилни пор­ а­ ди родителска неадекватност, зло­употреба или експлоатација од други лица. Општеството обез­ бе­дува заштита преку ЛСУ. 3. Регулативи. Со оглед на тоа дека земјите сè повеќе прифаќаат децентрализирана комбинирана економија на социјални услуги, државата има важна функција во системот да го регулира пазарот Брајан Мандеј на ЛСУ, на пример, поставување и следење на стандардите. 4. Развој на заедницата и ко­ор­ ди­нација на заштитата. Имај­ ќи ја предвид растечката по­треба за социјална грижа и под­др­шка и ограничените државни услуги кои се на располагање, сите системи мораат да бараат до­полнителни недржавни ресурси и да обезбедат ефикасна коор­ди­на­ција на сред­ ства­та кои се на ра­спо­лагање. 5. Социјална контрола. Тука вле­ гу­ва спроведувањето на соц­ ие­ ­ тал­ните норми, правила и проц­ е­ ду­ри. На пример, однесувањето на младите деликвенти и одре­де­ ни лица со ментални болести може истовремено да се смета за спротивно на нивните сопствени интереси и закана за другите луѓе. Не­кои автори тврдат дека со­ци­ јал­ната контрола не е легитимна функција на социјалните услуги. 6. Социјална интеграција. Во по­ след­ниве години, значително вни­ ма­ние се посветува на големиот проблем на социјална ексклузија и потребата исклучените групи да бидат подобро интегрирани во општеството. Очекувањето е дека ЛСУ можат да одиграат голема улога во спроведувањето на по­ли­ ти­ките на социјална инклузија. ЛИЧНИ СОЦИЈАЛНИ УСЛУГИ ВО ЦЕНТРАЛНА И ИСТОЧНА ЕВРОПА Во овој дел од трудот треба да бидеме реалистични во однос на тоа што може да се постигне. Причините за тоа се следни: големинатата и ди­ вер­зитетот на Регионот, т.е. 20 и по­ 17

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 ве­ќе земји; раната пост-1989 фаза на развој на ЛСУ во Регионот; и кон­ сек­вентниот скромен обем на ин­ фор­мации и податоци во Регионот, спо­редено со Западна Европа(Види Мандеј и Лејн, 1998). Во оваа прилика, ќе се осврнеме на три теми: • Вовед – ЛСУ во периодот на ко­ му­низмот; • Фактори кои влијаат врз развојот на ЛСУ по 1989 година; • Главни карактеристики и трен­до­ ви на ЛСУ по 1989 година. Социјални услуги во периодот на комунизмот Важно е да се разбере местото на ЛСУ за време на комунизмот по­ ради импликациите кои тој период ги има врз развојот на ЛСУ во дол­го­ трај­ниот период на транзиција по 1989 година. Подолу се прикажани глав­ните карактеристики на претх­ од­ ни­те системи, иако останува конста­ тац­ ијата дека постојат одредени ра­ зли­ки помеѓу земјите. На пример, не­ вла­диниот сектор е релативно нов во земјите како Албанија и Русија, додека во Чешка постои традиција на граѓански иницијативи пред 1939. Земјите, исто така, варираат во од­ нос на опфатот во кој обезбедуваат ЛСУ кон вулнерабилните групи. Глав­ните карактеристики на прис­ та­ пот применуван пред 1989 година во однос на обезбедувањето социјални услуги, се: Идеолошко негирање на по­ сто­ењето на социјални проблеми. Со­цијалистичката идеологија го не­ гир­ а постоењето на социјални про­ бле­ми, како, на пример: си­ро­маш­ти­ ја­та, бездомништвото, дискрим­ ин­ а­ циј­ата и дури и менталните болести. „Совршената држава“ значеше дека такви неправилности не можат да постојат. Аналогно на тоа, не­по­сто­е­ ње­то на проблеми, значеше отсуство на потреба од услуги во строго де­ фин­ ирани околности. Најголем дел од државите обезбедувале основни услуги за сиромашните, лицата со посебни потреби и старите лица. Од се­мејствата се очекувало да се гри­ жат за другите членови во се­меј­ ството, додека единствена ал­тер­на­ ти­ва биле основните инс­тит­ у­цион­ ал­ ни услуги со, речиси, целосно от­сус­ тво на услуги во заедницата. Централно контролиран со­ ци­јален патернализам. Државата, преку Комунистичката партија, има­ ла монополска положба во однос на де­финирањето на потребите на гра­ ѓа­ните и во однос на нејзината улога на обезбедувач на услуги. Главна ка­ рак­теристика на тој систем било по­ стое­ њето на ригидна и високо би­ро­ кра­тизирана контрола и, речиси, не­ ма­ло воопшто простор за при­ма­те­ лите на услуги да го искажат своето мис­ лење или преференци. Тоа гра­ фичк­ и е прикажано во романот на Конр­ ад(1975), кој ги опишува со­ци­ јал­ните услуги во стариот систем. Потиснување на граѓанското општество и недржавните ор­га­ ни­зации. Организациите на„третиот сек­тор“ се сметале за закана врз државната контрола и непотребни 18

ПРЕВОД Брајан Мандеј бид­ ејќи се сметало дека е од­го­вор­ та заштита. Постои сериозен не­ ност на државата да ги дефинира и достаток на обучен кадар за нови обезбеди социјалните потреби. услуги, на пример, со­циј­ал­ните работници. На различните ни­воа Во периодот на комунизмот, др­ на управување не­до­ста­сува ис­ жа­вата, работното место и се­меј­ куст­ во и компетенции за обез­бе­ ство­т­ о биле три главни извори на со­ дув­ ање на ЛСУ. Со други зборови, циј­ална грижа. Работното место би­ постои дефицит на ЛСУ. ло особено важен извор на соц­ иј­ал­ на грижа, каде се обезбедувало 2. Економско реструктуирање. днев­н­ о згрижување за децата додека Длабоките ефекти од еко­ном­ски­ мај­к­ ите биле на работа како и мо­ те промени кои се случија по бил­ни услуги за болните и пенз­ ио­ни­ 1989 година, се добро до­ку­мен­ раните работници. Уставот од 1977 ти­рани и имаат поголеми им­пли­ година предвидува родителите да ка­ции за развојот на ЛСУ. Долгиот бидат одговорни за бла­го­сост­ ојб­ а­та период на транзиција ја потисна на своите деца, а децата за своите претходната сигурност во однос постари родители. Овој сис­ тем има на загарантирана работа и ре­ла­ и некои позитивни ка­рак­тер­ ис­тики, тив­но големата државна под­др­ особено во однос на дет­ска­та за­шти­ шка при невработеност. Нац­ ио­ та која овозможувала мајк­ ите да мо­ нал­ни и меѓународни приоритети жат да учествуваат на па­зарот на ра­ се економските и политичките бот­на сила. про­мени и справувањето со сите ефекти од промените. Во со­ци­ Фактори кои влијаат врз развојот јал­ната политика, реформата на на ЛСУ во Централна и Источна пен­зискиот систем и другите со­ Европа по 1989 година циј­ални услуги претходеа на ско­ реш­ното воведување на мо­дер­ Трите главни фактори кои влиј­а­ ни­те ЛСУ. ат врз развојот на ЛСУ по 1989 го­ди­ на, се: 3. Нови и тешки социјални про­ бле­ми. Зголемувањето на сир­ о­ 1. Наследството од минатото ма­штијата и невработеноста во (види погоре). Претходните прак­ Регионот имаше длабоки им­пли­ ти­ки и ставови кон проблемите и кации во однос на потребата од услу­гите не се менуваат бргу. По­ обез­бедување на социјална по­ не­когаш постои отпор кон нео­ п­ мош преку ЛСУ. Во периодот на ход­ните промени од разни прич­ и­ ра­ните 1990-ти години, беше ни, како, на пример, недостаток про­ценето дека над 50% од Бу­га­ на финансиска и друга поддршка рите и 2/3 од Русите живеат во од страна на властите кон новите си­ромаштија, главно како ре­зул­ не­владини организации кои де­ тат на губењето на работни лу­ваат во областа на со­циј­ал­на­ места. Висок приоритет во меѓ­у­ 19

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 на­родната помош(на пр., преку Светската банка и ЕУ) беше да се воспостави паричен над­ о­ме­ сток и системи на ЛСУ за да се нам­ али сиромаштијата и соц­ и­ јал­ната ексклузија(види подолу). Дру­гите проблеми, како, на при­ мер, алкохолизмот, се влошија како резултат на ваквите фун­да­ мен­тални социјални проблеми, што резултираше во повисоки стапк­ и на самоубиства и смртност, по­врзана со користење на алк­ о­ хол кај мажите во Русија, на при­ мер. ква­литет на живот за овој дел од по­ пу­лацијата. Главните услуги се од­не­ су­ваа на семејна поддршка или основна резиденцијална нега за нај­ за­грозените стари лица, додека услуг­­ите во домашни услови и дне­ вни­те центри за стари лица ре­ла­тив­ но бавно се развиваа. Многу по­го­ле­ мо внимание беше посветено на про­блемите и потребите на децата и семејствата(на пример во Романија). Бу­гарија е само еден од многуте при­ ме­ри на земји кои се заложија да го реформираат пензискиот систем и ЛСУ за старите лица. Во долгиот период на транзиција, некои групи лица особено беа пог­о­ дени. Во однос на ЛСУ, тие групи се: • Старите лица; • Децата под ризик; • Жените. Во најголем број земји, првите две групи се поголеми корисници на не­формални(семејни) и формални социјални услуги, додека жените тра­диционално се главни обез­бе­ду­ ва­чи на неплатени неформални и платени формални социјални услуги. Но, на жените, исто така, им се по­ тре­бни услуги, како, на пример, згри­ жување на децата што би им овоз­ мо­жило да бидат активни на пазарот на трудот. Стари лица. Потребите на ста­ ри­те лица добија понизок приоритет во новите системи на социјални услу­ги во голем дел од поранешните комунистички земји. Една студија на Лацко(1994) укажа на намалениот 20 Деца под ризик. Извештајот на УНИЦЕФ(1997) за„децата под ризик“ во Централна и Источна Европа прет­ставува детален опис на вло­ше­ на­та ситуација на сиромашните се­ меј­ства, што се јави како резултат на економската дислокација не­по­сред­ но по 1989 година. Извештајот по­ка­ жа дека децата кои беа родени во пе­риодот на транзиција, беа изло­же­ ни на зголемен ризик да бидат да­де­ ни на инстиуционална грижа. На прим­ ер, во Романија, Русија и Ла­ тви­ја, стапката на деца до 3-годишна возраст во домовите за деца без родители, порасна за 35-45%, додека во Естонија, за 75%. Сиромаштијата е главна причина за таквата појава, бидејќи родителите не можат да се грижат за своите деца и се приморани да ги препуштат на грижа на инс­ти­ ту­циите. Земјите, како, на пример, Русија и Романија, користат обемни средства од донатори за ЛСУ за да можат: да се справат со проблемите на сиромаштијата; да го зголемат квантитетот на услугите, меѓу дру­го­

ПРЕВОД то, преку поголем број обучени со­ци­ • јал­ни работници; и да ги мо­дер­ни­ зираат услугите кон децата, преку помали резиденцијални домови, да • ра­звијат услуги за поддршка на згрижувачките семејства, и да восп­ о­ • ста­ват стандарди за квалитет при ис­ по­раката на услугите. Долгорочно • гле­дано, ваквите состојби се неи­ з­ бежн­ и. • Брајан Мандеј Зголемените партнерства помеѓу др­жавата и граѓанското опш­ тес­ тво; Деинституционализација и раз­ ви­вање на услуги во заедницата; Децентрализација на ре­гион­ ал­ ните и локалните власти; Професионална обука на со­ци­ јал­ните работници; Меѓународна помош. Жените во Централна и Ис­ точн­ а Европа. Во извесна смисла, еко­номската и социјалната положба на жените во ЦИЕ е значително по­ ло­ша отколку во периодот на ком­ у­ низм­ от. Имено, жените беа различно пог­одени од проблемот со не­вра­бо­ те­носта. Вработените мајки, пак, заради трошоците често се соочуваа со ситуација на укинување на услу­ гит­ е за згрижување на децата на ра­ ботн­ ото место. Проблемот на се­меј­ на­та сиромаштија многу влијае врз жените како мајки, особено врз семејствата со еден родител. Новата идеологија го дефинира местото на жените во домот, да се грижат за децата и другите немоќни членови на семејството. Може да се конс­ та­ ти­ра дека економските и социјалните права на жените, особено во однос на можностите за вработување и дет­ска грижа, беа подобро де­фин­ и­ ра­ни и заштитени во претходниот систем. Главни карактеристики на ра­зво­ јот на ЛСУ во ЦИЕ, по 1989 го­ди­на Некои од главните карак­те­рис­ ти­ки на развојот на ЛСУ за време на периодот на транзиција во Регионот, се: Партнерства помеѓу др­жа­ ват­ а и граѓанското општество. Критичното прашање во однос на развивањето на ЛСУ во овој голем Регион се однесува на улогата која треба да ја одиграат и државата и граѓанското општество. Со оглед на недостатокот на државни ресурси, искуство и компетентност за испор­ а­ ка на ЛСУ, придонесот што треба да го направи граѓанското општество и не­говите организации, има су­штин­ ско значење. Но, кои се, или треба да бидат соодветните придонеси на двата сектора; кој треба да биде односот помеѓу нив; како ќе бидат фин­ ансирани нивните придонеси и да­ли има опасност да се јави пре­го­ лемо потпирање врз улогата која тре­б­ а да ја одигра граѓанското општество во овие услуги кои се впро­ч­ ем само во зачеток? Брзиот развој на граѓанското оп­ штество и неговите организации е една карактеристика на не­о­дам­неш­ ни­те промени кои се случија во многу земји. Граѓанскиот сектор станува сè по­веќе активен во многу сфери на опш­ теството, вклучително во исп­ о­ ра­ката на ЛСУ и, воедно, стана пред­ мет на регионален и меѓународен 21

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 ин­терес. US Aid(види www.US Aid. gov- Водач за одржливост на гра­ ѓан­ското општество од 2001 го­ди­ на), претставува, веројатно, нај­де­та­ лен и најавторитативен водач во однос на развојот на невладиниот сек­т­ ор во сите поважни сектори во Цен­трална и Источна Европа. Овој Водач содржи и проценка на развојот на невладиниот сектор според стро­ ги критериуми. Средствата за фи­ нан­сирање на невладините орга­ни­ за­ции и во рамките на државите и на ре­гионално ниво, се скудни, со ис­ клу­чок на Фондацијата СОРОС. Ме­ ѓу­народните донатори, исто така, обез­бедуваат значителна помош(на пр., Светска банка, ЕУ, инд­ ив­ и­ду­ал­ ни­те земји донатори). Земјите сега во голема мера за­ ви­сат од невладините организации, во смисла на обезбедување на толку потребните ЛСУ. Пример за тоа е Ро­ ма­нија каде невладините ор­га­ни­за­ ции се потребни да обезбедат нови, модерни услуги за многуте деца и семејства под ризик. На различни нивоа, тоа се однесува на сите земји во Регионот. Кути(1999) го нотира ра­зличниот раст на непрофитниот сектор во целиот Регион, во линија на заложбите на властите да прив­ а­ ти­зираат голем дел од јавните услуги и да ги трансформираат државните системи на социјална заштита во ком­бинирани економии. Сепак, еви­ ден­тните фискални пречки и пон­ а­та­ мошн­ ото постоење на тра­диц­ ион­ ал­ ни­те ставови и очекувања од држ­ а­ ва­та и ставот дека„државата треба да ги обезбеди потребите“, негативно влијае врз развојот и ефективноста на невладините организации. Кути ги групира земјите според нивните изгледи за раст и одржливост на невладиниот сектор на следниот начин: 1. Малубројните земји, како Бе­ло­ ру­с­ ија и Србија, каде слободата на здружување и постоењето на непрофитниот сектор се под за­ ка­на; 2. Една поголема група на земји од Балканот и републиките на по­ра­ не­шниот Советски Сојуз, кои многу зависат од странска помош. Тие се вулнерабилни на странско фин­ ансирање и имаат потреба да изградат автентични не­вла­ди­ ни организации; 3. Во најразвиениот регион(земјите на Вишеград), главните проблеми се слични на оние во западните зе­мји, но поинтензивни. Тука спа­ ѓа­ат фискални, економски про­ бле­ми, како и прашања поврзани со ефективноста, идентитетот и легитимноста. И покрај пречките за раст на не­ вла­дините организации, постои опас­ност да се јави нерамнотежа во со­одветниот удел на државата и граѓанското општество. Кути тврди дека постои опасност државите да ги искористат организациите на гра­ ѓан­ското општество да се справат со на­малувањето на легитимитетот на др­жавните институции. Во областа на ЛСУ, тоа може да биде уште по­ис­ такн­ ато, бидејќи одделни земји, по­ могн­ ати од меѓународни програми, се угледуваат на западните земји каде се менува улогата на државата 22

ПРЕВОД Брајан Мандеј и, честопати, се намалува во смисла на обезбедување социјални услуги. Во различна мерка, во западноевроп­ските земји растечкиот тренд на комбинирани економии на ЛСУ се те­мели врз релативно добро пос­ та­ ве­на и суштинскa улога на државата како обезбедувач на услуги, додека во земјите на ЦИЕ, тоа не е случај. Земјите полека се придвижуваат кон создавање партнерства помеѓу др­жавата и граѓанското општество, каде што невладините организации, главно, делуваат како обезбедувачи на услуги на централно и локално ниво, и се сосредоточени на ре­гу­ли­ ра­ње, и во нејасна мера, на фин­ ан­ си­рање на услугите. Децентрализацијата и ЛСУ. Основен елемент во дем­ ок­ ра­тиз­ а­ци­ јата на поранешните комунистички земји е процесот на децентрализација на порано централизираните по­ли­ тичк­ и и административни системи на вла­дата. Модерните ЛСУ подр­ аз­би­ ра­ат постоење на целосен систем на ре­гионални или локални единици на управување кои ќе можат да ги пре­ зе­мат услугите на локално ниво. Овој процес е прилично сложен, со оглед на фактот дека постои отсуство на таков претходен систем. Од тие причини, државите бар­ а­ ат, и добиваат, значителна странска по­мош во форма на експертиза и фин­ ансии, за да можат да ја поминат оваа транзиција. Русија, Чешка и Бу­ га­рија се три примери на земји кои за да ја постигнат оваа цел, добиваат по­мош од ЕУ, Светската банка и дру­ ги земји. Во Албанија, проектот на Свет­ска банка за ЛСУ опфаќа ак­тив­ но­сти кои се движат од сред­нор­ оч­на по­мош за соодветното мин­ ис­тер­ство на­длежно за ЛСУ, преку сли­чна по­ мош наменета за локалната сам­ о­ управа и новоформираните не­вла­ дини организации. Деинституционализација и воспоставување на услуги во за­ ед­ницата. Како што претходно спо­ мен­ авме, социјалните услуги во по­ ра­нешните комунистички режими беа, главно, сведени на многу ба­зич­ ни институции наменети за деца без ро­дители, постари лица и лица со пос­ ебни потреби. Болниците за мен­ талн­ о болни лица и лица со пречки во учењето, ги затвораа своите па­ цие­ нти во големи институции ло­ци­ ра­ни далеку од локалните заедници. Денес, веќе е прифатен ставот дека таквата форма на„заштита“ е не­при­ фат­лива и мора да се замени со мре­жа на мали резиденцијални до­ мови, заедно со дневните центри и услугите во домашни услови. Најголем број земји веќе почнаа со процесот на затворање на старите институции и воспоставување на услу­г­и во заедницата. Во таа за­лож­ ба, тие во голема мера се потпираат врз експертизата и финансиите од за­падните земји, со особена на­глас­ ка на програмите за обука на вра­бо­ те­ните кои не се запознати со новите фор­ми на услуги. Обука за социјална работа. Ра­ зво­јот на социјалната обука и пракса е многу позитивен аспект на развојот на ЛСУ во годините по 1989 година. Во најголем број земји, беше во­ве­де­ 23

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 на формална професионална обука по 1989 година(Констабл и Мета 1994), со значителна помош од меѓ­у­ на­родни извори. ЕУ ФАРЕ про­гра­ мата беше една од првите иниц­ иј­а­ ти­ви преку која се обезбеди фин­ ан­ сис­ка и експертска помош во про­це­ сот на модернизација на обуката во со­цијална работа во Полска. Меѓународна помош. Од дос­ е­ га изложеното, евидентно е дека меѓународната помош во финансии и експертиза беше, и останува клучна за воведување и развој на ЛСУ во Регионот. Меѓународната помош се движи од голем број на мали странски невладини орга­ни­за­ ции(на пр., домови за деца без ро­ ди­тели), до програми на Светската банка во кои се вложуваат мултимилионски суми(види погоре). Во најдобар случај, малите организации, обично во соработка со локално вра­ бо­тените лица, даваат услуги кои, инаку, не би можеле да се испорачаат и истите се неопходно потребни. Се­ пак, постојат и примери на бе­с­по­ треб­но дуплирање на активностите и недостаток од координација на сли­чни услуги од различни извори. вклу­чен во програмите за социјална заштита, со посебен акцент на по­ мош­та на државите аспиранти за влез во ЕУ, во насока на намалување на сиромаштијата и социјалната екс­ клу­з­ ија. Обединетите нации, преку УНПРЕДЕП, не се ориентирани кон обезбедување директна помош, туку се фокусирани на изработка на ра­ зличн­ и студии и извештаи во од­ре­ де­ни држави. Поголемите програми за под­др­ шка на системи на ЛСУ прифаќаат целосен системски приод и обе­з­бе­ ду­ваат ресурси за централните вла­ ди­ни министерства, регионалните и ло­калните власти и невладините ор­ га­низации. Покрај тоа што преку про­ ек­ти се спроведуваат активности ди­ рек­тно во конкретните земји, про­ек­ ти­те, исто така, овозможуваат ре­ле­ вант­ните лица да одат во посета на други земји за да проценат кои модели и практики на услуги би биле соодветни за околностите во нивната земја. Многу е важно да не се пре­зе­ ма­ат автоматски модели на ЛСУ кои не се соодветни за раз­лич­ни­те окол­ но­сти во поединечните зе­мји во Ре­ гио­ нот. За развојот на ЛСУ воопшто, го­ лем придонес даваат и земјите од За­падна Европа. На пример, Сек­то­ рот за меѓународна помош при Вла­ да­та на Велика Британија разви оп­ шир­на програма сочинета од пое­ ­ди­ неч­ни проекти во многу држави, ра­ бо­тејќи во тесна координација со вла­дите на земјите домаќини, трансна­ционалните донатори и граѓ­анс­ ко­ то општество. ЕУ екстензивно е 24 ГЛАВНИ ПРАШАЊА ВО СОЦИЈАЛНИТЕ УСЛУГИ ВО ЕВРОПА Целта на овој последен дел е да се осврнеме на некои примери за тоа со кои главни прашања се со­о­чу­ ваат ЛСУ во европските земји на по­ че­токот на 21 век. Повикувањето на со­гледувањата кои погоре ги на­пра­ вив­ме ќе ни помогне да одбегнеме

ПРЕВОД Брајан Мандеј по­вторување. Авторот смета дека по­стои солиден консензус за овие пра­шања, повикувајќи се и на тру­до­ ви­те презентирани на Конф­ е­рен­ци­ јата:„Улогата на социјалните услуги во одржлив социјален развој“, во октомври 2001, во Берлин; и ма­тер­ и­ ја­лите за„Социјални услуги во Европа: библиографија“(Анхајнер 2000) – меѓу останатите. Секако, по­ сто­јат големи разлики во однос на тоа како земјите се засегнати или од­ го­вараат на овие прашања, во за­ вис­ност од факторите кои се типични за одредени земји. Во некои случаи постојат големи разлики помеѓу зе­ мјит­ е во Централна и Источна Евро­ па и Западна Европа, со значителни ра­злики со рамките на регионите. Развивање на комбинирани економии на ЛСУ Ова е приоритетно прашање би­ дејќи е фундаментално и засега нај­ го­лем дел, ако не сите други пра­ша­ ња. Во сегашните политички и еко­ ном­ски услови во Европа, сите земји претп­ очитаат соодветна комбинација на социјални услуги во четирите главни сектори, најчесто мотивирани од потребата да се намалат фин­ ан­ сис­ките придонеси на државата. За­ да­чата се усложнува со потребата да се постигне соодветно де­фин­ и­ра­ ње на одговорностите и задачите за соц­ ијалните услуги во четирите сек­ то­ри. Ова прашање е особен преди­ з­ вик за земјите од Централна и Ис­ точ­на Европа. Други конкретни точки спом­ ен­ а­ ти од некои земји во книгата на Ан­ хеј­нер, се: зголемување на бројот на про­фитни организации кои нудат услу­ги(Финска); преземање на услу­ гит­ е од невладиниот сектор(Шпан­ и­ ја); и преиспитување на огра­нич­ у­ва­ ња­та на приватизацијата во соц­ иј­ал­ ни­те услуги, на пример испитувањето на злоупотребата на децата(Швед­ ска). Модернизација на социјалните услуги Строгите ограничувања на фи­ нан­сирањето на социјалните услуги доведоа до растечки тренд на во­ве­ дув­ ање во јавниот сектор и во ЛСУ на принципите и практиките од ме­ наџ­ментот во приватниот сектор. Це­ лит­ е се различни, вклучително за­ лож­бите ЛСУ да станат поефективни, јавно отчетни и посветени на испо­ рак­ а на добри услуги кон корисниците. Опфатот на инкорпорирање на но­ва­ та менаџерска култура во реали­за­ циј­ата на ЛСУ покажува варијации, но условите и практиките, како, на прим­ ер,„контрола на квалитетот“, „инд­ икатори за работењето“,„склуч­ у­ ва­њето договори“ и„ориентацијата кон клиентите“, стануваат сè по­при­ сутни. Сепак, тешко е да се направи про­ценка на резултатите од ваквата културна промена и се јавуваат сом­ не­жи околу релевантноста на некои мо­дерни методи на менаџмент во об­ласта на ЛСУ. Меѓутоа, сепак, може да се каже дека предностите ги надминуваат недостатоците. Споредување на модели и нивните основни принципи 25

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 Во актуелниот приод на ев­роп­ скит­ е земји кон социјалните услуги се забележуваат два спротивни трен­д­ а засновани врз различни прет­ пос­ тавки и принципи. Првиот тренд претпоставува дека јавните ресурси се, и ќе останат строго лимитирани и тре­ба да бидат внимателно расп­ ре­ де­лени. Во една високо компетитивна глобална економија, социјалната заштита има негативен пристап кон ин­дустриската и деловна комп­ е­ти­ тив­ност на државата. Од тие причини, ЛСУ мора да бидат распоредени и да ги таргетираат најзависните и „нај­з­ аслужните“ апликанти. Правата на услуги се ограничени, а соци­јал­ ни­те работници имаат дискрециони овла­стувања да утврдат дали лицето има право да користи одредена услу­га. Алтернативниот приод е добро искажан во ставот на Финска, прик­ а­ жан во делото на Анхејер, кој вели дека„трошоците за социјалните услу­ги не се однесуваат само на јав­ на­та потрошувачка, туку, исто така, и на инвестициите во човечки/соц­ иј­а­ лен капитал”. Постојат среднорочни и долгорочни бенефиции за оп­штес­ тво­то како целина, доколку направи по­големи инвестиции во ЛСУ, прав­ еј­ ќи ги отворени и пристапни до сите на кои им се потребни. Овој пристап е заснован врз принципите на со­ци­ јал­ните права, граѓанството и соц­ и­ јал­ната инклузија и е спротивен на стигм­ ата и ексклузијата која е инх­ е­ рен­т­ на во рестриктивниот приод кон со­цијалните услуги. Државите се соочуваат со пред­ из­викот да се помират многубројните барања на ваквите спротивставени трендови. Вториот пристап се смета за попозитивен и во согласност со мо­дерните вредности, како, на при­ мер, социјалната инклузија и со­ци­ јал­ните права, но импликациите во однос на ЛСУ на актуелните екон­ ом­ ски политики ги туркаат земјите ба­ рем кон делумно прифаќање на прет­х­ одниот пристап. Европските зем­ји се соочуваат со многу тежок из­бор. Интеграција или одвојување од другите услуги? Прашањето дали јавните ЛСУ треба да бидат организирани и обез­ бе­дени посебно или интегрирани за­ ед­но со другите услуги, останува отво­рено во многу европски земји. Клуч­ното прашање мора да биде: „Кои аранжмани, за кои корисници на услуги произведуваат најпозитивни исходи“, но договорот не е лесен. Во Западна Европа постои го­ле­ ма дебата, но малку акција во однос на предностите и недостатоците на интегрирањето на здравственте и социјалните потреби. Во однос на старите немоќни лица, се чини дека здравствените и социјалните по­тре­ би се неразделни, што значи дека е неопходно да се обезбеди една за­ ед­ничка интегрирана услуга, доколку сакаме да постигнеме оптимум резултати за старите лица. Постојат раз­лични градации и модели за ин­ те­грирање на услугите, но со огра­ни­ чен­ и аргументи за тоа кои аранжмани нај­добро функционираат, за кого, и 26

ПРЕВОД во кои околности. Сепак, по ова пра­ ша­ње постои поголема отвореност кон искуствата на другите земји. Вклученост на корисниците, учество и избор Оваа тема е високо на агендата на европските ЛСУ во последните години, како што се гледа, на пример, во многуте иницијативи и проекти иницирани во Советот на Европа. Не­колку фактори одат во прилог на зголемениот тренд во Европа за вклу­чување на корисници на раз­лич­ ни нивоа во процесот на обез­бе­ду­ва­ ње на ЛСУ, иако се бележат извесни разлики помеѓу земјите. На поширок план, во државите се јавува зго­ле­му­ ва­ње на консумерството и растечко преиспитување на беспоговорната експ­ ертиза, или авторитет на проф­ е­ сио­налците. Социјалните бирократии беа критикувани за нивната непод­ гот­веност да ги земат доволно пред­ вид потребите и желбите на кор­ ис­ ниц­ ите на услуги. Како резултат на тоа, тра­ди­цио­ нал­ниот пристап„ние најдобро си знаеме“ во однос на ЛСУ, сега се заменува со услуги кои се поотворени за овозможување на вклученост на кор­ исниците. Можеме веќе да збор­ у­ ва­ме за помалку тајност во раб­ о­те­ ње­то на заводите за социјална за­ штит­ а, додека професионалците и про­фесионално вработените лица приф­ аќаат еден подемократски стил на работење, на пример, дозволуваат корисниците на услуги да имаат право на пристап кон сопствените до­сиеја. Правата на корисниците на Брајан Мандеј услу­ги, исто така, се подобро де­фи­ ни­рани и организациите мораат да имаат публикуван систем на жалби. Поголемо влијание се дава на оние аспекти на услугите и формалната инс­пекција на услужните орга­ни­за­ ции, како, на пример, поставувањето на индикатори за работењето. Посебен момент, во смисла на ори­ентирање кон клиентите, е вов­ е­ дув­ ањето на буџет за клиенти или сис­теми на директни плаќања. Сред­ ства­та се плаќаат директно на ко­ рис­ниците на услугите, во готово, или во форма на ваучер, за да им се овозможи да купат услуги по нивен избор. Ваквиот пристап е особено по­здравен од лицата со посебни по­ тре­би и е карактеристика, на пример, на шемите за осигурување за дол­го­ роч­на нега на постарите лица во Гер­м­ анија. Овој вид на настаните има поголеми импликации за идн­ и­ на­та на системите на ЛСУ и про­фе­ сио­налната практика. На ваквиот прио­ д се гледа различно, односно реа­ кциите варираат од чувство на ент­ узијазам, до краен скептицизам. Постојат тешкотии во врска со трендот на поголема партиципација на корисниците во ЛСУ. На пример, тоа е поле во кое воспоставувањето на правно спроведливи социјални пра­ва на корисниците на ЛСУ нема ед­ноставно толкување. Основното пра­шање, како што го идентификува Плант(1992), е„како да се де­фин­ и­ раат правата во контекст на ваквите недостатоци, во смисла на оние не­ шта кои се неопходни за да се спро­ ве­дат и да се направат реалност – без разлика дали се болнички услуги, 27

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 образовни институции или по­лиц­ иј­а­ та“(стр. 26). ЛСУ можат да се до­да­ дат на оваа листа. Другите тешкотии се однесуваат на традиционалните па­терн­ ал­ ис­тич­ ки практики во социјалната работа во Централна и Источна Европа, осо­бено бирократскиот ав­то­ри­тар­ и­ зам. На пример, во Извештајот на екс­пертскиот состанок на оваа тема во Франкфурт(1999), полскиот екс­ перт имаше став дека изборот е ва­ жно прашање во здравството и обра­ зов­ анието, но не е главно прашање во социјалните услуги. Во таа сми­ сла, нагласката е на организирање и обез­бедување на социјални услуги за да се одговори на основните по­ тре­би. Од разбирливи причини, на­ пре­докот ќе биде побавен во спо­ред­ ба со другите делови на Европа. Во другите делови на Европа, на­предокот не е рамномерен, со зна­ чит­ елни разлики помеѓу земјите во однос на нивната ориентација кон ко­рисниците. Извештајот од со­ста­ но­кот во Франкфурт вклучува многу примери за иновации. Холандија да­ ва висок приоритет на ЛСУ, во сми­ сла на ориентираност кон клиентите, и сè поголемо внимание насочено кон потребите на клиентите, отколку на расположливите услуги. Преку услу­гите за информирање, ко­рис­ни­ цит­ е стекнуваат разбирање за нив­ на­та ситуација и за услугите, а јав­но­ ста има увид во расположливите ЛСУ. Индивидуалните услуги се по­ треб­ни за да се воспостави група за кон­султации со корисниците на услу­ ги, во која може да членуваат и род­ ни­ни и старатели. 28

ПРЕВОД Брајан Мандеј Анекс 1 Табела 1. Ниво на„услужен пристап“ во западно-европските шеми за социјална заштита во 1990- 1997 година, и рангирање на земјите(Кауто 2002 година) Услужно залагање: расходи за нефинансиски бенефиции како% од БДП Услужно залагање: расходи за нефинансиски надоместоци како% од расходите за социјални бенефиции(надоместоци) 1990 Ранг 1990 1997 Ранг 1997 1990 Ранг 1990 1997 Ранг 1997 Шведска 15.2* 1 13.9 1 38.9* 1 40.6 2 Данска 10.4 2 11.0 2 36.1 4 36.0 4 Норвешка 10.0 3 10.5 3 38.8 2 41.7 1 Финска 8.9 4 9.1 6 36.2 3 31.4 9 Франција 8.7 5 9.7 4 33.1 7 32.5 8 Обединето Кралство 7.4 6 9.2 5 33.6 6 35.7 5 Холандија 7.3 7 7.9 9 23.6 14 27.2 13 Германија 7.1 8 8.8 7 29.2 10 30.5 10 Австрија 7.0 9 8.0 8 27.1 11 28.9 11 Грција 6.7 10 7.5 10 30.7 8 33.2 7 Ирска 6.5 11 6.5 13 35.4 5 38.8 3 Италија 6.3 12 5.6 15 27.5 12 22.7 15 Белгија 5.8 13 6.7 12 23.0 15 25.0 14 Шпанија 5.2 14 5.8 14 26.8 13 27.9 12 Португалија 4.1 15 7.1 11 29.7 9 35.7 5 Медијана 7.8 8.5 31.3 32.5 Стандардна девијација 2.67 2.21 5.17 5.62 Коефициент на варијација 0.34 0.26 0.17 0.17 Забелешка:*Бројот за Шведска е за 1993 година бидејќи недостасуваат податоци за периодот 1990 и 1992 година. Извор: Сопствени пресметки засновани врз податоци од Евростат(2000). 29

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 БИБЛИОГРАФИЈА Alber, J. (1995) A framework for the comparative study of social services, Journal of European Social Policy 5, 2, pp. 131-149 Anheier, H.(Ed) (2000) Social Services in Europe: Annotated Bibliography Frankfurt: Observatory for the Development of Social Services in Europe Antonnen, A. and Sipila, J.(1996) , European social care services: is it possible to identify models? Journal of European Social Policy 6, 2 pp. 87-100 Constable, R. and Mehta, V.(Eds) Education for Social Work in Eastern Europe Chicago: Lyceum Books Daly, M. and Lewis, J.(2000) , The concept of social care and the analysis of contemporary welfare states, British Journal of Sociology 51, 2 pp. 281-298 Esping-Anderson, G.(1990) The Three Worlds of Welfare Capitalism Cambridge: Polity Press European Commission (2000) A Concerted Strategy for Modernising Social Protection Brussels George, V. and Wilding, P. (2002), Globalization and Human Welfare Basingstoke: Palgrave Kautto, M.(2002) , Investing in services in West European welfare states’ Journal of European Social Policy 12, 1 pp. 53-65 Konrad, G(1977) The Case Worker London: Hutchinson Kuti, E.(1999) , Different Eastern European countries at the different crossroads Voluntas: International Journal of Voluntary and Non-Profit Organisations. pp.5160 Laczko, F.(1994) Older People in Central and Eastern Europe: the Price of Transition to a Market Economy London: Help Age International Lorenz, W.(1994) Social Work in a Changing Europe London: Routledge Munday, B. and Lane, G.(Eds)(1998) The Old and the New: Changes in Social Care in Central and Eastern Europe Canterbury: European Institute of Social Services, University of Kent Plant, R.(1992) , Citizenship, rights and welfare in Coote, A.(Ed) The Welfare of Citizens: Developing New Social Rights London: Rivers Oram Press UNICEF(1997) Children at Risk in Central and Eastern Europe: Perils and Promises Florence: Unicef International Child Development Centre Текстот од англиски јазик го преведе: Соња Трајаноска 30

Д-р Нано Ружин Декан на Факултетот за политички науки ФОН Универзитет, Скопје 304(497.7) 913(497-15) СОЦИJAЛНА РАДИОСКОПИЈА НА ЗАПАДЕН БАЛКАН И ОБИДОТ НА МАКЕДОНИЈА ЗА СООЧУВАЊЕ СО СОЦИЈАЛНИОТ ПРЕДИЗВИК Апстракт Што е тоа Западен Балкан и кои држави го сочинуваат? Дали е можно да се дефинираат точните граници на овој ентитет? Јасно е дека овој про­ стор повеќе е политички, отколку географски поим. Како државни су­б­јек­ ти на овој простор се поимаат сите држави што произлегоа од по­ра­неш­ на­та Југословенска федерација, освен Словенија, плус Ал­банија. Сите овие држави се одликуваат со популација која во из­ми­на­тите децении до­живеа бројни демографски промени и ими­гран­тски шо­кови, различни стап­ки на економски развој и транзиција, различни стап­ки на не­вра­бо­те­ ност и хетерогени БНП, човечки индекс на развој, си­ромаштија, ин­ди­ка­ то­ри на кризата, буџетски дефицит, и слично. Напоредно, сите овие држави се обидоа да се соочат со растечките со­ цијални предизвици кои се фокализираат околу три параметри: ви­со­ката стапка на невработеност, високата стапка на сиромаштија, ниските плати, паралелно проследени со впечатлив буџетски дефицит. Каде е Ре­пу­бли­ ка Македонија во оваа радиоскопија? Каков е нејзиниот со­ци­јален од­го­ вор? Дали Република Македонија воопшто настојува да из­гра­ди сопствен мо­дел на социјална држава, модел кој е во голема криза на­секаде во све­тот? Нашите сознанија покажуваат декa во Република Ма­кедонија сé уште не е јасна границата меѓу социјалната политика и социјалната за­ шти­та. Експертите често погрешно идентификуваат од­ре­дени сегменти на социјалната политика, толкувајќи ги како делови од социјалната за­ шти­та, иако нивните дефиниции се кристално јас­ни. За­ради таквите пре­ ви­ди доаѓа и до погрешното сведување на со­циј­ал­на­та заштита на со­ци­ јал­на помош, што создава натамошни не­га­тив­ни кон­секвенци во општата стра­тегија за социјалната заштита на подолг рок.

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 Западен Балкан Што претставува Балканот де­ нес? Како тој се дефинира и ка­де почнуваат, а каде завршуваат не­го­ ви­те граници? Геополитичарите се со­гласуваат дека е мошне тешко да се утврдат геополитичките и гео­ ­ граф­ските димензии на Балканот. Со цел да се достигне поголема функ­ ционалност и практичност, Ком­ ис­ и­ја­ та на Европската унија за озна­чу­ва­ ње на овој геополитички простор, го соз­д­ аде изразот Југоисточна Европа (South East Europe-SEE). Во повоениот период, Бал­кан­­ скиот Полуостров географски бе­ш­ е дефиниран преку линијата на рек­­­ ите Дунав-Сава-Купа. Тер­мин­ от Балкан се употребувал како дел од историски наследениот на­зив за географскиот ре­гион на Југ­о­источна Европа. По­лу­ ос­тровот го добил името Балкан спо­ ред Бал­канската планина. Старото ан­тичко име на Балканот било Ha­ me­us. Балкан означува планина, а името Hameus(Стара планина) про­ из­легува заради непознавањето и недостатокот на географските ис­ тра­жувања, односно погрешно бил про­толкуван како планински по­лу­ос­ тров, иако планината не се протегала низ целиот Балкан. Според мис­ ле­ ње­то на германскиот географ Zeune, кој ги согледал пропустите на нег­о­ ви­те претходници, на овој простор пос­ тоела една Подунавска Европа и еден Грчки Полуостров, а не еден це­ ло­сен Балкански Полуостров.(De­ rru­au, 1958:161) Меѓутоа, асо­циј­а­ци­ и­те за Балканот не се должат само на географијата. Сé што означува ти­р­ анија на физичката околина и те­ жи­на на минатото, е балканско. Бал­ ка­нот повеќе потсетува на проблем, от­колку на регион, истакнува А. Blanc (Geo­graphie des Balkans, 1965:5). На сличен начин размислува и Zbigniew Br­zezinski, кој истакнува дека„во Ев­ ро­па зборчето Балкан означува из­ раз на етнички конфликти и големи ре­гионални ривалитети на властите” (The Grand Chessboard, 1997). Свес­ ни за комплексноста на балканската со­држина, и Европејците се обидоа да внесат одреден семантички ред, со афирмацијата на изразот Западен Бал­кан, кој повеќе има политичко, от­колку географско значење. Без натаму да се навлегува во де­бата, а со цел да се поедностави комп­ аративната анализа, ќе бидат кла­сифицирани како држави на За­ па­ден Балкан сите оние земји од Ре­ гио­ нот кои сé уште не станале членки на ЕУ. Тоа се: Албанија, Босна и Хер­ це­говина, Хрватска, Македонија, Цр­ на Гора, Србија и Косово. За по­ефи­ кас­на компарација меѓу земјите, ќе ги вклучиме и државите-членки на ЕУ од Регионот, кои долго време го но­сеа заедничкиот именител на бал­ кан­ски држави, како: Бугарија, Грција, Ро­манија, Унгарија и Словенија, кои ќе ги класифицираме како држави на ЈИЕ. Првата забелешка во однос на овие две групи држави е дека држ­ а­ ви­те на Западен Балкан зафаќаат по­вршина од 264.369 км 2 , додека пет­те држави на ЈИЕ зафаќаат по­вр­ ши­на од 858.897км 2 . Во поглед на обра­ботливата површина, таа во др­ жа­вите на Западен Балкан се движи про­сечно до 20% од целокупната по­ вр­шина, додека во државите на ЈИЕ 32

СТАТИИ таа се движи просечно меѓу 30 до 40%, со исклучок на Словенија(8,53) и Грција(20,45). Во поглед на гу­сти­ на­та на населението, во државите на Западен Балкан живеат близу 25 мил­ иони жители, додека во државите на ЈИЕ живеат близу 77 милиони жи­ те­ли. Огромна е и разликата во ра­ звојот на железничкиот сообраќај: 9.376 км во државите на Западен Бал­кан и 36.291 км во државите на ЈИЕ. Големи се разликите и во однос на потрошувачката на електричната енер­гија: 37.389 мил. киловат часови за државите на Западен Балкан и 221.109 мил. киловат часови(по­да­ то­ци според Domazet/Stipetic, The region of South East Europ, 2009:11). Ранливост на Западниот Балкан Се смета дека ниту географијата и климата, ниту геополитичката по­зи­ ција и историја не му биле нак­ ло­не­ти на Балканот. Државите од За­па­ден Балкан во последните децении до­ живеаја бројни природни непогоди, како што се: земјотреси, поплави, су­ ши, шумски пожари, лизгање на зем­ јишт­ ето, екстремни ниски и високи тем­ператури. Влијанието на кли­мат­ ски­те промени, како и политичката нес­ табилност, воените конфликти, неп­ оволно влијаеле врз економската и социјалната перспектива на овие држави. По падот на комунизмот во 1989 г., според табеларните податоци на ОЕЦД(OECD, The World EconomyHist­orical Statistics, Paris, 2008) се на­ мали бројната застапеност на на­се­ лението за 1,5%. За таквиот не­по­во­ лен тренд придонесоа повеќе фак­ д-р Нано Ружин тори. Опаѓањето на наталитетот и фер­тилитетот се должел на ин­тен­ зив­н­ ата имиграција на младите, еду­ ка­ц­ ијата на популацијата, а во некои др­жави на поранешна Југославија и на воените дејства кои резултираа со: бројни насилни раселувања, ге­но­ цид, протерувања, или други при­чи­ ни. Во државите на Западен Бал­кан, динамиката на порастот на по­пу­ла­ циј­ата во периодот 1980-1989 го­дина, достигнала индекс од 109,3, од 1980 до 2008, просечен индекс 112,8, а од 1989 до 2008 г. просечен ин­декс од 103,1. За сметка на тоа, во шесте др­ жави-членки на ЕУ од ЈИЕ, за исти­те периоди индексите за ди­на­миката на порастот на по­пу­ла­ци­ја­та из­не­су­ва­ ле: Од 1980 до 1989 г. индекс 104,1, од 1980 до 2008 г. про­сеч­ниот индекс достигнал 102,6, а вкуп­но за периодот 1989 до 2008 г. из­несува просечно 98,6.(Извор: 1980-1989 Statistical year­book-Yu­go­sla­via 1991; OECD,The World Eco­no­my-Historical Statistics, Par­­is 2003; with­out the worker temp­ o­ra­ rily em­plo­yed in foreign countries). Врз основа на податоците на Свет­с­­ ката банка за 2005 г., Босна и Хер­ц­ еговина го држела второто место во светот со 38% емигрирана по­ пулација, зад Јамајка, со 39%, Ал­ба­ нија се наоѓала на четвртото мес­то, Србија и Црна Гора на десеттото место, а Македонија и Хрватска се на­о­ ѓале меѓу првите триесет држави во светот. Највисоки емигрантски дес­тинации на балканските еми­гран­ ти се: Европската унија, Северна Аме­р­ ика и Австралија.(The World Bank: Migration and Remittances, Fact­ book 2008, Washington, D.C. 2009). 33

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 И останатите економски и со­ци­ јал­ни параметри на државите од За­ па­ден Балкан не се поволни. Вра­бо­ ту­вањето во Регионот е во постојано опа­ѓање. Во 1989 г. бројот на враб­ о­ тен­ ите во седумте држави на За­па­ ден Балкан изнесувал 5.945.000, во 2001 г. пораснал на 6.198.000, а во 2007 е околу 6.300.000 вработени за близу 25 милиони население. Во шес­те држави-членки на ЕУ, во 1989 г. биле вработени над 30 милиони луѓе, во 2001 г. таа бројка паднала на 28,9 милиони вработени, со на­та­ мош­на тенденција на опаѓање во 2007 година на 28,4 милиони вра­бо­ те­ни, за една популација од околу 70 ми­ ­лиони жители. Независно од трен­ дот на опаѓањето на вработеноста во државите на ЈИЕ, членки на ЕУ, ре­чиси 40% од популацијата е вра­ бо­тена, додека во земјите од За­па­ ден Балкан не достига ниту до 25% од населението.(Domazet/Ostojic/ Stip­ etic:2009:15) Невработеноста е посебно на­ гла­сена во државите на Западен Бал­кан. Рекордер во невработеноста е Косово, со 45% невработеност од ра­ботно способната популација, на второ место е Босна и Херцеговина, со 42,7%, потоа следи Македонија, со 32,1%, Србија, со 20%, Хрватска, со 11,8%. На Балканот особено е по­ го­дена младата популација. Прос­ еч­ но, во државите од Западен Балкан 50% од младите се невработени, што е за четирипати повеќе од про­ се­кот на ЕУ. Во Косово, 75% од мла­ ди­те не се вработени, во Албанија 89,6%, во Босна и Херцеговина овој процент достига 58%, во Македонија 52,5% млади од 15 до 24-годишна воз­раст, во Црна Гора 58%(Ante Dotto- Staggering levels of youth un­ em­ployment in the Balkans, 23.8.2011 - Word socialist web site- ICFI). Меѓу бројните параметри кои ја по­кажуваат неуспешната и бавна тран­зиција, е и прегледот на БНП на државите на Западен Балкан од 1980 г., до денес. Во 1980 година, БНП во БиХ изнесувал 4.115$, а во 2009 г. достигнал 3.380$, во Ма­ке­до­ ни­ја во 1980 г. достигнал 4.090$, а во 2009 достигнал 3.989$, во Србија и Црна Гора во 1980 г. БНП достигнал 5.340$, а во 2009 достигнал 3.634$. Единствено нешто подобри ре­зул­та­ ти бележи Хрватска и Албанија. Ме­ ѓу­тоа, просекот на БНП за целиот За­ па­ден Балкан во 2009 г., кој достигнал 4.612$, е далеку под БНП на Западен Балкан од 1980 г., кој изнесувал 5.102$.(Domazet/Stipetic, 2009:22). Споменатите показатели ука­жу­ ва­ат дека популациите на Западен Бал­кан се соочуваат со сериозни со­ циј­ални проблеми. Сиромаштија и социјална обесправеност во Македонија Според податоците од Пописот на населението од 2002 г., Република Македонија брои 2.022.547 жители, што е за 3,9% повеќе од претходниот Попис од 1994 г. Република Ма­ке­до­ нија се одликува со висока стапка на не­вработеност. Стапката на не­вра­ бо­теност до 2004 г. била повисока од стапката на вработеност и из­не­су­ва­ ла 37,2%, наспроти 32,2%. Во 2009 го­дина, овој тренд бил надминат: стапк­ ата на вработеност достигнала 38,4%, додека стапката на не­вра­бо­ 34

СТАТИИ те­ност била пониска од стапката на вработеност, но и натаму висока, со 32,2%.(Извор: Државен завод за ста­тистика) Во 2002 г., слично на останатите стопанства во Западен Балкан, и Ре­ пу­блика Македонија доживеала раст на БНП од 0,9%. Овој тренд про­дол­ жил сé до 2008 г., кога растот на БНП се движел меѓу 4 и 5% годишно. Под вли­јание на финансиската и еко­ном­ ска­та криза, овој раст стагнирал сé до проекциите за 2011 г., на пораст со стапка меѓу 1 и 2%.(Државен за­ вод за статистика) Во такви услови, со еден не­до­ вол­но инклузивен пазар на трудот и покрај постоечката регулатива во до­ ме­нот на работните односи, воопшто не се почитува принципот на еднакви можности за вработување. Кога кон овие показатели ќе се додадат оние кои се однесуваат на ниската аку­му­ ла­тивна моќ на стопанството, не­до­ ста­токот на странските инвестиции, нис­ките и нередовни плати, раз­бир­ ли­ва е манифестацијата на сир­ о­ маш­тијата и социјалната обесп­ ра­ве­ ност. Содржината на сиромаштијата ја поимаме согласно дефиницијата на Еуростат, според која„како си­ро­ маш­ни се сметаат лица, семејства и групи на луѓе чии ресурси- ма­тер­ и­ јал­ни, културни, социјални- се на такв­ о ниво што ги исклучува од ми­ ним­ ално прифатливиот начин на жи­ ве­ење во земјата во која живеат”(Д. Ефтимоски- Животниот стандард и ква­литет на животот на луѓето- те­о­ рис­ки аспекти и основни мерила, 2008:101). Според податоците на Државниот за­вод за статистика, во 2008 г. про­ д-р Нано Ружин цен­тот на сиромашни во Република Мак­ едонија изнесувал 28,7%, а во 2010 г. ја поминал границата од 30%. Се очекува истиот негативен тренд да продолжи и во следните неколку години. Притоа, најпогодени биле до­маќинствата со над пет членови. Стапката на сиромаштијата е пог­о­ ле­ма кај невработените и достигнува околу 40%, односно 45% од сите си­ ро­машни се невработени. Од 2000 го­дина, стапката на сиромаштија ја по­минала психолошката граница од 20%. Во Македонија, над 150.000 до­ ма­ќинства се соочуваат со пра­ша­ ње­то на егзистенцијата. Податокот за 30% сиромаштија означува дека околу 600.000 граѓани од Република Ма­кедонија се сиромашни. Дол­го­го­ диш­ната невработеност, нерешениот со­цијален статус на одделни ка­те­го­ рии граѓани, од кои некои немаат ниту идентитет, ниту лични исправи, ги поттурнува овие луѓе во иск­ лу­че­ ност. Затоа, и маѓепсаниот круг: си­ ро­маштија-невработеност-ис­клу­че­ ност-обесправеност е најголемиот пред­извик на социјалната заштита и со­цијалната политика во Република Македонија. Социјалниот одговор на Македонија Согласно Уставот на Република Македонија, државата е дефинирана како социјална држава, што значи дека државата се обврзува да води соо­ дветна конзистентна политика. Во­едно, како држава-членка на Ор­ га­низацијата на Обединетите нации, Реп­ ублика Македонија има обврски да ги исполнува социјалните цели 35

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 утвр­дени во документите на ООН, како што се: Универзалната де­кла­ ра­ција за човекови права, Меѓун­ а­ род­ниот пакт за економски, социјални и културни права, како и останати кон­венции на ООН, но, исто така, и до­кументи на Светската организација кои имаат за цел постигнување на глобално утврдени социјални цели, како што се: Декларацијата од Рио де Жанеиро и Агендата 21 од Кон­ фе­ренцијата за заштита на жив­ отн­ а­ та околина и развој(UNCED), Де­кла­ ра­цијата од Копенхаген и Програмата за акција, усвоени на Светскиот самит за социјален развој, Ми­ле­ ниумс­ ката декларација на ООН, Де­ клар­ ацијата од Јоханесбург и Планот за имплементација од Светскиот са­ мит за одржлив развој. Воедно, Ре­ пу­блика Македонија е членка и на Со­ветот на Европа, со што неп­ о­ сред­но е должна да ја имплементира Европската социјална повелба и до­ пол­нителните протоколи. Конечно, Ре­публика Македонија како држава ас­пирант за членство во ЕУ има об­ вр­ска да го хармонизира за­кон­ о­дав­ ството во доменот на социјалната по­литика. Во оваа насока, Република Македонија настојува да ги усогласи своите стратешки документи со По­ вел­бата за основните права на ЕУди­рективите: 2000/43/EC, 2000/78/ EC, 2004/113/EC, со кои се забранува дис­криминирачкото постапување и се промовира правото на еднаков трет­ман, како и Стратегијата за мо­ дер­низација на социјална заштита. Од своја страна, Владата на Ре­пу­ бли­ка Македонија и Министерството за труд и социјална политика на­сто­ ју­ваа преку своите експертски тим­ о­ ви да ги усогласат сите стратешки документи од доменот на социјалата со Националната програма за усво­ ју­вање на правото на ЕУ и Акциониот план за европско партнерство. Во Република Македонија беа усвоени следните закони: - Закон за социјална заштита; - Закон за семејство; - Закон за заштита на децата; - Закон за малолетничка правда; - Закон за еднакви можности на мажите и жените; - Закон за спречување и заштита од дискриминација; - Закон за локална самоуправа; - Закон за установи; - Закон за здруженија на граѓани и фондации; - Закон за јавно-приватни парт­нер­ ства и концесии; - Закон за општа управна постапка; - Закон за јавни службеници. Воедно, беа усвоени и неколку стратешки документи за долгорочно пла­нирање на социјалните па­ра­мет­ ри, како што се: Националниот план за акција на родова рамноправност; Нац­ ионална стратегија за вра­бо­ту­ вање- 2010; Национална стратегија за заштита од семејно насилство 2008-2011; Стратегија за интеграција на бегалци и странци во РМ 20082015; Национална стратегија за де­ ин­ституционализација 2008-2018; Про­грама за социјална инклузија; Акц­ ионен план за превенција и спра­ ву­вање со сексуална злоупотреба на деца и педофилија; Национална стра­тегија за домување; Национална стра­тегија за изедначување на пра­ ва­та на лицата со инвалидност(ре­ 36

СТАТИИ д-р Нано Ружин ви­дирана) 2010-2018; Национална стра­тегија за намалување на сир­ о­ маш­тијата и социјалната исклученост во РМ 2010-2020; Национална стра­ те­гија за стари лица; Национална про­г­рама за развој на социјалната за­штита 2011-2021. Овие закони и програмски стра­ те­гии би требало да ја сочинуваат прав­ната рамка на системот на со­ циј­алната политика и на социјалната за­штита во Република Македонија. Меѓ­утоа, и покрај бројните усвоени про­грамски документи и закони, гра­ ѓа­ните на Република Македонија се нао­ѓаат во длабока социјална не­си­ гур­ност и немаштија, а социјалната за­штита не успеа да ги спречи риз­ и­ цит­ е кои им се наметнуваат на граѓ­а­ ни­те. Воедно, не е изграден ниту кон­з­ истентен систем на социјална по­литика, со оглед на тоа што во ниту еден домен на социјалната по­ ли­тика не е постигнат забележителен ус­пех. Доменот на политиката на вра­ботување целосно е блокиран, пар­тизиран и анемичен. Доменот на пла­тите, исто така, е неповолен, со оглед на тоа што просечните плати во Република Македонија се меѓу нај­ниските во Регионот. Единствен успех е договорот меѓу социјалните партн­ ери за минимум плата од 130€. Третиот домен, оној на образованието, е најстабилниот, но и натаму сос­тој­ бит­ е во овој домен не се најповолни. Ко­нечно, доменот на социјалното оси­гурување не успева да се справи со ризиците на кои се изложени гра­ ѓа­ните. Институциите на центрите не се модернизираа, кадрите кои се вра­ботени се партизирани, што ги спре­чува најквалитетните да дојдат до израз. Напоредно и домените на соц­ ијалното осигурување и за­шти­та­ та не покажаа некој позначаен про­ бив. Здравството е во криза и не­до­ ста­ток на финансиски средства, се­ меј­ните престации се ниски, пенз­ и­ ите, исто така, а негата на лицата со хен­дикеп е несоодветна и далеку од имп­ лементацијата на Конвенцијата на ООН за заштита на инва­ли­ди­зи­ ран­ ите лица. Ниту возрасните лица не можат да бидат задоволни со она што им пружа заштитата, ниту не­ вра­ботените кои единствено имаат право на бесплатна здравствена за­ шти­та. Инаку, општиот животен стан­ дард е загрозен, работните услови и животната средина неповолни, пла­ ти­те ниски, а сиромаштијата со над 30% и невработеноста, исто така, со над 30%, се во постојан натпревар во однос на порастот на процентите. На оваа состојба ѝ кумува и нео­ли­ бе­ралниот модел на актуелната власт, која наместо да се занимава со спречувањето на социјалните ри­ зиц­ и, таа е насочена кон Кејенскиот еко­номски модел во доменот на гра­ деж­н­ иштвото, што резултира со ска­ пи проекти, како што е проектот „Ско­пје 2014”. Амбициозните проекти на социјалната заштита во Република Македонија Развојот на социјалната заштита во Република Македонија од стек­ну­ ва­њето на независноста помина низ не­колку фази. Во периодот од 1992, до 1996 г., беше воспоставена новата прав­на рамка на социјалната за­шти­ та, согласно новиот Устав од 1991 г. 37

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 Во периодот меѓу 1997 и 2002 г., бе­ ше усвоен новиот Закон за социјална за­штита, со кој беа воведени нови социјални категории, како: социјална прев­ енција, институционална и вон­ ­ ин­с­ титуционална заштита и права на социјална помош. Третата фаза, или фаза на реформите, отпочнува во 2004 г., кога акцентот е ставен врз про­мените на политиката на пла­ни­ ра­ње и управување, усвојување на со­времени принципи на социјалната за­штита, како и поширока ре­орие­ н­ та­ција на националните режими на со­цијалната сигурност кон обез­бе­ду­ ва­ње задоволување на потребите и со­цијално вкулучување. Во следната 2005 г., реформските процеси про­ дол­жуваат со дополнувањето на За­ ко­нот за социјална заштита, подоцна пов­ торно адаптиран согласно нор­ мит­ е за забраната на диск­ рим­ ин­ а­ци­ ја­та. Во 2008 г., воведено е правото на паричен надоместок за мајка која ро­дила четврто дете. Во следната 2009 г. е донесен нов Закон за соц­ и­ јал­на заштита, со кој се редефинира си­стемот и организацијата на соц­ и­ јал­ната заштита во поглед на из­но­ си­те на правата на парична помош утврдени во номинален износ, со­ глас­но порастот на трошоците на жи­вот од претходната годниа. Вое­ д­ но, во делот на социјалните услуги се обезбедува натамошен развој на вон­институционалните социјални услу­ги, подобрување на стручната ра­бота со изготвување индивидуален план за работа, лиценцирање и обу­ ки за стручните работници, плу­рал­ и­ за­ција на правата на давање услуги преку овозможувањето на таквите прав­ а и на верските организации и ре­лигиозните групи, де­цен­тра­ли­за­ циј­а во насока на права на општините да воведуваат други права од до­ме­ нот на социјалната заштита, како и мож­носта Владата на Република Ма­ ке­донија да носи мерки за субв­ ен­ цион­ ирање на потрошувачката на енер­гијата и други комунални услуги, па­рични надоместоци и други мерки. Во­едно, Министерството за труд и со­цијална политика(МТСП) се ан­га­ жи­ра околу ефектуирањето на про­ ек­тот за условени парични транс­фе­ ри(УТП), како и подобрувањето на ад­министрацијата, надзорот, мо­ни­ то­рингот и еволуцијата на паричните тран­сфери. Напоредно, вниманието се насочува врз активноста за под­ дрш­ката на поефикасно ад­мин­ и­ стри­рање со пензискиот систем, под­ др­шката на програмата за социјална заштита преку воспоставување на интегриран информациски систем и раз­вој на комуникациски врски на МТСП и центрите за социјална ра­бо­ та(ЦЗР), анализа на процедурите, де­финирање на целите и услугите на примарните програми, и сл.; јак­ не­ње на системот на детска заштита, ли­ценцирање за стручните кадри, мер­ки за намалување на енер­гет­ска­ та сиромаштија на загрозените ка­те­ го­рии граѓани.(Подетално: МТСП „На­ционална програма за социјална заштита 2011-2021”, Скопје, 2010) Неконзистентна социјална политика- неуспешна социјална заштита Во Република Македонија из­гле­ да дека ниту експертите, ниту ад­ми­ ни­страцијата не се во состојба да ги 38

СТАТИИ утвр­дат границите меѓу социјалната по­литика и социјалната заштита, ни­ ту, пак, постои интерес за утврдување на истите. Често, во разни проекти, на­ц­ ионални стратегии, брошури, ав­ тор­ ите и цели тимови ги мешаат овие две материи иако истите се ја­ сно дефинирани и во домашните учеб­ници и во Законот за социјална за­ш­ тита. Само ќе потсетиме дека под поимот социјална политика се под­разбираат„сите мерки што ги носи државата за подобрување на жив­ отните и работните услови на граѓ­анинот”(Н. Ружин, 1994:19). Со­ циј­алната заштита се дефинира како сист­ ем на законски норми кои се на­ со­чени кон„спречувањето на соц­ и­ јал­ните ризици” со кои е соочен гра­ ѓа­нинот во текот на својот живот.(Н. Ружин- Современи системи на со­ циј­ална заштита, 1995:20). Истата оваа дефиниција беше прифатена и во Законот за социјална заштита во 1997 г. и оваа дефиниција сé уште е ва­лидна. Поаѓајки од овие одредби, до­менот на социјалната политика ги оп­фаќа следните четири сфери: а) по­литиката на вработување, б) по­ли­ ти­ката на плати, в) политиката на обра­зованието и г) политиката на со­ циј­алното осигурување, каде е сме­ стен­ а и социјалната заштита. За сметка на социјалната по­ли­ ти­ка, социјалната заштита, која ина­ ку е составен дел на социјалната по­ ли­тика, ја сочинуваат следните до­ ме­ни: а) заштита на семејството пре­ ку престациите, б) заштита на ста­ри­ те преку пензискиот систем, в) здрав­ стве­на заштита, г) заштита во случај на невработеност. д-р Нано Ружин А) Неконзистентна социјална политика Социјалната политика е една мно­гу динамична категорија која ба­ ра постојано синергија и прил­ а­го­ду­ ва­ње како меѓу постојаните потреби и животниот стандард, обичаите и навиките на граѓаните од една, така и реалните можности на системот и на државата во остварување на овие по­литики, од друга страна. И покрај го­лемите амбиции и желби на раз­ни­ те македонски влади од левичарска и десничарска природа, социјалната политика на Република Македонија остана недоволно конзистентна и зна­чително отстапува како од устав­ ни­те параметри на социјалната др­ жа­ва, така и од моделите на соц­ иј­ал­ на­та политика на останатите но­во­ соз­дадени демократии на Европа. Македонскиот модел на со­циј­ал­ на­та политика потфрли во сите на­ пред наведени четири домени. а) Политика на вработување. Пра­вото на работа, правото на сло­ бо­ден избор на работа и други пра­ ша­ња поврзани со ова право, се за­ га­рантирани во највисокиот правен акт на државата- Уставот на РМ. Под пои­ мот вработување се подразбира збир на мерки и други активности со кои се овозможува вработување на лица кои се невработени и бараат ра­бота. Според податоците на Др­ жавн­ иот завод за статистика во 2010 г., активното население во Република Македонија броело околу 928.000 лица, од кои биле вработени 629.000 лица, или околу 67,8%, а 299.000, или околу 32,2% биле невработени. Според податоците на Агенцијата за 39

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 вра­ботување на Република Мак­ е­до­ ни­ја, до 31 март 2010 г. биле евид­ ен­ ти­рани 341.000 невработени лица, што значително ја зголемува стапк­ а­ та на невработеност до 35%. Слично на претходните влади, и оваа Влада на десницата, која е на власт од 2006 година, не направи по­ се­риозен исчекор во политиката на вра­ботување. Беа направени изв­ ес­ ни обиди за ефектуирање на кла­сич­ ни­те техники, како што се пласманот на работниците, но оваа стратегија беше со краткорочен здив и по­ли­тич­ ки бои. Пазарот на трудот остана не­ до­волно инклузивен, а како нај­за­гро­ зен сегмент се лицата без обра­зо­ва­ ние.(Маја Геровска Митев, 2009:303402) Од друга страна, мошне мала, или симболична е афирмацијата на по­активните техники, како што се флек­сибилното работно време, сма­ лу­вање на работната недела, за­др­ жу­вање на старите и креирање на нови работни места, или вметнување на младите во работниот процес, проф­ есионално дооформување или по­длабоки социјални реформи. От­ сус­твува и иницијалното проф­ е­сио­ ­ нал­но и континуирано образование, како и подобрување на условите на тешк­ ите работни места. Единствено што го прават по­ли­ тич­ките партии, тоа е партиското вра­ботување на младите, особено во администрацијата која достигна ре­чиси една петтина од вкупно вра­ бо­т­ ените во државата. Овој тренд осо­бено е изразен во последните пет го­дини од владеењето на десницата. Во рамките на Националната стра­тегија за намалување на сир­ о­ маш­тијата и социјалната исклученост во РМ 2010-2021 г., се истакнуваат за­ложбите за намалување на дол­го­ трај­ната невработеност, родовата рам­н­ оправност, еднакви можности и реализација на уставното начело за ед­наква застапеност при вра­бо­ту­ва­ ње­то. Освен за етничките заедници, со­гласно Охридскиот рамковен до­го­ вор овие одредби се далеку од им­ пле­ментација. б) Политиката на плати. Пла­ та­та е паричен надоместок исплатен од страна на работодавачот на вра­ бо­тениот како надоместок на не­го­ви­ от вложен, односно потрошен труд. Сов­ ремената содржина на по­ли­ти­ки­ те на плати во развиените општества се карактеризира со три основни принц­ ипи: праведност, еднаквост и со­лидарност. Праведноста означува принцип кој се однесува на сите пла­ ти кој е спротивен на принципот на се­лективноста. Еднаквоста означува ис­клучување на дискриминацијата врз било која основа. Солидарноста значи дека политиката на платите е на­сочена кон изнаоѓање заеднички до­говор меѓу социјалните партнери за утврдувањето на една праведна плата. Социјалните партнери, исто та­ка, се должни да се договорат и око­лу износот на мнималната, или га­рантираната плата. Во Македонија, политиката на платите е под секое ниво. Просечната плата изнесува околу 245€ во 2009, до 300€ во 2010 г., што во споредба со Хрватска, Србија, Црна Гора е нај­ нис­ката просечна плата во Регионот. Во­едно, речиси 20% од вработените пла­тите ги добиваат со задоцнување од еден или повеќе месеци. Во однос на минималната плата, сé уште не 40

СТАТИИ стапил на сила колективниот договор ме­ѓу синдикатите, работодавачите и Вла­дата, и согласно договорот од ле­тото 2011 г., таа ќе изнесува 130€. Како резултат на неповолната по­ли­ ти­ка на плати, како и на останатите не­гативни социјални параметри, го­ лем дел од населението во Ма­ке­до­ ниј­а не поседува доволно ресурси и е исклучено од минимално приф­ а­т­ ли­вите стандарди на живеење. в) Политика на образование. Се­кое општество од една, на друга ге­н­е­ рација си обезбедува ре­про­дук­ циј­а на социјалните структури. Меѓ­у­ тоа, репродукцијата не се повторува ав­томатски, ниту се ефектуира на идентичен начин. Разбирливо е што во секое општество постојат нер­ ам­ ноп­ равности во секојдневниот живот, но не смее да постојат и не­рамн­ о­ прав­ности на можностите. Сепак, во нек­ ои компаративни истражувања (Ray­mond Boudon 1975:50), кон­ста­ та­циите на експертите се валидни и за нашето општество. Така, Р. Будон пласира два заклучока. Прво, децата од фаворизираните средини во про­ сек имаат далеку подобри оценки од по­сиромашните. Второ, одличните уче­ници од посиромашните се­меј­ ства во помал процент ги про­долж­ у­ ва­ат студиите, за разлика од оние од поб­ огатите семејства. До истите кон­ ста­тации доаѓа и Маја Геровска Ми­ тев(Ревија за социјална политика, Ибид. 365), со оглед на тоа што „глав­ни причини за тешкотиите за сле­д­ ењето на образованието се: ска­пото образование, трошоците за ма­теријал, трошоците за патување”. На­вистина, Националната стратегија за намалување на сиромаштијата и д-р Нано Ружин со­цијалната исклученост во РМ 2010-2020 нуди одредени проекции пре­ку законската регулатива за на­ ма­лување на социјалната инклузија. Во таа насока се истакнува спец­ и­ фич­ ната стратешка цел: обез­бе­дув­ а­ ње на целосен опфат на учениците од основното и средното образова­ ние, по­дигање на писменоста и обра­ зов­ анието на населението и адап­ти­ рањ­ е на образовниот систем кон по­ тре­бите на пазарот.(Националната стра­тегија за намалување на сир­ о­ маш­тијата и социјалната исклученост во РМ 2010-2020, 2010:58) Спом­ е­на­ ти­те рамки се позитивни и поволни, но далеку од имплементацијата и реа­ лноста. На тој начин и во овој до­ мен потфрлија очекувањата на со­ци­ јал­ната држава. Имено, политиката на образование, освен врз еду­ка­ци­ јата на дефаворизираните, потребно е да се фокусира на создавањето еднакви услови за сите во доменот на образованието. Б) Неуспешна социјална заштита и погрешно сведување на социјална помош И покрај јасната дефиниција де­ ка„социјалната заштита служи за спре­чување на социјалната криза ко­ ја демнее врз граѓанинот во неговиот се­којдневен живот“, експертите сé уште социјалната заштита во Ре­пу­ бли­ка Македонија погрешно ја све­ дув­ аат на социјалната помош. Било да се работи на некоја од основните комп­ оненти на социјалната заштита, како што е заштитата на семејството, за­штитата на старите преку пен­зис­ кио­ т систем, здравствената заштита 41

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 или заштитата во случај на не­вра­бо­ те­ност или стечај, висината на прес­ та­циите од една и социјалната по­зи­ циј­а на корисниците во овие домени од друга страна, е таква што со­ци­ јал­ната заштита се сведува на со­ци­ јал­на помош. Но, да тргнеме од почеток. Соц­ и­ јал­ната заштита е оптоварена со комплексни и скапи административни процедури, недостаток на современи ме­ханизми за евиденција особено во центрите за социјална работа (ЦСР) парцијален пристап во еви­ ден­тирање на потребите, отсуство на меѓусистемска соработка, слаба кад­ровска и техничка екипираност, нес­ оодветно управување со чо­веч­ кит­ е ресурси и недоволна и нес­ ис­ темс­ ка континуирана едукација. По­ себн­ о значајна слабост е не­дос­та­то­ кот на превенцијата и социјалните услуги. Сепак, најзначаен проблем на функ­ционирањето и на така хенд­ и­ ке­пираната социјална заштита, е хи­ по­тетичниот недостаток на фин­ ан­ сис­ки средства. Оваа констатација ва­жи како во доменот на заштитата на семејството, каде престациите се сим­болично ниски и ненавремени, так­ а и за политиката на социјалната заштита во доменот на стареењето и пенз­ искиот систем.(Зоран Вучев, 2011). Иако пензиите номинално се во пораст, тие значајно заостануваат зад висината на просечната плата и пор­ астот на животните трошоци(Др­ жа­вен завод за статистика). Сличн­ и конс­ татации важат и за заштитата во до­менот на здравството, што на од­ ли­чен начин ги покажува и Никола По­повски во неговиот најнов труд „Основи на здравственото осиг­у­ру­ва­ ње“. Конечно, и доменот на за­шти­та­ та во случај на невработеност и стечај е еден непостоен домен на за­ штит­ ата, со оглед на тоа што прес­та­ ции­ те во случај на невработеност се под достоинството на оној што го за­ гу­бил работното место и се со сим­ бо­лично времетраење од 3 месеци. Националната програма за раз­ вој на социјалната заштита 20112021 е еден значаен проект на МТСП, ме­ѓутоа со бројни пропусти, по­греш­ ни пристапи и несоодветни тол­ку­ва­ ња. Централно место во оваа На­ цион­ ална програма заземаат: служ­ бит­ е, стручната работа во установите, про­фесионалното образование, ли­ цен­цирање и стандардизација, за­ јак­нување на социјалната превенција само за дел од ризиците на кои може да се изложени непотполните сем­ еј­ ства, како и паричната помош, инс­ ти­туционалната и вон­инс­тит­ у­цио­ ­ нал­ната заштита. Дали со тоа може да се исцрпи и опфати целокупната стра­тегија на македонската со­циј­ал­ на заштита. Секако дека не, со оглед на тоа што во овој домен постојат по­голем број целни социјални групи на кои им се закануваат социјалните ри­зици врз разни основи. Можни насоки Изминатите две децении на тран­зиција, во доменот на со­циј­ал­ на­та политика и социјалната заштита можат да се оценат како неуспешни и изгубени години, во кои дојде до оси­ромашување на населението. Опш­ теството, оптоварено со не­по­ 42

СТАТИИ вол­но опкружување и кршлива без­ бед­носна структура, слаба аку­му­ла­ тивн­ а моќ на стопанството, не­под­ гот­веност за адаптирање кон новата па­зарна реалност, губењето на тра­ ди­ционалните пазари, корумпирани политички елити, забавени реформи, неправилна приватизација, сивата еко­номија и црниот пазар, ме­ѓу­ет­ ничк­ и тензии, создадоа еден не­га­ти­ вен feed back врз социјалната струк­ ту­ра на населението. Банкротот и сте­чајот доведоа до зголемување на не­вработеноста, појавата на фе­но­ ме­нот на стечајните работници, по­ рас­тот на стапката на сиромаштијата, сла­беење на Синдикатот. Од стек­ну­ ва­њето на независноста, започна пос­ тепено да се менува и сфаќањето за социјалната политика и соц­ иј­ал­ на­та заштита исто како и улогата и фун­кцијата на центрите за социјална ра­бота и профилот на социјалниот ра­ботник. Беа направени позитивни про­биви на науката и емпиријата во овој домен, дојде и до смена на кад­ ри­те, но, сепак, и понатаму ос­тан­ у­ ва­ат некои нејаснотии кои се и од техничко-методолошка и од научна и од идеолошко-концепциска прир­ о­да. 1. Од техничко-методолошка природа, впечатливо е недоволното разбирање на поимите: социјална по­литика, социјална заштита и со­ циј­ална помош , и нивното заемно истоветување. Во теоријата се раз­ јас­нети овие поими и истите треба да се прифаќаат и во праксата. Со­ циј­алната политика е поглобална деј­ност каде државата преку мерки и про­екти ги подобрува животните и ра­ботните услови на човекот. Со­ци­ д-р Нано Ружин јал­ната заштита е законска рамка, или социјално законодавство за спре­ч­ ување и превенција на ри­зи­ци­ те на живеењето. Социјалната по­ мош е куративен социјален ме­ха­ни­ зам за помош на социјално за­гро­зе­ ни­те лица, семејства или заедници. Еви­дентно е дека преоѓањето од за­ ста­рениот начин на размислување, кон новиот, зависи од неколку де­тер­ мин­ анти: а) Општеството има потреба од ко­ хезија и стабилност; б) Куповната моќ на населението мо­ра да биде задржана или по­до­ брена; в) Едно индустриско општество има по­треба од конзистентна со­циј­ал­ на политика, превентивна со­ци­ јал­на заштита, функционален сис­тем на социјално осигурување како неопходна алатка за кон­с­ тантн­ ото реструктуирање на ин­ ду­стријата; г) Интензивирање на техничката со­ ра­ботка со ЕУ, и тоа врз следните три поглавја: - техничките аспекти на ми­гра­ циј­ата и„бегањето на мозоците“, во координација со режимите на социјалното осигурување и на останатите програми; - техничките аспекти на ком­пле­ мен­тарните режими; - професионална формација, обра­зование и истражувања; д) Отворено регистрирање на про­ пу­стите и проблемите и барање на подобра размена на ин­фор­ма­ ции со ЕУ; 43

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 ѓ) Неопходна е поголема верба во сис­темите на социјалната по­лит­ и­ ка и заштита и поголема храброст на експертите и политичарите во овој домен. 2. Од научен аспект , треба да се интензивира партнерскиот однос меѓу науката и МТСП и неговите ин­ сти­туции и да се развие еден пок­ он­ циз­ ен и проактивен стратешки кон­ цепт на социјалната политика и со­ циј­алната заштита во Република Ма­ ке­донија. 3. Од идеолошко-концепциски аспект, да се развијат дебати и кон­ цепц­ ии за социјалната држава во Ре­публика Македонија, нејзините мож­ности и перспективи. Се добива имп­ ресија дека власта на десницата ја запоставува оваа димензија, до­ де­ка искуствата од владеењето на ле­вицата зборуваат дека ниту таа не­мала некоја појасна визија за со­ циј­алната држава. Притоа, често биле употребувани социјални мерки и зафати кои останале или неи­ сп­ ол­ не­ти ветувања, или редистрибутивни акции, кои под плаштот на со­циј­ал­ на­та политика се нарекувале со­ци­ јал­на заштита а, всушност, биле со­ циј­ална помош. Сепак, во услови на пер­манентна социјална и економска криза и редистрибуцијата е оправ­да­ на за сметка на непотребната кичар­хитектура. Во последните пет години, и по­ крај значителниот напредок во да­ ноч­ната политика, симболична сума на средства беа издвоени за новите ме­ханизми на битката за социјална не­правда како и кон социјалните по­ тре­би на населението, што ја на­мет­ ну­ва тезата дека десничарската Вла­да на РМ отстапува од европскиот мо­дел на социјална држава и повеќе на­стојува да се приближи кон аме­ри­ кан­скиот модел на социјални про­ек­ ти. Во такви услови, македонското оп­штество и граѓаните научени на социјалната улога на државата од времето на комунизмот, разбирливо е што покажуваат одредена но­стал­ гиј­а кон минатото. Чувството за со­ циј­алната сигурност во поранешната фе­дерација било поголемо, не­за­вис­ но од фактот што услугите во дом­ е­ нот на социјалната заштита биле по­ не­квалитетни. Затоа и улогата на но­ ва­та концепција на социјалната др­ жа­ва во Република Македонија е од политичко и социјално значење. Конечно, можат да се осмислат и на­пишат најдобри програми и стра­ те­гии за социјалната политика и со­ циј­алната заштита во Република Ма­ ке­донија, но доколку тие не се апли­ цир­ аат во емпиријата, тогаш се губи нивн­ ата ефикасност и кредибилитет. Во­едно, социјалните партнери, не­ вла­дините организации, медиумите мо­раат да ја пронајдат својата ви­ стинс­ ка улога и самостојност и да се вкло­пат во системот на социјалната де­мократија како контрола и со­пи­ рач­ка на апсолутноста и зло­упо­тре­ бит­ е од страна на извршната власт и да се наметнат како неопходен еле­ мент на рамнотежата, односно како алат­ка на социјалниот и политичкиот check and balance. 44

СТАТИИ КОРИСТЕНА ЛИТЕРАТУРА: д-р Нано Ружин Blanc, A.(1965) Geographie des Balkans, Paris: P.U.F. Boudon, R.(1973). L’inegalite des chances; la mobilite sociale dans les societes industrielles. Paris: A. Colin. Brzezinski, Z.(1997) The Grand Chessboard. American Primacy and It’s Geostrategic imperatives, New York: Basic Books. Domazet, T.; Ostojic, N.; Stipetic, V.(2009) The region of South East Europe: recent economic development, crisis, exit strategy, Brijuni: Croatian institute of finance and accounting Ефтимоски, Д.(2008)„Животниот стандард и квалитет на живот на луѓетотеоретски аспекти и основни мерила„ во Ревија за социјална политика, Год.1, Бр.2: 101-120. Геровска-Митев, М.(2009)„Социјална димензија на економската криза: перцепции на граѓаните„ во Ревија за социјална политика, год.2. Бр.4.:355372, Министерство за труд и социјална политика(2010)“Национална програма за развој на социјалната заштита 2010-2021”,Скопје: МТСП. Perruar, M.(1958) L’Europe, Paris: Hachette. Поповски, Н.(2011) Основи на здраственото осигурување,Скопје:Или-Или. Ружин, Н.(1994) Социјална политика ,Скопје: Македонско радио. Ружин, Н.(2006) Современи системи на социјална заштита,Скопје: Фи­ло­ зоф­ски Факултет. Вучев, З.(2011) Стареењето и реформите во системите: Скопје, ФЕС 45

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 46

СТАТИИ Зорица Апостолска, 364.35-624:061.64(497.7) Советник за специфични прашања Стопанска банка АД Скопје Сектор за кредитен ризик за банкарство на мало Придонесот и предизвиците на супервизијата на капитално финансираното пензиско осигурување во Република Македонија Резиме Овој труд е посветен на појавата, развојот и унапредувањето на су­пер­ви­ зијата на капитално финансираното пензиско осигурување. Струк­турн­ а­та реформа на пензискиот систем наметна потреба од прилагодување на постојните, но и создавање на нови институции во рамките на инс­ти­туц­ ио­ нал­ната инфраструктура. Во 2002 година беше основана една мно­гу значајна институција, Агенција за супервизија на капитално фи­нан­си­ ра­но пензиско осигурување- МАПАС . Имено, МАПАС е су­пер­ви­зор­скорегулаторно тело кое врши контрола врз работењето на пен­зиските дру­ штва, кои управуваат со задолжителните и доброволни пен­зиски фондови. Во десетгодишното постоење, овој супервизорски ор­ган се соочи со пред­ из­викот на недоволна независност и самостојност, за­ради што како по­сле­ ди­ца беше нарушен континуитетот во нејзиното ра­ботење. Зависноста од из­вршната власт ја направи МАПАС не­усог­ла­сена со меѓународните прин­ ци­пи на супервизија, а исто така, доби кри­ти­ка во последните три извештаи на Европската комисија за постигнатиот про­грес(2009, 2010 и 2011 година). Заради постигнување на повисок степен на независност и ели­ми­нир­ а­ ње на политичките факторите кои влијаат врз самостојноста, потребна е про­мена и понатамошна реформа, со која органите на управување на МАПАС ќе ги избира орган, кој е самостоен и независен од извршната власт, а тоа е Собранието на Република Македонија. Оваа препорака се тем­­ ели врз основа на меѓународното искуство, еволуирањето на овој тип на регулаторни и супервизорски институции, како и на прилагодување на оп­штествено-политичкото опкружување на земјата. Клучни зборови: МАПАС, супервизија, капитално финансирано пензиско осигурување, независност, самостојност, меѓународна усогласеност. 47

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 Вовед Во изминатите дваесеттина го­ ди­н­ и, во пензискиот систем беа из­ ве­дени бројни параметрички ре­фор­ ми со цел да се обезбеди негова фи­ нан­сиска издржливост и соодветна адекватност на пензиите на долг рок, за сегашните и идни генерации на пенз­ ионери. Овој период, всушност, по­служи како подготовка за ор­га­ни­ зириње, дизајнирање и им­пле­мент­ а­ ција на структурната реформа, од­ носн­ о за воведување на повеќеслоен пен­ ­зиски систем во Република Ма­ке­ до­нија. Реформирањето на системот на­метна потреба од прилагодување на постојните, но и создавање на но­ ви субјекти во рамките на инс­ ­ти­ту­ цион­ алната инфраструктура на пен­ зис­киот систем. Така, во 2002 година бе­ше основана една многу значајна ин­ституција, Агенција за су­перв­ и­ зи­ја на капитално финансирано пенз­ иско осигурување- МАПАС (Зак­ он за задолжително капитално фин­ ансирано пензиско осигурување, С.В. 29/2002, чл. 46). Имено, МАПАС е супервизорско-регулаторно тело кое врши контрола врз работењето на пензиските друштва, кои упра­ву­ ва­ат со задолжителните и до­бров­ ол­ ни пензиски фондови. Во надл­ ежн­ о­ ста на МАПАС е и контролата врз чу­варот на имотот на пензиските фон­дови, како и на странските мен­ а­ џе­ри за инвестирање во странство. По­натаму, како важна функција може да се нагласи и водење грижа за кон­тинуирана транспарентност во ка­питално финансираното пензиско оси­гурување, бидејќи тоа е една од не­говите главни карактеристики. 1. Придонесот на МАПАС во супервизијата на пензиските фондови Целта за која се создаде ова ре­ гу­латорно тело, покрај заштита на ин­тересите на членовите на пенз­ ис­ кит­ е фондови е да придонесе за јак­ не­ње на свеста на јавноста за ка­рак­ те­ристиките на капитално фи­нан­си­ ра­ното пензиско осигурување, како и за поттикнување на развојот на ова оси­гурување. Воведувањето на ка­ пит­ ално финансираната компонента во пензискиот систем, за пошироката јав­ност претставуваше теоретска и ис­куствена непознаница. Во текот на из­минатите десеттина години, МА­ ПАС во голема мера придонесе пре­ ку најразлични облици на ко­му­ни­ка­ циј­а да го доближи значењето на це­ лите и принципите на работењето на пен­зиските друштва и пензиските фон­дови. Во интерес на граѓаните се во­деше јавна кампања, при што се да­ваше голем простор во објасн­ у­ва­ ње на придобивките од членување во фондовите и за кои целни групи е нај­поволно да учествуваат во ова оси­гурување. Во скромната шестгодишна ис­ тор­ ија од имплементацијата на за­ дол­жителното капитално фи­нан­си­ ра­но пензиско осигурување, МАПАС во континуитет создаваше клима за ра­ционализација на трошоците на сис­темот во целокупната ин­фра­ струк­тура во системот, вклучувајќи го др­жавниот и приватниот сектор. Це­ лио­ т овој напор е со цел да се при­ до­несе во поевтинување на системот на долг рок, а како краен ефект е 48

СТАТИИ вли­јанието врз висината на идните пенз­ ии. Во капитално финансираното пенз­ иско осигурување во Република Мак­ едонија, како трошоци нај­зна­чај­ ни се надоместоците кои се на­пла­ту­ ва­ат од придонесите(влезни тро­шо­ ци) и надоместокот кој се наплаќа од нето-средствата на пензиските фон­ до­ви(Закон за задолжително кап­ и­ тал­но финансирано пензиско осиг­у­ ру­вање, С.В. 29/2002, чл. 98, ст. 1). За појасно согледување и разбирање на дегресивното движење на тро­шо­ цит­ е, поедноставно е да се ана­ли­зи­ раат влезните трошоци кои ги нап­ла­ ќаат пензиските друштва, а во кој по­крај покривање на сопствените тро­шоци, содржани се трошоците и Зорица Апостолска за МАПАС, ФПИОМ и Чуварот на имот. Исто така, кога се прави оценка на трошоците, важно е да се има пред­вид дека надоместоците за­сно­ ва­ни врз придонесите, во почетните го­дини се релативно поголеми и тоа има краткорочно влијание врз ин­ди­ ви­дуалните сметки на членовите. Оправ­даноста за оваа состојба се гле­да во малиот обем на средства во по­четниот период, од кои делумно се фин­ ансира и воспоставувањето на инс­титуционалната инфраструктура на системот. Гледано на долг рок, над­­ оместокот од придонеси нема да има значајно влијание врз висината на пензијата затоа што ќе расте обе­ мот на акумулираните средства. Табела бр. 1: Движење на надоместоците кои се наплаќаат од пензиски фондови: Години На тендер 2005 Надоместок од придонеси(%) КБ Прво пензиско друштво НЛБ Нов пензиски фонд 9,9 9,9 Надоместок од средства(%)(КБ/ НОВ) 0,05 Од јануари 2006 8,5 8,5 0,05 Од јули 2007 7,9 7,9 0,05 Од февруари 2008 6,8 6,9 0,05 2009 6,8 6,5 0,05 Од јануари 2010 5,5 5,5 0,05 Од јануари 2011 4,5 4,5 0,05 Извор: Агенција за супервизија на капитално финансирано пензиско осигурување (2011) Од податоците презентирани во та­ бе­лата, може да се забележи дека сис­ темот започна да работи со вку­ пен надомет од придонеси од 8,5%, иако на тендерот за добивање до­ зво­ла, понудата изнесуваше 9,9% бид­ ејќи се постигна согласност за на­малување на 8,5%. Потоа, во јули 2007 година надоместокот се намали на 7,5%, а во 2008 година, на 6,8% (КБ), односно 6,9%(НЛБ)(Извештај за состојбите во капитално фи­нан­ 49

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 си­раното пензиско осигурување во 2010 година, 2011, стр. 51). Интенцијата за намалување на тро­шоците продолжи и понатаму, та­ ка што во 2010 година на­мал­ у­ва­ њето беше со најголем пад и тоа на 5,5%, за во 2011 година да се намали на 4,5%(Агенција за супервизија на ка­питално финансирано пензиско осиг­урување, 2011). Последната ра­ цион­ ализација на трошоците во 2010 и 2011 година, може да се смета ка­ко мерка за справување со пос­ ле­ ди­ците од економската и фин­ ан­си­ ска­та криза од 2008 година, а која имаш­ е влијание и врз намалување на приносите на пензиските фондови. Што се однесува до надоместокот кој се наплаќа од нето-средствата на пен­зиските фондови, тој е утврден со закон уште на почетокот од им­ пле­ментацијата на системот, и изн­ е­ су­ва 0,05%. МАПАС, како супервизор, има проа­­ ктивен пристап во вршењето на су­первизијата на субјектите кои по­д­ ле­жат на контролата и тоа на пен­ зис­ките друштва и Чуварот на имот. Тие контроли може да бидат редовни, а по потерба и вонредни, и тоа со те­ рен­ски и вонтеренски карактер. Кон­ тро­лите се со цел заштита на ин­те­ ре­сите на членовите на пензиските фон­дови и придонесуваат во зго­ле­ му­вање на сигурноста во законското ра­ботење, како и можноста од на­ вре­мени превентивни интервенции кај евентуално определени от­стап­ у­ ва­ња. Секоја календарска година се усво­јува годишна програма во која се утврдуваат видовите, времето и на­чинот на контролите, а во го­диш­ нит­ е извештаи за работењето на си­ сте­мот на транспарентен начин се да­ва отчет, меѓудругото, и за ре­зул­ та­тите од контролите. Овој извештај е јавно достапен за секој кој е за­ин­ те­ресиран, како и редовните ин­фор­ ма­ции презентирани во кварталните из­вештаи и месечните билтени обја­ вен­ и на веб страницата на МАПАС. 2. Предизвици со кои се соочува МАПАС МАПАС спаѓа во агенции кои се „организациони облици кои вршат стручни и со нив поврзани ад­мин­ и­ стра­тивни работи, преку примена на пазарните принципи, а истовремено, се задолжени да обезбедуваат уна­ пре­дување и развој”(Гризо, Гелевски, Да­витковски и Павловска-Данева, 2008, стр. 153). Со Законот за задолжително ка­ пит­ ално финансирано пензиско оси­ гу­рување, МАПАС има својство на пра­вно лице со јавни овластувања, а за своето работење одговара пред Вла­дата на Република Македонија (Закон за задолжително капитално фин­ ансирано пензиско осигурување, С.В. 29/2002, чл. 46, ст. 2, 3 и 6). Ор­ га­н­ и на управување на МАПАС се: упра­вен одбор, директор и заменикди­ректор, кои на предлог на мин­ ис­ те­рот за труд и социјална политика се именуваат и разрешуваат од стра­ на на Владата на Република Ма­ке­ до­нија. Ваквата законска поставеност на МАПАС, во почетните години, и покрај ограничената независност, се по­кажа како поефикасна и по­о­пе­ра­ тивн­ аодрегулаторенисупервизорски 50

СТАТИИ ас­пект. Но, како минуваа годините, со изборните циклуси сé поизразени беа политичките влијанија од страна на извршната власт, со што прак­тич­ но дојде до израз недоволната сам­ о­ стој­ност и независност на законската пос­ тавеност на институцијата. Како по­ткрепа на оваа ситуација, може да се наведат случаите кога во август 2006 и јули 2008 година, со промената на извршната власт, во исто време беа разрешени раководните и ор­га­ нит­ е на управување на МАПАС. И во двата случаја настана нарушување во континуитетот на работењето на МАПАС, сé до именување на новите ли­ца, на кои им беше потребно вре­ ме за да навлезат во проблематиката на капитално финансираното пен­ зиск­ о осигурување и работните про­ це­си во регулаторот. Како последица на тоа, почна одлив на веќе добро обучени кадри и слабеење на ка­па­ цит­ етот на самата институција, што може да стане закана по безбедноста во управувањето со пензиските фон­ до­ви. Во ваква констелација на од­ но­си, се стави под знак прашање не­ за­висноста, професионалноста и мож­носта за стручно работење, пред сé на раководниот, но и на управниот ор­ган на МАПАС. Најдрастичен при­ мер за нарушување на самостојноста и независноста на МАПАС беа за­ конс­ ките измени во 2010 година, по­ вр­зани со буџетирањето на сметките (Зак­ онот за изменување и доп­ ол­ну­ ва­ње на Законот за задолжително ка­питално финансирано пензиско оси­гурување, С.В. 171/2010, чл. 13). Имен­ о, со тие законски измени, со миг­рирањето на сметката на МАПАС, се уреди од вкупно акумулираните Зорица Апостолска сред­ства кои до тогаш беа на Бу­џет­ ска­та сметка на РМ, само 15% да се прен­ есат во деловна банка, а оста­ на­тите 85% да останат во Буџетот на РМ. Ако се навратиме на тоа дека пра­ ­вото на сопственост на пен­зис­ки­ от фонд им припаѓа на неговите чле­ нов­ и, со ова законско решение ин­ди­ рек­но се прави грубо одземање на со­пственота на членовите , без ни­ какв­ а основа тие средства да се за­ др­жат во Буџетот на РМ и да се сме­ та­ат како негов прилив, односно при­ ход. Согласно Законот за за­дол­жи­ телн­­ о капитално финансирано пе­н­ зис­к­ о осигурување, МАПАС се фи­ нан­с­ ира преку пензиските друштва со наплаќање на надомест и тоа ка­ ко дел од уплатените придонеси за пензиско осигурување кои чле­нов­ и­ те ги издвојуваат од платата(За­кон за задолжително капитално фин­ ан­ сирано пензиско осигурување, С.В. 29/2002, чл. 56, ст. 3). Овој на­до­мест има за цел да обезбеди соз­да­вање и функционирање на ка­па­цит­ етн­ о су­ пер­визорско тело кое е основано ис­ клуч­ ително за заштита на интересите на членовите на пен­зиск­ ите фондови и поттикнување на раз­војот на ка­пи­ та­лно ф­и­нан­си­ра­ното пензиско оси­ гу­рување. Меѓутоа, со чинот на за­ конс­ кото одземање на 85% од Бу­џе­ тот на МАПАС, се одзема и можноста за финансирање на обуките и на­та­ мошн­ о остручување на постојните и но­вовработените лиц­ а, како и од­зе­ ма­ње на финансиската моќ за соз­да­ вањ­ е на подобри техн­ ички услови за работа, како: зајакнување на дата цен­тарот, замена на информатичката 51

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 опрема и технологија со посовремена, и сл. Практично, оваа законска мер­ ка ќе значи застој, која ед­но­вре­мен­ о не­гативно ќе се одрази врз севк­ уп­ ниот развој на идниот капацитет и осо­временување на МАПАС како су­первизорски и регулаторен орган. Гледано од уставен аспект, со ова се нарушува уставното право на сопс­ твеност и е спротивно на од­ред­ бите на македонскиот Устав(Устав на Република Македонија, 1991, чл. 30, ст. 2 и 3). Поточно, сопственоста создава права и обврски, и треба да служи за доброто на поединецот, ка­ ко и дека никому не можат да му би­ дат одземени или ограничени соп­ стве­н­ оста и правата, кои прои­ з­ле­гу­ ваат од неа. Сето ова води кон гу­бе­ ње на сигурноста во правниот систем и заштита на сопственоста на чле­но­ вите на пензиските фондови, а со тоа и губење на сигурноста во ре­гу­ ла­т­ орот. Во последните три години, МА­ ПАС сé посериозно се соочува со пред­и­ звик кој е идентификуван од страна на Европската комисија во рамките на годишните извештаи од неј­зината редовна евалуација за по­ стигн­ атиот напредок за добивање на датум на започнување на пре­го­во­ рите со Европската унија. МАПАС, како регулатор и супервизор на при­ ват­ните пензиски фондови е предмет на таа евалуација и во 2009 година, во Годишниот извештај(Commission Staff Working Document the Republic of Macedonia 2009-Progress Report, 2009, стр. 43), ставот на Европската ко­мисија кон институционалната ин­ фра­структура во македонскиот пен­ зис­ки систем е, дека МАПАС ја нема по­требната самостојност како ре­гу­ ла­тор. Особено се сугерира на не­оп­ ход­носта од зголемена самостојност во поглед на буџетирањето, из­вес­ту­ ва­њето и назначувањето на ди­рек­то­ рот и членовите на Управниот одбор на МАПАС. Исто така, неодамна објавениот Извештај на Европската комисија за прогресот на Република Македонија во 2011 година, продолжува со кри­ ти­ката во поглед на недоволната независност на МАПАС(Commission Staff Working Document the Republic of Macedonia 2011-Progress Report, 2011, стр. 37). Во Извештајот се за­ бе­лежува и несоодветно работно ис­ куст­ во на раководниот кадар, како и сла­беењето на административниот ка­пацитет на институцијата, со по­ја­ ва на одлив на стручниот кадар. Во рам­ките на досегашното светско ис­ куст­ во, воспоставени се меѓународни стандарди и практики во вршењето на супервизија на пензиските фон­ до­ви. Меѓународната организација на пензиски супервизори(ИОПС) ги има систематизирано и објавено основ­ните/најважните десет принц­ и­ пи на супервизија(International Organisation of Pension Supervisors, 2010). Почнувајќи од 2007 година, со од­лука на Управниот одбор(Агенција за супервизија на капитално фи­нан­ си­рано пензиско осигурување, 2007), МАПАС е полноправна членка на ИОПС, што значи дека како основа и по­литика во вршењето на су­пер­ви­ зија се определи да ги следи прин­ци­ пите на супервизија на ИОПС. 52

СТАТИИ До кој степен и кои од меѓ­у­на­ род­ните принципи на контрола ќе ги применува МАПАС, ќе зависи од ра­ звојот на оваа пензиска ком­по­нента на осигурување, како и од неј­зин­ иот статус и институционална пос­ та­ве­ ност. До сега, сé уште нема це­лосна усогласеност со ИОПС Прин­ципите (IOPS PRINCIPLES OF PRI­VATE PENSION SUPERVISION, 2010, стр. 6), особено со Принципот 2: Не­за­ висност, со кој се бара су­пер­виз­ ор­ ските тела да имаат опер­ а­тивна не­ зависност. Според де­фи­ни­цијата во ИОПС документот, во кој се де­фин­ и­ рани сите принципи, ка­ко опер­ а­тив­ ност се подразбира„де­ка во се­кој­ дневното работење и одлучување, су­первизорското тело има ав­тон­ ом­ ност врз управувањето со соп­ с­ тве­ нит­ е активности. На пов­ исоко, пов­ е­ ќе политички ори­ен­тирано ниво, су­ пер­визорските агенц­ ии би можеле да се предмет на вла­дини или по­ли­ тичк­ и влијанија кои се вон нивна кон­ тро­ла, дури мо­же да постои и ме­ѓу­ фа­за каде се бар­ а одобрување од мин­ истер за прим­ ена на определени ак­тивности кои вклучуваат иск­ луч­ у­ ва­ње или одземање на дозволата на учес­н­ и­кот на пазарот”. Понатаму, во ис­т­ иот документ се вели дека„обез­ бе­д­ у­ва­њето на независност, ста­бил­ ­ ност и автономија, особено се важни за се­ниорското ниво на раководители. Пред­лагањето, именувањето и раз­ решувањето на директорот на су­ перв­ изорското тело треба да се направи со експлицитни процедури и транспарентни механизми”(IOPS PRINC­­ IPLES OF PRIVATE PENSION SU­PERVISION, 2010, стр. 6). Ако се земе предвид сегашната Зорица Апостолска по­ставеност на МАПАС, долгорочно би можело да се очекува сер­ и­озно слабеење на нејзиниот су­пер­ви­зор­ ски капацитет заради од­ле­ва­ње на стручн­ иот кадар во кој се ин­вес­ти­ра­ ни време и средства од донаторски фон­дови. Исцрпувањето на изворите за обуки и стручни усо­вршувања, ос­ тан­ увањето во најг­о­лем дел на не­до­ вол­но обучен, па дури и несоодветен ка­дар за вр­ше­ње на супервизија за­ ра­ди пар­тиски вра­ботувања, ја води МАПАС кон сис­ те­матско опаѓање на су­пер­ви­зо­р­скио­ т и регулаторен ка­ па­цит­ ет. Ова оста­ва простор суп­ ер­ ви­з­ и­раните суб­јекти да станат до­ми­ нан­тни, па дури и да се наметнат над су­пер­ви­зо­рот со прифаќање на нивни ба­ра­ња и правила во упра­ву­ вањето со средствата на пен­зис­ките фондови. Впрочем, за овој факт веќе има ис­ка­жа­но за­гриж­­ еност и Ев­роп­ ска­та Ко­мис­ ија во својот последен Из­вештај за нап­ р­ е­докот на РМ во 2011 година, ме­ѓу останатите за­бе­ леш­ки и дека МАПАС„има огра­нич­ е­ но влијание над институциите врз кои врши суп­ ер­в­ изија”(Commission Staff Working Document the Republic of Macedonia 2011-Progress Report, 2011, стр. 37). Соочувањето со овој предизвик во супервизијата, последователно ќе има свое влијание врз сигурноста и потребната заштита на интересите на сегашните и идни членови на пен­ зиските фондови. Недостигот на сил­ на и авторитетна контрола над ин­ вестирањето на средствата на пен­­ зиските фондови, како и на тро­шо­­ ците на капитално фин­ ан­си­ран­ о­т­о пензиско осигурување, би мо­ж­ ело да резултира со негативен ефект врз ви­ 53

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 сината на идните пензии од оваа ком­ понента на пензиското оси­гу­рув­ ањ­ е. Исто така, ова би мо­же­ло да ја поткопа и довербата кај јавноста во овој сис­ тем која се град­ еше повеќе години, осо­бено кај потенцијалните чле­нови во до­бро­вол­ното пензиско оси­гу­рув­ а­ ње, кое сé уште е на многу скромно ни­во и има потреба од по­сил­ ен развој. До­к­ олку МАПАС, како над­лежна инс­ ти­т­ уција за јакнење на свеста кај јав­ носта за бенефитите од ова оси­гу­ру­ ва­ње, не успее да од­гов­ ор­ и на овој пред­извик, се доведува во прашање од­ржливоста на до­бров­ ол­ните пен­ зис­ки фондови и опас­ност од губење на вредноста на вло­же­ните средства заради малиот, од­носн­ о недоволниот обем на сред­стват­ а во доброволните пен­з­ иски фондови. 3. Компаративен преглед на меѓународни и домашни супервизорски органи Кога станува збор за статусот, пред кого одговараат, кој им врши над­зор и нивото на самостојноста и не­з­ ависноста на супервизорските те­л­ а, во меѓународни рамки по­стој­ат различни решенија. Некои ин­стит­ у­ ции својата одговорност ја сносат пред законодавните органи, други пред извршната власт(влади или со­в­ ет на министри), а дел од нив пред ре­сорните министерства. Табела бр. 2: Компаративен преглед на супервизорски органи во Регионот: Споредбени елементи Назив на институцијата Хрватска Агенција за над­зор на фи­ нан­сиски услуги (HANFA) Србија Бугарија Народна банка на Србија, по­ себн­ и сектори Комисија за финансов надзор(FSC) Полска Агенција за супервизија на осигурителни ком­па­ нии и пензиски фон­ дови(PFSA) Органи на институцијата Директор и Совет на Аген­ цијата со 11 члена/орган со јавни овла­сту­ вања Сектор за над­зор на пензиски фон­ дови и Сек­тор за надзор на Комисија со претседател и шест членови Претседател и Канцеларија на Комисијата Кој ги именува и разрешува органите Собранието на Хрватска, на предлог на Владата на Хрватска Гувернер на Народна банка на Србија Народно Собрание на Бугарија Претседателот на Советот на министри Пред кого одговараат ин­стит­ уции­ те (из­вес­ту­вање) Одговара пред Собранието на Хрватска. Поднесува извештај до Владата и Собранието Пред Гувернерот на Народна банка на Србија Одговара пред Народното Собрание на Бугарија. Поднесува извештај до Собранието Годишен извештај до Советот на министри Повеќе извори: Bulgarian financial supervision Comission, 2011; Narodna banka Srbije, 2011; Polish financial supervision Commission, 2011; Hrvatska Agencija za nadzor finansiskih usluga, 2011. 54

СТАТИИ Кај сите овие институции спор­ е­ ­д­ е­ни на меѓународно и домашно ни­­ во, може да се забележи ви­сок сте­ пен на независност, би­деј­ќи во нај­го­ лем дел изборот и раз­реш­­ увањето на органите на рак­ ов­­ одење и упра­ Зорица Апостолска ву­вање го врши парламентот. Исто та­ка, за сво­ја­та ра­б­ ота одговараат пред за­ко­но­дав­ниот дом, под­не­су­ вај­ќи му го­диш­ ен извештај за сост­ ој­ бит­ е во ка­пит­ ално финансираното пен­зиско оси­гу­рув­ а­ње. Табела бр. 3 Компаративен преглед на супервизорски органи во Република Македонија: Споредбени елементи Органи на институцијата Народна банка на Република Македонија Комисија за хартии од вредност Гувернер и Совет на НБРМ Претседател и четири члена на Комисијата Државен завод за ревизија Главен државен ревизор и негов заменик Агенција за супервизија на осигурување Совет на експерти на Агенцијата составен од четири члена Кој ги именува и разрешува органите Собранието на РМ, на предлог на Прет­се­дателот на РМ Собранието на РМ, на предлог на Владата на РМ Собранието на РМ на предлог на Собра­ниската комисија за избор и именување Собранието на РМ, на предлог на Владата на РМ Пред кого одговараат институциите (известување) Одговара пред Собранието на РМ. Поднесува годишен извештај до Собранието Пред Собранието и Владата на РМ. Поднесува годишен извештај до Собранието Одговара пред Собрание на РМ. Поднесува годишен извештај до Собранието Одговара пред Собрание на РМ. Поднесува годишен извештај до Собранието Повеќе извори: Закон за Народната банка на Република Македонија, 2010; Закон за хартии од вредност, 2005; Закон за државна ревизија, 2010; Закон за супервизија на осигурување, 2010. Споредено со Република Македонија, па дури и со супервизорите во до­ маш­ни рамки, МАПАС ја нема таа по­требна самостојност. Таа сé уште е зависна од извршната власт и под­ лож­на на нејзино влијание особено по изборните циклуси и промена на политичката гарнитура. 55

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 4. Препораки за јакнење на капацитетот и унапредување на супервизијата на капитално финансираното пензиско осигурување Како резиме на погоре де­тек­ти­ ра­ните предизвици со кои се соочува МАПАС, може да се заклучи дека сите потекнуваат од ист извор, од­но­ сно сите се настанати поради не­до­ вол­ната независност на инс­ти­туц­ иј­а­ та. Оттука, заради постигнување на по­висок степен на независност и ели­минирање на политичките фак­ то­рите кои влијаат врз самостојноста, по­требна е промена и натамошна ре­ форма, со која органите на упра­ву­ вање на МАПАС ќе ги избира ор­ган, кој е самостоен и независен од из­ вршната власт, а тоа е Собранието на Република Македонија. Оваа пре­ по­рака се темели врз основа на ме­ ѓун­ ародното искуство, ево­лу­и­ра­ње­то на овој тип на регулаторни и су­пер­ визорски институции, како и на при­­ лагодување на општествено-по­ли­­ тич­кото опкружување на земјата. На овој начин, при смена на по­ли­тич­ката гарнитура, па дури и само на еден член на Владата на РМ- ми­ни­с­т­ ерот за труд и социјална по­лит­ и­ка, би се елиминирала можноста од пар­тиски, политички или личен при­ти­сок/ре­ ван­шизам кон ди­рек­то­рот, за­ме­никди­ректорот или член­ о­ви­те на Управ­ ни­от одбор. Тоа, пак, би вли­јае­ ­ло врз од­ржување на по­треб­ни­от конт­ и­ну­и­ тет во работењето на МА­ПАС, која ка­ко супервизор, прет­ста­в­ ува иск­ лу­ чи­телно важна инс­ ти­ту­ција во ста­ бил­носта на ка­пит­ алн­ о фин­­ ан­си­ра­ но­то пензиско оси­гу­ру­ва­ње. Со оглед на тоа што препораките на ЕК сé уште не се спроведени во целост, или некои од нив се не­со­од­ вет­но применети(промена на бу­џе­ ти­рањето), извештаите за по­стигн­ а­ ти­от напредок во последните години, во делот на самостојноста на МАПАС, јасно укажуваат на неусогласеноста со европските стандарди во су­пер­ви­ зијата. Исполнувањето на усло­ви­те од ЕК значи уште еден мотив по­ве­ќе во прилог на обезбедување на по­ голема независнот на су­пер­виз­ о­рот. Ако на ова се додаде потребата од примена на светските су­пер­ви­ зор­с­ ки принципи стандардизирани од Меѓународната организација на су­п­­ ервизори- ИОПС, поточно на Прин­ц­­ ипот 2 Независност , станува уште посилна неопходноста од таа са­мостојност, со што МАПАС ќе ја ста­в­ и во редот на стабилни су­пер­ви­ зор­­ и, без чести промени и надвор од влиј­­анието на извршната власт. Како инструмент за по­стигн­ у­в­ а­ ње на статус со потребна не­за­вис­ ност на МАПАС, препорачлива е ско­р­ а трансформација на нејзината по­с­ та­веност, преку измена на пос­ тој­ на­та легислатива. Поконкретно, по­ треб­на е интервенција во Законот за за­должително капитално фин­ ан­си­ ра­но пензиско осигурување, и тоа во Гла­ва 5- Агенција за супервизија на ка­питално финансирано пензиско оси­гурување, која се однесува на: прав­ниот статус, пред кого одговара, над­лежностите, овластувањата, из­ вес­т­ увањето и буџетирањето на МА­ ПАС. 56

СТАТИИ Зорица Апостолска Користена литература • Агенција за супервизија на капитално финансирано пензиско осигурување(2011) Извештај за состојбите во капитално финансираното пензиско осигурување во 2010, стр. 51 • Агенција за супервизија на капитално финансирано пензиско осигурување(2011) Надоместоци. Посетено на 2.12.2011 на интернет страницата на МАПАС, http://www.mapas.gov.mk/wbstorage/files/Nadomestoci%20vo%20 vtoriot%20stolb%20%283%29%202011.pdf • Апостолска З.(2010) Republic of Macedonia-asisp Annual Report(part on pensions), European Commission. http://www.socialprotection.eu/files_db/903/asisp_ANR10_FYR_ Macedonia.pdf • Bulgarian financial supervision Comission,(2011) Sazdavane i Struktura. Посетено на 12.11.2011 на интернет страницата на ФСЦ http://www.fsc.bg/Sazdavane-bg-24, http://www.fsc.bg/Struktura-bg-26 • Гризо, Н. Гелевски, С. Давитковски, Б. Павловска-Данева, А.(2008) Административно право, Скопје: Правен факултет, стр. 153. • Hrvatska Agencija za nadzor finansiskih usluga, Regulativa, Mirovinski fondovi. Посетено на 12.11.2011 на интернет страницата на ХАНФА http://www.ripe.hanfa.hr/hr/regulativa/mirovinski-fondovi/ • International Organisation of Pension Supervisors,(2010) IOPS PRINCIPLES OF PRIVATE PENSION SUPERVISION, стр. 6. Посетено на 2.12.2011 на интеренет страницата http://www.iopsweb.org/dataoecd/59/7/40329249.pdf, http://www.mapas.gov.mk/wbstorage/files/IOPS_principles_of_supervision. pdf • Narodna banka Srbije,(2011) Sektor dobrovoljnih penziskih fondova u Srbiji, Посетено на 12.11.2011 на интернет страницата на НБС http://www.nbs.rs/internet/latinica/62/index.html • Polish financial supervision Commission, Objectivs and Organisaton. Посетено на 12.11.2011 на интернет страницата на КНФ http://www.knf.gov.pl/en/About_us/Tasks_and_objectives/index.html, http:// www.knf.gov.pl/en/Images/KNF_organisational_chart_tcm81-8078.pdf • Секретаријат за европски прашања,(2009) COMMUNICATION FROM THE COMMISSION TO THE EUROPEAN PARLIAMENT AND THE 57

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 COUNCIL Commission Staff Working Paper The Republic of Macedonia 2009, Progress Report Accompanying the document, Посетено на 25.11.2011 на интернет страницата на СЕП, стр. 43 http://www.sep.gov.mk/content/Dokumenti/MK/EK_izvestaj_2009_mk.pdf • Секретаријат за европски прашања,(2011), COMMUNICATION FROM THE COMMISSION TO THE EUROPEAN PARLIAMENT AND THE COUNCIL. Commission Staff Working Paper The Republic of Macedonia 2011, Progress Report Accompanying the document. Посетено на 25.11.2011 на интернет страницата на СЕП, стр. 37 http://www.sep.gov.mk/content/Dokumenti/MK/PR_2011_mk.pdf • Устав на Република Македонија,(1991) чл. 30, ст. 2 и 3, Посетено на интернет страницата http://www.pravo.org.mk/documentDetail.php?id=538 • Закон за задолжително капитално финансирано пензиско осигурување.„Службен весник на РМ”, бр. 29/2002 • Закон за изменување и дополнување на Законот за задолжително капитално финансирано пензиско осигурување,„Службен весник на РМ”, бр. 171/2010 • Zakon o izmjenama i dopunama Zakona o obaveznim i dobrovoljnim mirovinskim fondovima, Narodne novine, 63/00 • Закон за Народната банка на Република Македонија,„Службен весник на РМ”, бр. 158/2010 • Закон за хартии од вредност,„Службен весник на РМ”, бр. 95/2005 • Закон за државна ревизија,„Службен весник на РМ”, бр. 66/2010 • Закон за супервизија на осигурување,„Службен весник на РМ”, бр. 88/2010 58

СТАТИИ Зорица Апостолска The contribution and the challenges for the supervision of the fully funded pension insurance in the Republic of Macedonia Summary This work is dedicated to the establishment, development and improve ment of the supervision of fully funded pension insurance. The structural reform of the pension system made it necessary to adjust the existing and to create new institutions within the institutional infrastructure. In 2002, a very important institution was established, the Agency for Supervision of Fully Funded Pension Insurance – MAPAS . Namely, MAPAS is a super visory and regulatory body that controls the operations of the pension com panies that mange the mandatory and voluntary pension funds. In its ten years of existence this supervisory body had faced the challenge of insuf ficient independence, which as a consequence led to interruption in the continuity of its operations. The dependence from the executive authorities disabled MAPAS to be harmonized with the international supervision prin ciples, and caused MAPAS to be criticized in the last three Progress Re ports of the European Commission(2009, 2010 and 2011). In order to achieve a higher level of independence and to eliminate the political factors that influence the independence, further change and re form are needed, by which the managing bodies of MAPAS would be elect ed by a body, independent from the executive government, and that body is the Parliament of the Republic of Macedonia. This recommendation is based on the international experience, on the evolution of this type of regu latory and supervisory institutions, and to the adjustment to the social and political environment in the country. Key words: MAPAS, supervision, fully funded pension insurance, independence, harmonization. 59

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 60

364.694-73(497.7):340.13 М-р Роберт Величковски , Министерство за здравство, Скопје Проф. д-р Фимка Тозија , Институт за јавно здравје, Медицински факултет, Скопје Состојба и предизвици во социјалната и здравствената за ш тита на лицата со инвалидност во Република Македонија: служби во заедницата и нивниот придонес Резиме Во денешно време генерално е прифатено дека лицата со инвалидност имаат право да живеат во заедницата и да користат социјална и здрав­ стве­на заштита во рамките на заедницата, како и сите останати гра ­ ѓ­ани. Зем­ ајќи го ова предвид, Владата на Република Македонија пре­зема се­ рио­ зни чекори за реформски процеси во системот на: со­циј­ал­ната за­ шти­та, здравствената заштита, образованието, транспортот и врски и кул­турата, кои се насочени кон промена на грижата за лицата со ин­ва­ лидност од институциите, во грижа на заедницата. Сту­дијата се заснова врз преглед и анализа на постојните официјални по­датоци од релевантни институции за оваа проблематика. До­пол­ни­ тел­но е користен прашалник, со цел да се соберат податоци за увид во мом­ енталната состојба на национално ниво, дистрибуиран до владини орг­анизации, граѓански здруженија(НВО), професионални организации, јав­ ни организации за здравство и социјална заштита, како и директно вклу­чување на лицата со инвалидност, следејќи го нивниот слоган:„Ни­ што за нас, без нас”. Правото на лицата со инвалидност да живеат независно и да се вклучат во заедницата, како и останатите луѓе, е утврдено во член 19 од Кон­ вен­цијата на Обединетите нации за правата на лицата со инвалидност, која Република Македонија ја потпиша во 2007 година, а ратификува 61

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 оваа година. Ова укажува на фактот дека остварувањето на правото за са­мостојно живеење е од фундаментално значење, како за разбирање на оваа Конвенција, така и за натамошните чекори кои водат кон проц­ е­ сот на нејзина целосна имплементација во Македонија. Системот на грижа за лицата со инвалидност во Република Македонија е во процес на континуирано подобрување. Во 2010 година е донесена ре­видирана Национална стратегија за изедначување на правата на ли­ ца­та со инвалидност во Република Македонија 2010-2018. Сепак, глав­ ни­те предизвици се следните: во Република Македонија не постои На­ цион­ ален регистар на лица со инвалидност, официјалната социјална ста­тистика е видлива само за лица со инвалидност кои добиваат раз­ лич­ни форми на социјална помош, вклучувајќи ги и лицата сместени во со­цијални установи за долгорочна нега. Освен тоа, сé уште некои здрав­ствени работници гледаат на инвалидноста чисто од медицински ас­пект и имаат интенција да се однесуваат кон неа повеќе како кон хро­ нич­н­ а здравствена состојба, отколку како кон социјален проблем кој мо­ж­ е да се ублажи со примена на холистички пристап. Правната рамка за категоризација на лицата со инвалидност е широко критикувана, би­ деј­ќ­ и се смета дека ги ограничува можностите на лицата со инвалидност при целосно остварување на своите права. Сите овие предизвици тре­ ба да се земат предвид при создавањето на интегриран кохерентен сис­тем. Проц­ есот на поставување на лицата со инвалидност во институциите мора да се реформира, при што процесот на деинституционализација треба да биде поддржан и одржлив од сите фактори во системот. Освен тоа, потребен е мултисекторски пристап кон грижата за оваа категорија на население, така што интегрираниот систем на заштита да биде изграден и оперативен, како на централно, така и на локално ниво. Клучни зборови: лица со инвалидност, служби во заедницата, здравствена заштита, социјална заштита, легислатива. 62

СТАТИИ Вовед М-р Роберт Величковски, Проф. д-р Фимка Тозија Правото на лицата со ин­вал­ ид­ ност да живеат самостојно, со ед­ накви можности за избор како и дру­ гит­ е луѓе, е зацртано во членот 19 од Конвенцијата на Обединетите на­ции за правата на лицата со инв­ ал­ ид­ ност(Генерална Асамблеја на Обе­ динетите нации, 2007). Ова право претставува основа за изедначување на можностите на ли­цата со инвалидност, бидејќи ис­ то­т­ о е темел за еднаквост во сите сфер­ и на животот. Сепак, ре­ал­и­за­ циј­ата на уживањето на ова право, исто така претпоставува фун­да­мен­ тал­ни пром­ ени во неколку сектори во опш­ тест­ вото. За да се живее са­ мо­стојно и вклучено во заедницата, по­требно е да се обезбедат достапни служби во истата, физички достапни и отво­рен­ и за сите лица со инв­ а­лид­ ност, структурите за донесување на од­лу­ки на локално ниво да бидат до­ стапн­­ и, итн. На овој начин, ре­ализ­ а­ циј­ата на правото на самостојно жи­ ве­ење е клучно за целосно имп­ ле­ ме­н­тирање на Конвенцијата на Обе­ ди­нетите на­ции за правата на лицата со инв­ а­лид­ност. Создавањето на вистински усло­ ви за самостојно живеење е ком­ плек­сен процес, што бара акција на си­те политички нивоа- меѓународно, ев­ропско, национално, регионално и локално ниво, како и вклучување на сите засегнати страни, меѓу кои: ор­ га­низациите на лицата со ин­ва­лид­ ност, локалните власти, на­цион­ ал­ ните влади и европските креатори на по­литики. Со потпишувањето, и особено со ратификувањето на меѓународните акти, државите се задолжуваат да ги извршат неопходните напори и за­ла­ га­ња за подобрување, обез­бе­ду­ва­ ње и унапредување на жи­вотн­ а­та средина, со што би им се овозможило на лицата со посебни потреби да учествуваат во општествениот живот, како и да можат да ги остваруваат чо­вековите слободи и права без преч­ки и предрасуди. На 30 март 2007 година, Конвенцијата за пра­ва­ та на лицата со инвалидност беше потп­ ишана од страна на Република Македонија и истата на 5.12.2011 година беше ратификувана заедно со Факултативниот протокол на Кон­ венц­ ијата, и на тој начин стана дел од националниот правен систем. И покрај тоа што во многу држави оваа Конвенција е ратификувана, сеп­ ак критиките од меѓународните ор­г­а­низации за заштита на чо­ве­ко­ вит­ е права се големи, затоа што за­ штит­­ а­та што се дава не е во со­глас­ но­ст со стандардите на Конвенцијата и на земјите во Регионот. Во тој контекст не треба да ги изо­с­тавиме светските алармантни по­д­ атоци во врска со инвалидноста, имено: o Околу 15% од вкупното на­се­ле­ ние во светот, или една ми­ли­јар­ да луѓе живеат со инвалидност; (СЗО, 2011) o Лицата со посебни потреби го со­чинуваат најголемото и нај­пот­ це­н­ уваното малцинство во све­ 63

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 тот;(Европски форум за лица со инвалидност, 2011) o Нивното учество во социјалниот живот е многу мало. На национално ниво особено се забележуваат следните предизвици (Величковски и Чичевалиева, 2010): та со инвалидност, што го отеж­ ну­ва обединувањето при со­би­ ра­ње на податоците и при нивна анализа. o Се користат нестандардизирани крит­ ериуми за категоризација на лиц­ ата со инвалидност. o Голем број на лица со инв­ а­лид­ ност кои живеат во институции; Материјал и метод o Нееднаквости при обезбедување на услуги; Истражувањето се заснова врз o Неадекватна институционална гриж­ а за лицата со инвалидност; пре­глед и анализа на постојните офиц­­ ијални податоци од релевантни ин­ституции за оваа област. o Проблеми со обезбедување на За целите на Здравствената поддршка на семејствата; мре­жа на Југоисточна Европа, во ко­ o Јавна стигма и недостаток на ја активно членува Република Мак­ е­ пер­цепција за правата на лицата до­нија веќе 10 години, преку поп­ ол­­ со инвалидност; нув­ ање на прашалник беше спро­в­­ е­ o Постоење на различни крит­ ер­ и­у­ ден процес на прибирање на по­да­то­ ци од различни релевантни фак­тори, ми за регистрирање на деца со со цел да се обезбедат ре­ле­вантни пре­чки во развојот во различни по­датоци за деца со пречки во ра­ ин­ституции. Не постои На­цио­ ­на­ зво­јот(Величковски и Чи­че­ва­ли­ева, лен регистар на лица со ин­ва­ 2010). Во овој процес беа вклу­чени: лид­ност, како би можело да се Ми­нистерството за здрав­ство, Ми­ прават анализи кои ќе придонесат нис­терството за труд и со­циј­ал­на по­ за успешно креирање на на­цио­ лит­ ика, Министерството за обра­зо­ нал­ните политики.(Статистиката ва­ние и наука, Министерството за е достапна само за лицата кои кул­тура, Институтот за јавно здрав­ј­е, користат одредени услуги. Луѓ­е­ Фон­дот за здравствено осиг­у­рување, то, особено децата, кои се чуваат граѓански здруженија(По­лио-Плус, дома, не се вклучени во било Порака, Провита), На­цио­ ­на­лниот со­ каква статистика.) вет на инвалидски орга­ни­зации, Кан­ o Невоедначена, различна терм­ и­ це­ларијата на СЗО во Скопје, Канц­ е­ но­логија за инвалидноста се ко­ ла­ријата на УНИЦЕФ во Скопје, Цен­ рис­ти во различни правни до­ку­ та­рот за здравствена за­штита на мен­ти- како на пример во: За­ко­ мај­ки и деца, Центарот за ризичнонот за социјална заштита, За­ко­ но­вородени, и др. нот за заштита на детето, Стра­ Дополнително беа користени ра­ тег­ија за еднакви права на ли­ца­ з­лични методолошки пристапи: ин­ 64

СТАТИИ М-р Роберт Величковски, Проф. д-р Фимка Тозија тер­вјуа, студии, дискусии, состаноци, тркалезни маси, преку кои беа ис­ тра­жувани одделни аспекти за со­ стој­бата и правата на лицата со ин­ ва­лидност во државата. Правна рамка ки да обезбедат уживање на лицата со инвалидност на своето право и нив­но целосно вклучување и учество во заедницата. Конвенцијата за правата на детето дава заложба на следните права: Правата на лицата со инв­ а­лид­ ност се содржани во многубројни ме­ ѓу­народни документи кои им нам­ ет­ ну­ваат на државите-потписнички да преземаат активности со цел да се по­добрат животните услови на ли­ца­ та со инвалидност. Меѓународно законодавство во однос на правата на лицата со инвалидност Конвенција за правата на лицата со инвалидност Како што е пропишано во член 1 од оваа Конвенција, нејзината цел е: „уна­предување, заштита и обез­бе­ду­ ва­ње на целосно и еднакво уживање на сите човекови права и основни слободи на лицата со инвалидност, како и унапредување на по­чи­ту­ва­ ње­то на нивното вродено до­сто­ин­ ство”. Членот 19 од Конвенцијата кон­кретно го уредува прашањето око­лу независното живеење и вклу­ чен­ ост во заедницата на лицата со ин­валидност. Земјите-потписнички на оваа Конвенција го признаваат прав­ ото на еднаквост на сите лица со инвалидност да живеат во за­ед­ ниц­ ите по избор како и другите и пре­земаат ефикасни соодветни мер­ o На детето со ментални или фи­ зич­ки пречки во развојот треба да му се овозможи уживање на це­лосен и достоинствен живот, со поттикнување на са­мо­стојн­ о­ ста и олеснување на неговото ак­ тивн­ о учество во заедницата; o На децата со пречки во развојот, државата треба да им обезбеди посебна нега и да ја поттикнува и обезбедува помошта на детето кое за тоа ги исполнува условите, за­висно од расположливите сред­с­ тва и од состојбата на де­ те­то и условите на родителот и на другите лица кои се грижат за него; o На овие деца државата треба да им обезбеди ефикасен пристап за да добијат: образование, обу­ ка, здравствена заштита и ре­ха­ бил­ итација, со цел да се под­гот­ ват за што е можно поцелосна оп­штествена интеграција и ли­ чен развој, вклучително и кул­ту­ рен и духовен развој. Оваа Конвенција преку посебни членови дава осврт и на тоа како возрасните и владите треба да соработуваат за да се погрижат сите деца да ги остваруваат своите права (чл. 43-54). 65

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 Национално законодавство во делот на социјалната и здравствена заштита и инклузивноста на лицата со инвалидност Согласно Уставот на Република Македонија(„Службен весник на РМ“, бр. 52/91), државата е обврзана да води посебна грижа и да обезбеди посебна помош на немоќните и не­ спо­собните за работа граѓани, да обез­бедува посебна заштита на ли­ ца­та со инвалидност и да создава услови за нивно целосно вклучување во општествениот живот(чл. 35). Др­ жа­вата мора да создава услови за фор­мална и практична еднаквост на лицата со инвалидност со другите граѓани, така што освен за основните човекови права и слободи, треба да се грижи и за нивните специфични потреби, за подобрување на нивната состојба преку соодветна законска регулатива, нејзина доследна прак­ тич­на примена и подигање на свеста кај секој граѓанин, а особено кај политичките субјекти и службените ли­ца кои ја креираат и ја спроведуваат по­литиката за остварување на пра­ ва­та на овие лица. Секторот за труд и социјална по­ ли­тика е примарна движечка сила за развојот на заштитата на лицата со инвалидност. Се чини дека за лицата со инвалидност првенствено е важно да се разбере инвалидноста како сос­тојба на телото и умот, а не како бо­лест. Очекувањата на лицата(и де­цата) со инвалидност сé уште не се исполнети. Иако нормативно по­ стој­ат правни акти во оваа област, незадоволството, главно, про­из­ле­гу­ ва од лошото, нецелосно и/или не­ин­ фор­мираното спроведување на ис­ ти­те, како и нецелосното вклучување на различни фактори при из­гот­ву­ва­ ње на овие акти. Таков е примерот со решавање на прашањето за ка­те­ го­ризација на лицата со инвалидност, како основа за остварување на другите права, што е утврдено во Правилникот за оцена на спе­циф­ ич­ ни­те потреби на лицата со пречки во физ­ ичкиот или психичкиот развој („Службен весник на РМ“, бр. 30/20). Треба да се напомене дека на хо­ризонтално ниво има многу до­ стигн­ увања. Законот за социјална за­штита(„Службен весник на РМ“, бр. 79/09) специфицира дека со­ци­ јал­ните служби се подеднакво до­ стапн­ и за сите граѓани и под еднакви услови, исто така, вклучувајќи ги и инвалидизираните лица. Законот за заштита на детето(„Службен весник на РМ“, бр. 98/00) го овозможува правото да добиваат посебен детски до­даток, што е предвидено како фи­ нан­сиски додаток за ин­вал­ и­ди­зи­ра­ ни­те деца до 26-годишна возраст, кои имаат физичка и интелектуална ин­валидност(чл. 24). Јавните детски градинки организираат згрижување и воспитување на децата со физичка, или интелектуална инвалидност(чл. 48). Со Законот за вработување на инвалидни лица(„Службен весник на РМ“, бр. 44/00) се регулираат по­ себ­ните услови за вработување и ра­ботење на лицата со инвалидност и се обезбедуваат бенефиции за фирм­ ите кои вработуваат ин­ва­ли­ди­ зир­ ани лица. Еден од негативните 66

СТАТИИ М-р Роберт Величковски, Проф. д-р Фимка Тозија аспекти на овој Закон е тоа што не ги охрабрува претпријатијата да враб­ о­ ту­ваат родители на деца со пречки во развојот, практика која може да им помогне на овие семејства во по­ до­брувањето на нивната финансиска состојба. Законот за инвалидски организации(„Службен весник на РМ“, бр. 89/08) го уредува основањето и стандардите на организациите, За­ ко­нот за семејство(„Службен весник на РМ“, бр. 84/08) предвидува за­ штит­ а на децата со пречки во раз­во­ јот против семејно насилство, Зак­ о­ нот за работни односи(„Службен вес­ник на РМ“, 62/05) експлицитно предвидува забрана на диск­ рим­ ин­ а­ циј­а во однос на трудот. Подз­ а­кон­ скио­ т Акт за критериумите за избор на згрижувачко семејство(„Службен весник на РМ“, бр. 63/06), ги предв­ и­ ду­ва стандардите за избор на згри­ жу­вачките семејства(видот и бројот на корисниците кои можат да се смес­туваат во згрижувачко семејство, видот и обемот на услугите од соц­ и­ јал­на заштита што се предвидени за лице кое треба да се згрижи, потоа на висината на надоместокот на тро­ шо­ците за сместување и над­ о­мест­ о­ кот за згрижување). Здравствената легислатива предв­­ идува високи стандарди на здрав­ствена заштита на лицата со инвалидност, особено за децата со пречки во развојот. Во согласност со член 3 од Законот за здравствена заштита(„Службен весник на РМ“, бр. 38/91) секој има право на заштита на здравјето. Заради остварување на одредени права во случај на бо­ лест и повреда и други права од здравствената заштита утврдени со овој Закон, врз начелата на заемност и солидарност, се предвидува за­ дол­жително здравствено оси­гу­ру­ва­ ње. Предвидено е бес­плат­но здрав­ ство за деца до 18 го­дин­ и. Всушност, тоа е во доменот на хоризонталното за­конодавство, како и некои пос­ пе­ циф­ ични, вертикални програми, како Про­грама за здравствена заштита на лицата со ментални растројства во Република Македонија- 2010 го­ дина. Еден огромен чекор напред во заштитата на правата на пациентите е направен со усвојувањето на: За­ кон­ от за ментално здравје(„Службен весник на РМ“, бр. 71/06), Законот за заштита на правата на пациентите („Службен весник на РМ“, 82/08), како и со измените на Законот за здравствено осигурување(„Службен весник на РМ“, бр. 67/09), според кои, на сите граѓани- државјани на Република Македонија им се обез­бе­ дува здравствено осигурување со целосен пакет на здравствени услуги. Состојба- достигнувања во достапноста и вклученоста на лицата со инвалидност Во 2001 година, Владата на Ре­ пу­б­ лика Македонија усвои На­цио­ ­ нал­на стратегија за изедначување на правата на лицата со инвалидност во Република Македонија(„Службен весник на РМ“, бр. 101/01) која ги ад­ рес­ ираше прашањата за: заштита, обра­зование, рехабилитација, оспо­ со­бување и вработување на ин­ва­ 67

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 лид­ните лица и во истата се оп­фа­те­ ни повеќе аспекти: превентивата, ра­ната детекција, раната диј­аг­ност­ и­ ка и раниот третман; предучилишното воспитување, основното, средното и ви­сокото образование; оспо­соб­ у­ва­ ње­то и вработувањето, семејниот, оп­штествениот и културно-забавниот живот; обезбедување на услови(во семејства, центри за полудневно и целодневно згрижување, како и ста­ ционарно згрижување во устан­ ов­ и со мали капацитети и во станови за живеење на мали групи на инвалидни лица) за сите оние инвалидни лица од потежок степен кои имаат потреба од таква помош, и други. Следејќи ги заложбите за по­чи­ ту­вање на човековите права и за­ цврс­тување на општество без дис­ крим­ инација, придобивките од ра­ зво­јот на овој план низ ратификување на повеќе меѓународни документи кои недвосмислено ја определуваат прип­ адноста на Република Мак­ е­до­ ни­ја во кругот на демократските др­ жа­ви, Владата на РМ во 2010 година до­несе Ревидирана Национална стра­тегија за изедначување на пра­ ва­та на лицата со инвалидност во Република Македонија(2010-2018). Според податоците добиени од За­водот за социјални дејности, инс­ ­ ти­туционалната заштита на лицата со инвалидност се остварува преку мрежа на институции зависно од потребите на корисниците и нивната возраст, и тоа: Заводот за ре­ха­бил­ и­ тац­ ија на деца и младинци- Скопје, за деца и младинци со умерена и тешка интелектуална попреченост; Установата за сместување на лицата со тешка и длабока интелектуална по­преченост- Специјалниот завод Демир Капија и Заводот за заштита и рехабилитација Бања Банско Стру­мица, кој: згрижува, негува, еду­ цир­ а и рехабилитира лица со те­лес­ на инвалидност. Согласно Законот за социјална заштита(„Службен весник на РМ“, бр. 79/09), право на паричен на­до­ ме­с­ток за помош и нега од друго лице има лице над 26-годишна воз­ раст: со умерени, тешки и длабоки пре­чки во менталниот развој; со по­ тешк­ а и најтешка телесна по­пре­че­ ност; сосема слепо лице; како и лице со трајни промени во здравствената состојба, на кое му е неопходна по­ мош и нега од друго лице заради тоа што не може само да ги задоволува основните животни потреби, доколку ова право не може да го оствари врз основа на други прописи. Освен тоа, преку Стратегијата за де­институционализација во сис­те­ мот на социјална заштита(20082018), донесена од страна на Вла­ дата на РМ во јануари 2008 година, се дава јасна политичка изјава за намерата за намалување на стапките на лицата со инвалидност сместени во институции. Здравствениот сектор, како еден од приоритетите на Владата на РМ, има значајно место во раното откривање на ризичната бременост, која потенцијално би можела да резултира со раѓање на новороденче со ментално или физичко оште­ту­ва­ ње, како и во подобрувањето на здравјето на мајките и децата, како 68

СТАТИИ М-р Роберт Величковски, Проф. д-р Фимка Тозија најранливи групи. Министерството за здравство продолжува да подд­ р­ жув­ а иницијативи за унапредување на здравствената состојба на мајките и децата и има направено значителен напредок во намалувањето на по­ сна­талната смртност и смртноста на децата. Во Република Македонија е из­ готв­ ена Национална листа на ризикфак­торите кај новородените деца, која е унифицирана за целата земја. Цел­та е рана детекција на ризично нов­ ородените деца, нивно на­вре­ме­ но следење според одредена ди­на­ мика и потреба за рана интервенција. Со оглед на тоа што во Македонија раѓањата во најголем процент се вршат во болниците(околу 98%), покрената е иницијатива за имп­ ле­ мен­тација на неонатален скрининг во породилишта, со цел рана ин­тер­ ве­нција од можна појава на инв­ а­лид­ ност. Во Македонија се врши следење на состојбата на тироидната жлезда. Дополнително, согласно Законот за евиденции во областа здравство („Службен весник на РМ“, бр. 20/09), Институтот за јавно здравје работи на изготвување на национален ре­ гист­ ар за деца со пречки во развојот. днев­ниот живот, како и можност за врш­ ење на обука за нивнта работна активност. Дневниот центар може да се основа како јавна или приватна ин­ституција за социјална заштита, а може да се заснова и како дел од организациската установа за со­ци­ јал­на заштита или друго правно лице(Завод за социјални дејности, 2005). Во Македонија овие дневни цен­три се отворени од страна на Ми­ нис­терството за труд и социјална по­ ли­тика, согласно Законот за со­циј­ал­ на заштита. Спроведеното истражување по­ ка­жа дека во Република Македонија се отворени вкупно 23 дневни цен­ три за деца со пречки во развојот, ка­ ко посебни организациони единици во надлежни јавни центри, и тоа во: Крива Паланка, Берово, Битола, Гев­ ге­лија, Гостивар, Делчево, Кав­ а­дар­ ци, Кичево, Куманово, Прилеп, Про­ биш­ тип, Скопје(лоцирани во на­сел­ бата Железара и во населбата То­ пан­ско Поле), Тетово, Велес, Штип, Ви­ница, Ресен и Крушево и еден Днев­ен центар за деца заболени од це­ребрална парализа во Скопје(ло­ цир­ ан во населба Капиштец), Ма­ке­ дон­ски Брод(Манастирец), Дебар, ка­ко и новоотворениот Дневен цен­ тар во Општина Чаир- Скопје. а) Дневни центри Во светот, дневните центри(ДЦ) за лица со инвалидност обез­бе­дув­ а­ ат: дневно згрижување, продуктивна ра­ботна активност, работна терапија и други активности за овие лица, со цел да се вклучат самите во се­кој­ Главно, овие центри предлагаат два типа на услуги, и тоа: • Поддршка за децата преку ор­га­ низиран престој(обично 5 дена во неделата со вклучен превоз и храна); социјализација, односно 69

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 надминување на состојбата на со­цијална изолација на овие ли­ ца, заради нивно полесно адап­ ти­рање во нови средини; ра­звој на способностите и навиките (соз­даваат културно-хигиенски нав­­­­ ики и развиваат ко­мун­ и­ка­тив­ ни и работни способности, мо­то­ ри­ката и говорот), ре­хаб­ ил­ ит­ ац­ и­ ја; развиваат одредени ве­штини и способности, со што се зго­ле­ му­ва личната самостојност; вр­ шат позитивни промени во од­не­ су­вањето кај децата со пречки во раз­војот; градење на свеста за со­одветен и правилен однос кон ли­цата со инвалидност. • Поддршка за родителите преку преземање на грижата за детето во одреден период од денот, стручно-консултативна помош за одредени прашања поврзани со однесувањето или специфичните потреби на нивното дете и соз­да­ ва­ње на мрежа на социјална под­ дршка во заедницата. Во недостиг на доволни ка­па­ци­ те­ти во општеството, во овие дневни цен­три се вклучени и возрасни. Во процес е отворање на клубови за возрасни, со кои се очекува да се реши овој проблем, или во најмала мерка да се создадат услови за нив­ но одделување. Во дневните центри се опфатени вкупно 367 корисници, од кои 190 малолетни лица(до 18 години) и 177 полнолетни лица(над 18 години)(Табела 1). Во оваа бројка влегуваат и децата од Дневниот центар за деца со церебрална па­ра­ лиз­ а- Скопје, каде што со посебна про­грама е опфатена и т.н.„флук­ту­ ира­чка група“ од 10 деца кои ги ко­ рис­тат услугите на Дневниот центар од логопед, дефектолог и физијатар во одредени временски интервали и во одредено времетраење.(ЈУ За­ вод за социјални дејности- Скопје, 2011) Главната придобивка што овие ко­рисници ја уживаат е тоа што пре­ сто­јот во дневните центри им овоз­ мо­жува да живеат во сопственото семејство кое добива поддршка во гриж­ ата, со што се превенира сме­ сту­вањето на овие лица во инст­ и­ туции. 70

СТАТИИ М-р Роберт Величковски, Проф. д-р Фимка Тозија Табела 1. Број на корисници во дневни центри во РМ под МТСП според возраста Бр. Дневни центри(ДЦ): Берово Битола Велес Виница Гевгелија Гостивар Дебар Делчево Кавадарци Кичево Крива Паланка Крушево Куманово Мак. Брод (Манастирeц) Прилеп Пробиштип Ресен Свети Николе Скопје Железара Скопје Церебрална парализа Скопје Топанско Поле - Насмевка Тетово Штип Вкупно Отворени на: 2006 2003 2002 2007 2004 2006 2008 2002 2005 2005 1994 2008 2005 2002 2002 2005 2007 2010 2004 2005 2003 2002 2005 Вкупен број на корисници во ДЦ 15 23 18 13 14 15 7 17 20 17 27 10 27 9 22 10 7 10 17 25 6 22 16 367 Број на корисници во ДЦ до 18 години 5 14 2 2 7 11 2 6 13 12 2 9 13 5 13 4 3 15 21 6 11 14 190 Број на корисници во ДЦ над 18 години 10 9 16 11 7 4 5 11 7 5 25 1 14 4 9 6 4 10 2 4 11 2 177 Извор: ЈУ Завод за социјални дејности, 2011 Од Табелата се забележува дека голем процент на оваа категорија на население како корисници на дневен центар се лица над 18 години, и по­ крај тоа што целта на овие дневни центри е да предложат услуги за де­ ца со пречки во развојот до 18 години. Прич­ ината за оваа ситуација лежи во недостигот на алтернативни сер­ вис­ни служби во локалната заедница 71

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 за лица над 18-годишна возраст. Имајќи предвид дека повеќето од овие корисници се добро адаптирани во дневните центри и позитивната ин­теграција во групата придонесува за групна кохезија со други корисници, на оваа ситуација не се гледа како на проблем или тешкотија што треба да се надмине. Тие имаат изградено на­вики на секојдневно присуство во днев­ните центри и се целосно при­ фа­тени како корисници на услугите во овие институции. Од извршената надворешна ева­ лу­ација од страна на УНИЦЕФ во 2007 година(Дневни центри за деца со посебни потреби, 2007), може да се забележи дека најмногу корисници на дневните центри, според нивната ет­ничка припадност, се Македонци (64,4%), иако бројот на корисниците од албанска(19,2%) и ромска ет­нич­ ка припадност(8,2%) не е мал.(Ди­ ја­грам 1) Дијаграм 1: Структура на корисници на дневните центри според етничката прип­ ад­ ност 80,00% 70,00% 69,40% 60,00% 50,00% 40,00% 30,00% 20,00% 19,60% 10,00% 0,00% акедонци М Албанци 8,60% 2,50% Ром Т и урци 0,30% Срби Процент Најголемиот број корисници од ма­кедонска националност се сме­ стен­­ и во дневните центри во Крива Па­ланка, додека најголемиот про­ цент на корисници од турската на­ цио­­ ­нал­ност се сместени во днев­ни­ те цен­т­ ри во Тетово. Тоа е 40%(25) од вкуп­н­ иот број на корисници од турска на­ц­ ионалност во сите дневни центри во Република Македонија. (Дијаграм 2) 30 25 20 72 15 10 Македонци Албанци

СТАТИИ М-р Роберт Величковски, Проф. д-р Фимка Тозија Дијаграм 2: Број на корисници во различни дневни центри според етничката припадност 30 25 20 15 Македонци 10 Албанци Роми 5 Турци 0 Срби Вкупно Особено е важна улогата на гра­ ѓан­ските здруженија при обез­бе­ду­ вање на квалитетни услуги во за­ед­ ниц­ ата. Во таа насока, во државата функц­ ионираат 3 дневни центри(во Ско­пје, Радовиш и Охрид) ра­ков­ о­де­ ни од страна на Републичкиот центар за поддршка на лицата со инт­ е­лек­ ту­ална попреченост„Порака“. Овој Цен­тар, во согласност со Законот за социјална заштита, во подолг период наназад(уште од 1984 година) пер­ ма­нентно ја иницираше потребата од создавање на дневни центри пред надлежните институции на вла­ ста. Републичкиот центар за подд­ р­ шка на лицата со интелектуална по­ пре­ченост„Порака“, со поддршка на Фон­дацијата„Институт Отворено оп­ ште­ство- Македонија“, во 2001 го­ди­ на започна со имплементацијата на проектот:„Поддршка на семејствата во превенција од инст­ и­туц­ ион­ а­лиз­ а­ циј­а“. Проектот овозможува пред­ усло­в­ и за отворање на дневни цен­ три во местото на живеење, во кои адо­лесцентите со интелектуална по­ пре­ченост се опфаќаат со програми за развивање на вештини за са­мо­ стој­но живеење, спроведувани од: де­фектолози, социјални работници и психолози. Членовите од 113, до 123 од За­ кон­ от за социјална заштита, го утвр­ дув­ аат вршењето на активностите од областа на социјалната заштита од страна на здруженијата на граѓани, ка­де што Министерството за труд и соц­ ијална политика учествува во обез­б­ едување на дел од средствата на­м­ енети за вршење на активностите на здруженијата за социјална за­шти­ та во врска со интелектуално ин­ва­ лид­ и­зираните лица кои можат да се од­н­ есуваат на разни услуги, како што се оние за: самостојно живеење, прив­­ ремено сместување, центрите за дневен престој, мали групни до­ 73

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 мо­ви. Сепак, заради нивно успешн­ о функционирање во општеството, по­ требно е да бидат поддржани од стра­н­ а на Владата и владините инс­ ти­туции, како политички, така и фи­ нан­сиски. б) Згрижувачки семејства Во последните години особено се забележува згрижување на деца во згрижувачки семејства, како една позитивна трансформација која води од институционализација, кон де­инс­ ти­туционализација на оваа ка­те­го­ри­ ја на населението. Оваа тенденција ја покажуваат и податоците од Зав­ о­ дот за социјални дејности кои имаат рег­истрирано 155 згрижувачки се­ мејс­ тва во кои се згрижени 220 деца, од кои 96 со пречки во развојот. Во пракса, оваа форма е раз­ви­е­ на само во неколку градови, особено: Скопје, Прилеп, Македонски Брод, Ко­чани, Крушево и во Велес, а од септември 2007 година се бележат 106 згрижувачки семејства каде што се сместени вкупно 173 деца(Завод за социјални дејности, 2011). Ми­нис­ тер­ството за труд и социјална по­ли­ ти­ка го стимулира квалитетот на згри­ж­ увачките семејства преку зна­ чај­н­ и промени во законодавството (на тој начин создавајќи можности за вра­б­­ отување, фондови за нивно функ­ц­­­ ионирање и донации наменети за децата сместени во згрижувачки се­м­ ејства). За поддршка на јавните со­ц­ ијални центри во општините каде што нема успех во развојот и во зго­ ле­мувањето на квалитетот на гри­жа­ та на веќе постојните згрижувачки се­мејства, предвидена е стручна по­ мош и поддршка и стимулирање на семејствата да ги прифатат децата со пречки во психичкиот развој од по­млада возраст. Табелата 2 го покажува бројот и со­односот на децата со пречки во раз­војот во згрижувачки семејства, со­гласно податоците добиени од За­ во­дот за социјални дејности во 2011. Интелектуална инвалидност 60 Физичка 40 инвалидност 20 Комбинирана инвалидност 0 Хронично болни деца 74

СТАТИИ М-р Роберт Величковски, Проф. д-р Фимка Тозија Податоците покажуваат дека нај­г­олем број на деца со пречки во раз­в­ ојот во овие семејства се со ком­б­­­ инирана инвалидност, за раз­ли­ ка од хронично болните деца, каде број­от е многу мал. Особено позитивен резултат се бележи во тоа што во згрижувачкото семејство детето добива сместување, грижа и нега како во биолошкото се­ меј­ство и многу често децата сме­ сте­н­ и во згрижувачките семејства пос­­ етуваат и дневен центар во ме­с­ то­т­ о на живеење и истите парични прав­­ а како во биолошкото семејство. Важноста на човечките капацитети при обезбедување на служби во заедницата во унапредувањето на состојбата на децата со инвалидност Човечките капацитети во унап­ ре­ ду­вањето на состојбата на лица со инвалидност се од голема важност и тоа од најраниот период, диј­аг­нос­ти­ цир­ ањето на инвалидноста, па сé до нивн­ ата социјализација и ин­те­грац­ и­ ја во општеството. Податоците добиени од праш­ ал­ ник­ от укажуваат дека во уна­пре­ду­ ва­њето на состојбата на лицата со инв­ алидност се вклучени: здрав­ стве­н­ и работници, социјални ра­бот­ ниц­ и, психолози, посебно обучени обра­зовни кадри и неквалификуван пер­сонал, но не се доставени по­да­ тоц­ и за нивниот број(Величковски и Чич­ евалиева, 2010). За оваа ка­те­го­ ри­ја на население особено е важно пер­соналот кој работи со нив да ја прим­ енува Меѓународната клас­ и­фи­ ка­ција на функционирањето, ин­ва­ ли­дноста и здравјето(а не само Ме­ ѓу­народната класификација на бо­ле­ сти: МКБ-10), која гледа на инв­ а­лид­ но­ста како на мултидимензионален концепт кој се заснова врз динамична ин­теракција и нејзината непосредна физичка и социјална околина. Светските искуства покажале де­ ка грижата за лицата со ин­вал­ и­д­ност треба да започне уште во ра­на­та воз­раст и да вклучи мул­ти­ди­с­цип­ ли­ нар­ни тимови на здравствени и дру­ ги професионалци кои треба да по­ се­дуваат знаења и вештини во по­го­ лем број дисциплини и за улогата која секој професионалец ја игра во грижата за децата со пречки во раз­ во­јот, зошто само преку нивната ко­ ор­динирана активност со семејства­ та мо­жат да бидат опфатени сите по­т­ ре­би на овие лица. Овие мултидисциплинарни ти­ мов­ и треба да имаат познавање и за сите услуги и служби кои се достапни за оваа категорија на граѓани(пар­ко­ ви, рекреативни катчиња, библиотеки, и сл.). Партиципацијата на ро­ди­те­ ли­те е особено значајна во из­ра­бот­ ка­та на индивидуализираните пла­ нов­ и за семејството. Заклучоци и препораки: Со оглед на горенаведеното, вид­л­ иво е дека системот за грижа за лиц­ ата со инвалидност со обез­бе­ду­ ва­ње на служби во заедницата во Реп­ ублика Македонија, постојано се 75

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 подобрува, но сé уште се соочува со големи предизвици кои се однесуваат на градење на интегриран и ко­хе­ рен­тен систем. Досегашното ис­кус­ тво покажа дека не е доволно само да се затворат институциите за да се обез­беди вклученост на лицата со ин­валидност во општеството. Пред­ ус­лов за тоа е:  Да се работи во насока на до­ след­на примена на законите и унап­ редување на правата на ли­ ца­та со инвалидност во гра­ѓан­ ско­то општество;  Иницирање на законски можности за поттикнување на еднакво учес­ тво и вклучување на лица со ин­ ва­лидност во општеството;  Воспоставување на ефикасна мре­жа од квалитетни услуги во за­едницата, односно развивање на сервисни служби во местото на живеење, според принципите за изедначување на можностите на оваа категорија на население.  Надоместоците кои ги користат згри­жувачките семејства, по­треб­ но е да бидат достапни и за био­ ­ лош­ките семејства, особено во слу­чаи каде и двата родитела не­ ма­ат засновано работен однос, како и за самохрани родители кои имаат дете/лице со инв­ а­лид­ ност.  Развивање и зајакнување на со­ циј­алните сервиси за лица со ин­ ва­лидност(особено за лица над 18-годишна возраст), односно раз­вој и зајакнување на ква­ли­те­т­ ни сервисни служби: дневни цен­ три, социјални клубови, сервисни служби за самостојно живеење, лич­ни асистенти, служби за под­ др­шка при вработување, итн.  Лиценцирање и акредитација на по­н­ удувачите на сервисните служ­б­ и, развивање на стандарди за квалитет и процедури за фи­ нан­сирање, како и за мониторинг и евалуација на истите.  Да се обезбеди поддршка(по­ли­ тич­ка и финансиска) на граѓански организации кои работат во об­ лас­та на инвалидност, со цел да се обезбеди континуитет и одр­ ж­ ливост на нивните сервисни служ­би. Секако, посебно е значајно да се за­цврсти соработката и директното вклу­чување на лицата со ин­вал­ ид­ ност во процесот на креирање на по­ ли­тиките кои влијаат врз нивниот жи­ вот, особено во однос на правото на самостојно живеење. Доколку сакаме да постигнеме вис­тински резултат, потребен е сис­ те­матски пристап заснован врз прин­ цип­ от на„ mainstream“(вклучување во ре­довните текови). 76

СТАТИИ Користена литература: М-р Роберт Величковски, Проф. д-р Фимка Тозија 1. Величковски Р. и Чичевалиева С.(2010). Деца со пречки во развојот во Македонија- Анализа, Скопје: Министерство за здравство. 2. Влада на Република Македонија(2010). Национална стратегија за изедначување на правата на лицата со инвалидност во Република Македонија 2010-2018. 3. Генерална Асамблеја на Обединетите нации, Конвенцијата на Обе­ ди­нетите нации за правата на лицата со инвалидност: Резолуција (усво­ена на Генералната Асамблеја на 24 јануари 2007. А/РЕС/61/106, по­с­ етено на интернет страницата на Обединетите нации на 27.11.2011: http://www.un.org/disabilities/convention/conventionfull.shtml 4. Генерална Асамблеја на Обединетите нации. Конвенцијата за пра­ва­ та на детето, 20 ноември 1989, посетено на интернет страницата на Канцеларијата на Високиот комесар за човекови права при ОН, Совет на Европа, на 27.11.2011: http://http://www2.ohchr.org/english/law/crc. htmwww.coe.int/t/dg3/children/participation/CRC-C-GC-12.pdf 5. Завод за социјални дејности(2005). Упатство за начинот на ор­га­ ни­зација и работа на дневен центар за деца и младинци со умерена и тешка интелектуална инвалидност, Скопје: Завод за социјални дејности. 6. Закон за евиденции во областа на здравството(„Службен весник на РМ“, бр. 20/09). 7. Закон за заштита на правата на пациентите(„Службен весник на РМ“, бр. 82/08). 8. Закон за пензиско и инвалидско осигурување(„Службен весник на РМ“, бр. 80/93). 9. Закон за социјална заштита(„Службен весник на РМ“, бр. 79/2009). 10. Закон за употреба на знаковниот јазик(„Службен весник на РМ“, бр. 20/09 Република Македонија во 2009). 11. Закон за вработување на инвалидни лица(„Службен весник на РМ“, бр. 44/2000; 16/2004; 62/2005; 113/2005; 29/2007; 88/2008; 161/2008; 99/2009). 12. Закон за заштита на детето(„Службен весник на РМ“, бр. 98/2000; 17/2003; 65/2004; 113/2005; 98/2008; 107/2008; 83/2009; 156/2009). 13. Закон за заштита на правата на пациентите(„Службен весник на РМ“, бр. 82/2008, 12/09). 14. Закон за здравствена заштита(„Службен весник на РМ“, бр. 38/91; 77

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 Уставен суд- 73/92; 46/93 и 55/95 и пречистен текст- 17/97). 15. Закон за здравствено осигурување(„Службен весник на РМ“, бр. 67/09). 16. Закон за инвалидски организации(„Службен весник на РМ“, бр. 89/2008). 17. Закон за ментално здравје(„Службен весник на РМ“, бр. 71/2006). 18. Закон за работни односи(„Службен весник на РМ“, бр. 62/2005; 106/2008; 161/2008; 114/2009; 130/2009; 149/2009). 19. Закон за семејство(„Службен весник на РМ“, бр. 80/1992; 9/1996; 38/2004; 33/2006; 84/2008). 20. Инвалидноста како прашање на човековите права. Посетено на 21.11.2011 на интернет страницата на Европскиот форум на лица со инвалидност: http://www.edf-feph.org 21. Национална Стратегија за изедначување на правата на лицата со хендикеп во Република Македонија(„Службен весник на РМ“, бр. 101/01). 22. Правилник за критериумите за избор на згрижувачко семејство, видот и бројот на корисниците кои можат да се сместат во едно згрижувачко се­мејство, видот и обемот на услугите од социјална заштита што му се обезбедуваат на сместеното лице, висината на надоместокот на тошоците за сместување и на надоместокот за згрижување(„Службен весник на РМ“, бр. 63/2006). 23. Правилник за оцена на специфичните потреби на лицата со пречки во физичкиот или психичкиот развој(„Службен весник на РМ“, бр. 30/2000). 24. Светски извештај за инвалидност(„Службен весник на РМ“, 2011). Посетено на интернет страницата на СЗО на ден 30.11.2011: http:// www.who.int/disabilities/world_report/2011/en/index.html 25. Стратегија за деинституционализација во системот на социјална заштита(2008-2018), донесена од Владата на РМ во јануари 2008 година. 26. УНИЦЕФ, Дневни центри за деца со посебни потреби во РМ, Наоди од надворешна евалуација, декември 2007, стр. 14. 27. Устав на Република Македонија(„Службен весник на РМ“, бр. 52. 1991; 1/1992; 31/1998; 91/2001; 84/2003; 107/2005; 3/2009). 78

СТАТИИ М-р Роберт Величковски, Проф. д-р Фимка Тозија Robert Velichkovski , MSc, MPH, Ministry of Health, Skopje Prof. Dr. Fimka Tozija , Institute for Public Health, Medical Faculty, Skopje Situation and challenges in social and health care for Persons with Disabilities in the Republic of Macedonia: Community-based services and their benefits Resume Nowadays, it is generally accepted that people with disabilities share the same rights as other citizens to live within the community and to access so cial care and healthcare resources. In recognition of these rights, the Government of the Republic of Macedonia is undertaking significant reforms of the system of social care and healthcare, education, transport, communications and culture, whichaimed at shifting the provision of care for persons with disabilities from institutions to commu nity care. The study relies on a desk-study and a review of existing data from the offi cial data from relevant institutions for this issue. Additionally, the question naire has been used to gather data in order to assess the current situation at national level. The questionnaire was widely distributed to the governmental organizations, non-governmental organizations(NGOs), professional organ izations, healthcare and social care public organizations, and the direct in volvement of persons with disabilities, following their slogan“Nothing for us, without us”. The right of persons with disabilities to life independently and being included in the community with the same choices as other people do is set out in Arti cle 19 of the UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities, which Republic of Macedonia has signed in 2007. Thus, the realization of the right to independent living is fundamental to understanding the full implementa tion of this Convention and move forward toward its ratification process. 79

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 The system of care for persons with disabilities in the Republic of Macedonia has been undergoing continual improvement. In 2010 the National Strategy for Equalization of the Rights of Persons with Disabilities in the Republic of Macedonia 2010-2018(Revised) has been adopted. However, major challenges were as follows: In Republic of Macedonia there is no official national register of persons with disabilities; official social statistics are available only for persons with disabilities receiving various forms of social assistance, including persons placed in social institutions for long-term care. Still, some of health workers tend to regard disabilities as chronic health conditions rather than as social problems which may be alleviated and to which certain rehabilitation procedures are applicable. The legal framework for the categorization of persons with disabilities is widely criticized as limiting the possibilities for people with disabilities to fully exercise their rights. All this challenges need to be addressed in order to develop an integrated and coherent system. The process of placing persons with disabilities in institutions must be re formed. Therefore, the process of deinstitutionalization should be supported and sustained. Also, a multi-sector approach to the care of persons with dis abilities is necessary in order to develop and operate an integrated system of care at central and local level. Key words: persons with disabilities, community-based services, health care, social care, legislation. 80

364-787.9-056.83(497.7:=214.58) Вања Димитриевски Институт за етнологија и антропологија, Природно-математички факултет, Универзитет„Св. Кирил и Методиј“, Скопје ХОПС- Опции за здрав живот, Скопје Чија е оваа грижа? Културни и институционални бариери за пристап до социјални и здравствени услуги за Ромите кои употребуваат дроги Резиме Како резултат на културните норми и институционалните бариери, што не ја земаат предвид културата на Ромите, Ромите кои употребуваат дроги во Македонија, како и мнозинството Роми како заедница, живеат во услови на крајно маргинализирана општествена положба и сир­ о­маш­ ти­ја, што, од друга страна, ограничувачки влијае врз можностите за ис­ ко­ристување на нивното право на социјална и здравствена заштита. Ро­ мите кои употребуваат дроги искусуваат продлабочени нивоа на марг­и­ на­лизација, што е особено препознатливо во случаите кога се изразува на­мера за лекување на зависноста од дроги. Ромите кои употребуваат дроги немаат практика да бараат помош од инст­ итуциите за социјална и здравствена заштита заради проблеми на­ ста­нати како последица на употребата на дроги. Забележлива е не­до­ верб­ ата кон центрите за социјална заштита, а здравственото осигурување рет­ко го искористуваат и оние кои успеале да стекнат такво право, нај­ чес­то заради финансиска немоќ, но и заради недоверба кон институциите. Особено е сложена положбата на малолетните Роми кои употребуваат дроги, најмногу заради тоа што остварувањето на нивните права на со­ циј­ална и здравствена заштита првенствено зависи од нивните родители/ 81

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 ста­ратели. Несоодветната законска регулатива и несоодветните про­ гра­ми за лекување на зависност од дроги кај малолетни лица, особено за лица помлади од 16 години, претставува најголемата институционална ба­риера за лекување на зависноста од дроги кај малолетните Роми. Олеснителна околност за поефикасна социјална и здравствена заштита за Ромите кои употребуваат дроги се здруженијата на граѓани кои пре­ зе­мале улога на посредници меѓу Ромите и надлежните институции/ор­ га­низации. За да ги надминат слабостите на институционализираниот сист­ ем, овие здруженија овозможуваат одредени бесплатни социјални и здравствени услуги за Ромите кои употребуваат дроги. Сепак, нивната ра­бота не може, и не треба да биде покритие за службите чија работа се финансира од Буџетот на Република Македонија. Според постојните сознанија, остварувањето на правата на социјална сигурност е сложено прашање и бара мултидисциплинарен пристап, во кој остварувањето на граѓанските права ќе биде усогласено со културните вредности и начинот на живот на Ромите. Се разбира, тоа не е едноставно и бара вклучување на здружени напори на сите надлежни институции и организации и стручни лица од различни профили, но тоа е единствениот начин за исполнување на обврските и надлежностите што државата ги пре­зема кон своите граѓани за остварување на нивните права на рам­но­ пра­вен пристап до социјална и здравствена заштита. Клучни зборови/изрази : Роми, Роми кои употребуваат дроги, Роми кои ин­ јек­тираат дроги, малолетни Роми кои употребуваат дроги, опијати, опиоиди, соц­ ијална и здравствена заштита. 82

СТАТИИ Вања Димитриевски Во јуни 2011 година, во една релативно мирна населба во цен­та­ рот на Скопје се случил настан при­ лич­но невообичен за тој дел од гра­ дот, претежно населен со македонско на­селение. Група Роми, во една спо­ ре­д­на, непрометна улица, сред бел ден грабнале чанта од некоја воз­ рас­на жена и избегале. Само неколку мин­ ути пред да го слушнам ова све­ дош­тво, од, за мене блиска личност, ја видов истата таа група Роми и можев да забележам дека повеќето од нив беа малолетни, а вниманието ми го привлекоа со своето избувливо и бунтовничко однесување. Тоа, мо­ же­би, немаше да биде ништо не­оби­ чно, но во овој дел од Скопје никогаш претходно немам забележано Роми да крадат со толкава дрскост. Не дека не се случуваат кражби и не де­ ка другите кражби се помалку дрски, а уште помалку дека Ромите се ви­ нов­ни за сé, но Ромите кои доаѓале во тој крај секогаш настојувале да за­работат пари на легален начин. А, дека промената во однесувањето на Ро­мите е забележителна, по­твр­ду­ ва­а­ т и други лица, претежно женски, кои посведочуваат дека биле жртви на дрско изнудување пари, храна и/ или други материјални добра од ма­ ло­летните Роми кои просат на пло­ шта­дот„Македонија“, во центарот на Скопје. Забележливо е дека ваквото по­ ве­дение на поединци предизвикува не­трпеливост кон сите Роми, а во от­ сус­тво на самокритичност тешко мо­ же да се прифати дека овие окол­но­ сти може да се резултат на по­сто­ја­ ни­от игнорантски и дискриминирачки однос кон Ромите и нивните потреби. Очиг­ледно е дека неромското на­се­ ле­ние никогаш немало разбирање за Ромите и за нивниот начин на жи­ вот и секогаш настојувало да се ди­ стан­цира од Ромите. Ангус Фрејзер (An­gus Fraser) истакнува дека Ро­ми­ те во цела Европа, повеќе или по­ мал­ку, од своето доселување, биле из­ложени на постојана дис­крим­ ин­ а­ циј­а и прогон од властите на кои им пре­чела нивната номадска култура и кои се обидувале да ги интегрираат, прин­ удно или доброволно, во пос­ то­ ечк­ ите системи, или да ги протераат/ ис­требат. Неромското население, кое не можело да ги сфати обичаите и верувањата на Ромите и нивните про­фесии на гатачи/ки, забавувачи, пре­продавачи/ки, трговци со коњи, чес­ топати ги искористувало Ромите како дежурни виновници за сите не­ раз­јаснети криминални дела во на­ сел­бите што ги посетувале Ромите. (Фрејзер 2003) Ромите, пак, одбивале да ги прифатат институционалните облици на неромското население, ме­ѓу кое се населувале и инсистирале да ја задржат сопствената култура, за која сметале дека е чиста, на­спро­ ти нечистотијата на не-Ромите, а по­ ра­ди тоа останувале мар­гин­ а­лиз­ и­ ран­ и и, аналогно на тоа, без пристап до социјално и здравствено осиг­у­ру­ вање.(Фрејзер, 2003; Leeson, 2010; Боуви, 2009: 65-68) Но, Димитрина Петрова се спро­ тив­ставува на ваквите ставови и сме­та дека, иако во минатото било мо­жно Ромите да се дистанцирале од институциите на не-Ромите, од­ носн­ о на мнозинското население, не 83

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 е точно дека Ромите во денешно вре­м­ е одбиваат да комуницираат со постоечките институции. Таа на­гла­ су­ва дека тие се жртви на постојана дискриминација и маргинализација од страна на институциите кои не­ма­ ат разбирање за нивната сос­тој­ба и кул­тура.(Petrova 2003) Овој став го под­држуваат и Љатифа Шиковска и Аида Мустафовска, ромски здрав­ стве­ни медијатори во здружението на граѓани Х.Е.Р.А. и активисти во здружението„Амбрела” кои, врз основа на лични искуства, по­твр­ду­ ва­ат дека постојаниот диск­ рим­ ин­ а­ тор­ски и игнорантски однос на служ­ бе­ниците во надлежните институции/ орг­анизации, кај Ромите пред­из­вик­ у­ ва чувство на инфериорност и од­ бив­ност кон тие институции/орг­а­ни­ за­ции. Кога некој Ром, или некоја Ром­ка ќе стекне непријатно искуство, веста за тоа брзо се проширува и ос­ тан­ атите Роми се обесхрабруваат ду­ри и да појдат во конкретната инс­ тит­ уција/организација за да побараат услу­га што им е законски за­га­ран­ти­ рана. Во секој случај, независно од тоа да­ли културата на Ромите е за­сно­ва­ на врз постојана дискриминација, или постојаната дискриминација е ре­зултат на неразбирањето на ром­ ска­та култура, културата треба да се земе како значаен фактор при пла­ нир­ ањето политики што на Ромите ќе им овозможат рамноправен при­ стап до социјалните и здравствените услуги, законски загарантирани за сите граѓани на Република Ма­ке­до­ нија. 1. Пристап до здравствените и социјални услуги за Ромите Ромите се сметаат за нај­мар­ги­ на­лизирана и најсиромашна етничка заедница во Република Македонија, која живее на периферните делови од населбите и поизолирано од ос­та­ натите етнички заедници кои живеат во Македонија. Повеќето Роми се не­ вра­ботени и немаат постојан извор на средства за егзистенција. Живеат во повеќечлени семејства, во суп­ станд­ ардни услови, во куќи со не­до­ во­лен број простории. Голем број Ро­ ми не завршуваат основно обра­зо­ ва­ние, мал број од нив продолжуваат во средно образование, а само не­ кол­кумина продолжуваат со високо обра­зование.(Тозија 2008; Ристовска Дим­ итриевска 2003; Petrova 2003; Zoon 2001: 67-76) Земајќи ги предвид посочените карактеристики на Ро­ми­ те како заедница, може да се извлече за­клучок дека тие имаат и најголема по­треба од соодветен пристап до за­ кон­ски загарантираните социјални и здравствени услуги.(Собрание на РМ, 1991: член 34 и 39;„Службен весник на Република Македонија“, 1997; 2004; 2005а; 2005б; 2006; 2007; 2008; 2009а; 2009б; 2010а; 2010б) Сепак, обратнопропорционално на по­требите, Ромите важат за етничка заедница која има ограничен пристап до социјални и здравствени услуги, што дополнително влијае врз услож­ ну­вање на нивниот општествен ста­ тус и загрозување на нивната здрав­ ствен­ а состојба.(Тозија 2008: 62-63; Рис­товска Димитриевска 2003: 60; Zoon 2001: 104) За унапредување на 84

СТАТИИ Вања Димитриевски пристапот на Ромите до социјални и здравствени услуги, во 2005 година Министерството за труд и социјална политика изработило Национална стратегија за Ромите во Република Македонија, која делумно се совпаѓа со меѓународната програма„Декада за вклучување на Ромите 2005-2015“, во која учествува и Македонија.(Ми­ нистерство за труд и социјална политика, 2005) Но, и покрај из­вес­ нио­ т напредок забележан во 2007 го­ ди­на, целите зацртани со На­цион­ ал­ на­та стратегија за Ромите и Декадата за вклучување на Ромите, се далеку од целосното остварување.(Декада за вклучување на Ромите, 2008: 13, 25-26) Како главни причини за нем­ ож­ но­ста на многу Роми да ги остварат своите права на социјална заштита и здравствено осигурување се на­ве­ду­ ваат: • Нерегистрирање на новор­ о­ден­ чињата • Вонинституционалните брак­ ов­ и • Многучлените семејства • Необразованоста • Сиромаштијата Кај Ромите во Скопје сé уште е забележлива практиката децата да се раѓаат во домашни услови, а како последица на тоа, многу но­во­ро­ден­ чи­ња остануваат неевидентирани во Ма­тичната книга на новородените, што практично значи дека за инст­ и­ туц­ иите на системот тие не постојат. Според некои податоци, околу 23% од лицата без државјанство во Ма­ке­ до­нија се Роми и со оглед на тоа што по­веќето од нив се невработени, не мо­жат да остварат право на со­циј­ал­ но и здравствено осигурување.(Zoon 2001: 104, 107; Тозија 2008: 62-63) До­полнително отежнувачка околност е што ромските бракови најчесто се за­сноваат само врз ромската тра­ди­ циј­а и како такви не се евидентирани во надлежните институции, заради што брачните другари не можат да го кор­ истат здравственото осигурување на својот/та сопруг/сопруга.(Zoon 2001: 111-112) На претходната прак­ тик­ а се надоврзува практиката на Ро­мите за засновање многучлени се­мејства, затоа што според членот 30 од Законот за здравствена за­шти­ та, еден осигуреник кој освен себе оси­гурува повеќе од четири лица, мо­ра да плати дополнително здрав­ стве­но осигурување за секој нареден член кој го надминува законски пре­д­ вид­ ениот број од пет осигуреници. („Службен весник на Република Ма­ ке­донија“ 1997; Zoon 2001: 74-75, 110-111) Заради сиромаштијата, мно­ гу Роми не можат да си ги до­зво­лат ни оние здравствени услуги што се овозможени со здравственото оси­ гурување, но дури и кога можат да платат за одредени здравствени услу­ги, заради нискиот степен на обра­зование не знаат каде треба да се обратат и како да ги исполнат ба­ ра­ните услови за остварување на од­редена потреба.(Димитриевски 2011: 12-14) Опишаните околности се од­не­ су­ваат и на Ромите кои употребуваат дроги од скопските населби„Шуто Ори­зари“ и„Топанско поле“, со таа раз­лика што навиките поврзани со 85

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 употребата на дроги не само што мо­ жат да предизвикаат социјални и здрав­ствени последици кај пое­ дин­ е­ цот што употребува дроги, туку и кај не­говото семејство и пошироката оп­ штес­твена заедница(Буџакоски 2001: 123-132). Дополнително на тоа, за­ради општествениот статус што им е припишан како Роми, но и како ко­рисници на дроги, Ромите кои упо­ тре­буваат дроги се соочуваат со мул­типлицирани аспекти на марг­и­ на­лизација и дискриминација. 2. Здравствени практики и по­сле­ ди­ци поврзани со навиките за упо­ тре­ба на дроги Во 2000 година, за потребите на ХОПС- Опции за здрав живот, Скопје, го спроведов првото етнографско ис­ тра­жување за проценка на упо­тре­ба­ та на дроги меѓу Ромите од скопската населба„Шуто Оризари“. Врз основа на тие податоци, забележлив беше растечки тренд на употреба на опи­ ја­ти, претежно хероин, меѓу младите Роми од„Шуто Оризари“, иако во тој период тоа сé уште не беше многу распространета практика. Повеќето ис­питаници опфатени со тоа ист­ ра­ жу­вање, на почетокот воопшто не биле информирани за супстанцијата што ја употребуваат, и битно им било да уживаат во чувството, но уште по­ мал­ку биле свесни за можните штет­ ни последици за нивното здравје. На почетокот на 2011 година спро­ведов ново етнографско ист­ ра­ жу­вање, повторно за потребите на ХОПС, за проценка на инст­ и­туц­ ио­ нал­ните бариери и можностите за уна­предување на пристапот до со­ци­ јал­ни и здравствени услуги за Ро­ми­ те кои употребуваат дроги, со кое нај­многу беа опфатени Роми што упо­требуваат дроги од скопската населба„Шуто Оризари“, а во помал обем и Роми што употребуваат дроги од соседната населба„Топанско поле“. Со ова истражување беа ин­ тер­вјуирани 25 Роми кои упо­тре­бу­ ваат дроги и беа спроведени 28 оп­ сер­вации и 14 неформални раговори и писмени кореспонденции со Роми кои употребуваат дроги и вработени во институции и организации за на­ ма­лување на штети од употреба на дроги и превенција на ХИВ/СИДА. (Димитриевски 2011: 7-9) Последното истражување покажа дека опијатните дроги, најмногу хероинот, сé повеќе се употребуваат меѓу Ромите од овие населби, особено меѓу по­мла­ ди­те, и иако сега се забележуваше поголема информираност за дрогите, по­требата за опијати сé уште ја над­ мин­ уваше свесноста за ризикот за соп­ственото здравје.(Димитриевски, 2011) Меѓу Ромите кои употребуваат дроги, слично како и кај сите лица кои употребуваат дроги, се забе­ле­ жу­ва недостаток на практика за ко­ му­никација со матичен лекар за про­ бле­ми поврзани со употребата на дро­ги. Од вкупно 25 испитаници оп­ фа­тени со истражувањето, 19(76%) ис­питаници изјавиле дека се здрав­ ствен­ о осигурени преку член од се­ меј­ството или лично, преку Аген­циј­а­ та за вработување на Република Ма­ ке­донија. Сепак, само една ис­пит­ а­ нич­ка, од овие 19 што имаат здрав­ 86

СТАТИИ Вања Димитриевски стве­но осигурување, редовно, еднаш, до двапати месечно, оди на преглед кај матичниот лекар, а по потреба и кај лекар-специјалист. За лекарска ин­тервенција заради апцеси/пов­ ре­ ди настанати како последица на не­ пра­вилно и долготрајно инјектирање дроги не се обраќаат кај матичниот лекар, туку бараат помош од ме­ди­ цинс­ кото лице вработено во цент­ ри­ те за намалување на штети од упо­ тре­ба на дроги на ХОПС во„Шуто Ори­зари“ и/или во„Мавровка”. По­ мош од матичен лекар најчесто ба­ ра­ат за болести што не се директно по­врзани со употребата на дроги, или кога им треба рецепт за бенз­ о­ диа­зепини и/или аналгетици за да ги смират апстиненцијалните кризи до­ де­ка успеат да набават хероин или, во поретки случаи, метадон. Во секој случај, матичните лекари имаат раз­ бир­ ање за нивната зависност од опиј­ати/опиоиди и се обидуваат да им помогнат, но колку што може да се забележи од теренските податоци, понудената помош повеќе се заснова на општествените стереотипи за дро­гите, отколку на вистински по­да­ тоц­ и за дрогите и можности за ле­ку­ ва­ње на зависноста од дроги. Не постои точна евиденција, но според теренските податоци, меѓу Ром­ ите кои употребуваат дроги по­ стои голема стапка на смртност што на­стапува како последица на не­пра­ вил­но и прекумерно инјектирање дро­ги. Како што наведоа повеќе ис­ пит­ аници, Службата за брза помош не одговара на повиците за ин­тер­ вен­ција на лица предозирани со дро­ ги во„Шуто Оризари“, но и самите нагласуваат дека возилото за прва помош не би можело да пријде до не­кои делови од населбата во кои не­ма соодветна патна ин­фра­струк­ ту­ра, што претставува дополнителна пречка за остварување на правото за здравствено осигурување. Зависноста од дроги се смета за го­лема пречка и повеќето испитаници из­јавуваат дека сакаат да се лек­ у­ва­ ат, но податоците од постоечките служ­би во Скопје за лекување за­вис­ но­сти од опијати покажуваат мало прис­ уство на Роми зависни од опи­ја­ ти. Така, на пример, во 2010 година, на Одделението за прием, ди­ја­г­но­ стик­ а и интензивно лекување на зло­ упо­треба и зависност од дроги и дру­ ги психоактивни супстанции(поп­ у­ лар­но наречено„Стационар”), при Цент­ арот за превенција и третман на злоупотреба и зависност од дроги и други психоактивни супстанции (по­познат како„Кисела Вода”), само 11%(б=13) од вкупниот број пациенти биле Роми. Овде мора да се нагласи дека лекувањето во„Стационарот” на„Кисела Вода”, каде се применува ле­кување без примена на суп­сти­ту­ циск­ а терапија, популарно наречено „сува детоксикација”, е најпопуларен начин за лекување на зависноста од опијати/опиоиди меѓу Ромите. Спротивно на тоа, супс­ ти­ту­цис­ ка­та терапија со метадон е нај­не­по­ пу­ларен начин на лекување на за­ вис­носта од опијати/опиоиди, заради митот што преовладува меѓу Ромите во Скопје дека метадонот ги униш­ту­ ва коските и белите дробови. Во 2010 година, метадонска терапија прим­ але само 9 Роми, што изнесува 87

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 само 1,97% од вкупниот број пац­ ие­ н­ ти на сите програми за лекување на зависност од опијати/опиоиди во Цен­тарот за превенција и третман на злоупотреба и зависност од дроги и други психоактивни супстанции. Како што наведува д-р Лилјана Игња­това, раководител на Центарот за превенција и третман на зло­упо­ тре­ба и зависност од дроги и други псих­ оактивни супстанции, во еви­ ден­цијата на болницата се забелжува дека односот меѓу пациентите Ма­ке­ дон­ци и пациентите Албанци е ре­ци­ проч­но еднаков на односот меѓу Ма­ ке­донците и Албанците во вкупниот број население во државата, но бројот на пациентите Роми е далеку по­низок од реципрочната за­ста­пе­ ност во државни размери. Според теренските податоци, про­г­­рамата за лекување на зав­ ис­ ност со примена на супституциска терапија со бупренорфин, што ја спро­ведува ЈЗУ Универзитетска кли­ ни­ка за токсикологија, е многу поп­ о­ пу­ларна меѓу Ромите кои упо­тре­бу­ ваат опијати, но според изјавите на д-р Андон Е. Чибишев, малку Роми побарале третман на оваа програма. Недостатокот на документи за лич­на идентификација со кои би го оствариле правото на здравствено осигурување е една од главните при­ чи­ни зошто Ромите поретко се реш­ а­ ва­ат да се лекуваат од за­висн­ ост од опиј­ати/опиоиди. На тоа се на­до­вр­ зу­ва оддалеченоста на бол­ни­ците и не­достатокот на финансиски сред­ ства за покривање на трошоците за ле­кување. Лекувањето во Цент­ ар­ от за превенција и третман на зло­упо­ треба и зависност од дроги и дру­ги психоактивни супстанции е бес­плат­ но, но повеќе испитаници на­ве­доа дека болничкото лекување во ЈЗУ Унив­ ерзитетска клиника за ток­си­ кологија се наплатува, а кога ќе из­ ле­зат од болницата, со свои средства треба да ја купуваат буп­ ре­нор­фин­ ската терапија. Покрај овие причини, Ромите кои се решиле да се лекуваат од зависност, се жалат на насилство меѓу пациентите на третманите со метадон, во што можев и сам да се уверам. И теренскиот работник за размена на прибор за инјектирање од ХОПС ми потврди дека Ромите што примаат метадонска терапија се поизложени на насилство и насилно одземање на терапијата од страна на пациентите кои не се Роми. Испитаниците опфатени со ис­ тра­жувањето изјавуваат дека по­лес­ но би се решиле да се лекуваат од за­висноста од опијати доколку во ни­ вна­та населба постои центар за ле­ ку­вање на зависности од дроги, но, за жал, иницијативата за отвор­ а­ње таков центар во„Шуто Оризари“ е стопирана заради спро­тив­ста­ву­ва­ње на локалното население, а Мин­ ис­ тер­ството за здравство сé уште нема нај­дено начин да ја оствари прет­ход­ но зацртаната намера.(Ј.Ј. 2008; Ставр­ евска, 2011) Во секој случај, за возрасните лиц­ а кои употребуваат дроги постојат некакви услови за лекување, додека условите за лекување на зависност од опијати/опиоиди кај малолетни лиц­ а се посебно деликатни, особено кај оние помлади од 15 години. 88

СТАТИИ Вања Димитриевски 3. Пристап до здравствени услуги и лекување на зависност кај малолетни Роми кои употребуваат дроги Меѓу Ромите во„Шуто Оризари“, особено е забележлив тренд на ма­ ло­летничка употреба на дроги, пре­ теж­но хероин. Најчеста возраст за по­четок на употреба на дроги е меѓу 8 и 12 години, но сите малолетни ис­ пит­ аници наведоа дека познаваат де­ца на 5-годишна возраст кои упо­ тре­буваат дроги, па дури беше на­ве­ ден и еден пример за 2-годишно дете кое вдишува лепила/испарувачи. Повеќето од овие деца го на­пуш­ ти­ле училиштето на почетокот на шко­лувањето, или никогаш и не оде­ ле на училиште. Имав можност да раз­говарам со некои од нив кои де­ но­вите ги минуваат заработувајќи пар­ и за себе и за своето семејство, прос­ ејќи и крадејќи во централното град­ско подрачје на Скопје. Нивните ро­дители/старатели покажуваат на­ вод­на загриженост за нивните на­ви­ ки поврзани со употребата на дроги, но, во практика, не преземаат ништо да го спречат тоа, освен префрлувајќи им погрдни зборови и применувајќи физичко казнување, но тоа повеќе из­гледаше како да сакаат да остават впе­чаток пред теренскиот ист­ раж­ у­ вач присутен во нивниот дом, отколку што навистина имаше некакво зна­ че­ње. Во ХОПС е евидентиран слу­ чај на малолетен Ром кој со помош на ХОПС и Центарот за превенција и третман на злоупотреба и зависност од дроги и други психоактивни суп­ станц­ ии бил примен на болничко ле­ ку­вање заради зависност од дроги, но уште ноќта дошле неговиот татко и неговата сестра и го одвеле од бол­ницата, а следниот ден детето повторно просело на улица. Инт­ е­ ресн­ о беше да се забележи што и пок­ рај неодобрувањето од ро­ди­те­ ли­т­ е/старателите и повозрасните роднини, малолетниците упо­тре­бу­ ва­ат дроги во нивно присуство. Малолетните Роми кои упо­тре­ був­­ аат дроги фатени како сторители на кривични дела се сместуваат во детските домови, но веднаш бегаат од таму и повторно се враќаат во се­ меј­ствата и на вообичаените животни нав­ ики. Како што наведуваат некои од нив, во домот каде што биле сме­ сте­ни воопшто не можеле, ниту се обидувале, да им помогнат при ап­ стиненцијалните кризи што ги имал­ е заради недостаток на хероин. Малолетните Роми кои упо­тре­ був­­ аат дроги, здравствено оси­гу­ру­ ва­ње користат преку своите ро­ди­те­ ли/старатели и доколку родителот/ ста­р­ ателот нема здравствено оси­гу­ ру­в­ ање, ниту тие не можат да ос­тва­ рат такво право. Дури и оние кои имаа­­ т здравствено осигурување мно­г­у ретко користат лекарска по­ мош и, како што наведуваат самите, тоа најчесто се случува кога некој друг ќе ги одведе на лекар, затоа што тие самите не се во состојба да по­бараат лекарска помош. Но, најделикатен е проблемот за ле­к­ ување на нивната зависност. Во Мак­ едонија не постои програма за ле­кување на лица зависни од дроги 89

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 по­млади од 15 години. Програмите за лекување со метадон и бу­прен­ ор­ фин се предвидени за лица постари од 16 години, но и тие треба да ис­ пол­нуваат посебни услови за да би­ дат примени на лекување. Всушност, лице помладо од 18 години може да се лекува на програмата за одр­жув­ а­ ње со метадон само: 1. Ако е зависно од дроги подолго од една година; 2. Ако има претходен неуспешен обид за детоксикација во некоја одобрена про­грама; 3. Ако се согласи да пот­ пиш­ е терапевтски договор; 4. Ако има писмена согласност од родител/ старател, и 5. Ако е ХИВ-позитивно. (Гајдаѕис-Кнежевиќ и други, 2005: 46) Како што наведува д-р Лилјана Игњатова, раководител на Центарот за превенција и третман на зло­упо­ тре­ба и зависност од дроги и други псих­ оактивни супстанции, ЈЗУ Пси­ хи­јатриска болница – Скопје, де­ток­ си­кацијата од опијати на малолетните Роми може да биде кон­трап­ ро­дук­ тивна, па дури и опасна по живот, за­ тоа што тие пациенти обично доаѓаат од семејства со нарушени односи. Повторната социјализација во такво семејство, врз основа на досегашните искуства, најчесто значи дека тоа лице повторно ќе почне да упо­тре­бу­ ва хероин. А, кога ќе се земе предвид дека поради детоксикацијата то­ле­ ран­цијата на хероин кај тоа лице се на­малила, тоа значи дека постои по­ го­лема опасност од фатално пре­до­ зи­рање. Д-р Игњатова смета дека ма­лолетните Роми зависни од опиј­а­ ти, кои потекнуваат од семејства со нар­ ушени односи, треба да се ле­ку­ ваат долгорочно, одвоени од се­меј­ ства­та и со примена на ефикасни про­грами за образование и ре­со­ци­ ја­лизација. Но, според искуствата од до­сегашните истражувања и ак­тив­ но­сти, во постоечките програми за ле­кување на зависност од дроги што се финансираат од Фондот за здрав­ ствен­ о осигурување на Македонија, не постојат соодветни програми за ре­социјализација. Програми, пак, за ре­социјализација на малолетни ко­ рисници на дроги кои потекнуваат од семејства со нарушени односи, во­ оп­што не постојат(Град Скопје 2008: 33; Димитриевски 2011: 25), иако со Националната стратегија за дроги на Република Македонија 2006-2012 е предвидено да се отворат повеќе ва­кви центри.(Министерство за здравство 2006: 24) 4. Пополнување на празнините: здруженијата на граѓани замена за институциите на системот Повеќето Роми кои употребуваат дроги немаат доверба во центрите за социјални работи, а како причина се наведуваат многубројните ра­зо­ ча­рувања и непријатни искуства, лич­но искусени од комуникацијата со овие институции или посведочени од други лица. За социјални услуги најчесто се обраќаат во центрите за намалување на штети од употреба на дроги на ХОПС- Опции за здрав живот, Скопје, во„Шуто Оризари“ и/ или во„Мавровка”, каде добиваат бес­платни совети, посредување и ма­теријална помош кои се од­не­су­ 90

СТАТИИ Вања Димитриевски ваат на обезбедување документи за лична идентификација, можности за добивање парична помош од други институции, сместување и зас­ ол­ ништ­ е, згрижување деца, развој на жи­вотни вештини. Слично на ова, за ос­новни здравствени услуги кои се од­несуваат на практиката за упо­тре­ ба на дроги, Ромите кои употребуваат дроги повторно се обраќаат до ист­ и­ те центри каде добиваат: бесплатен сте­рилен прибор за инјектирање и начин за безбедно отстранување на веќе употребениот прибор за инј­ек­ ти­рање, бесплатни преврски на ап­ це­си/повреди и премачкување на отоц­ и настанати како резултат на дол­горочно и неправилно инј­ек­ти­ра­ ње дроги, совети за можности за ле­ ку­вање на зависноста од дроги, упа­ тув­ ање на лекување, психијатриска по­мош и други медицински совети. Покрај овие услуги, можат да добијат и бесплатна правна помош за про­ бле­ми поврзани со статусот на лица што употребуваат дроги.(Ди­мит­ ри­ ев­ски 2011: 28-32) Покрај специјализираните со­ци­ јал­ни и здравствени услуги што ХОПС ги овозможува исклучително за Ромите кои употребуваат дроги и нив­ните семејства, Х.Е.Р.А., Асо­циј­а­ циј­а за здравствена едукација и ис­ тра­жување, преку своите програми „Са­кам да знам“ и„Ромски здрав­ стве­ни медијатори“, овозможува спе­ циј­ализирани бесплатни социјални и здра­вствени услуги за целокупното на­селение од„Шуто Оризари“. (Х.Е.Р.А. 2005) И ХОПС и Х.Е.Р.А. развиваат про­грами засновани врз потребите на специфичните групи граѓани, со кои се стремат да ги пополнат праз­ ни­ните во работата и инертноста на соц­ ијалните и здравствените инст­ и­ туц­ ии финансирани од Буџетот на Ре­публика Македонија, но тие не мо­ жат, и не треба да развиваат систем паралелен на државниот. Напротив, само со мултисекторска соработка, во која ќе бидат вклучени институции фин­ ансирани од Буџетот на Ре­пу­ бли­ка Македонија, здруженија на гра­ѓани и стручни лица од различни области, ќе може да се создадат програми по мерка на специфичните групи граѓани и да се врати нивната до­верба во институциите на сист­ е­ мот. А, тешко може да се зборува за ефик­ асни програми за социјална и здрав­ствена заштита на Ромите кои упо­требуваат дроги, доколку при нив­но дефинирање не се земе пред­ вид културниот контекст на ло­кал­на­ та заедница. Игнорантскиот однос и инертноста на државните институции за исполнување на потребите за со­ циј­ална и здравствена заштита на Ро­мите кои употребуваат дроги, како и на Ромите во целина, нема да ги ре­шат постојните проблеми, а за­ра­ ди префрлување на одговорноста на други институции/организации или на идните генерации, може да се очекува прелевање на тие проблеми над­вор од културниот контекст и кул­ тур­ното средиште на ромските за­ед­ ници. 91

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 Библиографија Боуви, Ф.(2009). Антропологија на религијата: Вовед. Скопје: Табернакул, 2009. Буџакоски, С.(2002). Превенција од злоупотребата на дрогата. Охрид: Летра, 2002. Гајдаѕис- Кнежевиќ, С., Игњатова Л. и Грамов. С.(2005). Упатство со протокол за примена на метадонот при третманот на опијатната зависност. Скопје: Министерство за здравство на Република Македонија, 2005. Геровска Митев, М.(2008). Реформските процеси и предизвици во социјалната политика во Македонија. Во: Врамување нова социјална политика: актери, димензии и реформи, стр. 99-111. Скопје: Универзитет „Св. Кирил и Методиј“, Филозофски факултет, Институт за социјална работа и социјална политика и Фондација„Фридрих Еберт“, 2008. http://www.fes.org. mk/pdf/Social%20Policy%20MK.pdf(Посетено: 7.2.2011). Град Скопје.(2008). Локална стратегија и Акционен план за дроги на град Скопје, Превенција, лекување, рехабилитација и ресоцијализација, намалување на штети и безбедност, 2008-2013. Скопје: Град Скопје, 2008. Декада за вклучување на Ромите 2005-2015.(2008). Проценка на напредокот на Декадата за вклучување на Ромите од Роми активисти. Додаток за 2007. Декада за вклучување на Ромите 2005-2015, 2008. http:// www.mtsp.gov.mk/WBStorage/Files/DecadeWatch%202007%20Update%20 MK.pdf(Посетено: 11.3.2011). Димитриевски, В.(2011). Унапредување на правото на пристап до социјални и здравствени услуги за Ромите кои употребуваат дроги. Скопје: ХОПС- Опции за здрав живот, Скопје, 2011. Zoon, I.(2001). On the Margins: Roma and Public Services in Romania, Bulgaria, and Macedonia, Edited by Mark Norman Templeton. New York: Open Society Institute, 2001. http://www.soros.org/initiatives/roma/articles_ publications/publications/marginsromania_20011201/romania_bulgaria_ macedonia.pdf(Посетено: 14.2.2011). Ј.Ј.(2008). Во Скопје ќе се градат само два центра за метадонска терапија. Во:„Утрински весник“, 22.5.2008 година. Скопје: Круг, 2008. http:// www.utrinski.com.mk/default.asp?ItemID=D02F7377542617419352F772C599 B2A3(Посетено: 1.12.2011). Leeson, P. T.(2010). Gypsies.(Unpublished manuscripts.). Peter T. Leeson, 2010. http://www.peterleeson.com/Gypsies.pdf(Посетено: 07.02.2011). Министерство за здравство на Република Македонија 92

СТАТИИ Вања Димитриевски (2010). Регистар на лекови на Република Македонија. Скопје: Министерство за здравство на Република Македонија, Биро за лекови, 2010/V. http://www.reglek.com.mk/publikacii/registar2010.pdf(Посетено: 25.1.2011). (2008). Извештај за био-бихејвиоралната студија кај млади и популации во најголем ризик за ХИВ- инфекција во Република Македонија во 2007 година. Скопје: Министерство за здравство на Република Македонија, 2008. http://picarm.arthaus.vpscustomer.com/images/publications/documents/8.pdf (Посетено: 18.2.2011). (2006). Национална стратегија за дроги на Република Македонија, 20062012. Скопје: Министерство за здравство на Република Македонија, декември 2006. http://pulskumanovo.org.mk/site/files/Nacionalna%20 Strategija%20za%20drogi.pdf(Посетено: 16.3.2011). Министерство за труд и социјална политика на Република Македонија. (2005). Стратегија за Ромите во Република Македонија. Скопје: Министерство за труд и социјална политика на Република Македонија, 2005. http://www. mtsp.gov.mk/WBStorage/Files/strategija_romi.pdf(Посетено: 11.3.2011). Petrova, D.(2003). The Roma: Between myth and the future. Social Research 2003; 70( 1): 111-61. http://findarticles.com/p/articles/mi_m2267/is_1_70/ ai_102140950/?tag=content;col1(Посетено: 9.2.2011). Ристовска Димитриевска, В.(2003). Карактеристики на ромските семејства во Македонија со посебен осврт на ромските населби во Скопје. Во: Социјалната положба на населението во Република Македонија: Сиромаштија, ексклузија и партиципација во социјалниот живот, уредил Јорде Јакимовски, стр. 55-67. Скопје: Фондација„Фридрих Еберт“, 2003. http://www.fes.org.mk/pdf/socijalna_mak.pdf(Посетено: 7.2.2011). „Службен весник на Република Македонија“ (2010а). Закон за изменување и дополнување на Законот за здравствена заштита.„Службен весник на Република Македонија“, 88/10, 2.7.2010. Скопје:„Службен весник на Република Македонија“, 2010. (2010б). Програма за здравствена заштита на лица со болести на зависности во Република Македонија за 2010 година.„Службен весник на Република Македонија“, 20/10, 11.2.2010, стр. 30-32. Скопје:„Службен весник на Република Македонија“, 2010. (2009а). Закон за социјална заштита.„Службен весник на Република Македонија“, 79/09, 24.6.2009. Скопје:„Службен весник на Република Македонија“, 2009. (2009б). Закон за изменување и дополнување на Законот за здравствена заштита.„Службен весник на Република Македонија“, 67/09, 29.5.2009. 93

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 Скопје:„Службен весник на Република Македонија“, 2009. (2008). Закон за изменување и дополнување на Законот за здравствена заштита.„Службен весник на Република Македонија“, 77/08, 26.7.2008. Скопје:„Службен весник на Република Македонија“, 2008. (2007). Закон за изменување и дополнување на Законот за здравствена заштита.„Службен весник на Република Македонија“, 05/07, 16.1.2007. Скопје:„Службен весник на Република Македонија“, 2007. (2006). Закон за изменување на Законот за здравствена заштита. „Службен весник на Република Македонија“, 65/06, 26.5.2006. Скопје: „Службен весник на Република Македонија“, 2006. (2005а). Закон за изменување и дополнување на Законот за здравствена заштита.„Службен весник на Република Македонија“, 84/05, 3.10.2005. Скопје:„Службен весник на Република Македонија“, 2005. (2005б). Закон за изменување и дополнување на Законот за здравствена заштита.„Службен весник на Република Македонија“, 111/05, 19.12.2005. Скопје:„Службен весник на Република Македонија“, 2005. (2004). Закон за изменување и дополнување на Законот за здравствена заштита.„Службен весник на Република Македонија“, 10/04, 7.3.2004. Скопје:„Службен весник на Република Македонија“, 2004. (1997). Закон за здравствена заштита.(Пречистен текст).„Службен весник на Република Македонија“, 17/97, 17.4.1997. Скопје:„Службен весник на Република Македонија“, 1997. Собрание НА РМ.(1991). Устав на Република Македонија. Скопје: Собрание на Република Македонија, 17 ноември 1991. http://www.sobranie. mk/mk/default.asp?vidi=ustav(Посетено: 5.11.2008). Ставровска, Е.(2011). Шутка ја демне епидемија на СИДА. Објавено на Телевизија Алфа, среда, 16 февруари 2011 година. Скопје: Алфа ТВ, 2011. http://vesti.alfa.mk/default.aspx?eventid=33926&mid=36(Посетено: 1.12.2011). Тозија, Ф.(2008). Социјална инклузија на Ромите во здравството. Во: Ревија за социјална политика. Институт за социјална работа и социјална политика, год. 1, бр. 1, јуни 2008, стр. 58-67.(Зборник текстови). Скопје: Фондација„Фридрих Еберт“, 2008. http://www.fes.org.mk/pdf/Revija%20za%20 socijalna%20politika.pdf(Посетено: 7.2.2011). Фрејзер, Ангус.(2003). Цигани. Скопје: Слово 2003. Х.Е.Р.А. Асоцијација за здравствена едукација и истражување.(2005). Сервиси. Скопје: Асоцијација за здравствена едукација и истражување, 2005. http://hera.org.mk/default.aspx?SectionID=10(Посетено: 1.12.2011). 94

СТАТИИ Вања Димитриевски Summary Institutional blindness toward Roma cultural patterns restrict access to social and health services for Roma drug users and therefore limits their right to health care, especially regarding their needs on relevant drug use health treatment. Poverty, inadequate family care and lack of drug use health treatment for minors make Roma drug users under the age of fifteen especially vulnerable on drug related harms. Some nongovernmental organizations offer social and health services for Roma drug users and Roma community in Municipality of„Shuto Orizari“ in Skopje, but they can not bridge the gaps made by governmental social and health institutions ignorance. Multi-sectoral and multi-professional approach can foster efforts and provide equal access to social and health care for all citizens. 95

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 364(497.7) Ставови и гледишта во врска со системот на социјална заштита и социјално осигурување во Македонија Спиро Ристовски, Министер за труд и социјална политика П. Според Вас кои се главните предизвици во системот на со­ци­ јалн­ а заштита и социјално осиг­ у­ рув­ ање во Република Македонија? О. Во рамки на системот на со­ циј­ална заштита постојат три главни пред­извици, и тоа: правилно тар­ге­ ти­рање на корисниците на социјална за­штита; развој на социјални услуги на локално ниво; поголема вклу­че­ ност на општините во обезбедување на социјални услуги согласно по­тре­ бит­ е на граѓаните од своето подрачје. Вториот дел од Вашето прашање се однесува на„социјалното оси­гу­ ру­вање“ коешто подразбира обез­бе­ ду­вање на стабилен и одржлив пен­ зис­ки систем со кој се гарантира со­ циј­алната сигурност на граѓаните. Имп­ ле­ментацијата на вториот пен­ зис­ки столб е во својата петта година и врз основа на досегашните сос­тој­ би во однос на членството и аку­му­ ли­раните средства претставува ос­ но­ва за натамошно унапредување. Ми­нистерството за труд и социјална по­литика во иднина ќе работи на пот­тикнување на развојот на вториот пен­зиски столб во насока на пог­о­ле­ ма транспарентност на системот во обезбедување на посигурна иднина, што е, всушност, целта на реформата. П. Колку преземените реформи во изминатиот период во со­ци­јал­ на­та заштита и социјалното оси­ гу­рување излегуваат во пресрет на идентификуваните предизвици? О. Во областа на социјалната за­ шти­та континуирано се преземаат ре­формски процеси на нормативно ниво, донесени се повеќе стратешки и програмски документи и кон­тин­ у­и­ ра­но се следи имплементацијата и ос­тварувањето на социјалната за­ шти­та во системот на социјалната за­штита(установите за социјална за­ш­ тита, соработка со НВО секторот, из­готвување на програмите за со­ци­ јал­на заштита од страна на опш­ ти­ ни­те). Во 2009 година е донесен нoв Закон за социјалната заштита, со кој ќе се постигне: • Реформиран систем на правата на парична помош од социјална заштита; • Овозможување на увид во 96

СТАВОВИ И ГЛЕДИШТА Спиро Ристовски, Министер за труд и социјална политика оства­р­ ување на сите права од со­цијална заштита за секој по­ еди­нечен корисник; • Обезбедување на натамошен развој на алтернативните со­ци­ јал­ни услуги, со воведување на ново право на самостојно жив­ е­ ење со поддршка и основање на мали групни домови; • Подобрување на стручната ра­ бо­та преку воведување на об­ врс­ка за изготвување на инд­ и­ ви­дуален план за работа со ко­ рис­никот, освен за корисниците на права на парична помош од со­цијална заштита; • Воведување на лиценцирање и кон­тинуирани обуки на стручн­ и­ те работници преку посебна струч­на комисија; • Про­ширување на плу­ра­лиз­ а­ци­ ја­та, со давање можност вер­ скит­ е организации и ре­лиг­ио­ з­ ни­те групи да се вклучат во да­ ва­њето на одредени социјални услуги; • Продолжување со де­цен­трал­ и­ за­цијата, со давање можност опш­ тините да воведат и други пра­ва од социјална заштита, ка­ко и поврзување на локалните про­грами со Националната про­ ­г­рама за развој на со­циј­ал­на­та заштита; • Продолжување со спров­ е­ду­ва­ ње на социјалната инспекција. Врз основа на Законот за соц­ и­ јал­на заштита, Владата на Република Ма­кедонија донесе две програми за усло­вени парични трансфери за сред­но образование за децата од се­ меј­ствата корисници на социјална па­рична помош, со кои се опфатија учебн­ ите 2010/2011 година и 2011/2012 година. Владата донесе и Про­грама за субвенционирање на потрошувачката на енергија, со која се опфатени корисници на социјална парична помош и корисници на по­ сто­јана парична помош, почнувајќи од 1.9.2010 година. До Владата на РМ е доставена за усвојување ваква прог­рама и за наредната година. Воведни се дополнителни мерки за поддршка на најзагрозените ка­те­го­ рии на граѓани. За слепите лица и ин­валидните лица се воведе на­до­ ме­сток за слепило и мобилност, како и право да имаат придружник за вре­ ме на лекување во јавни здравствени уста­нови на товар на Министерството за труд и социјална политика. За де­ ца­та без родители и родителска гри­ жа, кои по напуштањето на устан­ о­ ва­та за социјална заштита или згри­ жув­ ачкото семејство ќе се запишат на јавен универзитет(прв и втор степен на студии, како и за докторски сту­дии), обезбеден е паричен на­до­ мест­ ок, дизајниран да овозможи не­ пре­чен процес на редовно студирање и стручно усовршување. Во врска со пензиските реформи кои практично започнаа од 2000 година, се постави тростолбниот пензиски систем преку усвојувањето на из­ме­ нит­ е на Законот за пензиското и ин­ ва­лидското осигурување. Во 2002 го­ ди­на се донесе Законот за за­дол­жи­ тел­но капитално финансирано пен­ зис­ко осигурување(II пензиски столб) и се основа Агенцијата за су­ 97

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 пер­визија на капиталното фин­ ан­си­ ра­но пензиско осигурување(МАПАС). По започнувањето на уплатата на прид­ онесите во вториот пензиски столб, во 2008 година беше донесен и Законот за доброволно капитално финансирано пензиско осигурување (III пензиски столб), а во 2009 година започна уплатата во доброволните ин­дивидуални сметки и основање на професионални пензиски шеми. Владата на РМ усвои предлог-текст на Законот за исплата на пензии и пензиски надоместоци од капитално финансирано пензиско осигурување и истиот се наоѓа во собраниска про­ це­дура. Преку овој Закон ќе се за­о­ кру­жи правната рамка во пензиската реф­ орма. Резултатите во овој иницијален пе­ ри­од на пензиската реформа на по­ стое­ ње покажуваат успех и раст на фонд­ овите и во смисла на број на чле­нови и во смисла на средствата со кои управуваат. Имено, за­долж­ и­ тел­ните фондови имаат околу 300.000 членови и средства во вис­ и­ на од околу 15 милијарди денари (или над 240 милиони евра), што прет­с­ тавува околу 3.35% од БДП. П. Согласно анализите на Ми­ни­ стер­ството за труд и социјална по­литика и институциите во нег­ о­ ва надлежност, кои се главните ри­ зичн­ и групи на население кои не­ма­ ат пристап до(или имаат проблем во остварувањето на правата од) сис­темот на социјалната заштита и социјалното осигурување? О. Според нашите сознанија и ана­ ли­зи, во најризична група на лица коиш­ то тешко ги остваруваат пра­ва­ та од социјалната заштита се без­ дом­ниците и лицата од ромска на­ цион­ ­алност, од причини што истите или не поседуваат документи по­ треб­ни за остварување на било кое пра­во, или не знаат како да го оства­ рат правото. Токму затоа, МТСП кон­ ти­нуирано спрведува кампањи, како што е кампањата за„лицата без до­ ку­менти“, во рамките на којашто им по­магаме за вадење на личните до­ ку­менти. Социјалното осигурување во Ре­пу­ бли­ка Македонија се заснова врз осигурување, односно плаќање на прид­ онес за пензиско и инвалидско оси­гурување и осигурување во слу­ чај на невработеност. Оттука, пра­ва­ та кои произлегуваат во случај на ста­рост, смрт и инвалидност, или во слу­чај на времена невработеност, ги оствар­ уваат лица кои претходно би­ ле осигурани во системот. Системот на пензиско и инвалидско оси­гу­ру­ва­ ње е дизајниран и врз принципот на ге­нерациска солидарност, односно се­гашните работници плаќаат за ко­ рис­тење на пензија за сегашните пен­з­­­­ ионери. П. Како би ја оцениле ефективноста на системот на социјална заштита и социјално осигурување во Ма­ке­до­ ни­ја и дали се прават напори за по­ доб­ рување на истата? О. Унапредувањето на социјалната за­штита се спроведува како кон­ти­ну­ и­ран процес на стратешко пла­нир­ а­ 98

СТАВОВИ И ГЛЕДИШТА Спиро Ристовски, Министер за труд и социјална политика ње на Министерството за труд и социјална политика. Во оваа насока е воспоставена ин­ фор­матичка програма за евиденција на корисниците на социјална за­шти­ та во центрите за социјална работа. Во тек е внес на досиејата на кор­ ис­ ни­ците на парични права од со­циј­ал­ на заштита, во процесот на креирање на базата на податоци. Заводот за со­цијални дејности- Скопје, вос­по­ стави електронска програма за еви­ ден­ција на корисниците на социјални услуги во сите центри за социјална ра­б­ ота во Република Македонија. Струч­ните лица во центрите за со­ци­ јална работа се обучени за работа на информатичките програми, а струч­ните работници од Заводот за со­цијални дејности се обучени за ко­ рис­тење на модулот од програмата за изработка на статистички из­ве­ штаи и спроведување на анализи на ин­дикаторите за нивото на оствар­ у­ вање на социјалната работа и со­ци­ ја­лната заштита. Овој процес е за­о­ кру­жен и со изготвување на Пра­вил­ ник за евиденција на корисниците на со­цијална заштита и документацијата за стручната работа. ЈУ Завод за социјални дејности Ско­пје, заради унапредување на ра­ бо­тата и квалитетот на социјалните услуги, во текот на 2011 година ор­га­ низ­ ираше обуки за стручните лица во центрите за социјална работа и установите за социјална заштита. Во рам­ките на овие активности, посебен ак­цент се стави на едуцирање на стручните лица во следниве области: ра­бота со децата во ризик, соц­ иј­ал­ и­ за­ција на децата од дневните центри и згрижувачките семејства, пре­вен­ циј­ата од сексуална злоупотреба на де­цата и педофилија и работа со де­ ца­та на улица. Со цел за зајакнување на капацитетите на општинската ад­ мин­ истрација за развој на програми/ акц­ иони планови за социјална за­ шти­та за граѓани изложени на од­ре­ де­ни социјални ризици, спроведени се обуки во неколку општини. ЈУ Завод за социјални дејности Скопје, со поддршка од страна на УНИЦЕФ и ангажирање на ме­ѓу­нар­ о­ ден експерт, изготви општи стан­дар­ ди за работа со деца, наменети за уна­предување и стандардизација на раб­ отата на стручните лица во цен­ три­те за социјална работа. Условите и постапката за давање, об­новување, продолжување и одз­ е­ ма­ ­ње на лиценца за работа на струч­ ните лица во установите за социјална заштита се допрецизираа во Законот за социјалната заштита. Во октомври 2011 година е формирана Комисија за лиценцирање. Во тек е из­гот­ву­ва­ ње на потребните акти за спро­ве­ду­ вање на процесот на лиценцирање, кој ќе започне со проверка на им­пле­ мент­ ација на знаењето на постојните стручни работници во установите за социјална заштита, како услов за стекнување на лиценца. Подготвена е тренинг програма за стручните ра­ ботн­ ици од центрите за социјална ра­бота и установите за социјална за­ шти­та, во процесот на почетна и кон­ ти­нуирана едукација. Во изминативе 6 години од работење на пензиските фондови, имаше и ци­ кличн­ и периоди на пад, како резултат 99

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 на светската економска криза која имаше влијание и врз македонскиот фин­ ансиски пазар и нашите пензиски фон­дови, но и периоди на раст. Но, сев­купно гледано, има раст на сред­ ства­та на пензиските фондови. Секако, има простор за унапредување на работата на пензиските друштва, чија одговорност е да вршат инв­ ес­ ти­рање на средствата на пензиските фондови согласно со закон, а со цел остварување на највисок принос единствено во полза на членовите на пензиските фондови врз принц­ и­ пит­ е на сигурност, ликвидност и ди­ вер­сификација. Значи, давање пог­о­ лем акцент на инвестициските стра­ тег­ии, проценките и длабинските ин­ вес­тициони анализи на инвестициите од страна на тимовите за ин­вес­тир­ а­ ње на пензиските средства кај пен­ зиск­ ите друштва, со цел континуиран раст на средствата на сметката на секој член. лица 2010-2020 година; • Програма за остварување на со­ циј­алната заштита за 2010 го­ди­ на; • На патот кон ЕУ: Придонесот на гра­ѓанското општество во креи­ ­ ра­њето на политиката за со­ци­ јал­но вклучување во Република Ма­кедонија; • Национална стратегија за на­ма­ лу­вање на сиромаштијата и со­ циј­алната исклученост 20102020; • Акционен план за превенција и спра­вување со сексуална зло­у­по­ тре­ба на деца и педофилија; • Протокол за соработка меѓу над­ леж­ните институции во случаи на сек­суална злоупотреба на деца и педофилија; П. Дали се предвидуваат одредени си­стемски или други промени во со­ ци­јалната заштита и социјалното осигурување за наредниот период? О. Во областа на социјалната за­шти­ та се изготвени следните стратешки до­кументи: • Програма за остварување на со­ циј­алната заштита за 2012 го­ди­ на; • Програма за развој на со­циј­ал­на­ та заштита 2011-2021; • Национална стратегија за стари • Национална стратегија за изед­ на­чување на правата на лицата со инвалидност 2010-2018 година (Ре­видирана); • Национална стратегија за за­шти­ та од семејно насилство 20082011; • Стратегија за интеграција на бе­ гал­ци и странци во Република М­а­кедонија 2008-2015; • На­ционален акционен план(прв дел)(втор дел); • Национална стратегија за де­инс­ ти­туционализација 2008-2018; 100

СТАВОВИ И ГЛЕДИШТА Спиро Ристовски, Министер за труд и социјална политика • Оперативен план за спров­ е­ду­ва­ ње на Националната стратегија за деинституционализација; • Акционен план за реализација на проектот за пристапни рампи за ли­ца со инвалидност во јавни об­ јек­ти во 2009 година; • Мултидисциплинарниот протокол за постапување со деца на улица/ улични деца во Република Мак­ е­ до­нија; • Програма за условен паричен на­ до­месток за средно образование за учебната 2011/2021 година; • Програма за субвенционирање на потрошувачката на енергија за 2011 година. Овие документи се рамката во која­ што ќе се движи и натаму системот на социјална заштита во РМ. Пензискиот систем не се гледа изо­ лир­ ано и секогаш е поврзан со еко­ номс­ ките и демографските трендови. Од друга страна, и не помалку значаен, е фактот што пензискиот сис­тем е дел од социјалната си­гу­р­ ност на граѓаните, а државата има об­врска да обезбеди стабилен и од­ рж­лив пензиски систем. Ова се од­ не­сува подеднакво како за оси­гу­ре­ ни­ците, односно лицата кои из­дво­ју­ ва­ат придонес за пензиско и ин­ва­ лид­ско осигурување, така и за кор­ ис­ ни­ците на пензија. Владата на Република Македонија и понатаму ќе продолжи да обезбедува стабилен и сигурен пензиски систем преку редовна исплата на пензиите, а истовремено продолжува со реа­ лиз­ ација на активности во насока на уна­предување на пензиската по­ли­ тик­ а и обезбедување на социјално осигурување на граѓаните. 101

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 Цветанка Иванова Претседател на Комисијата за труд и социјална политика во Собранието на Република Македонија П. Дали според Вас, како прет­се­да­ тел на Собраниската комисија за труд и социјална политика, сис­те­ мот на социјалната заштита и со­ циј­алното осигурување во Реп­ у­бли­ ка Македонија обезбедува со­одв­ ет­ на заштита на ранливите кат­ ег­ о­ рии на граѓани во ситуации на соц­ и­ ја­лен ризик? Кои се според Вас главн­ ите предизвици? О. Системот на социјална заштита и социјално осигурување во Република Македонија може да го гледаме од повеќе аспекти. Од аспект на правна и институционална рамка, имп­ ле­ мен­тација на законите и од аспект на буџетски средства за ефикасна со­цијална заштита. Сметам дека од ас­пект на правно регулирање на сис­темот, прилично ги задоволуваме стандардите. Република Македонија според Уставот е социјална држава. Имаме Закон за социјална заштита (2009) во кој се вградени поголем дел од европските стандарди, што не значи дека до крај сме усогласени со европското законодавство. Имаме донесено посебен Закон за заштита на децата, потписници сме на бројни меѓународни конвенции, стандарди, до­говори и имаме усвоено Нац­ ио­ нал­на стратегија за намалување на си­ромаштијата и социјалното вклу­ чу­вање, годишни програми за оства­ ру­вање на социјалната заштита. Мислам дека од тој аспект Република Македонија поприлично ги исполнува стандардите. Согласно препораките на Европската комисија и натаму треба да работиме на усогласување на македонското со европското за­ко­ но­давството. Меѓутоа, ако се пог­лед­ не од аспект на имплементацијата на она што го имаме и она што се по­јавува како нова ранлива ка­те­го­ ри­ја на граѓани, која не е статична ка­тегорија, сметам дека во Република Македонија ниту од далеку не може да се зборува за ефикасен систем којшто нуди заштита на ранливите категории. Од аспект на институционалната рам­ка, може да се констатира дека на ниво на државата и на локално ни­во, согласно процесот на де­цен­ тра­лизација имаме институции, но нивната ефикасност и подготвеност да се фатат со костец со предизвикот што го имаат пред себе е под знак прашалник. Институциите на ниво на држава се инертни, не се ре­фор­ мир­ ани, а посебно прашање е колкав е капацитетот на општините, особено помалите и од руралните средини. За волја на вистината, и да се работи за најдобриот градоначалник и совет, 102

СТАВОВИ И ГЛЕДИШТА Цветанка Иванова со­цијалната заштита не може да се реализира, имплементира, затоа што малите општини немаат сред­ ства во буџетот со кој ќе бидат за­до­ во­лени овие потреби. Значи, имаме добра правна и институционална рам­ка, но имплементацијата ни е ка­ та­строфално лоша. Сметам дека за да може една држава да биде ефикасна во било која сфе­ ра, треба да се определат буџетски сред­ства. Иако државата изминативе го­дини сакаше да прикаже дека бу­ џе­тот е токму прилагоден за овие на­ ме­ни, сметам дека недоволно се во­ ди грижа и не се издвојуваат доволно буџетски средства за имплементација на прилично малкуте права што ги имаат ранливите групи. Ако нема бу­ џет, нема средства, тогаш е јасно де­ ка нема ниту ефикасно спроведува­ ње на политиките кои сме ги предв­ и­ деле. П. Како ги оценувате преземените реформи во изминатиот период во социјалната заштита и со­ци­јалн­ о­ то осигурување во однос на иден­ тфикуваните предизвици? О. Што се подразбира под ефикасна со­цијална политика? Тоа е систем на мер­ки и активности, политики коишто државата ги презема за заштита на одредени ранливи категории, за над­ мин­ ување на основните социјални ри­зици, за намалување на си­ром­ а­ шти­јата и социјалната исклученост. Са­миот факт што сé повеќе се зго­ле­ му­ва процентот на граѓани кои жив­ е­ ат во сиромаштија(32%), имаме но­ ви дефинирани ранливи категории, а старите ниту од далеку не сме ги ре­шиле, надминале, покажува колку биле успешни политиките кои сме ги презеле. Ова е сериозно прашање коешто не треба да биде насочено кон создавање на перцепција за тоа колк­ у биле, или не биле успешни по­ ли­тиките, затоа што, на крајот на кра­иштата, ова се животни судбини, со што се навлегува во основните чо­векови права и слободи. Државата има обврска да ги презема сите мерки и активности на сите ранливи ка­тегории, кои од било кои причини вле­гуваат во оваа категорија, да им го направи животот полесен, а не да создава привид дека тоа е така. Во од­нос на, до сега преземените ре­ фор­ми, треба да се констатира дека се успешни, политиките кои ги пре­зе­ ма­ме не одговараат на реалните по­ тре­би, ние сé уште се занимаваме со ран­ливите групи кои биле предмет на интерес во поразвиените држави пред дваесет години, а новите ран­ лив­ и категории како и да не се пред­ мет на внимание. П. Согласно Вашите согледувања, кои се главните ризични групи кои не­маат пристап до(или имаат про­блем во остварувањето на пра­ ват­ а од) системот на социјална за­ шти­та и социјално осигурување? О. За жал, кај нас не можеме да на­ пра­виме степенување за тоа кои се глав­ни, а кои се споредни ризични гру­пи. Во државава имаме ситуација во која мерките, кои таа треба да ги пре­земе, треба да бидат насочени кон намалување на ранливите групи 103

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 и сиромаштијата, но за жал, има над 50% граѓани кои се сметаат за ран­ лива категорија. Деновиве беше разгледуван Предлог-законот за ми­ ни­мална плата и податоците кои ги имам­ е посочуваат дека 51,1% од до­ ма­ќинствата во Република Ма­ке­до­ ни­ја имаат по еден вработен и нив­ ни­те примања се под границата на она што се подразбира како минимум плата од 6.000 денари, а се прик­ а­жу­ ва во јавноста како 8.000 денари. Овие средства не им дозволуваат да ги покријат основните животни по­ тре­би. Таа е првата категорија на ран­ливост, а потоа од фрустрациите произлегуваат други категории на ранливост. Да не зборуваме на категоријата на над 30% невработени, а потоа би требало да ги разг­ле­ду­ва­ ме и категориите на ранливи групи кои се во фокусот на интерес во раз­ ви­ените земји, како што се лицата со по­себни потреби. Ако 50% од нас­ е­ ле­нието е ранливо заради екон­ ом­ ска­та ситуацијата, останатите ран­ ли­ви групи, вклучувајќи ги тука: са­ мо­храните родители, децата без ро­ ди­тели, лицата со посебни потреби, жрт­вите на семејно насилство, тие се двојно дискриминирани, двојно ран­ливи, врз основа на не­вра­бо­те­ ност и врз основа на ситуацијата во која се нашле. Жалам што досега не ви­дов политики кои се насочени кон овие категории на граѓани. П. Како би ја оцениле ефикасноста на системот на социјална заштита и социјално осигурување во Ма­ке­до­ ни­ја и дали се прават напори за по­ до­брување на истата? О. Системот на социјална заштита тре­ба да се менува, целосно, да се ре­формира, а она што е добро, да се задржи. Не треба да се оди подалеку, во соседството постојат позитивни прим­ ери кои може да ги примениме. Пра­вата кои ги имаат корисниците на социјална парична помош, како и ви­сината на истата, не соод­вет­ству­ ва­ат на основните потреби на граѓ­а­ ни­те. Затоа, потребно е да се согледа ре­алната слика, да се создаде ме­ха­ ни­зам на заштита од злоупотреби, а др­жавата со соодветни парични сред­ства треба да одговори на по­ тре­бите на граѓаните. Исто така, по­ треб­но е да се создадат силни ме­ха­ низ­ми за забрана за злоупотреба на со­циј­алната помош во политички цели. Не може на маката на луѓето да се добиваат, односно губат из­бо­ ри. Неподготвеноста на институциите е реалност. Центарот за социјална ра­бота треба целосно да се рео­ р­га­ ни­зира, тој буквално е сведен на ад­ мин­ истративна работа, ниту има ка­ па­цитети, ниту има средства. Цен­та­ рот само прима барања за социјална по­мош, одбива барања, сведен е на ад­министративна работа, а не се за­ ни­мава точно со откривање на со­ци­ јал­ните случаи, проблеми, нема вре­ ме да се занимава со социјална ра­ бо­та. Тој нема капацитет, нема до­во­ лен број на вработени социјални ра­ бот­ници, нема буџет, средства, во­зи­ ла за посета на терен, не може да ја ис­полнува задачата која со закон му е наложена. Центарот за социјална ра­бота е огледало на ефикасната или неефикасната социјална по­ли­ тик­ а. 104

СТАВОВИ И ГЛЕДИШТА Цветанка Иванова П. Која е улогата на Пар­лам­ ент­ ар­ на­та комисија за труд и социјална по­литика во иницирањето на про­ ме­ни во социјалната заштита и со­ ци­јалното осигурување? работите на свое место. Инаку, ми­ слам дека не е голема улогата на Ко­ мис­ ијата во законодавниот процес, но тоа може да се промени. О. Пaрламентарната комисија за труд и социјална политика, вака како што е поставен законодавниот про­ цес во Собранието, нема голема уло­га, затоа што 99% од предлозите на закони, поминуваат во Собранието со решенијата како што ги предл­ о­ жи­ла Владата, и во таква состојба не мо­жам да зборувам за некоја голема улога на Комисијата. Ако не може не­ што концептуално да смени, со сит­ ни несуштински измени не може да се зборува за некаква улога на Ком­ и­ си­јата. Но, секако, важна е улогата на Комисијата од аспект на отворање на проблемите и од аспект на над­ зор­ната улога. Сé повеќе се отвора пра­шањето за надзорната улога на Со­бранието во имплементацијата на за­коните, над работата на инст­ и­ту­ ции­­ те. Оттука, овие надзорни рас­ пра­ви треба да почнат да се имп­ ле­ мен­тираат, иако и до сега, според Устав­ от, имавме обврска да го пра­ ви­ме тоа. Тоа ќе ни даде можност да ги согледаме слабостите на системот, досега овие работи се кочеа што за­ ра­ди политички причини, што заради не­доволни средства, но ќе ни овоз­ мо­жат да се занимаваме со по­до­бру­ вање на системот во вистинска сми­ сла. Тоа ќе значи дека државата ќе им го врати правото што го уживаат гра­ѓаните кои навистина се социјално ранливи и кои од разни причини не можат сами да си го решат проблемот, со што чекор по чекор ќе се враќаат П. Што сметате дека треба да се промени како системска, или друг вид на промена, во системот на со­ ци­јална заштита и социјално оси­ гурување во Република Македонија, за­ради подобрување на нивната ефикасност и покриеност? О. Треба да се врати социјалната уло­га на државата. Треба да се до­ бие реална слика за социјално ран­ ли­вите категории. Моментално не­ ма­ме вистинска слика, согласно која соодветно, во рамките на можностите, би се одговорило на потребите на си­те граѓани. Како што кажав на по­ че­токот, ако 50% од граѓаните спаѓаат во ранлива категорија, не можат да си ги задоволат основните потреби и ако на оваа категорија се додадат и дел од пензионерите кои не се во мож­ност да си ги задоволат своите по­треби, тогаш ситуацијата е повеќе од драматична. П. Дали сметате дека државата има финансиски капацитет се­оп­ фат­но да одговори на потребите на граѓаните? О. Да, сметам дека државата има и сега доволен капацитет да одговори на потребите, но прашањето е дали се има политичка волја и кој се прио­ ­ рит­ етите. Во Собранието, во мо­мен­ тов во процедура се два закона: За­ кон­ от за осигурување во случај на 105

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 не­вработеност и Законот за мин­ и­ мал­на плата. Едниот закон е навидум до­бар, но тој реално ќе биде ставен во функција по три години. Значи не ја решава сиромаштијата. Законот за минимална плата е еден ме­хан­ и­ зам за борба против сиромаштијата, а сиромаштијата е главна причина за ранливост или една од главните прич­ ини за ранливост. Се предвидува за­конот да стапи на сила по три го­ ди­ни, со изговор дека нема средства во буџетот, а во буџетските ставки за култура имате трипати повеќе од по­ тре­бите за субвенционирање на точно тие гранки за текстилна, ко­ жар­ска индустија и облека. Иако се со­гласувам дека е потребно да се из­двојат пари и за културата, но си­ ро­маштијата не трпи култура. Новиот Пред­лог-закон за осигурување во слу­чај на невработеност, го ускратува правото на вработените кои се на возраст пет години до пензионирање. Повторно се создава нов извор на ран­ливи лица, се создава една нова ран­лива категорија. Исто така, има лица на кои не им е регулирано пен­ зис­кото осигурување, иако работеле, ја граделе државата, немаат право на достоинствена старост и тие ни­ ко­гаш нема да можат да остварат пен­зија. Но, државата е социјална и таа мора да им обезбеди социјална пен­зија која ќе се однесува на сите луѓе кои не можат да се стекнат со ова право по ниту еден основ. Кругот на ранливи категории се шири и затоа е потребно да се преземат сеопфатни мерки. Државата мора да си направи еден ин­тегриран систем на поврзаност по­меѓу трудот и социјалната по­ли­ти­ ка, образованието, здравството и, се­како, финансиите. 106

М-р Живко Митревски Претседател на Сојузот на синдикатите на Македонија Социјалната заштита и социјалното осигурување се широки области кои оп­фаќаат повеќе права за различни гру­пи на корисници. Во најголем дел обез­бедувањето на тие права се во над­лежност на државата и истите се уре­дени со повеќе закони и подз­ а­ конс­ ки акти. Од аспект на надлежностите на син­ ди­катите, нивната улога и значење, Со­јузот на синдикатите на Ма­ке­до­ нија ја следи социјалната заштита во рам­ките на своите програмски и ста­ ту­тарни определби. По пат на социјален дијалог, ССМ е вклу­чен во креирање на политиките во различни сфери во државата, па та­ка и во сферата на социјалната по­ ли­тика, пред сé со активно учество во донесување на законите од на­ве­ де­ната област и нивната измена и до­полнување. П. Дали според ССМ системот на со­цијалната заштита и соц­ и­јалн­ о­ то осигурување во Република Ма­ке­ до­нија обезбедува соодветна за­ шти­та на работниците во си­ту­а­ ции на социјален ризик? Кои се спо­ ред Вас главните предизвици? О. Во секоја држава системот на со­ циј­алната заштита и социјалното осиг­урување е едно од потешките об­ласти за уредување и утврдување на правата на корисниците, бидејќи овој систем, пред сé, зависи од еко­ номс­ ката моќ во државата. Согласно тоа, и нашата држава системот на социјална заштита го има уредено и утврдено согласно својата економска моќ, но и согласно принципите и ис­ куст­ вата во другите држави, како и ме­ѓународните конвенции, пре­по­ра­ ки и директиви. Првенствено како ССМ ние по­ се­б­но сме заинтересирани да се ос­ тва­р­ и уставното право на работа на гра­ѓаните, на кој начин се обез­бе­ду­ ва нивната егзистенција и егзис­ тен­ циј­ата на нивните семејства и пра­ва­ та на работниците да се уредат со за­кон и колективен договор. Од аспект на социјален ризик, ССМ се грижи за заштита на ра­бот­ ни­ц­ ите: во случај на нивна не­вра­бо­ те­ност; за време на боледување; за време на бременост, раѓање и мај­ чин­ство; заштита на младите; за­ штит­ а на работниците со пре­ос­тан­ а­ та работна способност; заштита на работниците во случај на стечај и лик­ видација на установите и дру­ штва­та; заштита на пензионираните раб­ отници. Во сите овие случаи по­ стои одредена заштита која во од­ре­ 107

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 де­ни сегменти, за жал, сé повеќе се на­малува. ССМ не е задоволен од так­ вите намалувања на правата, но еко­номската состојба и зло­упо­тре­би­ те доведуваат до тоа. ра да биде проследена со соодветни мо­далитети на права на социјална за­штита обезбедени од страна на др­жавата и од страна на ра­бо­то­да­ ва­чите. П. Како ССМ ги оценува преземени­ те реформи во изминатиот период во со­цијалната заштита и соц­ и­јал­ но­то осигурување во однос на иден­ ти­фикуваните предизвици? О. Во принцип, секоја реформа носи од­редени новини кои се подобри или полоши од претходните. Во сите слу­ чаи, ССМ настојува, колку што е мо­ жно, да ги задржи поповолните пра­ ва за работниците, но сведоци сме де­ка тие се намалуваат или се огра­ ни­чуваат, некогаш оправдано, нек­ о­ гаш неоправдано. Во изминатиот пе­ ри­од поради немањето соодветен со­цијален дијалог, секогаш не беа тре­тирани мислењата и предлозите на ССМ од страна на социјалните партнери. Оваа состојба е надмината во последниот период и очекуваме дека во секоја наредна реформа во социјалната заштита и социјалното осигурување ССМ да биде вклучен како активен фактор. Во тек се активности за измена и до­ полн­ ување на Законот за вра­бо­ту­ вање и осигурување во случај на не­ вра­ботеност во насока на нам­ ал­ у­ вање на периодот за кој повозрасните ра­ботници имаа право на паричен на­доместок до остварување на усло­ ви за старосна пензија или ново вра­ бо­тување. ССМ смета дека ваквата измена мо­ Заштитата за време на бременост, раѓање и мајчинство е уредена со последните измени на Законот за работни односи во чие донесување активно учествуваше и ССМ, во сми­ сла на усогласување на одредбите со конвенциите и препораките на МОТ. ССМ се залагаше заедно со другите фактори во државата за уредување на правата на инвалидите на трудот со Законот за вработување на ин­ва­ ли­дизираните лица, Законот за пен­ зис­ко и инвалидско осигурување, но и со ЗРО. Иако со Законот за вра­бо­ ту­вање на инвалидизирани лица се регулираат посебните услови за вработување и работа на лица со ин­валидитет и се обезбедени бе­не­ фиц­ ии за фирмите кои вработуваат ин­валидни лица, има големи про­ бле­ми во примената на овој Закон. Сојузот на синдикатите на Ма­ке­до­ ни­ја заедно со социјалните партнери и граѓанското општество ќе учествува во изработка на стандардни опе­ра­ тив­ни процедури за постапување со лицата со инвалидност во функција на интерни и меѓуинституционални акти, со цел соодветно постапување со истите во сите сфери на оп­штес­ тве­ното живеење. Оваа активност е пре­двидена да се остварува во рам­ кит­ е на Националната стратегија за еднаквост и недискриминација 20112013. 108

СТАВОВИ И ГЛЕДИШТА М-р Живко Митревски Со активното учество на ССМ во гра­ де­њето на политиките за враб­ о­тув­ а­ ње­то согласно насоките на Стра­те­ гиј­ата Европа 2020, осо­бе­но се води грижа за обезбедување на побрзо вработување на ранливите групи на граѓани, меѓу кои се и: инвалидите на трудот, Ромите, повозрасните ра­ ботн­ ици, жените, и др. Сојузот на синдикатите на Ма­ке­до­ ни­ја својата активност посебно ја има насочено кон заштита на пов­ оз­ рас­ните работници- во ЗРО има по­ себ­ни одредби за заштита на по­воз­ рас­ните работници; во колективните до­говори предвиде примена на кри­ те­риуми со кои се обезбедува задр­ жу­вање на повозрасните работници на работа; даде и целосна поддршка на Проектот доживотно учење, спо­ ред кој повозрасните можат да го до­ офор­муваат своето образование. ССМ е против злоупотребата на вра­ бо­тувањата на инвалидите на трудот кај одреден број работодавачи само заради користење на паричните средства без истите да бидат реално вра­ботени и да ги остваруваат пра­ ва­та утврдени со Закон. Со цел да се обезбедат повеќе усло­ ви за пензионирање во Република Ма­кедонија, Сојузот на синдикатите на Македонија поднесе Иницијатива во државата да се воведат повеќе услови за пензионирање, како што тоа го имаат работниците од сите земји што не опкружуваат, како и земјите од ЕУ. И, секако, тука посебно треба да се нагласи Иницијативата на ССМ која се преточи во Закон, а тоа е после 20 го­дини да се утврди минималната пла­та со закон. Со донесувањето на овој Закон очекуваме да дојде до зголемување на платата кај нај­ран­ лив­ ите групи на работници кои при­ маа­ т плата по 4-5.000 денари, како и да се подобри материјалната сос­тој­ ба на работниците и нивните се­меј­ ства воопшто. Според проценките на Министерството за труд и социјална политика, со овој Закон ќе бидат опфатени околу 65.000 работници. П. Согласно анализите на ССМ, кои се главните ризични групи на ра­ бот­ници(или пензионирани ра­бот­ ниц­ и) кои немаат пристап до(или имаат проблем во остварувањето на правата од) системот на соц­ и­ јалн­ а заштита и социјалното оси­ гур­ ување? О. Според сознанијата во ССМ, во основа ризични групи кои имаат про­ бле­ми во пристапот до системот на соц­ ијална заштита и социјалното осиг­урување се: - Работниците со преостаната ра­ бот­на способност кои раб­ о­то­да­ ва­чите не можат соодветно да ги рас­поредат, согласно нивната пре­останата работна способност, бид­ ејќи истите немаат такви ра­ бот­ни места; - Повозрасни работници кои за­ра­ ди минимално неисполнување на условите, врз основа на воз­ раст, не можат да остварат право на паричен надоместок до на­ ред­но вработување или до стек­ ну­вање на услови за старосна пензија; 109

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 - Немање можност да се оствари правото на платено породилно отсуство заради неисплатена пла­т­ а и неплатен придонес за здрав­ствено осигурување кај не­ кои работодавачи; - Ранливите групи во општеството – Роми, млади, кои не можат да обезбедат вработување заради немање соодветно образование или повозрасни работници зар­ а­ ди нивната неможност да се при­ спо­собат на новите техники и те­ хно­логии; П. Како би ја оцениле ефективноста на системот на социјална заштита и социјално осигурување во Ма­ке­до­ ни­ја и дали се прават напори за по­ до­брување на истата? О. Последната година, државата пре­зема низа мерки за прецизно еви­дентирање на корисниците на соц­ ијалните права од аспект на кон­ крет­но утврдување на нивната вис­ тин­ска материјална и економска по­ лож­ба. Тоа овозможи корисници на соц­ ијална заштита да бидат лица и нив­ните семејства на кои тоа им е не­опходно. Сметаме дека во оваа на­сока се постигнаа значајни ре­зул­ та­ти и се оневозможи во добар дел изи­грувањето во остварување на пра­вата врз основа на социјална за­ штита и социјално осигурување. П. Што ССМ би предложил како сис­ тем­ска или друг вид на промена во со­цијалната заштита и со­циј­ал­ ното осигурување за подобрување на животниот стандард на раб­ от­ ни­ците(или стечајните работници, технолошкиот вишок, и сл.)? О. Сакам да истакнам дека ССМ во своето ангажирање околу нор­ма­тив­ на­та дејност, односно уредување на пра­вата на работниците со закон и ко­лективен договор, секогаш на­сто­ ју­ва да ја подобри работно-правната положба на работниците, вклучувајќи ја тука и социјалната заштита и со­ циј­алното осигурување. Во од­го­во­ ри­те на претходните прашања, во основа се истакнати заложбите на ССМ, но за крај јас би ги истакнал како особено значајни следните за­ ла­гања на ССМ: - Учеството на ССМ во креирањето на националните политики и стра­тегии поврзани со вра­бо­ту­ вањ­ ето, со еднаквоста и не­дис­ крим­ инацијата, со намалувањето на сиромаштијата, со борбата про­тив сивата економија, прил­ а­ го­дување на образованието со па­зарот на трудот, доживотното учење, долгорочното прог­но­зи­ ра­ње на состојбите на пазарот на трудот, и др.; - ССМ ќе ја следи и ќе учествува во практичната примена и им­ пле­ментирањето на ак­тив­но­сти­ те утврдени со политиките и стра­тегиите во сите сфери на оп­ штественото живеење; - Донесување на Законот за ми­ни­ мал­на плата во РМ; - Учество во донесувањето на за­ ко­ните и нивното изменување и до­полнување согласно ев­роп­ ско­то законодавство; 110

СТАВОВИ И ГЛЕДИШТА - Унапредување на колективното до­говарање на сите нивоа; - Развој на социјалниот дијалог; Сојузот на синдикатите на Ма­ке­ до­нија и во наредниот период оста­ нув­ а секогаш отворен за соработка и конс­труктивен дијалог со сите над­ леж­ни институции и граѓанскиот сек­ тор за сите прашања што се од инт­ е­ рес за работниците. М-р Живко Митревски 111

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 364-43(088.24)(497.7) НОВИНИ во системот на социјална заштита Лиценцирање на стручните работници во системот на социјална заштита Интервју со г-ѓа Татјана Ристова Димова, директор на Заводот за социјални дејности П. Ве молам посочете ги новините кои се воведуваат во однос на ли­ цен­цирањето на лицата кои раб­ о­ тат во социјално-заштитните инс­титуции? О. Лиценцирањето ќе се однесува на вра­ботените стручни работници, струч­ни лица кои што работат во сис­темот на социјална заштита. П. Што се подразбрира под тоа? О . Целиот процес на лиценцирање мо­же да се подели на неколку фази. Тоа најпрвин подразбира формирање на Kомисија за лиценцирање, изг­от­ вув­ ање на документи со кои јасно ќе се обезбедат насоки за тоа што ќе се ра­боти: деловник за работа, прог­ра­ ма за работа, правилник со кој ми­ нист­ ерот го дава мандатот на чле­но­ ви­те на Комисијата за лиценцирање, Ко­дексот и материјалите кои ќе би­ дат основа за реализација на овој процес. Всушност, ако зборуваме за фазите, ние завршивме со петтата седница, пр­ва­та конститутивна седница беше одр­жана на 27 септември, 2011. Ко­ мис­ ијата брои 11 членови, се тру­де­ в­ме да бидат делегирани од раз­лич­ ни профили, согласно логиката на устан­ овите во социјалната за­шти­та каде стручните работници се од мул­ ти­дисциплинарни тимови на учес­ни­ ци. Па, по таа логика, се обид­ о­вме чле­новите на оваа Комисија да бидат прет­ставници од различни про­фесии и да го застапуваат сé она што е во рам­ките на европските стан­дарди, се подразбира под за­стап­ у­вање на хо­листички пристап, за­ста­пување за транспарентност, от­чет­ност, што во основа ќе претставува потт­ икнувач за унапредување на ква­литетот на со­цијалните услуги пре­ку вос­по­ста­ ву­вање на овој сист­ ем, како им­пе­ра­ тив на квалитетно и ефикасно функ­ цион­ ирање, всушност во системот на социјална заштита. Зошто го ве­ 112

НОВИНИ Татјана Ристова Димова лам ова, бидејќи станд­ ар­дизацијата на методите, тех­ни­кит­ е, мето­до­лог­и­ јата на темите, на из­нао­ѓањето на нов­ и форми коишто ги сле­дат трен­ до­в­ ите на живеење и проб­ лематиките коиш­ то урбаниот свет и цив­ ил­ и­за­ циск­ ото време ги носат, бараат една во­едначеност во однос на она што ние го нудиме во системот на со­ци­ јал­на заштита како услуга. Токму од тие причини велиме дека сите струч­ ни работници со високо образование, тук­ а ги подразбираме и сите стручни профили, се фактори на овој процес. Без разлика дали се работи за прав­ ник, кој го завршил своето високо обра­зование и се вработил во уста­ но­вите од системот на социјална за­ шти­та, или лекар. Значи, ли­цен­цир­ а­ њето ќе биде на теми кои се поврзани со сите конвенции, новини, сите стра­т­ егии, закони на кои активно се ра­боти. Во Република Македонија се раб­ о­те­ ше многу активно на изнаоѓањето на модалитетите за справување со сите оние предизивици што како со­циј­ал­ на проблематика ни се наметнуваат да ги решаваме, новините во однос на справувањето со малолетничката прав­да. Не дека тоа било поразлично по­рано, меѓутоа малку повеќе гов­ о­ ри­ме за сите патолошки појави и изнаоѓање начини да се справуваме со нив. Па, оттука и многу измени и нови закони во однос на ма­ло­лет­ ничк­ ата правда. Во тој контекст, има­ в­ме активна соработка со про­фес­ ор­ ка­та Сунчица Димитријоска, во делот на стандардизирањето и во однос на она што се вели попрогресивен, по­ ак­тивен и проактивен дел на самиот кор­ исник, на малолетникот, затоа што овој дел се однесува не на ре­ пре­сијата, туку на една кон­струк­тив­ ност при давањето можност да се подд­ ржат здравите капацитети кај мла­дата личност. Ваквите промени ги обврзуваат, без разлика: прав­ни­ цит­ е, лекарите, социолозите, соц­ и­ јал­ните работници, психолозите и сите оние профили кои се вработени во нашите установи. Освен оној основ­ниот дел во постапувањето со кор­ исниците, потребно е да се сле­ дат и сите оние работи коишто се случ­ уваат на полето на градење на нов­ и системи со нови стандарди, по­ блис­ки до европските, така што ли­ цен­цирањето ќе се однесува на сите про­фили со високо образование кои ра­ботат во системот на социјална за­штита. Значи, членовите на Ком­ и­ си­јата нема по однос на издавањето на лиценца да се занимаваат со про­ ве­рување на знаењата, затоа што ви­сокообразовните институции, фа­ кул­тетите, се компетентни тоа да го нап­ рават, ние само ќе направиме про­верка на имплементацијата на знаењата во однос на сите обуки кои ќе ги добиваат во рамките на Заводот за социјални дејности и други акре­ дит­ ирани програми, согласно об­врс­ кит­ е кои ги имаме во однос на да­ва­ ње­то на квалитетот на услуги и им­ пле­ментирањето на овие знаења во давањето на услуги, давањето на нов квалитет кој ќе биде подостапен и поефикасен за корисникот. П. Што треба да преземат лицата кои работат во социјално-за­штит­ нит­ е институции во однос на ли­ цен­цирањето? 113

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 О. Целата постапка е уредена, како што споменав, со деловник за ра­бо­ та, пропишана со правилник, целиот тој процес е веќе потврден. Тоа е проц­ едура која се одвива во неколку фа­зи. Лиценцирањето како процес под­разбира издавање на лиценците, зна­чи врз основа на проверката на имп­ лементација на знаењата, ве­ шти­н­ ите и умешностите во системот на социјална заштита е издавањето на лиценци. На тој процес му претх­ о­ дат сите новини, јас искрено се на­ де­вам дека веб страницата на Зав­ о­ дот ќе биде достапна при крајот на овој месец и сите новини ќе бидат до­стапни на истата по електронски пат, со што ќе се обезбеди поголема тран­спарентност. Во меѓувреме, пре­ ку соработката со Министерството, прек­ у редовните состаноци ги ин­ фор­мираме центрите и тие ги знаат но­вините кои ги донесе Законот за со­цијална заштита. Верувам дека сите се запознати со овие новини за кои е дискутирано на состаноците. Имав­ ме отворени состаноци и со прет­ставниците од невладиниот сек­ тор. Почнав да Ви кажувам за членовите на Комисијата, единаесетте членови се претставници на Институтот за со­ц­ ијална работа и социјална по­ли­ ти­ка, Заводот за социјални дејности и Министерството за труд и социјал­ на по­литика. Кога говорам за фазите, мис­­ лам на оној дел на издавање ли­ цен­ци кои ќе се издадат по претходно барање доставено од стручните ра­ бот­ници. Ние една година работевме на изготвување на овие материјали и прибирање на сите податоци од инс­титуциите од системот на со­ци­ јал­на заштита, кои преку обработка ќе овозможат да се оформат до­си­ еја­та за сите вработени по однос на нив­ното образование, за нивниот степ­ ен на едукација. Тоа ќе ни даде еден увид, прегледност за вра­бо­те­ ни­те лица кои работат во системот на социјална заштита. Тоа ќе им по­ могн­ е и на менаџерите во однос на по­натамошната реорганизација, да имаа­ т увид за тоа кои вработени имаа­ т поголем број на часови на еду­кација во однос на ма­ло­лет­нич­ ката правда, семејното насилство или за стари лица, како истите би бил­ е земени предвид при рас­пре­де­ лув­ ањето. Она што нас ќе ни прет­ став­ ­ува поголем проблем, всушност е недоволниот број на стручни ра­ бот­ници по одделни центри, из­зе­мај­ ќи го Скопскиот центар, каде има над 200 вработени лица. П. Дали имате преглед за стручн­ и­ те работници по центрите? О. Да, имаме преглед во однос на сите подрачни единици на Центарот, по основ на паричните давања. Не можеме социјалната помош да не ја сметаме, да не ја гледаме, да не ја доживуваме како дел од социјалната заштита и од социјалната услуга, за­ ра­ди тоа што кога за некој корисник тре­ба да се определи кој тип како фор­ма на заштита треба да се до­де­ ли, треба да следи една добра струч­ на обработка, увид за личноста, како би можеле да знаеме што е нај­аде­ кват­но за него. Така, сметам дека осо­бено ова е значајно, ако го трг­не­ 114

НОВИНИ Татјана Ристова Димова ме Скопскот центар, за центрите каде што немаме екипирана тимска работа, затоа што ни недостасуваат дел стручни профили, во дел од цен­ трите кои се со поддршка од по­го­ле­ мите регионални центри, меѓутоа сметам дека е многу значајно да ги екипираме. Така, во некои центри се слу­чува еден до двајца стручни ра­ бот­ници да ги покриваат скоро сите проблематики. Но, искрено се на­де­ вам дека токму со ли­ценцирањето, како императив, ќе се постигне во­ ед­наченост, стандардизација и ква­ ли­тет. Тоа е предуслов на едно зго­ ле­мување, јакнење на ка­па­цит­ етн­ о­ ста, зголемување на квалитетот, да­ ва­ње на една нова можност, пот­тик­ ну­вање на една континуирана обука. Мо­тивираноста на стручните ра­бот­ ниц­ и мора да биде во континуитет прис­ утна и заради растот и развојот на сите нас како стручни профили, на сé она што ни треба во работата со корисниците. Не е лесно да раб­ о­ тите со животни судбини, уште по­ теш­ко е ако професионалецот не знае да го направи тој ѕид на раз­дво­ ју­вање, но и колку и да го правиме и да го носиме, човековите судбини не до­пираат како луѓе. Но, ние како про­фесионалци немаме одговорност да го носиме туѓиот живот на грб. Тоа не е наша задача, ние треба да се водиме низ еден процес на свес­ ност и подигнување на капацитетите на корисникот, во извлекување од една пасивна зависност, во еден ак­ ти­вен однос на јакнење на ка­па­цит­ е­ ти­те на себе или на членовите на се­ меј­ството каде корисникот живее. То­кму тука го гледам тоа како едно пос­ тојано мотивирање за: унап­ ре­ду­ ва­ње, трагање, барање, што ќе ги об­врзе и менаџерите кон едно кон­ти­ ну­ирано интервизиско следење. За­ во­дот ја има надлежноста на над­зо­ рот, кој го гледам како еден по­усо­вр­ шен и современ начин на мониторинг и евалуација и еден дел на су­пер­ви­ зиј­а на квалитетот на услугите. Токму оценк­ ите по кодексот од страна на ин­тервизискиот тим на оние луѓе кои раб­ отат, всушност ќе бидат еден увид во она што е, и она што ни не­ дос­тасува. Ќе се увиди со кои методи и техники ние владееме, за да може ве­штините континуирано да се усо­ врш­ уваат. П. Какви курсеви сметате дека се не­опходни за постоjните лица кои работат во системот на социјална заштита? О. Во однос на ова прашање ќе би­ дам воз­држана, бидејќи цела 2010 и 2011 нашиот тим, во соработка со УНИ­ЦЕФ и со повеќе куќи кон­сул­тан­ ти, вклучувајќи ги и нашите про­фе­со­ ри, беа вклучени во овој дел на стан­ дар­дизацијата. Меѓутоа, осо­вре­ме­ ну­ва­ње на обуките и давањето на една ме­т­ одологија по модули, ме­то­ до­ло­гиј­а којашто, всушност, под­раз­ бир­­ а една градација во правец на под­д­ р­жу­вање на модалитетите и уче­ње на вештини по одделни про­ бле­м­ атики, модул кој подразбира ба­ зична обука во однос на тим и тимска работа, про­фесионално изготвување на еден вид на свот анализа во соп­ ствен­­ ото делување, изготување на ефик­­ асни и ефективни планови и про­грами, мониторирање, ин­терв­ и­ зи­ја, интервизиско работење, кое­ 115

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 што, пак, е воведување на модули кои се однесуваат за едукација и раз­вој на стручните профили во сис­ тем­ от на социјална заштита. Ние мо­ ­дулите веќе ги изготвивме, тоа е ма­ теријал на повеќе од 1.000 стра­ници. Ми­натиот месец, во текот на месец ноември, заврши фазата на нашето ли­ценцирање од страна на Конз­ ор­ циу­ мот Траплајт и Институтот на Вест Волтерн, тоа беше една куќа која со помош на УНИЦЕФ беше из­ нај­мена за наша супервизија. Ги за­ вр­шивме основните, базичните мо­ ду­ли, модулите по специфични про­ блем­ атики, но реков дека ќе бидам воздржана за сите теми коишто се не­посредно врзани со темите кои ги со­држи нашата програма во ли­цен­ цир­ ањето, за да ги соопштиме, би­ деј­ќи ни треба уште едно усог­ла­су­ вање. Тестирањето на терен за стан­ дар­дните процедури ни завршува, ре­сурсниот центар и обуките, и во­ве­ ду­вањето на база на податоци за корисниците, завршува како процес на обука од страна на Заводот. Се на­деваме дека во текот на месец декември 2011 ќе ја видиме прват презентацијата на лиценци. Обуките траат години наназад, со поддршка на Министерството за труд и со­ци­ јал­на политика, преку активности кои се врзани со одредени УН аген­ ции. портфолио и тоа како има доволен број на обуки. Кога зборувам за обу­ ките не мислам дека стручните ра­ бот­ници ги добиваат само од Заводот за социјални дејности. Вие како Инс­ тит­ ут во многу од обуките сте учес­ твув­ але, но сето досегашно ра­бо­те­ ње не е ставено во некоја рамка. Ли­ цен­цирањето токму тоа може да го по­нуди, преку увидот, сето тоа ќе се среди во некоја идна соработка и во по­ставување на акредитација на од­ ре­дени програми, затоа што Ком­ ис­ и­ ја­та мора да реши, да одлучи, кои од про­грамите ќе се поддржат, а кои не­ ма да се поддржат. Ќе бидат акре­ди­ ти­рани оние програми кои ќе можат да поддржат со својот бекграунд ис­ куст­ ва дека проблематиката по од­ дел­ни подрачја се намалува, или стаг­нира. Има проблеми кои никој не мо­же да ги разреши, но барем да де­ лув­ аме превентивно. П. На колкав период ќе се врши ли­ цен­цирањето? О. Во фазите кои ги споменав, првата фа­за е проверка на имплементација на знаењето, издавањето на ли­цен­ ца­та, продолжувањето на лиценцата и одземањето на лиценцата доколку има за тоа услови. Целиот процес ќе се одвива во период од пет години. Пред да го почнеме целиот процес, пред да ја имаме конститутивната сед­ница, ние веќе имавме испратено писма до центрите за социјална ра­ бота, до сите вработени, изготвивме прашалник, како би имале увид која е онаа група на вработени чиешто П. Каков е условот за но­во­враб­ о­те­ ните? О. Целиот процес што го спомнав, од до­ставување на барање на до­ку­мен­ ти да се исполни како услов за стек­ ну­вање на лиценца, подразбира 116

НОВИНИ Татјана Ристова Димова опре­делени предуслови кои треба да бидат задоволени за да се за­поч­ не. Јасно е определено во деловни­ кот и во програмата. Одземањето и да­вањето на лиценци е врзано со самото вработување и со губењето на работа кога се работи за губењето на самата лиценца, меѓутоа условот за да се вработи подразбира и пос­ е­ дување на одредена лиценца во која влегува и приправничкиот стаж кој е врзан со тие процеси и во рок од шест месеци и законски се пред­ви­ дува базичната обука. Во моментов се работи на измени и дополнување на Законот за социјална заштита во однос на потребните часови обука. Во постојниот Закон е пропишано 20, или, ми се чини 30 часови, но тоа, ве­ројатно, ќе биде променето. Тоа е еден вид на кредит трансвер часови, ова ќе бидат еден вид на кредити за ли­ценцата, а ние апсолутно не мо­ жем­ е да дадеме толку низок стан­ дард, бидејќи самото лиценцирање под­разбира подигање на квалитетот, а јас мислам дека последното што остана во нашата програма е дваесет часа на годишно ниво, од спец­ иј­ал­ и­ зи­раните модули по одредени про­ блем­ атики. циј­ата за 2012 и обуките, секако, де­ ка се дел и од Програмата на Заводот, а досега овие обуки се прават со под­дршка на нашето Министерство, или ако нешто е во доменот на по­ве­ ќе министерства ќе зависи од тоа кое од нив е лидер во дадената про­ бле­матика, исто така, се надеваме де­ка наши партнери и во иднина ќе оста­нат УН агенциите, УНИЦЕФ, не­ кои од невладиниот сектор. Меѓутоа, би била пресреќна пред да се почне во 2012 да го имаме веќе системот на акредитација кој како паралелен систем би ни направил еден одличен увид во сé она што се случува на по­ ле­то на подигнување на квалитетот. П . Дали лицата кои ќе посетат не­ как­ ов вид на обука надвор од Ре­пу­ бли­ка Македонија ќе можат да им бидат валоридирани тие стекнати знаења. О. Во Правилникот, во Деловникот, во Програмата е пропишано дека ако обуката е адекватна и согласно на­шите теми, истата ќе биде ва­ло­ри­ дир­ ана, исто така, ќе се валоридира и пишан труд и презентација на струч­ни средби во, и надвор од зем­ ја­та. П . Кој ќе ја обезбеди, кој ќе ја фи­нан­ си­ра дополнителната обука? О. Самото давање на лиценци, фор­ мир­ ањето на Комисијата, целиот тој процес има финансиски импликации, ќе се оградам тука, бидејќи не знам ко­га ќе поминат измените и до­полн­ у­ ва­њата во целата процедура. Наш­ и­ те предлози се врз основа на про­ек­ 117

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 364-43-787.222 патролна социјална работа Пилот-проектот се воведува во урбаните заедници, во оп­штин­ и­ те: Центар, Гази Баба и Ѓорче Пет­ ров. Проектот се реализира во со­ ра­ботка со Црвениот крст на град Скоп­ је, кој учествува во им­пле­мен­ тацијата на програмата преку обез­б­ едување стручни социјални ра­б­ отници во планираните тимови. Па­т­ ролната социјална работа, во 2012 год. ќе се воведе и во други гра­д­ ови низ Македонија. Пред социјалната работа пос­ то­ ја­но се отвораат нови можности и но­ви предизвици. Брзиот социјален раз­в­ ој раѓа нови потреби на луѓето, но, истовремено, придонесува за раз­в­­ ој на нови социјални ризици и про­б­­ леми. Справувањето со нив мо­ ра да се одвива во рамките на нови фор­м­ и, со нови пристапи на работа, нов состав на техники и методи. Ин­ф­ ормацијата што ја презентираме се однесува на новата форма на со­ циј­ална работа, која во многу земји се нарекува улична или теренска соц­ ијална работа. Поради низа при­ чи­ни, пред сé јазични, сметаме дека на нашето подрачје можеме да го прим­ ениме терминот патролна со­ циј­ална работа. Со воведувањето на профилот патролен социјален работник, ќе се зго­леми степенот на пристап до со­ циј­алните услуги, а со тоа ќе дојде до унапредување на социјалната си­ гур­н­ ост на граѓаните. Моќта на овој про­фил е во неговиот непосреден кон­такт со лицата во ризик, можноста за изнаоѓање на алтернативни тех­ ни­к­ и и форми за решавање на про­ бле­м­ ите и почитување на еден од осно­вните принципи во социјалната ра­б­ ота„од помош, до самопомош“. Улична(патролна, теренска) со­ц­ ијална работа претставува фор­м­ а на социјална работа која ја ре­ализираат соодветно под­гот­ве­ ни и едуцирани социјални работници, а работат со лица кои од различни причини престојуваат подолго вре­ ме на улица. Поради вклучување на про­филот во системот на со­циј­ал­на за­штита, пожелно е патролните со­ 118

НОВИНИ Проф. д-р Мариа Доневска, Доц. д-р Светлана Трбојевиќ цијални работници да бидат враб­ о­ тени во центрите за социјална ра­бо­ та, особено во урбани подрачја, или патролните социјални работници мо­же да работат и во одделенијата за социјална заштита на ниво на еди­н­ ици на локална самоуправа, ка­ ко ресурс на Центарот за социјална ра­б­ ота и други институции. Препознавањето на лицата кои пре­с­ тојуваат на улица е различно во од­редени земји. Во зависност од обе­м­ от на појавата, тоа се: деца на ули­ц­ а/улични деца, бездомници, ми­ ну­в­ ачи, просјаци, отфрлени лица (се­м­ ејно насилство, стари лица, и др.). Пред отпочнување со работата, патролниот работник мора да ја запознае својата заедница, а тоа е најдобро да го направи со употреба на техниката на нејзино мапирање, понатаму е потребна пенетрацијата на подрачјата каде што треба да се делува. Според странските искуства, тоа се: железнички станици, паркови, пазари, терени во близина на хи­пер­ ма­ркети, паркинзи, гробишта, под­ру­ ми, возови и слепи улици. Уличниот социјален работник има флек­с­ ибилно време на работа прет­п­ ладне, попладне, за време на праз­н­ ици. Времето на работа зависи од годишното време, обичаите на ко­ рисн­ иците, итн. За секој случај, се отво­ра социјална карта(паралелно мо­же да се води за 5, до 7 случаи). Патролниот работник вос­по­ста­ ву­ва контакти помеѓу различни инс­ ти­туции кои делуваат на територијата предвидена за делување на соц­ иј­ал­ ниот работник. Патролниот соц­ иј­а­ лен работник се појавува на одреден терен(едно маало или кварт). По­ жел­но е да е во придружба на уште еден колега или волонтер. На улица, во парк, во оддалечени места, го среќ­­ ава лицето на кое на прв поглед тре­ба да му се помогне. Пристапува кон него и ја отпочнува својата ра­бо­ та. Освен познатите места на дви­ же­ње на улица, информациите за со­цијалните случаи може да се до­ бив­­ аат од јавните служби и жителите. Фа­зите на работа со лица на улица не може тесно да се определат. Тие за­висат од клиентот и неговите по­ тре­би. Не треба да се воспоставува конт­­ акт со лица под дејство на алк­ о­ хол, дрога, агресивно расположени, и слично. За време на првиот контакт на­ ста­п­ ува претставување, обид да се утврди историјата на живот,(најчесто таа за време на првиот контакт не е секогаш реална), се прави договор за конт­ акт(каде ќе се сретнат и кога), и интервенција доколку постои криз­ на ситуација(на пример, се гледа де­ка лицето е болно). По првиот кон­ такт, социјалниот работник ги вне­су­ ва информациите во Картата за ин­ див­ идуален контакт со корисникот (Со­цијална карта). За време на вториот контакт, па­ трол­ниот социјален работник, во за­ висн­ ост од ситуацијата, се труди да ја анализира ситуацијата на ко­рис­ ни­кот, да увиди зошто клиентот е во толку лоша состојба. Полека на­ста­ пу­ва идентификација на конкретните 119

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 ри­зици и проблеми, се даваат први су­гестии од страна на социјалниот ра­б­ отник- што понатаму, се гради мо­т­ ивација за промени базирана врз позитивните белези на клиентот. Исто така, се дава емоционална под­д­­­ ршка и настојување клиентот да пре­земе одговорност за своето од­ нес­­ ување. Постепено се јавува потреба да се систематизира соработката и да се планираат активностите. Под­го­ тов­ка­та на програмата за соработка со со­цијалните служби мора да се одвива чекор по чекор- информирање за системот на социјална заштита, список на конкретните потреби на корисникот. Во таа фаза треба да се прен­ а­ со­чи контактот со корисникот на со­ од­ветната институција(центар за со­ циј­ална работа, невладина орг­а­ни­ зација, хуманитарна организација, основно училиште). Предавањето на случајот се оства­ ру­ва со предавање на до­ку­мент­ а­ци­ ја­та што ја подготвил патролниот со­ циј­ален работник. При предавањето на случајот, се пополнува посебен обра­зец, кој го потпишуваат двете стра­ни. По сигурното„предавање“ на слу­чајот, патролниот работник од­ре­ ден период го мониторира процесот на вклучување на корисникот во сис­ темот за социјална заштита, по што полека се повлекува од соработката со него. Траењето на контактите со лицата зависи од низа фактори. Се случува контактот да не успее. Секој корисник е индивидуа и врз основа на утврдените причини, пре­останатите способности и по­зи­ тив­ните особини на личноста, се пре­земаат такви мерки на заштита кои најмногу ќе го ангажираат кор­ ис­ ни­кот. Во овој процес, важна улога има партиципативното набљудување, кое е најуспешна техника во про­у­чу­ вање на појави за кои се одговорни патролните работници. Благодарејќи на партиципативното набљудување, може да се воочат појавите, како што се: употреба на специфичен жар­гон, цела обоена природа на од­ не­сување, заемно дејствување во групи, однесување во конкретно на­ стан­ атата ситуација, прибирање на по­единечни факти, разгледување на сос­тојбите на тлото на одредена суб­култура, и слично. Постојано треба да се има на ум дека превентивната(во нашиот слу­ чај секундарна) акција е најдобриот на­чин на спречување на социјалните ри­зици. Подготвиле: Проф. д-р Мариа Доневска Доц. д-р Светлана Трбојевиќ Институт за социјална работа и социјална политика Филозофски факултет 120

364-3(497.7)(083.9)”2011/2021”(049.3) ОСВРТИ, НАСТАНИ, ПРИКАЗИ НАЦИОНАЛНА ПРОГРАМА ЗА РАЗВОЈ НА СОЦИЈАЛНАТА ЗАШТИТА ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА 2011-2021: Потреба и основни стратешки правци Актуелните промени во сов­ ре­ ме­ното општество се одвиваат во пра­вец на промовирање на сé пог­о­ лемо преземање индивидуална од­ гов­ орност на граѓанинот и сем­ ејс­ тво­ то за сопствениот живот, развој, на­ пре­док и сигурност. Во овој процес, за­едницата е обврзана да им ја обез­беди на граѓаните соодветната под­дршка. Системот на социјална за­штита, како основен столб на оваа под­дршка за граѓаните кои се нашле во положба од социјален ризик, тре­ ба да обезбеди разновидност на услу­ги со кои ќе се овозможи не само убла­жување на последиците, туку и из­лез од настанатата состојба. По­ треб­но е услугите да бидат лесно до­стапни, пристапни, да постои мож­ ност за избор согласно со потребите на граѓаните и дизајнирани така што граѓанинот како корисник на овие услуги да биде во фокусот на вним­ а­ ни­ето. Оваа цел може да се постигне пре­ку широка и развиена мрежа на да­ватели на услуги на централно и лок­ ално ниво, преку активно вклу­чу­ вање на општините, невладините и вер­ските организации, како и при­ ватн­­ ата иницијатива. Во 2010 година, Владата на Ре­ пу­блика Македонија ја усвои На­цио­ нал­ната програма за развој на со­ци­ јал­ната заштита 2011-2021, како стра­тешки документ усогласен со Нац­ ионалната програма за усвој­у­ва­ ње на правото на Европската унија и Акц­ иониот план за европско пар­т­ нер­ство. Програмата е основа за ре­ 121

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 фор­мата на системот на социјална за­штита и за изработка на нор­ма­тив­ ни и други акти од областа на со­ци­ јал­ната заштита. Исто така, прет­ста­ вува стратешки документ кој ги обе­ ди­н­ ува сите досегашни стратегии фо­к­ усирани на поединечни подрачја, или ранливи групи во социјалната за­штита. Основна цел на Програмата е раз­в­ ој на интегриран, транспарентен и одржлив систем на социјална за­ шти­та кој ќе обезбеди достапни, ефик­ асни и квалитетни мерки и услу­ ги креирани според потребите на ко­ рис­никот. Во таа насока, предвидени се следните реформски активности: • Реструктуирање на инс­ти­туц­ ио­ нал­ната поставеност на системот на социјална заштита, во насока на раздвојување на ад­мин­ ис­три­ ра­њето на правата на парична по­мош и социјалните услуги; • Внатрешна реорганизација на устан­ овите за социјална заштита за­ради оптимално користење на рас­п­ оложливите капацитети и унап­­ редување на стручната ра­ бо­та; • Унапредување на работата со ко­ рис­ниците, во насока на зајакната пар­тиципација, вклученост во пла­н­ ирањето и донесувањето од­ луки, зајакнување и ис­кор­ ис­тув­ а­ ње на нивните потенцијали. • Редефинирање на системот на па­рична помош во насока на: по­ до­брено таргетирање, пое­ фик­ ас­ но администрирање и поврзување со други системи, пред сé со сис­ те­мот на вработување; • Развој на социјалната превенција ка­ко организирана, континуирана и координирана активност на ло­ кал­но ниво; • Зајакнување на вонинсти­ту­цио­ ­ нал­ната заштита преку раз­ви­ва­ ње на постојните и воведување на нови видови социјални услуги со­гласно со потребите на гра­ѓа­ ните, како и унапредување на на­ чи­ните за обезбедување и нивно до­ставување; • Зголемување на квалитетот на услугите и создавање услови за на­малување на зависноста од инс­титуционалната заштита, пре­ ку развивање на алтернативни фор­ми на заштита; • Продолжување на веќе за­поч­на­ ти­те процеси на децентрализација, плурализација и де­инс­ти­ту­цио­ на­л­ изација во социјалната за­ штит­ а; • Унапредување на модалитетите за реализација на јавно-при­ват­ но­то партнерство во социјалната заштита; • Воспоставување на организиран систем на управување со чо­веч­ кит­ е ресурси и зајакнување на нив­ните капацитети. Реформата на системот на со­ци­ јал­на заштита се раководи од не­кол­ ку основни принципи: владеење на пра­вото, отвореност и транс­па­рент­ ност, одговорност и отчетност, пред­ видл­ ивост и одржливост, континуитет, ефик­ асност, ефективност и еко­но­ мичн­ ост, достапност и пристапност, 122

ОСВРТИ, НАСТАНИ, ПРИКАЗИ Доц. д-р Сузана Борнарова, Доц. д-р Наташа Богоевска пар­тиципација и еднаков третман и не­дискриминација. Министерството за труд и со­ци­ јална политика, како главен носител на реформата, започна со ре­ализ­ а­ циј­а на активности за воспоставување на структуирани и оперативни парт­ нер­ски односи со релевантните ак­ те­ри за реализација на Програмата. Во таа насока се воспоставени ме­ ха­низми за координација на стра­ теш­ките активности, договарање и соработка. Имено, на почетокот на 2011 година беше формирано Коор­ ди­нативно тело за следење и ева­ луа­ција на имплементацијата на Про­грамата, во кое членуваат прет­ став­ници од: МТСП, МЛС, МФ, ЗЕЛС, УСЗ, ЗСД, ИСРСП и НВО(со роти­ рач­ко членство, во зависност од фа­ за­та на имплементација). Во коо­ р­ди­ на­тивното тело, за потребите на сле­ де­ње и евалуација на имп­ ле­мен­та­ циј­ата на Програмата е овозможено член­ство на претставници од други здру­женија, како и од национални коо­ р­динативни тела за спроведување на стратешки документи од областа на социјалната заштита. За имплементација на пред­ви­де­ ни­те реформски активности се ко­ рис­тат средства од Буџетот на Ре­пу­ бли­ка Македонија, како и странска пом­ ош од донатори. Првата фаза од имп­ лементација на Програмата се реализира со значителна поддршка од меѓународните организации УНИ­ ЦЕФ и УНДП. Подготвиле: Доц. д-р Сузана Борнарова Доц. д-р Наташа Богоевска Институт за социјална работа и социјална политика Филозофски факултет, Скопје 123

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 364-662(497.7)(062)(049.3) Македонска платформа против сиромаштијата(МППС), прва Конференција на сиромашните и социјално исклучени лица во Република Македонија Прва Конференција на сиромашните и социјално исклучени лица во Република Македонија Првата Конференција на сир­ о­ машн­ ите и социјално исклучени ли­ ца организирана од страна на Ма­ке­ дон­ската платформа против сир­ ом­ а­ штија(МППС), се одржа на 26 и 27 септември во Битола, а цен­трал­ни­от настан – мирниoт марш на учес­ни­ цит­ е на Конференцијата до Влад­ ата на Република Македонија, се случи на 28 септември во Скопје. Де­ле­га­ циј­а на учесници на Конф­ ер­ ен­цијата бе­ше примена од страна на Спиро Рис­тевски, министер за труд и со­ци­ јал­на политика. Конференцијата, прва од ваков вид кај нас, ги собра на едно место лу­ѓ­ето кои живеат во сиромаштија или социјална исклученост во земј­а­ ва, на едно место, конституирајќи еден вид ад хок форум на кој овие граѓани имаа можност првпат да ги спо­делат своите искуства, да ги иден­т­ ификуваат горливите про­бле­ ми со кои се соочуваат, како и да да­ дат препораки за нивно решавање. Ова е особено значајно ако се има пред­вид фактот што вообичаената прак­т­ ика при креирањето на поли­ти­ кит­ е многу ретко претпоставува вклу­ч­­ ување и консултација со оваа ка­т­ ег­орија на граѓани, што само при­ до­несува кон нивната исклученост. На Конференцијата присуству­ ваа 120 учесници, претставници на раз­ни ранливи групи, НВО, од Реп­ у­ бли­ка Македонија. Под водство на по­веќе локални и меѓународни екс­ пер­ти, учесниците работеа во повеќе работни групи и ги идентификуваа клучните проблеми со кои се со­очу­ 124

ОСВРТИ, НАСТАНИ, ПРИКАЗИ М-р Владимир Илиевски ваат во повеќе области, како: здрав­ стве­ната и социјалната заштита, ро­ до­вите прашања и невработеноста. За­клучоците и препораките до кои дој­доа на овие работилници, беа по­ мес­тени во заедничка Декларација, усвоена и потпишана од сите учес­ ниц­ и на Конференцијата. Де­клар­­ а­ циј­ата официјално ќе им биде до­ста­ ве­на на претставниците на Владата на Република Македонија, како и на си­те засегнати страни, инст­ ит­ уции и ав­торитети во земјава. Дек­ лар­ ац­ иј­а­ та ќе биде основа за сле­де­ње на ис­ пол­нувањето на по­лит­ ик­ ите пов­ р­за­ ни со социјалната ин­клуз­ ија и спра­ вув­ ање со сиромаштијата во Ре­пу­ бли­ка Македонија. Овој настан беше организиран од Македонската платформа против си­ромаштија, со структурна под­др­ шка на Институтот за човекови права „Луд­виг Болцман“ од Скопје, а фи­ нан­сиски беше поддржан од страна на Австриската агенција за развој (АДА). Во иднина, МППС планира ре­довно одржување на овој вид на конференции, на годишно ниво. Македонската платформа про­ тив сиромаштија(МППС) е коалиција од над 40 невладини организации и поединци, чија цел е намалување на сиромаштијата преку промовирање на социјалната правда, пар­ти­цип­ а­ тивн­ а демократија, заштита на чо­ве­ ков­ ите права, еднаквост и не­дис­кри­ мин­ ација и владеење на правото. Подготвил: М-р Владимир Илиевски Институт за социјална работа и социјална политика Филозофски факултет, Скопје 125

Ревија за социјална политика год. 4 бр. 8, Скопје, декември 2011 126