การสร้้างแรงจููงใจในการ สนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนใน ประเทศไทย : กรณีีศึึกษาบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก และขยะอาหาร ดร.ขนิิษฐา แต้้มบุุญเลิิศชััย ดร.สุุจิิตรา วาสนาดำำ�รงดีี

การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย: กรณีีศึึกษาบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกและขยะอาหาร Circular Economy in Thailand: Steps towards a Transition in Plastic Packaging and Food Waste Management โดย ดร.ขนิิษฐา แต้้มบุุญเลิิศชััย ดร.สุุจิิตรา วาสนาดำ�ำ รงดีี ผู้้ใ� ห้้ทุุน มููลนิิธิิฟรีีดริิค เอแบร์์ท ประเทศไทย กัันยายน 2566

คำำ�นำำ� ภาวะโลกร้้อนและการเปลี่่ย� นแปลงสภาพภููมิิอากาศเป็็นความท้้าทายที่่ส� ำ�ำ คััญของโลกในยุุคปััจจุุบััน ภายใต้้ “ความตกลงปารีีสว่่าด้้วยการเปลี่่ย� นแปลงสภาพภููมิิอากาศ” และ“เป้้าหมายการพััฒนาที่่ย�ั่่ง� ยืืน” นานาประเทศ ต่่างเห็็นพ้้องกัันว่่าจะต้้องร่่วมกัันแก้้ไขปััญหาดัังกล่่าว ขณะเดีียวกััน การขัับเคลื่่อ� นประเทศไทยไปสู่่�ประเทศที่่� มีีรายได้้สููงอย่่างยั่่ง� ยืืนจำ�ำ เป็็นต้้องสร้้างสมดุุลระหว่่างการเติิบโตทางเศรษฐกิิจและการรัักษาสิ่่ง� แวดล้้อม โดยมีี องค์์ประกอบสำ�ำ คััญ ได้้แก่่ เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน(Circular Economy) ซึ่ง�่ มุ่่�งสร้้างความเจริิญเติิบโตทางเศรษฐกิิจ พร้้อมทั้้ง� ลดผลกระทบต่่อสิ่่ง� แวดล้้อมให้้เหลืือน้้อยที่่ส� ุุด ทั้้ง� นี้้� การเปลี่่ย� นผ่่านไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน จำ�ำ เป็็นต้้องอาศััยการเปลี่่ย� นแปลงทั้้ง� ระบบ ตั้้ง� แต่่การผลิิต การบริิโภค ไปจนถึึงการจััดการกัับวััสดุุและของเหลืือ ใช้้ อัันเป็็นผลจากการปรัับเปลี่่ย� นพฤติิกรรม การดำ�ำ เนิินธุุรกิิจ และการคิิดค้้นเทคโนโลยีีที่่ส� อดคล้้องกััน มููลนิิธิิฟรีีดริิค เอแบร์์ท ประเทศไทยส่่งเสริิมการเปลี่่ย� นแปลงทางสัังคมและระบบนิิเวศ(Socio-ecological transformation) ที่่ม�ุ่่�งเน้้นความยั่่ง� ยืืนด้้านสิ่่ง� แวดล้้อมและความเป็็นธรรมทางสัังคม มููลนิิธิิฯ จึึงได้้สนัับสนุุนการ ศึึกษาวิิจััยเรื่่อ� งการสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย: กรณีีศึึกษาบรรจุุภััณฑ์์ พลาสติิกและขยะอาหาร โดยมุ่่�งหวัังว่่าผู้้�มีีส่่วนเกี่่ย� วข้้องจากภาคส่่วนต่่างๆ จะสามารถใช้้การศึึกษาวิิจััยนี้้� เป็็น ข้้อมููลตั้้ง� ต้้นในการร่่วมกัันอภิิปรายและขัับเคลื่่อ� นการพััฒนาประเทศในระยะต่่อไป ทางมููลนิิธิิฯ ขอขอบคุุณคณะผู้้�วิิจััย ได้้แก่่ รองศาสตราจารย์์ ดร. ขนิิษฐา แต้้มบุุญเลิิศชััย และ ดร. สุุจิิตรา วาสนาดำ�ำ รงดีี รวมถึึงขอขอบคุุณทุุกภาคส่่วนที่่ไ� ด้้ร่่วมแลกเปลี่่ย� นและให้้ข้้อคิิดเห็็นที่่เ� ป็็นประโยชน์์และทำ�ำ ให้้ การศึึกษาวิิจััยในครั้้ง� นี้้�สำ�ำ เร็็จลุุล่่วงได้้ตามวััตถุุประสงค์์ พลอยไพลิิน ถิ่่�นกาญจน์์ ฐานิิศร์์ เหราบััตย์์ มููลนิิธิิฟรีีดริิค เอแบร์์ท ประเทศไทย

สารบััญ บทนำำ� บทที่่� 1: กรอบแนวคิิด............................................................................................................................. 1 . 1.1. ความสำ�ำ คััญของการเปลี่่ย� นผ่่านไปสู่่�เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนต่่อการพััฒนาเศรษฐกิิจไทย................ 1 . 1.2. วััตถุุประสงค์์......................................................................................................................... 2 1.3. แนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน(Circular Economy).................................................................... 2 1.4. เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนและการจััดการขยะ.................................................................................. 5 1.5. ความจำ�ำ เป็็นของการศึึกษาโครงสร้้างแรงจููงใจเพื่่อ� ให้้เกิิดการเปลี่่ย� นผ่่านจากเศรษฐกิิจ เส้้นตรงไปสู่่�เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน.................................................................................................... 6 1.6. กรอบแนวคิิดในการศึึกษาการเปลี่่ย� นผ่่านจากเศรษฐกิิจเส้้นตรงไปสู่่�เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน......... 7 1.7. วิิธีีการและขอบเขตการศึึกษา............................................................................................... 9 1.8. โครงสร้้างของหนัังสืือ........................................................................................................... 10 บทที่่� 2: การสร้้างแรงจููงใจในการเปลี่่�ยนผ่่านไปสู่่�เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน.............................................. 12 2.1. ความแตกต่่างระหว่่างระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรงและระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน........................... 13 2.2. องค์์ประกอบสำ�ำ คััญของระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน................................................................ 14 2.3. การเปลี่่ย� นผ่่านจากระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรงไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน.............................. 16 2.4. การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน........................................................... 18 บทที่่� 3: กรณีีศึึกษาบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก............................................................................................. 22 3.1. ลัักษณะด้้านกายภาพและวััสดุุของบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก........................................................ 23 3.2. แนวคิิดการจััดลำ�ำ ดัับขั้้น� ของการจััดการขยะ(Waste Management Hierarchy)..................... 24 3.3. พื้้น� ที่่ด� ำ�ำ เนิินการในการจััดการบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก............................................................... 25 3.4. แนวทางในการจััดการขยะบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกในต่่างประเทศ.............................................. 26 3.5. การจััดการขยะบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกในประเทศไทย.............................................................. 35 3.6. ช่่องว่่างทางแรงจููงใจของประเทศไทย.................................................................................. 39 บทที่่� 4: กรณีีศึึกษาการจััดการขยะอาหาร......................................................................................... 42 4.1. ลัักษณะด้้านกายภาพและวััสดุุของขยะอาหาร...................................................................... 44 4.2. แนวคิิดการจััดลำ�ำ ดัับขั้้น� ของการจััดการขยะอาหาร(Food Waste Management Hierarchy) 45 4.3. พื้้น� ที่่ด� ำ�ำ เนิินการในการจััดการอาหารเหลืือทิ้้ง�....................................................................... 46 4.4. แนวทางในการลดการสููญเสีียอาหารและขยะอาหารในต่่างประเทศ....................................... 47 4.5.การลดการสููญเสีียอาหารและขยะอาหารในประเทศไทย........................................................ 55 4.6.ช่่องว่่างทางแรงจููงใจของประเทศไทย................................................................................... 61 บทที่่� 5: บทสรุุปและบทเรีียนต่่อประเทศไทย..................................................................................... 64 5.1. สรุุปองค์์ความรู้้�จากกรณีีศึึกษา............................................................................................ 65

5.2. บทเรีียนต่่อประเทศไทยและข้้อเสนอแนะ............................................................................... 71 5.3.ข้้อจำ�ำ กััดของหนัังสืือ............................................................................................................. 77 บรรณานุุกรม........................................................................................................................................ 80 ดรรชนีี................................................................................................................................................... 88 สารบััญตาราง ตารางที่่� 2.1: ความแตกต่่างสำ�ำ คััญระหว่่างเศรษฐกิิจเส้้นตรงและเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน................................ 14 ตารางที่่� 3.1: เปรีียบเทีียบกฎหมายและมาตรการที่่เ� กี่่ย� วข้้องกัับการจััดการบรรจุุภััณฑ์์และเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน.................................................................................................................... 28-29 ตารางที่่� 5.1: สรุุปข้้อเสนอแนะด้้านวััสดุุเทคนิิคประเภทบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก............................................. 74 ตารางที่่� 5.2: สรุุปข้้อเสนอแนะด้้านวััสดุุชีีวภาพประเภทขยะอาหาร.......................................................... 77 สารบััญรููปภาพ รููปที่่� 1.1: เศรษฐกิิจเส้้นตรง(Linear Economy)...................................................................................... 3 รููปที่่� 1.2: แผนภาพผีีเสื้้อ�(Butterfly Diagram)......................................................................................... 4 รููปที่่� 1.3: กรอบการวิิเคราะห์์และการพััฒนาสถาบััน................................................................................. 9 รููปที่่� 2.1: ระบบนิิเวศเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน(Circular Economy Ecosystem) ของประเทศไทย................... 18 รููปที่่� 3.1: ลำ�ำ ดัับขั้้น� ของการจััดการขยะ.................................................................................................... 25 รููปที่่� 3.2: วงจรชีีวิิตบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกตามแนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน.................................................. 26 รููปที่่� 4.1: ลำ�ำ ดัับขั้้น� ของการจััดการขยะอาหาร.......................................................................................... 46 รููปที่่� 4.2: ห่่วงโซ่่ของการเกิิดขยะอาหาร.................................................................................................. 47 รููปที่่� 4.3: สรุุปมาตรการลดการสููญเสีียอาหารและขยะอาหาร................................................................... 48 รููปที่่� 5.1 ผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีียที่่เ� ป็็นเป้้าหมายในการดำำ�เนิินมาตรการ...................................................... 68

บทนำำ� หนัังสืือ “การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย: กรณีีศึึกษาบรรจุุ ภััณฑ์์พลาสติิกและขยะอาหาร” มีีวััตถุุประสงค์์เพื่่อ� ศึึกษาบริิบทเชิิงสถาบัันในการสร้้างแรงจููงใจให้้เกิิดระบบ เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนโดยพิิจารณากรณีีศึึกษาในต่่างประเทศเทีียบเคีียงกัับประเทศไทย และเพื่่อ� พััฒนาข้้อเสนอ แนะเชิิงนโยบายด้้านแรงจููงใจที่่จ� ะเอื้้อ� ให้้ประเทศไทยเปลี่่ย� นผ่่านจากระบบเศรษฐกิิจแบบเส้้นตรงไปสู่่�ระบบ เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนอย่่างแท้้จริิง เนื่่�องจากวงจรคุุณค่่า(Value Circle) ของเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนนั้้น� ครอบคลุุม วััสดุุ 2 ประเภท คืือ วััสดุุเทคนิิค(Technical Materials) และวััสดุุชีีวภาพ(Biological Materials) หนัังสืือเล่่มนี้้� จึึงเลืือกศึึกษากรณีีบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกในฐานะที่่เ� ป็็นตััวแทนวััสดุุเทคนิิคและศึึกษากรณีีขยะอาหารในฐานะที่่� เป็็นตััวแทนวััสดุุชีีวภาพเพื่่อ� ให้้สามารถวิิเคราะห์์โครงสร้้างเชิิงสถาบัันในเชิิงลึึก หนัังสืือเล่่มนี้้�ศึึกษาการสร้้างแรงจููงใจให้้เกิิดระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนจากกรอบแนวคิิดของทฤษฎีี เศรษฐศาสตร์์สถาบัันแบบใหม่่(New Institutional Economics) โดยใช้้วิิธีีการศึึกษาแบบกระบวนการกรณีีศึึกษา (Case Study Approach) ในรููปแบบการคััดเลืือกกรณีีศึึกษาหลายกรณีี(Multiple Case Study Design) โดย เลืือกจากประเทศที่่�มีีความก้้าวหน้้าในการส่่งเสริิมระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนทั้้ง� ประเทศที่่�พััฒนาแล้้วและ ประเทศที่่�กำ�ำ ลัังพััฒนา และใช้้วิิธีีการวิิเคราะห์์ข้้อมููลแบบการสัังเคราะห์์ข้้ามกรณีีศึึกษา(Cross-Case Synthesis) เพื่่อ� ให้้ได้้ข้้อสรุุปที่่ส� อดคล้้องกัับลัักษณะร่่วมของข้้อมููล ในการจััดทำ�ำ หนัังสืือเล่่มนี้้� ผู้้เ� ขีียนได้้รวบรวมข้้อมููลจากการวิิจััยเชิิงเอกสาร(Desk Research) จากการสััมภาษณ์์ เชิิงลึึกกัับหน่่วยงานภาครััฐ ภาคเอกชน และภาคประชาสัังคม และจากการสััมมนาที่่จ� ััดขึ้้น� 2 ครั้้ง� เพื่่อ� เผยแพร่่ ข้้อมููล รัับฟัังความคิิดเห็็นและข้้อเสนอแนะของผู้้�มีีส่่วนเกี่่ย� วข้้องกัับเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทยซึ่ง�่ ครอบคลุุม หน่่วยงานภาครััฐที่่ม� ีีหน้้าที่่ใ� นการกำ�ำ หนดนโยบายด้้านเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน หน่่วยงานที่่ม� ีีหน้้าที่่ใ� นการส่่งเสริิมให้้ เกิิดธุุรกิิจในรููปแบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ผู้้ป� ระกอบการภาคเอกชน และผู้้�ดำ�ำ เนิินงานด้้านเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนใน ภาคประชาสัังคม ในการวิิจััยเชิิงเอกสารผู้้เ� ขีียนได้้สืืบค้้นเนื้้�อหาจากงานวิิจััยและรายงานด้้านเศรษฐศาสตร์์สถาบััน การสร้้างแรงจููงใจและด้้านเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนกว่่า 90 ชิ้้น� งาน โดยส่่วนหนึ่�่งของงานวิิจััยที่่ใ� ช้้ในการเขีียนหนัังสืือ เล่่มนี้้�เป็็นงานวิิจััยของผู้้เ� ขีียน ได้้แก่่ Tambunlertchai, Vassanadumrongdee et al.(2015) Tambunlertchai and Pongkijvorasin(2020, 2021) Vassanadumrongdee and Kittipongvises(2018) และ Pisitsankkhakarn and Vassanadumrongdee(2020) นอกจากนี้้�ยัังได้้เผยแพร่่งานศึึกษาและร่่วมแลกเปลี่่ย� นกัับนัักวิิชาการ นัักนโยบาย และผู้้ป� ฏิิบััติิในต่่างประเทศในภููมิิภาคเอเชีียผ่่านแพลตฟอร์์มแลกเปลี่่ย� นเรีียนรู้้ใ� นระดัับภููมิิภาค(Regional Exchange Platform) ภายใต้้หััวข้้อ Social-Ecological Transformation of Cities in Asia ซึ่ง�่ จััดโดยมููลนิิธิิฟรีีดริิค เอแบร์์ท(FES) จำ�ำ นวน 2 ครั้้ง� ผู้้เ� ขีียนขอขอบพระคุุณมููลนิิธิิฟรีีดริิค เอแบร์์ท(FES) ประเทศไทย ที่่ส� นัับสนุุนงบประมาณในการจััดทำ�ำ หนัังสืือ เล่่มนี้้�และให้้โอกาสผู้้เ� ขีียนในการเข้้าร่่วมแลกเปลี่่ย� นเรีียนรู้้ก� ัับนัักวิิชาการ นัักนโยบาย และผู้้ป� ฏิิบััติิในภููมิิภาค เอเชีีย ขอขอบพระคุุณคุุณเวสน่่า โรดิิช ผู้้�อำ�ำ นวยการ FES ประจำ�ำ ประเทศไทย คุุณภาคภููมิิ วาณิิชกะ และคุุณ

พลอยไพลิิน ถิ่่น� กาญจน์์ ที่่ช� ่่วยประสานงาน ให้้ความเห็็น และให้้การสนัับสนุุนการเขีียนหนัังสืือเล่่มนี้้�เป็็นอย่่าง ดีี ขอขอบพระคุุณตััวแทนหน่่วยงานภาครััฐ ภาคเอกชน และภาคประชาสัังคมที่่ร� ่่วมแสดงความคิิดเห็็น ให้้ ข้้อมููล และเข้้าร่่วมการสััมมนาที่่จ� ััดขึ้้น� ในการจััดทำ�ำ หนัังสืือเล่่มนี้้� ขอขอบพระคุุณผู้้เ� ข้้าร่่วมงานสััมมนาทั้้ง� 2 ครั้้ง� และผู้้เ� ข้้าร่่วมแลกเปลี่่ย� นเรีียนรู้้ใ� นระดัับภููมิิภาคทั้้ง� 2 ครั้้ง� สำ�ำ หรัับข้้อมููล ข้้อคิิดเห็็น และข้้อเสนอแนะ และขอ ขอบพระคุุณผู้้�ทรงคุุณวุุฒิิทุุกท่่าน โดยเฉพาะ ดร.เกรีียงไกร เตชกานนท์์(คณะเศรษฐศาสตร์์ มหาวิิทยาลััย ธรรมศาสตร์์) ดร.นพพล วิิทย์์วรพงศ์์(คณะเศรษฐศาสตร์์ จุุฬาลงกรณ์์มหาวิิทยาลััย) ดร.เรวดีี จรุุงรััตนาพงศ์์ (สาขาวิิชาเศรษฐศาสตร์์ มหาวิิทยาลััยสุุโขทััยธรรมาธิิราช) และ ดร.ศรวณีีย์์ สิิงห์์ทอง(สำ�ำ นัักงานสภานโยบาย การอุุดมศึึกษา วิิทยาศาสตร์์ วิิจััยและนวััตกรรมแห่่งชาติิ(สอวช.) ที่่ใ� ห้้ข้้อคิิดเห็็นที่่ม� ีีประโยชน์์และประเมิิน เนื้้�อหาในหนัังสืือเล่่มนี้้�อย่่างละเอีียด ผู้้เ� ขีียนหวัังเป็็นอย่่างยิ่่ง� ว่่าหนัังสืือเล่่มนี้้�จะมีีประโยชน์์ต่่อผู้้�ที่่ส� นใจเรื่่�องระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ให้้มีีความ เข้้าใจระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนมากขึ้้น� ตระหนัักถึึงความจำ�ำ เป็็นในการสร้้างบริิบทเชิิงสถาบัันที่่เ� หมาะสมต่่อ การเปลี่่ย� นผ่่านจากระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรงไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน และมีีส่่วนช่่วยกระตุ้้�นให้้มีีผู้้�สนใจ ศึึกษารายละเอีียดขององค์์ประกอบเชิิงสถาบัันของระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในกรณีีศึึกษาอื่่�น ๆ ต่่อไปใน อนาคต สำ�ำ หรัับผู้้�ที่่ส� นใจเศรษฐศาสตร์์สถาบััน ผู้้เ� ขีียนหวัังเป็็นอย่่างยิ่่ง� ว่่าหนัังสืือเล่่มนี้้�จะเป็็นตััวอย่่างในการ ประยุุกต์์ใช้้แนวคิิดเศรษฐศาสตร์์สถาบัันใหม่่ และสร้้างความตระหนัักว่่าแนวคิิดการวิิเคราะห์์และพััฒนาเชิิง สถาบััน(Institutional Analysis and Development(IAD) Framework) ที่่ใ� ช้้ในหนัังสืือเล่่มนี้้�สามารถนำำ�ไป ประยุุกต์์ใช้้ในมิิติิที่่ค� รอบคลุุมระบบเศรษฐกิิจที่่ม� ีีการจััดการทรััพยากรมากกว่่าหนึ่�่งประเภท ทั้้ง� นี้้�หากมีีข้้อผิิด พลาดประการใด ผู้้เ� ขีียนขอน้้อมรัับและขออภััยมา ณ ที่่น�ี้้� ขนิิษฐา แต้้มบุุญเลิิศชััย สุุจิิตรา วาสนาดำำ�รงดีี

บทที่่� 1

บทที่่� 1: กรอบแนวคิิด 1.1. ความสำ�ำ คััญของการเปลี่่ย� นผ่่านไปสู่่� เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนต่่อการพััฒนาเศรษฐกิิจไทย ประเทศไทยกำ�ำ ลัังเผชิิญความท้้าทายในการพััฒนา เศรษฐกิิจเพื่่อ� ก้้าวข้้ามจากการเป็็นประเทศที่่ม� ีีรายได้้ ในระดัับปานกลาง(Middle Income) ไปสู่่�การเป็็น ประเทศรายได้้สููง(High Income) และในขณะ เดีียวกัันปััญหาสิ่่ง� แวดล้้อมก็็สร้้างความท้้าทายและโอ กาสใหม่่ๆ ให้้แก่่ประเทศ ที่่ผ� ่่านมาการผลิิตและการ บริิโภคอย่่างไม่่ยั่่ง� ยืืนส่่งผลต่่อความเสื่่�อมโทรมของ ทรััพยากรธรรมชาติิและก่่อให้้เกิิดปััญหาสิ่่ง� แวดล้้อม มากมายซึ่�่งรวมถึึงปััญหาการขาดแคลนทรััพยากร ปััญหาการปล่่อยก๊๊าซเรืือนกระจกอัันนำำ�ไปสู่่�ปััญหาการ เปลี่่ย� นแปลงสภาพภููมิิอากาศ ปััญหาจากปริิมาณขยะ ที่่เ� พิ่่ม� สููงขึ้้น� และปััญหามลพิิษทางอากาศ(สำ�ำ นัักงาน นโยบายและแผนทรััพยากรธรรมชาติิและสิ่่ง� แวดล้้อม 2565) นอกจากนี้้�ปััญหาด้้านสิ่่ง� แวดล้้อมในระดัับโลก ยัังทวีีความรุุนแรงขึ้้น� ด้้วย เช่่น ปััญหาการเปลี่่ย� นแปลง สภาพภููมิิอากาศ(IPCC 2022) และปััญหาขยะ พลาสติิกในทะเล(OECD 2022) ส่่งผลให้้เกิิดความ ตื่่�นตััวของประชาชนและประเทศต่่างๆ ทั่่ว� โลก ก่่อให้้ เกิิดอุุปสงค์์(Demand) ต่่อผลิิตภััณฑ์์และบริิการที่่� เป็็นมิิตรต่่อสิ่่ง� แวดล้้อมและมีีการออกมาตรการกีีดกััน ทางการค้้าที่่�ไม่่ใช่่ภาษีี(Non-tariff barriers) ที่่� หยิิบยกประเด็็นด้้านสิ่่�งแวดล้้อมมาเป็็นข้้อแม้้ใน การนำำ�เข้้าสิินค้้า ด้้วยเหตุุนี้้�การพััฒนาทางเศรษฐกิิจ ที่่�เป็็นมิิตรต่่อสิ่่ง� แวดล้้อมจึึงไม่่เพีียงเป็็นการลดผล กระทบของกิิจกรรมทางเศรษฐกิิจต่่อสิ่่�งแวดล้้อม เท่่านั้้น� แต่่ยัังสามารถเป็็นกลไกในการขัับเคลื่่อ� นการ เจริิญเติิบโตทางเศรษฐกิิจของประเทศต่่อไปใน อนาคตด้้วย แนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน(Circular Economy) เป็็นรููปแบบเศรษฐกิิจที่่�ได้้รัับการยอมรัับในวงการ วิิชาการ ผู้้�กำ�ำ หนดนโยบาย และภาคธุุรกิิจว่่าเป็็นรููป แบบระบบเศรษฐกิิจทางเลืือกที่่�มีีศัักยภาพในการ สร้้างความเจริิญเติิบโตทางเศรษฐกิิจโดยลดผลกระ ทบต่่อสิ่่ง� แวดล้้อมให้้เหลืือน้้อยที่่�สุุด(Andersen 2007, Geng and Doberstein 2008, Webster 2017) ซึ่�่งรููปแบบนี้้�แตกต่่างจากระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรง (Linear Economy) ที่่ใ� ช้้กัันอย่่างแพร่่หลายในอดีีต และปััจจุุบัันซึ่�่งส่่งผลให้้เกิิดปััญหาสิ่่ง� แวดล้้อมและ ปััญหาสัังคมเป็็นเงาตามตััวไปกัับการเจริิญเติิบโต ทางเศรษฐกิิจ(Anand and Sen 2000, Schafer and Crane 2005, Rees 2010) ในสถานการณ์์ที่่� ประเทศไทยยัังคงมีีความจำ�ำ เป็็นที่่จ� ะพััฒนาเศรษฐกิิจ ของประเทศเพื่่�อให้้หลุุดพ้้นจากกัับดัักรายได้้ปาน กลาง(Middle-Income Trap) ควบคู่่�ไปกัับการจััดการ สิ่่ง� แวดล้้อมภายในประเทศและการรัับผิิดชอบต่่อสิ่่ง� แวดล้้อมในระดัับโลกตามที่่ร� ััฐบาลไทยได้้แสดงจุุดยืืน ของประเทศในเวทีีการประชุุมในระดัับนานาชาติิและ ร่่วมเป็็นภาคีีในข้้อตกลงพหุุภาคีีระหว่่างประเทศด้้าน สิ่่�งแวดล้้อม(Multilateral Environmental Agreements: MEAs) ต่่าง ๆ นั้้น� การสนัับสนุุนการ เปลี่่�ยนผ่่านจากเศรษฐกิิจเส้้นตรงไปสู่่�เศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนจึึงเป็็นหนึ่�่งในแนวทางการพััฒนาเศรษฐกิิจ ที่่�เป็็นส่่วนสำ�ำ คััญของการก้้าวสู่่�การเป็็นประเทศที่่� พััฒนาแล้้วที่่ม� ีีความมั่่น� คง มั่่ง� คั่่ง� และยั่่ง� ยืืนภายในปีี พ.ศ. 2580 ตามวิิสััยทััศน์์ของประเทศไทยที่่ก� ำ�ำ หนด ไว้้ในแผนยุุทธศาสตร์์ชาติิ 20 ปีี(พ.ศ. 2561 – 2580) 1 และเป็็นองค์์ประกอบสำ�ำ คััญของแนวทางการ 1 ยุุทธศาสตร์์ชาติิ 20 ปีี(พ.ศ. 2561 – 2580) ฉบัับประกาศราชกิิจ จานุุเบกษา กำำ�หนดวิิสััยทััศน์์ของประเทศไทยในปีี พ.ศ. 2580 ไว้้ว่่า “ประเทศมีีความมั่่น� คง มั่่ง� คั่่ง� ยั่่ง� ยืืน เป็็นประเทศพััฒนาแล้้ว ด้้วย การพััฒนาตามหลัักปรััชญาของเศรษฐกิิจพอเพีียง”(หน้้า 6) การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 1

พััฒนาเศรษฐกิิจบนฐานเศรษฐกิิจชีีวภาพ เศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน และเศรษฐกิิจสีีเขีียว(Bio-Circular-Green Economy: BCG) ซึ่ง�่ ได้้กำ�ำ หนดให้้เป็็นวาระแห่่งชาติิ ตั้้ง� แต่่ปีี พ.ศ. 2564 การเปลี่่�ยนผ่่านจากระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรงใน ปััจจุุบัันไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนต้้องอาศััยการ เปลี่่ย� นแปลงทั้้ง� ระบบ(Systemic change)(สอวช. 2564ก, European Commission 2014, European Commission Directorate-General for Research and Innovation 2019) จากรููปแบบการผลิิตการ บริิโภค และการจััดการกัับวััสดุุและของเหลืือใช้้ใน ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนที่่�แตกต่่างจากระบบ เศรษฐกิิจเส้้นตรง การผลัักดัันประเทศเพื่่�อมุ่่�งสู่่�วิิถีี เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนจะต้้องมีีการผลิิต การบริิโภค และการจััดการกัับวััสดุุและของเหลืือใช้้ในรููปแบบใหม่่ ๆ ซึ่ง�่ จำ�ำ เป็็นต้้องมีีการเปลี่่ย� นพฤติิกรรมการผลิิตและ การบริิโภค การคิิดค้้นรููปแบบการทำ�ำ ธุุรกิิจใหม่่ ๆ การพััฒนาเทคโนโลยีีและนวััตกรรม และการจััดการ ระบบสนัับสนุุนต่่าง ๆ ให้้สอดคล้้องกัับวิิถีีเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน อย่่างไรก็็ตามอุุปสรรคสำ�ำ คััญต่่อการ เปลี่่ย� นผ่่านไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน คืือ การ ขาดแรงจููงใจในการปรัับเปลี่่�ยนพฤติิกรรมและการ คิิดค้้นเทคโนโลยีี นวััตกรรม และยัังขาดรููปแบบการ ดำ�ำ เนิินธุุรกิิจที่่ส� อดคล้้องกัับระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน (European Commission Directorate-General for Research and Innovation 2021) ด้้วยเหตุุนี้้� โครงสร้้างแรงจููงใจที่่�เหมาะสมจึึงจำ�ำ เป็็นต่่อการ เปลี่่�ยนผ่่านจากระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรงไปสู่่�ระบบ เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน 1.2.วััตถุุประสงค์์ของหนัังสืือ จากความสำ�ำ คััญของโครงสร้้างแรงจููงใจที่่เ� หมาะสม ต่่อการเปลี่่ย� นผ่่านจากระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรงไปสู่่� ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน หนัังสืือเล่่มนี้้�จึึงมีี วััตถุุประสงค์์เพื่่อ� เข้้าใจบริิบทเชิิงสถาบัันที่่เ� กี่่ย� วเนื่่�อง กัับการสร้้างแรงจููงใจให้้เกิิดระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ในประเทศไทยโดยศึึกษาตััวอย่่างในต่่างประเทศที่่� ประสบความสำ�ำ เร็็จด้้านการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนเปรีียบเทีียบกัับบริิบทของประเทศไทยเพื่่อ� สรุุ ป แ น ว ท า ง ใ นก า ร สร้้ า ง แ ร ง จูู ง ใ จที่่� จ ะ เ อื้้� อ ใ ห้้ ป ร ะ เ ท ศ ไ ท ย เ ป ลี่่� ย นผ่่ า น ไ ป สู่่� ร ะ บบ เ ศ ร ษ ฐ กิิ จ หมุุนเวีียนอย่่างแท้้จริิง 1.3. แนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน(Circular Economy) เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน(Circular Economy) หมาย ถึึง ระบบเศรษฐกิิจที่่ม� ีีการวางแผนให้้ทรััพยากรใน ระบบการผลิิตสามารถกลัับคืืนสู่่�สภาพเดิิมและนำำ� กลัับมาใช้้ใหม่่ได้้ โดยเน้้นการลดการใช้้วััตถุุดิิบใหม่่ (Virgin Material) การคงคุุณค่่าผลิิตภััณฑ์์ ส่่วน ประกอบและวััสดุุต่่าง ๆ และการลดผลกระทบทางลบ ให้้เหลืือน้้อยที่่ส� ุุด โดยรายละเอีียดของหลัักการสำ�ำ คััญ 3 ประการภายใต้้แนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน(สอวช. 2564ก) มีีดัังนี้้� (1) การลดการใช้้วััตถุุดิิบใหม่่ โดยการใช้้ทรััพยากรที่่ม� ีีอยู่่�ให้้เกิิดประโยชน์์ สููงสุุด ออกแบบให้้สามารถนำำ�กลัับมาใช้้ใหม่่ ได้้ เลืือกใช้้ทรััพยากรที่่ส� ามารถหาสิ่่ง� ของหรืือ วััสดุุมาทดแทนได้้ และ/หรืือนำำ�ทรััพยากร เหลืือใช้้กลัับเข้้าสู่่�ระบบการผลิิตเพื่่�อเป็็น วััตถุุดิิบต่่อไป (2) การคงคุุณค่่าผลิิตภััณฑ์์ ส่่วนประกอบ และวััสดุุ โดยส่่งเสริิมให้้ผลิิตภััณฑ์์มีีอายุุการใช้้งานที่่� ยาวนาน การปรัับเปลี่่ย� นรููปแบบการใช้้งานผ่่าน โมเดลทางธุุรกิิจใหม่่ ๆ และการปรัับกระบวนการ ต่่าง ๆ เพื่่อ� ให้้สามารถนำำ�ผลิิตภััณฑ์์กลัับมา ซ่่อมแซมหรืือกลัับมาใช้้ใหม่่ได้้ 2 กรอบแนวคิิด

(3) การลดผลกระทบทางลบให้้เหลืือน้้อยที่่�สุุด โดยการลดของเสีียจากระบบ เช่่น การคััดแยกขยะและนำำ�ส่่วนที่่ย� ัังสามารถใช้้ได้้กลัับเข้้าสู่่� กระบวนการผลิิต การผลิิตสิินค้้าจากวััสดุุรีีไซเคิิล เป็็นต้้น เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนแตกต่่างจากเศรษฐกิิจเส้้นตรง(Linear Economy) ที่่แ� พร่่หลายในอดีีตและในปััจจุุบััน เนื่่�องจากเศรษฐกิิจเส้้นตรงเป็็นระบบเศรษฐกิิจที่่พ� ึ่ง�่ พาแหล่่งวััตถุุดิิบจากธรรมชาติิ(Take) ในการผลิิตวััตถุุดิิบ หรืือเป็็นแหล่่งที่่ม� าของวััสดุุที่่น� ำำ�ไปใช้้ในการผลิิตสิินค้้าและบริิการ(Make) และเมื่่อ� สิินค้้าและบริิการเหล่่านั้้น� ผ่่านการบริิโภคแล้้วจะถููกนำำ�ไปทิ้้ง� เป็็นขยะ(Dispose) โดยไม่่ได้้มีีการนำำ�วััสดุุที่่ย� ัังสามารถใช้้ประโยชน์์ได้้ หมุุนเวีียนกลัับมาใช้้ใหม่่(รููปที่่� 1.1) รููปแบบการใช้้ทรััพยากรและพลัังงานแบบเส้้นตรงนี้้�ส่่งผลให้้ระบบ เศรษฐกิิจในปััจจุุบัันขาดความยั่่ง� ยืืน(Frosh and Gallopoulos 1989) เนื่่�องจากการเพิ่่ม� ขึ้้น� ของการผลิิตและ การบริิโภคนำำ�มาซึ่ง�่ การใช้้ทรััพยากรธรรมชาติิที่่เ� พิ่่ม� สููงขึ้้น� ควบคู่่�ไปกัับปริิมาณขยะที่่ม� ากขึ้้น� ด้้วยเหตุุนี้้�การ เจริิญเติิบโตทางเศรษฐกิิจจึึงนำำ�มาซึ่ง�่ ปััญหาสิ่่ง� แวดล้้อมและปััญหาสัังคม(Anand and Sen 2000, Schafer and Crane 2005, Rees 2010) แตกต่่างจากระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนซึ่ง�่ การผลิิตและการบริิโภคที่่เ� พิ่่ม� ขึ้้น� ส่่งผลกระทบต่่อสิ่่ง� แวดล้้อมน้้อยทำ�ำ ให้้ประชาชนได้้ประโยชน์์จากการเจริิญเติิบโตทางเศรษฐกิิจผ่่านระดัับราย ได้้ที่่เ� พิ่่ม� สููงขึ้้น� โดยไม่่ต้้องรัับผลเสีียจากสภาพแวดล้้อมที่่เ� ต็็มไปด้้วยมลพิิษ และเนื่่�องจากเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน เน้้นการใช้้ทรััพยากรให้้เกิิดประโยชน์์สููงสุุดและให้้คงคุุณค่่าให้้ได้้นานที่่ส� ุุด เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนจึึงช่่วยรัักษา ฐานทรััพยากรของประเทศไว้้ได้้ในระยะยาว แนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนจึึงเป็็นแนวทางสำ�ำ คััญที่่จ� ะช่่วยให้้เกิิด การเจริิญเติิบโตอย่่างยั่่ง� ยืืน(Andersen 2007, Geng and Doberstein 2008, Webster 2017) รููปที่่� 1.1 เศรษฐกิิจเส้้นตรง(Linear Economy) ที่่ม� า: สรุุปโดยผู้้เ� ขีียน การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 3

รููปที่่� 1.2 แผนภาพผีีเสื้้อ�(Butterfly Diagram) ที่่ม� า: แปลจาก EMF(2019) ตามแนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนของ Ellen MacArthur Foundation(EMF)(EMF 2012, 2019) และสำ�ำ นัักงาน สภานโยบายการอุุดมศึึกษา วิิทยาศาสตร์์ วิิจััยและนวััตกรรมแห่่งชาติิ(สอวช.)(สอวช. 2564ก) การเจริิญ เติิบโตทางเศรษฐกิิจอย่่างยั่่ง� ยืืนเกิิดจากการจััดการกิิจกรรมทางเศรษฐกิิจทั้้ง� ระบบในลัักษณะที่่ส� ร้้างมููลค่่า (Value Creation) ทางเศรษฐกิิจผ่่านวงจรคุุณค่่า(Value chain) 2 ในการหมุุนเวีียนวััสดุุควบคู่่�ไปกัับการลด ปริิมาณวััสดุุที่่ห� ลุุดออกจากระบบ(Minimize Systematic Leakage) และลดผลกระทบภายนอกเชิิงลบ (Negative Externalities) จากกิิจกรรมการผลิิตและการบริิโภค ดัังที่่แ� สดงในแผนภาพผีีเสื้้อ�(Butterfly Diagram) ในรููปที่่� 1.2 ซึ่ง�่ จากแผนภาพนี้้� จะเห็็นว่่าการหมุุนเวีียนในวรจรคุุณค่่าขึ้้น� กัับประเภทวััสดุุ และมีีหลาย ห่่วงโซ่่ซ้้อนกัันเป็็นชั้้น� โดยจััดแบ่่งวััสดุุที่่ห� มุุนเวีียนในระบบเศรษฐกิิจออกเป็็นสองประเภท ได้้แก่่ วััสดุุชีีวภาพ (Biological Materials) ที่่ม� าจากวััสดุุธรรมชาติิที่่ไ� ม่่ผ่่านกระบวนการที่่ก� ่่อให้้เกิิดการปนเปื้้�อนสารเคมีีมากนััก ทำ�ำ ให้้สามารถย่่อยสลายตามธรรมชาติิได้้ และวััสดุุเทคนิิค(Technical Materials) ที่่ผ� ่่านกระบวนการผลิิตโดย เทคนิิคต่่าง ๆ ซึ่ง�่ วััสดุุเหล่่านี้้�มัักไม่่สามารถย่่อยสลายได้้โดยธรรมชาติิ สำ�ำ หรัับวััสดุุชีีวภาพ(ด้้านซ้้ายของแผนภาพผีีเสื้้อ�) จะเน้้นวััสดุุที่่ผ� ลิิตเพื่่อ� วััตถุุประสงค์์ในการบริิโภค เช่่น อาหาร ซึ่�่งวััสดุุประเภทนี้้�สามารถย่่อยสลายได้้โดยธรรมชาติิ ทำ�ำ ให้้ไม่่สามารถนำำ�มาใช้้ซ้ำ��ำ ได้้ในรููปเดิิม ดัังนั้้น� การ หมุุนเวีียนวััสดุุชีีวภาพจึึงมุ่่�งเน้้นการนำำ�สารอาหาร(Nutrients) กลัับคืืนสู่่�ดิินและการฟื้้� นฟููธรรมชาติิ (Regeneration) โดยหลัังจากจััดเก็็บวััสดุุทางชีีวภาพเหลืือทิ้้ง� ที่่เ� กิิดในขั้้น� ตอนหลัังการเก็็บเกี่่ย� ว(Post-harvest) และหลัังการบริิโภค(Post-consumer) แล้้วจะนำำ�ไปสกััดวััตถุุดิิบทางชีีวเคมีี(Extraction of Biochemical Feedstock) นำำ�วััสดุุชีีวภาพที่่เ� กิิดขึ้้น� ในระบบเศรษฐกิิจไปผลิิตเป็็นวััสดุุหรืือผลิิตภััณฑ์์อื่่�น เช่่น นำำ�ไปผลิิตเป็็น อาหารสััตว์์(Cascades) วััสดุุชีีวภาพที่่ย� ัังคงเหลืือสามารถนำำ�ไปหมัักและย่่อยสลายแบบไม่่ใช้้ออกซิิเจนเพื่่อ� 2 หรืือบางครั้้ง� เรีียกว่่าห่่วงโซ่่คุุณค่่า(Value Circle) 4 กรอบแนวคิิด

ผลิิตปุ๋๋� ยหมััก(Composting and Anaerobic Digestion) ซึ่�่งขั้้น� ตอนนี้้�อาจผลิิตก๊๊าซชีีวภาพ (Biogas) ซึ่�่งสามารถนำำ�ไปใช้้เป็็นแหล่่งพลัังงาน นอกจากนี้้�ยัังสามารถจััดการพื้้�นที่่เ� กษตรกรรมและ แหล่่งทรััพยากรชีีวภาพอื่่�น ๆ เช่่น ป่่าไม้้ ในรููปแบบ ที่่�เอื้้�อต่่อการฟื้้� นฟููระบบนิิเวศและก่่อให้้เกิิดการ หมุุนเวีียนของทรััพยากรชีีวภาพ(Farming และ Regeneration) 1.4. เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนและการจััดการขยะ ตามแนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนดัังแสดงในรููปที่่� 1.2 เมื่่อ� ผลิิตภััณฑ์์ผ่่านมืือผู้้�บริิโภค(Consumer) หรืือผู้้ใ� ช้้ (User) แล้้ว วงจรแห่่งการหมุุนเวีียนทุุกวงล้้วนเริ่่ม� จากการจััดเก็็บวััสดุุเหลืือทิ้้ง�(Collection) หากการจััด เก็็บขยะทำ�ำ ได้้ไม่่ดีีแล้้ว ก็็จะไม่่สามารถทำ�ำ ให้้วััสดุุ หมุุนเวีียนและสร้้างมููลค่่าเพิ่่ม� ผ่่านวงจรคุุณค่่าต่่าง ๆ ได้้ ขั้้น� ตอนนี้้�จึึงมีีความสำ�ำ คััญอย่่างยิ่่ง� และขาดไปมิิได้้ ถึึงแม้้ว่่าแนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนจะครอบคลุุมการ จััดการอย่่างเป็็นระบบตลอดวััฏจัักรชีีวิิต(Life Cycle) ของผลิิตภััณฑ์์ในระบบเศรษฐกิิจ การใช้้ทรััพยากร อย่่างมีีประสิิทธิิภาพ และเน้้นลดการเกิิดขยะให้้น้้อย ที่่ส� ุุด แต่่ในช่่วงต้้นของการเปลี่่ย� นผ่่านจากเศรษฐกิิจ เส้้นตรงไปสู่่�เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนนั้้น� ปริิมาณขยะที่่� เกิิดขึ้้น� จากเศรษฐกิิจเส้้นตรงยัังมีีอยู่่�เป็็นจำ�ำ นวนมาก ในขณะที่่ก� ารปรัับเปลี่่ย� นการออกแบบผลิิตภััณฑ์์ การ ปรัับรููปแบบธุุรกิิจ และนวััตกรรมต่่าง ๆ ให้้เข้้าสู่่�วิิถีี เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนยัังอยู่่�ในขั้้น� เริ่่ม� ต้้น ดัังนั้้น� ในช่่วง ต้้นของการเปลี่่ย� นผ่่านจากระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรงไป สู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนนั้้น� การจััดการขยะและ หลัักการ 3R(การลดการใช้้(Reduce) การนำำ�กลัับมา ใช้้ซ้ำ��ำ(Reuse) และการรีีไซเคิิล(Recycle) 3 จึึงเป็็น 3 ในงานวิิชาการบางงานในด้้านเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนจะกล่่าวถึึงหลััก การ 4R โดย R ตััวที่่� 4 หมายถึึงการกู้้�คืืนทรััพยากร(Recovery) อย่่างไรก็็ตามงานส่่วนใหญ่่ยัังคงกล่่าวถึึงหลััก 3R มากกว่่าหลััก 4R (Kirchherr et al. 2017) องค์์ประกอบสำ�ำ คััญที่่จ� ำ�ำ เป็็นจะต้้องเกิิดขึ้้น� เพื่่อ� ให้้เกิิด การเปลี่่ย� นผ่่านไปสู่่�เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนอย่่างเต็็มรููป แบบ(ADBI 2022) โดยเฉพาะในประเทศกำ�ำ ลัังพััฒนา เช่่นประเทศไทยซึ่�่งเผชิิญกัับความท้้าทายด้้านการ จััดการของเสีียทั้้ง� ในรููปแบบขยะมููลฝอยชุุมชน (Municipal Solid Waste) ของเสีียจากภาค อุุตสาหกรรม(Industrial Waste) ของเสีียอัันตราย (Hazardous Waste)(UNEP 2017) และขยะ พลาสติิก(Ritchie and Roser 2018, Meijer et al. 2021) หนัังสืือเล่่มนี้้�ศึึกษาเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนโดยเน้้นการ จััดการขยะเพื่่�อให้้สอดคล้้องกัับสถานการณ์์ของ ประเทศไทยซึ่ง�่ อยู่่�ในช่่วงเริ่่ม� ต้้นการเปลี่่ย� นผ่่านจาก ร ะ บบ เ ศ ร ษ ฐ กิิ จ เ ส้้ นต ร ง ไ ป สู่่� ร ะ บบ เ ศ ร ษ ฐ กิิ จ หมุุนเวีียนโดยเน้้นศึึกษาปััญหาขยะซึ่�่งเป็็นปััญหา ใหญ่่ของประเทศไทยโดยเลืือกศึึกษาการจััดการ ขยะจากวััสดุุเทคนิิคและวััสดุุชีีวภาพ ซึ่ง�่ สำ�ำ หรัับวััสดุุ เทคนิิคนั้้น� หนัังสืือเล่่มนี้้�เลืือกศึึกษาการจััดการ บรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก เนื่่�องจากภููมิิภาคเอเชีียและ ประเทศไทยติิดลำำ�ดัับต้้น ๆ ของโลกด้้านการรั่่ว� ไหล ของพลาสติิกลงสู่่�ทะเล(Marine Leakage)(Ritchie and Roser 2018, Meijer et al. 2021) และองค์์ ประกอบหลัักของขยะพลาสติิกเหล่่านี้้�มาจากบรรจุุ ภััณฑ์์ จากการประเมิินพบว่่ามููลค่่าความเสีียหายที่่� เกิิดขึ้้�นทั่่ว� โลกจากการรั่่ว� ไหลของขยะพลาสติิกสู่่� แหล่่งธรรมชาติิรวมถึึงผลเสีียจากการปล่่อยก๊๊าซ เรืือนกระจกจากการผลิิตบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกสร้้าง ความเสีียหายที่่�คิิดเป็็นตััวเงิินราว 4 หมื่่�นล้้าน เหรีียญสหรััฐ(ราว 1.4 ล้้านล้้านบาท) ต่่อปีี(World Bank 2021) สำ�ำ หรัับประเทศไทยมีีข้้อมููลว่่ามีีขยะ พลาสติิกที่่ไ� ม่่ถููกนำำ�ไปรีีไซเคิิลสููงถึึง 2.88 ล้้านตััน ต่่อปีีในปีี พ.ศ. 2561 ส่่งผลให้้เกิิดการสููญเสีียมููลค่่า วััสดุุพลาสติิกสููงถึึงร้้อยละ 87 หรืือคิิดเป็็นมููลค่่า 1.2 – 1.3 แสนล้้านบาทต่่อปีี อีีกทั้้ง� อััตราการรีีไซเคิิล การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 5

เม็็ดพลาสติิกของไทย(Plastic Resin) มีีเพีียงร้้อยละ 17.6 เมื่่�อเทีียบกัับเป้้าหมายร้้อยละ 22 ที่่ต� ั้้ง� ไว้้ใน Roadmap การจััดการขยะพลาสติิก(พ.ศ. 2561 – 2573)(World Bank 2021) สำ�ำ หรัับวััสดุุชีีวภาพ หนัังสืือเล่่มนี้้�เลืือกศึึกษาการ จััดการขยะอาหารเพื่่�อให้้สอดคล้้องกัับแผนภาพ ผีีเสื้้อ�(รููปที่่� 1.2) ที่่เ� น้้นวััสดุุที่่ผ� ลิิตเพื่่อ� วััตถุุประสงค์์ ในการบริิโภคเป็็นหลััก โดยในประเทศไทยนั้้น� ขยะ อิินทรีีย์์ซึ่�่งประกอบด้้วยเศษอาหาร เศษผัักผลไม้้ ย่่อยสลายได้้ และอื่่�น ๆ เป็็นองค์์ประกอบสำ�ำ คััญของ ขยะมููลฝอยชุุมชน(ร้้อยละ 64)(กรมส่่งเสริิมคุุณภาพ สิ่่ง� แวดล้้อม 2562) ซึ่�่งขยะเหล่่านี้้�ถููกนำำ�ไปกำำ�จััด อย่่างถููกวิิธีี 4 เพีียงร้้อยละ 43 ของมููลฝอยทั้้ง� หมด เท่่านั้้น� ส่่วนร้้อยละ 57 ที่่เ� หลืือจะถููกนำำ�ไปฝัังกลบ หรืือถมกลางแจ้้ง ซึ่ง�่ ส่่งผลให้้เกิิดปััญหามลพิิษอื่่�น ๆ ตามมาอีีกมากมาย(สถาบัันวิิจััยเพื่่อ� การพััฒนาแห่่ง ประเทศไทย 2562) นอกจากนี้้�แล้้ว จากการประมาณ การของ UNEP(2021) พบว่่าครััวเรืือนไทยผลิิตขยะ อาหารสููงถึึง 79 กิิโลกรััมต่่อคนต่่อปีี ซึ่ง�่ เป็็นปริิมาณ ที่่�สููงกว่่าค่่าเฉลี่่�ยของประเทศในกลุ่่�มรายได้้ปาน กลางระดัับสููง(Upper Middle Income Countries) และเทีียบเท่่าค่่าเฉลี่่ย� ของประเทศรายได้้สููง(HighIncome Countries) ซึ่ง�่ ข้้อมููลเหล่่านี้้�ยัังไม่่รวมขยะ อาหารและการสููญเสีียอาหารจากภาคธุุรกิิจและการ ค้้าปลีีก ซึ่�่งจากข้้อมููลข้้างต้้นจะเห็็นว่่าการจััดการ ขยะอย่่างถููกวิิธีีเป็็นส่่วนสำ�ำ คััญอย่่างยิ่่�งของการ เปลี่่ย� นผ่่านไปสู่่�เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 4 เช่่น เผาในเตาเผาควบคุุม(Incinerate) นำำ�ไปผลิิตปุ๋๋� ย (Compost) 1.5. ความจำำ�เป็็นของการศึึกษาโครงสร้้าง แรงจููงใจเพื่่�อให้้เกิิดการเปลี่่�ยนผ่่านจาก เศรษฐกิิจเส้้นตรงไปสู่่�เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน จากแผนภาพผีีเสื้้อ� ในรููปที่่� 1.2 จะเห็็นได้้ว่่าการสร้้าง วงจรคุุณค่่าภายใต้้แนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนต้้อง อ า ศัั ย ค ว า ม ร่่ ว ม มืื อ จ า ก ทุุ ก ภ า ค ส่่ ว น ใ น ร ะ บบ เศรษฐกิิจตั้้ง� แต่่ผู้้�ผลิิตชิ้้น� ส่่วน(Parts Manufacturer) ผู้้�ผลิิตผลิิตภััณฑ์์(Product Manufacturer) ผู้้�ให้้ บริิการ(Service Provider) ผู้้�บริิโภค(Consumer) หรืือผู้้ใ� ช้้งานผลิิตภััณฑ์์(User) ซึ่�่งภาคส่่วนแรกนี้้� อาจเป็็นผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีียเดิิมตามระบบเศรษฐกิิจ เส้้นตรงซึ่�่งปรัับเปลี่่�ยนพฤติิกรรมของตนใหม่่ให้้ สอดคล้้องกัับแนวทางเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน หรืือเป็็น ผู้้�ประกอบการหน้้าใหม่่ซึ่�่งสร้้างธุุรกิิจขึ้้�นบนหลััก แนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน นอกจากนี้้� การสร้้าง วงจรคุุณค่่าในเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนยัังจำ�ำ เป็็นต้้องมีีผู้้� มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีีย(Stakeholders) ที่่จ� ะช่่วยให้้เกิิด ความเชื่่อ� มโยงระหว่่างผู้้�บริิโภค/ผู้้ใ� ช้้กัับผู้้�ผลิิตเพื่่อ� ให้้ ผู้้�ผลิิตสามารถนำำ�วััสดุุกลัับไปหมุุนเวีียนในระบบ เศรษฐกิิจได้้ ซึ่�่งอาจเป็็นผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีียที่่�มีีอยู่่� แล้้วในระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรงแต่่ยัังไม่่มีีบทบาท สำ�ำ คััญมากนััก เช่่น ช่่างซ่่อมผลิิตภััณฑ์์ ผู้้�ผลิิตปุ๋๋� ย หมัักจากอาหารเหลืือทิ้้ง� หรืืออาจเป็็นผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วน เสีียรายใหม่่ เช่่น ผู้้�คิิดค้้นนวััตกรรม(Innovation) ที่่� ช่่วยให้้เกิิดการหมุุนเวีียนทรััพยากร ผู้้ป� ระกอบการ ธุุรกิิจในรููปแบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน เป็็นต้้น เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนเป็็นการจััดการเศรษฐกิิจตลอด ทั้้ง� ระบบและครอบคลุุมผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีียทุุกคนใน ระบบเศรษฐกิิจ ดัังนั้้น� การเปลี่่ย� นจากเศรษฐกิิจเส้้น ตรงที่่�เป็็นรููปแบบหลัักในปััจจุุบัันไปสู่่�เศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนจึึงจำ�ำ เป็็นต้้องเกิิดการเปลี่่ย� นแปลงในเชิิง ระบบ(Systemic Change) ที่่�ครอบคลุุมตลอด วััฏจัักรชีีวิิต(Life Cycle) ของผลิิตภััณฑ์์ ซึ่�่งการ 6 กรอบแนวคิิด

เปลี่่ย� นแปลงนี้้�จะเกิิดขึ้้น� ได้้ต้้องอาศััยการปรัับเปลี่่ย� น พฤติิกรรมของผู้้�ผลิิต ผู้้ใ� ห้้บริิการ และผู้้�บริิโภค เพื่่อ� ให้้เกิิดการปรัับเปลี่่ย� นวิิธีีการผลิิต การดำ�ำ เนิินธุุรกิิจ การบริิโภค และการจััดเก็็บวััสดุุเหลืือทิ้้ง� เสีียใหม่่ ให้้ สอดคล้้องกัับวิิถีีเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน เช่่น ผู้้�ผลิิต ออกแบบผลิิตภััณฑ์์ที่่ส� ามารถนำำ�กลัับมาใช้้ใหม่่หรืือ ซ่่อมแซมได้้โดยง่่าย ผู้้�ผลิิตเลืือกใช้้วััสดุุรีีไซเคิิลใน การผลิิตบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก นัักธุุรกิิจปรัับเปลี่่ย� น รููปแบบธุุรกิิจให้้เอื้้อ� ต่่อการนำำ�วััสดุุกลัับมาหมุุนเวีียน ในระบบเศรษฐกิิจ ผู้้�บริิโภคเลืือกซื้้�อผลิิตภััณฑ์์ที่่� ผลิิตจากของเหลืือใช้้ ลดการสร้้างขยะ และจััดเก็็บ ขยะอย่่างถููกวิิธีี เป็็นต้้น เนื่่�องจากการสร้้างเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนจำ�ำ เป็็นต้้อง อาศััยการเปลี่่�ยนแปลงในเชิิงระบบที่่�ครอบคลุุม ตลอดวััฏจัักรชีีวิิตของผลิิตภััณฑ์์ อีีกทั้้ง� การจััดการ ขยะให้้สอดคล้้องกัับแนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนก็็ ต้้องอาศััยการจััดการอย่่างเป็็นระบบ ซึ่ง�่ สิ่่ง� เหล่่านี้้�ไม่่ สามารถเกิิดขึ้้น� โดยอััตโนมััติิในระบบเศรษฐกิิจเส้้น ตรงซึ่ง�่ เป็็นวิิถีีทางทางเศรษฐกิิจหลัักในปััจจุุบััน ด้้วย เหตุุนี้้� การมีีโครงสร้้างแรงจููงใจ(Incentive Structures) ที่่เ� หมาะสมจึึงสำ�ำ คััญเป็็นอย่่างยิ่่ง� ต่่อการ เปลี่่�ยนผ่่านจากเศรษฐกิิจเส้้นตรงแบบเดิิมไปสู่่� เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ทั้้ง� นี้้�ก็็เพื่่อ� ให้้เกิิดผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วน เสีียใหม่่ ๆ ที่่จ� ำ�ำ เป็็นต่่อการหมุุนเวีียนวััสดุุ และเพื่่�อ ให้้ผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีียเดิิมในระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรง เกิิดการปรัับเปลี่่�ยนพฤติิกรรมให้้สอดคล้้องกัับวิิถีี เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ด้้วยเหตุุนี้้� หนัังสืือเล่่มนี้้�จึึง พิิจารณาประเด็็นโครงสร้้างแรงจููงใจที่่เ� หมาะสมต่่อ การเปลี่่�ยนผ่่านเศรษฐกิิจไทยไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน โดยมองผ่่านกรณีีของบรรจุุภััณฑ์์ พลาสติิกและขยะอาหาร 1.6. กรอบแนวคิิดในการศึึกษาการเปลี่่�ยน ผ่่านจากเศรษฐกิิจเส้้นตรงไปสู่่�เศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน หนัังสืือเล่่มนี้้�พิิจารณาการเปลี่่�ยนผ่่านจากระบบ เศรษฐกิิจเส้้นตรงไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนจาก มุุมมองของเศรษฐศาสตร์์สถาบััน(Institutional Economics) โดยอ้้างอิิงทฤษฎีีภายใต้้แนวคิิด เศรษฐศาสตร์์สถาบัันแบบใหม่่(New Institutional Economics: NIEs) ซึ่�่งให้้ความสำ�ำ คััญกัับบทบาท ของสถาบััน(Institutions) ในฐานะปััจจััยซึ่ง�่ มีีอิิทธิิพล ต่่อการกำำ�หนดพฤติิกรรมของผู้้�ผลิิตและผู้้�บริิโภคใน ระบบเศรษฐกิิจ(Williamson 1975, Coase 1998, Williamson 2000) ภายใต้้แนวคิิดนี้้�“สถาบััน” หมาย ถึึง กลุ่่�มของกติิกาสัังคม(Rules of the Game) ซึ่ง�่ กำำ�กัับหรืือควบคุุมพฤติิกรรมของหน่่วยเศรษฐกิิจ (Economic Agents) โดยสถาบัันอาจมีีลัักษณะที่่เ� ป็็น ทางการ(เช่่น กฎ ระเบีียบ เกณฑ์์ ฯลฯ) หรืือไม่่เป็็น ทางการ(เช่่น ค่่านิิยม ข้้อตกลงร่่วมกััน ฯลฯ) อีีกทั้้ง� “สถาบััน” ยัังหมายรวมถึึงการบัังคัับใช้้กติิกาดัังกล่่าว ข้้างต้้นด้้วย(North 1995, สมบููรณ์์ ศิิริิประชััย 2552) หนัังสืือเล่่มนี้้�มองโครงสร้้างแรงจููงใจในฐานะที่่�เป็็น บริิบทเชิิงสถาบัันซึ่�่งโครงสร้้างที่่�เหมาะสมจะเป็็น ส่่วนสำ�ำ คััญในการเปลี่่�ยนแปลงสู่่�ระบบเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน โดยจากมุุมมองของเศรษฐศาสตร์์สถาบััน ใหม่่นั้้น� บริิบททางสถาบัันส่่งผลต่่อแรงจููงใจของ หน่่วยเศรษฐกิิจซึ่�่งมีีผลโดยตรงต่่อพฤติิกรรมของผู้้� ผลิิตและผู้้�บริิโภค ดัังนั้้น� การเปลี่่ย� นแปลงพฤติิกรรม ย่่อมเกิิดขึ้้น� ได้้หากมีีบริิบททางสถาบัันที่่�เหมาะสม อาทิิเช่่น รููปแบบของกฎเกณฑ์์ส่่งผลให้้เกิิดแรงจููงใจ ในการอนุุรัักษ์์ทรััพยากรธรรมชาติิ(d’Adda 2011, Tambunlertchai and Pongkijvorasin 2020, Tambunlertchai and Pongkijvorasin 2021) และ การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 7

โครงสร้้างทางสถาบัันที่่�เหมาะสมสามารถจููงใจให้้ เกิิดการร่่วมรัักษาทรััพยากรที่่ใ� ช้้ร่่วมกััน(Common Pool Resource)(Ostrom 1990, Ostrom et al. 1994, Dietz et al. 2003, Handberg and Angelsen 2015, Marks et al. 2020) อย่่างไรก็็ตามหากกฎ กติิกาที่่�สร้้างขึ้้�นมานั้้น� ไม่่เหมาะสมก็็อาจก่่อให้้เกิิด พฤติิกรรมที่่�ทำ�ำ ลายทรััพยากรธรรมชาติิและสิ่่�ง แวดล้้อมได้้(Frey 1997, Ostmann 1998, Frey and Jegen 2001) โครงสร้้างทางสถาบัันที่่ไ� ม่่เหมาะสม ยัังเป็็นอุุปสรรคต่่อการพััฒนาระบบเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน(Fischer and Pascucci 2017) ส่่งผล ให้้การเปลี่่ย� นผ่่านไม่่สามารถเกิิดขึ้้น� ได้้ หรืือเกิิดขึ้้น� ได้้ยากกว่่าที่่ค� วรจะเป็็นอีีกด้้วย หนัังสืือเล่่มนี้้�ประยุุกต์์ใช้้กรอบแนวคิิดการวิิเคราะห์์ และพััฒนาเชิิงสถาบััน(Institutional Analysis and Development(IAD) Framework) ของ Elinor Ostrom และคณะ(1994) ซึ่ง�่ พััฒนาขึ้้น� เพื่่อ� ใช้้ในการ ประเมิิน ปรัับปรุุง หรืือออกแบบนโยบายสาธารณะ โดยนำำ�องค์์ประกอบที่่�เกี่่�ยวข้้องกัับการวิิเคราะห์์ นโยบายที่่ม� ีีหลากหลายมาวิิเคราะห์์อย่่างเป็็นระบบ (รููปที่่� 1.3) กรอบแนวคิิด IAD มีี 3 องค์์ประกอบหลััก ดัังนี้้� (1) พื้้น� ที่่�ดำ�ำ เนิินการ(Action Arena) ซึ่�่ ง ป ร ะ ก อ บด้้ ว ย บุุ ค ค ลหรืื อ กลุ่่� ม บุุ ค ค ล (Actors) ที่่ต� ััดสิินใจภายใต้้สถานการณ์์ต่่าง ๆ ในประเด็็นที่่�ต้้องการศึึกษา(Action Situation) ซึ่ง�่ ในหนัังสืือเล่่มนี้้�หมายถึึงผู้้�ผลิิต และผู้้�บริิโภคที่่ต� ััดสิินใจเลืือกวิิธีีการผลิิตและ การบริิโภคในระบบเศรษฐกิิจ (2) ปััจจััยภายนอก ซึ่ง�่ ส่่งผลต่่อการตััดสิินใจในขอบเขตพื้้น� ที่่� ดำ�ำ เนิินการ ซึ่ง�่ มีี 3 ปััจจััย ได้้แก่่ (2.1) กลุ่่�มของกติิกาสัังคมที่่�นำำ�มาใช้้ใน บริิบทที่่�ศึึกษา(Rules-in-Use) ) ซึ่ง�่ ในที่่น�ี้้�หมายถึึง กฎ ระเบีียบ และเกณฑ์์ต่่าง ๆ ที่่ส� ัังคมใช้้ในการกำ�ำ กัับพฤติิกรรมที่่เ� กี่่ย� วข้้อง กัับการผลิิตและการบริิโภคในระบบเศรษฐกิิจ ตามแนวคิิดของ Ostrom et al.(1994) กลุ่่�ม กติิกาสัังคมนี้้�เป็็นปััจจััยหลัักที่่�ส่่งผลต่่อ พฤติิกรรมของบุุคคลหรืือกลุ่่�มบุุคคลในพื้้น� ที่่� ดำ�ำ เนิินการ (2.2) ลัักษณะของชุุมชน/ประเทศที่่�ต้้อง การศึึกษา(Attributes of Community) ซึ่ง�่ หมายถึึงลัักษณะทางสัังคมของชุุมชน/ ประเทศที่่ต� ้้องการศึึกษาซึ่ง�่ รวมถึึงความแตก ต่่างด้้านความเห็็นที่่ม� ีีต่่อแนวนโยบาย (2.3) ปััจจััยทางด้้านกายภาพและวััสดุุ (Physical and Material Conditions) ซึ่�่งหมายถึึงทรััพยากรและขีีดความสามารถ ของบุุคคลและสภาพทางกายภาพที่่�เกี่่�ยว เ นื่่� อ ง กัั บ ป ร ะ เ ด็็ นที่่�ต้้ อ ง ก า ร ศึึก ษ า ร ว ม ถึึ ง ลัักษณะโครงสร้้างตลาดและลัักษณะของ ทรััพยากรที่่น� ำำ�มาผลิิตเป็็นสิินค้้าและบริิการใน บริิบทที่่ศ� ึึกษา ( 3 ) ผลลััพธ์์(Outcomes) หมายถึึงผลที่่เ� กิิดขึ้้น� จากการปฏิิสััมพัันธ์์ (Patterns of Interaction) ของบุุคคลหรืือกลุ่่�ม บุุคคลผู้้�ตััดสิินใจ ภายใต้้สถานการณ์์ต่่าง ๆ ในประเด็็นที่่ต� ้้อง การศึึกษา ซึ่ง�่ ในที่่น�ี้้�หมายถึึงผลลััพธ์์ที่่เ� กิิด จากพฤติิกรรมของผู้้�ผลิิตและผู้้�บริิโภคใน ระบบเศรษฐกิิจ 8 กรอบแนวคิิด

รููปที่่� 1.3 กรอบการวิิเคราะห์์และการพััฒนาสถาบััน ที่่ม� า: แปลจาก Ostrom(2005) การประยุุกต์์ใช้้กรอบ IAD หรืือการวิิเคราะห์์และพััฒนาเชิิงสถาบััน นี้้� สามารถทำ�ำ ได้้หลายแบบ(Polski and Ostrom 1999) ซึ่ง�่ หนัังสืือเล่่มนี้้�ใช้้กรอบ IAD โดยเริ่่ม� จากผลลััพธ์์ที่่ต� ้้องการ(Desired Outcomes) ซึ่ง�่ รวม ผลลััพธ์์(Outcomes) และรููปแบบของปฏิิสััมพัันธ์์(Patterns of Interaction) เข้้าด้้วยกััน โดยผลลััพธ์์ที่่ต� ้้องการ ได้้แก่่การผลิิตและการบริิโภคตามแนวทางเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน จากนั้้น� เมื่่อ� นำำ�เสนอผลลััพธ์์ที่่ต� ้้องการแล้้วจึึง ย้้อนกลัับไปพิิจารณาผู้้�ผลิิตและผู้้�บริิโภค(Actors) และสถานการณ์์การตััดสิินใจผลิิตและบริิโภคในระบบ เศรษฐกิิจ(Action Situation) อัันจะนำำ�มาซึ่ง�่ ผลลััพธ์์ที่่ต� ้้องการ จากนั้้น� จึึงวิิเคราะห์์ปััจจััยภายนอก 3 ปััจจััยโดย เน้้นการศึึกษากลุ่่�มกติิกาของสัังคมที่่ถ� ููกนำำ�มาใช้้(Rules-in-Use) ซึ่ง�่ ส่่งผลต่่อแรงจููงใจของผู้้�ผลิิตและผู้้�บริิโภค ในพื้้น� ที่่ด� ำ�ำ เนิินการ(Ostrom et al. 1994, Ostrom 2005) ทั้้ง� นี้้�การวิิเคราะห์์ปััจจััยทางกายภาพและวััสดุุจะเน้้น ลัักษณะของวััสดุุซึ่ง�่ ส่่งผลต่่อรููปแบบการหมุุนเวีียนทรััพยากรเป็็นหลััก และการพิิจารณาปััจจััยการวิิเคราะห์์ใน ลัักษณะนี้้�จะช่่วยให้้เห็็นถึึงโครงสร้้างแรงจููงใจที่่ส� ำ�ำ คััญต่่อการเปลี่่ย� นผ่่านจากระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรงในปััจจุุบััน ไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน 1.7. วิิธีีการและขอบเขตการศึึกษา ในการวิิเคราะห์์โครงสร้้างเชิิงสถาบัันที่่ส� ามารถจููงใจให้้เกิิดระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย เนื้้�อหา ส่่วนหนึ่�่งของหนัังสืือเล่่มนี้้�ใช้้วิิธีีการศึึกษาแบบกระบวนการกรณีีศึึกษา(Case Study Approach) ซึ่ง�่ ในที่่น�ี้้� หมายถึึง วิิธีีการเชิิงประจัักษ์์(Empirical Method) ในการศึึกษาปรากฎการณ์์(“กรณีี”(Case)) ในเชิิงลึึกใน บริิบทของโลกแห่่งความเป็็นจริิง(Real World Context)(Yin 2018) โดยอ้้างอิิงกรอบทฤษฎีีในการกำ�ำ หนด แนวทางในการเก็็บและวิิเคราะห์์ข้้อมููล มีีการเก็็บข้้อมููลจากแหล่่งข้้อมููลที่่ห� ลากหลาย และพััฒนาข้้อสรุุปจาก การตรวจสอบลัักษณะร่่วมของข้้อมููลที่่เ� ก็็บได้้(Benbasat et al. 1987, Yin 2018) กระบวนการกรณีีศึึกษาในหนัังสืือเล่่มนี้้�เป็็นแบบการคััดเลืือกกรณีีศึึกษาหลายกรณีี(Multiple Case Study Design) โดยกำ�ำ หนดให้้“กรณีี” ที่่ศ� ึึกษาเป็็นการส่่งเสริิมเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในระดัับประเทศ และจำ�ำ กััดขอบเขต การศึึกษาอยู่่�ที่่บ� ริิบทเชิิงสถาบัันในกรณีีของบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกและอาหารในฐานะที่่เ� ป็็นตััวแทนของวััสดุุ เทคนิิค(Technical Materials) และวััสดุุชีีวภาพ(Biological Materials) โดยการเก็็บข้้อมููลจากการวิิจััยเอกสาร การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 9

(Desk Research) ผ่่านการทำ�ำ วรรณกรรมปริิทััศน์์จากข้้อมููลที่่ส� ามารถสืืบค้้นได้้ ประกอบกัับข้้อมููลจากการ สััมภาษณ์์เชิิงลึึก(In-Depth Interview) และจากการเสวนาที่่จ� ััดขึ้้น� เพื่่อ� ประกอบการจััดทำ�ำ หนัังสืือเล่่มนี้้� โดย มีีตััวแทนหน่่วยงานของภาคเอกชน ภาครััฐบาลและภาคประชาสัังคมเป็็นผู้้ใ� ห้้ข้้อมููล เนื่่�องจากหนัังสืือเล่่มนี้้�มีีวััตถุุประสงค์์เพื่่�อจััดทำ�ำ ข้้อเสนอแนะเชิิงนโยบายที่่จ� ะเอื้้อ� ให้้ประเทศไทยเปลี่่ย� นผ่่าน จากระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรงไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ดัังนั้้น� ข้้อมููลกรณีีศึึกษาที่่ร� วบรวมจึึงเป็็นข้้อมููลของ ประเทศไทยและของต่่างประเทศที่่ม� ีีความก้้าวหน้้าในการส่่งเสริิมระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนซึ่ง�่ มีีทั้้ง� กรณีีศึึกษา ของประเทศที่่พ� ััฒนาแล้้วและประเทศที่่ก� ำำ�ลัังพััฒนา โดยการวิิเคราะห์์ข้้อมููลนั้้น� ทำ�ำ ผ่่านการสัังเคราะห์์ข้้าม กรณีีศึึกษา(Cross-Case Synthesis) เพื่่อ� ให้้ได้้ข้้อสรุุปที่่ส� อดคล้้องกัับลัักษณะร่่วมของข้้อมููลจากกรณีีศึึกษา ต่่าง ๆ หนัังสืือเล่่มนี้้�มองการเปลี่่�ยนผ่่านไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนโดยเริ่่ม� จากการศึึกษาการจััดการของเสีีย (Waste Management) ตามแนวคิิดการจััดลำ�ำ ดัับขั้้น� ของการจััดการขยะ(Waste Management Hierarchy) ของโครงการสิ่่ง� แวดล้้อมแห่่งสหประชาชาติิ(UNEP 2015) ซึ่�่งเน้้นการจััดการขยะตั้้ง� แต่่ต้้นทาง(Waste Prevention) การลดปริิมาณขยะที่่เ� กิิดขึ้้น�(Waste Minimization) และการบริิหารจััดการที่่ด� ีีเมื่่อ� มีีขยะเกิิดขึ้้น� แล้้ว และเชื่่�อมโยงสถานการณ์์ปััจจุุบัันที่่�เกิิดขึ้้�นในประเทศไทยเพื่่�อเป็็นบทเรีียนสำ�ำ หรัับการสร้้างระบบ เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนให้้ครบวงจรอย่่างแท้้จริิง 1.8. โครงสร้้างของหนัังสืือ หนัังสืือเล่่มนี้้�แบ่่งออกเป็็น 5 บท ดัังต่่อไปนี้้�: บทที่่� 1 ชี้้ใ� ห้้เห็็นถึึงความสำ�ำ คััญของการเปลี่่ย� นผ่่านจากระบบ เศรษฐกิิจเส้้นตรงไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน และผลดีีต่่อการพััฒนาเศรษฐกิิจ รวมทั้้ง� กล่่าวถึึงวััตถุุประสงค์์ ของหนัังสืือ ให้้คำ�ำ จำ�ำ กััดความของแนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนและแสดงความเชื่่�อมโยงระหว่่างแนวคิิด เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนกัับการจััดการขยะ ตลอดจนนำำ�เสนอกรอบแนวคิิดในการวิิเคราะห์์การเปลี่่ย� นผ่่านไปสู่่� ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน และวิิธีีการและขอบเขตการศึึกษา ส่่วนเนื้้�อหาใน บทที่่� 2 กล่่าวถึึงการสร้้างแรง จููงใจในการเปลี่่ย� นผ่่านจากระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรงไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน โดยเริ่่ม� จากการกล่่าวถึึง ความแตกต่่างระหว่่างระบบเศรษฐกิิจทั้้ง� สองแบบ จากนั้้น� นำำ�เสนอองค์์ประกอบสำ�ำ คััญของระบบเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน และกล่่าวถึึงอุุปสรรคสำ�ำ คััญต่่อการเปลี่่ย� นผ่่านไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ตลอดจนแนวทาง การสร้้างแรงจููงใจเพื่่อ� ให้้เกิิดระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน หลัังจากนั้้น� เนื้้�อหาใน บทที่่� 3 และ บทที่่� 4 ได้้นำำ�เสนอ ข้้อมููลและการวิิเคราะห์์โครงสร้้างเชิิงสถาบัันในกรณีีของบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกและขยะอาหารตามลำ�ำ ดัับใน ฐานะที่่เ� ป็็นตััวแทนของวััสดุุเทคนิิคและวััสดุุชีีวภาพในวงจรคุุณค่่าของการหมุุนเวีียนวััสดุุในระบบเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน โดยเนื้้�อหาใน 2 บทนี้้�มองการเปลี่่ย� นผ่่านไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนว่่าจำ�ำ เป็็นต้้องเริ่่ม� จากการ จััดการขยะตามแนวคิิดการจััดลำ�ำ ดัับขั้้น� ของการจััดการขยะ(Waste Management Hierarchy) เพื่่อ� ให้้มีีของ เหลืือทิ้้ง� ให้้น้้อยที่่ส� ุุด และสร้้างวงจรคุุณค่่าให้้เกิิดขึ้้น� ในแต่่ละลำ�ำ ดัับขั้้น� ของการจััดการขยะ และท้้ายสุุด บทที่่� 5 เป็็นการสัังเคราะห์์และสรุุปเนื้้�อหาและข้้อค้้นพบในบทที่่� 1 – 4 เพื่่อ� นำำ�เสนอบทเรีียนต่่อประเทศไทยและนำำ� 10 กรอบแนวคิิด

เสนอข้้อเสนอแนะทางนโยบายในการสร้้างแรงจููงใจเพื่่อ� ให้้เกิิดการเปลี่่ย� นผ่่านไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ในกรณีีของบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกและขยะอาหารในประเทศไทย และปิิดท้้ายด้้วยการกล่่าวถึึงข้้อจำ�ำ กััดของ หนัังสืือเล่่มนี้้�เพื่่อ� เป็็นแนวทางในการพััฒนาองค์์ความรู้้ใ� นด้้านนี้้�ต่่อไปในอนาคต การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 11

บทที่่� 2 12

บทที่่� 2: การสร้้างแรงจููงใจในการเปลี่่�ยนผ่่านไปสู่่�เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน 2.1. ความแตกต่่างระหว่่างระบบเศรษฐกิิจเส้้น ตรงและระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรง ซึ่ง�่ เป็็นระบบเศรษฐกิิจหลััก ของประเทศต่่าง ๆ ในโลกในปััจจุุบัันมีีลัักษณะสำ�ำ คััญ คืือ การนำำ�ทรััพยากรจากธรรมชาติิไปแปรรููปเป็็น ผลิิตภััณฑ์์เพื่่�อบริิโภค และเมื่่�อหมดประโยชน์์แล้้วก็็ นำำ�ไปทิ้้ง�(Take-Make-Dispose) การใช้้ทรััพยากรใน รููปแบบเส้้นตรงนี้้�ส่่งผลให้้วััสดุุและพลัังงานที่่น� ำำ�มาใช้้ ผลิิตผลิิตภััณฑ์์ถููกนำำ�มาใช้้เพีียงครั้้ง� เดีียว หรืือก็็คืือมีี การไหลเวีียนของวััสดุุและพลัังงานเพีียงทางเดีียว (Linear Material and Energy Flow) ผู้้�ผลิิตมีีหน้้าที่่� นำำ�เอาทรััพยากรจากธรรมชาติิที่่เ� ป็็นวััสดุุใหม่่(Virgin Material) มาแปรรููปเป็็นวััตถุุดิิบเพื่่�อใช้้ในการผลิิต สิินค้้าตามความต้้องการของผู้้�บริิโภค และเมื่่�อผู้้� บริิโภคใช้้งานผลิิตภััณฑ์์จนพอใจแล้้วก็็นำำ�ผลิิตภััณฑ์์ เหล่่านั้้น� ไปทิ้้ง� เป็็นขยะ ในระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรงการ เจริิญเติิบโตทางเศรษฐกิิจจึึงสร้้างแรงกดดัันต่่อ ทรััพยากรธรรมชาติิที่่น� ำำ�มาแปรรููปเป็็นวััตถุุดิิบและ พลัังงานเพื่่อ� ตอบสนองความต้้องการบริิโภคที่่เ� พิ่่ม� สููง ขึ้้น� และการบริิโภคที่่ม� ากขึ้้น� ก็็ก่่อให้้เกิิดขยะที่่เ� พิ่่ม� สููง ขึ้้น� เป็็นเงาตามตััว ด้้วยเหตุุนี้้�จึึงเป็็นที่่ย� อมรัับกัันโดย ทั่่ว� ไปว่่าระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรงส่่งผลให้้เกิิดปััญหา สิ่่ง� แวดล้้อมและปััญหาสัังคมไปพร้้อมๆ กัับการเจริิญ เติิบโตทางเศรษฐกิิจ(Anand and Sen 2000, Schafer and Crane 2005, Rees 2010) จึึงไม่่ สอดคล้้องกัับแนวทางการพััฒนาอย่่างยั่่ง� ยืืน (Sustainable Development) ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนตั้้ง� อยู่่�บนแนวทางของการ ลดการใช้้วััตถุุดิิบใหม่่ การคงคุุณค่่า และการลดผลก ระทบทางลบให้้เหลืือน้้อยที่่ส� ุุด ในการใช้้ทรััพยากร โดยการนำำ�วััสดุุเหลืือทิ้้�งจากการบริิโภคกลัับเข้้าสู่่� วงจรการผลิิตและการบริิโภคให้้มากที่่ส� ุุด รวมถึึงลด ปริิมาณของเสีียที่่�หลุุดออกจากวงจรให้้เหลืือน้้อย ที่่�สุุด ในระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนเต็็มรููปแบบนั้้น� ขยะจะไม่่ใช่่ของเหลืือทิ้้ง� แต่่จะเป็็นวััสดุุตั้้ง� ต้้นในการ ผลิิตวััตถุุดิิบ ซึ่ง�่ จะนำำ�กลัับมาผลิิตเป็็นสิินค้้าเพื่่�อนำำ� กลัับไปบริิโภคอีีกครั้้ง� ในรููปแบบอื่่�น ด้้วยเหตุุนี้้� ระบบ เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนจึึงเป็็นรููปแบบเศรษฐกิิจที่่ไ� ด้้รัับ การยอมรัับในวงการวิิชาการ ผู้้�กำ�ำ หนดนโยบาย และ ภาคธุุรกิิจว่่าเป็็นรููปแบบระบบเศรษฐกิิจทางเลืือกที่่ม� ีี ศัักยภาพในการสร้้างความเจริิญเติิบโตทางเศรษฐกิิจ โดยลดผลกระทบต่่อสิ่่ง� แวดล้้อมให้้เหลืือน้้อยที่่�สุุด (Andersen 2007, Geng and Doberstein 2008, Webster 2017) นอกจากความแตกต่่างในรููปแบบการหมุุนเวีียนของ วััสดุุและพลัังงานแล้้ว ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนยัังมีี ข้้อแตกต่่างสำ�ำ คััญจากระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรงในด้้าน ผลิิตภััณฑ์์ รููปแบบการดำ�ำ เนิินธุุรกิิจ และมุุมมองต่่อ ของเหลืือทิ้้ง� ผลิิตภััณฑ์์ในระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน เป็็นผลิิตภััณฑ์์ที่่ไ� ด้้รัับการออกแบบให้้สามารถนำำ�มา ใช้้ซ้ำ��ำ และรีีไซเคิิลได้้ ผลิิตในห่่วงโซ่่อุุปทานที่่เ� ป็็นมิิตร ต่่อสิ่่ง� แวดล้้อม และด้้วยวิิธีีการที่่ส� ่่งผลกระทบต่่อสิ่่ง� แวดล้้อมน้้อยที่่�สุุด(Geng et al. 2019) ทั้้ง� นี้้� ผลิิตภััณฑ์์ในระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนมัักถููก ออกแบบให้้ลดการใช้้วััตถุุดิิบใหม่่(Virgin Material) และให้้สามารถใช้้วััสดุุที่่�นำำ�กลัับมาใช้้ใหม่่มาเป็็น วััตถุุดิิบได้้(Wilts 2016) ในด้้านการดำ�ำ เนิินธุุรกิิจ บริิษััทในระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนมีีรููปแบบการ ดำ�ำ เนิินธุุรกิิจแบบใหม่่ที่่�เน้้นการสร้้างคุุณค่่าให้้แก่่ องค์์กรควบคู่่�ไปกัับการสร้้างประโยชน์์ต่่อสัังคม ซึ่ง�่ แตกต่่างจากธุุรกิิจในระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรงที่่ม� ัักไม่่ คำ�ำ นึึงถึึงผลกระทบภายนอกเชิิงลบ(Negative การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 13

Externalities) 5 ของการดำ�ำ เนิินธุุรกิิจที่่ม� ีีต่่อสัังคม ในด้้านมุุมมองต่่อของเหลืือทิ้้ง� ในระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรง ของ เหลืือทิ้้ง� จะถููกมองว่่าเป็็นของที่่ห� มดคุุณค่่าแล้้วหรืือสร้้างคุุณค่่าเพิ่่ม� เติิมได้้น้้อยจึึงต้้องนำำ�ไปกำ�ำ จััดทิ้้ง� ในขณะที่่� ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนมองว่่าของเหลืือทิ้้ง� เหล่่านี้้�เป็็นทรััพยากรซึ่ง�่ สามารถนำำ�ไปสร้้างคุุณค่่าเพิ่่ม� เติิมได้้ ดััง นั้้น� การจััดการขยะจึึงเป็็นการกู้้�ทรััพยากรกลัับคืืนมา(Resource Recovery) เพื่่อ� นำำ�ไปสร้้างมููลค่่าเพิ่่ม� ผ่่านการ หมุุนเวีียนในวงจรคุุณค่่า(Ghisellini et al. 2016) ด้้วยเหตุุนี้้�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนจึึงเน้้นการปิิดวงจรของ วััตถุุดิิบและพลัังงาน(Close the Loop) เพื่่อ� ให้้วััสดุุและพลัังงานต่่าง ๆ นั้้น� ยัังคงหมุุนเวีียนอยู่่�ในระบบโดยลด การสููญเสีียวััสดุุและพลัังงานออกนอกระบบให้้น้้อยที่่ส� ุุด(ตารางที่่� 2.1) ตารางที่่� 2.1: ความแตกต่่างสำ�ำ คััญระหว่่างเศรษฐกิิจเส้้นตรงและเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ที่่ม� า: สรุุปโดยผู้้เ� ขีียน รููปแบบการใช้้วััสดุุและ พลัังงาน ผลิิตภััณฑ์์ รููปแบบการดำ�ำ เนิินธุุรกิิจ ของเหลืือทิ้้ง� ระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรง ใช้้วััสดุุและพลัังงานเพีียงครั้้ง� เดีียว คืือ นำำ�ทรััพยากร มาผลิิตเป็็นผลิิตภััณฑ์์เพื่่อ� ใช้้งาน จากนั้้น� ส่่วนที่่ห� มด ประโยชน์์แล้้วจะถููกนำำ�ไปทิ้้ง� เป็็นขยะ ใช้้วััสดุุใหม่่(Virgin Material) มาผลิิตเป็็นผลิิตภััณฑ์์ ที่่ถ� ููกออกแบบให้้ใช้้เพีียงครั้้ง� เดีียว ห่่วงโซ่่อุุปทานไม่่ จำ�ำ เป็็นต้้องคำ�ำ นึึงถึึงผลกระทบต่่อสิ่่ง� แวดล้้อม เน้้นการสร้้างคุุณค่่าให้้แก่่องค์์กรโดยไม่่คำ�ำ นึึงถึึงผลก ระทบภายนอกเชิิงลบ มองของเหลืือทิ้้ง� เป็็นขยะที่่ไ� ม่่สามารถสร้้างคุุณค่่า เพิ่่ม� เติิมได้้หรืือสร้้างคุุณค่่าเพิ่่ม� เติิมได้้น้้อยจึึงทำ�ำ ให้้มีี ต้้นทุุนในการกำ�ำ จััดของเหลืือทิ้้ง� ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ใช้้วััสดุุและพลัังงานหลายครั้้ง� โดยการผลิิตผลิิตภััณฑ์์จากวััสดุุ รีีไซเคิิลโดยใช้้วััสดุุใหม่่น้้อยที่่ส� ุุด ใช้้งานอย่่างคงคุุณค่่า(แบ่่งปััน ซ่่อมแซม ใช้้ซ้ำ��ำ ฯลฯ) เมื่่อ� ใช้้งานไม่่ได้้แล้้วจึึงนำำ�ไปรีีไซเคิิลเพื่่อ� ผลิิต เป็็นวััตถุุดิิบต่่อไป ออกแบบให้้สามารถนำำ�มาใช้้ซ้ำ��ำ และรีีไซเคิิลได้้ ผลิิตในห่่วงโซ่่ อุุปทานที่่เ� ป็็นมิิตรต่่อสิ่่ง� แวดล้้อม และด้้วยวิิธีีการที่่ส� ่่งผลกระทบต่่อ สิ่่ง� แวดล้้อมน้้อยที่่ส� ุุด เน้้นการสร้้างคุุณค่่าให้้แก่่องค์์กรโดยคำ�ำ นึึงถึึงต้้นทุุนสัังคมโดยรวม มองของเหลืือทิ้้ง� เป็็นทรััพยากรที่่ส� ามารถนำำ�ไปสร้้างคุุณค่่าเพิ่่ม� เติิม ได้้โดยการนำำ�กลัับเข้้าสู่่�วงจรคุุณค่่า ส่่งผลดีีต่่อการทำ�ำ ธุุรกิิจเพราะ นอกจากจะลดต้้นทุุนในการกำ�ำ จััดแล้้วยัังลดต้้นทุุนในการหาวััตถุุดิิบ ใหม่่ไปในเวลาเดีียวกััน 2.2.องค์์ประกอบสำำ�คััญของระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน จากการทบทวนวรรณกรรมและข้้อมููลจากผู้้�ดำ�ำ เนิินนโยบายและผู้้ป� ฏิิบััติิ พบว่่าความสำ�ำ เร็็จของระบบเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนขึ้้น� กัับความสามารถในการปรัับเปลี่่ย� นระบบเศรษฐกิิจให้้มีีการหมุุนเวีียนของทรััพยากรในลัักษณะ ที่่ส� ร้้างคุุณค่่าต่่อระบบเศรษฐกิิจได้้สำ�ำ เร็็จ ตามแผนภาพผีีเสื้้อ� ที่่ไ� ด้้กล่่าวถึึงในบทที่่� 1 ซึ่ง�่ สำ�ำ หรัับวััสดุุเทคนิิค (Technical Materials) หมายถึึงการสร้้างสภาพแวดล้้อมให้้เกิิดการแบ่่งปัันการใช้้งาน(Share) การบำ�ำ รุุงรัักษา เพื่่�อให้้ผลิิตภััณฑ์์คงคุุณค่่าให้้นานที่่�สุุด(Maintain/Prolong) การใช้้ซ้ำ��ำ หรืือการกระจายให้้ผู้้�อื่่�นได้้ใช้้งาน (Reuse/Redistribute) การปรัับปรุุงใหม่่หรืือการผลิิตซ้ำ��ำ(Refurbish/Remanufacture) และการรีีไซเคิิล (Recycle) เพื่่อ� นำำ�วััสดุุกลัับเข้้าสู่่�วงจรคุุณค่่าต่่อไป สำ�ำ หรัับวััสดุุชีีวภาพ(Biological Materials) จะมุ่่�งเน้้นการนำำ� สารอาหาร(Nutrients) กลัับคืืนสู่่�ดิินและการฟื้้�นฟููธรรมชาติิ(Regeneration) โดยสร้้างระบบนิิเวศอุุตสาหกรรม และเกษตรกรรมให้้สามารถสกััดวััตถุุดิิบทางชีีวเคมีี นำำ�วััสดุุชีีวภาพหลัังการบริิโภคไปผลิิตเป็็นวััสดุุหรืือ ผลิิตภััณฑ์์อื่่�น นำำ�ไปผลิิตปุ๋๋� ยหมััก หรืือนำำ�ไปเป็็นแหล่่งพลัังงาน(EMF 2012, 2019) 5 ผลกระทบภายนอกเชิิงลบ(Negative Externalities) หมายถึึง ผลพลอยได้้จากกิิจกรรมหนึ่�่ง ๆ ที่่ส� ่่งผลเสีียต่่อบุุคคลที่่ส� าม ที่่ไ� ม่่ได้้ร่่วม ตััดสิินใจดำำ�เนิินกิิจกรรมนั้้น� ด้้วย เช่่น มลภาวะจากกระบวนการผลิิต ฝุ่่�นละอองจากการเผาแปลงเกษตรหลัังเก็็บเกี่่ย� ว เป็็นต้้น 14 การสร้้างแรงจููงใจในการเปลี่่�ยนผ่่านไปสู่่�เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน

องค์์ประกอบสำ�ำ คััญของระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน คืือ รููปแบบธุุรกิิจที่่ส� อดคล้้องกัับการใช้้ทรััพยากรอย่่าง คุ้้�มค่่าและเอื้้อ� ต่่อการหมุุนเวีียนของวััสดุุและพลัังงาน ในระบบเศรษฐกิิจในลัักษณะที่่�ลดการสููญเสีีย ทรััพยากรออกนอกระบบให้้น้้อยที่่�สุุด(Circular Business Model)(Lewandowski 2016, Wilts 2016, Kirchherr et al. 2017, Asgari& Asgari 2021) รููป แบบธุุรกิิจเหล่่านี้้�รวมถึึงธุุรกิิจที่่เ� ปลี่่ย� นจากการขาย ผลิิตภััณฑ์์ที่่�เป็็นตััวสิินค้้าไปสู่่�การให้้บริิการ ผลิิตภััณฑ์์(Product as a Service) เช่่น การให้้ บริิการความสว่่างแทนการขายหลอดไฟ การให้้เช่่า ผลิิตภััณฑ์์แทนการขายขาด ซึ่�่งช่่วยลดการใช้้ ทรััพยากร และช่่วยให้้การจััดเก็็บซากผลิิตภััณฑ์์เป็็น ไปอย่่างมีีประสิิทธิิภาพมากขึ้้น� เนื่่�องจากผู้้�ผลิิตเป็็น ผู้้�รัับผิิดชอบเอง และรวมถึึงธุุรกิิจที่่น� ำำ�วััสดุุเหลืือใช้้ มาสร้้างมููลค่่าเพิ่่ม�(Upcycling) เช่่น การนำำ�ขยะ อาหารไปผลิิตเป็็นอาหารสััตว์์ การนำำ�เศษผ้้าไปผลิิต เป็็นเสื้้อ� ผ้้า ซึ่ง�่ ธุุรกิิจเหล่่านี้้�มีีส่่วนสำ�ำ คััญในการนำำ�วััสดุุ เหลืือทิ้้ง� มาสร้้างคุุณค่่า นอกจากนี้้�ธุุรกิิจที่่ช� ่่วยให้้เกิิด การแบ่่งปัันการใช้้ทรััพยากรและธุุรกิิจที่่�ออกแบบ ผลิิตภััณฑ์์ให้้สามารถซ่่อมแซมได้้ง่่ายเพื่่อ� ให้้สามารถ ใช้้งานได้้ยาวนานนั้้น� ก็็มีีส่่วนในการคงคุุณค่่า ผลิิตภััณฑ์์ซึ่�่งกระบวนการเหล่่านี้้�ล้้วนเป็็นองค์์ ประกอบสำ�ำ คััญของระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน อย่่างไร ก็็ตามธุุรกิิจเหล่่านี้้�ยัังเป็็นส่่วนน้้อยของธุุรกิิจในระบบ เศรษฐกิิจทั้้ง� หมด(ADBI 2022, Circular Economy 2022) ดัังนั้้น� การสนัับสนุุนให้้เกิิดนวััตกรรมทั้้ง� ในรููป แบบของโมเดลทางธุุรกิิจแบบใหม่่ ๆ และในรููปแบบ ของเทคโนโลยีีจึึงเป็็นแรงขัับเคลื่่อ� นสำ�ำ คััญเพื่่อ� ให้้เกิิด รููปแบบธุุรกิิจที่่ส� อดคล้้องกัับวิิถีีเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ขึ้้�นอย่่างแพร่่หลาย(Golinska et al. 2015, Küçüksayraç et al. 2015, Ghisellini et al. 2016, de Jesus& Mendonca 2018, Pieroni et al. 2019, ADBI 2022) การหมุุนเวีียนของทรััพยากรตามแนวทางดัังกล่่าว นั้้น� จะเกิิดขึ้้�นหรืือไม่่ขึ้้�นอยู่่�กัับความเชื่่�อมโยงกััน ระหว่่างภาคส่่วนต่่าง ๆ ซึ่�่งไม่่มีีความจำ�ำ เป็็นต้้อง เชื่่�อมต่่อกัันในระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรงที่่�มีีการใช้้ ทรััพยากรเพีียงครั้้ง� เดีียว(Fischer& Pascucci 2017) ดัังนั้้น� การเชื่่อ� มโยงผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีียเข้้าเป็็น เครืือข่่ายที่่เ� ชื่่อ� มต่่อกัันจึึงเป็็นลัักษณะสำ�ำ คััญที่่ข� าดไม่่ ได้้ของระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน(Geng et al. 2019) สำ�ำ หรัับวััสดุุเทคนิิคนั้้น� เพื่่อ� ให้้ผลิิตภััณฑ์์สามารถคง สภาพการใช้้งานได้้ยาวนาน และลดการสููญเสีียหรืือ เสื่่�อมสภาพไป จำ�ำ เป็็นต้้องมีีการเชื่่�อมโยงผู้้�ที่่ใ� ช้้งาน ผลิิตภััณฑ์์จนพอใจแล้้วไม่่อยากใช้้งานอีีก เข้้ากัับผู้้�ที่่� ต้้องการใช้้งานผลิิตภััณฑ์์เหล่่านั้้น� เพื่่อ� ให้้ผลิิตภััณฑ์์ ถููกส่่งผ่่านไปเกิิดประโยชน์์กัับผู้้�อื่่�น นอกจากนี้้� สำ�ำ หรัับผลิิตภััณฑ์์ที่่ช� ำ�ำ รุุดเสีียหายเพีียงเล็็กน้้อย การ เชื่่อ� มโยงผู้้ใ� ช้้เข้้ากัับผู้้�ซ่่อมบำ�ำ รุุงจะช่่วยต่่ออายุุการใช้้ งานของผลิิตภััณฑ์์ได้้ ส่่วนในกรณีีที่่ผ� ลิิตภััณฑ์์หมด ประโยชน์์ในการใช้้สอยแล้้วการเก็็บ“ขยะ” เหล่่านั้้น� มาแปรรููปเพื่่อ� ให้้สามารถนำำ�วััสดุุกลัับเข้้าวงจรคุุณค่่า ก็็จะต้้องอาศััยความเชื่่�อมโยงระหว่่างผู้้�บริิโภคและผู้้� ผลิิต หรืือระหว่่างผู้้�ผลิิตและผู้้�ผลิิตด้้วยกัันเอง สำ�ำ หรัับวััสดุุชีีวภาพที่่�สามารถย่่อยสลายได้้โดย ธรรมชาติิ การเชื่่�อมโยงระหว่่างผู้้�บริิโภคและผู้้�ที่่� สามารถสกััดสารอาหารและวััตถุุดิิบทางชีีวเคมีีจาก ของเหลืือทิ้้�งเพื่่�อนำำ�มาสร้้างคุุณค่่าเป็็นหนึ่�่งวงจรที่่� สำ�ำ คััญในการใช้้งานทรััพยากรที่่�มีีอย่่างคุ้้�มค่่า นอกจากนี้้�แล้้วการเชื่่�อมโยงผู้้�บริิโภคกัับผู้้�แปรรููป วััสดุุชีีวภาพให้้เป็็นปุ๋๋� ยหมััก ก๊๊าซชีีวภาพ และ ผลิิตภััณฑ์์อื่่�น ๆ และการเชื่่�อมโยงผู้้�ผลิิตผลิิตภััณฑ์์ เหล่่านี้้�กัับผู้้ใ� ช้้งานล้้วนเป็็นสิ่่ง� สำ�ำ คััญในการทำ�ำ ให้้วััสดุุ และพลัังงานเกิิดการหมุุนเวีียนในระบบเศรษฐกิิจไป พร้้อมกัับการสร้้างคุุณค่่าจากสิ่่ง� ที่่เ� ดิิมเป็็นของเหลืือ ใช้้ซึ่ง�่ ก่่อให้้เกิิดทั้้ง� ค่่าใช้้จ่่ายในรููปตััวเงิินในการกำำ�จััด ทิ้้ง� และต้้นทุุนทางสิ่่ง� แวดล้้อม ในระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนนั้้น� ขยะถืือว่่าเป็็นแหล่่ง ทรััพยากรประเภทหนึ่�่งที่่�มีีคุุณค่่าทางเศรษฐกิิจ (Tukker 2015, van Weelden et al. 2016) ดัังจะเห็็น ได้้จากแผนภาพผีีเสื้้อ� ในรููปที่่� 1.2 ซึ่ง�่ แสดงให้้เห็็นว่่า การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 15

เมื่่อ� ผลิิตภััณฑ์์ผ่่านมืือผู้้�บริิโภค(Consumer) หรืือผู้้ใ� ช้้ (User) แล้้ววงจรแห่่งการหมุุนเวีียนทุุกวงใน กระบวนการล้้วนเริ่่�มจากการจััดเก็็บวััสดุุเหลืือทิ้้�ง (Collection) ซึ่ง�่ เป็็นขั้้น� ตอนสำ�ำ คััญที่่ข� าดไม่่ได้้ ด้้วย เหตุุนี้้�ระบบการคััดแยกและจััดเก็็บขยะที่่�ผ่่านการ บริิโภคหรืือใช้้งานแล้้วจึึงเป็็นองค์์ประกอบสำ�ำ คััญอีีก ประการหนึ่�่งของระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน โดย เฉพาะในตอนต้้นของการเปลี่่ย� นผ่่าน ซึ่ง�่ ปริิมาณขยะ ที่่�เกิิดขึ้้�นจากเศรษฐกิิจเส้้นตรงยัังมีีอยู่่�เป็็นจำ�ำ นวน มาก(Wilts 2016, Kirchherr et al. 2017, ADBI 2022) นอกจากนี้้�แล้้วการสร้้างระบบที่่เ� อื้้อ� ต่่อการนำำ� ของเหลืือใช้้ไปใช้้ประโยชน์์ต่่อไปโดยการปรัับปรุุง ใหม่่หรืือการผลิิตซ้ำ��ำ(Refurbish/Remanufacture) เพื่่อ� ให้้ได้้สิินค้้าที่่ม� ีีคุุณสมบััติิเหมืือนใหม่่(Same as new) ก็็เป็็นองค์์ประกอบที่่�สำ�ำ คััญอีีกส่่วนหนึ่�่งของ ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ดัังจะเห็็นได้้จากการ ดำ�ำ เนิินงานด้้านการส่่งเสริิมระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ในประเทศและภููมิิภาคต่่าง ๆ เช่่น ประเทศจีีน ประเทศญี่่ป� ุ่่�น ประเทศสหรััฐอเมริิกา และประเทศใน ทวีีปยุุโรป(Geng and Doberstein 2008, Moreau et al. 2017, Yuan et al. 2020) 2.3. การเปลี่่ย� นผ่่านจากระบบเศรษฐกิิจเส้้น ตรงไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน จากความแตกต่่างระหว่่างระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรงและ ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ดัังที่่ไ� ด้้กล่่าวมานั้้น� ทำ�ำ ให้้ การดำ�ำ เนิินกิิจกรรมทางเศรษฐกิิจตามปกติิทั่่ว� ไป (Business-As-Usual) อย่่างที่่เ� ป็็นแนวทางกระแสหลััก ในประเทศต่่าง ๆ มาเป็็นระยะเวลานาน ไม่่อาจส่่งผล ให้้เกิิดการเปลี่่ย� นผ่่านไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ได้้ มีีเพีียงการเปลี่่ย� นแปลงในเชิิงระบบ(Systemic Change) ที่่ค� รอบคลุุมตลอดทั้้ง� วััฏจัักรชีีวิิต(Life Cycle) ของผลิิตภััณฑ์์ ที่่เ� กิิดขึ้้น� ควบคู่่�ไปกัับการปรัับ เปลี่่ย� นพฤติิกรรมการผลิิตและการบริิโภคเท่่านั้้น� ที่่จ� ะ สามารถสร้้างระบบเศรษฐกิิจที่่ต� ั้้ง� อยู่่�บนพื้้น� ฐานการ หมุุนเวีียนวััสดุุและพลัังงานเพื่่�อให้้เกิิดการใช้้ ทรััพยากรอย่่างมีีประสิิทธิิภาพผ่่านการลดการใช้้ วััตถุุดิิบใหม่่ การคงคุุณค่่าผลิิตภััณฑ์์ ส่่วนประกอบ และวััสดุุ และการลดผลกระทบเชิิงลบให้้เหลืือน้้อย ที่่ส� ุุด(Yuan et al. 2006, Wilts 2016, Kirchherr et al. 2017, European Commission Directorate-General for Research and Innovation 2019) ทั้้ง� นี้้� อุุปสรรคสำ�ำ คััญต่่อการเปลี่่�ยนผ่่านไปสู่่�ระบบ เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ได้้แก่่ สถานการณ์์ที่่ก� ารผลิิตใน ระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรงได้้เปรีียบการผลิิตในระบบ เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในด้้านต้้นทุุนการผลิิต ซึ่ง�่ สาเหตุุ สำ�ำ คััญเกิิดจากการที่่ต� ้้นทุุนต่่อสัังคมในส่่วนของผลกระ ทบภายนอกทางลบ(Negative Externalities) นั้้น� มิิได้้ ถููกสะท้้อนหรืือบรรจุุอยู่่�ในราคาของวััตถุุดิิบในระบบ เศรษฐกิิจเส้้นตรง(European Commission Directorate-General for Research and Innovation 2021) ส่่งผลให้้ต้้นทุุนของวััตถุุดิิบในระบบเศรษฐกิิจ เส้้นตรงมีีราคาถููกกว่่าที่่ค� วรจะเป็็นและส่่งผลให้้เกิิด การผลิิตมากเกิินไป 6 สถานการณ์์นี้้�สร้้างกำ�ำ ไรเกิินกว่่า ที่่เ� หมาะสมให้้แก่่ผู้้�ผลิิต ผลิิตภััณฑ์์ และวััสดุุในระบบ เศรษฐกิิจเส้้นตรง ในขณะที่่ว� ััตถุุดิิบและกระบวนการ 6 ในระบบตลาดนั้้น� ราคาสิินค้้าและบริิการจะสะท้้อนต้้นทุุนส่่วน บุุคคล(Private Cost) อย่่างไรก็็ตามการจััดสรรทรััพยากรที่่ส� ่่งผลดีี ต่่อสัังคมนั้้น� จะเกิิดขึ้้น� เมื่่�อราคาสะท้้อนต้้นทุุนต่่อสัังคม(Social Costs) ทั้้ง� หมด ซึ่ง�่ ต้้นทุุนต่่อสัังคมนี้้�เป็็นผลรวมของต้้นทุุนส่่วน บุุคคล(Private Costs) และต้้นทุุนภายนอก(External Costs) ใน สถานการณ์์ปกติิที่่ไ� ม่่มีีผลกระทบภายนอกเชิิงลบ ต้้นทุุนภายนอกจะ เท่่ากัับศููนย์์ ดัังนั้้น� ต้้นทุุนต่่อสัังคมจึึงเท่่ากัับต้้นทุุนส่่วนบุุคคล การ ตััดสิินใจบนฐานราคาที่่ส� ะท้้อนต้้นทุุน ในระบบตลาดนั้้น� ราคาสิินค้้า และบริิการจะสะท้้อนต้้นทุุนส่่วนบุุคคล(Private Cost) อย่่างไร ก็็ตามการจััดสรรทรััพยากรที่่ส� ่่งผลดีีต่่อสัังคมนั้้น� จะเกิิดขึ้้น� เมื่่�อราคา สะท้้อนต้้นทุุนต่่อสัังคม(Social Costs) ทั้้ง� หมด ซึ่ง�่ ต้้นทุุนต่่อสัังคม นี้้�เป็็นผลรวมของต้้นทุุนส่่วนบุุคคล(Private Costs) และต้้นทุุน ภายนอก(External Costs) ในสถานการณ์์ปกติิที่่ไ� ม่่มีีผลกระทบ ภายนอกเชิิงลบ ต้้นทุุนภายนอกจะเท่่ากัับศููนย์์ ดัังนั้้น� ต้้นทุุนต่่อ สัังคมจึึงเท่่ากัับต้้นทุุนส่่วนบุุคคล การตััดสิินใจบนฐานราคาที่่ส� ะท้้อน ต้้นทุุนส่่วนบุุคคลจึึงเป็็นการตััดสิินใจบนฐานราคาที่่ส� ะท้้อนต้้นทุุนต่่อ สัังคมด้้วย อย่่างไรก็็ตามในสถานการณ์์ที่่ก� ิิจกรรมทางเศรษฐกิิจส่่ง ผลกระทบทางลบต่่อผู้้�อื่่�น เช่่น กิิจกรรมการผลิิตและการบริิโภคใน ระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรง ต้้นทุุนต่่อสัังคมจะสููงกว่่าต้้นทุุนส่่วนบุุคคล ดัังนั้้น� การตััดสิินใจบนฐานราคาที่่ส� ะท้้อนต้้นทุุนส่่วนบุุคคลเพีียง อย่่างเดีียวจึึงส่่งผลเสีียต่่อสัังคม 16 การสร้้างแรงจููงใจในการเปลี่่�ยนผ่่านไปสู่่�เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน

ผลิิตที่่�นำำ�วััสดุุกลัับมาใช้้ใหม่่ในระบบเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนนั้้น� มีีต้้นทุุนส่่วนบุุคคลที่่�สููงกว่่าระบบ เศรษฐกิิจเส้้นตรง นอกจากนี้้�โครงสร้้างเชิิงสถาบััน ทั้้ง� ที่่�เป็็นทางการและไม่่เป็็นทางการ ไม่่ว่่าจะเป็็น นโยบาย กฎ ระเบีียบ เกณฑ์์ ค่่านิิยม บรรทััดฐาน หรืือข้้อตกลง ตลอดหลายสิิบปีีที่่ผ� ่่านมาในประเทศ ต่่าง ๆ นั้้น� ถููกสร้้างขึ้้น� เพื่่�ออำ�ำ นวยความสะดวกใน ระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรง ส่่งผลให้้กลไกเชิิงสถาบัันใน ปััจจุุบัันไม่่รองรัับและหลายครั้้ง� ก็็สร้้างอุุปสรรคต่่อการ เกิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน(Ghisellini et al. 2016, Levänen et al. 2018, Vassanadumrongdee and Kittipongvises 2018, European Commission Directorate-General for Research and Innovation 2019, Pisitsankkhakarn and Vassanadumrongdee 2020) เพื่่�อสร้้างแรงจููงใจให้้เกิิดการเปลี่่�ยนผ่่านจากระบบ เศรษฐกิิจเส้้นตรงไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนอย่่าง ราบรื่่�นและยั่่ง� ยืืน โครงสร้้างเชิิงสถาบัันในลัักษณะ ใหม่่ ๆ จึึงจำ�ำ เป็็น(Wilts 2016, Fischer and Pascucci 2017) โดยเฉพาะโครงสร้้างที่่ส� ามารถลดต้้นทุุนและ อุุปสรรคในการดำ�ำ เนิินกิิจกรรมที่่�เอื้้�อต่่อการเกิิด เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ทั้้ง� นี้้�โครงสร้้างเชิิงสถาบัันเหล่่า นี้้�อาจอยู่่�ในรููปแบบของกฎ ระเบีียบ เกณฑ์์ ค่่านิิยม บรรทััดฐาน หรืือข้้อตกลง ซึ่ง�่ สามารถออกแบบเพื่่�อ สร้้างแรงจููงใจให้้เกิิดการอนุุรัักษ์์และใช้้ประโยชน์์จาก ทรััพยากรธรรมชาติิอย่่างคุ้้�มค่่า(Tambunlertchai and Pongkijvorasin 2020, 2021) จููงใจให้้เกิิดการคััด แยกขยะ(Vassanadumrongdee and Kittipongvises 2018) และสร้้างอุุปสงค์์ต่่อสิินค้้าและบริิการในวิิถีี เศรษฐกิิจพอเพีียง(Pisitsankkhakarn and Vassanadumrongdee 2020) นอกจากนี้้�แล้้วบริิบท ทางสถาบัันที่่�เหมาะสมยัังอาจอยู่่�ในรููปขององค์์กร หรืือหน่่วยงานที่่ท� ำ�ำ หน้้าที่่ป� ระสานงานและเชื่่�อมโยง หน่่วยงานต่่าง ๆ เข้้าด้้วยกัันเพื่่�อให้้การดำ�ำ เนิินงาน ด้้านสิ่่ง� แวดล้้อมสามารถเกิิดขึ้้น� ได้้(Tambunlertchai et al. 2015) จากประสบการณ์์ในต่่างประเทศ การเปลี่่ย� นผ่่านไปสู่่� ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนอาจเกิิดจากการกำ�ำ หนด เป็็นนโยบายของรััฐบาล(Top-Down) เช่่น สาธารณรััฐ ประชาชนจีีน เกาหลีีใต้้ และญี่่�ปุ่่�น ซึ่ง�่ กำ�ำ หนดเรื่่�อง เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนไว้้ในยุุทธศาสตร์์ระดัับชาติิ หรืือ การรวมกลุ่่�มกัันของผู้้�ผลิิตหรืือผู้้�บริิโภค(Bottom-Up) เช่่น ประเทศอิินเดีีย บราซิิล และสหรััฐอเมริิกา หรืือ อาจเกิิดจากส่่วนผสมของทั้้ง� สองแบบ(Top-Down and Bottom-Up) เช่่น การดำ�ำ เนิินงานด้้านเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนในสหภาพยุุโรป(Geng et al. 2019) สำ�ำ หรัับประเทศไทยการดำ�ำ เนิินงานด้้านเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนมีีลัักษณะคล้้ายแนวทางของสหภาพยุุโรป ทั้้ง� นี้้�เนื่่�องจากมีีการกำ�ำ หนดนโยบายโดยรััฐบาลกลาง ในขณะเดีียวกัันก็็มีีการดำ�ำ เนิินงานด้้านเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนและการผลัักดัันโดยผู้้�ผลิิตและผู้้�บริิโภค ตามแนวคิิดของสำ�ำ นัักงานสภานโยบายการ อุุดมศึึกษา วิิทยาศาสตร์์ วิิจััยและนวััตกรรมแห่่งชาติิ (สอวช.) ซึ่�่งมีีบทบาทสำ�ำ คััญในการวางนโยบาย สนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนของประเทศไทย การ เปลี่่�ยนผ่่านไปสู่่�เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนนั้้น� จำ�ำ เป็็นต้้อง สร้้างระบบนิิเวศด้้านเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนให้้เกิิดขึ้้น� ใน ประเทศ(สอวช. 2564ก.) ดัังรููปที่่� 2.1 โดยการสร้้าง แรงผลัักจากฝั่่ง� นโยบาย(Policy Push) ควบคู่่�ไปกัับ การผลัักดัันผู้้�บริิโภค(Demand Pull) ซึ่ง�่ การออกกฎ ระเบีียบและมาตรการสร้้างแรงจููงใจทางการเงิินและ การคลัังเป็็นหนึ่�่งในโครงสร้้างปััจจััยในทางบวกที่่จ� ะ ช่่ ว ย สนัั บสนุุ น ใ ห้้ เ กิิ ด ร ะ บบ เ ศ ร ษ ฐ กิิ จหมุุ น เ วีี ย น อย่่างไรก็็ตามจากการศึึกษาของ สอวช.(2564ก.) พบว่่ายัังมีีช่่องว่่างที่่ส� ามารถพััฒนาเพื่่อ� ให้้เกิิดระบบ เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนอย่่างยั่่ง� ยืืนในประเทศไทย ซึ่�่ง ช่่องว่่างนี้้�มีีตั้้ง� แต่่ในระดัับนโยบายที่่�การกำ�ำ หนด การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 17

ทิิศทางการขัับเคลื่่อ� นเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในระดัับประเทศยัังคงขาดเป้้าหมายและงบประมาณที่่ช� ััดเจน จนถึึง ในฝั่่ง� ประชาชนซึ่ง�่ ยัังคงพบช่่องว่่างในด้้านการให้้ความรู้้ค� วามเข้้าใจอย่่างเป็็นระบบ และในด้้านโครงสร้้างของ ปััจจััยส่่งเสริิมนั้้น� ยัังขาดกลไกในการขัับเคลื่่�อนการวิิจััยและพััฒนา การเพิ่่ม� ขีีดความสามารถ การสร้้างความ ร่่วมมืือ และที่่ส� ำ�ำ คััญคืือการปรัับกฎระเบีียบและแรงจููงใจยัังมีีอยู่่�น้้อย โดยหนัังสืือเล่่มนี้้�จะพิิจารณาประเด็็นเรื่่อ� ง กฎระเบีียบและแรงจููงใจในฐานะที่่เ� ป็็นโครงสร้้างเชิิงสถาบัันที่่ส� ่่งผลต่่อพฤติิกรรมของผู้้�ผลิิตและผู้้�บริิโภคซึ่ง�่ เป็็น แรงขัับเคลื่่อ� นสำ�ำ คััญในการเปลี่่ย� นผ่่านไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน รููปที่่� 2.1 ระบบนิิเวศเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน(Circular Economy Ecosystem) ของประเทศไทย ที่่ม� า: ปรัับจากเอกสารของ ดร.กาญจนา วานิิชกร เรื่่�อง“นโยบายและแผนส่่งเสริิมเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน”(2564) 2.4. การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ตามแนวคิิดเศรษฐศาสตร์์สถาบัันแบบใหม่่นั้้น� โครงสร้้างทางสถาบัันต่่าง ๆ เป็็นปััจจััยสำ�ำ คััญในการสร้้างแรง จููงใจในการปรัับเปลี่่ย� นพฤติิกรรมของผู้้�ผลิิตและผู้้�บริิโภคได้้(Williamson 1975, Coase 1998, Williamson 2000) ดัังนั้้น� หากมีีการกำ�ำ หนดรููปแบบของกลุ่่�มกติิกาทางสัังคม(Rules of the Game) อย่่างเหมาะสม ย่่อม สามารถสร้้างแรงจููงใจให้้ผู้้�ผลิิตและผู้้�บริิโภคปรัับเปลี่่ย� นพฤติิกรรมจากแนวทางเศรษฐกิิจเส้้นตรงที่่ม� ีีอยู่่�เดิิม ไป สู่่�วิิถีีเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ซึ่ง�่ เป็็นมิิตรต่่อสิ่่ง� แวดล้้อมมากขึ้้น� ได้้ ซึ่ง�่ กลุ่่�มกติิกาทางสัังคมที่่ก� ล่่าวถึึงนี้้�อาจอยู่่�ในรููป แบบที่่เ� ป็็นทางการ เช่่น กฎ ระเบีียบ เกณฑ์์ หรืือรููปแบบที่่ไ� ม่่เป็็นทางการ เช่่น ค่่านิิยม ข้้อตกลงร่่วมกััน รวม ถึึงการบัังคัับใช้้กติิกาเหล่่านั้้น� ดัังที่่ไ� ด้้กล่่าวถึึงข้้างต้้น เพื่่อ� จููงใจให้้เกิิดการเปลี่่ย� นผ่่านไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน โครงสร้้างทางสถาบัันที่่เ� หมาะสมจะต้้องสามารถ ลดส่่วนต่่างระหว่่างต้้นทุุนของกิิจกรรมการผลิิตและการบริิโภคในระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนและเศรษฐกิิจเส้้น ตรงได้้ ซึ่ง�่ อาจทำ�ำ ได้้โดยการลดต้้นทุุนในระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนลง ทำ�ำ ให้้กิิจกรรมที่่เ� อื้้อ� ต่่อการหมุุนเวีียนของ ทรััพยากรทำ�ำ ได้้ง่่าย และช่่วยให้้ธุุรกิิจที่่ต�ั้้ง� อยู่่�บนวิิถีีเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนอยู่่�ได้้และกลายเป็็นธุุรกิิจกระแสหลััก นอกจากนี้้�โครงสร้้างทางสถาบัันยัังควรส่่งเสริิมให้้เกิิดการตััดสิินใจบนฐานของต้้นทุุนและประโยชน์์ต่่อสัังคม 18 การสร้้างแรงจููงใจในการเปลี่่�ยนผ่่านไปสู่่�เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน

(Social Cost and Social Benefit) ไม่่ใช่่แค่่เพีียง ต้้นทุุนและประโยชน์์ส่่วนบุุคคล(Private Cost and Private Benefit) เพื่่�อให้้ผู้้�ผลิิตและผู้้�บริิโภคในวิิถีี เศรษฐกิิจเส้้นตรงพิิจารณาถึึงผลกระทบภายนอกเชิิง ลบของกิิจกรรมการผลิิตและการบริิโภคที่่ไ� ม่่เป็็นมิิตร ต่่อสิ่่ง� แวดล้้อมซึ่�่งอาจไม่่ได้้ส่่งผลกระทบในระยะสั้้น� แต่่ในระยะยาวแล้้วย่่อมเป็็นต้้นทุุนที่่ท� ุุกคนในสัังคม ต่่างได้้รัับผลกระทบ อีีกทั้้ง� ยัังช่่วยให้้ผู้้�ผลิิตและผู้้� บริิโภคในวิิถีีเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนนำำ�ผลดีีต่่อสัังคมไป พิิจารณาเมื่่อ� ตััดสิินใจผลิิตและบริิโภคด้้วย 7 มาตรการสร้้างแรงจููงใจ(Incentives) เพื่่อ� ให้้เกิิดการ เปลี่่�ยนผ่่านจากเศรษฐกิิจเส้้นตรงไปสู่่�เศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนนั้้น� สามารถแบ่่งเป็็น 2 ประเภท ได้้แก่่ แรง จููงใจทางการเงิิน(Financial Instruments) เช่่น เงิิน ทุุน เงิินกู้้ด� อกเบี้้ย� ต่ำ��ำ เป็็นต้้น และแรงจููงใจที่่ไ� ม่่ได้้อยู่่� ในรููปของตััวเงิิน(Non-Financial Instruments) ซึ่ง�่ หมายรวมถึึงเครื่่�องมืือทางเศรษฐศาสตร์์(MarketBased Instruments หรืือ Economic Instruments) กา ร สร้้ า ง บ ร ร ทััด ฐ า น ใ หม่่แ ล ะ กา ร ใ ห้้ ข้้ อ มููล (Normative and Informative Measures) รวมถึึงการ ปรัับบรรทััดฐานและค่่านิิยมของสัังคมที่่ย� ัังยึึดติิดกัับ เศรษฐกิิจเส้้นตรงและเป็็นอุุปสรรคที่่ข� ััดขวางหรืือเกิิด แรงต้้านต่่อการเปลี่่ย� นผ่่านไปสู่่�เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน (European Commission Directorate-General for Research and Innovation 2021, ADBI 2022) ทั้้ง� นี้้� การสร้้างแรงจููงใจอาจใช้้มาตรการบัังคัับผ่่านตััวบท 7 ผลกระทบภายนอก(Externality) เกิิดขึ้้น� เมื่่�อการตััดสิินใจผลิิต หรืือบริิโภคนั้้น� ไม่่ได้้พิิจารณาต้้นทุุนหรืือประโยชน์์ทั้้ง� หมดต่่อสัังคม ทั้้ง� นี้้�ผลกระทบภายนอกเชิิงลบ(Negative externality) เกิิดขึ้้น� เมื่่�อ ต้้นทุุนต่่อสัังคม(Social cost) จากการดำำ�เนิินกิิจกรรมนั้้น� สููงกว่่า ต้้นทุุนส่่วนบุุคคล(Private cost) ส่่วนผลกระทบภายนอกเชิิงบวก (Positive externality) เกิิดขึ้้น� เมื่่�อประโยชน์์ต่่อสัังคม(Social benefit) จากการดำำ�เนิินกิิจกรรมนั้้น� สููงกว่่าประโยชน์์ส่่วนบุุคคล (Private benefit) ซึ่ง�่ การตััดสิินใจของผู้้�ผลิิตและผู้้�บริิโภคที่่พ� ิิจารณา เฉพาะประโยชน์์และต้้นทุุนส่่วนบุุคคลของตนนั้้น� ย่่อมจะส่่งผลให้้ เกิิดการจััดสรรทรััพยากรที่่ไ� ม่่มีีประสิิทธิิภาพ กฎหมาย หรืือมาตรการเชิิงสมััครใจ หรืือทั้้ง� สองแบบ ประกอบกััน โดยสามารถแบ่่งแรงจููงใจที่่จ� ำ�ำ เป็็นต่่อ การเปลี่่�ยนผ่่านไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนออก เป็็น 7 ประเภท(European Commission Directorate-General for Research and Innovation 2019) ดัังต่่อไปนี้้� (1) แรงจููงใจเพื่่�อลดความเสีียเปรีียบในการ ทำ�ำ ธุุรกิิจของกิิจการในแนวทาง เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน เนื่่�องจากระบบเศรษฐกิิจในปััจจุุบัันเป็็น เศรษฐกิิจเส้้นตรงที่่น� ำำ�ทรััพยากรและวััตถุุดิิบ (Take) มาผลิิตเป็็นผลิิตภััณฑ์์ให้้ผู้้�บริิโภคใช้้ ประโยชน์์(Make) และเมื่่อ� หมดสภาพก็็นำำ�ไป ทิ้้ง�(Dispose) และต้้นทุุนที่่เ� กิิดขึ้้น� ต่่อสัังคม จากผลกระทบภายนอกของการดำ�ำ เนิินธุุรกิิจ ในรููปแบบนี้้�ไม่่ได้้ถููกสะท้้อนอยู่่�ในการดำ�ำ เนิิน ธุุรกิิจหรืือโครงสร้้างทางราคา ในขณะที่่� กิิจการภายใต้้แนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนนั้้น� เป็็นกิิจการที่่�เกิิดขึ้้น� ใหม่่โดย ใช้้เทคโนโลยีี หรืือรููปแบบการผลิิตแบบใหม่่ซึ่ง�่ ยัังมีีต้้นทุุนที่่� สููงกว่่า อีีกทั้้ง� ประโยชน์์ที่่เ� กิิดต่่อสิ่่ง� แวดล้้อม และสัังคมจากการดำ�ำ เนิินกิิจการนั้้น� ยัังไม่่เห็็น ผลในรููปตััวเงิินที่่�ชััดเจน ส่่งผลให้้ธุุรกิิจที่่� สอดคล้้องกัับแนวทางเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนนั้้น� ต้้องเสีียเปรีียบธุุรกิิจในรููปแบบเศรษฐกิิจเส้้น ตรง ด้้วยเหตุุนี้้�จึึงจำ�ำ เป็็นต้้องสร้้างแรงจููงใจใน การลดข้้อได้้เปรีียบของหน่่วยธุุรกิิจแบบเส้้น ตรงและบรรเทาข้้อเสีียเปรีียบของเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน ให้้สามารถแข่่งขัันและอยู่่�รอดได้้ มากขึ้้น� โดยมาตรการที่่ใ� ช้้อาจเป็็นกฎหมาย ข้้อบัังคัับ หรืือมาตรการทางภาษีี ประกอบกััน ได้้ตามความเหมาะสม การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 19

(2) แรงจููงใจให้้เกิิดการร่่วมมืือกัันระหว่่าง ภาคส่่วนต่่าง ๆ เพื่่�อสร้้างวงจรคุุณค่่า (Value Chain) ที่่�จะก่่อให้้เกิิดการ หมุุนเวีียนผลิิตภััณฑ์์และวััสดุุ เพื่่�อให้้ทรััพยากรและวััสดุุต่่าง ๆ ถููกนำำ�กลัับ มาหมุุนเวีียนอยู่่�ในระบบเศรษฐกิิจให้้มากที่่ส� ุุด และลดการสููญเสีียทรััพยากรออกจากระบบ หรืือกลายเป็็นของเสีียที่่ส� ่่งผลต่่อสิ่่ง� แวดล้้อม นั้้น� ความร่่วมมืือระหว่่างองค์์กรต่่าง ๆ ตลอด วงจรคุุณค่่าถืือว่่าเป็็นสิ่่ง� จำ�ำ เป็็นอย่่างยิ่่ง� ทั้้ง� นี้้� เพราะในเศรษฐกิิจแบบเส้้นตรงที่่เ� ป็็นแนวทาง หลัักในปััจจุุบัันนั้้น� โดยมากไม่่มีีการสร้้าง ความร่่วมมืือเช่่นนี้้�เนื่่�องจากทรััพยากรและ วััสดุุต่่าง ๆ จะผ่่านระบบเพีียงครั้้ง� เดีียวเท่่านั้้น� ก่่อนกลายเป็็นของเสีียหรืือขยะตกค้้างในสิ่่ง� แวดล้้อมต่่อไป (3) แรงจููงใจให้้เกิิดรููปแบบธุุรกิิจที่่�เน้้นการ สร้้างมููลค่่าในระยะยาว(Long-term Value Creation) การดำ�ำ เนิินธุุรกิิจภายใต้้ระบบเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนนั้้น� เน้้นการคงคุุณค่่าของผลิิตภััณฑ์์ ส่่วนประกอบ และวััสดุุต่่าง ๆ เพื่่�อให้้ ผลิิตภััณฑ์์มีีอายุุการใช้้งานที่่�ยาวนาน และ วััสดุุหรืือทรััพยากร ถููกใช้้อย่่างคุ้้�มคุุณค่่าที่่ส� ุุด ด้้วยเหตุุนี้้�การทำ�ำ ธุุรกิิจตามแนวทางของ เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนจึึงจำ�ำ เป็็นต้้องอาศััย ยุุทธศาสตร์์ระยะยาว(Long Term Strategy) แตกต่่างจากการดำ�ำ เนิินธุุรกิิจในระบบ เศรษฐกิิจเส้้นตรงที่่ธ� ุุรกิิจได้้กำ�ำ ไรจากการผลิิต สิินค้้าออกมาขายเป็็นจำ�ำ นวนมากและเน้้นผล ตอบแทนในระยะสั้้น� ด้้วยเหตุุนี้้�การเปลี่่�ยน ผ่่านจากกระบวนการในรููปแบบเศรษฐกิิจเส้้น ตรงไปสู่่�เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนจึึงจำ�ำ เป็็นต้้อง จููงใจให้้เกิิดธุุรกิิจที่่เ� น้้นการสร้้างมููลค่่าในระยะ ยาวให้้มากขึ้้น� จนกลายเป็็นรููปแบบธุุรกิิจหลััก ของประเทศ (4) แรงจููงใจให้้ผู้้�บริิโภคเข้้ามามีีส่่วนร่่วมใน วงจรคุุณค่่า(Value Chain) ภายใต้้รููปแบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ผู้้�บริิโภค เป็็นส่่วนสำ�ำ คััญในการนำำ�ผลิิตภััณฑ์์หรืือวััสดุุที่่� ใช้้แล้้วกลัับเข้้าสู่่�ระบบการผลิิตเพื่่อ� นำำ�กลัับมา หมุุนเวีียนในระบบเศรษฐกิิจ ซึ่ง�่ แตกต่่างจาก รููปแบบในเศรษฐกิิจเส้้นตรงที่่ผ� ู้้�บริิโภคเพีียง ทิ้้�งผลิิตภััณฑ์์ไปหลัังจากเสร็็จสิ้้�นการใช้้งาน แล้้ว ด้้วยเหตุุนี้้�การสร้้างแรงจููงใจในการ หมุุนเวีียนทรััพยากรจึึงมีีความจำ�ำ เป็็นเพื่่อ� ให้้ผู้้� บริิโภคมีีส่่วนร่่วมในการสร้้างวรจรคุุณค่่า ซึ่ง�่ รวมถึึงการลดการสร้้างขยะ และส่่งเสริิม พฤติิกรรมกำ�ำ จััดขยะอย่่างถููกวิิธีี (5) แรงจููงใจในการผลิิตและบริิโภคสิินค้้า ในรููปแบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนโดยการ คิิดราคาที่่�สะท้้อนผลกระทบภายนอก เชิิงลบ(Negative Externalities) ระบบตลาดในปััจจุุบัันโดยส่่วนมากยัังคงไม่่ สามารถคิิดราคาที่่ส� ะท้้อนต้้นทุุนที่่แ� ท้้จริิงต่่อ สัังคมสำ�ำ หรัับผลิิตภััณฑ์์ที่่�ผลิิตในระบบ เศรษฐกิิจเส้้นตรงได้้ ส่่งผลให้้ราคาของ ผลิิตภััณฑ์์และวััสดุุนั้้น� อยู่่�ในระดัับต่ำ��ำ กว่่าที่่ค� วร จะเป็็นและได้้เปรีียบผลิิตภััณฑ์์และวััสดุุภายใต้้ เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ทำ�ำ ให้้กิิจการตามแนวทาง เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนไม่่สามารถแข่่งขัันได้้ ถึึง แม้้ว่่าการผลิิตและการให้้บริิการที่่ส� อดคล้้อง กัับระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนจะมีีส่่วนช่่วยใน การป้้องกัันการเกิิดปััญหาสิ่่ง� แวดล้้อมก็็ตาม ด้้วยเหตุุนี้้�การสร้้างแรงจููงใจเพื่่�อลดส่่วนต่่าง ของต้้นทุุนในการดำ�ำ เนิินธุุรกิิจภายใต้้ระบบ เศรษฐกิิจที่่แ� ตกต่่างกัันจึึงเป็็นสิ่่ง� จำ�ำ เป็็น 20 การสร้้างแรงจููงใจในการเปลี่่�ยนผ่่านไปสู่่�เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน

(6) แรงจููงใจให้้เกิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนโดย ส่่วนต่่าง ๆ เข้้าด้้วยกััน ซึ่ง�่ ตััวการขัับเคลื่่�อนสำ�ำ คััญที่่� การให้้ความรู้้�แก่่นัักการเงิิน ทำ�ำ ให้้ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนเกิิดขึ้้น� และดำ�ำ เนิินต่่อ เพื่่�อให้้นัักการเงิินตระหนัักถึึงความแตกต่่าง ร ะ หว่่ า ง รูู ป แ บบธุุ ร กิิ จ ใ น แ บบ เ ศ ร ษ ฐ กิิ จ หมุุนเวีียนกัับธุุรกิิจในแบบเศรษฐกิิจเส้้นตรง เพื่่อ� ให้้นัักการเงิินสามารถประเมิินมููลค่่าธุุรกิิจ ในรููปแบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนได้้อย่่างเหมาะ สม เพื่่อ� ให้้ธุุรกิิจที่่ส� อดคล้้องกัับระบบเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน และ/หรืือธุุรกิิจที่่�ต้้องการเปลี่่�ยน ผ่่านไปสู่่�วิิถีีเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนสามารถเข้้าถึึง แหล่่งเงิินทุุนได้้ ไปได้้ คืือ พฤติิกรรมของผู้้�ผลิิตและผู้้�บริิโภคที่่� สอดคล้้องกัับวิิถีีเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ด้้วยเหตุุนี้้�การ สร้้างบริิบทเชิิงสถาบัันเพื่่อ� ให้้เกิิดแรงจููงใจในการปรัับ เปลี่่ย� นพฤติิกรรมของทั้้ง� ผู้้�ผลิิตและผู้้�บริิโภคจึึงเป็็นสิ่่ง� จำ�ำ เป็็น ซึ่ง�่ ในบทต่่อ ๆ ไปของหนัังสืือเล่่มนี้้�จะนำำ�กรอบ แ น ว คิิ ด ก า ร วิิ เ ค ร า ะ ห์์ แ ล ะ พัั ฒ น า เ ชิิ ง สถ า บัั น (Institutional Analysis and Development(IAD) Framework) ของ Elinor Ostrom et al.(1994) มา ประยุุกต์์ใช้้เพื่่อ� วิิเคราะห์์ถึึงโครงสร้้างเชิิงสถาบัันที่่จ� ะ สามารถสร้้างแรงจููงใจให้้เกิิดการเปลี่่�ยนผ่่านไปสู่่� (7) แรงจููงใจให้้ผู้้�บริิโภคนิิยมบริิโภคสิินค้้าที่่� ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนโดยพิิจารณากรณีีของบรรจุุ ผลิิตในรููปแบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ภััณฑ์์พลาสติิกและขยะอาหารในฐานะที่่�เป็็นวััสดุุ ทั้้ง� นี้้�เนื่่�องจากธุุรกิิจในรููปแบบเศรษฐกิิจ เทคนิิคและวััสดุุชีีวภาพตามลำ�ำ ดัับ หมุุนเวีียนจะไม่่สามารถอยู่่�ได้้อย่่างยั่่ง� ยืืนหาก ไม่่มีีความต้้องการจากผู้้�บริิโภคคอยขัับเคลื่่อ� น และจููงใจให้้มีีผู้้ป� ระกอบการหน้้าใหม่่ ๆ ที่่ผ� ลิิต ในรููปแบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ดัังนั้้น� การสร้้าง ความต้้องการและการยอมรัับต่่อสิินค้้าที่่ผ� ลิิต บนฐานเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนจึึงเป็็นส่่วนสำ�ำ คััญ ในการจููงใจให้้ผู้้�ประกอบการหัันมาดำ�ำ เนิิน ธุุรกิิจและทำ�ำ การผลิิตที่่ส� อดคล้้องตามแนวทาง ของเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนมากขึ้้น� จากข้้อมููลในบทนี้้�จะเห็็นได้้ว่่ารููปแบบของระบบ เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนแตกต่่างจากรููปแบบเศรษฐกิิจเส้้น ตรงทั้้ง� ในรููปแบบการใช้้วััสดุุและพลัังงาน ลัักษณะและ กระบวนการผลิิตสิินค้้าและบริิการ รููปแบบการดำ�ำ เนิิน ธุุรกิิจ และมุุมมองต่่อของเหลืือทิ้้ง� ซึ่ง�่ ความสำ�ำ เร็็จของ ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนขึ้้น� อยู่่�กัับการเปลี่่ย� นแปลง ในเชิิงระบบ(Systemic Change) เพื่่อ� ทำ�ำ ให้้เกิิดองค์์ ประกอบที่่ส� ำ�ำ คััญหลายประการ เช่่น การคััดแยกและ จััดการขยะอย่่างเหมาะสม การสร้้างธุุรกิิจในรููปแบบ ใหม่่ ๆ และการเชื่่�อมโยงผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีียในภาค การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 21

บทที่่� 3 22

บทที่่� 3: กรณีีศึึกษาบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก พลาสติิกนัับเป็็นวััสดุุเทคนิิค(Technical Materials) ในวงจรคุุณค่่า(Value Circle) ของการหมุุนเวีียนวััสดุุ ต่่าง ๆ ในระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนตามแนวคิิดของ EMF(2019) เนื่่�องจากบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกมีีการใช้้ งานอย่่างแพร่่หลาย อีีกทั้้ง� ในปััจจุุบัันรููปแบบของ ผลิิตภััณฑ์์และการใช้้งานยัังคงเป็็นการใช้้แล้้วทิ้้ง� โดย ส่่ ว น ม า ก ป ร ะ ก อ บ กัั บก า ร จัั ด ก า ร ข ย ะ ที่่� ยัั ง ข า ด ประสิิทธิิภาพขยะจากบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกจึึงส่่งผล เสีียต่่อสิ่่ง� แวดล้้อมทั้้ง� ในด้้านปริิมาณขยะที่่เ� พิ่่ม� สููงขึ้้น� และปััญหาขยะพลาสติิกในทะเลซึ่ง�่ ส่่งผลต่่อคุุณภาพ ชีีวิิตของมนุุษย์์และเป็็นผลเสีียต่่อสิ่่ง� มีีชีีวิิตอื่่�น ๆ ทั้้ง� บนบกและในน้ำ�ำ� นอกจากนี้้�แล้้วการผลิิตบรรจุุภััณฑ์์ พลาสติิกโดยใช้้วััสดุุใหม่่(Virgin Materials) ยัังส่่งผล ให้้เกิิดการปล่่อยก๊๊าซเรืือนกระจกอัันเป็็นที่่�มาของ ปัั ญ ห า ก า ร เ ป ลี่่�ย น แ ป ล ง ส ภ า พ ภููมิิ อ า ก า ศ อีี กด้้ ว ย (Circle Economy 2022) การจััดการบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกตามแนวคิิดเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนมีีความสำ�ำ คััญอย่่างมากต่่อการบรรเทา ปััญหามลพิิษในเมืืองและตามแหล่่งน้ำ�ำ� ปััญหาความ เสีียหายต่่อทรััพยากรธรรมชาติิ และปััญหาการ เปลี่่ย� นแปลงสภาพภููมิิอากาศ การสร้้างวงจรคุุณค่่า แห่่งการหมุุนเวีียนวััสดุุเทคนิิคประเภทพลาสติิก สามารถลดผลกระทบเชิิงลบต่่อสิ่่ง� แวดล้้อมควบคู่่�ไป กัับการสร้้างคุุณค่่าในระบบเศรษฐกิิจซึ่ง�่ สอดคล้้องกัับ เป้้าหมายการพััฒนาอย่่างยั่่ง� ยืืน(Sustainable Development Goals: SDGs) ด้้านสุุขภาพและความ เป็็นอยู่่�ที่่ด� ีี(SDG 3) ด้้านน้ำ�ำ�สะอาดและสุุขอนามััย (SDG 6) ด้้านเมืืองและชุุมชนที่่ย�ั่่ง� ยืืน(SDG 11) ด้้าน การบริิโภคและผลิิตอย่่างมีีความรัับผิิดชอบ(SDG 12) ด้้านการแก้้ปััญหาโลกร้้อน(SDG 13) ด้้านชีีวิิต ในน้ำ�ำ�(SDG 14) และด้้านชีีวิิตบนบก(SDG 15) ในบทนี้้�จะนำำ�กรอบการวิิเคราะห์์และพััฒนาเชิิง สถาบััน(IAD Framework) ของ Ostrom et al. (1994) มาวิิเคราะห์์การจััดการขยะบรรจุุภััณฑ์์ พลาสติิกเพื่่อ� พิิจารณาถึึงโครงสร้้างเชิิงสถาบัันที่่เ� อื้้อ� ให้้เกิิดการสร้้างแรงจููงใจในการคััดแยก จััดเก็็บ และจััดการบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกในรููป แบบที่่�สอดคล้้องกัับหลัักเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน เนื้้�อหาในบทนี้้�จะเริ่่ม� จากการกล่่าวถึึงปััจจััยทาง ด้้านกายภาพและวััสดุุ(Physical and Material Characteristics) ของพลาสติิกเพื่่อ� ให้้เห็็นถึึงลัักษณะ ของวััสดุุเทคนิิคซึ่�่งจะเป็็นตััวกำ�ำ หนดรููปแบบการ หมุุนเวีียนของทรััพยากร จากนั้้น� จะกล่่าวถึึงผลลััพธ์์ที่่� ต้้องการ(Desired Outcomes) และย้้อนกลัับไป พิิจารณาสถานการณ์์ในการตััดสิินใจ(Action Situation) และผู้้�ติิดสิินใจ(Actors) ในพื้้น� ที่่ด� ำ�ำ เนิิน การ(Action Arena) และวิิเคราะห์์ปััจจััยภายนอกที่่� เหลืืออีีก 2 ปััจจััย ได้้แก่่ กลุ่่�มกติิกาสัังคมต่่าง ๆ ที่่ถ� ููก นำำ�มาใช้้(Rules-in-Use) และลัักษณะของชุุมชน/ ประเทศ(Attributes of Community) ทั้้ง� นี้้�เนื้้�อหาใน บทจะเน้้นการพิิจารณากลุ่่�มกติิกาทางสัังคมที่่เ� อื้้อ� ให้้ เกิิดผลลััพธ์์ที่่ต� ้้องการโดยการถอดบทเรีียนจากกรณีี ศึึกษาในต่่างประเทศเปรีียบเทีียบกัับกรณีีของ ประเทศไทย และนำำ�ลัักษณะของสัังคมไทยมาร่่วม พิิจารณาเพื่่อ� สรุุปโครงสร้้างทางสถาบัันที่่จ� ะสร้้างแรง จููงใจให้้เกิิดการหมุุนเวีียนวััสดุุเทคนิิคด้้านบรรจุุภััณฑ์์ พลาสติิกในประเทศไทย 3.1. ลัักษณะด้้านกายภาพและวััสดุุของบรรจุุ ภััณฑ์์พลาสติิก ในวงจรคุุณค่่า(Value Circle) ของการหมุุนเวีียน ทรััพยากรตามแนวคิิดของ EMF(2019) บรรจุุภััณฑ์์ พลาสติิกจััดเป็็นประเภทวััสดุุเทคนิิค(Technical Materials) ซึ่�่งมีีลัักษณะสำ�ำ คััญ คืือ วััสดุุเหล่่านี้้�ไม่่ การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 23

สามารถย่่อยสลายเองโดยธรรมชาติิได้้ ด้้วยเหตุุนี้้�จึึงไม่่สามารถแยกองค์์ประกอบของบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกเพื่่อ� นำำ�วััตถุุดิิบที่่ใ� ช้้ผลิิตผลิิตภััณฑ์์เหล่่านี้้�กลัับคืืนสู่่�ธรรมชาติิได้้ นอกจากนี้้�พลาสติิกที่่น� ำำ�มาใช้้ทำ�ำ บรรจุุภััณฑ์์มีี ความหลากหลาย ในด้้านประเภทนั้้น� พลาสติิกที่่น� ำำ�มาใช้้ทำ�ำ บรรจุุภััณฑ์์มีีทั้้ง� ในรููปพลาสติิกคงรููป(Rigid Plastic Packaging) และพลาสติิกแบบอ่่อนตััว(Flexible Plastic) และในด้้านการใช้้งานนั้้น� มีีทั้้ง� การใช้้งาน แบบครั้้ง� เดีียวทิ้้ง�(Single Use) และแบบที่่ใ� ช้้หลายครั้้ง� ซึ่ง�่ สำ�ำ หรัับประเทศไทยการใช้้งานพลาสติิกเพื่่อ� ผลิิต บรรจุุภััณฑ์์เป็็นสััดส่่วนที่่ส� ููงที่่ส� ุุด(ร้้อยละ 38.02) ซึ่ง�่ ส่่วนใหญ่่อยู่่�ในรููปแบบพลาสติิกแบบใช้้ครั้้ง� เดีียว(SingleUse Plastic) เช่่น ถุุงร้้อน ถุุงเย็็น ถุุงหููหิ้้ว� แก้้ว ถ้้วย ชาม ถาด กล่่อง กล่่องโฟม พลาสติิกห่่อหุ้้�มแพคสิินค้้า ฟิิล์์มพลาสติิก เป็็นต้้น(กรมควบคุุมมลพิิษ 2564) 3.2. แนวคิิดการจััดลำำ�ดัับขั้้�นของการจััดการขยะ(Waste Management Hierarchy) สำ�ำ หรัับการจััดการขยะจากบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก ผลลััพธ์์ที่่ต� ้้องการ(Desired Outcomes) นั้้น� เป็็นไปตาม แนวคิิดการจััดลำ�ำ ดัับขั้้น� ของการจััดการขยะ(Waste Management Hierarchy) รููปปิิรามิิดคว่ำ��ำ ดัังแสดงในรููป ที่่� 3.1 ซึ่ง�่ เป็็นแนวคิิดพื้้น� ฐานในการแก้้ไขปััญหาขยะอย่่างยั่่ง� ยืืน แนวคิิดนี้้�เป็็นพื้้น� ฐานของนโยบายการจััดการ ขยะของสหภาพยุุโรปมาตั้้ง� แต่่ปลายทศวรรษที่่� 1980 และปรากฏชััดเจนใน Waste Directive Framework 2006 ในมาตรา 3 อีีกทั้้ง� ยัังเป็็นแนวคิิดที่่�โครงการสิ่่ง� แวดล้้อมแห่่งสหประชาชาติิ(United Nations Environment Programme: UNEP) สำ�ำ นัักงานปกป้้องสิ่่ง� แวดล้้อมของประเทศสหรััฐอเมริิกา(U.S. Environmental Protection Agency: USEPA) และหน่่วยงานอื่่�น ๆ อีีกมากมายยึึดถืือเป็็นแนวทางในการ จััดการขยะอย่่างยั่่ง� ยืืน ตามแนวคิิดลำ�ำ ดัับขั้้น� ของการจััดการขยะ มาตรการที่่ค� วรให้้ความสำ�ำ คััญเป็็นลำ�ำ ดัับต้้น ๆ จะอยู่่�ด้้านบนของปิิ ระมิิด โดยหน่่วยงานผู้้�รัับผิิดชอบควรส่่งเสริิมให้้เกิิดการป้้องกัันมิิให้้เกิิดขยะตั้้ง� แต่่ต้้น(Prevention) จากนั้้น� จึึงส่่งเสริิมให้้เกิิดขยะให้้น้้อยที่่ส� ุุด(Waste Minimization) หากมีีขยะเกิิดขึ้้น� แล้้ว ก็็ควรส่่งเสริิมให้้เกิิดการใช้้ ซ้ำ�ำ�(Reuse) และการรีีไซเคิิล(Recycle) ส่่วนเศษชิ้้น� ส่่วนที่่ร� ีีไซเคิิลไม่่ได้้จึึงค่่อยนำำ�มาแปรรููปเป็็นพลัังงานหรืือ นำำ�กลัับมาใช้้ใหม่่ในรููปแบบอื่่�น(Other Recovery) และส่่วนที่่เ� หลืือจากการแปรรููปเป็็นพลัังงาน(เช่่น ขี้้เ� ถ้้า) จึึงค่่อยนำำ�ไปกำำ�จััด(เช่่น ฝัังกลบ) อย่่างเหมาะสม(Landfill และ Controlled Disposal) ซึ่ง�่ หากภาครััฐส่่งเสริิม ให้้ประชาชนและแหล่่งกำำ�เนิิดลดการสร้้างขยะและคััดแยกขยะตามแนวคิิดนี้้�อย่่างต่่อเนื่่�องจะมีีส่่วนช่่วยลด ปริิมาณขยะเหลืือทิ้้ง� ที่่ส� ่่งไปกำำ�จััดที่่ส� ร้้างผลกระทบต่่อสิ่่ง� แวดล้้อม(Uncontrolled Disposal) ได้้อย่่างมาก ซึ่ง�่ จะส่่งผลให้้ผลกระทบทางลบจากบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกลดลงเหลืือน้้อยที่่ส� ุุด ตามหลัักการสำ�ำ คััญของเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน 24 กรณีีศึึกษาบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก

รููปที่่� 3.1 ลำำ�ดัับขั้้น� ของการจััดการขยะ ที่่ม� า: UNEP(2015) 3.3. พื้้�นที่่�ดำำ�เนิินการในการจััดการบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก องค์์ประกอบสำ�ำ คััญของพื้้น� ที่่ด� ำ�ำ เนิินการ(Action Arena) ตามกรอบ IAD ได้้แก่่ บุุคคลหรืือกลุ่่�มบุุคคล(Actors) ที่่ต� ััดสิินใจ และสถานการณ์์ต่่าง ๆ ที่่บ� ุุคคลเหล่่านั้้น� จะต้้องตััดสิินใจในประเด็็นที่่ศ� ึึกษา(Action Situation) ซึ่ง�่ ในบทนี้้�หมายถึึงการตััดสิินใจในสถานการณ์์ต่่าง ๆ ที่่เ� กี่่ย� วเนื่่�องกัับขยะบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก ทั้้ง� นี้้�เพื่่อ� ให้้ได้้ ผลลััพธ์์ที่่เ� ป็็นไปตามแนวคิิดการจััดลำ�ำ ดัับขั้้น� ของการจััดการขยะที่่ก� ล่่าวถึึงในตอนที่่� 3.2 ต้้องอาศััยความร่่วม มืือของผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีียตลอดวััฏจัักรชีีวิิต(Life Cycle) ของบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกเริ่่ม� ตั้้ง� แต่่ผู้้�ผลิิตตลอดจนถึึง ผู้้�บริิโภคและผู้้�มีีหน้้าที่่ใ� นการจััดการขยะ โดยวงจรชีีวิิตของบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกภายใต้้แนวคิิดเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนเป็็นดัังรููปที่่� 3.2 สถานการณ์์การตััดสิินใจเพื่่�อให้้เกิิดวงจรดัังเช่่นรููปที่่� 3.2 นั้้น� จะต้้องเริ่่ม� ตั้้ง� แต่่การออกแบบผลิิตภััณฑ์์บรรจุุ ภััณฑ์์ให้้ใช้้วััตถุุดิิบน้้อย ให้้มีีการใช้้วััตถุุดิิบที่่ผ� ่่านการใช้้งานมาแล้้ว(Recycled Content) และ/หรืือใช้้วััสดุุทาง เลืือกที่่ส� ามารถย่่อยสลายได้้โดยธรรมชาติิ เช่่น พลาสติิกชีีวภาพ นอกจากนี้้�ควรออกแบบบรรจุุภััณฑ์์ให้้ง่่ายต่่อ การนำำ�ไปใช้้ซ้ำ��ำ และ/หรืือทำ�ำ จากวััสดุุประเภทเดีียวเพื่่อ� ให้้สะดวกต่่อการนำำ�วััสดุุกลัับไปใช้้ใหม่่อีีกด้้วย ในส่่วน ของผู้้ใ� ช้้งานบรรจุุภััณฑ์์นั้้น� ควรตััดสิินใจเลืือกซื้้�อบรรจุุภััณฑ์์ที่่เ� ป็็นมิิตรต่่อสิ่่ง� แวดล้้อมโดยหากจำ�ำ เป็็นต้้องใช้้ บรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกที่่ไ� ม่่สามารถย่่อยสลายได้้โดยธรรมชาติิ ก็็ควรใช้้ซ้ำ��ำ ให้้มากที่่ส� ุุด เมื่่อ� มีีขยะเกิิดขึ้้น� ควรคััด แยกขยะเพื่่อ� นำำ�ไปกำ�ำ จััดอย่่างถููกต้้อง นอกจากนี้้�ในส่่วนของผู้้�มีีหน้้าที่่จ� ััดการขยะควรจััดให้้มีีการจููงใจให้้เกิิด การคััดแยกขยะ สร้้างระบบจััดเก็็บขยะเพื่่อ� ให้้สามารถรวบรวมขยะบรรจุุภััณฑ์์ที่่ใ� ช้้งานอย่่างแพร่่หลายไว้้ใน แหล่่งเดีียวกััน และเมื่่อ� รวบรวมแล้้วควรนำำ�วััสดุุที่่ย� ัังสามารถใช้้งานได้้ส่่งต่่อไปยัังผู้้แ� ปรรููปเพื่่อ� ผลิิตเป็็นวััตถุุดิิบ ที่่จ� ะสามารถนำำ�ไปผลิิตเป็็นผลิิตภััณฑ์์อื่่�น ๆ อีีกต่่อไป ส่่วนขยะที่่ไ� ม่่สามารถนำำ�ไปใช้้งานต่่อได้้แล้้ว จึึงค่่อยนำำ� ไปกำ�ำ จััดอย่่างถููกวิิธีี การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 25

รููปที่่� 3.2 วงจรชีีวิิตบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกตามแนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ที่่ม� า: สรุุปจาก UNEP(2019) 3.4. แนวทางในการจััดการขยะบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกในต่่างประเทศ การออกแบบโครงสร้้างเชิิงสถาบัันไม่่ว่่าจะเป็็นกฎ ระเบีียบ กติิกา มาตรการต่่าง ๆ สามารถจููงใจให้้เกิิด พฤติิกรรมที่่เ� ป็็นมิิตรต่่อสิ่่ง� แวดล้้อมได้้(Ostrom 1990, Dietz et al. 2003, d’Adda 2011, Marks et al. 2020, Tambunlertchai and Pongkijvorasin 2020, Tambunlertchai and Pongkijvorasin 2021) ในด้้านการจััดการ ขยะจากบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก การจููงใจเพื่่อ� ให้้เกิิดผลลััพธ์์ตามการจััดลำ�ำ ดัับขั้้น� ของการจััดการขยะนั้้น� ต้้องอาศััย การจููงใจผ่่านมาตรการที่่ห� ลากหลายที่่ค� รอบคลุุมตลอดวััฏจัักรชีีวิิตของบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก ซึ่ง�่ การขัับเคลื่่อ� น การจััดการขยะบรรจุุภััณฑ์์อย่่างยั่่ง� ยืืนในต่่างประเทศนั้้น� อาศััยมาตรการหลายประเภทประกอบกัันทั้้ง� การออก กฎหมาย การกำ�ำ หนดเป้้าหมาย การจััดระบบรัับคืืนซากบรรจุุภััณฑ์์ มาตรการทางการคลััง และมาตรการเชิิง สมััครใจ(Voluntary Approach)(UNEP 2019, สอวช. 2564ข.) โดยในส่่วนนี้้�จะกล่่าวถึึงแนวทางในการจััดการ ขยะบรรจุุภััณฑ์์ที่่ม� ีีการนำำ�มาใช้้ในหลายประเทศทั้้ง� ประเทศที่่พ� ััฒนาแล้้วและประเทศกำ�ำ ลัังพััฒนาที่่ม� ีีบริิบทใกล้้ เคีียงกัับประเทศไทย 3.4.1. กฎหมายหรืือมาตรการกำ�ำ หนดบทบาทหน้้าที่่�ในการจััดการขยะ การลดปริิมาณขยะและการจััดการวััสดุุเหลืือใช้้ต่่าง ๆ อย่่างถููกต้้องนั้้น� ถืือเป็็นหััวใจสำ�ำ คััญในการขัับเคลื่่�อน ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน เนื่่�องจากบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกมีีการใช้้งานอย่่างแพร่่หลายในปริิมาณมาก การจััดการ ขยะบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกอย่่างยั่่ง� ยืืนจึึงตั้้ง� อยู่่�บนฐานการจััดการขยะ ซึ่ง�่ มาตรการหลัักที่่ใ� ช้้อย่่างแพร่่หลายใน หลายประเทศคืือการออกกฎหมาย ซึ่ง�่ นอกเหนืือจากการกำ�ำ หนดบทบาทหน้้าที่่ข� องหน่่วยงานภาครััฐ เช่่น องค์์กรปกครองส่่วนท้้องถิ่่น�(อปท.) ในการจััดการขยะแล้้ว ยัังมีีการกำ�ำ หนดบทบาทหน้้าที่่ข� องผู้้�บริิโภคและผู้้� ผลิิตไว้้อย่่างชััดเจน ซึ่ง�่ ในส่่วนนี้้�จะกล่่าวถึึงการกำ�ำ หนดบทบาทและมาตรการที่่เ� กี่่ย� วข้้องเพื่่อ� จููงใจให้้ผู้้�บริิโภค จััดการขยะอย่่างถููกต้้องโดยมองผู้้�บริิโภคในฐานะที่่เ� ป็็นประชาชนซึ่ง�่ เป็็นพื้้น� ฐานสำ�ำ คััญในการจััดการขยะก่่อน จะกล่่าวถึึงบทบาทของผู้้�ผลิิตในการจััดการกัับขยะบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกต่่อไป 26 กรณีีศึึกษาบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก

3.4.1.1. บทบาทหน้้าที่่�ของประชาชน จากมุุมมองของการจััดการขยะนั้้น� การสร้้างแรงจููงใจ ให้้ผู้้�บริิโภคเข้้ามามีีส่่วนร่่วมในวงจรคุุณค่่าในการ จััดการทรััพยากรอย่่างยั่่ง� ยืืน จะต้้องเริ่่ม� ต้้นจากการมีี ส่่วนร่่วมในการจััดการขยะอย่่างถููกวิิธีี ซึ่ง�่ มาตรการ สำ�ำ คััญที่่�หลายประเทศใช้้เพื่่�อการนี้้� คืือ การออก กฎหมายซึ่�่งกำ�ำ หนดบทบาทหน้้าที่่�อย่่างชััดเจนให้้ ประชาชนมีีหน้้าที่่ใ� นการลดและคััดแยกขยะ เช่่น ใน นครเซี่่ย� งไฮ้้ ประเทศจีีน มีีการนำำ�ร่่องการบัังคัับให้้ทุุก ครััวเรืือนแยกขยะอย่่างถููกต้้องตั้้ง� แต่่ปีี 2019 โดย กำ�ำ หนดโทษปรัับหากครััวเรืือนไม่่ปฏิิบััติิตาม นอกจากนี้้�ในพื้้น� ที่่อ�ื่่�น ๆ ในประเทศจีีนก็็มีีมาตรการ ให้้มีีการคััดแยกขยะในระดัับครััวเรืือนเช่่นกััน ส่่วนใน ป ร ะ เ ท ศ อิิ น โ ด นีี เ ซีี ย มีี ก า ร ร ะ บุุ อ ย่่ า ง ชัั ด เ จน ใ น กฎหมายว่่าประชาชนทุุกคนมีีหน้้าที่่ล� ดและจััดการ ขยะที่่เ� กิิดขึ้้น� ของตนเอง และในประเทศเวีียดนามได้้ มีีการกำ�ำ หนดให้้มีีการคััดแยกขยะจากครััวเรืือน ภายในสิ้้น� ปีี 2024 ส่่วนในประเทศญี่่ป� ุ่่�นมีีการกำ�ำ หนด หน้้าที่่�ของผู้้�บริิโภคในการลดการสร้้างขยะและคััด แยกขยะในครััวเรืือนซึ่ง�่ เป็็นส่่วนหนึ่�่งของข้้อกฎหมาย ส่่งเสริิมการเก็็บรวบรวมและรีีไซเคิิลบรรจุุภััณฑ์์ของ ญี่่ป� ุ่่�น(Act on the Promotion of Sorted Collection and Recycling of Containers and Packaging) 8 (Yamakawa 2014, JCPRA 2020) ทั้้ง� นี้้�รายละเอีียด กฎหมายและมาตรการด้้านการจััดการบรรจุุภััณฑ์์ และเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนใน 10 ประเทศ เปรีียบเทีียบ กัับประเทศไทยปรากฏใน ตารางที่่� 3.1 โดยมาตรการ ด้้านการกำ�ำ หนดหน้้าที่่ข� องประชาชนอยู่่�ในข้้อ 1. ของ ตาราง ในการจััดการขยะบรรจุุภััณฑ์์ในบางประเทศนั้้น� จะมีี การใช้้มาตรการกำำ�หนดบทบาทหน้้าที่่ข� องประชาชน ควบคู่่�ไปกัับการกำำ�หนดหน้้าที่่ข� องผู้้�ผลิิตและรััฐบาล ส่่วนท้้องถิ่่น� เช่่น เทศบาลต่่าง ๆ ในการจััดการขยะ อย่่างถููกวิิธีี ส่่งเสริิมการลดการเกิิดขยะ และส่่งเสริิม ให้้เกิิดการรีีไซเคิิล เช่่น ในพระราชบััญญััติิส่่งเสริิม การเก็็บรวมรวมและรีีไซเคิิลบรรจุุภััณฑ์์ของประเทศ ญี่่ป� ุ่่�น นอกจากจะกำำ�หนดหน้้าที่่ข� องผู้้�บริิโภคแล้้วยััง มีีการกำำ�หนดบทบาทหน้้าที่่�ความรัับผิิดชอบของ เทศบาลและภาคธุุรกิิจไว้้อย่่างชััดเจน โดยเทศบาล มีีหน้้าที่่ร� ัับผิิดชอบการเก็็บบรรจุุภััณฑ์์ การคััดแยก และการจััดหาที่่จ� ััดเก็็บขยะ ส่่วนทางด้้านภาคธุุรกิิจ รัับผิิดชอบด้้านการรีีไซเคิิลบรรจุุภััณฑ์์และภาชนะ ของตน(JCPRA 2020) ในประเทศจีีนนั้้น� ก็็ได้้มีีการ กำำ�หนดให้้ภาคเอกชนพััฒนาระบบเพื่่�อจััดการให้้มีี การลดการใช้้ทรััพยากรและของเสีียในลัักษณะที่่เ� อื้้อ� ต่่อการรีีไซเคิิลขยะและการนำำ�ทรััพยากรกลัับมาใช้้ ใหม่่ รัับผิิดชอบการเก็็บกู้้� การนำำ�กลัับมาใช้้ใหม่่ และ การกำำ�จััดขยะ โดยรััฐบาลนั้้น� มีีหน้้าที่่�สนัับสนุุนให้้ ประชาชนใช้้ผลิิตภััณฑ์์รีีไซเคิิลและอำำ�นวยความ สะดวกในการจััดเก็็บและรีีไซเคิิลขยะ 9 นอกจากนี้้�ใน บางพื้้�นที่่�ยัังมีีมาตรการเก็็บค่่าธรรมเนีียมตาม ปริิมาณขยะที่่ท� ิ้้ง�(Pay As You Throw: PAYT) เช่่น ประเทศสวีีเดน โดยค่่าธรรมเนีียมจะแปรผัันตาม ปริิมาณขยะที่่�ทิ้้�งเพื่่�อเป็็นการกระตุ้้�นให้้ประชาชน หรืือแหล่่งกำำ�เนิิดทำ�ำ การแยกขยะหรืือหาทางใช้้ซ้ำ�ำ�ให้้ มากขึ้้น� เพื่่อ� ลดปริิมาณขยะเหลืือทิ้้ง� ให้้มากที่่ส� ุุด(ข้้อ 2 ในตารางที่่� 3.1) 8 พระราชบััญญััติิมีีผลบัังคัับใช้้ตั้้ง� แต่่ปีี 1997 และมีีการปรัับปรุุงในปีี 2006 และ พ.ร.บ. นี้้�เป็็นพื้้น� ฐานสำ�ำ คััญในการตรากฎหมายแม่่บท เพื่่�อมุ่่�งสู่่�สัังคมแห่่งการหมุุนเวีียนวััสดุุ(Fundamental Law for Establishing a Sound Material-Cycle Society) ในปีี 2000 9 กฎหมายส่่งเสริิมเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน(Circular Economy Promotion Law 2008) การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 27

ตารางที่่� 3.1: เปรีียบเทีียบกฎหมายและมาตรการที่่เ� กี่่ย� วข้้องกัับการจััดการบรรจุุภััณฑ์์และเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ที่่ม� า: สรุุปโดยผู้้เ� ขีียน กฎหมายและมาตรการ เยอรมนีี(ภายใต้้ EU) ชิิลีี ทางกฎหมาย แอฟริิกาใต้้ ญี่่�ปุ่่�น เกาหลีีใต้้ 1. กฎหมายกำ�ำ หนดให้้ ประชาชนลดและคััดแยก ขยะอย่่างชััดเจน / (Waste Avoidance, Recycling and Disposal Act 1986) / (Law Nº 20.920 2016) / (Waste Act 59 of 2008) / (Fundamental Law for Establishing a Sound Material-Cycle Society 2000) / (Act on the Promotion of Saving and Recycling of Resources 1992) (Law on Control Pollutio 2020 re 2. มาตรการเก็็บค่่า / X ธรรมเนีียมตามปริิมาณ ขยะที่่ท� ิ้้ง� X O / (บางเมืือง) (Waste Management Act (ทดลอง 1995) ปัักกิ่่ง� ก 3. กฎหมายส่่งเสริิม เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน / (Circular Economy Act 2012) 4. กฎหมายกำ�ำ หนดหลััก / การ EPR ให้้ผู้้�ผลิิตเรีียก คืืนบรรจุุภััณฑ์์และ กำ�ำ หนดเป้้าหมายในการ จััดการบรรจุุภััณฑ์์ 5. มาตรการมััดจำ�ำ คืืนเงิิน / บรรจุุภััณฑ์์ / (Law Nº 20.920 2016+ Plastic Act) / (EPR Decree for Packaging On May 30, 2019) X (ออก White Paper ว่่าควรมีีการพััฒนา นโยบาย ครั้้ง� แรก 2019 Science, Technology and Innovation White Paper of 2019) / (Waste Act 59 of 2008 และ EPR Regulation(Notice No. 1184) 2021) / (Fundamental Law for Establishing a Sound Material-cycle Society, 2001) / (Packaging Recycling Act 1995, 2008) O (มีีระบุุใน Law Nº 20.920 2016) X (มีีกำ�ำ หนดใช้้ในอุุตสาหกรรมบางประเภท เช่่น แบตเตอรี่่)� O (มีีระบบมััดจำ�ำ คืืนเงิินสำ�ำ หรัับ ขวดเบีียร์์แบบใช้้ซ้ำ��ำ ได้้ มััดจำ�ำ 5 เยน ทำ�ำ โดยสมััครใจ) / (Resource Circulation Act 2018) / (Act on Promotion of Saving and Recycling of Resources 2002) / (Act on the Promotion of Saving and Recycling of Resources 1992, 2002) (Circula Law 20 (Solid W effectiv Notice กล่่อง U ยกเลิิกร จััดการเ X 6. มาตรการห้้ามหรืือ ควบคุุมพลาสติิกแบบใช้้ ครั้้ง� เดีียวทิ้้ง� 7. กฎหมายส่่งเสริิมการ จััดซื้้อ� จััดจ้้าง / กำ�ำ ลัังปรัับแก้้ Packaging Act อนุุวััตร ตาม EU Directive 2019) / (ภาคผนวก 5 ของ Circular Economy Act 2012) / (Bill Regulating the use of Plastic-Bulletin 11429-12 แบนช้้อนส้้อม ภาชนะแบบใช้้แล้้วทิ้้ง�) X / (มีีการเก็็บภาษีีถุุงพลาสติิกมาตั้้ง� แต่่ปีี 2004 ล่่าสุุดในปีี 2018 เก็็บอยู่่�ที่่� 12 เซ็็น ต์์ต่่อถุุง) / (แก้้กฎหมายบรรจุุภััณฑ์์ให้้มีี การเก็็บค่่าธรรมเนีียมถุุง พลาสติิก ตั้้ง� แต่่ปีี 2020) O (กำ�ำ หนดในบางอุุตสาหกรรม เช่่น พลัังงาน เน้้นไปที่่ป� ระเด็็นการลด GHG) / (Act on Promotion of Procurement of Eco-friendly Goods and Services 2001) / (ภายใต้้ Resource Circulation Act 2018) / (Act on Promotion of Green Procurement 2005) (Ministr Notice Strengt Pollutio (Chine Green 8. กำ�ำ หนดเป้้าหมาย สััดส่่วนวััสดุุรีีไซเคิิลใน / (กำ�ำ ลัังปรัับแก้้ X X (National Waste Management X O (อยู่่�ในข้้อกำ�ำ หนดสิินค้้าบาง (Chines ผลิิตภััณฑ์์/บรรจุุภััณฑ์์ Packaging Act อนุุวััตร Strategy ที่่อ� อกมาตั้้ง� แต่่ปีี 2012 ระบุุ ประเภทใน Green Green ตาม EU Directive เป้้าหมายการรีีไซเคิิล แต่่ยัังไม่่ระบุุ Procurement) Circula 2019) สััดส่่วนวััสดุุรีีไซเคิิลในผลิิตภััณฑ์์(ข้้อมููล Law 20 ปีี 2020)) 9. มาตรการห้้ามการนำำ� เข้้าส่่งออกขยะ/เศษวััสดุุ / (ตาม EU ห้้ามส่่งออก พลาสติิกที่่ร� ีีไซเคิิลไม่่ ได้้ มีีผล 1 ม.ค.2021) X O X O (ระบุุใน Waste Act 59 of 2008 ไม่่ให้้มีี(ไม่่ได้้ห้้ามส่่งออกเด็็ดขาด แต่่ มีีแผนที่่จ� ะห้้ามนำำ�เข้้าในปีี (The w การนำำ�เข้้าส่่งออกขยะบางประเภทที่่จ� ะ พิิจารณาการใช้้วััสดุุอื่่�นทดแทน 2022 2017 b ส่่งผลให้้การผลัักดัันระบบรีีไซเคิิลเกิิด และเพิ่่ม� อััตราการรีีไซเคิิล) kinds o ความยากลำ�ำ บาก) Jan 201 หมายเหตุุ: ประเด็็นมาตรการปรัับจาก UNEP(2019) สััญลัักษณ์์:/ มีี X ไม่่มีี O มีีอยู่่�บ้้างแต่่ไม่่ครบถ้้วน ที่่ม� า: สอวช.(2564ข.) 28 กรณีีศึึกษาบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก

จีีน / n the Prevention and l of Environmental on by Solid Waste evision) สิิงคโปร์์ / (Resource Sustainability Act 2019 กำ�ำ หนดเจ้้าของตึึกต้้อง แยก Food Waste ไปจััดการที่่� ต้้นทางหรืือส่่งจััดการ) O งใช้้ในบางเมืืองเช่่น กวางโจว) / ar Economy Promotion 009) O (สถานประกอบการจ่่ายตาม ปริิมาณที่่ท� ิ้้ง� แต่่ครััวเรืือนจ่่าย อััตราคงที่่)� / (Resource Sustainability Act 2019) อิินโดนีีเซีีย / (Government Regulation No. 81 of 2012 regarding The Management of Domestic Waste and Domestic Waste Equivalents) มาเลเซีีย / (Solid Waste and Public Cleansing Management Act 2007) X X / X (Circular Economy Concept on Solid Waste Management Ministerial Decree No. 13/2012) เวีียดนาม / (Environmental Protection Law 2020) ไทย O (ไม่่ได้้ระบุุในพระราชบััญญััติิ อยู่่�ในกฎหมายลำ�ำ ดัับรอง และเป็็นหน้้าที่่อ� ปท.) O (มีีระบุุใน Environmental Protection Law 2020) O (มีีระบุุใน Environmental Protection Law 2020) O (สถานประกอบการจ่่ายตาม ปริิมาณที่่ท� ิ้้ง� แต่่ครััวเรืือนจ่่าย อััตราคงที่่)� X / Waste Law Revision ve Sep 2020, NDRC 929/2020 for EPR UHT) ระบบกองทุุน ให้้ผู้้�ผลิิต เอง / (เริ่่ม� ให้้ผู้้�ผลิิตเสนอแผน ก่่อน บัังคัับใช้้ 2025) O (อยู่่�ระหว่่างจััดทำ�ำ กฎระเบีียบที่่� จะออกภายใต้้ Resource Sustainability Act 2019) / ry of Commerce’s on Further thening Plastic on Control) / ese Governmental Procurement 2006) X X (มีีแต่่นโยบาย ไม่่ออกเป็็น กฎหมาย) / X se Governmental Procurement 2006, ar Economy Promotion 009) / (Ministerial Regulation No. 75/2019 regarding the Waste Reduction Roadmap by Producers) O (มีีหลัักการใน Solid Waste and Public Cleansing Management Act 2007 แต่่ยัังไม่่ได้้ออกกม.ลำ�ำ ดัับ รอง) O (มีีระบุุใน Environmental Protection Law 2020) O (มีีระบุุใน 5-Year Action Plan for Plastic Waste Reduction in Indonesia 2020 – 2025, scheduled to be 2021-22) / (Ministerial Regulation No. 75/2019) O (มีีหลัักการใน Solid Waste and Public Cleansing Management Act 2007 แต่่ยัังไม่่ได้้ออกกม.ลำ�ำ ดัับ รอง) O (มีีการแบนหรืือเก็็บเงิินค่่าถุุง พลาสติิกในบางรััฐ) O (มีีระบุุใน Environmental Protection Law 2020) O (PM Directive 33/CT-TTg. 2020) / (Green Public Procurement regulations 2017; covering 3 product lists, copy paper, lamps and green hotels) O Presidential Regulation No. 70 of year 2012 regarding Sustainable public procurement O (มีีระบุุไว้้ในแผนฉบัับที่่� 11 แต่่ยัังไม่่ มีีกฏหมายออกกม.) X (มีีระบุุไว้้ในแผนฉบัับที่่� 11 แต่่ยัังไม่่ มีีกฏหมายลููกออกมรองรัับ) O (มีีระบุุใน Environmental Protection Law 2020) X (PM Directive 33/CT-TTg. 2020) X (อยู่่�ระหว่่างการศึึกษาและ ออกแบบมาตรการ) X (อยู่่�ระหว่่างการศึึกษาและ ออกแบบมาตรการ) X ระดัับประเทศ O ระดัับท้้องถิ่่น�(เช่่น บางแสน) O (กฎหมายลำ�ำ ดัับรอง 2563 ในพ.ร.บ.การจััดซื้้อ� จััดจ้้างฯ 2560) X / waste import policy ban the import of 24 of solid waste มีีผล 1 18) O (ควบคุุมเฉพาะพลาสติิกที่่ป� น เปื้้�อน) / (The official contamination policy for imports of scrap paper, plastic and other materials May 2020) O (Solid Waste and Public Cleansing Management Act 2007 นำำ�เข้้าได้้เฉพาะเศษพลาสติิกเพื่่อ� รีีไซเคิิล) O (Circular 8/2018/TT-BTNMT, PM Directive 33/CT-TTg. 2020) กำ�ำ หนดแผน Ban 2025 O ก.พาณิิชย์์ห้้ามนำำ�เข้้า WEEE มีีการควบคุุมการนำำ�เข้้าเศษ พลาสติิก และคาดว่่าจะห้้าม นำำ�เข้้า 1 ม.ค. 69 การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 29

3.4.1.2. บทบาทหน้้าที่่�ของผู้้�ผลิิต ในการจััดการขยะบรรจุุภััณฑ์์ซึ่ง�่ เป็็นมีีการใช้้งานอย่่าง แพร่่หลายนั้้น� การจััดการขยะอย่่างยั่่ง� ยืืนจำ�ำ เป็็นต้้อง อาศััยการมีีส่่วนร่่วมของผู้้�ผลิิต โดยแนวคิิดสำ�ำ คััญที่่ม� ีี การใช้้งานในหลายประเทศและมีีการเรีียกร้้องโดย มููลนิิธิิ Ellen MacArthur Foundation และเครืือข่่าย ให้้นำำ�ไปใช้้ในประเทศต่่าง ๆ เพื่่อ� แก้้ปััญหาขยะบรรจุุ ภััณฑ์์และมลพิิษพลาสติิก ได้้แก่่ แนวคิิดความรัับผิิด ชอบที่่�เพิ่่�มขึ้้�นของผู้้�ผลิิต(Extended Producer Responsibility: EPR) 10 (EMF 2021) โดยแนวคิิด EPR นี้้� เป็็นเครื่่อ� งมืือเชิิงนโยบายที่่ม� ีีวััตถุุประสงค์์ในการลด ผลกระทบสิ่่ง� แวดล้้อมของผลิิตภััณฑ์์โดยการกำ�ำ หนด ให้้ผู้้�ผลิิตผลิิตภััณฑ์์จะต้้องรัับผิิดชอบผลิิตภััณฑ์์ที่่ต� น ผลิิตขึ้้�นตลอดวััฏจัักรชีีวิิต โดยบทบาทของผู้้�ผลิิต ประกอบด้้วยการจััดระบบเรีียกคืืน การรีีไซเคิิล และ การกำ�ำ จััดซากผลิิตภััณฑ์์อย่่างปลอดภััย(Bünemann et al. 2020) ทั้้ง� นี้้�เพื่่อ� ให้้เกิิดการลดขยะจากต้้นทาง ส่่งเสริิมการออกแบบผลิิตภััณฑ์์ที่่�เป็็นมิิตรต่่อสิ่่�ง แวดล้้อม และช่่วยสนัับสนุุนการดำ�ำ เนิินการเพื่่อ� บรรลุุ เป้้าประสงค์์ด้้านการรีีไซเคิิลและการจััดการวััสดุุ ซึ่ง�่ เป็็นพื้้�นฐานสำ�ำ คััญในการส่่งเสริิมให้้เกิิดเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน ประเทศเยอรมนีีได้้นำำ�แนวคิิด EPR มาใช้้เพื่่อ� จััดการ กัับขยะบรรจุุภััณฑ์์ตั้้ง� แต่่ปีี 1991 ภายใต้้โครงการ Green Dot 11 ก่่อนจะมีีการนำำ�ไปใช้้กัับผลิิตภััณฑ์์หลาก หลายกลุ่่�มในหลายประเทศ โดยนอกจากบรรจุุภััณฑ์์ แล้้ว ยัังมีีการนำำ�แนวคิิด EPR ไปใช้้กัับเครื่่อ� งใช้้ไฟฟ้้า และอุุปกรณ์์อิิเล็็กทรอนิิกส์์ แบตเตอรี่่� ล้้อรถ และ 10 นัักวิิชาการบางท่่านใช้้คำ�ำ ว่่า“แนวคิิดการขยายความรัับผิิดชอบ ของผู้้�ผลิิต” 11 ผู้้�ผลิิตและผู้้�กระจายสิินค้้าบรรจุุภััณฑ์์ต้้องจ่่ายค่่าธรรมเนีียมใน การจััดการบรรจุุภััณฑ์์ให้้แก่่องค์์กรตััวแทนผู้้�ผลิิต(Producer Responsibility Organization: PRO) ของเยอรมนีีเมื่่�อจ่่ายแล้้วจึึงจะ ได้้สิิทธิ์์ใ� นการใช้้สััญลัักษณ์์ Green Dot บนผลิิตภััณฑ์์ซึ่ง�่ แสดงว่่าได้้ เข้้าร่่วมระบบ EPR ตามที่่ก� ฎหมายกำำ�หนด รถยนต์์ที่่ห� มดอายุุการใช้้งานแล้้ว เป็็นต้้น(OECD 2016) ทั้้ง� นี้้�จากการทบทวนของ EMF(2021) พบว่่า มีีการนำำ�กลไก EPR ไปใช้้ใน 65 ประเทศทั้้ง� ในรููปแบบ ภาคบัังคัับ(45 ประเทศ) และในรููปแบบภาคสมััครใจ อีีกทั้้ง� ยัังมีีประเทศที่่อ� ยู่่�ระหว่่างการพััฒนากฎหมาย EPR หรืืออยู่่�ระหว่่างการหารืือกัับภาคส่่วนต่่าง ๆ เพื่่อ� นำำ�แนวคิิด EPR ไปใช้้ อย่่างไรก็็ตามจากผลการ สำ�ำ รวจของ EMF(2021) พบว่่าการใช้้รััฐที่่ใ� ช้้ EPR ใน รููปแบบภาคบัังคัับมีีอััตราการเก็็บรวบรวมบรรจุุภััณฑ์์ เพื่่อ� รีีไซเคิิลที่่ส� ููงกว่่าเมื่่อ� เทีียบกัับประเทศหรืือรััฐที่่ใ� ช้้ EPR ในรููปแบบสมััครใจหรืือยัังไม่่มีีการใช้้แนวคิิด EPR จากการทบทวนมาตรการด้้านการจััดการบรรจุุภััณฑ์์ ใน 10 ประเทศเปรีียบเทีียบกัับประเทศไทยของ สอวช.(2564ข.) พบว่่าในหลายประเทศได้้กำ�ำ หนดให้้ มีีกลไก EPR ภายใต้้กฎหมายส่่งเสริิมเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนหรืือในกฎหมายระดัับรอง(ข้้อ 3 และข้้อ 4 ในตารางที่่� 3.1) โดยมีีการกำ�ำ หนดให้้ผู้้�ผลิิตผลิิตภััณฑ์์ บรรจุุภััณฑ์์ หรืือผลิิตภััณฑ์์ประเภทอื่่�น ๆ มีีหน้้าที่่จ� ััด ระบบเพื่่อ� เก็็บรวบรวมผลิิตภััณฑ์์ที่่ผ� ่่านการใช้้งานแล้้ว จากผู้้�บริิโภค ทั้้ง� นี้้�จากข้้อมููลในต่่างประเทศพบว่่าการ นำำ�หลััก EPR ไปประยุุกต์์ใช้้อาจทำ�ำ ในรููปแบบการ กำ�ำ หนดให้้ผู้้�ผลิิตมีีความรัับผิิดชอบในการเก็็บและ จััดการกัับขยะที่่�เกิิดขึ้้น� หรืืออาจทำ�ำ ในรููปแบบการ กำ�ำ หนดให้้ผู้้�ผลิิตให้้เงิินทุุนสนัับสนุุนกิิจกรรมเหล่่านี้้� ควบคู่่�ไปกัับการตั้้ง� เป้้าในการรีีไซเคิิลโดยรััฐ ซึ่�่งใน การนำำ�หลัักการ EPR ไปประยุุกต์์ใช้้นั้้น� ผู้้�ผลิิตอาจจััด ตั้้ง� องค์์กรความรัับผิิดชอบของผู้้�ผลิิต(Producer Responsibility Organization: PRO) เพื่่อ� ทำ�ำ หน้้าที่่จ� ััด เก็็บและจััดการกัับขยะที่่�เกิิดขึ้้�นจากผลิิตภััณฑ์์ของ บริิษััทดัังเช่่นกรณีีของประเทศเยอรมนีีที่่ม� ีีการจััดตั้้ง� องค์์กร Duales System Deutschland(DSD) GambH ภายใต้้โครงการ Green Dot(Fleckinger and Glachant 2010) 30 กรณีีศึึกษาบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก

อีีกหนึ่�่งมาตรการที่่อ� าจนำำ�มาใช้้ประกอบกัับแนวคิิด EPR ได้้แก่่ มาตรการมััดจำ�ำ คืืนเงิิน(Deposit Refund System: DRS) ซึ่�่งจะมีีการเก็็บเงิินมััดจำ�ำ จากผู้้�ซื้้�อ ผลิิตภััณฑ์์และเมื่่�อนำำ�ซากผลิิตภััณฑ์์ไปคืืนในที่่�ที่่� กำ�ำ หนดผู้้�คืืนจะได้้เงิินมััดจำ�ำ คืืน มาตรการนี้้�มีีการนำำ� ไปใช้้ในการรวบรวมบรรจุุภััณฑ์์เครื่่อ� งดื่่ม�(Beverage Containers) เพื่่�อนำำ�เข้้าสู่่�กระบวนการจััดการอย่่าง ยั่่ง� ยืืน เช่่นในประเทศญี่่ป� ุ่่�นมีีการใช้้กลไกมััดจำ�ำ คืืนเงิิน โดยสมััครใจในการจััดการขวดแก้้วที่่�ใช้้ซ้ำ��ำ ได้้โดย สมาคมผู้้�ผลิิตเบีียร์์ ส่่วนในประเทศสิิงคโปร์์มีีโครงการ DRS ด้้านบรรจุุภััณฑ์์เครื่่อ� งดื่่ม� ซึ่ง�่ จะเริ่่ม� ใช้้ในปีี ค.ศ. 2025(ข้้อ 5 ในตารางที่่� 3.1) อย่่างไรก็็ตามการนำำ� มาตรการ DRS ไปใช้้นั้้น� จะต้้องมีีการออกแบบกลไก และกำ�ำ หนดอััตราค่่ามััดจำ�ำ อย่่างเหมาะสมเพื่่อ� จููงใจให้้ เกิิดการนำำ�ซากผลิิตภััณฑ์์กลัับไปคืืนในที่่�ที่่�กำ�ำ หนด (Manomaivibool and Hong 2014) 3.4.2. มาตรการห้้ามหรืือควบคุุมการใช้้งาน นอกเหนืือจากการจััดการขยะจากบรรจุุภััณฑ์์ พลาสติิกที่่�เกิิดขึ้้�นเพื่่�อให้้เกิิดการรวบรวมและ หมุุนเวีียนทรััพยากรแล้้ว องค์์ประกอบสำ�ำ คััญอีีก ประการหนึ่�่งของการดำ�ำ เนิินงานตามหลัักเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน คืือ การลดปริิมาณวััสดุุตั้้ง� แต่่ต้้นทางเพื่่อ� ลดปริิมาณของเหลืือทิ้้ง� ที่่จ� ะเกิิดขึ้้น� จากการประมาณ การของธนาคารโลกพบว่่าในระดัับโลกนั้้น� กว่่าร้้อยละ 95 ของมููลค่่าวััสดุุของบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกสููญหายไป จากการใช้้พลาสติิกเพีียงครั้้ง� เดีียว ซึ่ง�่ มููลค่่าที่่ส� ููญเสีีย ไปนี้้�มีีค่่าราว 80 – 120 ล้้านเหรีียญสหรััฐต่่อปีี อีีกทั้้ง� พลาสติิกแบบใช้้ครั้้ง� เดีียวทิ้้ง�(Single Use Plastic: SUP) หรืือพลาสติิกที่่ผ� ู้้�บริิโภคใช้้งานในระยะสั้้น�นั้้น� ยัังส่่งผลเสีียต่่อสภาพแวดล้้อมอย่่างมากโดยร้้อยละ 40 – 50 ของมลพิิษพลาสติิกในทะเลมาจากพลาสติิก ประเภทนี้้�(World Bank 2021) ด้้วยเหตุุนี้้�เพื่่อ� ป้้องกััน และบรรเทาปััญหาขยะพลาสติิกที่่�เกิิดขึ้้�น หลาย ประเทศจึึงได้้ออกกฎหมายบัังคัับเพื่่�อให้้เกิิดการลด ละ เลิิกการใช้้พลาสติิกประเภท SUP นี้้�โดยการออก ข้้อห้้ามหรืือจำ�ำ กััดการผลิิต การจำ�ำ หน่่าย และการนำำ� เข้้า เช่่น การแบนถุุงพลาสติิกชนิิดบาง รวมถึึง พลาสติิกแบบใช้้ครั้้ง� เดีียวทิ้้ง� อื่่�น ๆ เช่่น หลอด จาน ช้้อนส้้อม ฯลฯ การออกข้้อห้้ามในการใช้้ถุุงพลาสติิก ชนิิด แบนถุุงพลาสติิกชนิิดบาง นอกจากนี้้�ในบาง ประเทศจะใช้้มาตรการในการเก็็บค่่าธรรมเนีียมใน การใช้้ถุุงพลาสติิกเพื่่อ� ลดปริิมาณการใช้้งานลง(ข้้อ 6 ในตารางที่่� 3.1) รััฐบาลประเทศต่่าง ๆ ยัังมีีการนำำ�มาตรการห้้ามหรืือ ควบคุุมมาใช้้เพื่่อ� ลดความเสี่่ย� งจากการนำำ�เข้้ามลพิิษ จากต่่างประเทศและเพื่่อ� ปกป้้องอุุตสาหกรรมรีีไซเคิิล ในประเทศอีีกด้้วย โดยการออกมาตรการห้้ามหรืือ ควบคุุมการนำำ�เข้้า/ส่่งออกขยะหรืือเศษวััสดุุ โดยใน การนำำ�ไปใช้้นั้้น� แต่่ละที่่จ� ะมีีระดัับการควบคุุมที่่แ� ตก ต่่างกัันไป สำ�ำ หรัับประเทศจีีนได้้ออกมาตรการห้้าม นำำ�เข้้าขยะทุุกประเภทโดยทยอยดำ�ำ เนิินการในช่่วงปีี 2017 – 2018 สหภาพยุุโรปได้้ออกกฎหมายห้้าม ประเทศสมาชิิกส่่งออกขยะพลาสติิกที่่ร� ีีไซเคิิลไม่่ได้้ ไปยัังประเทศกำ�ำ ลัังพััฒนานอกกลุ่่�ม OECD โดยมีีผล ตั้้ง� แต่่ปีี 2021 และประเทศสมาชิิกอาเซีียนได้้ออก กฎหมายในลัักษณะเดีียวกัันเพื่่�อป้้องกัันการเป็็น ประเทศปลายทางของขยะจากประเทศที่่พ� ััฒนาแล้้ว หรืือมีีกฎหมายห้้ามนำำ�เข้้าขยะ(ข้้อ 9 ในตารางที่่� 3.1) 3.4.3. การสร้้างตลาดสำ�ำ หรัับวััสดุุรีีไซเคิิล การมีีส่่วนร่่วมของภาคธุุรกิิจในการก่่อตั้้ง� และดำ�ำ เนิิน กิิจการบนฐานการหมุุนเวีียนทรััพยากรนั้้น� มีีความ สำ�ำ คััญอย่่างยิ่่ง� ต่่อการเปลี่่ย� นผ่่านจากระบบเศรษฐกิิจ เส้้นตรงไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน โดยมาตรการ ที่่ม�ุ่่�งสร้้างตลาดสำ�ำ หรัับวััสดุุรีีไซเคิิลเป็็นการสนัับสนุุน รููปแบบธุุรกิิจที่่เ� น้้นการสร้้างมููลค่่าในระยะยาว และ ช่่วยลดความเสีียเปรีียบในการทำ�ำ ธุุรกิิจบนฐาน เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ซึ่�่งเครื่่�องมืือนโยบายที่่ภ� าครััฐ การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 31

นิิยมใช้้ในการสร้้างอุุปสงค์์(Demand) ต่่อวััสดุุรีีไซเคิิล คืือ การออกกฎหมายส่่งเสริิมการจััดซื้้อ� จััดจ้้างสิินค้้าที่่� เป็็นมิิตรต่่อสิ่่ง� แวดล้้อม(Green Procurement) ดัังเช่่น ประเทศเยอรมนีี ซึ่ง�่ มาตรการดัังกล่่าวปรากฎอยู่่�ใน ภาคผนวกของกฎหมายว่่าด้้วยเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ประเทศญี่่�ปุ่่�น ประเทศเกาหลีีใต้้ ประเทศจีีน และ ประเทศอิินโดนีีเซีีย ได้้มีีการออกกฎหมายหรืือเกณฑ์์ เพื่่�อส่่งเสริิมการจััดซื้้�อจััดจ้้างแบบเป็็นมิิตรต่่อสิ่่�ง แวดล้้อม หรืือที่่เ� รีียกว่่าการจััดซื้้�อจััดจ้้างสีีเขีียวใน ระดัับประเทศ ส่่วนประเทศมาเลเซีีย ประเทศ เวีียดนาม ประเทศไทย และประเทศแอฟริิกาใต้้นั้้น� มีี การกำ�ำ หนดไว้้ในนโยบาย แผน หรืือกฎหมายระดัับ รอง(ข้้อ 7 ในตารางที่่� 3.1) มาตรการทางกฎหมายให้้หน่่วยงานภาครััฐและหน่่วย งานอื่่�น ๆ เป็็นผู้้�นำำ�ในการจััดซื้้อ� จััดจ้้างสีีเขีียวนั้้น� มีี วััตถุุประสงค์์เพื่่�อให้้เกิิดการพััฒนาอุุตสาหกรรม รีีไซเคิิลในวััสดุุบางประเภท โดยเฉพาะพลาสติิก โดย ประเทศที่่ม� ีีการใช้้มาตรการประเภทนี้้� เช่่น ประเทศ ญี่่�ปุ่่�น และจีีน นอกจากนี้้�สหภาพยุุโรปได้้เริ่่ม� ออก ระเบีียบ(Directive) 12 กำ�ำ หนดให้้ประเทศสมาชิิกต้้อง มีีเป้้าหมายเรื่่อ� งสััดส่่วนวััสดุุรีีไซเคิิลในผลิิตภััณฑ์์หรืือ บรรจุุภััณฑ์์ที่่ช� ััดเจนภายในระยะเวลาที่่ก� ำ�ำ หนด เช่่น การกำ�ำ หนดสััดส่่วนพลาสติิกรีีไซเคิิลในบรรจุุภััณฑ์์ พลาสติิก เช่่น ขวดที่่ผ� ลิิตจากพลาสติิกประเภท PET 13 ซึ่ง�่ มาตรการนี้้�ดำ�ำ เนิินการควบคู่่�ไปกัับมาตรการการกู้้� คืืนทรััพยากรกลัับมาใช้้ใหม่่(Recovery) และการ รีีไซเคิิล(Recycle) และมีีการกำ�ำ หนดมาตรฐานในการ กู้้�คืืนและการรีีไซเคิิล(UNEP 2019) อย่่างไรก็็ตาม มาตรการกำ�ำ หนดสััดส่่วนนี้้�ยัังมิิได้้แพร่่หลายมากนััก โดยเฉพาะในประเทศสมาชิิกอาเซีียน(ข้้อ 8 ในตาราง ที่่� 3.1) 3.4.4. มาตรการทางภาษีี มาตรการทางภาษีีสามารถนำำ�มาใช้้เพื่่�อจููงใจให้้เกิิด พฤติิกรรมที่่เ� ป็็นมิิตรต่่อสิ่่ง� แวดล้้อมหรืือจููงใจให้้ลด พฤติิกรรมที่่ส� ่่งผลเสีียต่่อสิ่่ง� แวดล้้อมลง ทั้้ง� ในส่่วน ของผู้้�ผลิิตและผู้้�บริิโภค ประเทศจีีนเป็็นกรณีีตััวอย่่าง ในการนำำ�มาตรการทางภาษีีมาใช้้ในลัักษณะของการ ให้้แรงจููงใจเชิิงบวก(Positive Incentives) โดย รััฐบาลจีีนมีีมาตรการให้้ลดหรืือยกเว้้นภาษีีมููลค่่าเพิ่่ม� (Value Added Tax: VAT) ให้้แก่่ธุุรกิิจที่่ร� ีีไซเคิิลของ เสีียกลัับมาใช้้ประโยชน์์ใหม่่ในกระบวนการผลิิต ตั้้ง� แต่่ปีี 2011 จากการดำ�ำ เนิินงานของกระทรวงการ คลัังและสำ�ำ นัักกิิจการภาษีี 14 และมีีการกำ�ำ หนดรายการ ผลิิตภััณฑ์์และบริิการที่่ม� ีีการหมุุนเวีียนทรััพยากรที่่� ได้้รัับสิิทธิิประโยชน์์ทางภาษีีมููลค่่าเพิ่่ม� อย่่างชััดเจน ตั้้ง� แต่่ปีี 2015 และยัังได้้ปรัับปรุุงเพิ่่ม� เติิมในปีี 2022 อีีกด้้วย ทั้้ง� นี้้�การกำ�ำ หนดสััดส่่วนการลดหย่่อนภาษีี มููลค่่าเพิ่่ม� จะแตกต่่างกัันไปตามความยากง่่ายของ ประเภทและวััสดุุที่่�นำำ�ไปรีีไซเคิิล สำ�ำ หรัับขวดและ ผลิิตภััณฑ์์พลาสติิกจะสามารถใช้้สิิทธิิขอคืืนภาษีี มููลค่่าเพิ่่ม� ได้้ร้้อยละ 50 15 ส่่วนการใช้้มาตรการภาษีีในทางแรงจููงใจเชิิงลบ (Negative Incentives) นั้้น� มีีตััวอย่่างการนำำ�มาใช้้ใน สหราชอาณาจัักรเพื่่�อจููงใจให้้ภาคธุุรกิิจหัันมาใช้้ พลาสติิกรีีไซเคิิลในบรรจุุภััณฑ์์มากขึ้้น� กรมสรรพากร และศุุลกากร(HM Revenue and Customs: HMRC) ของสหราชอาณาจัักรได้้ออกกฎหมายภาษีีบรรจุุ ภััณฑ์์พลาสติิก(Plastic Packaging Tax) กำ�ำ หนดให้้ มีีการเก็็บภาษีีกัับบรรจุุภััณฑ์์ที่่�มีีสััดส่่วนที่่�เป็็น พลาสติิกรีีไซเคิิล(Recycled Content) น้้อยกว่่าร้้อย ละ 30 โดยภาษีีนี้้�ครอบคลุุมทั้้ง� บรรจุุภััณฑ์์ที่่ผ� ลิิตใน 12 EU Packaging and Packaging Waste Directive 13 PET ย่่อมาจากชื่่�อทางเคมีี คืือ Polyethylene terephthalate ซึ่ง�่ เป็็นพลาสติิกที่่ใ� ช้้อย่่างแพร่่หลายในการผลิิตบรรจุุภััณฑ์์และ สามารถรีีไซเคิิลได้้ง่่าย 14 ประกาศ Circular on Adjustments of VAT Treatment to Products and Services Output Through Comprehensive Utilization of Resources(Caishui 2011 No.115) 15 ข้้อมููล ณ ปีี 2565 32 กรณีีศึึกษาบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก

ประเทศและบรรจุุภััณฑ์์ที่่�นำำ�เข้้าจากต่่างประเทศ (รวมบรรจุุภััณฑ์์บนสิินค้้าที่่น� ำำ�เข้้า) โดยกำ�ำ หนดให้้มีี การเก็็บภาษีีต่่อตัันพลาสติิกสำ�ำ หรัับผู้้ป� ระกอบการที่่ม� ีี การใช้้บรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกเกิินปริิมาณที่่�รััฐบาล กำ�ำ หนด 16 ซึ่ง�่ มาตรการนี้้�เริ่่ม� มีีผลบัังคัับใช้้ตั้้ง� แต่่เดืือน เมษายน 2022 3.4.5. มาตรการที่่�อาศััยความสมััครใจใน ระดัับประเทศ มาตรการเชิิงสมััครใจ(Voluntary Approach) นั้้น� ดำ�ำ เนิินการโดยอาศััยการให้้แรงจููงใจเพื่่�อให้้เกิิด พฤติิกรรมที่่ต� ้้องการโดยไม่่ต้้องผ่่านตััวบทกฎหมาย ซึ่ง�่ อาจดำ�ำ เนิินงานโดยภาครััฐ หน่่วยงานนอกภาครััฐ หรืือผ่่านความร่่วมมืือระหว่่างหน่่วยงานต่่าง ๆ ก็็ได้้ โดยกรณีีศึึกษาในการดำ�ำ เนิินงานด้้านบรรจุุภััณฑ์์ พลาสติิกในประเทศแอฟริิกาใต้้นั้้น� องค์์กรรีีไซเคิิล แห่่งแอฟริิกาใต้้(South African Plastics Recycling Organisation: SAPRO) มีีโครงการประกวด ผลิิตภััณฑ์์พลาสติิกรีีไซเคิิล(Recycled Plastics Product Award) โดยจะให้้รางวััลแก่่ผลิิตภััณฑ์์ที่่� ออกแบบและผลิิตในประเทศด้้วยพลาสติิกรีีไซเคิิลใน ด้้านต่่าง ๆ เช่่น บรรจุุภััณฑ์์สำ�ำ หรัับผลิิตภััณฑ์์ที่่ไ� ม่่ใช่่ อาหาร บรรจุุภััณฑ์์สำ�ำ หรัับอาหารและเครื่่�องดื่่�ม ผลิิตภััณฑ์์ที่่ใ� ช้้ในครััวเรืือน ฯลฯ ส่่วนสำ�ำ หรัับในประเทศสิิงคโปร์์ได้้เริ่่ม� มีีการดำ�ำ เนิิน งานมาตรการเชิิงสมััครใจผ่่านการทำ�ำ ข้้อตกลงด้้าน บรรจุุภััณฑ์์(Singapore Packaging Agreement: SPA) ตั้้ง� แต่่ปีี 2007 ซึ่ง�่ เป็็นความร่่วมมืือระหว่่างภาค รััฐ(National Environment Agency: NEA) ภาค อุุตสาหกรรม และองค์์กรไม่่แสวงหากำ�ำ ไร โดยมีี วััตถุุประสงค์์เพื่่�อจููงใจให้้เกิิดการลดขยะบรรจุุภััณฑ์์ 16 ในปีี 2565 กำำ�หนดให้้ผู้้ป� ระกอบการที่่ม� ีีบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกใน ตลาดในสหราชอาณาจัักรมากกว่่า10 ตัันต้้องจ่่ายภาษีีในอััตรา 200 ปอนด์์ต่่อตัันพลาสติิก ตั้้ง� แต่่ต้้นทางโดยการกระตุ้้�นให้้ผู้้�ผลิิตออกแบบบรรจุุ ภััณฑ์์ที่่ใ� ช้้วััตถุุดิิบน้้อยลง สำ�ำ หรัับผู้้�ผลิิตที่่ล� ดการใช้้ บรรจุุภััณฑ์์ได้้ตามเกณฑ์์นั้้�นจะสามารถนำำ�ตรา สััญลัักษณ์์ของโครงการ SPA ไปติิดบนฉลากสิินค้้า ได้้ โครงการ SPA ยัังได้้มีีการจััดทำ�ำ ข้้อมููลน้ำ�ำ�หนััก เฉลี่่ย� ของบรรจุุภััณฑ์์สำ�ำ หรัับผลิิตภััณฑ์์บางประเภท เพื่่อ� ใช้้เป็็นค่่าเปรีียบเทีียบ(Benchmark) เพื่่อ� จููงใจให้้ ผู้้�ผลิิตลดการใช้้วััตถุุดิิบเกิินความจำ�ำ เป็็น เช่่น การลด น้ำ�ำ�หนัักขวดพลาสติิกโดยยัังคงความแข็็งแรงตาม มาตรฐาน การลดความยาวของคอขวดและปากขวด เพื่่�อปริิมาณพลาสติิกที่่�ใช้้ผลิิตฝาปิิดขวด การลด ความหนาของฟิิล์์มพลาสติิกที่่�ใช้้หุ้้�มสิินค้้า(NEA 2009) และการเปลี่่ย� นจากกล่่องกระดาษที่่ใ� ช้้เพีียง ครั้้ง� เดีียวมาเป็็นลัังพลาสติิกที่่ส� ามารถใช้้ซ้ำ��ำ ได้้(NEA 2018) เป็็นต้้น โครงการ SPA สิ้้�นสุุดลงในปีี 2020 และรััฐบาล สิิงคโปร์์เปลี่่�ยนไปขัับเคลื่่�อนการจััดการขยะบรรจุุ ภััณฑ์์อย่่างยั่่ง� ยืืนผ่่านโครงการ Packaging Partnership Programme(PPP) 17 และข้้อบัังคัับด้้าน การรายงานข้้อมููลบรรจุุภััณฑ์์(Mandatory Packaging Reporting: MPR) โดยโครงการ PPP เน้้นการพััฒนาขีีดความสามารถให้้แก่่ผู้้ป� ระกอบการ ในการดำ�ำ เนิินงานตามข้้อบัังคัับ MPR ซึ่ง�่ กำ�ำ หนดให้้ผู้้� ผลิิตและผู้้�นำำ�เข้้าสิินค้้าที่่ใ� ช้้บรรจุุภััณฑ์์และผู้้ข� ายปลีีก เช่่น ซุุปเปอร์์มาร์์เก็็ต ที่่เ� ข้้าเกณฑ์์ตามที่่ก� ำ�ำ หนดต้้อง รายงานข้้อมููลบรรจุุภััณฑ์์และแผนการดำ�ำ เนิินงาน ตามหลััก 3R ให้้แก่่หน่่วยงานของรััฐที่่ด� ำ�ำ เนิินงานด้้าน สิ่่ง� แวดล้้อม(National Environment Agency: NEA) โดยเริ่่ม� ส่่งข้้อมููลตั้้ง� แต่่เดืือนมีีนาคม 2022 ทั้้ง� นี้้�เพื่่อ� กระตุ้้�นให้้ผู้้�ผลิิตเข้้าใจถึึงประโยชน์์จากการลดบรรจุุ ภััณฑ์์ลง เพื่่�อให้้ผู้้ป� ระกอบการดำ�ำ เนิินงานด้้านการ หมุุนเวีียนทรััพยากรให้้มากขึ้้น� อีีกทั้้ง� ข้้อมููลที่่ส� ่่งให้้รััฐ 17 ความร่่วมมืือระหว่่าง Singapore Manufacturing Federation กัับ National Environment Agency เริ่่ม� ในปีี 2021 การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 33

จะเป็็นฐานข้้อมููลสำ�ำ คััญในการวางกรอบการดำ�ำ เนิิน งานภายใต้้แนวคิิดความรัับผิิดชอบที่่�เพิ่่ม� ขึ้้น� ของผู้้� ผลิิต(EPR)(NEA 2022) ต่่อไปด้้วย 3.4.6. ความร่่วมมืือระหว่่างประเทศ มลพิิษจากขยะพลาสติิกซึ่ง�่ มีีบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกเป็็น องค์์ประกอบสำ�ำ คััญนั้้น� ปััจจุุบัันได้้กลายเป็็นปััญหาใน ระดัับโลก(World Bank 2021) ด้้วยเหตุุนี้้�ความร่่วม มืือในระดัับภููมิิภาคและระดัับโลกจึึงเป็็นสิ่่ง� สำ�ำ คััญใน การจััดการขยะบรรจุุภััณฑ์์อย่่างยั่่ง� ยืืน โดยเครืือข่่าย สำ�ำ คััญในการขัับเคลื่่�อนการดำ�ำ เนิินงานในระดัับ นานาชาติิ ได้้แก่่ เครืือข่่ายข้้อตกลงจััดการพลาสติิก (Plastics Pact Network) ซึ่�่งทำ�ำ หน้้าที่่�เชื่่�อมการ ดำ�ำ เนิินงานในระดัับชาติิและระดัับภููมิิภาคของผู้้�มีีส่่วน ได้้ส่่วนเสีียต่่าง ๆ ทั้้ง� ภาคเอกชน ภาครััฐ องค์์กรไม่่ แสวงหากำ�ำ ไร และภาคประชาชน เพื่่อ� บรรเทาปััญหา ขยะและมลพิิษและเพื่่�อสนัับสนุุนระบบเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนสำ�ำ หรัับพลาสติิก ส่่วนการขัับเคลื่่�อนการ ดำ�ำ เนิินการต่่าง ๆ นั้้น� กระทำ�ำ ผ่่านเครืือข่่ายข้้อตกลง จััดการพลาสติิก(Plastics Pact) ในระดัับประเทศ และในระดัับภููมิิภาค เช่่น ภููมิิภาคยุุโรป และภููมิิภาค ออสเตรเลีีย นิิวซีีแลนด์์ และประเทศหมู่่�เกาะแปซิิฟิิก (Australia, New Zealand and the Pacific Island Nations: ANZPAC) โดยมีีสมาชิิกกว่่า 1,000 รายทั่่ว� โลกทั้้ง� จากภาคธุุรกิิจ ภาครััฐ และหน่่วยงานอื่่�นๆ ซึ่ง�่ เครืือข่่ายข้้อตกลงจััดการพลาสติิกในแต่่ละพื้้น� ที่่จ� ะมีี การดำ�ำ เนิินงานด้้านการจััดการขยะพลาสติิกอย่่าง ยั่่ง� ยืืนโดยขัับเคลื่่�อนผ่่านความร่่วมมืือกัับภาคส่่วน ต่่าง ๆ และเป็็นตััวกลางในการแลกเปลี่่ย� นและเรีียนรู้้� ระหว่่างองค์์กรและระหว่่างสมาชิิกเครืือข่่าย ทั้้ง� นี้้�การ ดำ�ำ เนิินงานเป็็นไปตามความสมััครใจของสมาชิิกเครืือ ข่่าย นอกจากนี้้� การกำ�ำ หนดคำ�ำ มั่่น� สััญญาในระดัับโลก (Global Commitment) ซึ่ง�่ ขัับเคลื่่อ� นโดยมููลนิิธิิ EMF ร่่วมกัับโครงการสิ่่�งแวดล้้อมแห่่งสหประชาชาติิ (UNEP) นั้้น� เป็็นหมุุดหมายหลัักในการดำ�ำ เนิินงาน เพื่่อ� ลดมลพิิษจากพลาสติิกและดำ�ำ เนิินงานด้้านระบบ เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนสำ�ำ หรัับพลาสติิกในระดัับโลก โดย บริิษััทและองค์์กรต่่าง ๆ กว่่า 500 องค์์กรได้้ร่่วมลง นามให้้คำ�ำ มั่่น� สััญญาในการสนัับสนุุนระบบเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนสำ�ำ หรัับพลาสติิกโดยการปรัับเปลี่่ย� นวิิธีีการ ผลิิต การใช้้งาน และการนำำ�ผลิิตภััณฑ์์พลาสติิกกลัับ มาใช้้ซ้ำ��ำ เพื่่อ� ให้้เป็็นไปตามหลัักการ 3 ประการของ การหมุุนเวีียนวััสดุุพลาสติิก คืือ การกำ�ำ จััดพลาสติิกที่่� ไม่่จำ�ำ เป็็น(Eliminate) การสร้้างนวััตกรรม(Innovate) เพื่่�อให้้ผลิิตภััณฑ์์พลาสติิกที่่จ� ำ�ำ เป็็นสามารถนำำ�ไปใช้้ ซ้ำ��ำ รีีไซเคิิล หรืือย่่อยสลายได้้ และการหมุุนเวีียน (Circulate) ผลิิตภััณฑ์์พลาสติิกทุุกชนิิดในระบบ เศรษฐกิิจเพื่่�อไม่่ให้้มีีขยะพลาสติิกที่่ส� ร้้างผลเสีียต่่อ สิ่่ง� แวดล้้อม(UNEP 2022) ทั้้ง� นี้้�ได้้มีีการกำ�ำ หนดเป้้า หมายไว้้สำ�ำ หรัับปีี 2025 หลายประการ เพื่่�อขัับเคลื่่�อนการจััดการขยะพลาสติิกในลัักษณะที่่� สอดคล้้องกัับระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในระดัับโลก ประเทศสมาชิิกองค์์การสหประชาชาติิได้้บรรลุุความ ตกลงร่่วมกัันให้้มีีการจััดทำ�ำ ข้้อตกลงในระดัับสนธิิ สัั ญ ญ า ด้้ า น ม ลพิิ ษ พ ล า สติิ กที่่� มีี ผลผููกพัั นต า ม กฎหมาย(Legally Binding UN Treaty) ให้้แล้้วเสร็็จ ภายในปีี 2024 โดยในร่่างข้้อมติิ(Draft Resolution) ด้้านการกำ�ำ จััดมลพิิษพลาสติิก(End Plastic Pollution) ได้้มีีการกล่่าวถึึงแนวคิิดเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนเพื่่�อสนัับสนุุนการผลิิตและการบริิโภค พลาสติิกอย่่างยั่่ง� ยืืน 18 ซึ่�่งแนวทางการดำ�ำ เนิินงานนี้้� สอดคล้้องกัับสหภาพยุุโรปซึ่ง�่ ได้้ออกระเบีียบการลด 18 United Nations Environment Assembly of the United Nations Environment Programme, Fifth Session(22-26 February 2021 and 28 February – 2 March 2022). Draft Resolution,“End plastic pollution: Towards an internationally legally binding instrument.” 34 กรณีีศึึกษาบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก

การใช้้พลาสติิกแบบใช้้ครั้้ง� เดีียวทิ้้�ง 19 เพื่่�อจััดการ ปััญหาขยะพลาสติิกในประเทศสมาชิิกผ่่านมาตรการ ห้้ามใช้้พลาสติิกแบบครั้้ง� เดีียวทิ้้ง� 10 ชนิิด การลด การบริิโภคบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกใส่่อาหารและเครื่่�อง ดื่่ม� โดยห้้ามแจกฟรีีหรืือใช้้บรรจุุภััณฑ์์แบบใช้้ซ้ำ��ำ การ กำ�ำ หนดเป้้าหมายการเก็็บรวบรวมบรรจุุภััณฑ์์ ประเภทขวดเครื่่อ� งดื่่ม� ที่่ท� ำ�ำ จากพลาสติิกให้้ได้้ร้้อยละ 77 โดยน้ำ�ำ�หนัักภายในปีี 2025 ควบคููไปกัับการนำำ� หลัักการ EPR ไปใช้้กัับพลาสติิกเป้้าหมาย และการ เพิ่่ม� สััดส่่วนพลาสติิกรีีไซเคิิลในบรรจุุภััณฑ์์ การดำ�ำ เนิินงานด้้านบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกในระดัับ อาเซีียนอยู่่�ภายใต้้การดำ�ำ เนิินงานในแผนปฏิิบััติิการ อาเซีียนด้้านการต่่อต้้านขยะในทะเล(ASEAN Regional Action Plan for Combating Marine Debris in the ASEAN Member States(2021 – 2025))(ASEAN Secretariat 2021) แผนปฏิิบััติิการ นี้้�เน้้นการจััดการขยะพลาสติิกจากแหล่่งกำ�ำ เนิิดภาค พื้้น� ดิิน(Land-Based Sources) ซึ่ง�่ เป็็นที่่ม� าของขยะ พลาสติิกในทะเลราวร้้อยละ 80 โดยวางกรอบการ จััดการที่่�ครอบคลุุมตลอดวงจรคุุณค่่าของขยะ พลาสติิกตามแนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน โดยเริ่่ม� ตั้้ง� แต่่การลดปริิมาณวััสดุุที่่�นำำ�เข้้าสู่่�ระบบ เพิ่่�ม ศัักยภาพในการจััดเก็็บขยะพลาสติิกและลดการรั่่ว� ไหลออกสู่่�สิ่่�งแวดล้้อม และการสร้้างคุุณค่่าผ่่าน การนำำ�ขยะกลัับไปใช้้งานในรููปแบบต่่าง ๆ โดยใน แผนปฏิิบััติิการยัังได้้กำ�ำ หนดแนวปฏิิบััติิร่่วมกััน 14 แนวทาง ภายใต้้กรอบปฏิิบััติิการ(Framework of Action) 4 ประการ ซึ่�่งครอบคลุุมตั้้ง� แต่่การออก นโยบายและการวางแผน การสนัับสนุุนการวิิจััยและ พััฒนาศัักยภาพ การร่่วมมืือกัับภาคเอกชน และการ สร้้างความตระหนัักรู้้� การให้้ความรู้้� และการขยายผล 19 Directive(EU) 2019/904 of the European Parliament and of the Council of 5 June 2019 on the reduction of the impact of certain plastic products on the environment. อย่่างไรก็็ตามการดำ�ำ เนิินงานในระดัับอาเซีียนยััง อาศััยความสมััครใจของประเทศสมาชิิกและภาคส่่วน ต่่าง ๆ เป็็นหลััก 3.5. การจััดการขยะบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกใน ประเทศไทย สำ�ำ หรัับการจััดการขยะบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกใน ประเทศไทยนั้้น� มีีการดำ�ำ เนิินงานจากทั้้ง� ภาครััฐและ ภาคเอกชน โดยกรอบใหญ่่ในระดัับประเทศของไทย ได้้แก่่กรอบแนวคิิดเศรษฐกิิจชีีวภาพ เศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน และเศรษฐกิิจสีีเขีียว(BCG Economy) ซึ่ง�่ หน่่วยงานภาครััฐได้้รัับมอบหมายให้้ดำ�ำ เนิินงานภาย ใต้้กรอบแนวคิิดนี้้� สำ�ำ หรัับการจััดการขยะนั้้น� ถููก กำ�ำ หนดให้้เป็็นวาระแห่่งชาติิตั้้ง� แต่่ปีี 2557 โดยมีีการ จัั ด ก า ร ข ย ะ พ ล า สติิ ก ภ า ย ใ ต้้ แ น ว คิิ ด เ ศ ร ษ ฐ กิิ จ หมุุนเวีียนเป็็นองค์์ประกอบสำ�ำ คััญ และได้้มีีการจััดตั้้ง� คณะอนุุกรรมการบริิหารจััดการขยะพลาสติิกขึ้้น� ภาย ใต้้คณะกรรมการสิ่่ง� แวดล้้อมแห่่งชาติิเพื่่อ� ขัับเคลื่่�อน การจััดการขยะพลาสติิกให้้เกิิดเป็็นรููปธรรม โดยมีี ปลััดกระทรวงทรััพยากรธรรมชาติิและสิ่่ง� แวดล้้อม เป็็นประธานคณะอนุุกรรมการฯ และมีีหน่่วยงานภาค รััฐและภาคเอกชนร่่วมเป็็นอนุุกรรมการด้้วย พร้้อม กัันนั้้น� ก็็มีีการจััดตั้้ง� คณะทำ�ำ งานในด้้านการพััฒนา กลไกการจััดการพลาสติิก ด้้านการส่่งเสริิมและ รณรงค์์ประชาสััมพัันธ์์ และด้้านการพััฒนาและใช้้ ประโยชน์์จากขยะพลาสติิกขึ้้น� ภายใต้้คณะอนุุกรรม การฯดัังกล่่าว เพื่่�อให้้เกิิดการปฏิิบััติิอย่่างเป็็นขั้้น� เป็็นตอนและเพื่่�อ ให้้เกิิดผลอย่่างเป็็นรููปธรรม กรมควบคุุมมลพิิษ(คพ.) ได้้จััดทำ�ำ แผนที่่น� ำำ�ทาง(Roadmap) การจััดการขยะ พลาสติิก พ.ศ. 2561 – 2573 โดยกำ�ำ หนดวิิสััยทััศน์์ อย่่างชััดเจนว่่ามุ่่�งให้้ประเทศไทย“ก้้าวสู่่�การจััดการ พลาสติิกที่่�ยั่่ง� ยืืน ด้้วยเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน” และ การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 35

กำ�ำ หนดจุุดมุ่่�งหมายในการลดและเลิิกใช้้พลาสติิกเป้้า หมายซึ่ง�่ รวมถึึงบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกภายในปีี 2565 รวมถึึงกำ�ำ หนดให้้มีีการนำำ�ขยะพลาสติิกเป้้าหมายก ลัับมาใช้้ประโยชน์์ในระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนให้้ได้้ ทั้้ง� หมดภายในปีี 2570 และเพื่่อ� ขัับเคลื่่อ� นการดำ�ำ เนิิน งานในด้้านนี้้� คพ. ได้้จััดทำ�ำ แผนปฏิิบััติิการด้้านการ จััดการขยะพลาสติิกในระยะต่่าง ๆ ให้้เกิิดการดำ�ำ เนิิน งานที่่�สอดคล้้องกัับเป้้าหมายที่่�กำ�ำ หนดไว้้ภายใต้้ แผนที่่น� ำำ�ทาง ในการดำ�ำ เนิินงานด้้านการจััดการขยะพลาสติิกใน ประเทศไทย นอกจากหลัักแนวคิิดเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนซึ่ง�่ เป็็นเป้้าหมายหลัักของการจััดการขยะ พลาสติิกตามแผนที่่�นำำ�ทางแล้้วยัังมีีหลัักแนวคิิด สำ�ำ คััญอื่่�น ๆ ได้้แก่่ การจััดการพลาสติิกตลอดวงจร ชีีวิิตผลิิตภััณฑ์์ หลัักการมีีส่่วนร่่วมจากภาครััฐ ภาค เอกชน และหลัักการขยายความมีีส่่วนร่่วมของผู้้�ผลิิต (EPR) ซึ่�่งสอดคล้้องกัับแนวทางการดำ�ำ เนิินงานใน ต่่างประเทศ นอกจากนี้้�การดำ�ำ เนิินงานของ ประเทศไทยยัังสอดคล้้องกัับประกาศ Bangkok 3R Declaration Towards Prevention of Plastic Waste Pollution through 3R and Circular Economy และ ประกาศ Bangkok Declaration on Combating Marine Debris in ASEAN Region ตลอดจนแผน ปฏิิบััติิการอาเซีียนด้้านการต่่อต้้านขยะพลาสติิกใน ทะเล ซึ่ง�่ มาตรการที่่ป� ระเทศไทยใช้้ในการจััดการขยะ พลาสติิกตามเป้้าหมายในแผนที่่น� ำำ�ทาง ได้้แก่่ การลด การเกิิดขยะพลาสติิก ณ แหล่่งกำ�ำ เนิิด การลดและเลิิก ใช้้พลาสติิก ณ ขั้้น� ตอนการบริิโภค และการจััดการ ขยะพลาสติิกหลัังการบริิโภค โดยมาตรการของไทย นั้้น� รวมถึึงการยกเลิิกการใช้้พลาสติิกกลุ่่�มเป้้าหมาย เช่่น การใช้้พลาสติิกหุ้้�มฝาขวด(Cap Seal) และ ไมโครบีีด(Micro-Bead) รวมถึึงการรณรงค์์ให้้ลด ละ เลิิก ใช้้พลาสติิกแบบใช้้ครั้้ง� เดีียวทิ้้�งโดยเฉพาะถุุง พลาสติิกตั้้ง� แต่่ปีี 2563 และคณะรััฐมนตรีีได้้มีีมติิเห็็น ชอบในปีี 2565 ให้้เลิิกใช้้พลาสติิกแบบใช้้ครั้้ง� เดีียวทิ้้ง� 4 ชนิิด ซึ่ง�่ มีีบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก 3 ชนิิด 20 และหลอด พลาสติิก การดำ�ำ เนิินงานด้้านขยะบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกใน ประเทศไทยในช่่วงแรกของแผนที่่น� ำำ�ทางนั้้น� เกิิดขึ้้น� โดยอาศััยความร่่วมมืือผ่่านความสมััครใจของภาค ส่่วนต่่าง ๆ เป็็นหลััก โดยไทยไม่่มีีกฎหมายหลัักและ ระเบีียบข้้อบัังคัับที่่ร� องรัับการจััดการบรรจุุภััณฑ์์อย่่าง ครบวงจรและส่่งเสริิมเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในการ จััดการขยะพลาสติิก มีีเพีียงกฎหมายด้้านการจััดการ ขยะทั่่ว� ไปซึ่ง�่ กำ�ำ หนดให้้องค์์กรปกครองส่่วนท้้องถิ่่น� (อปท.) มีีหน้้าที่่ค� วามรัับผิิดชอบในการเก็็บ ขน และ กำ�ำ จััดขยะ และมีีประกาศกระทรวงมหาดไทย ปีี 2560 ซึ่ง�่ ระบุุให้้ อปท. มีีหน้้าที่่ใ� นการจััดระบบและส่่งเสริิม ประชาชนให้้แยกขยะ ส่่วนหน้้าที่่ข� องประชาชนจะ ระบุุไว้้ในกฎหมายลำ�ำ ดัับรองของกฎหมายกระทรวง สาธารณสุุข โดยให้้ประชาชนในฐานะ“ผู้้�ก่่อให้้เกิิด มููลฝอย” มีีหน้้าที่่ใ� ห้้ต้้องคััดแยกขยะ มีีกฎหมายลำ�ำ ดัับ รองที่่ส� ่่งเสริิมการจััดซื้้อ� จััดจ้้างสีีเขีียว มีีมาตรการห้้าม นำำ�เข้้าขยะบางประเภท เช่่น ขยะอิิเล็็กทรอนิิกส์์และ ขยะเทศบาล จากข้้อมููลในปีี 2566 เห็็นได้้ว่่า ไทยยัังขาดกฎหมาย ส่่งเสริิมเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ขาดการกำ�ำ หนดหลัักการ EPR ในตััวบทกฎหมายเพื่่อ� ให้้ผู้้�ผลิิตรัับผิิดชอบการ เก็็บซากบรรจุุภััณฑ์์ โดยกฎหมายด้้านบรรจุุภััณฑ์์ใน ประเทศไทยเน้้นการคุ้้�มครองสุุขภาพและความ ปลอดภััยของผู้้�บริิโภคมากกว่่าการอำ�ำ นวยความ สะดวกในการหมุุนเวีียนทรััพยากร นอกจากนี้้�ยัังไม่่มีี การหลัักการมััดจำ�ำ คืืนเงิินบรรจุุภััณฑ์์ในกฎหมายไทย ไม่่มีีมาตรการทางกฎหมายที่่�ควบคุุมพลาสติิกที่่�ใช้้ 20 บรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก 3 ชนิิด ได้้แก่่ ถุุงพลาสติิกแบบบางน้้อย กว่่า 36 ไมครอน กล่่องโฟมบรรจุุอาหาร แก้้วพลาสติิกแบบบางกว่่า 100 ไมครอน	 36 กรณีีศึึกษาบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก

ครั้้ง� เดีียวในขั้้น� การผลิิตและจำ�ำ หน่่าย และไม่่มีีการ กำ�ำ หนดเป้้าหมายสััดส่่วนรีีไซเคิิลในบรรจุุภััณฑ์์ (ตารางที่่� 3.1) อย่่างไรก็็ตามในปีี 2565 หน่่วยงานที่่� เกี่่ย� วข้้องได้้เริ่่ม� ศึึกษาและวางแผนการขัับเคลื่่อ� นผ่่าน ตััวบทกฎหมายเฉพาะทาง ดัังเช่่น คพ. ได้้เริ่่ม� ดำ�ำ เนิิน การเพื่่อ� จััดทำ�ำ กฎหมายว่่าด้้วยการส่่งเสริิมเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนในการจััดการขยะบรรจุุภััณฑ์์โดยมีีแนวคิิด การจััดการขยะตลอดวััฏจัักรชีีวิิตผลิิตภััณฑ์์และมีีการ กำ�ำ หนดหน้้าที่่ข� องผู้้เ� กี่่ย� วข้้อง นอกเหนืือจากประเด็็นของการจััดการขยะแล้้วหน่่วย งานภาครััฐในประเทศไทยบางหน่่วยงานยัังได้้มีีการ ออกมาตรการเพื่่�อจููงใจให้้เกิิดรููปแบบธุุรกิิจที่่� สอดคล้้องกัับเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ในด้้านการจััดการ ในระดัับองค์์กรนั้้น� สำ�ำ นัักงานมาตรฐานอุุตสาหกรรม (สมอ.) ได้้จััดทำ�ำ มาตรฐานระบบการจััดการเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนสำ�ำ หรัับใช้้ภายในองค์์กร 21 และได้้เริ่่ม� ดำ�ำ เนิิน งานด้้านการจััดทำ�ำ มาตรฐานผลิิตภััณฑ์์ที่่ส� อดคล้้อง กัับแนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน นอกจากนี้้� สมอ. ยัังมีี การดำ�ำ เนิินการร่่วมกัับกระทรวงสาธารณสุุขให้้เกิิด การแก้้กฎหมายเพื่่อ� ให้้นำำ�พลาสติิกรีีไซเคิิลมาใช้้เป็็น ส่่วนประกอบของบรรจุุภััณฑ์์อาหารได้้ 22 ในส่่วนของ กรมส่่งเสริิมอุุตสาหกรรม(กสอ.) ได้้มีีการดำ�ำ เนิินงาน ร่่วมกัับภาคเอกชนและสถาบัันการศึึกษาในหลาก หลายมิิติิ รวมถึึงด้้านการพััฒนาผลิิตภััณฑ์์จากวััสดุุ เหลืือใช้้เพื่่�อทดแทนพลาสติิกแบบใช้้ครั้้ง� เดีียวทิ้้�ง (SUP) และส่่งเสริิมธุุรกิิจผ่่านหลากหลายช่่องทาง รวมถึึงการสนัับสนุุนเครื่่�องจัักร การร่่วมพััฒนา เทคโนโลยีี/ผลิิตภััณฑ์์ที่่เ� ป็็นที่่ต� ้้องการของตลาด โดย นอกเหนืือจากมาตรการต่่าง ๆ ที่่ก� ล่่าวมานั้้น� ไทยยััง มีีการส่่งเสริิมการลงทุุนในธุุรกิิจที่่�สอดคล้้องกัับ 21 มาตรฐานการตรวจสอบและรัับรองแห่่งชาติิ(มตช.) เลขที่่� 2-2562 ประกาศใช้้เมื่่�อ 20 ธัันวาคม 2562 22 ประกาศกระทรวงสาธารณสุุข(ฉบัับที่่� 435) พ.ศ. 2565 เรื่่�อง กำำ�หนดคุุณภาพหรืือมาตรฐานของภาชนะบรรจุุที่่ท� ำำ�จากพลาสติิก แนวคิิด BCG โดยกระทำ�ำ ผ่่านทั้้ง� มาตรการภาษีี(Tax Incentives) และมาตรการที่่ไ� ม่่ใช่่ภาษีี(Non-Tax Incentives) ในส่่วนของบรรจุุภััณฑ์์ได้้มีีการส่่งเสริิม กิิจการที่่น� ำำ�วััสดุุที่่ไ� ม่่ใช้้แล้้วกลัับมาใช้้ใหม่่ตามหลััก 3R เช่่น กิิจการผลิิตเยื่่อ� หรืือกระดาษรีีไซเคิิล กิิจการ เม็็ดพลาสติิก เป็็นต้้น นอกจากนี้้�ภาครััฐยัังมีีการให้้ ทุุนสนัับสนุุนแก่่ภาคเอกชน และหน่่วยงานอื่่น� ๆ เพื่่อ� พััฒนาผลิิตภััณฑ์์หรืือเพื่่อ� ดำ�ำ เนิินการต่่าง ๆ ที่่เ� อื้้อ� ให้้ เกิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน อย่่างไรก็็ตามการให้้ทุุนมััก พิิจารณาเป็็นรายโครงการ ทั้้ง� นี้้� นอกจากการดำ�ำ เนิินงานโดยภาครััฐและความ ร่่วมมืือระหว่่างภาครััฐและเอกชนแล้้ว ภาคเอกชน และภาคประชาสัังคมในประเทศไทยมีีการดำ�ำ เนิินงาน ด้้านการจััดการบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกด้้วยความริิเริ่่ม� ของตััวเองโดยมีีทั้้ง� ที่่เ� ป็็นความร่่วมมืือระหว่่างองค์์กร และเป็็นการดำ�ำ เนิินงานโดยองค์์กรเดีียว เช่่น PPP Plastics(Public Private Partnership for Sustainable Plastic and Waste Management) ซึ่ง�่ เป็็นความร่่วมมืือระหว่่างภาคเอกชน ภาครััฐ ภาค วิิชาการ และภาคประชาสัังคมในจัังหวััดระยอง ดำ�ำ เนิินงานจััดทำ�ำ แผนปฏิิบััติิการ พััฒนาต้้นแบบการ จััดการพลาสติิกแบบครบวรจร และดำ�ำ เนิินการด้้าน การขยายความรัับผิิดชอบของผู้้�ผลิิตร่่วมกัับ อปท. และหน่่วยงานระดัับจัังหวััดเพื่่อ� รวบรวมขยะพลาสติิก กลัับเข้้าสู่่�กระบวนการรีีไซเคิิล โดยเครืือข่่าย PPP Plastics ยัังได้้ร่่วมเป็็นภาคีีในการดำ�ำ เนิินโครงการ พััฒนาฉลากสิ่่ง� แวดล้้อมสำ�ำ หรัับผลิิตภััณฑ์์หมุุนเวีียน (ฉลาก Circular Mark) ซึ่ง�่ เป็็นโครงการวิิจััยที่่ศ� ููนย์์ เชี่่ย� วชาญเฉพาะทางด้้านกลยุุทธ์์ธุุรกิิจที่่เ� ป็็นมิิตรต่่อ สิ่่ง� แวดล้้อม(VGreen) มหาวิิทยาลััยเกษตรศาสตร์์ และมููลนิิธิิสถาบัันสิ่่ง� แวดล้้อมไทยร่่วมดำ�ำ เนิินงานกัับ การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 37

หน่่วยงานภาคีีทั้้ง� ภาคเอกชนและภาครััฐ 23 ในการ พััฒนาระบบประเมิินและรัับรองผลิิตภััณฑ์์หมุุนเวีียน (รััตนวรรณ มั่่ง� คั่่ง� 2565) นอกจากนี้้�ยัังมีีกลุ่่�ม APCT(Alliance for Plastic Circularity Thailand) ซึ่ง�่ เป็็นความร่่วมมืือระหว่่างผู้้� ผลิิตสิินค้้าอุุปโภคบริิโภครายใหญ่่ในประเทศ ซึ่ง�่ ได้้ ดำ�ำ เนิินโครงการต้้นแบบการจััดการขยะอย่่างยั่่ง� ยืืน มีีนโยบายและแนวทางการคััดแยกและจััดการขยะ โดยให้้ความสำ�ำ คััญกัับการดููแลผลิิตภััณฑ์์ บรรจุุภััณฑ์์ และขยะที่่เ� กิิดจากกระบวนการผลิิต และนำำ�ร่่องการ ทำ�ำ โมเดลการจััดการขยะแบบครบวงจรในพื้้�นที่่� ต้้นแบบ ในส่่วนขององค์์กรธุุรกิิจเพื่่อ� การจััดการอย่่าง ยั่่ง� ยืืน(Thailand Business Council for Sustainable Development: TBCSD) ซึ่ง�่ มีีสมาชิิกเป็็นธุุรกิิจและ องค์์กรชั้้น� นำำ�ของประเทศในหลายภาคส่่วนได้้กำ�ำ หนด ให้้เรื่่�องขยะพลาสติิกเป็็นวาระสำ�ำ คััญที่่�สมาชิิกควร ร่่วมมืือกัันขัับเคลื่่อ� น ส่่วนในด้้านการดำ�ำ เนิินงานโดย องค์์กรเดี่่�ยวๆ นั้้น� มีีทั้้ง� ในรููปแบบการพััฒนา นวััตกรรมลดขยะพลาสติิก ลดการใช้้พลาสติิกใน ผลิิตภััณฑ์์ เลืือกใช้้พลาสติิกชนิิดเดีียวกัันเพื่่อ� สะดวก ต่่อการรีีไซเคิิล พััฒนาผลิิตภััณฑ์์บรรจุุภััณฑ์์ทาง เลืือกเพื่่�อทดแทนผลิิตภััณฑ์์ที่่�ใช้้ครั้้ง� เดีียวทิ้้�ง นอกจากนี้้�ยัังมีีการดำ�ำ เนิินงานในสถาบัันการศึึกษา และในระดัับชุุมชนในการขัับเคลื่่�อนแนวคิิดการลด ขยะเป็็นศููนย์์(Zero waste) โดยใช้้มาตรการที่่ห� ลาก หลายเพื่่�อกำ�ำ จััดขยะให้้หมดไป อย่่างไรก็็ตามการ ดำ�ำ เนิินงานในประเทศไทยที่่�ผ่่านมา มัักเกิิดขึ้้�นใน ลัักษณะโครงการจึึงมีีขอบเขตการดำ�ำ เนิินงานที่่�ยััง จำ�ำ กััดในวงแคบ ถึึงแม้้ว่่าภาครััฐ ภาคเอกชน และสถาบัันการศึึกษาจะ 23 หน่่วยงานภาคีี ได้้แก่่ กระทรวงอุุตสาหกรรม สภาอุุตสาหกรรม แห่่งประเทศไทย PPP Plastics โครงการได้้รัับทุุนสนัับสนุุนจาก หน่่วยบริิหารและจััดการทุุนด้้านการเพิ่่ม� ความสามารถในการ แข่่งขัันของประเทศ(บพข.) ด้้านเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน	 มีีการดำ�ำ เนิินงานด้้านการจััดการขยะอย่่างยั่่ง� ยืืนมาก ขึ้้น� เรื่่อ� ย ๆ แต่่ในทางปฏิิบััติิแล้้ว กลไกสำ�ำ คััญในการ รวบรวมและคััดแยกขยะบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกใน ประเทศไทย ยัังคงเป็็นภาคเศรษฐกิิจนอกระบบ (Informal Sector) โดยพลาสติิกที่่ผ� ่่านการบริิโภค แล้้วส่่วนใหญ่่จะถููกจััดเก็็บโดยภาคส่่วนนี้้�(World Bank 2021) โดยจะมีีรถซาเล้้งไปรัับซื้้อ� ของเหลืือทิ้้ง� ที่่ย� ัังมีีมููลค่่าจากแหล่่งกำ�ำ เนิิดขยะเพื่่อ� นำำ�ไปขายต่่อยััง ร้้านรัับซื้้�อ และร้้านรัับซื้้�อจะขายต่่อไปยัังโรงงาน รีีไซเคิิลต่่อไป 24 การดำ�ำ เนิินงานในลัักษณะนี้้�นอกจาก จะช่่วยให้้เกิิดการหมุุนเวีียนวััสดุุแล้้วยัังช่่วยภาครััฐ ประหยััดงบประมาณในการจััดการขยะได้้มาก เฉพาะ ในเขตกรุุงเทพมหานครนั้้น� คาดการณ์์ว่่าการดำ�ำ เนิิน ง า น โ ด ย ภ า ค ส่่ ว นน อ ก ร ะ บบนี้้� ช่่ ว ย ป ร ะ หยัั ด ง บ ประมาณภาครััฐได้้สููงถึึงร้้อยละ 8.3 ของงบประมาณ ในการจััดการขยะต่่อปีี(UNESCAP 2018) อย่่างไร ก็็ตามคนเก็็บขยะ รถซาเล้้ง และผู้้ป� ระกอบการราย ย่่อยในภาคเศรษฐกิิจนอกระบบของไทยยัังคงขาด ความคุ้้�มครองทางกฎหมายและมัักต้้องเผชิิญกัับ ความเสี่่�ยงในการทำ�ำ งานทั้้ง� ในด้้านสุุขภาพส่่วนตััว และในด้้านความมั่่น� คงในการทำ�ำ งาน นอกจากนี้้� การ ดำ�ำ เนิินงานในภาคส่่วนนี้้� ยัังช่่วยเพีียงในแง่่ของการ จััดการพลาสติิกที่่�คุ้้�มค่่าต่่อการรีีไซเคิิลเป็็นหลััก เนื่่�องจากพลาสติิกเหล่่านี้้�มีีราคารัับซื้้�อสููงกว่่า ซึ่�่ง หมายความว่่ากลไกนี้้�จึึงไม่่สามารถนำำ�มาจััดการ พลาสติิกที่่ม� ีีราคารัับซื้้�อน้้อยหรืือไม่่มีีราคารัับซื้้�อได้้ (World Bank 2021) ถึึงแม้้ว่่าจะมีีการกำ�ำ หนดนโยบายในส่่วนของขยะ พลาสติิกและมีีการดำ�ำ เนิินงานทั้้ง� ในระดัับหน่่วยงาน ระดัับท้้องถิ่่น� และในระดัับประเทศ และยัังมีีภาค เศรษฐกิิจนอกระบบที่่�ช่่วยให้้เกิิดการหมุุนเวีียน ทรััพยากร แต่่การดำ�ำ เนิินงานเหล่่านี้้�ยัังคงนัับเป็็น 24 ร้้านรัับซื้้�อมีีทั้้ง� ร้้านที่่จ� ดทะเบีียนเป็็นนิิติิบุุคคลกัับกรมธุุรกิิจการ ค้้าและที่่ไ� ม่่ได้้จดทะเบีียน(ข้้อมููลจากการสััมภาษณ์์) 38 กรณีีศึึกษาบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก

สััดส่่วนที่่�น้้อยมากเมื่่�อเทีียบกัับการผลิิตและการ บริิโภคบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกในประเทศซึ่ง�่ ส่่วนใหญ่่ยััง คงเป็็นในลัักษณะของเศรษฐกิิจเส้้นตรง ข้้อมููลจาก การสััมภาษณ์์หน่่วยงานภาครััฐและภาคเอกชนพบว่่า ถึึงแม้้ว่่าประเทศไทยจะมีีนโยบายส่่งเสริิมการคััดแยก ขยะจากต้้นทาง แต่่ในทางปฏิิบััติิกลัับมีีการแยกขยะ อยู่่�น้้อยด้้วยเหตุุผลหลายประการซึ่�่งรวมถึึงการ กำ�ำ หนดหน้้าที่่�ให้้ อปท. ดำ�ำ เนิินงานแต่่ยัังขาดงบ ประมาณสนัับสนุุน การขาดการถ่่ายทอดองค์์ความรู้้� ด้้านการจััดการขยะที่่เ� หมาะสมให้้แก่่ครััวเรืือน การ ขาดความต่่อเนื่่�องของการดำ�ำ เนิินการ รวมถึึงการ บัังคัับใช้้กฎหมายที่่ย� ัังเป็็นในลัักษณะผ่่อนปรนทำ�ำ ให้้ ผู้้�ทำ�ำ ผิิดไม่่ถููกลงโทษตามที่่�กำ�ำ หนด และการขาด โครงสร้้างพื้้น� ฐานที่่จ� ำ�ำ เป็็นเพื่่อ� สนัับสนุุนการคััดแยก รวบรวม และจััดการขยะอย่่างยั่่ง� ยืืน ทุุกปััจจััยเหล่่านี้้� ล้้วนเป็็นอุุปสรรคสำ�ำ คััญต่่อการขัับเคลื่่�อนระบบ เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน นอกจากนี้้� ในส่่วนของ อุุตสาหกรรมรีีไซเคิิลก็็ยัังคงประสบปััญหาราคาวััสดุุ รีีไซเคิิลตกต่ำ��ำ ซึ่�่งไม่่สร้้างแรงจููงใจให้้แก่่ครััวเรืือนใน การคััดแยกขยะที่่ย� ัังสามารถนำำ�มาผลิิตเพื่่�อใช้้ซ้ำ��ำ ได้้ และส่่งผลต่่อกำ�ำ ไรของผู้้�ประกอบการรัับซื้้�อขยะ รีีไซเคิิล ประเด็็นปััญหาอีีกประการหนึ่�่งคืือการ จััดการขยะนั้้น� ยัังมีีหลายหน่่วยงานเข้้ามาเกี่่ย� วข้้อง โดยที่่ไ� ม่่มีีหน่่วยงานกลางที่่เ� ป็็นผู้้ป� ระสานงาน ซึ่ง�่ ส่่ง ผลให้้เกิิดความสัับสนกัับผู้้�ดำ�ำ เนิินงานว่่าควรประสาน งานกัับหน่่วยงานใด และประเด็็นสำ�ำ คััญอีีกประการ คืือการขาดการสร้้างอุุปสงค์์(Demand) ต่่อผลิิตภััณฑ์์ ที่่ผ� ลิิตบนฐานแนวคิิดของเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน หรืือ อุุปสงค์์ต่่อบริิการจากองค์์กรที่่�ดำ�ำ เนิินการบนฐาน แนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนซึ่�่งเครื่่�องมืือสำ�ำ คััญที่่� สนัับสนุุนการดำ�ำ เนิินงานในส่่วนนี้้�ได้้แก่่การกำ�ำ หนด สััดส่่วนวััสดุุรีีไซเคิิล(Recycle Content) ในผลิิตภััณฑ์์ การกำ�ำ หนดระเบีียบการจััดซื้้�อจััดจ้้างของภาครััฐให้้ เอื้้�อต่่อการส่่งเสริิมเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน การจััดทำ�ำ มาตรฐานผลิิตภััณฑ์์และมาตรฐานองค์์กรที่่�ดำ�ำ เนิิน งานบนฐานเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนล้้วนมีีส่่วนช่่วยในการ สร้้างความรัับรู้้ข� องผู้้�บริิโภค และการสร้้างความแตก ต่่างของผลิิตภััณฑ์์และองค์์กรที่่ด� ำ�ำ เนิินงานในด้้านนี้้� สำ�ำ หรัับผู้้�บริิโภคปััจจััยที่่ส� ำ�ำ คััญอีีกประการหนึ่�่งคืือการ อำ�ำ นวยความสะดวกในการลดและแยกขยะบรรจุุ ภััณฑ์์พลาสติิก นอกจากนี้้�แล้้วการสร้้างความ ตระหนัักรู้้ใ� ห้้แก่่ผู้้ป� ระกอบการและผู้้�บริิโภคในไทยก็็ ยัังคงไม่่แพร่่หลายเท่่าที่่ค� วร ซึ่�่งสิ่่ง� เหล่่านี้้�ล้้วนเป็็น อุุปสรรคสำ�ำ คััญต่่อการจููงใจให้้เกิิดการเปลี่่ย� นผ่่านจาก เศรษฐกิิจเส้้นตรงไปสู่่�เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน 3.6. ช่่องว่่างทางแรงจููงใจของประเทศไทย การจััดการขยะบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกตามแนวคิิด เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนควรจะตั้้ง� อยู่่�บนฐานของการ จัั ด ก า ร อ ย่่ า ง ค ร บถ้้ ว นตล อ ด วัั ฏจัั ก ร ชีี วิิ ต ข อ ง ผลิิตภััณฑ์์ซึ่�่งหมายความว่่าผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีียที่่� เกี่่�ยวข้้องในกระบวนการนั้้น� จะมีีตั้้ง� แต่่ผู้้อ� อกแบบ ผลิิตภััณฑ์์ ผู้้�ผลิิต ผู้้�จััดจำ�ำ หน่่าย ไปจนถึึงผู้้�บริิโภค ซึ่ง�่ แนวทางในการดำ�ำ เนิินงานจะเป็็นไปตามหลัักลำ�ำ ดัับ ขั้้น� ของการจััดการขยะ ทั้้ง� นี้้�ตามแนวคิิดนี้้�มาตรการ ที่่ค� วรให้้ความสำ�ำ คััญเป็็นลำ�ำ ดัับต้้น ๆ ได้้แก่่ การส่่ง เสริิมให้้เกิิดการป้้องกัันมิิให้้เกิิดขยะตั้้ง� แต่่ต้้น (Prevention) ส่่งเสริิมให้้เกิิดขยะให้้น้้อยที่่ส� ุุด(Waste Minimization) และหากมีีขยะเกิิดขึ้้น� ก็็ควรส่่งเสริิมให้้ เกิิดการใช้้ซ้ำ��ำ(Reuse) และการรีีไซเคิิล(Recycle) สำ�ำ หรัับชิ้้น� ส่่วนที่่ร� ีีไซเคิิลไม่่ได้้ควรนำำ�ไปแปรรููปเป็็น พลัังงานหรืือนำำ�กลัับมาใช้้ใหม่่ในรููปแบบอื่่�น(Other Recovery) ส่่วนที่่เ� หลืือจากการแปรรููปเป็็นพลัังงาน (เช่่น ขี้้เ� ถ้้า) จึึงค่่อยนำำ�ไปกำ�ำ จััด(เช่่น ฝัังกลบ) อย่่าง เหมาะสมโดยการฝัังกลบหรืือด้้วยวิิธีีอื่่�น(Landfill และ Controlled Disposal) การดำ�ำ เนิินงานตามขั้้น� ตอนเหล่่านี้้�จะเอื้้�ออำ�ำ นวยให้้เกิิดการใช้้ทรััพยากร อย่่างคุ้้�มค่่าผ่่านการหมุุนเวีียนวััสดุุในระบบเศรษฐกิิจ และลดการใช้้วััสดุุใหม่่ส่่งผลให้้เกิิดระบบเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนสำ�ำ หรัับวััสดุุเทคนิิคได้้ การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 39

การดำ�ำ เนิินงานเพื่่�อให้้มีีการจััดการบรรจุุภััณฑ์์ พลาสติิกตามแนวคิิดลำ�ำ ดัับขั้้น� ของการจััดการขยะนั้้น� ต้้องอาศััยการเปลี่่ย� นแปลงในเชิิงระบบที่่ค� รอบคลุุมผู้้� มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีียตลอดวััฏจัักรชีีวิิตของผลิิตภััณฑ์์ ดััง นั้้น� รููปแบบโครงสร้้างทางสถาบัันที่่เ� หมาะสมจึึงเป็็นสิ่่ง� จำ�ำ เป็็นเพื่่�อสร้้างแรงจููงใจให้้แก่่ผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีีย ทั้้ง� หมดอย่่างถููกต้้อง และทำ�ำ ให้้เกิิดการจััดการขยะ อย่่างยั่่ง� ยืืน ทั้้ง� นี้้� จากกรณีีศึึกษาการดำ�ำ เนิินงานใน ต่่างประเทศพบว่่าปััจจััยสำ�ำ คััญที่่น� ำำ�ไปสู่่�การขัับเคลื่่อ� น งานทางด้้านนี้้�ประกอบด้้วยปััจจััยต่่อไปนี้้�: (1) การกำ�ำ หนดบทบาทหน้้าที่่ใ� นการจััดการ ขยะผ่่านตััวบทกฎหมายหรืือมาตรการอื่่�นๆ โดยเฉพาะหน้้าที่่ข� องผู้้�บริิโภคในการลดและ คััดแยกขยะ และหน้้าที่่ข� องผู้้�ผลิิตผ่่านการนำำ� แนวคิิดความรัับผิิดชอบที่่�เพิ่่ม� ขึ้้น� ของผู้้�ผลิิต (EPR) เพื่่�อให้้ผู้้�ผลิิตเข้้ามารัับผิิดชอบการ จััดการขยะพลาสติิกที่่�เกิิดขึ้้�นจนนำำ�ไปสู่่�การ จััดการตลอดวััฏจัักรชีีวิิตผลิิตภััณฑ์์ (2) การลดการใช้้วััสดุุในการผลิิตบรรจุุภััณฑ์์ ตั้้ง� แต่่ต้้นทางโดยการออกข้้อห้้ามใช้้พลาสติิก บางประเภท เช่่น พลาสติิกที่่ใ� ช้้ครั้้ง� เดีียวทิ้้ง� ห้้ามใช้้ถุุงพลาสติิกขนาดบาง หรืือจำ�ำ กััดการ ผลิิต การจำ�ำ หน่่าย และการนำำ�เข้้า (3) การสร้้างตลาดสำ�ำ หรัับวััสดุุรีีไซเคิิลโดยสร้้าง อุุปสงค์์ผ่่านการออกกฎหมาย/ระเบีียบการจััด ซื้้อ� จััดจ้้างที่่เ� ป็็นมิิตรต่่อสิ่่ง� แวดล้้อม หรืือ กำ�ำ หนดเป้้าหมายสััดส่่วนพลาสติิกรีีไซเคิิลใน บรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก (4) การจููงใจด้้วยมาตรการทางภาษีีเพื่่อ� ให้้ผู้้� ผลิิตหรืือผู้้�บริิโภคมีีพฤติิกรรมที่่เ� ป็็นมิิตรต่่อ สิ่่ง� แวดล้้อม เช่่น การยกเว้้นภาษีีแก่่ธุุรกิิจ รีีไซเคิิล การเรีียกเก็็บภาษีีสำ�ำ หรัับบรรจุุภััณฑ์์ พลาสติิกที่่ม� ีีสััดส่่วนพลาสติิกรีีไซเคิิลน้้อยกว่่า กำ�ำ หนด (5) จููงใจให้้เกิิดการคิิดค้้นนวััตกรรมใหม่่ ๆ เพื่่อ� ลดปริิมาณขยะพลาสติิกผ่่านมาตรการเชิิง สมััครใจ เช่่น การจััดประกวด การทำ�ำ ข้้อตกลง ร่่วมกัันกัับภาคเอกชน (6) การสร้้างเครืือข่่ายเพื่่อ� ขัับเคลื่่อ� นระบบ เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนสำ�ำ หรัับพลาสติิกทั้้ง� ภายใน ประเทศและระหว่่างประเทศซึ่ง�่ นอกจากจะมีี การดำ�ำ เนิินงานด้้านการจััดการขยะอย่่างยั่่ง� ยืืน และผลัักดัันให้้เกิิดการกำ�ำ หนดนโยบายที่่ม� ีีข้้อ ผููกมััดในระดัับนานาชาติิแล้้วยัังเปิิดโอกาสให้้ มีีการแลกเปลี่่�ยนเรีียนรู้้�ประสบการณ์์ของ แต่่ละพื้้น� ที่่ด� ้้วย เมื่่�อเทีียบกัับต่่างประเทศที่่�ใช้้กฎหมายและการ กำ�ำ หนดเป้้าหมายเพื่่อ� จููงใจให้้ผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีียกลุ่่�ม ต่่าง ๆ ดำ�ำ เนิินงานตามแนวคิิดลำ�ำ ดัับขั้้น� ของการ จััดการขยะแล้้วจะเห็็นได้้ว่่าการดำ�ำ เนิินงานด้้านการ จััดการขยะบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกในประเทศไทยส่่วน ใหญ่่เป็็นการขัับเคลื่่�อนโดยอาศััยความร่่วมมืือโดย สมััครใจของผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีียเป็็นหลัักและมีี กฎหมายลำ�ำ ดัับรองกำ�ำ หนดหน้้าที่่�ของประชาชนใน การจััดการขยะและกำ�ำ หนดระเบีียบการจััดซื้้อ� จััดจ้้างสีี เขีียว โครงสร้้างเชิิงสถาบัันในลัักษณะนี้้�ส่่งผลให้้การ ดำ�ำ เนิินงานมีีความแตกต่่างกัันในแต่่ละพื้้น� ที่่� และการ ดำ�ำ เนิินงานในรููปแบบที่่�สอดคล้้องกัับเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนยัังไม่่แพร่่หลายมากนััก ในด้้านการกำ�ำ หนดหน้้าที่่�ของประชาชนและแหล่่ง กำ�ำ เนิิดขยะในการลดการสร้้างขยะและการคััดแยก ขยะนั้้น� ยัังคงไม่่มีีการระบุุอย่่างชััดเจนในกฎหมาย ระดัับพระราชบััญญััติิ อีีกทั้้ง� กฎหมายที่่เ� กี่่ย� วข้้องกัับ การจััดการขยะยัังคงเน้้นการจััดการขยะที่่ป� ลายทาง ซึ่�่งยัังไม่่สอดคล้้องกัับแนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนที่่� ต้้องมีีการจััดการขยะอย่่างครบถ้้วนตลอดวััฏจัักรชีีวิิต ของผลิิตภััณฑ์์ ถึึงแม้้ว่่าจะมีีการระบุุให้้เป็็นหน้้าที่่ข� อง 40 กรณีีศึึกษาบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก

อปท. ในการจััดการขยะมููลฝอย อีีกทั้้ง� ให้้ อปท. ส่่ง เสริิมการคััดแยกขยะแต่่ก็็ยัังคงมีีอุุปสรรคในการ ปฏิิบััติิหลายประการทั้้ง� ในด้้านข้้อจำ�ำ กััดทางงบ ประมาณ บุุคลากร โครงสร้้างพื้้น� ฐาน นอกจากนี้้�ไทย ยัังไม่่มีีการนำำ�มาตรการเก็็บค่่าธรรมเนีียมตามปริิมาณ ขยะที่่ท� ิ้้ง�(Pay-As-You-Throw: PAYT) มาใช้้เพื่่�อ สร้้างแรงจููงใจให้้ประชาชนลดการทิ้้�งขยะทั่่ว� ไปและ การเพิ่่ม� การรีีไซเคิิลหรืือใช้้ประโยชน์์ 25 การไม่่ระบุุ หน้้าที่่�ของประชาชนในการจััดการขยะประกอบกัับ การคิิดค่่าธรรมเนีียมการเก็็บขยะแบบไม่่ผัันแปรตาม ปริิมาณ ดัังที่่เ� ป็็นอยู่่�ในปััจจุุบัันนี้้� ส่่งผลให้้ประชาชน ขาดแรงจููงใจในการคััดแยกขยะอย่่างเหมาะสมซึ่ง�่ เป็็น ผลเสีียต่่อการหมุุนเวีียนทรััพยากรในระบบเศรษฐกิิจ ซึ่�่งในด้้านการกำ�ำ หนดหน้้าที่่ข� องผู้้�ผลิิตนั้้น� เริ่่ม� มีีการ ศึึกษาจากหน่่วยงานที่่เ� กี่่ย� วข้้องแต่่ ณ ปีี 2566 ยััง มิิได้้มีีการระบุุในตััวบทกฎหมายที่่ช� ััดเจนโดยเฉพาะ ในกฎหมายบรรจุุภััณฑ์์ของประเทศไทยซึ่�่งมุ่่�งเน้้น การคุ้้�มครองสุุขภาพและความปลอดภััยของผู้้�บริิโภค มากกว่่าการเอื้้�อให้้เกิิดการนำำ�ทรััพยากรกลัับมาใช้้ ใหม่่ ซึ่ง�่ แตกต่่างจากกฎหมายในต่่างประเทศซึ่ง�่ มีีการ กำ�ำ หนดหน้้าที่่ข� องผู้้�ผลิิตตามแนวคิิด EPR และมีีการ ออกกฎหมายและกำ�ำ หนดแผนที่่ม�ุ่่�งเน้้นการสร้้างแรง จููงใจให้้ผู้้�ผลิิตปรัับเปลี่่ย� นการออกแบบบรรจุุภััณฑ์์ให้้ เป็็นมิิตรต่่อสิ่่�งแวดล้้อมและสอดคล้้องกัับแนวคิิด เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ขัับเคลื่่�อนมาตรการเชิิงสมััครใจ เป็็นหลัักจึึงไม่่สร้้างแรงจููงใจให้้ทุุกภาคส่่วนให้้ความ สำ�ำ คััญกัับการปรัับเปลี่่ย� นพฤติิกรรมเพื่่อ� ลดขยะบรรจุุ ภััณฑ์์พลาสติิกและเพื่่อ� ให้้เกิิดการจััดการในลัักษณะที่่� สอดคล้้องกัับแนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน บรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก อย่่างไรก็็ตามในด้้านการส่่งเสริิม ตลาดสำ�ำ หรัับวััสดุุรีีไซเคิิลนั้้น� ยัังคงเป็็นการดำ�ำ เนิิน งานโดยใช้้มาตรการเชิิงสมััครใจทั้้ง� ในด้้านของการขอ ฉลาก Circular Mark และการจััดซื้้�อจััดจ้้างสีีเขีียว ทั้้ง� นี้้�ไทยยัังไม่่มีีการกำ�ำ หนดเป้้าหมายและมาตรการ ภาคบัังคัับให้้ผู้้�ผลิิตเพิ่่�มสััดส่่วนวััสดุุรีีไซเคิิลใน ผลิิตภััณฑ์์หรืือบรรจุุภััณฑ์์ ซึ่�่งแตกต่่างจากต่่าง ประเทศซึ่�่งหลายประเทศซึ่�่งได้้มีีการออกกฎหมาย หรืือเกณฑ์์เพื่่�อส่่งเสริิมการจััดซื้้�อจััดจ้้างสีีเขีียวใน ระดัับประเทศหรืือระดัับภููมิิภาค นอกจากนี้้�ในบาง ประเทศยัังนำำ�มาตรการทางภาษีีมาใช้้เพื่่อ� จููงใจให้้เกิิด การใช้้พลาสติิกรีีไซเคิิลในบรรจุุภััณฑ์์หรืือผลิิตภััณฑ์์ ซึ่�่งไทยยัังไม่่มีีมาตรการเหล่่านี้้� ทั้้ง� นี้้�สิิทธิิประโยชน์์ ทางภาษีีในประเทศไทยจะใช้้เพื่่�อการส่่งเสริิมการ ลงทุุนสำ�ำ หรัับกิิจการที่่ส� อดคล้้องกัับหลััก 3R ด้้วยการ ดำ�ำ เนิินงานที่่อ� าศััยการขัับเคลื่่�อนมาตรการเชิิงสมััคร ใจเป็็นหลัักจึึงไม่่สร้้างแรงจููงใจให้้ทุุกภาคส่่วนให้้ความ สำ�ำ คััญกัับการปรัับเปลี่่ย� นพฤติิกรรมเพื่่อ� ลดขยะบรรจุุ ภััณฑ์์พลาสติิกและเพื่่อ� ให้้เกิิดการจััดการในลัักษณะที่่� สอดคล้้องกัับแนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ไทยมีีมาตรการห้้าม/ควบคุุมการใช้้งานสำ�ำ หรัับ พลาสติิกแบบใช้้ครั้้ง� เดีียวทิ้้�งบางประเภทซึ่�่งรวมถึึง 25 ทั้้ง� นี้้�การนำำ�ระบบ PAYT ไปใช้้ต้้องมีีระบบการจััดเก็็บขยะตามน้ำ�ำ� หนัักรองรัับ เช่่น อุุปกรณ์์ชั่่ง� น้ำ�ำ�หนัักสำ�ำ หรัับวััดน้ำ�ำ�หนัักขยะของแต่่ละ ครััวเรืือน เป็็นต้้น การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 41

บทที่่� 4 42

บทที่่� 4: กรณีีศึึกษาการจััดการขยะอาหาร ในวงจรคุุณค่่า(Value Circle) ของการหมุุนเวีียนวััสดุุ ภายใต้้เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนตามแนวคิิดของ EMF (2019) ขยะอาหารนั้้น� นัับเป็็นวััสดุุชีีวภาพ(Biological Materials) ที่่�มาจากสารธรรมชาติิ และไม่่ผ่่าน กระบวนการที่่ก� ่่อให้้เกิิดการปนเปื้้�อนสารเคมีีมากนััก ทำ�ำ ให้้สามารถย่่อยสลายตามธรรมชาติิได้้ อย่่างไร ก็็ตามการสููญเสีียอาหารและขยะอาหารที่่เ� กิิดขึ้้น� ทั่่ว� โลกนั้้น� มีีปริิมาณสููงทำ�ำ ให้้การจััดการอาหารเหลืือทิ้้ง� เป็็นปััญหาที่่ห� ลายประเทศทั่่ว� โลกให้้ความสำ�ำ คััญ โดย องค์์การสหประชาชาติิได้้มีีการกำ�ำ หนดให้้การลดขยะ อาหาร(Food Waste) และการสููญเสีียอาหาร(Food Loss) เป็็นหนึ่�่งในเป้้าหมายการพััฒนาอย่่างยั่่ง� ยืืน (Sustainable Development Goals: SDG เป้้าหมาย ที่่� 12.3) โดยการลดการสููญเสีียอาหารและขยะอาหาร มีีศัักยภาพในการลดความหิิวโหย(SDG 2) ช่่วยให้้ เกิิดการจััดการน้ำ�ำ�อย่่างยั่่ง� ยืืน(SDG 6) ลดปััญหาการ เปลี่่ย� นแปลงสภาพภููมิิอากาศ(SDG 13) ช่่วยให้้เกิิด การอนุุรัักษ์์ทรััพยากรทางทะเล(SDG 14) และส่่งผล เชิิงบวกต่่อระบบนิิเวศบนบก ป่่าไม้้ และความหลาก หลายทางชีีวภาพ(SDG 15)(FAO 2019) ในหนัังสืือเล่่มนี้้�ความหมายของการสููญเสีียอาหาร และขยะอาหารเป็็นดัังนี้้� การสููญเสีียอาหาร(Food loss) หมายถึึง การลดลงของมวลอาหารที่่เ� หมาะแก่่ การบริิโภคในบางส่่วนของห่่วงโซ่่อุุปทานอาหาร (Food Supply Chain) ซึ่ง�่ นำำ�ไปสู่่�การผลิิตอาหารเพื่่อ� การบริิโภคของมนุุษย์์ การสููญเสีียอาหารเกิิดขึ้้น� ใน ขั้้น� ตอนการผลิิต หลัังการเก็็บเกี่่ย� ว และในการแปรรููป อาหาร ขยะอาหาร(Food Waste) หมายถึึง การสููญ เสีียอาหารในส่่วนปลายของห่่วงโซ่่อาหารในขั้้น� การ ค้้าปลีีก(Retail) และการบริิโภค(Consumption) (FAO 2011) ทั้้ง� นี้้�นิิยามของการสููญเสีียอาหารและ ขยะอาหารจากหลายแหล่่งมีีรายละเอีียดที่่แ� ตกต่่าง กัันออกไปแต่่ในภาพรวมยัังคงเหมืือนกััน นั่่น� คืือเป็็น สิ่่ง� ที่่เ� กิิดขึ้้น� ตลอดห่่วงโซ่่อุุปทานอาหารตั้้ง� แต่่ขั้้น� ตอน การเก็็บเกี่่ย� ว การผลิิตและบรรจุุหีีบห่่อ การกระจาย และขนส่่งสิินค้้า และการบริิโภค(มููลนิิธิิสถาบัันสิ่่ง� แวดล้้อมไทย 2562) นอกจากนี้้�ยัังรวมถึึงขยะอาหาร ที่่�เป็็นอาหารส่่วนเกิิน(Surplus Food) ในการ จำ�ำ หน่่ายอาหารด้้วย(สถาบัันวิิจััยเพื่่อ� การพััฒนาแห่่ง ประเทศไทย 2562) ในบทนี้้�จะนำำ�กรอบการวิิเคราะห์์และพััฒนาเชิิง สถาบััน(IAD Framework) ของ Ostrom et al. (1994) มาใช้้ในการวิิเคราะห์์การจััดการอาหารเหลืือ ทิ้้�งเพื่่�อให้้เห็็นถึึงบริิบททางสถาบัันที่่�สามารถสร้้าง แรงจููงใจในการลดการสููญเสีียอาหาร(Food Loss) และขยะอาหาร(Food Waste) เพื่่�อให้้สามารถนำำ� วััสดุุชีีวภาพมาใช้้ประโยชน์์ได้้อย่่างคุ้้�มค่่าและลดการ เกิิดขยะให้้ได้้มากที่่ส� ุุด ดัังที่่ไ� ด้้กล่่าวไว้้ในบทที่่� 1 โดย กรอบแนวคิิด IAD ดัังกล่่าวนี้้� มีี 3 องค์์ประกอบหลััก ได้้แก่่ พื้้�นที่่ด� ำ�ำ เนิินการ(Action Arena) ผลลััพธ์์ (Outcomes) ที่่เ� กิิดจากปฏิิสััมพัันธ์์(Patterns of Interaction) ของบุุคคลหรืือกลุ่่�มบุุคคลผู้้�ตััดสิินใจภาย ใต้้สถานการณ์์ต่่าง ๆ ในประเด็็นที่่ต� ้้องการศึึกษา และปััจจััยภายนอก 3 ปััจจััยซึ่ง�่ ส่่งผลต่่อพื้้น� ที่่ด� ำ�ำ เนิิน การ ประกอบด้้วย(1) กลุ่่�มของกติิกาสัังคมที่่น� ำำ�มาใช้้ ในบริิบทที่่ศ� ึึกษา(Rules-in-Use)(2) ลัักษณะของ ชุุมชน/ประเทศที่่�ต้้องการศึึกษา(Attributes of Community) และ(3) ปััจจััยทางด้้านกายภาพและ วััสดุุ(Physical and Material Conditions) ทั้้ง� นี้้�ใน การประยุุกต์์ใช้้กรอบ IAD ในที่่�นี้้�จะเริ่่ม� จากการ อธิิบายปััจจััยทางด้้านกายภาพและวััสดุุเพื่่อ� ให้้เห็็นถึึง ลัักษณะสำ�ำ คััญของอาหารเหลืือทิ้้�งซึ่�่งส่่งผลต่่อการ กำ�ำ หนดบริิบททางสถาบัันเพื่่�อสร้้างแรงจููงใจในการ จััดการขยะอาหาร หลัังจากนั้้น� จึึงกล่่าวถึึงผลลััพธ์์ที่่� การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 43

ต้้องการ(Desired Outcomes) ย้้อนกลัับไปหาพื้้น� ที่่� ดำ�ำ เนิินการและวิิเคราะห์์ปััจจััยภายนอกที่่เ� หลืืออีีก 2 ประการโดยการพิิจารณากลุ่่�มกติิกาทางสัังคมที่่จ� ููงใจ ให้้เกิิดการจััดการอาหารเหลืือทิ้้ง� ผ่่านกรณีีศึึกษาของ ต่่างประเทศเปรีียบเทีียบกัับประเทศไทย และนำำ� ลัักษณะของสัังคมไทยมาร่่วมพิิจารณาด้้วย ด้้วย 4.1. ลัักษณะด้้านกายภาพและวััสดุุของขยะ อาหาร ในวงจรคุุณค่่า(Value Circle) ของการหมุุนเวีียน ทรััพยากรตามแผนภาพผีีเสื้้อ� ตามแนวคิิดของ EMF (2019)(รููปที่่� 1.2) ขยะอาหารจััดเป็็นวััสดุุชีีวภาพ (Biological Materials) ซึ่�่งมีีลัักษณะที่่�สำ�ำ คััญ คืือ คุุณสมบััติิการย่่อยสลายได้้โดยธรรมชาติิ และอาหาร ซึ่ง�่ เป็็นสิ่่ง� ตั้้ง� ต้้นของขยะอาหารยัังมีีลัักษณะที่่เ� ปราะ บางและเสีียหายได้้ง่่ายเมื่่�อเทีียบกัับวััสดุุเทคนิิคดััง เช่่นพลาสติิกอีีกทั้้ง� ยัังมีีคุุณภาพที่่ล� ดลงตามกาลเวลา ดัังนั้้น� นอกจากขยะอาหารจะเกิิดขึ้้น� ในขั้้น� ตอนหลััง การบริิโภค(Post Consumption) แล้้ว การสููญเสีีย อาหารในขั้้น� ตอนการเก็็บเกี่่ย� ว การผลิิต การขนส่่ง การจััดจำ�ำ หน่่าย และการเตรีียมอาหารล้้วนส่่งผลให้้ เกิิดขยะอาหารทั้้ง� สิ้้น� คุุณสมบััติิการย่่อยสลายได้้โดยธรรมชาติิส่่งผลให้้ขยะ อาหารไม่่สามารถนำำ�มาใช้้ซ้ำ��ำ ในรููปเดิิมได้้ ดัังนั้้น� การ หมุุนเวีียนวััสดุุชีีวภาพจึึงมุ่่�งเน้้นการสกััดเอาสาร อาหาร(Nutrients) และวััตถุุดิิบทางชีีวเคมีี (Biochemical Feedstock) จากขยะอาหารออกมาให้้ ได้้มากที่่ส� ุุดเพื่่อ� ที่่จ� ะนำำ�ไปใช้้ประโยชน์์ต่่อไป ซึ่ง�่ สาร อาหารและวััตถุุดิิบทางชีีวเคมีีที่่�สกััดออกมาได้้นั้้น� สามารถนำำ�ไปใช้้ในการผลิิตวััสดุุหรืือผลิิตภััณฑ์์อื่่�น เช่่น อาหารสััตว์์ และปุ๋�๋ยหมััก นอกจากนี้้�แล้้วใน กระบวนการย่่อยสลายวััสดุุทางชีีวภาพโดยการหมััก (Composting) หรืือการย่่อยสลายแบบไม่่ใช้้ ออกซิิเจน(Anaerobic Digestion) ยัังอาจผลิิตก๊๊าซ ชีีวภาพ(Biogas) ซึ่�่งสามารถนำำ�ไปใช้้เป็็นแหล่่ง พลัังงานได้้ อาหารเหลืือทิ้้ง� ที่่เ� กิิดขึ้้น� เหล่่านี้้� นัับได้้ว่่าเป็็นผลกระ ทบภายนอกเชิิงลบ(Negative Externalities) จาก การเก็็บเกี่่ย� ว การผลิิต การจััดส่่ง และการบริิโภค อาหาร ซึ่ง�่ ทำ�ำ ให้้ต้้นทุุนต่่อสัังคม(Social Cost) ของ กิิจกรรมที่่ส� ร้้างขยะอาหารนั้้น� สููงกว่่าต้้นทุุนที่่เ� กิิดขึ้้น� ในระดัับส่่วนบุุคคล(Private Cost) เพราะผู้้�ผลิิตไม่่ได้้ คำ�ำ นึึงถึึงผลกระทบภายนอกเชิิงลบที่่ส� ่่งผลต่่อสัังคม นอกจากผลกระทบภายนอกเชิิงลบที่่เ� กิิดขึ้้น� แล้้ว การ มีีอาหารเหลืือทิ้้ง� ยัังหมายถึึงการใช้้ทรััพยากรไม่่คุ้้�ม ค่่าเพราะการผลิิตอาหารต่่าง ๆ ย่่อมต้้องใช้้วััตถุุดิิบ และพลัังงานต่่าง ๆ ในการผลิิต หากปราศจาก มาตรการใด ๆ ที่่�ทำ�ำ ให้้ต้้นทุุนส่่วนบุุคคลสามารถ สะท้้อนต้้นทุุนทั้้ง� หมดที่่�เกิิดขึ้้�นต่่อสัังคมจากขยะ อาหารแล้้วจะส่่งผลให้้ผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีียตลอดห่่วง โซ่่อุุปทาน(Supply Chain) ของอาหารขาดแรงจููงใจ ในการจััดการขยะอาหารที่่เ� กิิดขึ้้น� ส่่งผลให้้เกิิดปััญหา สิ่่ง� แวดล้้อมตามมา(พฤติิกรรมของผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วน เสีียจะเป็็นไปตามต้้นทุุน หากต้้นทุุนส่่วนบุุคคลต่ำ��ำ กว่่าต้้นทุุนที่่แ� ท้้จริิงของสัังคมแล้้ว พฤติิกรรมย่่อมไม่่ เป็็นไปในทางที่่ด� ีีที่่ส� ุุดต่่อสัังคม) อย่่างไรก็็ตามการลด การสููญเสีียอาหารสามารถนำำ�มาซึ่�่งรายได้้ที่่เ� พิ่่ม� ขึ้้น� ของผู้้ป� ระกอบการอาหารหรืือนำำ�มาซึ่�่งการลดค่่าใช้้ จ่่ายด้้านการหาซื้้อ� อาหารของผู้้�บริิโภคดัังนั้้น� จึึงมีีแรง จููงใจในการลดการสููญเสีียอาหารทางเศรษฐกิิจอยู่่� 44 กรณีีศึึกษาการจััดการขยะอาหาร

4.2.แนวคิิดการจััดลำำ�ดัับขั้้�นของการจััดการ ขยะอาหาร(Food Waste Management Hierarchy) ในการจััดการอาหารเหลืือทิ้้ง� นั้้น� ผลลััพธ์์ที่่ต� ้้องการ (Desired Outcomes) จะเป็็นไปตามแนวคิิดการจััด ลำ�ำ ดัับขั้้น� ของการจััดการขยะอาหาร ซึ่ง�่ มีีลัักษณะเป็็น รููปปิิรามิิดคว่ำ��ำ(รููปที่่� 4.1) โดยส่่วนบนสุุดของรููปเป็็น แนวทางที่่ค� วรดำ�ำ เนิินการก่่อนเป็็นลำ�ำ ดัับแรกและลด หลั่่น� ลงมาตามลำ�ำ ดัับ ซึ่�่งแนวคิิดนี้้�สอดคล้้องกัันใน หน่่วยงานระดัับชาติิและระดัับนานาชาติิที่่ด� ำ�ำ เนิินงาน ด้้านการลดขยะอาหาร เช่่น องค์์การอาหารและ เกษตรแห่่งสหประชาชาติิ(Food and Agriculture Organization: FAO) โครงการสิ่่ง� แวดล้้อมแห่่ง สหประชาชาติิ(UNEP) คณะกรรมาธิิการยุุโรป (European Commission) และสำ�ำ นัักงานปกป้้องสิ่่ง� แวดล้้อมของประเทศสหรััฐอเมริิกา(U.S. Environmental Protection Agency: USEPA) รวม ถึึงการดำ�ำ เนิินงานด้้านการจััดการขยะอาหารใน ประเทศไทย(สถาบัันวิิจััยเพื่่�อการพััฒนาแห่่ง ประเทศไทย 2562) ตามแนวคิิดลำ�ำ ดัับขั้้น� ของการจััดการขยะอาหารนั้้น� การบริิหารจััดการอาหารตลอดห่่วงโซ่่อุุปทาน (Supply Chain) จนถึึงขั้้น� ตอนหลัังการบริิโภคเพื่่อ� ลด การเกิิดขยะอาหารสามารถแบ่่งออกเป็็น 5 ขั้้น� ตอน หลััก คืือ การป้้องกััน(Prevention) การนำำ�มาใช้้ซ้ำ��ำ (Re-use) การนำำ�มาผลิิตเพื่่อ� ใช้้ใหม่่(Recycle) การ กำ�ำ จััดเพื่่อ� นำำ�พลัังงานมาใช้้ใหม่่(Recovery) และการ กำ�ำ จััด(Disposal) ดัังนี้้� (1) การป้้องกััน(Prevention) เพื่่�อไม่่ให้้มีีขยะอาหารเกิิดขึ้้น� โดยหลีีกเลี่่�ยง การสร้้างอาหารส่่วนเกิิน(Surplus Food) ใน ขั้้น� ตอนการผลิิตและการบริิโภค และป้้องกััน การสร้้างขยะอาหารในทุุกขั้้น� ตอนของห่่วงโซ่่ อุุปทาน รวมถึึงมาตรการของภาครััฐที่่� สอดคล้้องกัับขั้้น� ตอนนี้้� ไม่่ว่่าจะเป็็นการ สนัับสนุุนการพััฒนาเทคโนโลยีีในด้้านการ ผ ลิิ ต ใ ห้้ เ กิิ ด ก า ร ใ ช้้ ทรัั พ ย า ก ร อ ย่่ า ง มีี ประสิิทธิิภาพสููงสุุด การสนัับสนุุนการพััฒนา เทคโนโลยีีในการขนส่่งเพื่่�อป้้องกัันการสููญ เสีียอาหารและการเกิิดขยะอาหารจากการ ขนส่่ง และการห้้ามไม่่ให้้มีีการกำ�ำ หนด มาตรฐานรููปลัักษณ์์ของอาหารในการจำ�ำ หน่่าย (เช่่น การกำ�ำ หนดลัักษณะของผัักและผลไม้้) (2) การนำำ�มาใช้้ซ้ำ�ำ�(Re-use) เป็็นการนำำ�อาหารที่่�ยัังมีีสภาพดีีอยู่่�แต่่เป็็น อาหารที่่เ� กิินความต้้องการจากแหล่่งหนึ่�่งไป ใ ห้้ แ ก่่ บุุ ค ค ลที่่� ต้้ อ ง ก า ร( H u m a n Consumption) โดยการส่่งต่่ออาหาร (Redistribution) ผ่่านเครืือข่่ายต่่าง ๆ และ/ หรืือส่่งไปยัังธนาคารอาหาร(Food Bank) เพื่่อ� ให้้ผู้้ย� ากไร้้ได้้นำำ�ไปบริิโภค ส่่วนอาหารที่่� ไม่่เหมาะต่่อการบริิโภคแล้้วหรืืออาหารส่่วน เกิินที่่ย� ัังคงเหลืืออยู่่� ยัังสามารถนำำ�ไปทำ�ำ เป็็น อาหารสััตว์์ต่่อไป(Animal Feed) ต่่อไปได้้ (3) การนำำ�มาผลิิตเพื่่�อใช้้ใหม่่(Recycle) ประกอบด้้วยสองส่่วน คืือ การนำำ�ผลพลอยได้้ และ/หรืืออาหารเหลืือทิ้้ง� มาสู่่�กระบวนการผลิิต เพื่่อ� สร้้างผลิิตภััณฑ์์ที่่ม� ีีมููลค่่าเพิ่่ม� เช่่น การผลิิ ตก๊๊าซขีีวภาพ การหมัักแบบไม่่ใช้้อากาศ (Anaerobic Digestion) และการผลิิตปุ๋๋� ยเพื่่อ� การเกษตร(Compost) เป็็นต้้น การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 45

(4) การกำ�ำ จััดเพื่่�อนำำ�พลัังงานมาใช้้ใหม่่(Recovery) สำ�ำ หรัับขยะอาหารที่่ม� ีีความชื้้น� ต่ำ��ำ สามารถนำำ�มาเผาเพื่่อ� สร้้างพลัังงานความร้้อน ทั้้ง� นี้้�ขยะอาหารที่่ม� ีี ความชื้้น� สููงนั้้น� จะไม่่เหมาะกัับการนำำ�มาเผาเพื่่อ� ผลิิตพลัังงานเนื่่�องจากต้้องใช้้พลัังงานสููงในการเผาและ ก่่อให้้เกิิดมลพิิษมากกว่่า (5) การกำ�ำ จััด(Disposal) ขยะอาหารที่่เ� หลืือจากขั้้น� ตอน 4 ขั้้น� ตอนด้้านบนนั้้น� ควรนำำ�มากำ�ำ จััดอย่่างถููกวิิธีี ซึ่ง�่ อาจทำ�ำ โดยการเผา ทิ้้ง� โดยไม่่นำำ�มาผลิิตเป็็นพลัังงาน(Incinerate) การฝัังกลบ(Landfill) และการทิ้้ง� ร่่วมกัับน้ำ�ำ�เสีียเพื่่อ� การ บำ�ำ บััด(Sewage Disposal) โดยการฝัังกลบและการบำ�ำ บััดน้ำ�ำ�เสีียจะสร้้างก๊๊าซชีีวภาพ ซึ่ง�่ หากมีีการดััก จัับได้้จะสามารถนำำ�ไปผลิิตเป็็นพลัังงานได้้อีีกทางหนึ่�่ง รููปที่่� 4.1 ห่่วงโซ่่ของการเกิิดขยะอาหาร ที่่ม� า: ปรัับจาก European Commission(2020) 4.3. พื้้�นที่่�ดำำ�เนิินการในการจััดการอาหารเหลืือทิ้้�ง ตามกรอบ IAD นั้้น� พื้้น� ที่่ด� ำ�ำ เนิินการประกอบด้้วยบุุคคลหรืือกลุ่่�มบุุคคล(Actors) ที่่ต� ััดสิินใจภายใต้้สถานการณ์์ ต่่าง ๆ ในประเด็็นที่่ต� ้้องการศึึกษา(Action Situation) ซึ่ง�่ การจััดการอาหารเหลืือทิ้้ง� เพื่่�อให้้ได้้ผลลััพธ์์ตาม แนวคิิดลำ�ำ ดัับขั้้น� ของการจััดการขยะอาหาร จะต้้องได้้รัับความร่่วมมืือจากผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีียตลอดห่่วงโซ่่ อุุปทานการผลิิตอาหารรวมถึึงผู้้�บริิโภคด้้วย จากรููปที่่� 4.2 ห่่วงโซ่่ของการเกิิดขยะอาหารเริ่่ม� ตั้้ง� แต่่ขั้้น� ตอนก่่อน การเก็็บเกี่่ย� วจนถึึงการขนส่่ง จััดเก็็บ และกระจายสิินค้้า การแปรรููป การบรรจุุหีีบห่่อ การค้้าปลีีก และการ บริิโภค ดัังนั้้น� กลุ่่�มบุุคคลที่่ต� ้้องมีีส่่วนร่่วมในการลดการสููญเสีียอาหารและขยะอาหารจึึงมีีตั้้ง� แต่่เกษตรกร ผู้้�ผลิิต ผู้้แ� ปรรููป ผู้้�จััดเก็็บอาหาร ผู้้ข� นส่่ง ผู้้ป� ระกอบการอาหาร และผู้้�บริิโภค ทั้้ง� นี้้�ผู้้ป� ระกอบการอาหารนั้้น� หมายรวม ถึึงผู้้ใ� ห้้บริิการจััดเลี้้ย� งและผู้้ใ� ห้้บริิการที่่พ� ัักที่่ม� ีีอาหารบริิการด้้วย 46 กรณีีศึึกษาการจััดการขยะอาหาร

รููปที่่� 4.2 ห่่วงโซ่่ของการเกิิดขยะอาหาร ที่่ม� า: สรุุปจากข้้อมููลขององค์์การอาหารและเกษตรแห่่งสหประชาชาติิ หมายเหตุุ:* สำำ�หรัับปศุุสััตว์์ห่่วงโซ่่ของการเกิิดขยะอาหารจะเป็็นจากกระบวนการผลิิต การขนส่่ง จััดเก็็บ และกระจายสิินค้้า ไปสู่่�การ แปรรููปบรรจุุหีีบห่่อ ร้้านค้้า และผู้้�บริิโภค เพื่่อ� ลดการสููญเสีียอาหารและขยะอาหารให้้ได้้มากที่่ส� ุุดและเพื่่อ� ให้้เกิิดการหมุุนเวีียนของวััสดุุชีีวภาพในวงจร คุุณค่่านั้้น� ผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีียตลอดห่่วงโซ่่ของการเกิิดขยะอาหารจะต้้องมีีพฤติิกรรมที่่ส� อดคล้้องกัับแนวคิิด ของลำ�ำ ดัับขั้้น� ในการจััดการขยะ กล่่าวคืือมุ่่�งป้้องกัันการเกิิดอาหารเหลืือทิ้้ง� มีีการนำำ�อาหารเหลืือทิ้้ง� มาใช้้ซ้ำ��ำ นำำ� มาผลิิตเพื่่อ� ใช้้ใหม่่ กำ�ำ จััดเพื่่อ� นำำ�พลัังงานมาใช้้ใหม่่ และกำ�ำ จััดอย่่างถููกวิิธีี โดยเน้้นหนัักไปที่่ข�ั้้น� ตอนส่่วนบนของ ปิิรามิิดดัังรููปที่่� 4.1 ทั้้ง� นี้้�สำ�ำ หรัับทุุกขั้้น� ตอนที่่เ� กิิดอาหารเหลืือทิ้้ง� นั้้น� จะต้้องมีีการคััดแยกขยะอาหารออกจากขยะ ประเภทอื่่�น ๆ เพื่่อ� ให้้สามารถนำำ�วััสดุุชีีวภาพกลัับมาหมุุนเวีียนในวงจรคุุณค่่าต่่อไป นอกจากนี้้�การตััดสิินใจที่่� สอดคล้้องกัับการลดขยะอาหารยัังรวมถึึงการลงทุุนวิิจััยและพััฒนาที่่ช� ่่วยลดการสููญเสีียอาหารและนำำ�ขยะ อาหารไปสร้้างมููลค่่าเพิ่่ม� และการดำ�ำ เนิินธุุรกิิจในรููปแบบที่่ส� นัับสนุุนระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนอีีกด้้วย 4.4. แนวทางในการลดการสููญเสีียอาหารและขยะอาหารในต่่างประเทศ เพื่่อ� จููงใจให้้เกิิดการลดการสููญเสีียอาหารและขยะอาหาร ประเทศต่่าง ๆ จึึงได้้มีีการออกกฎ ระเบีียบ เกณฑ์์ และมาตรการต่่าง ๆ ที่่ห� ลากหลาย กลุ่่�มกติิกาทางสัังคมเหล่่านี้้�รวมกัันเป็็นบริิบทเชิิงสถาบัันที่่ส� ่่งผลต่่อแรงจููงใจ ของผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีียตลอดห่่วงโซ่่ของการเกิิดขยะอาหาร เนื้้�อหาในส่่วนนี้้�จะกล่่าวถึึงบริิบทเชิิงสถาบัันที่่ม� ีี การนำำ�ไปใช้้ในประเทศต่่าง ๆ และมีีส่่วนสำ�ำ คััญในการจููงใจให้้เกิิดการลดอาหารเหลืือทิ้้ง� ตามแนวคิิดลำ�ำ ดัับขั้้น� ในการจััดการขยะอาหาร โดยมาตรการต่่าง ๆ ที่่น� ำำ�เสนอในส่่วนนี้้�สามารถแบ่่งได้้เป็็น(1) มาตรการเพื่่อ� ลดการ สููญเสีียอาหารและลดการเกิิดขยะอาหารในกลุ่่�มผู้้�ผลิิตและร้้านค้้าปลีีก(2) มาตรการเพื่่อ� ลดการสููญเสีียอาหาร และขยะอาหารในกลุ่่�มผู้้�บริิโภค(3) มาตรการที่่ช� ่่วยสร้้างวงจรคุุณค่่าเพื่่อ� หมุุนเวีียนอาหารและสารอาหาร และ (4) มาตรการที่่ส� ่่งเสริิมการแยกขยะและการจััดการขยะอย่่างถููกวิิธีี ดัังสรุุปอยู่่�ในรููปที่่� 4.3 การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 47

การลดการสููญเสีีย อาหารและขยะอาหาร (ผู้้�ผลิิต และร้้านค้้าปลีีก) การลดการสููญเสีีย อาหารและขยะอาหาร (ผู้้�บริิโภค) การสร้้างวงจรคุุณค่่า การส่่งเสริิมแยกขยะและ การจััดการขยะอย่่างถููก วิิธีี • กำ�ำ หนดให้้ผู้้�ผลิิต ร้้านอาหาร และห้้างร้้านลดการสููญเสีีย อาหารและขยะอาหาร* • ตั้้ง� เป้้าหมาย/ จำ�ำ กััดปริิมาณ ขยะอิินทรีีย์์ของสถาน ประกอบการเอกชน* • ห้้ามซุุปเปอร์์มาร์์เก็็ตและ ร้้านขายของชำ�ำ ขนาดใหญ่่ ทิ้้ง� อาหารใกล้้หมดอายุุเป็็น ขยะ* • การใช้้ข้้อตกลงในการลด การสููญเสีียอาหาร(ภาค บัังคัับ และภาคสมััครใจ)* • จััดทำ�ำ ชุุดเครื่่อ� งมืือเพื่่อ� ลด การสููญเสีียอาหารและขยะ อาหาร • ติิดฉลากระบุุวัันหมดอายุุ ของอาหารที่่เ� ป็็นมาตรฐาน เดีียวกััน • ให้้ข้้อมููล/ส่่งเสริิมการนำำ� เครื่่อ� งมืือมาใช้้ในการลดการ สููญเสีียอาหาร เช่่น แอปพลิิ เคชั่่น� วางแผนการซื้้อ� อาหาร แอปพลิิเคชั่่น� ช่่วยเลืือกเมนูู อาหารจากอาหารที่่ม� ีีอยู่่� แอปพลิิเคชั่่น� แจ้้งเตืือนวััน หมดอายุุอาหารในครััวเรืือน ฯลฯ • การสนัับสนุุนการบริิจาคอาหาร* • กำ�ำ หนดเกณฑ์์ด้้านสุุขลัักษณะและ ความปลอดภััยของอาหาร • กำ�ำ หนดเกณฑ์์เงื่่อ� นไขทางเทคนิิค และด้้านสุุขลัักษณะในการขนส่่ง อาหาร • กฎหมายปกป้้องผู้้�บริิจาคอาหาร • สิิทธิิพิิเศษทางภาษีีสำ�ำ หรัับผู้้�บริิจาค อาหาร • โครงสร้้างที่่ส� ่่งเสริิมการบริิจาค อาหาร* • การตั้้ง� ธนาคารอาหาร • ฐานข้้อมููลอุุปสงค์์(Demand) และ อุุปทาน(Supply) อาหาร • แพลตฟอร์์มออนไลน์์ที่่เ� ชื่่อ� มอุุปสงค์์ และอุุปทานอาหารส่่วนเกิิน • โครงสร้้างพื้้น� ฐานที่่อ� ำ�ำ นวยความ สะดวกให้้เกิิดการนำำ�อาหารไปใช้้ ใหม่่ในรููปของอาหารสััตว์์ และอื่่�นๆ • แยกขยะอาหารออกจากขยะ ประเภทอื่่�น • กำ�ำ หนดให้้ครััวเรืือนแยกขยะ อาหารออกจากขยะประเภท อื่่น� • กำ�ำ หนดให้้อาคารอำ�ำ นวย ความสะดวกให้้แก่่ผู้้อ� ยู่่� อาศััยในด้้านการแยกขยะ อาหาร • จััดเก็็บค่่าขยะตามน้ำ�ำ�หนััก หรืือปริิมาตรของขยะ(Pay As You Throw: PAYT) • กำ�ำ หนดให้้อาคารขนาดใหญ่่ มีีโครงสร้้างในการกำ�ำ จััดขยะ อย่่างถููกวิิธีี รููปที่่� 4.3 สรุุปมาตรการลดการสููญเสีียอาหารและขยะอาหาร ที่่ม� า: สรุุปโดยผู้้เ� ขีียน หมายเหตุุ:* แสดงถึึงมาตรการที่่ใ� ช้้ควบคู่่�กัันได้้เพื่่�อลดการสููญเสีียอาหารและขยะอาหาร และเพื่่�อสร้้างวงจรคุุณค่่าค่่า 4.4.1.กรอบเป้้าหมายการดำ�ำ เนิินงานการลดการสููญเสีียอาหารและขยะอาหาร กรอบเป้้าหมายการดำ�ำ เนิินงานด้้านการลดการสููญเสีียอาหารและขยะอาหารในระดัับโลกที่่ส� ำ�ำ คััญได้้แก่่การ กำ�ำ หนดเป้้าหมายการพััฒนาที่่ย�ั่่ง� ยืืน(Sustainable Development Goal: SDG) ข้้อที่่� 12.3 ซึ่ง�่ มุ่่�งเป้้าให้้เกิิดการ ลดขยะเศษอาหารของโลกลงครึ่�่งหนึ่�่งในระดัับค้้าปลีีกและระดัับผู้้�บริิโภค และลดการสููญเสีียอาหารจาก กระบวนการผลิิตและห่่วงโซ่่อุุปทานอาหาร รวมถึึงการสููญเสีียหลัังการเก็็บเกี่่ย� วลงภายในปีี 2030 ซึ่ง�่ เป้้าหมาย นี้้�เป็็นหลัักอ้้างอิิงสำ�ำ คััญในการดำ�ำ เนิินนโยบายและมาตรการด้้านขยะอาหารในหลายประเทศ ดัังเช่่นในยุุโรป คณะกรรมาธิิการยุุโรป(European Commission) ได้้กำ�ำ หนดเป้้าหมายการดำ�ำ เนิินงานในด้้านนี้้�ตามแนวทาง SDG 12.3 และมีีการกำ�ำ หนดแผนงานในการตั้้ง� เป้้าหมายการลดขยะอาหารแบบบัังคัับกัับประเทศสมาชิิกใน สหภาพยุุโรป นอกจากนี้้�ประเทศสหรััฐอเมริิกา มาเลเซีีย ญี่่ป� ุ่่�น และออสเตรเลีีย ได้้กำ�ำ หนดแนวนโยบายของ ประเทศเพื่่อ� ให้้สอดคล้้องกัับเป้้าหมาย SDG 12.3 และประเทศในทวีีปแอฟริิกา จีีน และเวีียดนามได้้ดำ�ำ เนิิน 48 กรณีีศึึกษาการจััดการขยะอาหาร

การจััดทำ�ำ แนวนโยบายที่่�สอดคล้้องกัับเป้้าหมาย SDG12.3 ในด้้านการลดการสููญเสีียอาหาร 4.4.2. กฎหมายที่่�กำ�ำ หนดบทบาทหน้้าที่่�ใน การจััดการอาหารส่่วนเกิิน การลดการสููญ เสีียอาหารและขยะอาหาร การกำ�ำ หนดกฎหมายและ/หรืือระเบีียบข้้อบัังคัับเป็็น มาตรการสำ�ำ คััญที่่�ใช้้ในหลายประเทศเพื่่�อจำ�ำ กััด ปริิมาณการเกิิดขยะอาหาร และกำ�ำ หนดบทบาท หน้้าที่่ค� วามรัับผิิดชอบของผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีียในห่่วง โซ่่อุุปทานอาหาร เช่่น ประเทศฝรั่่ง� เศสได้้ออก กฎหมายจำ�ำ กััดปริิมาณขยะอิินทรีีย์์ของสถาน ประกอบการภาคเอกชน เช่่น ร้้านอาหาร บริิษััท โรง พยาบาล ฯลฯ ในปีี 2012 โดยมีีการกำ�ำ หนดบท ลงโทษเป็็นค่่าปรัับที่่ส� ููงสุุดไว้้ไม่่เกิิน 75,000 ยููโร หาก ไม่่สามารถทำ�ำ ตามที่่ก� ฎหมายกำ�ำ หนดได้้ นอกจากนี้้� ยัังได้้มีีการออกมาตรการห้้ามทิ้้�งอาหารที่่�ใกล้้หมด อายุุเป็็นขยะซึ่ง�่ บัังคัับใช้้กัับซุุปเปอร์์มาร์์เก็็ตและร้้าน ขายของชำ�ำ ที่่ม� ีีขนาดตั้้ง� แต่่ 400 ตารางเมตรขึ้้น� ไป ส่่ง ผลให้้ร้้านค้้าเหล่่านี้้�ต้้องบริิหารจััดการห่่วงโซ่่อุุปทาน ของตนเป็็นอย่่างดีีและมีีการนำำ�อาหารเหล่่านี้้� ไป บริิจาคให้้แก่่องค์์กรการกุุศลหรืือให้้แก่่ธนาคารอาหาร (Food Bank) ซึ่ง�่ หากไม่่ปฏิิบััติิตามกฎหมายจะมีีโทษ ปรัับไม่่เกิิน 75,000 ยููโร หรืือจำ�ำ คุุกไม่่เกิิน 2 ปีี(มููลนิิธิิ สถาบัันสิ่่ง� แวดล้้อมไทย 2562) ในประเทศญี่่ป� ุ่่�นนั้้น� มีีการกำ�ำ หนดกฎหมายให้้การลด การสููญเสีียอาหารและขยะอาหารเป็็นความรัับผิิด ชอบของผู้้�ผลิิต ร้้านอาหาร และห้้างร้้านต่่าง ๆ โดย ให้้นำำ�กลัับไปใช้้ประโยชน์์ใหม่่ เช่่น นำำ�ไปทำ�ำ เป็็น อาหารสััตว์์ ปุ๋�๋ยหมััก ก๊๊าซชีีวภาพ และพลัังงานความ ร้้อน(Heat Recovery) 26 ส่่วนรััฐบาลของประเทศ สิิงคโปร์์ได้้ออกกฎหมาย Resource Sustainability 26 กฎหมาย Food Recycling Law ปีี 2001 และฉบัับปรัับปรุุงปีี 2007 Act ในปีี 2019 ซึ่ง�่ บัังคัับให้้อาคารต่่าง ๆ ต้้องอำ�ำ นวย ความสะดวกให้้แก่่ผู้้อ� าศััยในการแยกขยะอาหารออก จากขยะประเภทอื่่น� และเริ่่ม� จากปีี 2024 กำ�ำ หนดให้้ผู้้� สร้้างขยะอาหารรายใหญ่่ต้้องมีีโครงสร้้างในการกำ�ำ จััด ขยะในสถานที่่แ� ละขยะอาหารที่่เ� กิิดขึ้้น� ต้้องถููกกำ�ำ จััด ในแหล่่งกำ�ำ เนิิดหรืือส่่งต่่อไปยัังสถานที่่ก� ำ�ำ จััดที่่ไ� ด้้รัับ ใบอนุุญาตจากรััฐบาล ส่่วนไต้้หวัันได้้กำ�ำ หนดให้้ครััว เรืือนแยกขยะออกเป็็นสามประเภท คืือ ขยะอาหาร ขยะทั่่ว� ไป และขยะรีีไซเคิิล ซึ่ง�่ หากไม่่ปฏิิบััติิตามจะ ต้้องจ่่ายค่่าปรัับสููงถึึง 200 เหรีียญสหรััฐ(มููลนิิธิิ สถาบัันสิ่่ง� แวดล้้อมไทย 2562) 4.4.3.กฎหมายเพื่่�อปกป้้องผู้้�บริิจาคอาหาร นอกจากกฎหมายที่่ก� ำ�ำ หนดบทบาทหน้้าที่่ข� องผู้้�สร้้าง ขยะอาหารแล้้ว ในหลายประเทศยัังมีีข้้อบัังคัับทาง กฎหมายเพื่่อ� ปกป้้องผู้้�ลดขยะอาหารผ่่านการบริิจาค เพื่่อ� จููงใจให้้มีีการบริิจาคอาหารที่่อ� ยู่่�ในสภาพดีีให้้แก่่ ผู้้�อื่่�น โดยปกป้้องผู้้�บริิจาคจากความผิิดทางแพ่่งและ/ หรืืออาญาเพื่่อ� ลดความเสี่่ย� งของผู้้�บริิจาคอาหารจาก การถููกฟ้้องว่่าอาหารที่่บ� ริิจาคทำ�ำ ให้้เกิิดผลเสีียต่่อผู้้� บริิโภค เช่่น กฎหมาย Food Donation Acts(2009) ของประเทศฟิิลิิปปิินส์์ กฎหมาย Vitalization of Food Contributions Act(2011) ของประเทศเกาหลีีใต้้ กฎหมาย Bill Emerson Good Samaritan Act of 1996 ในประเทศสหรััฐอเมริิกา กฎหมาย The Civil Liability Amendment(Food Donation) Act(2005) ของมลรััฐ New South Wales ประเทศออสเตรเลีีย เป็็นต้้น เพื่่�อป้้องกัันมิิให้้ผู้้ค� นเกิิดความลัังเลหรืือลด แรงจููงใจในการบริิจาคอาหารลงจากการกลััวความผิิด ที่่เ� กิิดขึ้้น� โดยสุุจริิตใจ ทั้้ง� นี้้�การปกป้้องผู้้�บริิจาคจาก ความรัับผิิดจะไม่่ครอบคลุุมกรณีีที่่ป� ระมาทเลิินเล่่อ อย่่างร้้ายแรงหรืือการมีีเจตนาละเลยหรืือฝ่่าฝืืน กฎหมายหรืือข้้อบัังคัับด้้านสุุขาภิิบาลอาหารดัังนั้้น� มาตรการนี้้�จึึงใช้้ควบคู่่�ไปกัับมาตรการด้้านเกณฑ์์ สุุขลัักษณะและความปลอดภััยของอาหาร การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 49

4.4.4.กฎหมายด้้านความปลอดภััยทาง สุุขลัักษณะของการบริิจาคอาหาร อย่่างไรก็็ดีีเพื่่�อปกป้้องผู้้�รัับบริิจาคอาหารส่่วนเกิิน จากการบริิโภคอาหารที่่�ไม่่ถููกสุุขลัักษณะ หลาย ประเทศจึึงใช้้กฎหมายด้้านความปลอดภััยทาง สุุขลัักษณะ 27 ควบคู่่�ไปกัับการบัังคัับหรืือการ สนัับสนุุนให้้เกิิดการบริิจาคอาหารด้้วย กฎหมายที่่� เกี่่�ยวข้้องกัับสุุขลัักษณะอาหารนั้้น� มีีทั้้ง� กฎหมายที่่� กำำ�หนดเงื่่�อนไขทางเทคนิิคและด้้านสุุขลัักษณะใน การขนส่่งอาหาร มาตรฐานของยานพาหนะที่่ใ� ช้้ใน การขนส่่งอาหาร และด้้านความปลอดภััยของอาหาร โดยประเทศฝรั่่ง� เศสเป็็นประเทศที่่�มีีกฎหมาย ครอบคลุุมทั้้ง� 3 ด้้าน(มููลนิิธิิสถาบัันสิ่่ง� แวดล้้อมไทย 2562) ในประเทศเกาหลีีใต้้ การยกเว้้นการรัับผิิด ข อ ง ผู้้�บริิ จ า ค อ า ห า ร นั้้ �นอ้้ า ง อิิ ง ก ฎ ห ม า ย ด้้ า น สุุขลัักษณะของอาหาร โดยหากผู้้�บริิจาคอาหารไม่่ ปฏิิบััติิตามกฎหมาย Food Sanitation Act หรืือจงใจ ละเมิิดข้้อบัังคัับนี้้�ก็็จะต้้องรัับผิิดหากมีีความเสีียหาย เกิิดขึ้้�นจากการบริิโภคอาหารที่่�บริิจาค เช่่น ใน ประเทศสหรััฐอเมริิกามีีการกำำ�หนดคุุณลัักษณะของ อาหารที่่�บริิจาค 28 ไว้้ในกฎหมายส่่งเสริิมการบริิจาค อาหาร(Bill Emerson Good Samaritan Act of 1996) และการกำำ�หนดคุุณลัักษณะนี้้�เชื่่อ� มโยงกัับการ ขอสิิทธิิพิิเศษทางภาษีีจากการบริิจาคอาหารใน สหรััฐอเมริิกาด้้วย(สถาบัันวิิจััยเพื่่�อการพััฒนาแห่่ง ประเทศไทย 2562) สำ�ำ หรัับประเทศในสหภาพยุุโรป สามารถอ้้างอิิงเกณฑ์์ด้้านสุุขอนามััยของอาหาร (Hygiene of Foodstuffs) ที่่�กำำ�หนดโดยคณะ 27 กฎหมายเหล่่านี้้�อาจมีีอยู่่�ก่่อนกฎหมายด้้านการบริิจาคอาหาร แต่่สามารถนำำ�มาใช้้สนัับสนุุนมาตรการที่่ส� ่่งเสริิมให้้เกิิดการบริิจาค อาหารได้้ 28 กำำ�หนดว่่าอาหารที่่บ� ริิจาคต้้องมีีคุุณภาพที่่ไ� ด้้มาตรฐาน (apparently wholesome food และ apparently fit grocery product)(42 U.S.C. 1791(b)(2)) กรรมาธิิการยุุโรป(European Commission: EC) 29 ในการกำำ�หนดกฎเกณฑ์์ภายในประเทศด้้านสุุข อนามััยของอาหารบริิจาค(EU Platform on Food Losses and Food Waste 2019) 4.4.5.มาตรการทางภาษีี มาตรการทางภาษีีเพื่่อ� จููงใจให้้เกิิดการจััดการอาหาร ส่่วนเกิินเป็็นที่่�นิิยมในทวีีปยุุโรปและสหรััฐอเมริิกา โดยมาตรการทางภาษีีที่่�ใช้้นั้้น� มีีทั้้ง� การลดหย่่อน หรืือยกเว้้นภาษีีเงิินได้้นิิติิบุุคคลหรืือภาษีีมููลค่่าเพิ่่ม� (Value-Added Tax: VAT) เช่่น ในประเทศฝรั่่ง� เศส ร้้อยละ 60 ของมููลค่่าทางบััญชีีสุุทธิิ(Net Book Value) ของอาหารบริิจาคสามารถนำำ�ไปขอเครดิิต ภาษีีเงิินได้้นิิติิบุุคคล หรืือในประเทศโปรตุุเกส ผู้้� บริิจาคอาหารสามารถหัักหย่่อนภาษีีได้้ไม่่เกิินร้้อย ละ 140 ของมููลค่่าอาหาร ในประเทศอิิตาลีีมีีกฎหมาย ยกเว้้นภาษีีมููลค่่าเพิ่่ม�(VAT) ให้้แก่่องค์์กรเอกชนที่่� บริิจาคให้้แก่่องค์์กรการกุุศล ส่่วนในประเทศตุุรกีีมีี การออกกฎหมายยกเว้้นภาษีีเงิินได้้นิิติิบุุคคล และ ภาษีีมููลค่่าเพิ่่ม� ให้้แก่่หน่่วยงานในภาคธุุรกิิจที่่บ� ริิจาค อ า ห า ร ใ ห้้ แ ก่่ อ ง ค์์ ก ร ก า ร กุุ ศ ลหรืื อ ธน า ค า ร อาหาร(Food Bank) 30 ในประเทศสหรััฐอเมริิกา สภาคองเกรสได้้ออกกฎหมายยกเว้้นภาษีีให้้แก่่ร้้าน อาหาร ร้้านขายของชำ�ำ ซุุปเปอร์์มาร์์เก็็ตที่่�บริิจาค อาหารให้้แก่่องค์์กรการกุุศล 31 และมีีข้้อกฎหมายใน ระดัับมลรััฐที่่ใ� ห้้การลดหย่่อนภาษีีหรืือให้้เครดิิตภาษีี แก่่ผู้้�บริิจาคอาหาร ทั้้ง� นี้้�ในรััฐที่่ม� ีีการให้้สิิทธิิทางภาษีี 29 Corrigendum to Regulation(EC) No.852/2004 และการปรัับ แก้้ตาม Commission Regulation(EC) No.1019/2008, Regulation(EC) No.219/2009, Commission Regulation(EU) No.579/2014, Commission Regulation(EU) 2021/382 30 Income Tax Law Serial No.251, Value Added Tax Law no.3065) 31 Internal Revenue Code 170(e)(3)(2011) และ Protecting Americans from Tax Hikes(PATH) Act(2015) 50 กรณีีศึึกษาการจััดการขยะอาหาร

นั้้น� จะมีีรายละเอีียดที่่แ� ตกต่่างกัันในรายละเอีียดต่่าง ๆ ไม่่ว่่าจะเป็็นด้้านสิิทธิิประโยชน์์ที่่�ได้้รัับ การ คำ�ำ นวณมููลค่่าเพื่่อ� รัับสิิทธิิทางภาษีี ผู้้�ที่่เ� ข้้าข่่ายจะได้้ รัับสิิทธิิ อาหารที่่ไ� ด้้รัับสิิทธิิ และองค์์กรรัับบริิจาคที่่� ได้้รัับสิิทธิิ นอกจากนี้้�ยัังมีีการกำำ�หนดเพดานมููลค่่า ในการรัับสิิทธิิทางภาษีีอีีกด้้วย ส่่วนในประเทศ สิิงคโปร์์ถึึงแม้้ว่่าจะไม่่มีีการให้้สิิทธิิทางภาษีีสำ�ำ หรัับ การบริิจาคอาหารโดยตรงแต่่ก็็มีีการให้้สิิทธิิหัักลด หย่่อนภาษีีสููงถึึงร้้อยละ 250 สำ�ำ หรัับการบริิจาคเงิิน ให้้แก่่องค์์กรที่่ส� ร้้างสาธารณประโยชน์์ เช่่น ธนาคาร อาหาร เป็็นต้้น 32 4.4.6.มาตรการด้้านการให้้ติิดฉลากวัันหมด อายุุของอาหาร สาเหตุุหนึ่�่งของการทิ้้ง� อาหารที่่ย� ัังสามารถบริิโภคได้้ เกิิดจากความสัับสนของผู้้�ผลิิตและผู้้�บริิโภคต่่อฉลาก กำำ�หนดอายุุของอาหาร ด้้วยเหตุุนี้้� เพื่่�อให้้เกิิดการ ดำ�ำ เนิินงานที่่�เป็็นมาตรฐานเดีียวกัันรััฐสภาของ สหรััฐอเมริิกาจึึงได้้ออกกฎหมาย Food Date Labeling Act(2016) เพื่่อ� กำ�ำ หนดแนวทางในการให้้ ข้้อมููลวัันหมดอายุุของอาหารให้้ชััดเจนทั้้ง� วัันที่่ค� วร ขาย(Sell By Date) และวัันที่่ค� วรใช้้(Use By Date) ส่่วนในสหภาพยุุโรปมีีการสนัับสนุุนการจััดทำ�ำ ฉลาก วัันที่่�บนอาหาร โดยการดำ�ำ เนิินงานภายใต้้ ยุุทธศาสตร์์“Farm to Fork” 33 ซึ่ง�่ กำำ�หนดขึ้้น� เมื่่อ� ปีี 2020 นั้้น� ได้้มีีการสานต่่อการดำ�ำ เนิินงานโดยกำำ�หนด ให้้มีีการศึึกษาการทำ�ำ ฉลากวัันที่่�(Date Marking) 34 32 Charities Act(1994); Income Tax Act(1947) 33 สหภาพยุุโรปได้้ผลัักดัันยุุทธศาสตร์์“Farm to Fork” ตั้้ง� แต่่ปีี 2020 ให้้เป็็นองค์์ประกอบสำ�ำ คััญของนโยบาย European Green Deal เพื่่�อสร้้างระบบการผลิิตอาหารที่่เ� ป็็นธรรม ดีีต่่อสุุขภาพ และ เป็็นมิิตรต่่อสิ่่ง� แวดล้้อม ซึ่ง�่ ยุุทธศาสตร์์นี้้�ครอบคลุุมตั้้ง� แต่่การปลููก การแปรรููป การบริิโภค และการกำำ�จััดขยะอาหาร 34 ฉลากวัันที่่บ� นอาหาร เช่่น กำำ�หนดวััน“use by” และวััน“best before” อาจก่่อให้้เกิิดความสัับสนกัับผู้้�บริิโภคทำำ�ให้้ผู้้�บริิโภคทิ้้ง� อาหารที่่ย� ัังสามารถบริิโภคได้้ เพื่่�อป้้องกัันไม่่ให้้เกิิดการสร้้างขยะอาหารโดยไม่่ จำ�ำ เป็็น 4.4.7.การใช้้ข้้อตกลง(Agreement) ในการ ลดการสููญเสีียอาหาร การใช้้ข้้อตกลงระหว่่างองค์์กรเพื่่�อลดการสููญเสีีย อาหารนั้้น� มีีทั้้ง� รููปแบบการบัังคัับ(Mandatory) และ แบบสมััครใจ(Voluntary Agreement) ในประเทศ สหรััฐอเมริิกามีีการออกกฎหมาย Federal Food Donation Act(2008) กำำ�หนดให้้การจััดซื้้�อจััดจ้้าง อาหารของหน่่วยงานภาครััฐที่่ม� ีีมููลค่่าตั้้ง� แต่่ 25,000 เหรีียญสหรััฐขึ้้น� ไปต้้องมีีการทำำ�สััญญากัับธุุรกิิจที่่ม� ีี ข้้ อ กำำ�หน ด เ รื่่� อ ง ก า ร จัั ด ก า ร อ า ห า ร ส่่ ว น เ กิิ นที่่� มีี คุุณลัักษณะได้้มาตรฐานตามข้้อกฎหมาย Bill Emerson Good Samaritan Act(1996) โดยจะต้้อง บริิ จ า ค อ า ห า ร ส่่ ว น เ กิิ น เ หล่่ า นั้้ �น ใ ห้้ แ ก่่ อ ง ค์์ ก ร สาธารณกุุศล นอกจากนี้้�ในสหรััฐอเมริิกายัังมีีการ อำำ�นวยความสะดวกให้้เกิิดความตกลงร่่วมมืือกััน ภาคส่่วนต่่าง ๆ ทั้้ง� ฝั่่ง� โรงงานอุุตสาหกรรม ร้้าน อาหาร ศููนย์์การค้้า และหน่่วยงานที่่�รัับบริิจาค อาหารส่่วนเกิินหรืือรัับรีีไซเคิิลขยะอาหารโดยการ เก็็บรวบรวมข้้อมููลอุุปสงค์์(Demand) และอุุปทาน (Supply) ของอาหารส่่วนเกิินและขยะอาหารกว่่า 1.2 ล้้านแหล่่งทั่่ว� ประเทศอีีกด้้วย อีีกทั้้ง� กระทรวง เกษตรและสหกรณ์์ของสหรััฐอเมริิกายัังได้้จััดทำำ� ฐานข้้อมููลตลาดที่่จ� ำำ�หน่่ายสิินค้้าเกษตรโดยตรงจาก ไร่่ทั่่ว� ประเทศเพื่่�อให้้หน่่วยงานที่่ส� นใจเก็็บรวบรวม ผลผลิิตส่่วนเกิินจากภาคเกษตรสามารถติิดต่่อได้้ และมีีการจััดทำำ�คู่่�มืือในการบริิหารจััดการผลผลิิต เกษตรส่่วนเกิินอีีกด้้วย ในกรณีีของประเทศเยอรมนีีนั้้น� การดำำ�เนิินงานตาม ยุุทธศาสตร์์ชาติิด้้านการลดขยะอาหาร(National การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 51

Strategy for Food Waste Reduction) 35 อาศััยการ เสวนาระหว่่างภาคส่่วนต่่าง ๆ ตลอดห่่วงโซ่่อุุปทาน อาหารเพื่่�อกำำ�หนดเป้้าหมายและพััฒนามาตรการที่่� เหมาะสมกัับแต่่ละภาคส่่วน โดยในปีี 2020 กระทรวงอาหารและเกษตรกรรมของเยอรมนีี (Federal Ministry of Food and Agriculture: BMEL) ได้้มีีข้้อตกลงกัับสมาคมต่่าง ๆ ในภาค เกษตร อุุตสาหกรรมอาหาร และภาคการโรงแรม และจััดเลี้้ย� งเพื่่อ� ดำำ�เนิินงานลดขยะอาหาร 36 ตลอดทั้้ง� ห่่วงโซ่่อุุปทานอาหารและในครััวเรืือน(General Agreement on the Reduction of Food Waste) 37 ซึ่ง�่ การลงนามในข้้อตกลงนี้้�แสดงถึึงความมุ่่�งมั่่น�ที่่จ� ะ บรรลุุเป้้าหมายการลดขยะอาหารลงร้้อยละ 30 ภายในปีี 2025 และร้้อยละ 50 ภายในปีี 2030 ตาม ลำำ�ดัับ ในระดัับการค้้าปลีีกและระดัับผู้้�บริิโภค โดย เป็็นการลดลงเมื่่�อเทีียบกัับปีี 2015 นอกจากนี้้�แล้้ว ยัังมีีการดำำ�เนิินงานเพื่่อ� พััฒนาข้้อตกลงในระดัับภาค ส่่วน(sectors) ต่่าง ๆ ในห่่วงโซ่่อุุปทานอาหารด้้วย ดัังเช่่นข้้อตกลงในภาคการให้้บริิการอาหารนอก บ้้าน(Away-From-Home Catering) ซึ่ง�่ ครอบคลุุม โรงอาหาร โรงแรม โรงพยาบาล บ้้านพัักคนชรา และโรงเรีียน และมีีแผนงานที่่�จะจััดทำำ�ข้้อตกลงใน ภาคส่่วนอื่่�น ๆ ตลอดห่่วงโซ่่อุุปทานอาหารด้้วย สำ�ำ หรัับในสหราชอาณาจัักร องค์์กร WRAP(Waste and Resources Action Programme) 38 ภายใต้้การ 35 เริ่่ม� ใช้้เมื่่�อกุุมภาพัันธ์์ 2019 36 ขยะอาหารในที่่น� ี้้�หมายรวมถึึงการสููญเสีียอาหารด้้วย 37 สามารถเข้้าถึึงเอกสารข้้อตกลงได้้จาก https://www.bmel.de/ SharedDocs/Downloads/EN/_Food-and-Nutrition/general_ agreement-reduction_of_food_waste.pdf?__ blob=publicationFile&v=1 38 องค์์กรไม่่แสวงหากำำ�ไรได้้ทำำ�งานร่่วมกัับภาครััฐ ภาคเอกชน และประชาสัังคมในหลายมิิติิเพื่่�อให้้การจััดการทรััพยากรเป็็นไป อย่่างมีีประสิิทธิิภาพสููงสุุด สนัับสนุุนของรััฐบาลนั้้น� ได้้ความร่่วมมืือ Courtauld Commitment 2030 ซึ่�่งเป็็นข้้อตกลงเชิิงสมััครใจ (Voluntary Agreement) ระหว่่างผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีีย ตลอดห่่วงโซ่่อุุปทานอาหารเพื่่�อลดขยะอาหาร ลด การปล่่อยก๊๊าซเรืือนกระจก และลดปััญหามลภาวะ หรืือแรงกดดัันทางสิ่่ง� แวดล้้อมต่่อทรััพยากรน้ำ�ำ� โดย ตั้้ง� เป้้าหมายที่่จ� ะลดปริิมาณขยะอาหารต่่อคนลงให้้ ได้้ร้้อยละ 50 เมื่่�อเทีียบกัับปริิมาณในปีี 2007 ภายในปีี 2030 ทั้้ง� นี้้�ก่่อนหน้้านี้้�ได้้มีีการประกาศ Courtauld Commitment 2025 ซึ่ง�่ ตั้้ง� เป้้าหมายการ ลดขยะอาหารต่่อหััวประชากรให้้ได้้ร้้อยละ 20 ภายในปีี 2025 ซึ่�่งข้้อตกลงนี้้�ได้้รวมอยู่่�ภายใต้้ข้้อ ตกลงในปีี 2030 ด้้วย ทั้้ง� นี้้�เพื่่�อให้้การดำำ�เนิินงานลด ขยะอาหารมีีแผนงานที่่ช� ััดเจน WRAP และ Institute of Grocery Distribution(IGD) ยัังได้้จััดทำำ�ชุุด เครื่่�องมืือ(Toolkit) และแผนที่่�นำำ�ทางด้้านการลด ขยะอาหาร(Food Waste Reduction Roadmap) เพื่่�ออำำ�นวยความสะดวกให้้แก่่ภาคส่่วนต่่าง ๆ ใน การดำำ�เนิินงานด้้านการจััดการอาหารส่่วนเกิิน การ ลดการสููญเสีียอาหาร และการลดขยะอาหาร โดย ในปีี 2020 มีีองค์์กร 261 องค์์กรที่่ไ� ด้้ให้้คำ�ำ มั่่น� ว่่าจะ เข้้าร่่วมดำ�ำ เนิินงานตามแผนที่่�นำำ�ทางของ WRAP และ IGD(IGD and WRAP 2020) โดยภาคส่่วนที่่� เข้้าร่่วมครอบคลุุมภาคการผลิิต การค้้าปลีีก ภาคการ บริิการ(โรงแรมและร้้านอาหาร) และภาคครััวเรืือน 4.4.8.การดำ�ำ เนิินงานโดยรััฐบาลท้้องถิ่่�น องค์์กรไม่่แสวงหากำ�ำ ไรและภาคเอกชน ในระดัับท้้องถิ่่�นที่่�มีีหน้้าที่่�รัับผิิดชอบในการจััดการ ขยะชุุมชนนั้้น� ควรมีีการให้้แรงจููงใจและการสร้้าง ระบบเพื่่อ� จููงใจให้้เกิิดการคััดแยกขยะ อาทิิเช่่น กรณีี ศึึกษาของรััฐบาลท้้องถิ่่น� ในเมืือง Curitiba ประเทศ บราซิิลใช้้การจููงใจโดยใช้้เหรีียญ(Token) เพื่่�อส่่ง เสริิมผู้้�ที่่�อาศััยอยู่่�ในเมืืองแยกขยะอาหารออกจาก 52 กรณีีศึึกษาการจััดการขยะอาหาร

ขยะทั่่ว� ไปและนำำ�มาทิ้้ง� ในจุุดหรืือสถานที่่ท� ี่่ก� ำำ�หนดใน ชุุมชน โดยเหรีียญที่่ไ� ด้้รัับสามารถนำำ�ไปแลกสิินค้้า เช่่น ตั๋๋ว� รถโดยสาร หนัังสืือ สมุุด อาหาร รวมถึึงนำำ� ไปแลกส่่วนลดในร้้านค้้าต่่าง ๆ ในเมืืองได้้ หน่่วยงานท้้องถิ่่น� ในประเทศญี่่ป� ุ่่�นหลายแห่่งมีีการส่่ง เสริิมให้้ครััวเรืือนนำำ�ขยะอาหารไปแลกเป็็นผััก อิินทรีีย์์ที่่ผ� ลิิตโดยเกษตรกรในชุุมชน ซึ่ง�่ ขยะอาหาร จากครััวเรืือนก็็จะถููกนำำ�ไปผลิิตเป็็นปุ๋๋� ยหมัักให้้แก่่ เกษตรกรเพื่่�อใช้้ปลููกผัักอิินทรีีย์์ซึ่�่งจะส่่งกลัับมาให้้ แก่่ครััวเรืือนต่่อไป ซึ่ง�่ ในการดำ�ำ เนิินงานนั้้น� รััฐบาล ท้้องถิ่่�นจะทำ�ำ หน้้าที่่�เป็็นตััวกลางระหว่่างครััวเรืือน และเกษตรกรในพื้้�นที่่�โดยจะทำ�ำ หน้้าที่่�รวบรวมขยะ อ า ห า ร จ า ก ค รัั ว เ รืื อ น โ ด ย ใ ห้้ ค รัั ว เ รืื อ นจ่่ า ย ค่่ า ธรรมเนีียมในปริิมาณน้้อย(100 – 200 เยนต่่อครััว เรืือนต่่อเดืือน) ขยะอาหารที่่ร� วบรวมได้้จะถููกส่่งไป ยัังเกษตรกรในพื้้น� ที่่� สำ�ำ หรัับใช้้ในการผลิิตปุ๋๋� ยหมััก เพื่่�อปลููกผัักอิินทรีีย์์ ซึ่ง�่ จะส่่งกลัับไปให้้แก่่ครััวเรืือน ต่่อไป เช่่น ในเมืืองนาโกย่่า การดำ�ำ เนิินงาน ครอบคลุุมทั้้ง� ครััวเรืือน ร้้านค้้า และซุุปเปอร์์มาร์์เก็็ต ด้้วย นอกจากนี้้� การให้้ความรู้้�แก่่ผู้้�ประกอบการและผู้้� บริิโภคยัังเป็็นอีีกหนึ่�่งช่่องทางที่่�มีีส่่วนช่่วยลด ปริิมาณขยะอาหารที่่เ� กิิดขึ้้น� และสนัับสนุุนให้้เกิิดการ คััดแยกและการจััดการขยะอาหารอย่่างถููกวิิธีี ในต่่าง ประเทศนั้้น� การดำ�ำ เนิินงานในส่่วนนี้้�อาจดำ�ำ เนิินการ โดยรััฐบาลท้้องถิ่่�น องค์์กรไม่่แสวงหากำำ�ไร ภาค เอกชน หรืือโครงการที่่เ� กิิดจากความร่่วมมืือของภาค ส่่วนต่่าง ๆ เช่่น ในประเทศเยอรมนีี กลุ่่�มผู้้ป� ระกอบ การโรงแรมและจััดเลี้้�ยง(German Hotel and Catering Association) ได้้พััฒนาคู่่�มืือในการตรวจ สอบการสููญเสีียอาหารและขยะอาหาร หรืือในสห ราชอาณาจัักรนั้้น� องค์์กร WRAP ได้้ใช้้การสื่่�อสาร และประชาสััมพัันธ์์เพื่่�อชี้้แ� นะแนวทางการซื้้�ออาหาร และการบริิโภคอาหารที่่ป� ระหยััดที่่ส� ุุดและลดการสููญ เสีียอาหารให้้น้้อยที่่ส� ุุด และมีีชุุดเครื่่�องมืือในการลด ขยะอาหารตลอดห่่วงโซ่่อุุปทาน นอกจากนี้้�ยัังมีี มููลนิิธิิ Friend of the Earth ซึ่ง�่ รณรงค์์ในด้้านขยะ อาหารโดยการให้้ข้้อมููลเกี่่�ยวกัับขยะอาหาร และ เสนอแนะแนวทางจััดการให้้แก่่ผู้้�บริิโภค โดยมีีการ จััดทำ�ำ คู่่�มืือในการประกอบอาหารจากวััสดุุเหลืือใช้้ การวางแผนเลืือกซื้้อ� อาหารที่่พ� อควร และพััฒนาช่่อง ทางสื่่อ� สารระหว่่างครััวเรืือนและซุุปเปอร์์มาร์์เก็็ตใกล้้ บ้้านเพื่่�อหาแนวทางรีีไซเคิิลอาหารที่่�ใกล้้หมดอายุุ เพื่่อ� ให้้เกิิดการใช้้ทรััพยากรให้้เกิิดประโยชน์์สููงสุุด สำ�ำ หรัับในสหรััฐอเมริิกานั้้น� ยัังมีีหลายหน่่วยงานที่่� ดำ�ำ เนิินการให้้ข้้อมููลแก่่ผู้้�บริิโภค เช่่น องค์์กร Centre for Food Loss and Waste Solution ซึ่�่งจััดทำ�ำ เว็็บไซต์์“Further with Food” เพื่่�อให้้ข้้อมููลและ แนวทางในการป้้องกัันและลดการสููญเสีียอาหารและ ขยะอาหาร การรีีไซเคิิลขยะอาหาร และมีีเครื่่�องมืือ ในการคำ�ำ นวณปริิมาณการสููญเสีียอาหารและขยะ อาหาร ฯลฯ อีีกด้้วย และยัังมีี Food Waste Reduction Alliance ซึ่ง�่ เป็็นการรวมตััวกัันระหว่่าง ภาคอุุตสาหกรรมอาหาร ผู้้�ค้้าส่่ง ผู้้�ค้้าปลีีก ซุุปเปอร์์มาร์์เก็็ต และร้้านอาหารในสหรััฐอเมริิกาใน ก า ร ล ด ป ริิ ม า ณ ข ย ะ อ า ห า ร ที่่�จ ะ เ ข้้ า สู่่�ก า ร ฝัั ง กลบ (Landfill) โดยหนึ่�่งในการดำ�ำ เนิินงาน คืือ การจััดทำ�ำ ชุุดเครื่่�องมืือและความรู้้�ต่่าง ๆ(Toolkits and Guidebooks) เพื่่�อให้้สถานประกอบการต่่าง ๆ สามารถนำำ�ไปใช้้ได้้ 4.4.9.กลไกสนัับสนุุนการลดการสููญเสีียอาหาร และขยะอาหาร กลไกสำ�ำ คััญที่่ช� ่่วยให้้เกิิดการลดการสููญเสีียอาหารคืือ การเอื้้อ� ให้้อุุปสงค์์(Demand) และอุุปทาน(Supply) ของอาหารส่่วนเกิินมาพบกััน ซึ่ง�่ การพบกัันระหว่่าง อุุปสงค์์และอุุปทานนี้้�อาจทำ�ำ ผ่่านตััวกลางที่่ม� ีีที่่ต�ั้้ง� เป็็น การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 53

หลัักแหล่่ง เช่่น ธนาคารอาหาร หรืืออาจทำ�ำ ผ่่าน เทคโนโลยีีดิิจิิตอล ซึ่ง�่ ในบางประเทศจะมีีทั้้ง� ธนาคาร อาหารและแพลตฟอร์์มออนไลน์์ เช่่นในประเทศ สหรััฐอเมริิกานั้้น� นอกจากในหลายมลรััฐจะมีีธนาคาร อาหารซึ่�่งรัับบริิจาคอาหารส่่วนเกิินเพื่่�อนำำ�ไปให้้ผู้้� ยากไร้้แล้้วยัังมีีองค์์กรกลางที่่�ทำ�ำ หน้้าที่่�รัับบริิจาค/ รวบรวมอาหารส่่วนเกิินจากแหล่่งต่่าง ๆ เพื่่อ� นำำ�ไป บริิจาคอีีกด้้วย เช่่น City Harvest ซึ่ง�่ รวบรวมอาหาร ส่่วนเกิินจากร้้านอาหาร ห้้างค้้าปลีีกและภาคส่่วนอื่่�น ๆ ในนครนิิวยอร์์ค และ 412 Food Rescue ซึ่�่ง รวบรวมอาหารจากฟาร์์มและสวนเพื่่อ� นำำ�ไปจำ�ำ หน่่าย ในราคาถููกในเมืืองพิิตตสเบิิร์์ก เป็็นต้้น นอกจากนี้้� สหรััฐอเมริิกายัังมีีการเก็็บข้้อมููลอุุปสงค์์และอุุปทาน อาหารส่่วนเกิินจากแหล่่งต่่าง ๆเพื่่�ออำ�ำ นวยความ สะดวกให้้ฝั่่ง� อุุปสงค์์และอุุปทานต่่ออาหารส่่วนเกิินมา พบกัันดัังที่่ไ� ด้้กล่่าวไปแล้้วในตอนที่่� 4.2.7 นอกเหนืือจากธนาคารอาหารแล้้ว องค์์กรกลางที่่ร� ัับ หน้้าที่่ใ� นการรัับบริิจาคอาหารส่่วนเกิินและนำำ�ไปส่่งให้้ แก่่ผู้้�ที่่ต� ้้องการอาหาร ก็็ยัังมีีอยู่่�ในหลายประเทศ เช่่น Fareshare ในสหราชอาณาจัักร รัับบริิจาคอาหาร ส่่วนเกิินจากห้้างค้้าปลีีกเพื่่�อนำำ�ไปบริิจาคและปรุุง อาหารให้้แก่่ผู้้�ที่่�ต้้องการอาหาร OZHarvest และ SecondBite ที่่ป� ระเทศออสเตรเลีียรวบรวมอาหาร ส่่วนเกิินจากหลายแหล่่ง เช่่น ซุุปเปอร์์มาร์์เก็็ต โรงแรม ท่่าอากาศยาน ผู้้�ค้้าส่่ง ผู้้ใ� ห้้บริิการจััดอาหาร งานเลี้้ย� ง เป็็นต้้น ในไอร์์แลนด์์ สหราชอาณาจัักร มีี แพลตฟอร์์ม FoodCloud ซึ่ง�่ เป็็นแอปพลิิเคชั่่น� เพื่่อ� จัับ คู่่�ผู้้�ที่่ต� ้้องการบริิจาคกัับผู้้�ที่่ต� ้้องการรัับบริิจาค เป็็นต้้น นอกจากการแบ่่งปัันอาหารส่่วนเกิินผ่่านการบริิจาค อาหารแล้้วในปััจจุุบัันได้้เริ่่ม� มีีการนำำ�อาหารส่่วนเกิิน ไปขายในราคาที่่ล� ดลงเพื่่อ� ให้้มีีการสร้้างรายได้้ควบคู่่� ไปกัับการลดขยะอาหารด้้วย เช่่น แอปพลิิเคชั่่น� Too Good To Go ซึ่ง�่ ริิเริ่่ม� โดยบริิษััทสตาร์์ทอััพในประเทศ เดนมาร์์คในปีี 2015 แอปพลิิเคชั่่น�นี้้�เชื่่�อมสถาน ประกอบการ เช่่น ซุุปเปอร์์มาร์์เก็็ตและร้้านอาหารที่่� มีีอาหารส่่วนเกิินกัับผู้้�บริิโภค(Business-toConsumer: B2C) โดย บริิษััทได้้ผลตอบรัับที่่ด� ีีอย่่าง ต่่อเนื่่�องจึึงมีีการขยายการดำ�ำ เนิินงานไปยัังหลาย เมืืองในทวีีปยุุโรปและเริ่่�มมีีการดำ�ำ เนิินงานใน สหรััฐอเมริิกาตั้้ง� แต่่ปีี 2020 นอกจากนี้้�ยัังมีีแอปพลิิ เคชั่่น� Imperfect Foods ที่่ป� ระเทศสหรััฐอเมริิกาที่่� เป็็นตััวเชื่่�อมให้้ผู้้�บริิโภคเข้้าถึึงอาหารที่่�ไม่่ได้้ มาตรฐานแต่่ยัังคงบริิโภคได้้(Sub-Standard Food) เช่่น อาหารที่่ม� ีีรอยตำ�ำ หนิิบนผิิว มีีขนาดไม่่เท่่ากััน หรืือเป็็นอาหารส่่วนเกิิน เป็็นต้้น นอกจากนี้้�ยัังมีีแอป พลิิเคชั่่น� OLIO ซึ่ง�่ ทำ�ำ หน้้าที่่เ� ป็็นตััวเชื่่�อมระหว่่างผู้้� บริิโภคกัับผู้้�บริิโภค(Consumer-to-Consumer: C2C) และเชื่่�อมผู้้�บริิโภคกัับผู้้ป� ระกอบการ(B2C) เพื่่อ� ให้้เกิิดการแบ่่งปัันอาหารส่่วนเกิินเพื่่อ� เป็็นการลด ขยะอาหาร ซึ่�่งแอปพลิิเคชั่่น�นี้้�สามารถใช้้ได้้ใน 61 ประเทศทั่่ว� โลก และยัังมีีแอปพลิิเคชั่่น�ที่่แ� จ้้งเตืือนผู้้� บริิโภคถึึงวัันหมดอายุุของอาหารในครััวเรืือน(แอป พลิิเคชั่่น� MyKura ในประเทศญี่่ป� ุ่่�น หรืือ FoodTrek ในประเทศฟิิลิิปปิินส์์ และ CozZo ซึ่ง�่ เปิิดให้้ใช้้งานใน หลายประเทศ) เพื่่�อให้้เกิิดการลดขยะอาหารตั้้ง� แต่่ต้้นทาง กลไก สำ�ำ คััญอีีกประการหนึ่�่งคืือการให้้ความรู้้� ข้้อมููล และ การอำ�ำ นวยความสะดวกให้้แก่่ผู้้�บริิโภคในการลดขยะ อาหารซึ่ง�่ สามารถทำ�ำ ได้้โดยการให้้ความรู้้แ� ละข้้อมููล แก่่ประชาชนและผู้้ป� ระกอบการผ่่านช่่องทางต่่าง ๆ เพื่่อ� สร้้างบรรทััดฐานทางสัังคม(Social Norms) ใหม่่ ๆ ให้้เกิิดการใช้้ทรััพยากรให้้เกิิดประโยชน์์สููงสุุด ซึ่ง�่ สามารถทำ�ำ ได้้โดยการจััดทำ�ำ ชุุดเครื่่อ� งมืือดัังที่่ไ� ด้้กล่่าว ไปแล้้วในตอนที่่� 4.2.8 นอกจากนี้้�ยัังมีีแอปพลิิเคชั่่น� ต่่าง ๆ ซึ่ง�่ ช่่วยให้้การลดการสููญเสีียอาหารทำ�ำ ได้้ง่่าย ขึ้้น� เช่่น แอปพลิิเคชั่่น�ที่่ช� ่่วยในการวางแผนการซื้้�อ อาหาร เช่่น แอปพลิิเคชั่่น� ของร้้านค้้าปลีีก Albert Heijn ในประเทศเนเธอร์์แลนด์์ และแอปพลิิเคชั่่น�ที่่� 54 กรณีีศึึกษาการจััดการขยะอาหาร

ช่่วยในการเลืือกเมนููอาหารจากอาหารที่่�มีีอยู่่� เช่่น แอปพลิิเคชั่่น� Magic Fridge ของประเทศฝรั่่ง� เศส เป็็นต้้น ไม่่ว่่าอย่่างไรก็็ตาม การลงทุุนในโครงสร้้างพื้้น� ฐาน เพื่่�ออำ�ำ นวยความสะดวกให้้เกิิดการลดการสููญเสีีย อาหารและขยะอาหารตั้้ง� แต่่ต้้นทางนั้้น� เป็็นสิ่่ง� จำ�ำ เป็็น ที่่ร� ััฐบาลควรดำ�ำ เนิินการ เช่่น การสนัับสนุุนการสร้้าง โครงสร้้างพื้้น� ฐานและกลไกที่่เ� อื้้อ� ให้้เกิิดการนำำ�อาหาร ไปใช้้ใหม่่(Re-use) ในรููปของการผลิิตเป็็นอาหาร สััตว์์ และโครงสร้้างที่่ส� ามารถรีีไซเคิิลขยะอาหารที่่� เหลืือได้้ อีีกทั้้ง� การสนัับสนุุนให้้เกิิดรููปแบบธุุรกิิจใหม่่ ๆ ที่่ต� อบโจทย์์การลดขยะอาหาร เช่่น กรณีีของแอป พลิิเคชั่่น� ประเภท B2C และ C2C ต่่าง ๆ หรืือแม้้ กระทั่่ง� การสนัับสนุุนให้้เกิิดการคััดแยกขยะอาหาร โดยครััวเรืือนก็็ล้้วนเป็็นสิ่่ง� จำ�ำ เป็็น นอกจากนี้้�แล้้วการ ทบทวนรููปแบบการเก็็บเงิินค่่าธรรมเนีียมในการ จััดการขยะให้้เป็็นในรููปแบบที่่�คิิดตามน้ำ�ำ�หนัักหรืือ ปริิมาตรของขยะ(Pay As You Throw: PAYT) ไป พร้้อม ๆ กัับการสนัับสนุุนโครงสร้้างพื้้�นฐานของ ระบบการจััดเก็็บขยะตามน้ำ�ำ�หนััก เช่่น รถขยะที่่� สามารถชั่่ง� น้ำ�ำ�หนัักได้้ และการให้้ความรู้้ค� วามเข้้าใจ ว่่าการใช้้มาตรการดัังกล่่าวสามารถลดค่่าใช้้จ่่ายให้้ แก่่ครััวเรืือนเพราะหากขยะของครััวเรืือนลดลงจะ หมายถึึงค่่ากำ�ำ จััดขยะที่่ล� ดลง สิ่่ง� เหล่่านี้้�ล้้วนเอื้้�อให้้ เกิิดการลดขยะอาหารที่่จ� ำ�ำ เป็็นจะต้้องนำำ�ไปฝัังกลบ หรืือเผาทิ้้ง� ได้้ ประเทศไทยซึ่�่งรวมถึึงบริิบททางสถาบัันที่่�เป็็น ทางการและไม่่เป็็นทางการ และกล่่าวถึึงลัักษณะ สำ�ำ คััญของการดำ�ำ เนิินงานด้้านการจััดการอาหารเหลืือ ทิ้้ง� ในประเทศไทย 4.5.1.กรอบนโยบายและแผนของประเทศที่่� เกี่่�ยวข้้องกัับการลดการสููญเสีียอาหารและ ขยะอาหาร ในประเทศไทยการดำ�ำ เนิินงานด้้านการจััดการขยะ อาหารมัักทำ�ำ ไปพร้้อมกัันกัับการจััดการสิ่่ง� แวดล้้อม และการจััดการขยะชุุมชน อย่่างไรก็็ตามตั้้ง� แต่่ปีี 2561 เป็็นต้้นมาเริ่่ม� มีีแผนเฉพาะทางในด้้านนี้้�มากขึ้้น� โดยการดำ�ำ เนิินงานอยู่่�ภายใต้้หลัักเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนและกรอบยุุทธศาสตร์์การจััดการด้้าน อาหารของประเทศไทย ฉบัับที่่� 2 พ.ศ. 2561-2580 ซึ่ง�่ เป็็นแผนระยะ 20 ปีี ทั้้ง� นี้้� กรอบยุุทธศาสตร์์นี้้�จััด ทำ�ำ ขึ้้น� เพื่่อ� ชี้้น� ำำ�การดำ�ำ เนิินงานของทุุกภาคส่่วนในห่่วง โซ่่อาหารเพื่่�อให้้เกิิดการดำ�ำ เนิินงานที่่ส� อดคล้้องกััน โดยมีี 4 ยุุทธศาสตร์์หลััก ได้้แก่่(1) ด้้านความมั่่น� คง ทางอาหาร(2) ด้้านคุุณภาพและความปลอดภััยของ อาหาร(3) การศึึกษาด้้านอาหาร และ(4) ด้้านการ บริิหารจััดการ ซึ่ง�่ การลดลงของปริิมาณการสููญเสีีย อาหารและขยะอาหารเพื่่อ� ให้้เกิิดการบริิโภคที่่ย�ั่่ง� ยืืนนี้้� เป็็นหนึ่�่งในเป้้าหมายของกรอบยุุทธศาสตร์์ฯ ดัังกล่่าว นอกจากนี้้�ยัังสนัับสนุุนให้้มีีแนวทางในการลดขยะ อาหารจากแหล่่งจำ�ำ หน่่าย จากชุุมชน และจากครััว เรืือนด้้วย 4.5. การลดการสููญเสีียอาหารและขยะอาหาร ในประเทศไทย องค์์ประกอบหนึ่�่งของการวิิเคราะห์์ตามกรอบ IAD คืือ การทำ�ำ ความเข้้าใจกลุ่่�มกติิกาทางสัังคมของพื้้น� ที่่� ศึึกษารวมถึึงลัักษณะของชุุมชนหรืือประเทศที่่ศ� ึึกษา เนื้้�อหาในส่่วนนี้้�จึึงได้้รวบรวมแนวทางการดำ�ำ เนิินงาน ด้้านการลดการสููญเสีียอาหารและขยะอาหารใน เพื่่�อขัับเคลื่่�อนยุุทธศาสตร์์ด้้านการจััดการอาหาร คณะกรรมการอาหารแห่่งชาติิได้้แต่่งตั้้ง� คณะ กรรมการขัับเคลื่่อ� นด้้านความมั่่น� คงอาหารตลอดห่่วง โซ่่อาหารขึ้้น� และมีีการจััดตั้้ง� อนุุกรรมการด้้านการลด ขยะอาหารซึ่ง�่ มีีอธิิบดีีกรมควบคุุมมลพิิษเป็็นประธาน เพื่่อ� ทำ�ำ หน้้าที่่จ� ััดทำ�ำ ข้้อเสนอแนะแนวทางการลดขยะ บนฐานข้้อมููล การวิิเคราะห์์ และการติิดตามการ การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 55

พััฒนาแนวทางการลดขยะอาหารที่่ภ� าคส่่วนต่่าง ๆ โดยในปีี 2565 ได้้มีีการยกร่่างแผนที่่�นำำ�ทางการ จััดการขยะอาหารของประเทศ(พ.ศ. 2565-2573) ซึ่ง�่ อยู่่�บนฐานแนวคิิดลำ�ำ ดัับขั้้น� ของการจััดการขยะ อาหาร มีีการกำ�ำ หนดเป้้าหมายในระดัับประเทศ กำ�ำ หนดบทบาทของภาคส่่วนเป้้าหมาย และกำ�ำ หนด มาตรการ 3 ด้้าน ได้้แก่่ ด้้านการป้้องกัันและการลด ขยะอาหาร ด้้านการจััดการและใช้้ประโยชน์์จากขยะ อาหาร และด้้านการส่่งเสริิมซึ่�่งมีีการกล่่าวถึึงการ สร้้างแรงจููงใจที่่�เป็็นตััวเงิินและไม่่เป็็นตััวเงิินด้้วย นอกจากนี้้�ยัังมีี(ร่่าง) แผนปฏิิบััติิการด้้านการจััดการ ด้้านอาหารของประเทศไทย ระยะที่่� 1 พ.ศ. 25662570 39 เป็็นแผนปฏิิบััติิการระยะ 5 ปีี ที่่อ� ้้างอิิงตาม ก ร อ บยุุ ทธ ศ า สตร์์ ก า ร จัั ด ก า ร ด้้ า น อ า ห า ร ข อ ง ประเทศไทย ฉบัับที่่� 2 พ.ศ. 2561-2580 โดยในแผน ปฏิิบััติิการมีีเป้้าหมายสำ�ำ คััญ 6 รายการด้้วยกััน ซึ่ง�่ หนึ่�่งในนั้้น� ได้้แก่่เป้้าหมายด้้านการลดปริิมาณการสููญ เสีียอาหารและขยะอาหาร นอกจากนี้้�ไทยยัังได้้ประกาศเจตนารมณ์์ในการขัับ เคลื่่�อนการพััฒนาอย่่างยั่่ง� ยืืนโดยการจััดทำ�ำ แผนที่่� นำำ�ทาง(Road Map) การดำ�ำ เนิินงานให้้บรรลุุเป้้า หมายการพััฒนาที่่ย�ั่่ง� ยืืน(Sustainable Development Goal: SDG) ซึ่ง�่ รวมถึึงเป้้าประสงค์์ที่่� 12.3 ที่่ก� ำ�ำ หนด เป้้าหมายการลดขยะอาหารของโลกลงให้้ได้้ครึ่ง�่ หนึ่�่ง และลดการสููญเสีียอาหารจากกระบวนการผลิิตและ ห่่วงโซ่่อุุปทาน รวมถึึงการสููญเสีียหลัังการเก็็บเกี่่ย� ว ภายในปีี 2030 โดยนอกจากการยกร่่างแผนงานที่่� เฉพาะเจาะจงด้้านการจััดการการสููญเสีียอาหารและ ขยะอาหารแล้้ว นโยบายและแผนของประเทศไทยที่่� เกี่่�ยวข้้องกัับการจััดการขยะอาหารอื่่�นๆ ยัังได้้แก่่ แผนแม่่บทยุุทธศาสตร์์ชาติิ พ.ศ. 2561-2580 39 ที่่ป� ระชุุมคณะกรรมการอาหารแห่่งชาติิเห็็นชอบ(ร่่าง) แผน ปฏิิบััติิการฯในการประชุุมครั้้ง� ที่่� 1/2565 แผนการปฏิิรููปประเทศด้้านทรััพยากรธรรมชาติิและ สิ่่ง� แวดล้้อม นโยบายและแผนการส่่งเสริิมและรัักษา คุุณภาพสิ่่ง� แวดล้้อมแห่่งชาติิ พ.ศ. 2560-2570 แผน จััดการคุุณภาพสิ่่ง� แวดล้้อม พ.ศ. 2560-2565 แผน ยุุทธศาสตร์์การจััดการมลพิิษ 20 ปีี และ(ร่่าง) แผน ปฏิิบััติิการด้้านการจััดการขยะของประเทศ พ.ศ. 2565-2570 นอกจากนี้้�ยัังมีีแผนขัับเคลื่่�อนการผลิิต และการบริิโภคที่่�ยั่่ง� ยืืน พ.ศ. 2561-2579(ฉบัับ ปรัับปรุุง) แผนปฏิิบััติิการด้้านการขัับเคลื่่�อนการ พััฒนาประเทศไทยด้้วยโมเดลเศรษฐกิิจ BCG พ.ศ. 2564-2570 และ(ร่่าง) แผนพััฒนาเศรษฐกิิจและ สัังคมแห่่งชาติิ ฉบัับที่่� 13 พ.ศ. 2565-2570 รวมทั้้ง� ยัังมีีแผนงานในระดัับจัังหวััดและองค์์กรปกครอง ส่่วนท้้องถิ่่น�(อปท.) ซึ่�่งมุ่่�งเน้้นในด้้านการจััดการ ปััญหาขยะมููลฝอยชุุมชน จากนโยบายและแผนต่่าง ๆ ที่่เ� กี่่ย� วข้้องกัับการลด การสููญเสีียอาหารและการจััดการขยะอาหารจะเห็็น ได้้ว่่ากรอบนโยบายของประเทศไทยมุ่่�งเน้้นการลด ปริิมาณขยะอิินทรีีย์์และขยะรีีไซเคิิล และการกำำ�จััด ขยะให้้ถููกวิิธีีเพื่่อ� ลดมลพิิษที่่อ� าจเกิิดขึ้้น� โดยส่่งเสริิม การดำ�ำ เนิินงานตั้้ง� แต่่ต้้นทางถึึงปลายทางภายใต้้ หลััก 3R คืือ การลดการใช้้(Reduce) การนำำ�กลัับมา ใช้้ซ้ำ�ำ�(Reuse) และการรีีไซเคิิล(Recycle) รวมถึึง สนัับสนุุนการคััดแยกและจััดเก็็บขยะอย่่างเป็็นระบบ ทั้้ง� ในด้้านของระบบการเก็็บรวบรวมขนส่่งขยะและ ในด้้านการคััดแยกขยะมููลฝอยที่่�ต้้นทางจากครััว เรืือน รวมไปถึึงการสร้้างความตระหนัักรู้้�ให้้แก่่ผู้้� บริิโภค สนัับสนุุนให้้มีีการเก็็บข้้อมููลด้้านการสููญเสีีย อาหารจากการผลิิตและบริิโภคอย่่างต่่อเนื่่�อง และส่่ง เสริิมให้้เกิิดกลไกการนำำ�ขยะที่่ค� ััดแยกแล้้วกลัับมาใช้้ ใหม่่หรืือแปรรููปเพื่่อ� นำำ�ไปใช้้อีีกครั้้ง� ส่่วนในด้้านการ สููญเสีียอาหารนั้้น� มีีการส่่งเสริิมให้้มีีการบริิหาร จััดการสิินค้้าตลอดห่่วงโซ่่อุุปทาน และในด้้านการ 56 กรณีีศึึกษาการจััดการขยะอาหาร

ดำ�ำ เนิินงานด้้านการลดขยะอาหารในแผนขัับเคลื่่�อน การผลิิตและการบริิโภคที่่ย� ั่่ง� ยืืน(พ.ศ. 2560-2579 กำำ�หนดให้้เป็็นเป้้าหมายของภาคเมืืองและองค์์กร ปกครองส่่วนท้้องถิ่่น�(อปท.) ซึ่ง�่ เน้้นย้ำ��ำ บทบาทของ รััฐบาลท้้องถิ่่น� ในการมีีส่่วนร่่วมในการจััดการลดขยะ อาหารและในการจััดการอย่่างถููกวิิธีี 4.5.2.การส่่งเสริิมลดการสููญเสีียอาหารและ ขยะอาหารในประเทศไทย ประเทศไทยยัังไม่่มีีกฎหมายเฉพาะทางที่่เ� กี่่ย� วข้้อง กัับการจััดการขยะอาหาร ด้้วยเหตุุนี้้�การจััดการขยะ อาหารจึึงรวมอยู่่�ภายใต้้การจััดการสิ่่ง� ปฏิิกููลและขยะ มููลฝอยซึ่ง�่ มีีองค์์กรปกครองส่่วนท้้องถิ่่น�(อปท.) เป็็น หน่่ ว ย ง า นหลัั กที่่� มีี อำำ�น า จหน้้ า ที่่� ใ นก า ร จัั ด เ ก็็ บ รวบรวม และจััดการสิ่่ง� ปฏิิกููลและขยะมููลฝอยที่่เ� กิิด ขึ้้�นในเขตพื้้�นที่่�และมีีอำำ�นาจในการออกข้้อกำำ�หนด ท้้องถิ่่น� ที่่เ� กี่่ย� วข้้อง โดย อปท. สามารถทำ�ำ งานร่่วม กัับภาคเอกชนและประชาชนในการส่่งเสริิมการคััด แยกและการจััดการขยะ ทั้้ง� นี้้�กฎหมายหลัักที่่� เกี่่ย� วข้้องกัับการจััดการขยะมููลฝอย ได้้แก่่ พระราช บััญญััติิส่่งเสริิมและรัักษาคุุณภาพสิ่่ง� แวดล้้อมแห่่ง ชาติิ พ.ศ. 2535 พระราชบััญญััติิกำำ�หนดแผนและขั้้น� ตอนการกระจายอำำ�นาจให้้องค์์กรปกครองส่่วนท้้อง ถิ่่น� พ.ศ. 2542 พระราชบััญญััติิการสาธารณสุุข พ.ศ. 2535 และที่่แ� ก้้ไขเพิ่่ม� เติิมถึึง(ฉบัับที่่� 3) พ.ศ. 2560 และพระราชบััญญััติิรัักษาความสะอาดและความเป็็น ระเบีียบเรีียบร้้อยของบ้้านเมืือง พ.ศ. 2560 เพื่่�อให้้การปฏิิบััติิตามข้้อกำำ�หนดในกฎหมายหลััก เป็็นไปด้้วยความเรีียบร้้อยจึึงได้้มีีกฎกระทรวงที่่อ� อก ตามความในพระราชบััญญััติิซึ่�่งกำำ�หนดอััตราค่่า ธรรมเนีียมต่่าง ๆ เช่่น การออกกฎกระทรวงเพื่่�อ กำำ�หนดอััตราค่่าธรรมเนีียมในการให้้บริิการจััดเก็็บ สิ่่ง� ปฏิิกููลหรืือมููลฝอย 40 ซึ่ง�่ เป็็นค่่าธรรมเนีียมสููงสุุดที่่� อปท. สามารถจััดเก็็บได้้ กฎกระทรวงในเรื่่�อง สุุขลัักษณะของสถานที่่จ� ำ�ำ หน่่ายอาหาร พ.ศ. 2561 41 ซึ่�่งกำำ�หนดหน้้าที่่ข� องสถานที่่จ� ำ�ำ หน่่ายอาหารในการ จััดการเกี่่�ยวกัับมููลฝอยซึ่�่งรวมถึึงการให้้แยกเศษ อาหารจากมููลฝอยประเภทอื่่�นและการกำำ�หนดให้้มีี การแยกไขมัันไปกำำ�จััดก่่อนระบายน้ำ�ำ�ทิ้้ง� ออกสู่่�ระบบ ระบายน้ำ�ำ� กฎหมายไทยไม่่ได้้มีีการกำำ�หนดให้้ประชาชนมีีหน้้า ที่่ใ� นการคััดแยกขยะมููลฝอย ด้้วยเหตุุนี้้�จึึงเป็็นหน้้าที่่� ของ อปท. ในการขอความร่่วมมืือและสนัับสนุุนภาค ประชาชนให้้มีีส่่วนร่่วมรัับผิิดชอบในการลดและ กำำ�จััดขยะมููลฝอย ณ แหล่่งกำำ�เนิิด เพื่่�อส่่งเสริิมให้้ เกิิดการลดขยะตั้้ง� แต่่ต้้นทางกระทรวงมหาดไทยจึึง ได้้มีีประกาศเรื่่อ� งการจััดการขยะมููลฝอย พ.ศ. 2560 42 ซึ่ง�่ กำ�ำ หนดให้้ อปท. ต้้องให้้ประชาชนมีีส่่วนร่่วมและ รัับผิิดชอบการจััดการมููลฝอยต้้นทาง สนัับสนุุนให้้ ประชาชนกำำ�จััดมููลฝอยตั้้ง� แต่่แหล่่งกำำ�เนิิดโดย อปท. อำำ�นวยความสะดวกในการจััดภาชนะรองรัับการคััด แยกขยะมููลฝอย และให้้มีีการคััดแยกขยะมููลฝอยที่่� จััดเก็็บได้้ก่่อนนำำ�ไปกำำ�จััดต่่อไป และยัังมีีการระบุุให้้ อปท. มีีอำำ�นาจมอบหมายให้้เอกชนดำ�ำ เนิินการหรืือ ร่่วมดำ�ำ เนิินการ เก็็บ ขน หรืือ กำำ�จััดมููลฝอย ตามราย ละเอีียดและวิิธีีการที่่ก� ำำ�หนด กระทรวงมหาดไทยยัังได้้ส่่งเสริิมการจััดการขยะ ตั้้ง� แต่่ต้้นทางโดยการผลัักดัันให้้มีีแผนปฏิิบััติิการ 40 กฎกระทรวง กำำ�หนดค่่าธรรมเนีียมการออกใบอนุุญาต หนัังสืือ รัับรองการแจ้้ง และการให้้บริิการในการจััดการสิ่่ง� ปฏิิกููลหรืือขยะ มููลฝอย พ.ศ. 2559 ออกตามความในมาตรา 5 วรรคหนึ่�่ง แห่่ง พ.ร.บ.การสาธารณสุุข พ.ศ. 2535 41 ออกตามความในมาตรา 5 วรรคหนึ่�่ง และมาตรา 6 วรรคหนึ่�่ง แห่่ง พ.ร.บ.การสาธารณสุุข พ.ศ. 2535 42 ออกตามความใน พ.ร.บ.รัักษาความสะอาดและความเป็็น ระเบีียบเรีียบร้้อยของบ้้านเมืือง พ.ศ. 2560 การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 57

จััดการขยะมููลฝอยชุุมชนในนาม“จัังหวััดสะอาด” ซึ่ง�่ กรมส่่งเสริิมการปกครองท้้องถิ่่น� ร่่วมมืือกัับทุุกจัังหวััด และ อปท. กำ�ำ หนดให้้มีีการจััดตั้้ง� คณะทำ�ำ งานด้้านการ บริิหารจััดการขยะมููลฝอยชุุมชน“จัังหวััดสะอาด” ระดัับ จัังหวััด อำ�ำ เภอ และ อปท. ให้้มีีแผนปฏิิบััติิการด้้าน บริิหารจััดการขยะมููลฝอยระดัับจัังหวััด รวมถึึงมีีการทำ�ำ บัันทึึกข้้อตกลงความร่่วมมืือระหว่่างองค์์กรปกครอง ส่่วนท้้องถิ่่น� และส่่วนราชการที่่เ� กี่่�ยวข้้อง ตลอดจน กำ�ำ หนดให้้มีีการติิดตามและประเมิินผลการดำ�ำ เนิินการ และจััดประกวดการบริิหารจััดการขยะมููลฝอย“จัังหวััด สะอาด” โดยมีีการจััดประกวดในระดัับอำ�ำ เภอ(เพื่่อ� สรรหาหมู่่�บ้้าน/ชุุมชนสะอาดในระดัับตำ�ำ บล) และระดัับ จัังหวััด(เพื่่อ� สรรหาอำ�ำ เภอสะอาด) นอกจากนี้้�ยัังมีีการ กำ�ำ หนดให้้มีีการคััดเลืือกจัังหวััดที่่ม� ีีการบริิหารจััดการ ขยะมููลฝอยชุุมชนที่่ด� ีีในระดัับกลุ่่�มจัังหวััด และระดัับ ประเทศด้้วย โดยแผน“จัังหวััดสะอาด” นี้้�เน้้นการ บริิหารจััดการขยะตั้้ง� แต่่การลดขยะจากต้้นทางจนถึึง ปลายทาง ซึ่ง�่ ในต้้นทางนั้้น� รวมถึึงการลดขยะและการ คััดแยกขยะในส่่วนของครััวเรืือน ห้้างร้้าน สถาน ประกอบการ และหน่่วยราชการโดยเน้้นตามหลััก 3R ในทางปฏิิบััติิ ถึึงแม้้ว่่าในทางนโยบายกำ�ำ หนดให้้ อปท. ให้้ความสำ�ำ คััญกัับการลดและการคััดแยกขยะตั้้ง� แต่่ ต้้นทางเพื่่อ� คััดแยกเอาขยะเปีียกออกจากขยะอื่่�น ๆ และนำำ�ขยะเปีียกที่่ไ� ด้้ไปสร้้างประโยชน์์ผ่่านการแปรรููป เพื่่อ� ใช้้งานในรููปแบบใหม่่ แต่่การดำ�ำ เนิินงานยัังอยู่่�บน การอาศััยความสมััครใจ(Voluntary Participation) ของ ประชาชนและภาคเอกชนเป็็นสำ�ำ คััญ ในกรณีีเมืืองใหญ่่ เช่่น กรุุงเทพมหานคร และเชีียงใหม่่ ก็็ยัังไม่่มีีระบบ เก็็บขยะแบบแยกประเภทที่่แ� ยกเศษอาหารจากครััว เรืือนและภาคธุุรกิิจมาจััดการ อีีกทั้้ง� ยัังไม่่มีีระบบส่่ง เสริิมให้้แหล่่งกำ�ำ เนิิดจััดการอาหารส่่วนเกิินและขยะ อาหาร ทำ�ำ ให้้การดำ�ำ เนิินงานตามลำ�ำ ดัับขั้้น� ของการ จััดการขยะอาหารเกิิดขึ้้น� จริิงในการปฏิิบััติิได้้ยาก โดย จากข้้อมููลของสำ�ำ นัักสิ่่ง� แวดล้้อม กรุุงเทพมหานครในปีี พ.ศ. 2565 พบว่่าขยะอาหารมีีสััดส่่วนมากกว่่าร้้อยละ 45 ของขยะมููลฝอยทั้้ง� หมดในกรุุงเทพมหานคร แต่่มีี การนำำ�เศษอาหารมาใช้้ประโยชน์์เพีียงร้้อยละ 5.24 ของปริิมาณขยะที่่เ� ก็็บรวบรวมได้้เท่่านั้้น� 43 เนื่่�องจากแนวทางการดำ�ำ เนิินงานยัังเน้้นอาศััยความ สมััครใจดัังนั้้น� การดำ�ำ เนิินงานของ อปท. จึึงทำ�ำ ผ่่านการ ส่่งเสริิม ให้้ความรู้้� และจััดอุุปกรณ์์สนัับสนุุน เช่่น จัังหวััดลำ�ำ พููนซึ่ง�่ เป็็นตััวอย่่างที่่จ� ััดการขยะมููลฝอยได้้ดีี จนได้้รัับรางวััล“จัังหวััดสะอาด” ในระดัับกลุ่่�มจัังหวััด ภาคเหนืือ 4 สมััยติิดต่่อกััน 44 อปท.ในจัังหวััดลำ�ำ พููนได้้ ร่่วมมืือกัับทางจัังหวััดในการสนัับสนุุนให้้ประชาชนจััด ตั้้ง� กองทุุนผ้้าป่่าขยะรีีไซเคิิล และกองทุุนจััดทำ�ำ ปุ๋๋� ยหมััก จากขยะเปีียกเพื่่�อให้้เป็็น“จัังหวััดปลอดขยะเปีียก” รวมถึึงมีีความร่่วมมืือกัับบริิษััทเอกชนเพื่่�อผลัักดััน “ลำ�ำ พููนโมเดล” ให้้เป็็นต้้นแบบของจัังหวััดปลอดขยะ อาหาร เป็็นต้้น ส่่วนในด้้านการนำำ�ขยะอิินทรีีย์์ไป แปรรููปเพื่่�อนำำ�กลัับมาใช้้ในรููปแบบใหม่่นั้้น� มีีการ ดำ�ำ เนิินงานที่่�หลากหลายในแต่่ละจัังหวััดซึ่�่งรวมถึึง การนำำ�ขยะอิินทรีีย์์ไปเลี้้ย� งไส้้เดืือน การหมัักขยะให้้ เป็็นปุ๋๋� ยและนำำ�ไปปลููกพืืชผััก การทำ�ำ น้ำ�ำ�หมัักจากเศษ อาหารเหลืือทิ้้ง� การนำำ�เศษเนื้้�อและขยะทั่่ว� ไปไปหมััก เป็็นแก๊๊สหุุงต้้มหรืือแก๊๊สแอลพีีจีี และการผลิิตไฟฟ้้าจาก ขยะอิินทรีีย์์ เป็็นต้้น นอกจากนี้้�ในต่่างจัังหวััดยัังมีี การนำำ�อาหารเหลืือทิ้้ง� ไปทำ�ำ เป็็นอาหารหมูู มีีการเลี้้ย� ง หมููหลุุมและนำำ�มููลหมููไปทำ�ำ ก๊๊าซชีีวภาพต่่อไป ซึ่ง�่ การ ดำ�ำ เนิินงานทั้้ง� หมดนี้้�มัักทำ�ำ ผ่่านความร่่วมมืือกัับภาค ส่่วนต่่าง ๆ ทั้้ง� ภาคเอกชน องค์์กร และสถาบัันการ ศึึกษาร่่วมด้้วย 43 การคำ�ำ นวณของผู้้เ� ขีียนจากข้้อมููลสำ�ำ นัักสิ่่ง� แวดล้้อม กรุุงเทพมหานคร 44 พ.ศ. 2560 – 2564(ข้้อมููล ณ พฤษภาคม 2565) 58 กรณีีศึึกษาการจััดการขยะอาหาร

เนื่่� องจากกฎหมายไทยไม่่ได้้กำำ�หนดให้้เป็็นหน้้าที่่� ของภาคเอกชนในการลดการสููญเสีียอาหารและขยะ อาหาร ดัังนั้้น� การดำ�ำ เนิินงานโดยภาคเอกชนจึึงไม่่ เป็็นที่่�แพร่่หลาย และเอกชนที่่�ดำ�ำ เนิินการในด้้านนี้้� มัักได้้รัับแรงผลัักดัันจากต่่างประเทศ โดยมีีบาง องค์์กรที่่�ได้้รัับแรงสนัับสนุุนจากหน่่วยงานภายใน ประเทศหรืือภาคเอกชนบางรายตระหนัักถึึงต้้นทุุนที่่� ลดลงเมื่่�อมีีการลดการสููญเสีียอาหารและขยะอาหาร ภาคเอกชนที่่�ดำ�ำ เนิินการในด้้านนี้้�เป็็นภาคส่่วนที่่�มีี ธุุรกิิจเกี่่�ยวกัับอาหารทั้้ง� อาหารสดและอาหาร สำ�ำ เร็็จรููป ซึ่ง�่ รวมถึึง ซุุปเปอร์์มาร์์เก็็ต โรงแรม ร้้าน อาหาร ห้้างสรรพสิินค้้า และร้้านค้้าปลีีกสมััยใหม่่ สำ�ำ หรัับผู้้�ประกอบการภาคเอกชนที่่�เป็็นบริิษััทข้้าม ชาติิ มีีบางบริิษััทที่่ใ� ห้้ความสำ�ำ คััญกัับการดำ�ำ เนิินงาน ในด้้านการลดขยะอาหารตามนโยบายของบริิษััทแม่่ ในต่่างประเทศซึ่�่งได้้กำำ�หนดเป้้าหมายด้้านการ จััดการอาหารส่่วนเกิินเอาไว้้ เช่่น บริิษััท อิิเกีีย ประเทศไทยซึ่ง�่ มีีบริิษััทแม่่ที่่ก� ำำ�หนดนโยบายลดการ ทิ้้ง� ขยะให้้เป็็นศููนย์์(Zero Landfill) หรืือ บริิษััท เท สโก้้ โลตััส ซึ่�่งบริิษััทแม่่ได้้กำำ�หนดเป้้าหมายไว้้ว่่า ในปีี พ.ศ. 2573 จะต้้องไม่่มีีขยะอาหาร(2030 No Food Waste) อย่่างไรก็็ตามผู้้ป� ระกอบการที่่ด� ำ�ำ เนิิน งานด้้านการลดการสููญเสีียอาหารและขยะอาหารนั้้น� ยัังถืือว่่าเป็็นส่่วนน้้อยเมื่่�อเทีียบกัับผู้้�ประกอบการ ทั้้ง� หมดในประเทศที่่�มีีธุุรกิิจเกี่่�ยวเนื่่�องกัับอาหาร ทั้้ง� นี้้�จากการสััมภาษณ์์องค์์กรไม่่แสวงหากำำ�ไรและ บริิษััทเอกชนที่่ท� ำ�ำ งานด้้านการลดการสููญเสีียอาหาร และขยะอาหารในไทย พบว่่าแรงจููงใจหลัักเกิิดจาก ความตระหนัักถึึงความสำ�ำ คััญของปััญหาประกอบกัับ การขาดแคลนผู้้�ดำ�ำ เนิินงานทางด้้านนี้้�จึึงเป็็นแรงจููงใจ ให้้ธุุรกิิจของตนนั้้น� เข้้ามามีีส่่วนร่่วมในการลดการสููญ เสีียอาหารและขยะอาหาร ซึ่ง�่ การดำ�ำ เนิินงานมีีทั้้ง� ใน รููปแบบของธุุรกิิจที่่แ� สวงหากำำ�ไรและในรููปแบบของ มููลนิิธิิที่่ไ� ม่่แสวงหากำำ�ไร ซึ่�่งหน่่วยงานเหล่่านี้้�ได้้รัับ การสนัับสนุุนจากหน่่วยงานภาครััฐในบางส่่วนของ การดำ�ำ เนิินงาน การสนัับสนุุนจากหน่่วยงานภาครััฐต่่อผู้้ป� ระกอบการ ในภาคเอกชนในประเทศไทยนั้้น� โดยมากเป็็นการส่่ง เสริิมให้้มีีการลดการสููญเสีียอาหารและขยะอาหาร โดยสมััครใจซึ่ง�่ ทำ�ำ ในรููปแบบการให้้เงิินทุุนสนัับสนุุน การให้้ความรู้้แ� ละการจััดอบรม เช่่น ในอุุตสาหกรรม การจััดประชุุมและการโรงแรม สำ�ำ นัักงานส่่งเสริิมการ จััดประชุุมและนิิทรรศการ(องค์์การมหาชน) (สสปน.) เคยมีีโครงการระยะสั้้น� เพื่่อ� ลดของเสีียจาก การให้้บริิการอาหารร่่วมกัับโรงแรมขนาดใหญ่่ โดย การให้้องค์์ความรู้้� การประเมิินโรงแรมว่่ามีีส่่วนใดที่่� ทำ�ำ ได้้ และมีีการให้้ความรู้้�และคำ�ำ แนะนำำ�ด้้านการ ป้้องกัันการสููญเสีียอาหาร นอกจากนี้้� สำ�ำ นัักงาน พััฒนาวิิทยาศาสตร์์และเทคโนโลยีีแห่่งชาติิ(สวทช.) ได้้พััฒนา แอปพลิิเคชั่่น� Lookie Waste เพื่่�อตรวจ สอบขยะอาหารและบรรจุุภััณฑ์์อาหารและได้้พััฒนา คู่่�มืือสำ�ำ รวจปริิมาณอาหารและแนวทางการลดขยะ อาหาร ส่่วนสำ�ำ นัักงานสภานโยบายการอุุดมศึึกษา วิิทยาศาสตร์์ วิิจััย และนวััตกรรมแห่่งชาติิ(สอวช.) ได้้มีีการจััดสรรงบประมาณสนัับสนุุนการวิิจััยด้้าน ขยะอาหารภายใต้้แผนงานเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน นอกจากนี้้�ยัังมีีการกำำ�หนดเกณฑ์์ด้้านการจััดการและ คััดแยกขยะโดยองค์์การตลาด(อต.) กรมอนามััย และกรมส่่งเสริิมคุุณภาพสิ่่ง� แวดล้้อม(สส.) และ สำ�ำ นัักงานนวััตกรรมแห่่งชาติิ(สนช.) ได้้มีีโครงการ บ่่ ม เ พ า ะ แ ล ะ เ ร่่ ง รัั ด ก า ร เ ติิ บ โ ตท า ง ธุุ ร กิิ จด้้ า น เทคโนโลยีีอาหาร(SPACE-F) และมีีทุุนสนัับสนุุน จำ�ำ นวนหนึ่�่ง อีีกทั้้ง� อปท. หลายแห่่งยัังได้้ส่่งเสริิมให้้ ชุุมชนทำ�ำ ปุ๋๋� ยหมััก น้ำ�ำ�หมัักชีีวภาพ และนำำ�ขยะเปีียก ไปใช้้ประโยชน์์ในทางอื่่�น ๆ อย่่างไรก็็ตามยัังต้้อง คำ�ำ นึึงถึึงข้้อเท็็จจริิงว่่าการดำ�ำ เนิินงานที่่ก� ล่่าวมาข้้าง ต้้นยัังเป็็นเพีียงกิิจกรรมเสริิมซึ่�่งยัังไม่่ได้้ถููกบููรณา การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 59

การเป็็นส่่วนหนึ่�่งของภารกิิจหลัักของหน่่วยงานส่่ง ผลให้้ขอบเขตการดำำ�เนิินงานจำำ�กััดอยู่่�ที่่ค� นกลุ่่�มน้้อย และยัังขาดการขยายผลไปยัังวงกว้้าง กลไกสำ�ำ คััญในการลดการสููญเสีียอาหาร คืือ การส่่ง ต่่ออาหารส่่วนเกิินให้้แก่่ผู้้�ที่่ม� ีีอุุปสงค์์ต่่ออาหารเหล่่า นั้้น� ในประเทศไทยองค์์กรที่่�รัับหน้้าที่่�นี้้�มีีทั้้ง� มููลนิิธิิ และภาคเอกชน มููลนิิธิิสโกลาร์์ส ออฟ ซััสทีีแนนซ์์ (Scholars of Sustenance: SOS) ทำำ�หน้้าที่่�เป็็น ตััวกลางสำ�ำ คััญในการเชื่่�อมต่่ออุุปทานอาหารส่่วน เกิินกัับอุุปสงค์์ โดย SOS ร่่วมมืือกัับผู้้ป� ระกอบการ โรงแรม ร้้านอาหาร ซุุปเปอร์์มาร์์เก็็ต และกระทรวง การพััฒนาสัังคมและความมั่่น� คงของมนุุษย์์(พม.) ในการส่่งต่่ออาหารส่่วนเกิินไปยัังชุุมชนรายได้้ต่ำ�ำ� สถานที่่พ� ัักพิิงคนไร้้บ้้าน สถานที่่พ� ัักพิิงของรััฐ และ องค์์กรพัันธมิิตรอื่่�น ๆ ซึ่ง�่ SOS มีีรถจััดส่่งอาหารที่่� ได้้มาตรฐาน และดำำ�เนิินงานใน 4 พื้้�นที่่�ใน ประเทศไทย ได้้แก่่ กรุุงเทพ ภููเก็็ต หััวหิิน และ เชีียงใหม่่ นอกจากนี้้�ทาง SOS ยัังได้้เปิิดตััวธนาคาร อาหารออนไลน์์(Cloud Food Bank) ซึ่�่งเป็็น แพลตฟอร์์มออนไลน์์ที่่�สร้้างขึ้้�นเพื่่�ออำำ�นวยความ สะดวกในการจัับคู่่�ความต้้องการอาหารในชุุมชน เปราะบางกัับผู้้�บริิจาคอาหารส่่วนเกิินด้้วย สำ�ำ หรัับ การใช้้แพลตฟอร์์มดิิจิิตอลในการส่่งต่่ออาหารนั้้น� ได้้ เริ่่�มมีีบริิษััทสตาร์์ทอััพพััฒนาแอปพลิิเคชั่่น� ที่่�ทำำ� หน้้าที่่น� ี้้�หลายแห่่ง เช่่น แอปพลิิเคชั่่น� Yindii Oho เป็็นต้้น 4.5.3.อุุปสรรคในการดำ�ำ เนิินงานด้้านการ จััดการขยะอาหารในประเทศไทย ในด้้านอุุปสรรคในการดำำ�เนิินงาน ข้้อมููลจากการ สััมภาษณ์์หน่่วยงานที่่�ดำำ�เนิินการด้้านการจััดการ ขยะอาหารแสดงให้้เห็็นว่่าในบางครั้้ง� กฎระเบีียบที่่ม� ีี อยู่่�กลัับเป็็นอุุปสรรคต่่อการพััฒนางานทางด้้านการ ลดการสููญเสีียอาหารและขยะอาหาร ทั้้ง� นี้้� ประเทศไทยยัังไม่่มีีกฎหมายเฉพาะทางด้้านการส่่ง ต่่ออาหารส่่วนเกิินและการจััดตั้้ง� ธนาคารอาหาร อีีก ทั้้ง� ยัังไม่่มีีกฎหมายยกเว้้นความผิิดเมื่่�อมีีความเสีีย หายเกิิดขึ้้น� จากการบริิจาคอาหารส่่วนเกิินดัังเช่่นที่่� มีีในต่่างประเทศ นอกจากนี้้�ประเทศไทยยัังขาดแรง จููงใจจากภาครััฐที่่�จะช่่วยส่่งเสริิมให้้ผู้้�ประกอบการ บริิจาคอาหารส่่วนเกิิน รวมทั้้ง� ทางฝั่่ง� ของผู้้�บริิโภค เองก็็ขาดความเข้้าใจเกี่่ย� วกัับอาหารส่่วนเกิิน ปััจจััย ทั้้ง� หลายดัังนี้้�จึึงส่่งผลให้้การดำำ�เนิินงานในด้้านนี้้�ยััง ไม่่สามารถพััฒนาได้้เท่่าที่่�ควร ในด้้านของการ แ ป ร รููป อ า หา ร เ หลืือ ทิ้้�ง แ ล ะ ข ย ะ อ าหา ร เ ป็็น ผลิิตภััณฑ์์อื่่�น ๆ ยัังคงประสบปััญหาด้้านการขาด มาตรฐานสำ�ำ หรัับสิินค้้าที่่�ผลิิตในแบบเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน ทำำ�ให้้การสื่่อ� สารกัับผู้้�บริิโภคถึึงประโยชน์์ ของการซื้้�อสิินค้้าที่่�ผลิิตภายใต้้แนวคิิดเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนยัังกระทำำ�ได้้ยาก อีีกทั้้ง� การขาดมาตรฐาน หรืือระเบีียบสำ�ำ หรัับผลิิตภััณฑ์์ที่่ท� ำำ�จากอาหารเหลืือ ทิ้้�งทำำ�ให้้ผู้้�ประกอบการไม่่กล้้าที่่�จะสร้้างผลิิตภััณฑ์์ ใหม่่ ๆ ที่่ส� อดคล้้องกัับแนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน นอกจากนี้้�แล้้วประเทศไทยยัังไม่่ได้้มีีการกำำ�หนดให้้ ผู้้ป� ระกอบการมีีหน้้าที่่ใ� นการลดอาหารส่่วนเกิินและ ขยะอาหารด้้วย ซึ่�่งทำำ�ให้้ยัังคงเกิิดการสููญเสีีย อาหารเป็็นปริิมาณมาก ทั้้ง� นี้้�ข้้อค้้นพบที่่น� ่่าสนใจอีีก ประการหนึ่�่ งจากการสััมภาษณ์์หน่่วยงานที่่� เกี่่�ยวข้้อง คืือ ผู้้�ที่่�เข้้ามามีีส่่วนร่่วมในการแจกจ่่าย อาหารส่่วนเกิินในชุุมชนและผู้้เ� ข้้าร่่วมกิิจกรรมการ ลดขยะอาหารมัักเป็็นสตรีี ข้้อค้้นพบนี้้�สอดคล้้องกัับ งานศึึกษาด้้านความเท่่าเทีียมทางเพศ(Gender Equality) และความมั่่น� คงทางอาหารซึ่�่งพบว่่าผู้้� หญิิงมีีบทบาทสำ�ำ คััญในการจััดการอาหารในระดัับ ครััวเรืือน(Karl 2009, Coghlan et al. 2022) 60 กรณีีศึึกษาการจััดการขยะอาหาร

สำ�ำ หรัับกิิจการด้้านการลดการสููญเสีียอาหารและ ขยะอาหารที่่ก� ่่อตั้้ง� ในรููปแบบธุุรกิิจในไทยนั้้น� ยัังพบ อุุปสรรคในด้้านการระดมเงิินทุุนและยัังมีีต้้นทุุนใน การเริ่่ม� ประกอบการและดำ�ำ เนิินกิิจการที่่ส� ููงกว่่าธุุรกิิจ ในระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรง(Linear Economy) โดย สำ�ำ หรัับกิิจการขนาดเล็็กซึ่�่งก่่อตั้้ง� ในลัักษณะของ บริิษััทนั้้น� จะมีีข้้อจำ�ำ กััดในการระดมเงิินทุุนมากกว่่า เมื่่�อเทีียบกัับการจััดตั้้ง� ในรููปแบบวิิสาหกิิจเพื่่อ� สัังคม (Social Enterprise: SE) อย่่างไรก็็ตามกิิจการที่่เ� ป็็น บริิษััทจะมีีอิิสระในการใช้้เงิินรายได้้ของบริิษััทสููงกว่่า จึึง ส า ม า ร ถ แ บ่่ ง ปัั นผลกำำ� ไ ร ใ ห้้ แ ก่่ ผู้้�ถืื อ หุ้้�น ไ ด้้ ใ น สััดส่่วนที่่�มากกว่่า ทั้้ง� นี้้�ในด้้านของต้้นทุุน สำ�ำ หรัับ กิิจการขนาดเล็็ก เช่่น บริิษััทสตาร์์ทอััพ การทำ�ำ ตาม ระเบีียบข้้อบัังคัับที่่�เกี่่�ยวข้้องล้้วนก่่อให้้เกิิดต้้นทุุน สำ�ำ หรัับบริิษััททั้้ง� สิ้้�น ประกอบกัับฐานลููกค้้าของ บริิษััทยัังไม่่มาก และปริิมาณการผลิิตมีีจำ�ำ นวนน้้อย ส่่งผลให้้ต้้นทุุนต่่อหน่่วยของบริิษััทสููงกว่่าเมื่่�อเทีียบ กัับธุุรกิิจในระบบเศรษฐกิิจแบบเชิิงเส้้น และส่่งผลต่่อ ความอยู่่�รอดของกิิจการสตาร์์ทอััพดัังกล่่าว 4.6.ช่่องว่่างทางแรงจููงใจของประเทศไทย การลดการสููญเสีียอาหารและขยะอาหารจำ�ำ เป็็นต้้อง ดำ�ำ เนิินการทั้้ง� ในฝั่่ง� ผู้้�ผลิิตตลอดห่่วงโซ่่อุุปทาน อาหาร รวมทั้้ง� ในฝั่่ง� ของผู้้�บริิโภคอย่่างครบถ้้วน โดย แนวทางในการดำ�ำ เนิินงานตามหลัักลำ�ำ ดัับขั้้น� ในการ จััดการขยะอาหารนั้้น� จะเน้้นมาตรการป้้องกัันการ เกิิดขยะอาหาร(Prevention) ก่่อนเป็็นลำ�ำ ดัับแรก รองลงมาคืือการนำำ�มาใช้้ซ้ำ�ำ�(Re-use) การนำำ�มาผลิิต เพื่่อ� ใช้้ใหม่่(Recycle) และการกำำ�จััดเพื่่อ� นำำ�พลัังงาน กลัับมาใช้้ใหม่่(Recovery) ส่่วนมาตรการที่่ค� วรทำ�ำ เป็็นลำ�ำ ดัับสุุดท้้าย คืือ การกำำ�จััด(Disposal) อย่่างถููก วิิธีี ซึ่ง�่ อาจทำ�ำ โดยการเผาทิ้้ง�(Incineration) ฝัังกลบ (Landfill) หรืือการทิ้้�งร่่วมกัับน้ำ�ำ�เสีียเพื่่�อการบำ�ำ บััด (Sewage Disposal) โดย การดำ�ำ เนิินงานในขั้้น� ตอน การป้้องกัันขยะอาหารนั้้น� จะช่่วยลดการสููญเสีีย ทรััพยากรลงได้้ และยัังสามารถลดต้้นทุุนจากการลด การสููญเสีียอาหาร ในขั้้น� ตอนของการใช้้ซ้ำ�ำ� นอกจาก นี้้� การรีีไซเคิิล และการกำำ�จััดเพื่่�อนำำ�พลัังงานมาใช้้ ใหม่่นั้้น� ยัังเป็็นการสร้้างมููลค่่าเพิ่่ม� จากอาหารที่่เ� หลืือ ทิ้้ง� ด้้วย ซึ่ง�่ การดำ�ำ เนิินงานทั้้ง� หมดนี้้�จะช่่วยสร้้างวงจร คุุณค่่าก่่อให้้เกิิดการใช้้ทรััพยากรอย่่างคุ้้�มค่่าตาม แนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ระบบนิิเวศเชิิงสถาบัันที่่เ� หมาะสมนั้้น� เป็็นสิ่่ง� จำ�ำ เป็็น ต่่อการดำ�ำ เนิินงานตามแนวคิิดลำ�ำ ดัับขั้้น� ของการ จััดการขยะอาหาร โดยจากกรณีีศึึกษาการดำ�ำ เนิิน งานในต่่างประเทศนั้้น� พบว่่าปััจจััยสำ�ำ คััญที่่น� ำำ�ไปสู่่� การขัับเคลื่่�อนงานทางด้้านนี้้�ประกอบด้้วย(1) การ กำำ�หนดเป้้าหมาย(2) การออกกฎหมายกำำ�หนด บทบาทหน้้าที่่ข� องภาคส่่วนต่่าง ๆ ในการจััดการกัับ อาหารส่่วนเกิินและการลดขยะอาหาร(3) การใช้้ ม า ต ร ก า ร ที่่�หล า กหล า ย เ พื่่�อ สนัั บสนุุ น ใ ห้้ เ กิิ ด ก า ร บริิจาคอาหารส่่วนเกิิน ทั้้ง� การออกกฎหมายปกป้้อง ผู้้�บริิจาคอาหาร การกำำ�หนดเกณฑ์์มาตรฐานด้้าน ความปลอดภััยของอาหารที่่บ� ริิจาค การให้้แรงจููงใจ ทางการเงิินแก่่ผู้้�บริิจาคอาหาร การจััดตั้้ง� ธนาคาร อาหารเพื่่อ� นำำ�อาหารส่่วนเกิินไปแจกจ่่ายให้้แก่่ผู้้�ด้้อย โอกาส การรวบรวมข้้อมููลจากแหล่่งต่่าง ๆ เพื่่�อลด การเกิิดอาหารส่่วนเกิิน เป็็นต้้น(4) การสร้้างความ ตระหนัักรู้้�และสร้้างความร่่วมมืือระหว่่างภาคส่่วน ต่่าง ๆ ที่่เ� กี่่ย� วข้้องในการลดการสููญเสีียอาหารและ การเกิิดขยะอาหารตั้้ง� แต่่ต้้นทาง และ(5) การส่่ง เสริิมการคััดแยะขยะอาหารและการจััดการอย่่างถููก วิิธีี เมื่่อ� เทีียบกัับต่่างประเทศ การดำ�ำ เนิินงานด้้านการลด การสููญเสีียอาหารและขยะอาหารในประเทศไทยเน้้น การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 61

มาตรการเชิิงสมััครใจผ่่านการส่่งเสริิมผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วน เสีียในส่่วนต่่าง ๆ ของห่่วงโซ่่อุุปทานอาหารและผู้้� บริิโภค ส่่วนในระดัับประเทศนั้้น� มีีการวางนโยบาย ภายใต้้กรอบยุุทธศาสตร์์ชาติิ มีีการอ้้างอิิงเป้้าหมาย การพััฒนาที่่ย�ั่่ง� ยืืนด้้านการลดการสููญเสีียอาหารและ ขยะอาหาร(SDG 12.3) และมีีการตั้้ง� คณะทำำ�งาน เฉพาะด้้านเพื่่�อดำำ�เนิินการในด้้านนี้้� ซึ่�่งแนวทางใน การดำำ�เนิินงานสอดคล้้องกัับแนวปฏิิบััติิในต่่าง ประเทศซึ่�่งมีีการกำำ�หนดเป้้าหมายในระดัับประเทศ อย่่างไรก็็ตามประเทศไทยยัังไม่่มีีการกำำ�หนดเป้้า หมายที่่เ� ฉพาะเจาะจงในแต่่ละภาคส่่วน โดยเฉพาะ เป้้าหมายที่่ม� ีีบทลงโทษกำำ�กัับหากไม่่สามารถปฏิิบััติิ ตามได้้ดัังเช่่นที่่พ� บในประเทศฝรั่่ง� เศส ในด้้านกฎหมายกำำ�หนดบทบาทหน้้าที่่ใ� นการลดการ สููญเสีียอาหารและขยะอาหารนั้้น� ประเทศไทยมีีการ กำำ�หนดให้้องค์์กรปกครองส่่วนท้้องถิ่่�น(อปท.) มีี อำำ�นาจหน้้าที่่�ในการจััดการขยะมููลฝอยที่่�เกิิดขึ้้น� ใน พื้้�นที่่�ซึ่�่งรวมถึึงขยะอาหาร และมีีการกำำ�หนดให้้ผู้้� ประกอบการร้้านอาหารมีีหน้้าที่่�ในการจััดการขยะ อาหารตามข้้อกำำ�หนดเพื่่�อปกป้้องสุุขอนามััยที่่ด� ีีของ ประชาชน อย่่างไรก็็ตามยัังไม่่มีีการกำำ�หนดหน้้าที่่� ของผู้้ป� ระกอบการและประชาชนในด้้านการลดการ สููญเสีียอาหารและขยะอาหาร และมีีเพีียงการ กำำ�หนดหน้้าที่่�ของประชาชนในฐานะ“ผู้้�ก่่อให้้เกิิด มููลฝอย” ซึ่�่งระบุุไว้้ในกฎหมายลำำ�ดัับรองของ กฎหมายสาธารณสุุขให้้ต้้องคััดแยกขยะ ในขณะที่่� ประกาศกระทรวงมหาดไทย พ.ศ. 2560 ระบุุหน้้าที่่� ของ อปท. ในการจััดระบบและส่่งเสริิมให้้ประชาชน แยกขยะ ในด้้านการจััดการกัับอาหารส่่วนเกิินนั้้น� ไทยยัังคง อาศััยการดำำ�เนิินงานขององค์์กรไม่่แสวงกำำ�ไรและ ภาคเอกชนเป็็นหลััก ซึ่ง�่ หน่่วยงานเหล่่านี้้�ได้้พััฒนา โครงสร้้างเชิิงสถาบัันที่่จ� ำำ�เป็็นในการจููงใจให้้เกิิดการ จััดการกัับอาหารส่่วนเกิิน เช่่น การพััฒนาเกณฑ์์ การประเมิินอาหารส่่วนเกิินที่่�ยัังเหมาะแก่่การ บริิโภค การทำำ�ข้้อตกลงกัับผู้้�บริิจาคอาหารเพื่่�อ ปกป้้องผู้้�บริิจาคจากความเสีียหายที่่อ� าจเกิิดขึ้้น� จาก การบริิโภคอาหารที่่�รัับบริิจาค การจััดรถขนส่่ง อาหารส่่วนเกิินที่่�ได้้มาตรฐาน การรวบรวมข้้อมููล อาหารส่่วนเกิิน และการสร้้างแพลตฟอร์์มเพื่่อ� ส่่งต่่อ อาหารส่่วนเกิินอย่่างมีีประสิิทธิิภาพ นอกจากนี้้�ยัังมีี การพััฒนาโมเดลธุุรกิิจซึ่�่งใช้้ประโยชน์์จากอาหาร เหลืือทิ้้�งเพื่่�อให้้เกิิดการใช้้ทรััพยากรอย่่างคุ้้�มค่่า อย่่างไรก็็ตามการดำำ�เนิินงานโดยองค์์กรนอกภาครััฐ นั้้น� ยัังคงอาศััยการดำำ�เนิินงานเชิิงสมััครใจเป็็นหลััก และไม่่สามารถดำำ�เนิินงานได้้ครอบคลุุมทุุกพื้้น� ที่่ใ� น ประเทศ ดัังนั้้น� แล้้วการพััฒนาโครงสร้้างเชิิงสถาบััน จากภาครััฐจึึงเป็็นสิ่่ง� จำำ�เป็็นสำ�ำ หรัับประเทศไทยเพื่่�อ สร้้างแรงจููงใจให้้เกิิดการจััดการอาหารส่่วนเกิินได้้ ในสัังคมและเศรษฐกิิจวงกว้้าง สำ�ำ หรัับการสร้้างความตระหนัักรู้้� การสร้้างความร่่วม มืือระหว่่างภาคส่่วนต่่าง ๆ และการส่่งเสริิมการคััด แยกขยะอาหารและการจััดการอย่่างถููกวิิธีีนั้้น� มีีการ ดำ�ำ เนิินงานที่่แ� ตกต่่างกัันไปในแต่่ละพื้้น� ที่่� โดย อปท. ในหลายเขตพื้้น� ที่่ไ� ด้้สร้้างความร่่วมมืือระหว่่างภาครััฐ และหน่่วยงานนอกภาครััฐ เช่่น ภาคเอกชน สถาบััน การศึึกษา องค์์กรไม่่แสวงหากำ�ำ ไร เพื่่�อดำ�ำ เนิินการ สร้้างความตระหนัักรู้้ถ� ึึงความสำ�ำ คััญของการลดขยะ อาหาร และส่่งเสริิมให้้ประชาชนทำ�ำ การคััดแยกและ จััดการขยะอาหารอย่่างถููกวิิธีี อย่่างไรก็็ตามการ ดำ�ำ เนิินงานนั้้น� ยัังคงขึ้้น� กัับความพร้้อมของแต่่ละพื้้น� ที่่� และอาศััยแรงจููงใจในลัักษณะของการให้้รางวััลพื้้น� ที่่� ที่่ม� ีีผลงานด้้านการจััดการขยะได้้ดี นอกจากนี้้�แล้้ว 62 กรณีีศึึกษาการจััดการขยะอาหาร

การดำำ�เนิินงานของ อปท. แต่่ละที่่�ยัังล้้วนเป็็นเอกเทศจากกััน ด้้วยเหตุุนี้้�แล้้วจึึงเป็็นการยากที่่�จะแน่่ใจได้้ ว่่าการดำำ�เนิินงานที่่เ� กิิดขึ้้น� ในสถานการณ์์ปััจจุุบัันจะสามารถทำำ�ให้้ประเทศไทยบรรลุุเป้้าหมายด้้านการลด การสููญเสีียอาหารและขยะอาหารภายในระยะเวลาที่่ก� ำำ�หนด การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 63

บทที่่� 5 64

บทที่่� 5: บทสรุุปและบทเรีียนต่่อประเทศไทย 5.1. สรุุปองค์์ความรู้้�จากกรณีีศึึกษา หนัังสืือเล่่มนี้้�มุ่่�งศึึกษาแนวทางในการสร้้างแรงจููงใจ เพื่่�อให้้เกิิดการเปลี่่�ยนผ่่านจากระบบเศรษฐกิิจเส้้น ตรง(Linear Economy) ไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน(Circular Economy) โดยมีีวััตถุุประสงค์์ เพื่่อ� ทำ�ำ ความเข้้าใจบริิบทเชิิงสถาบัันที่่เ� กี่่ย� วเนื่่�องกัับ การสร้้างแรงจููงใจให้้เกิิดระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน (Circโดยศึึกษาตััวอย่่างกรณีีศึึกษาในต่่างประเทศที่่� ประสบความสำ�ำ เร็็จด้้านการส่่งเสริิมเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนเพื่่อ� สรุุปแนวทางในการสร้้างแรงจููงใจที่่จ� ะ เอื้้�อให้้ประเทศไทยเปลี่่�ยนผ่่านไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนได้้สำ�ำ เร็็จ โดยหนัังสืือเล่่มนี้้�ศึึกษาการสร้้าง ร ะ บบ เ ศ ร ษ ฐ กิิ จหมุุ น เ วีี ย นจ า กมุุ ม ม อ ง ข อ ง เศรษฐศาสตร์์สถาบััน(Institutional Economics) ที่่� มองว่่าการเปลี่่ย� นผ่่านจะเกิิดขึ้้น� ได้้เมื่่�อมีีบริิบททาง สถาบัันที่่เ� อื้้อ� ให้้เกิิดการเปลี่่ย� นแปลงพฤติิกรรม ทั้้ง� นี้้� กรอบแนวคิิดที่่�ใช้้ในการศึึกษา คืือ แนวคิิดการ วิิเคราะห์์และพััฒนาเชิิงสถาบััน(Institutional Analysis and Development(IAD) Framework) ของ Ostrom et al.(1994) และใช้้กระบวนการแบบ กรณีีศึึกษา(Case Study Approach) แบบการคััด เลืือกกรณีีศึึกษาหลายกรณีี(Multiple Case Study Design) โดยกำำ�หนดให้้“กรณีี” ที่่ศ� ึึกษาเป็็นการส่่ง เสริิมเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในระดัับประเทศ และจำ�ำ กััด ขอบเขตการศึึกษาที่่�บริิบทเชิิงสถาบัันจากมุุมมอง ของการจััดการขยะโดยเน้้นกรณีีของบรรจุุภััณฑ์์ พลาสติิกและขยะอาหารในฐานะที่่�เป็็นตััวแทนของ วััสดุุเทคนิิค(Technical Materials) และวััสดุุชีีวภาพ (Biological Materials) ในวงจรคุุณค่่า(Value Circle) ของระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรงซึ่�่งเป็็นรููปแบบหลัักของ กิิจกรรมทางเศรษฐกิิจในหลายประเทศรวมถึึง ประเทศไทยในปััจจุุบัันนั้้น� มีีความแตกต่่างจากระบบ เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนหลายประการ ทั้้ง� ในด้้านรููปแบบ การใช้้วััสดุุและพลัังงาน ลัักษณะผลิิตภััณฑ์์ รููปแบบ การดำ�ำ เนิินธุุรกิิจ และมุุมมองต่่อของเหลืือทิ้้�ง ซึ่�่ง ความแตกต่่างเหล่่านี้้�ส่่งผลให้้การเปลี่่�ยนผ่่านต้้อง อาศััยการปรัับเปลี่่ย� นทั้้ง� ระบบ(Systemic Change) ซึ่ง�่ ครอบคลุุมตลอดวััฏจัักรชีีวิิตของผลิิตภััณฑ์์ตั้้ง� แต่่ การออกแบบผลิิตภััณฑ์์ รููปแบบการผลิิต การบริิโภค และการจััดการของเสีียที่่�เกิิดขึ้้�นเพื่่�อให้้เกิิดวงจร คุุณค่่าในการหมุุนเวีียนทรััพยากร อย่่างไรก็็ดีี อุุปสรรคสำ�ำ คััญต่่อการเปลี่่ย� นผ่่านไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน คืือ สถานการณ์์ที่่ต� ้้นทุุนต่่อสัังคมที่่เ� กิิด จากผลกระทบภายนอก(Externalities) นั้้น� ไม่่สะท้้อน อยู่่�ในราคาของวััตถุุดิิบในเศรษฐกิิจเส้้นตรง ส่่งผลให้้ กิิจการในระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรงไม่่มีีแรงจููงใจที่่จ� ะ เปลี่่ย� นการดำ�ำ เนิินกิิจการให้้เป็็นรููปแบบที่่ส� อดคล้้อง กัับเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน อีีกทั้้ง� ยัังส่่งผลให้้พฤติิกรรม ใช้้แล้้วทิ้้ง� กระทำ�ำ ได้้ง่่ายกว่่าการคััดแยกของเหลืือทิ้้ง� เพื่่อ� นำำ�กลัับมาหมุุนเวีียนในวงจรคุุณค่่าของเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน เนื่่�องจากโครงสร้้างเชิิงสถาบัันทั้้ง� ที่่เ� ป็็น ทางการและไม่่เป็็นทางการ ไม่่ว่่าจะเป็็นนโยบาย กฎ ระเบีียบ เกณฑ์์ ค่่านิิยม บรรทััดฐาน หรืือข้้อตกลงถููก สร้้างขึ้้น� เพื่่�ออำ�ำ นวยความสะดวกในระบบเศรษฐกิิจ เส้้นตรง ส่่งผลให้้กลไกเชิิงสถาบัันในปััจจุุบัันไม่่ รองรัับและหลายครั้้ง� ก็็สร้้างอุุปสรรคต่่อการเกิิด เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน การเปลี่่ย� นผ่่านอย่่างราบรื่่น� และ ยั่่ง� ยืืนจึึงจำ�ำ เป็็นต้้องอาศััยโครงสร้้างเชิิงสถาบัันในรููป แบบใหม่่ ๆ ที่่ส� ามารถสร้้างแรงจููงใจเพื่่อ� ลดต้้นทุุนใน การดำ�ำ เนิินกิิจกรรมที่่�เอื้้�อต่่อการเกิิดเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนทั้้ง� ในแบบที่่เ� ป็็นตััวเงิินและในแบบที่่ไ� ม่่เป็็น ตััวเงิิน การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 65

ก า ร สร้้ า ง แ ร ง จูู ง ใ จที่่�จำ�ำ เ ป็็ น เ พื่่� อ ใ ห้้ เ กิิ ด ก า ร เปลี่่�ยนแปลงในเชิิงระบบในรููปแบบที่่�จะก่่อให้้เกิิด เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนนั้้น� ต้้องอาศััยการผลัักดัันจากทั้้ง� ฝั่่ง� นโยบาย(Policy Push) และฝั่่ง� ผู้้�บริิโภคผ่่านการ สร้้างตลาดและปััจจััยเอื้้อ� ต่่าง ๆ(Market Pull) เพื่่อ� สนัับสนุุนให้้ผู้้�ผลิิต ผู้้�บริิโภค และภาคส่่วนอื่่�น ๆ ที่่� เกี่่�ยวข้้องปรัับเปลี่่ย� นพฤติิกรรมในลัักษณะที่่เ� อื้้�อต่่อ การหมุุนเวีียนทรััพยากรในวงจรคุุณค่่าซึ่ง�่ จากมุุมมอง ของการจััดการขยะนั้้น� หมายถึึงการมุ่่�งเน้้นให้้เกิิดของ เหลืือทิ้้ง� ให้้น้้อยที่่ส� ุุดโดยการดำ�ำ เนิินการตามหลััก 3R (Reduce Reuse Recycle) ทั้้ง� นี้้�การสร้้างแรงจููงใจให้้ เกิิดการเปลี่่�ยนผ่่านไปสู่่�เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนนั้้น� สามารถแบ่่งออกได้้เป็็น 7 ประเภท คืือ(1) แรงจููงใจ เพื่่อ� ลดความเสีียเปรีียบในการทำ�ำ ธุุรกิิจของกิิจการบน ฐานเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน(2) แรงจููงใจให้้เกิิดการร่่วม มืือระหว่่างภาคส่่วนต่่าง ๆ เพื่่อ� สร้้างห่่วงโซ่่คุุณค่่าที่่� จะก่่อให้้เกิิดการหมุุนเวีียนผลิิตภััณฑ์์และวััสดุุ(3) แรง จููงใจให้้เกิิดรููปแบบธุุรกิิจที่่เ� น้้นการสร้้างมููลค่่าในระยะ ยาว(4) แรงจููงใจให้้ผู้้�บริิโภคเข้้ามามีีส่่วนร่่วมในวงจร คุุณค่่า(5) แรงจููงใจในการผลิิตและบริิโภคสิินค้้าในรููป แบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนโดยคิิดราคาที่่ส� ะท้้อนผลกระ ทบภายนอกเชิิงลบ(6) แรงจููงใจให้้เกิิดเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนโดยการให้้ความรู้้แ� ก่่นัักการเงิิน และ(7) แรงจููงใจให้้ผู้้�บริิโภคเกิิดความยอมรัับและความนิิยม ต่่อการบริิโภคสิินค้้าที่่�ผลิิตในรููปแบบเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน ทั้้ง� นี้้�การสร้้างแรงจููงใจอาจทำ�ำ โดยอาศััย มาตรการภาคบัังคัับ มาตรการเชิิงสมััครใจ การใช้้ มาตรการทางภาษีี หรืืออาจออกระเบีียบ/มาตรฐาน/ ข้้อกำ�ำ หนดที่่�เอื้้�อให้้เกิิดพฤติิกรรมที่่�สอดคล้้องกัับ ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน เช่่น ระเบีียบการจััดซื้้อ� จััด จ้้างสีีเขีียว มาตรฐานผลิิตภััณฑ์์ที่่�สอดคล้้องกัับ เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ข้้อกำ�ำ หนดเพื่่�อให้้ได้้รัับฉลาก ผลิิตภััณฑ์์ที่่ผ� ลิิตภายใต้้แนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน เป็็นต้้น การวิิเคราะห์์บริิบทเชิิงสถาบัันเพื่่อ� ศึึกษาแรงจููงใจใน การเปลี่่�ยนผ่่านจากระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรงไปสู่่� ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนตามกรอบแนวคิิดการ วิิเคราะห์์และพััฒนาเชิิงสถาบััน(IAD) Framework) นั้้น� สำ�ำ หรัับวััสดุุเทคนิิคและวััสดุุชีีวภาพมีีองค์์ ประกอบสำ�ำ คััญ 3 ส่่วน คืือ(1) การกำำ�หนดพื้้�นที่่� ดำ�ำ เนิินการ(Action Arena) ซึ่ง�่ ประกอบด้้วยผู้้�ผลิิต และผู้้�บริิโภคทั้้ง� ในระดัับบุุคคลและกลุ่่�มบุุคคล (Actors) ที่่�ตััดสิินใจภายใต้้สถานการณ์์ต่่าง ๆ ใน ประเด็็นที่่�เกี่่�ยวข้้องกัับการหมุุนเวีียนทรััพยากรใน วงจรคุุณค่่า(Action Situation)(2) การทำ�ำ ความ เข้้าใจและศึึกษาปััจจััยภายนอกซึ่ง�่ มีีผลต่่อการตััดสิิน ใจในพื้้น� ที่่ด� ำ�ำ เนิินการ อัันประกอบด้้วยกลุ่่�มกติิกาทาง สัังคมในบริิบทของการหมุุนเวีียนทรััพยากร(Rulesin-Use) ลัักษณะของชุุมชน/ประเทศ(Attributes of Community) และปััจจััยทางด้้านกายภาพและวััสดุุ (Physical and Material Conditions) และ(3) ผลลััพธ์์(Outcomes) ที่่�เป็็นผลจากปฏิิสััมพัันธ์์ (Patterns of Interaction) ของผู้้�ผลิิตและผู้้�บริิโภคใน พื้้น� ที่่ด� ำ�ำ เนิินการ หนัังสืือเล่่มนี้้�ประยุุกต์์ใช้้กรอบแนวคิิด IAD รายวััสดุุ โดยแบ่่งเป็็นวััสดุุเทคนิิคและวััสดุุชีีวภาพ สำ�ำ หรัับวััสดุุ แต่่ละประเภทจะเริ่่ม� พิิจารณาจากปััจจััยภายนอกด้้าน ลัักษณะทางกายภาพและวััสดุุโดยเน้้นลัักษณะของ ทรััพยากรที่่ส� ่่งผลต่่อรููปแบบการหมุุนเวีียนวััสดุุ จาก นั้้�นได้้กล่่าวถึึงผลลััพธ์์ที่่�ต้้องการ(Desired Outcomes) ย้้อนกลัับไปหาพื้้น� ที่่ด� ำ�ำ เนิินการเพื่่อ� ระบุุ ผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีียและสถานการณ์์ที่่�ต้้องตััดสิินใจ เพื่่อ� ให้้ได้้ผลลััพธ์์ที่่ต� ้้องการ จากนั้้น� จึึงย้้อนกลัับไปดูู ปััจจััยภายนอกที่่เ� หลืืออีีก 2 ประการอัันได้้แก่่กติิกา ทางสัังคมและลัักษณะของชุุมชน/ประเทศ โดยเน้้น การศึึกษาโครงสร้้างของกติิกาทางสัังคมผ่่านการ เปรีียบเทีียบการดำ�ำ เนิินการในต่่างประเทศกัับการ ดำ�ำ เนิินงานในประเทศไทยเพื่่�อให้้ได้้บทเรีียนในการ 66 บทสรุุปและบทเรีียนต่่อประเทศไทย

สร้้างแรงจููงใจที่่จ� ะเอื้้อ� ให้้ประเทศไทยเปลี่่ย� นผ่่านไป สู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน 5.1.1. การจััดการบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก สำ�ำ หรัับวััสดุุเทคนิิคประเภทบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกที่่ไ� ม่่ สามารถย่่อยสลายได้้โดยธรรมชาติินั้้น� ผลลััพธ์์ที่่� ต้้องการคืือการดำ�ำ เนิินงานตามลำ�ำ ดัับขั้้น� ของการ จััดการขยะ(Waste Management Hierarchy) ซึ่ง�่ ผู้้� ตััดสิินใจในพื้้น� ที่่ด� ำ�ำ เนิินการ คืือ ผู้้�ผลิิตและผู้้�บริิโภค บรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก ซึ่ง�่ สถานการณ์์ที่่ต� ้้องตััดสิินใจ เพื่่อ� ให้้สอดคล้้องกัับการเกิิดการหมุุนเวีียนทรััพยากร ครอบคลุุมตลอดวััฏจัักรชีีวิิตของผลิิตภััณฑ์์บรรจุุ ภััณฑ์์นั้้น� เริ่่ม� จากด้้านผู้้�ผลิิตในแง่่การออกแบบบรรจุุ ภััณฑ์์ที่่ล� ดการใช้้วััตถุุดิิบใหม่่และง่่ายต่่อการนำำ�วััสดุุ กลัับไปใช้้ใหม่่ และร่่วมรัับผิิดชอบในการเก็็บรวบรวม ขยะบรรจุุภััณฑ์์ที่่�เกิิดขึ้้�นเพื่่�อนำำ�เข้้าสู่่�กระบวนการ รีีไซเคิิลต่่อไป ในส่่วนของผู้้�บริิโภคควรลดการสร้้าง ขยะจากบรรจุุภััณฑ์์โดยการลดการใช้้งานโดยเฉพาะ บรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกแบบใช้้ครั้้ง� เดีียว(Single Use Plastic: SUP) การเลืือกบรรจุุภััณฑ์์ที่่เ� ป็็นมิิตรต่่อสิ่่ง� แวดล้้อม การคงคุุณค่่าผลิิตภััณฑ์์โดยการนำำ�ไปใช้้ซ้ำ��ำ และเมื่่อ� มีีขยะเกิิดขึ้้น� ควรมีีการคััดแยกขยะเพื่่อ� นำำ�ไป กำ�ำ จััดอย่่างถููกต้้อง จากการทบทวนวรรณกรรมและการศึึกษารููปแบบการ ดำ�ำ เนิินงานในต่่างประเทศพบว่่าโครงสร้้างเชิิงสถาบััน ที่่ส� ร้้างแรงจููงใจให้้เกิิดพฤติิกรรมที่่ส� อดคล้้องกัับระบบ เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนสำ�ำ หรัับวััสดุุเทคนิิคประเภทบรรจุุ ภััณฑ์์พลาสติิกนั้้น� เริ่่ม� ต้้นจากมาตรการที่่ม�ุ่่�งเน้้นให้้ เกิิดการลดปริิมาณวััสดุุตั้้ง� แต่่ต้้นทางเพื่่�อลดการใช้้ วััสดุุใหม่่(Virgin Material) และลดปริิมาณขยะที่่จ� ะ เกิิดขึ้้น� ตลอดจนการสนัับสนุุนให้้เกิิดการผลิิตและการ บริิโภควััสดุุรีีไซเคิิลเพื่่�อสร้้างวรจรคุุณค่่า(Value Circle) ในการหมุุนเวีียนวััสดุุเทคนิิค รวมถึึงการ กำ�ำ หนดบทบาทและหน้้าที่่�ของผู้้�ผลิิตและผู้้�ใช้้งาน บรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกเพื่่อ� ให้้เกิิดการจััดการขยะบรรจุุ ภััณฑ์์อย่่างถููกวิิธีี โดยองค์์ประกอบที่่ก� ล่่าวมาข้้างต้้น มีีรายละเอีียดดัังด้้านล่่าง และมีีผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีียที่่� เกี่่ย� วข้้องดััง รููปที่่� 5.1 (1) การลดปริิมาณวััสดุุตั้้ง� แต่่ต้้นทาง เพื่่อ� ลดปริิมาณของเหลืือทิ้้ง� ที่่จ� ะเกิิดขึ้้น� โดย การห้้ามหรืือควบคุุมการใช้้งาน โดยเฉพาะ การออกข้้อห้้ามหรืือข้้อจำ�ำ กััดในการผลิิต จำ�ำ หน่่าย และนำำ�เข้้าบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกบาง ประเภทโดยเฉพาะประเภทที่่ใ� ช้้ครั้้ง� เดีียวทิ้้ง� (SUP) (2) การสนัับสนุุนการผลิิตและการบริิโภค วััสดุุรีีไซเคิิล โดยการออกกฎหมาย/ระเบีียบเพี่่�อส่่งเสริิม การจััดซื้้�อจััดจ้้างที่่�เป็็นมิิตรต่่อสิ่่�งแวดล้้อม หรืือการจััดซื้้�อจััดจ้้างสีีเขีียว(Green Procurement) การกำ�ำ หนดเป้้าหมายสััดส่่วน วััสดุุรีีไซเคิิลในบรรจุุภััณฑ์์โดยกำ�ำ หนดระยะ เวลาดำ�ำ เนิินการที่่�ชััดเจน รวมถึึงการใช้้ มาตรการทางภาษีีมาสนัับสนุุนการผลิิตและ การใช้้งานบรรจุุภััณฑ์์ที่่ผ� ลิิตจากวััสดุุรีีไซเคิิล เช่่น การให้้สิิทธิิประโยชน์์ทางภาษีีแก่่กิิจการ รีีไซเคิิล การเก็็บภาษีีจากผู้้ใ� ช้้งานบรรจุุภััณฑ์์ ที่่ม� ีีสััดส่่วนรีีไซเคิิลน้้อยกว่่าที่่ก� ำ�ำ หนด นอกจาก นี้้�ในบางประเทศยัังมีีการติิดฉลากที่่�ระบุุถึึง ความเป็็นมิิตรต่่อสิ่่ง� แวดล้้อมของผลิิตภััณฑ์์ เพื่่�อเป็็นข้้อมููลประกอบการตััดสิินใจซื้้�อของผู้้� บริิโภคด้้วย (3) การกำ�ำ หนดบทบาทและหน้้าที่่�ของผู้้� ผลิิตและผู้้�ใช้้งานบรรจุุภััณฑ์์ โดยเฉพาะการกำ�ำ หนดหน้้าที่่ข� องประชาชนใน การลดและคััดแยกขยะ การกำ�ำ หนดหน้้าที่่ข� อง ผู้้�ผลิิตตามแนวคิิดความรัับผิิดชอบที่่เ� พิ่่ม� ขึ้้น� การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 67

ของผู้้�ผลิิต(Extended Producer Responsibility: EPR) ซึ่�่งกำ�ำ หนดให้้ผู้้�ผลิิต ต้้องรัับผิิดชอบต่่อผลิิตภััณฑ์์ของตนตลอด วััฏจัักรชีีวิิต และการกำ�ำ หนดบทบาทหน้้าที่่� ของรััฐบาลท้้องถิ่่น� ในการจััดการขยะอย่่างถููก วิิธีี ส่่งเสริิมการลดขยะ และส่่งเสริิมให้้เกิิดการ รีีไซเคิิล การกำ�ำ หนดหน้้าที่่�เหล่่านี้้�โดยส่่วน มากจะมีีการกำ�ำ หนดเป็็นลายลัักษณ์์อัักษรใน ตััวบทกฎหมายซึ่ง�่ อาจเป็็นกฎหมายด้้านการ จััดการขยะ กฎหมายส่่งเสริิมการรีีไซเคิิลหรืือ อยู่่�ภายใต้้กฎหมายการส่่งเสริิมเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน รููปที่่� 5.1 ผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีียที่่เ� ป็็นเป้้าหมายใน การดำำ�เนิินมาตรการ ที่่ม� า: สรุุปโดยผู้้เ� ขีียน นอกจากมาตรการด้้านบนแล้้ว การจููงใจให้้เกิิดการ เปลี่่ย� นผ่่านจากพฤติิกรรมใช้้แล้้วทิ้้�งแบบเศรษฐกิิจ เส้้นตรงไปสู่่�วิิถีีเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนสำ�ำ หรัับบรรจุุ ภััณฑ์์พลาสติิกนั้้น� อาจเริ่่ม� จากการใช้้มาตรการเชิิง สมััครใจ หรืือนำำ�มาตรการเชิิงสมััครใจมาใช้้เสริิม มาตรการอื่่�นๆ โดยอาจใช้้มาตรการเชิิงสมััครใจเหล่่า นี้้�เพื่่อ� สร้้างความตระหนัักรู้้�(Awareness) จููงใจให้้ผู้้� ผลิิตมีีการจััดการบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกตั้้ง� แต่่ต้้นทาง และกระตุ้้�นให้้เกิิดนวััตกรรมโดยการจััดประกวด ผลิิตภััณฑ์์พลาสติิกรีีไซเคิิล รวมไปถึึงการทำ�ำ ข้้อ ตกลงด้้านบรรจุุภััณฑ์์ การทำ�ำ ฉลากสิินค้้า การเผย แพร่่ข้้อมููลน้ำ�ำ�หนัักเฉลี่่ย� ของบรรจุุภััณฑ์์บางประเภท เพื่่อ� เป็็นค่่าเปรีียบเทีียบ(Benchmark) เพื่่อ� จููงใจให้้ผู้้� ผลิิตลดการใช้้พลาสติิกในบรรจุุภััณฑ์์ ในส่่วนนี้้� นอกจากการดำ�ำ เนิินงานในระดัับประเทศแล้้วยัังมีี ความร่่วมมืือในระดัับภููมิิภาคและในระดัับโลกเพื่่อ� ลด มลพิิษจากขยะพลาสติิกซึ่�่งมีีบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก เป็็นองค์์ประกอบสำ�ำ คััญ และเมื่่�อดำ�ำ เนิินงานด้้วย มาตรการเชิิงสมััครใจมาระยะหนึ่�่งแล้้วจะมีีการผลััก ดัันให้้ขยัับไปในทิิศทางของมาตรการภาคบัังคัับมาก ขึ้้น� ซึ่ง�่ จะครอบคลุุมผู้้�ผลิิตและผู้้�บริิโภคในวงกว้้างได้้ ข้้อสัังเกตประการหนึ่�่งคืือการดำ�ำ เนิินงานในต่่าง ประเทศอาศััยการกำำ�หนดกฎหมายและระเบีียบที่่เ� อื้้อ� ให้้เกิิดการจััดการขยะอย่่างยั่่ง� ยืืนควบคู่่�ไปกัับ มาตรการทางเศรษฐศาสตร์์และมาตรการภาคสมััคร ใจในการสร้้างแรงจููงใจให้้ภาคส่่วนต่่าง ๆ เข้้าร่่วม สร้้างวงจรคุุณค่่าในการหมุุนเวีียนวััสดุุและผลิิตภััณฑ์์ สนัับสนุุนให้้ผู้้�บริิโภคมีีส่่วนร่่วมในวงจรคุุณค่่า สร้้าง ความนิิยมต่่อผลิิตภััณฑ์์ที่่�ผลิิตในวิิถีีเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน และลดความเสีียเปรีียบของธุุรกิิจที่่ผ� ลิิต บนฐานของการหมุุนเวีียนทรััพยากร อย่่างไรก็็ตาม การเปลี่่ย� นแปลงพฤติิกรรมของผู้้�ผลิิตและผู้้�บริิโภค ในวงกว้้างล้้วนอาศััยมาตรการที่่�กำำ�หนดเป็็น กฎหมาย/เกณฑ์์/ระเบีียบข้้อบัังคัับเป็็นหลัักเนื่่�องจาก มาตรการเชิิงสมััครใจอาศััยการขัับเคลื่่�อนผ่่านความ ร่่วมมืือซึ่�่งมีีข้้อจำ�ำ กััดด้้านความครอบคลุุมในการ ดำ�ำ เนิินงาน การใช้้มาตรการเชิิงสมััครใจจึึงใช้้เป็็นตััว เสริิมมาตรการภาคบัังคัับ หรืือใช้้เป็็นตััวกระตุ้้�นให้้ เกิิดการดำ�ำ เนิินงานในช่่วงแรกเริ่่ม� และเมื่่อ� ภาคส่่วน ต่่าง ๆ มีีความคุ้้�นเคยกัับวิิถีีเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนแล้้ว มาตรการจึึงอาจควรขยัับไปเป็็นภาคบัังคัับมากขึ้้น� ดัังจะเห็็นได้้จากตััวอย่่างของประเทศสิิงคโปร์์และ ตััวอย่่างการดำ�ำ เนิินงานด้้านการลดมลพิิษจากขยะ พลาสติิกในระดัับนานาชาติิ 68 บทสรุุปและบทเรีียนต่่อประเทศไทย

เมื่่�อเปรีียบเทีียบกัับต่่างประเทศพบว่่าการดำ�ำ เนิิน งานในประเทศไทยนั้้น� เป็็นไปในทิิศทางเดีียวกัันกัับ ประเทศที่่�มีีความก้้าวหน้้าในการเปลี่่�ยนผ่่านไปสู่่� ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนสำ�ำ หรัับวััสดุุเทคนิิคด้้าน บรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกโดยประเทศไทยมีีการกำำ�หนด นโยบายด้้านเศรษฐกิิจชีีวภาพ เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน และเศรษฐกิิจสีีเขีียว(BCG) เป็็นแนวทางในการขัับ เคลื่่�อนเศรษฐกิิจไทย มีีการกำำ�หนดให้้การจััดการ ขยะเป็็นวาระแห่่งชาติิ และได้้มีีการจััดตั้้ง� คณะ อนุุกรรมการและคณะทำำ�งานด้้านการจััดการ พลาสติิกขึ้้น� รวมถึึงการจััดทำ�ำ แผนที่่น� ำำ�ทางและแผน ปฏิิบััติิการจััดการขยะพลาสติิกโดยมุ่่�งเน้้นการ ดำ�ำ เนิินงานที่่ส� อดคล้้องกัับหลัักเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน อีีกทั้้ง� ยัังมีีการกล่่าวถึึงหลัักแนวคิิดที่่�สอดคล้้องกัับ เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน เช่่น หลัักการ EPR และการ จััดการตลอดวััฏจัักรชีีวิิตผลิิตภััณฑ์์ มีีการกำำ�หนด มาตรฐาน มีีการจััดทำ�ำ ฉลากสำ�ำ หรัับผลิิตภััณฑ์์ เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน และมีีการดำ�ำ เนิินการภาคสมััคร ใจของภาคเอกชน องค์์กรปกครองส่่วนท้้องถิ่่น� และ ภาคประชาชนในหลายพื้้�นที่่�เพื่่�อเป็็นตััวอย่่างการ จััดการขยะบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกอย่่างยั่่ง� ยืืน อย่่างไรก็็ตามการดำ�ำ เนิินงานของประเทศไทยยัังคง อาศััยมาตรการภาคสมััครใจเป็็นหลัักและยัังมีี อุุปสรรคอยู่่�มาก การขัับเคลื่่�อนในปััจจุุบัันนั้้น� โดย มากทำ�ำ ผ่่านการรณรงค์์ ส่่งเสริิม และสนัับสนุุน กิิจกรรมที่่�สอดคล้้องกัับระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ซึ่�่งรวมถึึงการออกระเบีียบ/เกณฑ์์/มาตรฐานที่่ช� ่่วย ให้้พฤติิกรรมเชิิงสมััครใจเกิิดได้้ง่่ายขึ้้น� ไทยยัังคง ไม่่มีีการกำำ�หนดหน้้าที่่ข� องผู้้�ผลิิตในการจััดการบรรจุุ ภััณฑ์์พลาสติิกตลอดวััฏจัักรชีีวิิต ไม่่มีีการใช้้ มาตรการเก็็บค่่าจััดเก็็บขยะตามปริิมาณขยะที่่�ก่่อ และยัังไม่่มีีการกำำ�หนดเป้้าหมายและมาตรการภาค บัังคัับให้้ผู้้�ผลิิตเพิ่่ม� สััดส่่วนวััสดุุรีีไซเคิิลในผลิิตภััณฑ์์ หรืือบรรจุุภััณฑ์์ นอกจากนี้้�แล้้วการดำ�ำ เนิินงานของ ภาครััฐยัังไม่่ครอบคลุุมถึึงภาคเศรษฐกิิจนอกระบบที่่� เป็็นส่่วนสำ�ำ คััญในการหมุุนเวีียนวััสดุุเทคนิิคใน ปััจจุุบัันซึ่ง�่ เป็็นลัักษณะสำ�ำ คััญของกิิจการรีีไซเคิิลของ ประเทศไทย อีีกทั้้ง� การจััดทำ�ำ กฎหมาย/ระเบีียบ/ เกณฑ์์/มาตรฐานที่่เ� อื้้อ� ต่่อการจััดการวััสดุุบรรจุุภััณฑ์์ ตามหลัักเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนนั้้น� ยัังอยู่่�ในช่่วงเริ่่ม� ต้้น ดำ�ำ เนิินการหรืือยัังไม่่มีีการดำ�ำ เนิินการ โครงสร้้างเชิิง สถาบัันในลัักษณะนี้้�จึึงยัังไม่่สามารถสร้้างแรงจููงใจ ให้้เกิิดการปรัับเปลี่่ย� นพฤติิกรรมให้้สอดคล้้องกัับวิิถีี เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนได้้อย่่างเต็็มที่่� 5.1.2. การจััดการขยะอาหาร สำ�ำ หรัับวััสดุุชีีวภาพประเภทขยะอาหาร ลัักษณะทาง กายภาพและวััสดุุที่่�สำ�ำ คััญ คืือ เป็็นวััสดุุที่่�สามารถ ย่่อยสลายได้้โดยธรรมชาติิจึึงไม่่สามารถคงอยู่่�ใน สภาพเดิิมได้้นาน ลัักษณะเช่่นนี้้�มีีผลต่่อการกำำ�หนด ผลลััพธ์์ที่่ต� ้้องการ ซึ่ง�่ ก็็คืือการดำ�ำ เนิินงานตามลำ�ำ ดัับ ขั้้น� ของการจััดการขยะอาหาร(Food Waste Management Hierarchy) ซึ่ง�่ นอกจากจะเน้้นการนำำ� อาหารส่่วนเกิินและอาหารเหลืือทิ้้ง� ไปใช้้ประโยชน์์ให้้ ได้้มากที่่�สุุดแล้้วยัังครอบคลุุมถึึงการสกััดเอาสาร อาหาร(Nutrients) และวััตถุุดิิบทางชีีวเคมีี (Biochemical Feedstock) จากขยะอาหารออกมาให้้ ได้้มากที่่ส� ุุดเพื่่อ� ที่่จ� ะนำำ�ไปใช้้ประโยชน์์ต่่อไป สำ�ำ หรัับ ขยะอาหารนั้้น� ผู้้�ตััดสิินใจในพื้้น� ที่่ด� ำ�ำ เนิินการ คืือ ผู้้�มีี ส่่วนได้้ส่่วนเสีียตลอดห่่วงโซ่่อุุปทานอาหาร(Food Supply Chain) รวมถึึงผู้้�บริิโภคด้้วย และสถานการณ์์ ที่่ต� ้้องตััดสิินใจ คืือ ทุุกขั้้น� ตอนที่่เ� กิิดอาหารส่่วนเกิิน และเศษอาหารเหลืือทิ้้�งซึ่�่งครอบคลุุมตลอดห่่วงโซ่่ อุุปทานอาหารรวมถึึงผู้้�บริิโภค ซึ่ง�่ ผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีีย เหล่่านี้้�จะต้้องมีีพฤติิกรรมที่่ส� อดคล้้องกัับแนวคิิดของ ลำ�ำ ดัับขั้้น� ในการจััดการขยะ กล่่าวคืือมุ่่�งป้้องกัันการ เกิิดอาหารเหลืือทิ้้ง� มีีการนำำ�อาหารเหลืือทิ้้ง� มาใช้้ซ้ำ�ำ� การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 69

นำำ�มาผลิิตเพื่่�อใช้้ใหม่่ กำำ�จััดเพื่่�อนำำ�พลัังงานมาใช้้ ใหม่่ และกำำ�จััดอย่่างถููกวิิธีี การศึึกษาวรรณกรรมและรููปแบบการดำ�ำ เนิินงานใน ต่่างประเทศด้้านการจััดการขยะอาหารตามแนวทาง ของเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนนั้้น� พบว่่าโครงสร้้างสถาบััน ที่่�สร้้างแรงจููงใจให้้เกิิดพฤติิกรรมที่่�เอื้้�อต่่อการ หมุุนเวีียนวััสดุุชีีวภาพในวงจรคุุณค่่านั้้น� มีีความ ครอบคลุุมตลอดห่่วงโซ่่อุุปทานของอาหารรวมถึึงผู้้� บริิโภค โดยมีีองค์์ประกอบสำ�ำ คััญดัังนี้้� (1) การกำ�ำ หนดเป้้าหมายด้้านการลดการ สููญเสีียอาหารและขยะอาหาร ซึ่ง�่ สอดคล้้องกัับเป้้าหมายการพััฒนาที่่ย� ั่่ง� ยืืน (Sustainable Development Goal: SDG) ข้้อ ที่่� 12.3 ซึ่�่งตั้้ง� เป้้าหมายในการลดขยะเศษ อาหารลงครึ่ง�่ หนึ่�่งในระดัับค้้าปลีีกและระดัับผู้้� บริิโภค และลดการสููญเสีียอาหารจาก กระบวนการผลิิตและห่่วงโซ่่อุุปทานอาหาร รวมถึึงการสููญเสีียอาหารหลัังการเก็็บเกี่่�ยว ภายในปีี 2030 (2) การออกกฎหมาย เกณฑ์์มาตรฐาน และ การสร้้างแรงจููงใจ ทั้้ง� ที่่เ� ป็็นตััวเงิินและไม่่เป็็นตััวเงิินเพื่่�อให้้เกิิด การลดการสููญเสีียอาหารและอาหารส่่วนเกิิน ซึ่ง�่ ประกอบด้้วยการออกกฎหมายคุ้้�มครองผู้้� บริิจาคอาหารควบคู่่�ไปกัับการกำ�ำ หนดเกณฑ์์ มาตรฐานด้้านความปลอดภััยของอาหาร การ ให้้สิิทธิิประโยชน์์ทางภาษีีสำ�ำ หรัับผู้้�บริิจาค อาหารหรืือผู้้�สนัับสนุุนการดำ�ำ เนิินงานของ ธนาคารอาหาร การจััดตั้้ง� ธนาคารอาหารหรืือ กลไกในการส่่งต่่ออาหารส่่วนเกิินไปถึึงมืือผู้้�ที่่� ต้้องการ (3) การใช้้ข้้อตกลง การให้้ข้้อมููล และการให้้ ความรู้้� เพื่่�อให้้เกิิดการลดการสููญเสีียอาหารและลด ขยะอาหารลงโดยผู้้�ให้้บริิการอาหารและผู้้� บริิโภคซึ่�่งมีีทั้้ง� ในรููปแบบการออกกฎหมาย กำำ�หนดเกณฑ์์การจััดซื้้อ� จััดจ้้างอาหารที่่ต� ้้องมีี ข้้อกำำ�หนดด้้านการจััดการอาหารส่่วนเกิิน การทำ�ำ ข้้อตกลงกัับผู้้�ให้้ผลิิตและผู้้�ให้้บริิการ อาหารในการดำ�ำ เนิินงานเพื่่�อลดขยะอาหาร การกำำ�หนดแนวทางที่่ช� ััดเจนในการติิดฉลาก วัันหมดอายุุบนอาหาร การให้้ข้้อมููลในการ จััดการเพื่่อ� ลดอาหารส่่วนเกิินและขยะอาหาร ซึ่ง�่ รวมถึึงการทำ�ำ ชุุดเครื่่�องมืือ(Toolkit) ด้้าน การจััดการอาหารส่่วนเกิิน การลดการสููญเสีีย อาหาร และการจััดการขยะอาหาร (4) การส่่งเสริิมการจััดการขยะอาหาร อย่่างถููกวิิธีี โดยอาจจููงใจให้้ครััวเรืือนคััดแยกขยะโดยมีี ของสมนาคุุณตอบแทน และการจััดทำ�ำ โครงการเก็็บรวบรวมขยะอาหารที่่�คััดแยก แล้้วเพื่่�อนำำ�ไปส่่งต่่อเพื่่�อให้้เกิิดการแปรรููป เป็็นปุ๋๋� ยหมััก (5) การสร้้างกลไกสนัับสนุุนการลดการสููญ เสีียอาหารและขยะอาหาร โดยการจััดตั้้ง� ธนาคารอาหาร การมีี แพลตฟอร์์มออนไลน์์ที่่ใ� ห้้ข้้อมููลด้้านอุุปสงค์์ (Demand) และอุุปทาน(Supply) ของอาหาร ส่่วนเกิิน การมีีองค์์กรที่่ส� ่่งต่่ออาหารส่่วนเกิิน ที่่ย� ัังเหมาะต่่อการบริิโภค เพื่่อ� ให้้อาหารเหล่่า นั้้น� ไม่่ถููกทิ้้ง� ไปโดยเปล่่าประโยชน์์ 70 บทสรุุปและบทเรีียนต่่อประเทศไทย

จากการเปรีียบเทีียบการดำ�ำ เนิินงานด้้านการ ลดการสููญเสีียอาหารและขยะอาหารใน ประเทศไทยกัับต่่างประเทศพบว่่ามีีทิิศทาง เดีียวกัันในด้้านการตั้้ง� เป้้าหมายที่่ส� อดคล้้อง กัับเป้้าหมาย SDG 12.3 และในด้้านทิิศทาง ของนโยบายซึ่�่งมีีการกำำ�หนดประเด็็นเรื่่�อง การลดการสููญเสีียอาหารและขยะอาหารไว้้ใน กรอบยุุทธศาสตร์์การจััดการด้้านอาหารของ ประเทศ อีีกทั้้ง� มีีการจััดตั้้ง� คณะอนุุกรรมการ เพื่่�อขัับเคลื่่�อนเรื่่�องนี้้�เป็็นการเฉพาะ รวมถึึง การจััดทำ�ำ แผนที่่น� ำำ�ทางและแผนปฏิิบััติิการซึ่ง�่ มีีการกำำ�หนดบทบาทของภาคส่่วนเป้้าหมาย และกำำ�หนดแนวทางการดำ�ำ เนิินงานที่่� สอดคล้้องกัับแนวคิิดลำ�ำ ดัับขั้้น� ในการจััดการ ขยะอาหาร และหลัักการ 3R นอกจากนี้้�แล้้ว การดำ�ำ เนิินงานในประเทศไทยยัังมีีการ สนัับสนุุนให้้เกิิดการคััดแยกขยะ การสร้้าง ความตระหนัักรู้้� และการสร้้างกลไกเพื่่�อลด การสููญเสีียอาหารและการส่่งต่่ออาหารส่่วน เกิิน มีีการดำ�ำ เนิินงานโดยองค์์กรปกครอง ส่่วนท้้องถิ่่�น และการดำ�ำ เนิินการโดยภาค เอกชนและองค์์กรไม่่แสวงหากำำ�ไร ถึึงแม้้ว่่าประเทศไทยจะมีีการตั้้ง� เป้้าหมาย กำำ�หนด นโยบาย และดำ�ำ เนิินการด้้านการจััดการขยะอาหาร อย่่างยั่่ง� ยืืนอยู่่�บ้้างแล้้ว แต่่การขัับเคลื่่�อนยัังคงอาศััย มาตรการภาคสมััครใจเป็็นหลัักทั้้ง� ในฝั่่ง� การดำ�ำ เนิิน งานของภาครััฐและการดำ�ำ เนิินงานขององค์์กรไม่่ แสวงหากำำ�ไรในขณะที่่�ประเทศยัังอยู่่�ระหว่่างการ พััฒนากฎหมาย เกณฑ์์ ระเบีียบ และมาตรฐานต่่าง ๆ ที่่จ� ะเอื้้อ� ให้้เกิิดการลดการสููญเสีียอาหารและ ขยะอาหาร ด้้วยเหตุุนี้้�โครงสร้้างทางสถาบัันของ ประเทศจึึงยัังขาดการสร้้างแรงจููงใจผ่่านการกำำ�หนด กติิกาทางสัังคมด้้านการจััดการขยะอาหาร ไม่่ว่่าจะ เป็็นการออกกฎหมายกำำ�หนดบทบาทของผู้้�ผลิิตและ ผู้้�ค้้า/ผู้้ใ� ห้้บริิการอาหารในการลดการสููญเสีียอาหาร และขยะอาหาร การออกกฎหมายเพื่่�อปกป้้องผู้้� บริิจาคอาหาร การกำำ�หนดมาตรฐานด้้านสุุขอนามััย ของอาหารที่่บ� ริิจาค และการกำำ�หนดมาตรฐานหรืือ ระเบีียบสำ�ำ หรัับผลิิตภััณฑ์์ที่่�ทำ�ำ จากอาหารเหลืือทิ้้�ง นอกจากนี้้�ไทยยัังขาดการให้้แรงจููงใจทั้้ง� ที่่เ� ป็็นตััวเงิิน และไม่่เป็็นตััวเงิินในการบริิจาคอาหาร การคััดแยก ขยะ และการนำำ�ขยะอาหารไปแปรรููปเพื่่�อใช้้ ประโยชน์์ต่่อไป รวมถึึงขาดกลไกการส่่งต่่ออาหาร ส่่วนเกิินที่่�ครอบคลุุมพื้้�นที่่�ส่่วนใหญ่่ของประเทศ และขาดการเชื่่อ� มโยงระหว่่างผู้้�สร้้างขยะอาหารกัับผู้้� ที่่ส� ามารถนำำ�ของเหลืือทิ้้ง� ไปสร้้างมููลค่่าเพิ่่ม� ซึ่ง�่ ช่่อง ว่่างทางกติิกาเหล่่านี้้�ส่่งผลให้้การสร้้างแรงจููงใจให้้ เกิิดการจััดการขยะอาหารตามแนวคิิดลำ�ำ ดัับขั้้น� ใน การจััดการขยะอาหารทำ�ำ ได้้อย่่างไม่่ครอบคลุุม และ ทำ�ำ ให้้เกิิดช่่องว่่างในด้้านการจููงใจให้้เกิิดการดำ�ำ เนิิน งานเพื่่�อบรรลุุผลลััพธ์์ในด้้านการจััดการขยะอย่่าง ยั่่ง� ยืืน 5.2. บทเรีียนต่่อประเทศไทยและข้้อเสนอแนะ จากการพิิจารณาโครงสร้้างทางสถาบัันตามกรอบ แนวคิิดการวิิเคราะห์์และพััฒนาเชิิงสถาบัันของ Ostrom et al.(1994) สำ�ำ หรัับวััสดุุเทคนิิคและวััสดุุ ชีีวภาพนั้้น� ได้้แสดงให้้เห็็นถึึงช่่องว่่างทางกติิกาที่่ม� ีี อยู่่�ในประเทศไทยซึ่�่งส่่งผลให้้เกิิดข้้อจำ�ำ กััดในการ สร้้างแรงจููงใจเพื่่�อให้้เกิิดการเปลี่่�ยนผ่่านจากระบบ เศรษฐกิิจเส้้นตรงไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน เมื่่อ� นำำ�ช่่องว่่างทางกติิกาสำ�ำ หรัับวััสดุุเทคนิิคและวััสดุุ ชีีวภาพมาพิิจารณาร่่วมกัันจะเห็็นว่่าการเปลี่่ย� นผ่่าน ไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทยได้้เริ่่ม� มีีการดำ�ำ เนิินการไปบ้้างแล้้วโดยเฉพาะในส่่วนของ การกำำ�หนดนโยบายในระดัับประเทศ การตั้้ง� กรรมการและอนุุกรรมการเฉพาะทาง การออก การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 71

ระเบีียบ/เกณฑ์์/มาตรฐานในบางด้้าน และการนำำ� แนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนไปปฏิิบััติิจนเกิิดผลจริิง ในบางพื้้�นที่่� อย่่างไรก็็ตามการดำ�ำ เนิินงานตาม แนวทางเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนยัังคิิดเป็็นเพีียงส่่วน น้้อยในระบบเศรษฐกิิจไทย ทั้้ง� นี้้�เพราะขาดการสร้้าง แรงจููงใจอย่่างเป็็นระบบเพื่่อ� ให้้เกิิดการเปลี่่ย� นแปลง พฤติิกรรมของผู้้�ผลิิตและผู้้�บริิโภคที่่ค� รอบคลุุมตลอด วััฏจัักรชีีวิิตของผลิิตภััณฑ์์โดยเฉพาะการออก กฎหมาย เกณฑ์์ ระเบีียบ มาตรฐาน และมาตรการ สนัับสนุุนอื่่�น ๆ ที่่�จููงใจให้้เกิิดการปรัับเปลี่่�ยน พฤติิกรรมให้้สอดคล้้องกัับวิิถีีเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน และยัังคงขาดอีีกหลายมาตรการที่่�จะช่่วยลดความ เสีียเปรีียบของธุุรกิิจที่่ส� อดคล้้องกัับระบบเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน สิ่่ง� เหล่่านี้้�ส่่งผลให้้การดำ�ำ เนิินงานด้้าน เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทยมีีระดัับ ลัักษณะ และรููปแบบที่่�แตกต่่างกัันไปในแต่่ละพื้้�นที่่�และขาด การดำ�ำ เนิินงานในวงกว้้าง หนัังสืือเล่่มนี้้�พบว่่าประเทศไทยยัังอยู่่�ในช่่วงเริ่่ม� ต้้น ของการเปลี่่ย� นผ่่านจากระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรงไปสู่่� ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนจึึงยัังขาดโครงสร้้างทาง สถาบัันที่่น� ำำ�ไปใช้้สร้้างแรงจููงใจให้้เกิิดพฤติิกรรมที่่� เอื้้�อต่่อการเปลี่่�ยนผ่่าน การดำ�ำ เนิินงานจึึงควรมุ่่�ง หมายให้้เกิิดการสร้้างแรงจููงใจอย่่างเป็็นระบบใน ลัักษณะที่่ค� รอบคลุุมตลอดวััฏจัักรชีีวิิตของผลิิตภััณฑ์์ ตั้้ง� แต่่การออกแบบ การผลิิต การกระจายสิินค้้า การ บริิโภค และการจััดการของเสีีย อย่่างไรก็็ตามในช่่วง เริ่่ม� ต้้นของการเปลี่่ย� นผ่่านนั้้น� ไทยควรเน้้นไปที่่ก� าร จััดการขยะอย่่างยั่่ง� ยืืนโดยเฉพาะการจููงใจให้้เกิิด การป้้องกัันและลดการเกิิดขยะ และเมื่่อ� มีีขยะเกิิดขึ้้น� แล้้วควรจููงใจให้้เกิิดการคััดแยกขยะโดยประชาชน และแหล่่งกำำ�เนิิดขยะอื่่�น ๆ รวมถึึงการสร้้างระบบ และการให้้แรงจููงใจแก่่ภาคส่่วนที่่�เกี่่�ยวข้้องโดย เ ฉ พ า ะ ผู้้�ผ ลิิ ต ใ ห้้ เ ข้้ า ม า มีี บทบ า ทหน้้ า ที่่� ใ นก า ร รวบรวมและจััดการของเหลืือทิ้้ง� ที่่เ� กิิดจากผลิิตภััณฑ์์ ของตน และยัังควรสนัับสนุุนผู้้ป� ระกอบกิิจการด้้าน การรวบรวมของเหลืือทิ้้ง� และกิิจการรีีไซเคิิล อีีกทั้้ง� ยัังควรรวบรวมข้้อมููลเพื่่�อให้้ผู้้�ที่่�มีีของส่่วนเกิินหรืือ วััสดุุที่่ส� ามารถนำำ�ไปใช้้ต่่อและผู้้�ที่่ต� ้้องการสิ่่ง� ของหรืือ วััสดุุเหล่่านั้้น� สามารถพบและมีีปฏิิสััมพัันธ์์กัันได้้ เพื่่อ� คงคุุณค่่าในการใช้้งานของผลิิตภััณฑ์์เหล่่านั้้น� หรืือ เพื่่อ� ให้้เกิิดการนำำ�ไปใช้้งานในรููปแบบอื่่�นต่่อไป ในด้้านการลดการใช้้วััสดุุ ในระยะสั้้น� ควรห้้ามหรืือ จำ�ำ กััดการผลิิต การจำ�ำ หน่่าย การนำำ�เข้้าพลาสติิกบาง ประเภท โดยเฉพาะพลาสติิกใช้้ครั้้ง� เดีียวทิ้้�ง พลาสติิกขนาดบาง รวมถึึงพลาสติิกที่่�มีีสิินค้้า ทดแทนที่่�เป็็นมิิตรต่่อสิ่่ง� แวดล้้อมมากกว่่า ส่่วนใน ระยะกลางและระยะยาวควรสนัับสนุุนให้้เกิิดการลด วััสดุุใหม่่(Virgin Materials) ที่่�จะนำำ�เข้้าสู่่�ระบบ เศรษฐกิิจโดยการจููงใจให้้เกิิดนวััตกรรมทั้้ง� ในด้้านรููป แบบธุุรกิิจบนวิิถีีเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ในด้้าน เทคโนโลยีีการผลิิต และในด้้านผลิิตภััณฑ์์ ทั้้ง� นี้้�การ ดำ�ำ เนิินงานอาจเริ่่ม� จากการขยายผลจากแนวทางที่่� ทำ�ำ อยู่่�เดิิมที่่ป� ระสบความสำ�ำ เร็็จ ปรัับแก้้อุุปสรรคที่่ส� ่่ง ผลเสีียต่่อการดำ�ำ เนิินการบนวิิถีีเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน และพััฒนาบริิบททางสถาบัันที่่เ� อื้้อ� ต่่อการหมุุนเวีียน ของทรััพยากรในลัักษณะที่่�สร้้างมููลค่่าเพิ่่ม� และลด ผลกระทบเชิิงลบที่่เ� กิิดขึ้้น� นอกจากนี้้�แล้้วการดำ�ำ เนิิน งานในช่่วงต้้นอาจเริ่่ม� จากการใช้้มาตรการเชิิงสมััคร ใจโดยต่่อยอดจากสิ่่�งที่่�มีีอยู่่�เดิิม และสร้้างระบบ สนัั บสนุุ นก า ร เ ป ลี่่� ย นผ่่ า น ไ ป สู่่� ร ะ บบ เ ศ ร ษ ฐ กิิ จ หมุุนเวีียนทั้้ง� ในด้้านการสร้้างความตระหนัักรู้้� การ ถ่่ายทอดประสบการณ์์และองค์์ความรู้้� การสนัับสนุุน เทคโนโลยีีและข้้อมููลทางเทคนิิค และการพััฒนากฎ เกณฑ์์และมาตรฐานที่่เ� กี่่ย� วข้้อง จากนั้้น� จึึงขยัับไปสู่่� การใช้้มาตรการภาคบัังคัับโดยกำำ�หนดระยะเวลาไว้้ อย่่างชััดเจนเพื่่�อจููงใจให้้ภาคส่่วนต่่าง ๆ เกิิดการ ปรัับตััว 72 บทสรุุปและบทเรีียนต่่อประเทศไทย

5.2.1. ข้้อเสนอแนะด้้านการจััดการวััสดุุทาง เทคนิิค สำ�ำ หรัับวััสดุุเทคนิิคประเภทบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกนั้้น� บริิบททางสถาบัันที่่จ� ููงใจให้้เกิิดการเปลี่่ย� นผ่่านไปสู่่� ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนควรมุ่่�งให้้เกิิดการจััดการ ขยะบรรจุุภััณฑ์์อย่่างยั่่ง� ยืืนโดยเน้้นการดำ�ำ เนิินงานใน 3 ส่่วน คืือ การลดปริิมาณพลาสติิกใหม่่ที่่เ� ข้้าสู่่�ระบบ เศรษฐกิิจ การสร้้างวงจรคุุณค่่าโดยการนำำ�วััสดุุเหลืือ ทิ้้�งมาใช้้ประโยชน์์และหมุุนเวีียนในระบบเศรษฐกิิจ และการคััดแยกและรวบรวมขยะ(ตารางที่่� 5.1) (1) การลดปริิมาณพลาสติิกใหม่่ที่่�เข้้าสู่่� ระบบเศรษฐกิิจ โดยการจำ�ำ กััดหรืือห้้ามใช้้พลาสติิกแบบใช้้ครั้้ง� เดีียว(SUP) การกำ�ำ หนดเป้้าหมายในการใช้้ ซ้ำ��ำ การกำ�ำ หนดสััดส่่วนวััสดุุรีีไซเคิิลในบรรจุุ ภััณฑ์์ การใช้้มาตรการภาษีีเพื่่�อจููงใจให้้ใช้้ วััสดุุรีีไซเคิิล และการส่่งเสริิมการออกแบบ บรรจุุภััณฑ์์ที่่ใ� ช้้วััสดุุรีีไซเคิิล ซึ่ง�่ นอกจากการ จำ�ำ กััดการใช้้พลาสติิก SUP ซึ่ง�่ มีีการดำ�ำ เนิิน การไปบ้้างแล้้วสำ�ำ หรัับบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก บางประเภทนั้้น� มาตรการที่่เ� หลืืออาจเริ่่ม� จาก การทำ�ำ โครงการนำำ�ร่่องในระยะเวลาสั้้น� ๆ เพื่่อ� ให้้ผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีียได้้เรีียนรู้้�และปรัับตััว ก่่อนจะยกระดัับไปใช้้มาตรการภาคบัังคัับใน ระยะเวลาที่่ก� ำ�ำ หนด (2) การสร้้างวงจรคุุณค่่าโดยการนำำ�วััสดุุ เหลืือทิ้้�งมาใช้้ประโยชน์์และหมุุนเวีียน ในระบบเศรษฐกิิจ โ ด ย ก า ร ส่่ ง เ สริิ ม กิิ จก า ร ที่่� ผ ลิิ ตบน ฐ า น เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนผ่่านการสร้้างตลาด สำ�ำ หรัับผลิิตภััณฑ์์ผ่่านการผลัักดัันการจััดซื้้�อ จััดจ้้างสีีเขีียวในหน่่วยงานภาครััฐและเอกชน ให้้สิิทธิิประโยชน์์ทางภาษีีแก่่ผู้้�ดำ�ำ เนิินธุุรกิิจใน รููปแบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน สนัับสนุุนการ ดำ�ำ เนิินงานของภาคส่่วนที่่อ� ยู่่�นอกระบบที่่ท� ำ�ำ หน้้าที่่ร� วบรวมและส่่งต่่อขยะบรรจุุภััณฑ์์เพื่่�อ นำำ�เข้้ากระบวนการรีีไซเคิิล เช่่น คนเก็็บขยะ รถซาเล้้ง นอกจากนี้้�ยัังควรส่่งเสริิมการ กำ�ำ หนดมาตรฐานผลิิตภััณฑ์์เศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนและการประชาสััมพัันธ์์ฉลาก ผลิิตภััณฑ์์เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนให้้เป็็นที่่�รู้้�จััก อีีกทั้้ง� ควรสนัับสนุุนให้้เกิิดนวััตกรรมด้้านการ ออกแบบบรรจุุภััณฑ์์ที่่ล� ดการใช้้วััสดุุลงหรืือใช้้ วััสดุุที่่�ย่่อยสลายได้้ซึ่�่งอาจทำ�ำ โดยการจััด ประกวดและให้้ทุุนสนัับสนุุนแก่่ผู้้�ชนะการ ประกวดเพื่่�อให้้สร้้างธุุรกิิจที่่�ตั้้ง� อยู่่�บนฐาน เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน (3) การเพิ่่�มการคััดแยกและรวบรวมขยะ บรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก โดยการกำ�ำ หนดหน้้าที่่ข� องภาคส่่วนต่่าง ๆ ให้้ ชััดเจน ในส่่วนของผู้้�ผลิิตควรกำ�ำ หนดให้้เป็็น หน้้าที่่�ที่่�จะต้้องรัับผิิดชอบผลิิตภััณฑ์์ตลอด วััฏจัักรชีีวิิตตามหลัักการ EPR โดยเฉพาะใน ส่่วนของขยะบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกที่่ม� ีีมููลค่่าต่ำ��ำ และไม่่มีีตลาดรัับซื้้�อในปััจจุุบััน โดยอาจ นำำ�ร่่องจากการขยายโครงการภาคสมััครใจที่่ม� ีี อยู่่�ก่่อนออกกฎหมายด้้าน EPR สำ�ำ หรัับใน ส่่วนของประชาชนและผู้้�สร้้างขยะนั้้น� รััฐควร กำ�ำ หนดให้้การคััดแยกขยะเป็็นหน้้าที่่ค� วามรัับ ผิิดชอบโดยตรงของผู้้�ก่่อมลพิิษ ซึ่�่งอาจทำ�ำ ควบคู่่�ไปกัับการพััฒนาระบบรัับคืืนขยะบรรจุุ ภััณฑ์์และการส่่งเสริิมให้้องค์์กรปกครองส่่วน ท้้องถิ่่�นที่่�ประสบความสำ�ำ เร็็จในการจััดการ ขยะเกิิดการแลกเปลี่่ย� นเรีียนรู้้ร� ะหว่่างกัันเพื่่อ� ขยายผลโมเดลที่่�ประสบความสำ�ำ เร็็จต่่อไป น อ กจ า กนี้้� ค ว ร มีี ก า ร นำำ�ร่่ อ ง ก า ร เ ก็็ บค่่ า ธรรมเนีียมตามปริิมาณขยะที่่ท� ิ้้ง�(PAYT) ไป การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 73

พร้้อม ๆ กัับโครงสร้้างพื้้น� ฐานที่่จ� ะเอื้้อ� อำ�ำ นวยให้้องค์์กรปกครองส่่วนท้้องถิ่่น� สามารถดำ�ำ เนิินการจััดเก็็บ ค่่าธรรมเนีียมแบบ PAYT ได้้จริิงในทางปฏิิบััติิเพื่่อ� จููงใจให้้เกิิดการคััดแยกขยะมากขึ้้น� และควรให้้ข้้อมููล และการสร้้างความตระหนัักรู้้ใ� ห้้แก่่ผู้้�ก่่อมลพิิษเพื่่อ� เอื้้อ� ให้้เกิิดการคััดแยกขยะอย่่างถููกวิิธีี ตารางที่่� 5.1: สรุุปข้้อเสนอแนะด้้านวััสดุุเทคนิิคประเภทบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก ที่่ม� า: ผู้้เ� ขีียน ลดปริิมาณพลาสติิกใหม่่ • ควบคุุมปริิมาณ/ห้้ามการใช้้งาน พลาสติิกแบบใช้้ครั้้ง� เดีียว • กำ�ำ หนดเป้้าหมายในการใช้้ซ้ำ��ำ • กำ�ำ หนดสััดส่่วนวััสดุุรีีไซเคิิลในบรรจุุ ภััณฑ์์ • ใช้้มาตรการภาษีีเพื่่อ� จููงใจให้้ใช้้วััสดุุ รีีไซเคิิล • ส่่งเสริิมการออกแบบบรรจุุภััณฑ์์ที่่ล� ด การใช้้วััสดุุใหม่่ สร้้างวงจรคุุณค่่า • ผลัักดัันการจััดซื้้อ� จััดจ้้างสีีเขีียวใน ภาครััฐและเอกชน • ส่่งเสริิมกิิจการบนฐานเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน • กำ�ำ หนดมาตรฐานผลิิตภััณฑ์์ เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน • ส่่งเสริิมฉลากผลิิตภััณฑ์์เศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน • สนัับสนุุนนวััตกรรม • ห้้ามนำำ�เข้้าเศษ/ขยะพลาสติิก เพิ่่�มการคััดแยกและรวบรวม ขยะพลาสติิก • กำ�ำ หนดหน้้าที่่ใ� ห้้ผู้้�ผลิิตรัับผิิดชอบ บรรจุุภััณฑ์์ตลอดวััฏจัักรขีีวิิตตาม แนวคิิด EPR โดยเฉพาะสำ�ำ หรัับขยะ ที่่ย� ัังไม่่มีีตลาดรัับซื้้อ� • กำ�ำ หนดหน้้าที่่ใ� ห้้ประชาชนและแหล่่ง กำ�ำ เนิิดขยะคััดแยกและลดการสร้้าง ขยะ • เก็็บค่่าธรรมเนีียมตามปริิมาณขยะที่่� ทิ้้ง� ไปพร้้อมๆกัับการสนัับสนุุน โครงสร้้างพื้้น� ฐานในการจััดเก็็บกัับ อปท. • ให้้ข้้อมููล/สร้้างความตระหนัักรู้้� 5.2.2. ข้้อเสนอแนะด้้านการจััดการวััสดุุชีีวภาพ สำ�ำ หรัับวััสดุุชีีวภาพประเภทขยะอาหารนั้้น� บริิบททางสถาบัันที่่จ� ููงใจให้้เกิิดการเปลี่่ย� นผ่่านไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียนควรมุ่่�งให้้เกิิดการลดการสููญเสีียอาหารและขยะอาหาร และเอื้้อ� ให้้เกิิดการนำำ�สารอาหาร(Nutrients) กลัับคืืนสู่่�ธรรมชาติิเพื่่อ� หมุุนเวีียนไปใช้้ต่่อไป สามารถแบ่่งมาตรการที่่จ� ะสร้้างแรงจููงใจเหล่่านี้้�ออกเป็็น 3 ด้้าน คืือ การลดการสููญเสีียอาหารและขยะอาหารที่่แ� หล่่งกำำ�เนิิด การสร้้างวงจรคุุณค่่า และการเพิ่่ม� การคััดแยกและ รวบรวมขยะอาหาร (1) ด้้านการลดการสููญเสีียอาหารและขยะอาหาร ณ แหล่่งกำ�ำ เนิิด ควรให้้มีีการกำำ�หนดเป้้าหมายรายภาคส่่วน จากเป้้าหมาย SDG 12.3 ซึ่ง�่ เป็็นภาพรวมของประเทศนั้้น� ควรมีีการกำำ�หนดเป้้าหมายที่่ช� ััดเจนสำ�ำ หรัับแต่่ละภาคส่่วนที่่เ� กี่่ย� วข้้องในการลดการสููญเสีียอาหารและ ขยะอาหาร โดยอาจเริ่่ม� ดำ�ำ เนิินการจากการหารืือร่่วมกัันระหว่่างหน่่วยงานที่่ท� ำ�ำ หน้้าที่่ด� ููแลเรื่่�องขยะ อาหาร เช่่น กรมควบคุุมมลพิิษ องค์์กรปกครองส่่วนท้้องถิ่่น� กระทรวงมหาดไทย และกระทรวงเกษตร และสหกรณ์์ กัับผู้้ป� ระกอบการ และเกษตรกร โดยเป็็นการหารืือรายภาคส่่วนให้้ครอบคลุุมตั้้ง� แต่่การ ผลิิตอาหาร การแปรรููปอาหาร การขายส่่งและขายปลีีก การให้้บริิการจััดเลี้้ย� งอาหาร และครััวเรืือน ทั้้ง� นี้้�เพื่่�อให้้มีีการกำำ�หนดเป้้าหมายที่่ส� ามารถทำ�ำ ได้้จริิงในแต่่ละภาคส่่วนที่่ค� รอบคลุุมตลอดทั้้ง� ห่่วงโซ่่ 74 บทสรุุปและบทเรีียนต่่อประเทศไทย

อุุปทานอาหารไปจนถึึงผู้้�บริิโภค โดยเป้้า หมายที่่ก� ำำ�หนดควรมีีความชััดเจนในด้้านของ ตััวชี้้ว� ััดและระยะเวลาในการบรรลุุเป้้าหมาย นอกจากนี้้�แล้้วเพื่่�อให้้เกิิดการลดการสููญเสีีย อาหารและขยะอาหาร จำ�ำ เป็็นต้้องกำำ�หนด บทบาทหน้้าที่่�ของแต่่ละภาคส่่วนให้้ชััดเจน โดยเฉพาะครััวเรืือนส่่วนบุุคคลและสถาน ประกอบการที่่�มีีปริิมาณอาหารเป็็นจำ�ำ นวน มาก เช่่น ผู้้�ผลิิตในอุุตสาหกรรมอาหาร ซุุปเปอร์์มาร์์เก็็ต โรงแรม ร้้านอาหาร โดยใน เบื้้อ� งต้้นอาจทำ�ำ ในรููปแบบส่่งเสริิมให้้เกิิดการ ลดการสููญเสีียอาหารและขยะอาหารผ่่าน มาตรการเชิิงความสมััครใจ (2) ด้้านการสร้้างวงจรคุุณค่่า โดยการจููงใจให้้เกิิดการส่่งต่่ออาหารส่่วนเกิิน ผ่่ า นก า ร สนัั บสนุุ นก า ร บริิ จ า ค อ า ห า ร สนัับสนุุนธุุรกิิจบนฐานเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ส่่งเสริิมฉลากผลิิตภััณฑ์์เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน สนัับสนุุนนวััตกรรมในการลดการเกิิดขยะ อาหาร หรืือในการนำำ�ขยะอาหารกลัับไปผลิิต เป็็นผลิิตภััณฑ์์ที่่�เพิ่่�มมููลค่่าจากเดิิม และ สนัับสนุุนให้้เกิิดโครงสร้้างพื้้น� ฐานในการนำำ� สารอาหารในขยะอาหารหมุุนเวีียนกลัับ เข้้าไปในระบบเศรษฐกิิจ เช่่น แพลตฟอร์์ม การส่่งต่่ออาหาร โครงสร้้างในการหมััก อาหาร เป็็นต้้น ในส่่วนของการจููงใจให้้เกิิดการส่่งต่่ออาหาร ส่่วนเกิินนั้้น� อาจทำ�ำ ควบคู่่�กัับการกำำ�หนดให้้ เป็็นหน้้าที่่�ของผู้้�ประกอบการในการลด ปริิมาณอาหารส่่วนเกิินและขยะอาหารให้้ได้้ ตามเป้้า หรืือทำ�ำ ในรููปแบบการให้้สิิทธิิพิิเศษ ทางภาษีี เช่่น การหัักลดหย่่อนภาษีี หรืือการ ลดภาษีีมููลค่่าเพิ่่ม� โดยกำำ�หนดเพดานมููลค่่าที่่� สามารถนำำ�มาลดภาษีีได้้ ทั้้ง� นี้้�เพื่่อ� ป้้องกัันไม่่ ให้้ผู้้�ประกอบการจงใจสร้้างอาหารส่่วนเกิิน เพราะมุ่่�งหวัังจะได้้รัับสิิทธิิประโยชน์์ทางภาษีี เมื่่�อดำ�ำ เนิินมาตรการภาคสมััครใจไปได้้ใน ระยะหนึ่�่งแล้้วควรปรัับใช้้มาตรการที่่เ� ข้้มงวด ขึ้้น� โดยยกระดัับให้้เป็็นมาตรการภาคบัังคัับ ซึ่�่งมีีการระบุุเป้้าหมายการลดการสููญเสีีย อาหารและขยะอาหารให้้ชััดเจนพร้้อมกำำ�หนด ค่่าปรัับในกรณีีที่่ไ� ม่่สามารถปฏิิบััติิตามได้้ สำ�ำ หรัับอาหารส่่วนเกิินที่่�เกิิดขึ้้�นในห่่วงโซ่่ อุุปทานอาหาร นอกจากการกำำ�หนดบทบาท ของผู้้�ประกอบการแล้้ว ยัังควรจููงใจให้้เกิิด การบริิจาคหรืือส่่งต่่ออาหารส่่วนเกิินที่่�ยััง เหมาะต่่อการบริิโภคให้้แก่่ผู้้�ที่่ต� ้้องการโดยมีี การพััฒนาเกณฑ์์การประเมิินอาหารส่่วนเกิิน ที่่�ยัังเหมาะแก่่การบริิโภค การปกป้้องผู้้� บริิจาคจากความเสีียหายที่่�อาจเกิิดขึ้้�นจาก ก า ร บริิ โ ภ ค อ า ห า ร ที่่� รัั บบริิ จ า ค ผ่่ า นก า ร กำำ�หนดเกณฑ์์หรืือกฎหมายยกเว้้นความรัับ ผิิดให้้แก่่ผู้้�ที่่บ� ริิจาคอาหาร มีีการอำำ�นวยความ สะดวกให้้เกิิดการส่่งต่่ออาหารส่่วนเกิินที่่�ยััง เหมาะต่่อการบริิโภคได้้ง่่ายขึ้้น� อาทิิ การจััด ตั้้ง� ตู้้เ� ย็็นเพื่่อ� รัับบริิจาคอาหารส่่วนเกิินในห้้าง สรรพสิินค้้า การจััดรถขนส่่งอาหารที่่�ได้้ มาตรการเพื่่อ� รัับอาหารบริิจาคไปส่่งแก่่แหล่่ง ที่่ต� ้้องการ การสร้้างแพลตฟอร์์มเพื่่�อส่่งต่่ออาหารส่่วน เกิินเป็็นองค์์ประกอบสำ�ำ คััญในการเชี่่�อม อุุปสงค์์และอุุปทานของอาหารส่่วนเกิิน ซึ่�่ง แพลตฟอร์์มที่่�เกิิดขึ้้�นอาจทำ�ำ ในรููปแบบ ธนาคารอาหาร เช่่น Cloud Food Bank ซึ่ง�่ เป็็นธนาคารอาหารออนไลน์์ หรืือพััฒนาเป็็น การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 75

ธนาคารอาหารที่่ม� ีีแหล่่งที่่ต�ั้้ง� ที่่แ� น่่นอนเพื่่อ� ทำ�ำ หน้้าที่่�เป็็นซุุปเปอร์์มาร์์เก็็ตสำ�ำ หรัับผู้้�ด้้อย โอกาสโดยรัับบริิจาคอาหารส่่วนเกิินมาส่่งต่่อ ให้้แก่่ผู้้�บริิโภคที่่ต� ้้องการ นอกจากนี้้�การขาย อาหารส่่วนเกิินจากผู้้ป� ระกอบการที่่เ� ป็็นเครืือ ข่่ายให้้แก่่ลููกค้้าผ่่านแพลตฟอร์์มออนไลน์์ก็็ เป็็นอีีกหนึ่�่งโมเดลธุุรกิิจที่่ส� ร้้างมููลค่่าเพิ่่ม� และ สร้้างการจ้้างงานควบคู่่�ไปกัับการลดปััญหา ขยะอาหาร (3) ด้้านการส่่งเสริิมการคััดแยกขยะอาหาร และการจััดการอย่่างถููกวิิธีี อาจเริ่่ม� จากการสร้้างความตระหนัักรู้้ถ� ึึงความ สำ�ำ คััญของการลดขยะอาหาร ประกอบกัับการ ให้้ข้้อมููลด้้านแนวทางในการลดการสููญเสีีย อาหารและขยะอาหารให้้แก่่เกษตรกรผู้้�ผลิิต อาหาร ผู้้ป� ระกอบการด้้านอาหาร สถาบััน การศึึกษา ผู้้�จััดเลี้้�ยง และครััวเรืือน สร้้าง แพลตฟอร์์มสำ�ำ หรัับการแลกเปลี่่�ยนเรีียนรู้้� ประสบการณ์์ในการลดขยะอาหารตั้้ง� แต่่ ต้้นทางรวมถึึงแนวทางในการจััดการกัับขยะ อาหารที่่�เกิิดขึ้้�นเพื่่�อให้้เกิิดประโยชน์์สููงสุุด นอกจากนี้้�ยัังสามารถจููงใจให้้เกิิดการคััดแยก และจััดการขยะอาหารอย่่างถููกวิิธีีโดยการให้้ คะแนนสะสมที่่ส� ามารถใช้้แลกสิิทธิิประโยชน์์ ต่่าง ๆ ให้้แก่่ครััวเรืือนที่่ค� ััดแยกขยะ ให้้แรง จููงใจผ่่านการจััดประกวดระหว่่างชุุมชนหรืือ ระหว่่างสถานประกอบการในพื้้น� ที่่� อำ�ำ นวย ความสะดวกในการคััดแยกขยะโดยการ สนัับสนุุนอุุปกรณ์์ในการคััดแยกและจััดการ ขยะโดยไม่่เสีียค่่าใช้้จ่่ายหรืือเสีียค่่าใช้้จ่่าย เพีียงเล็็กน้้อย มีีระบบรวบรวมขยะอาหาร เพื่่�อส่่งต่่อให้้แก่่ผู้้�ที่่ต� ้้องการ เช่่น ฟาร์์มสุุกร และเกษตรกรในพื้้น� ที่่� นอกจากนี้้�แล้้วยัังควร กำ�ำ หนดให้้มีีการออกข้้อบััญญััติิท้้องถิ่่น� ให้้จััด เก็็บค่่าธรรมเนีียมเก็็บขนและกำ�ำ จััดขยะตาม หลัักการ PAYT เพื่่อ� กระตุ้้�นให้้เกิิดการลดและ คััดแยกขยะอาหารออกจากขยะอื่่น� ๆ มากขึ้้น� นอกจากมาตรการ 3 ด้้านดัังกล่่าวแล้้วยัังควรมีีการ สร้้างปััจจััยสนัับสนุุนเพื่่�อสนัับสนุุนการดำ�ำ เนิินงาน เพื่่อ� ลดการสููญเสีียอาหารตั้้ง� แต่่ต้้นทาง โดยควรจััดให้้ มีีการเก็็บข้้อมููลการสููญเสีียอาหารและสาเหตุุของการ สููญเสีียอาหารตลอดห่่วงโซ่่อุุปทานอาหารเพื่่�อให้้ สามารถนำำ�วิิธีีการบริิหารจััดการที่่เ� หมาะสมมาใช้้ใน การลดการสููญเสีียอาหาร อีีกทั้้ง� ยัังช่่วยให้้สามารถแก้้ ปััญหาได้้ตรงจุุด และส่่งต่่ออาหารส่่วนเกิินให้้แก่่ผู้้�ที่่� ต้้องการอาหารส่่วนเกิินเหล่่านั้้น� หรืือผู้้�ที่่จ� ะสามารถ นำำ�ไปใช้้ประโยชน์์ได้้ เช่่น นำำ�ไปผลิิตเป็็นอาหารสััตว์์ หมัักเป็็นปุ๋๋� ย เป็็นต้้น นอกจากนี้้�แล้้วยัังควรมีีการ กำ�ำ หนดมาตรฐานในการใช้้ป้้ายระบุุวัันหมดอายุุของ อาหารให้้เป็็นมาตรฐานเดีียวกัันและสร้้างความเข้้าใจ แก่่ผู้้ป� ระกอบการและผู้้�บริิโภคถึึงหลัักการในการระบุุ วัันที่่เ� พื่่อ� ลดการเกิิดขยะอาหารโดยไม่่จำ�ำ เป็็น การส่่งเสริิมการทำ�ำ วิิจััยและสร้้างนวััตกรรมเพื่่อ� ให้้เกิิด การลดอาหารส่่วนเกิินและการสููญเสีียอาหารเป็็นสิ่่ง� จำ�ำ เป็็นเพื่่อ� ให้้เกิิดเทคโนโลยีีใหม่่ ๆ ที่่จ� ะสามารถช่่วย ลดการสููญเสีียทรััพยากรอาหารได้้ โดยจากข้้อมููลการ สััมภาษณ์์นั้้น� พบการพััฒนาผลิิตภััณฑ์์อาหารสััตว์์ จากอาหารที่่ถ� ููกคััดทิ้้ง� ระหว่่างกระบวนการผลิิต และ การจำ�ำ หน่่ายผัักซึ่ง�่ ปลููกโดยใช้้วััสดุุปรัับปรุุงคุุณภาพ ดิินซึ่ง�่ ทำ�ำ จากขยะอาหารจากห้้างสรรพสิินค้้าในพื้้น� ที่่� นอกจากนี้้�แล้้วการพััฒนาบรรจุุภััณฑ์์ที่่�สามารถคง ความสดใหม่่ของอาหารไว้้ได้้ และ/หรืือบรรจุุภััณฑ์์ที่่� ลดความเสีียหายระหว่่างการขนส่่งอาหารจะสามารถ ลดปริิมาณอาหารที่่ต� ้้องถููกทิ้้ง� ลงได้้ 76 บทสรุุปและบทเรีียนต่่อประเทศไทย

ตารางที่่� 5.2: สรุุปข้้อเสนอแนะด้้านวััสดุุชีีวภาพประเภทขยะอาหาร ที่่ม� า: ผู้้เ� ขีียน ลดการสููญเสีียอาหารและ ขยะอาหารที่่�แหล่่งกำำ�เนิิด • ตั้้ง� เป้้าหมายในรายภาคส่่วนเพิ่่ม� เติิม จากเป้้าหมายของประเทศ • กำ�ำ หนดให้้ผู้้ป� ระกอบการรายใหญ่่มีีหน้้า ที่่ใ� นการป้้องกัันการสููญเสีียอาหารและ จััดการขยะอาหาร • ออกคู่่�มืือ แนวปฏิิบััติิในการป้้องกัันการ สููญเสีียอาหารและขยะอาหาร สร้้างวงจรคุุณค่่า • สนัับสนุุนการบริิจาคอาหารโดยใช้้ มาตรการภาษีีและมาตรการสนัับสนุุน • สนัับสนุุนโครงสร้้างพื้้น� ฐานเพื่่อ� ใช้้ ทรััพยากรอาหารอย่่างคุ้้�มค่่า เช่่น แพลตฟอร์์มการส่่งต่่ออาหาร โครงสร้้างในการหมัักอาหาร ฯลฯ • สนัับสนุุนธุุรกิิจบนฐานเศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน • ส่่งเสริิมฉลากผลิิตภััณฑ์์เศรษฐกิิจ หมุุนเวีียน • สนัับสนุุนนวััตกรรม เพิ่่�มการคััดแยกและ รวบรวมขยะอาหาร • กำ�ำ หนดหน้้าที่่ใ� ห้้ประชาชนและแหล่่ง กำ�ำ เนิิดขยะคััดแยกและลดการสร้้าง ขยะ • ให้้ข้้อมููล/สร้้างความตระหนัักในการ ลดและคััดแยกขยะอาหาร • เก็็บค่่าธรรมเนีียมตามปริิมาณขยะที่่� ทิ้้ง�(PAYT) ไปพร้้อมๆกัับการ สนัับสนุุนโครงสร้้างพื้้น� ฐานในการจััด เก็็บขยะตามน้ำ�ำ�หนัักให้้ อปท. • ให้้ข้้อมููล/สร้้างความตระหนัักรู้้� 5.3.ข้้อจำำ�กััดของหนัังสืือ หนัังสืือเล่่มนี้้�รวบรวมข้้อมููลและวิิเคราะห์์บริิบททางสถาบัันที่่�เกี่่�ยวเนื่่�องกัับการสร้้างแรงจููงใจให้้เกิิดการ เปลี่่ย� นผ่่านจากระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรงไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนสำ�ำ หรัับกรณีีศึึกษาบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก และขยะอาหารในฐานะที่่เ� ป็็นตััวแทนของวััสดุุเทคนิิคและวััสดุุชีีวภาพในวงจรคุุณค่่าตามแนวคิิดของ Ellen MacArthur Foundation โดยพิิจารณาจากมุุมมองของการจััดการขยะ ด้้วยเหตุุนี้้�ข้้อมููลและข้้อเสนอแนะที่่น� ำำ� เสนอจึึงเกี่่ย� วข้้องกัับวััสดุุสองประเภทโดยตรงและเน้้นการจััดการขยะอย่่างยั่่ง� ยืืนเป็็นหลััก อย่่างไรก็็ตาม หาก ต้้องการให้้ประเทศไทยเปลี่่�ยนผ่่านไปสู่่�วิิถีีเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนได้้อย่่างเต็็มรููปแบบนั้้น� จำ�ำ ต้้องสร้้างวงจร คุุณค่่า(Value Circle) ขึ้้น� เพื่่อ� ให้้เกิิดการใช้้ทรััพยากรอย่่างมีีประสิิทธิิภาพสููงสุุด ซึ่ง�่ ต้้องมีีการดำ�ำ เนิินงานที่่� เกี่่ย� วข้้องกัับวััสดุุเทคนิิคและวััสดุุชีีวภาพอีีกหลายประเภทซึ่ง�่ เกี่่ย� วข้้องกัับหลายอุุตสาหกรรมและหลายภาค ส่่วนด้้วยกััน และเมื่่�อประเทศไทยมีีการดำ�ำ เนิินงานด้้านเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนมากขึ้้น� แล้้ว การดำ�ำ เนิินงานใน ระยะถััดไปควรเน้้นไปที่่ก� ารลดการใช้้วััสดุุและการเกิิดของเหลืือทิ้้ง� ตั้้ง� แต่่ต้้นทางและมุ่่�งเน้้นการจััดการตลอด วััฏจัักรชีีวิิตผลิิตภััณฑ์์มากขึ้้น� รวมถึึงการส่่งเสริิมให้้เกิิดเทคโนโลยีี นวััตกรรม และรููปแบบธุุรกิิจใหม่่ๆ ทั้้ง� นี้้� การเปลี่่ย� นผ่่านไปสู่่�เศรษฐกิิจหมุุนเวีียนอย่่างแท้้จริิงจึึงจำ�ำ เป็็นจะต้้องมีีโครงสร้้างเชิิงสถาบัันที่่ค� รอบคลุุมและ เชื่่อ� มโยงภาคส่่วนต่่าง ๆ เข้้าด้้วยกัันอย่่างเป็็นระบบซึ่ง�่ หนัังสืือเล่่มนี้้�ยัังมิิได้้ครอบคลุุมถึึงโครงสร้้างในการขัับ เคลื่่�อนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในระดัับนี้้�เนื่่�องจากเขีียนขึ้้น� ขณะที่่ป� ระเทศไทยยัังอยู่่�ในช่่วงเริ่่ม� ต้้นของการขัับ เคลื่่�อนและยัังคงมีีระบบเศรษฐกิิจแบบเส้้นตรงเป็็นรููปแบบหลััก การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 77

ในการขัับเคลื่่�อนระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนนั้้น� มีีการดำ�ำ เนิินงานในระดัับนานาชาติิและในระดัับชาติิ ซึ่�่ง โครงสร้้างเชิิงสถาบัันที่่�ศึึกษาในที่่�นี้้�จะศึึกษาเฉพาะโครงสร้้างในระดัับประเทศเท่่านั้้น� และมีีการกล่่าวถึึง โครงสร้้างที่่ค� รอบคลุุมหลายประเทศบ้้าง เช่่น อาเซีียน และสหภาพยุุโรป อย่่างไรก็็ตามหนัังสืือเล่่มนี้้�ไม่่ได้้ ศึึกษาถึึงโครงสร้้างในระดัับนานาชาติิที่่ค� วรต้้องมีีการเปลี่่ย� นแปลงเพื่่อ� ให้้เกิิดการสร้้างแรงจููงใจในการเปลี่่ย� น ผ่่านไปสู่่�วิิถีีเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนซึ่ง�่ จะส่่งผลต่่อประเทศไทย โดยโครงสร้้างดัังกล่่าวอาจเป็็นโครงสร้้างพหุุภาคีี ในระดัับอาเซีียน ระดัับเอเชีีย หรืือระดัับโลก บริิบทเชิิงสถาบัันที่่ศ� ึึกษาในที่่น�ี้้�เน้้นการดำ�ำ เนิินงานในส่่วนของการปรัับเปลี่่ย� นการผลิิตของผู้้ป� ระกอบการและ การสร้้างแรงจููงใจจากฝั่่ง� ของผู้้�บริิโภค/ผู้้�ก่่อมลพิิษให้้ลดการสร้้างขยะบรรจุุภััณฑ์์พลาสติิกและขยะอาหารลง อย่่างไรก็็ตามหนัังสืือเล่่มนี้้�ยัังไม่่ได้้ครอบคลุุมปััจจััยสนัับสนุุนด้้านการสร้้างตลาดสำ�ำ หรัับผลิิตภััณฑ์์ที่่ผ� ลิิตบน วิิถีีเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน และไม่่ได้้ครอบคลุุมปััจจััยสนัับสนุุนด้้านการเงิินอย่่างละเอีียด โดยเฉพาะการสร้้างแรง จููงใจในภาคการเงิินผ่่านการสร้้างความรู้้ค� วามเข้้าใจและความมั่่น� ใจให้้แก่่สถาบัันการเงิินในการพิิจารณาให้้ เงิินสนัับสนุุนกิิจการที่่ส� ร้้างบนแนวคิิดเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนซึ่ง�่ อาจมีีรููปแบบการดำ�ำ เนิินธุุรกิิจที่่แ� ตกต่่างออกไป จากกิิจการแบบดั้้ง� เดิิมในระบบเศรษฐกิิจเส้้นตรง โดยในประเด็็นต่่าง ๆ เหล่่านี้้� คณะผู้้เ� ขีียนหวัังเป็็นอย่่างยิ่่ง� ว่่าในอนาคตจะมีีผู้้�ทำ�ำ การศึึกษาในประเด็็นเหล่่านี้้�เพื่่�อสร้้างปััจจััยเสริิมที่่จ� ะช่่วยสนัับสนุุนให้้เกิิดการเปลี่่ย� น ผ่่านไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน 78 บทสรุุปและบทเรีียนต่่อประเทศไทย

การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 79

บรรณานุุกรม ADBI(2022). Prospects for Transitioning from a Linear to Circular Economy in Developing Asia, Asian Development Bank Institute(ADBI). Anand, S.,& Sen, A.(2000).“Human Development and Economic Sustainability.” World Development, 28(12): 2029-2049 Andersen, M. S.(2007).“An Introductory Note on the Environmental Economics of the Circular Economy.” Sustainability Science 2(1): 133-140. Asgari, A.,& Asgari, R.(2021). How Circular Economy Transforms Business Models in a Transition Towards Circular Ecosystem: the Barriers and Incentives. Sustainable Production and Consumption, 28, 566-579. Benbasat, I., D. K. Goldstein& Mead, M.(1987).“The Case Research Strategy in Studies of Information Systems.” MIS Quarterly 11(3): 369-386. Bünemann, A., J. Brinkmann, D. Löhle& Bartnik, S.(2020). EPR Toolbox. Bonn, Deutsche Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit(GIZ) GmbH. Circle Economy.(2022). The Circularity Gap Report 2022. Amsterdam: Circle Economy. Coase, R.(1998).“The New Institutional Economics.” The American Economic Review 88(2): 72-74. Coghlan, C., Proulx, P.,& Salazar, K.(2022).“A Food-Circular Economy-Women Nexus: Lessons from Guelph-Wellington.” Sustainability, 14(1). doi:10.3390/su14010192 d’Adda, G.(2011).“Motivation Crowding in Environmental Protection: Evidence From an Artefactual Field Experiment.” Ecological Economics 70(11): 2083-2097. de Jesus, A.,& Mendonça, S.(2018).“Lost in Transition? Drivers and Barriers in the Ecoinnovation Road to the Circular Economy.” Ecological Economics, 145, 75-89. Dietz, T., E. Ostrom& Stern, P.C.(2003).“The Struggle to Govern the Commons.” Science 302(5652): 1907-1912. Eckstein, D., V. Künzel& Schäfer, L.(2021).“Global Climate Risk Index 2021.” Who Suffers Most from Extreme Weather Events: 2000-2019. 80

EMF(2012).“Towards the Circular Economy: An Economic and Business Rationale for an Accelerated Transition.” Ellen MacArthur Foundation. EMF(2019). Circular Economy Systems Diagram: https://ellenmacarthurfoundation.org/circulareconomy-diagram. Ellen MacArthur Foundation. EMF(2021).“Extended Producer Responsibility: A Necessary Part of the Solution to Packaging Waste and Pollution.” A Statement by Key Stakeholders From Across the Packaging Value Chain and a Position Paper by the Ellen MacArthur Foundation, Ellen MacArthur Foundation. EU Platform on Food Losses and Food Waste(2019). Recommendations for Action in Food Waste Prevention, EU Platform on Food Losses and Food Waste. European Commission(2014). Towards a Circular Economy: A Zero Waste Programme for Europe. Brussels, European Commission. European Commission(2020). Brief on Food Waste in the European Union.The European Commission’s Knowledge Centre for Bioeconomy. European Commission Directorate-General for Research and Innovation(2019). Accelerating the Transition to the Circular Economy: Improving Access to Finance for Circular Economy Projects. Brussels, European Commission. European Commission Directorate-General for Research and Innovation(2021). Incentives to Boost the Circular Economy: a Guide for Public Authorities, Publications Office, European Commission. FAO(2011). Global Food Losses and Food Waste: Extent, Causes and Prevention. Rome, Food and Agriculture Organization(FAO). FAO(2019). The State of Food and Agriculture 2019. Moving Forward on Food Loss and Waste Reduction. Rome, Food and Agriculture Organization(FAO). Fischer, A.& Pascucci, S.(2017).“Institutional Incentives in Circular Economy Transition: The Case of Material Use in the Dutch Textile Industry.” Journal of Cleaner Production 155:17-32. การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 81

Fleckinger, P.& Glachant, M.(2010).“The Organization of Extended Producer Responsibility in Waste Policy With Product Differentiation.” Journal of Environmental Economics and Management 59(1): 57-66. Fogarassy, C.,& Finger, D.(2020).“Theoretical and Practical Approaches of Circular Economy for Business Models and Technological Solutions.” Resources, 9(6). Frey, B. S.(1997). Not Just for the Money: An Economic Theory of Personal Motivation.Edward Elgar Publishing. Frey, B. S.& R. Jegen, R.(2001).“Motivation crowding theory.” Journal of Economic Surveys 15(5): 589-611. Frosch, R. A.,& Gallopoulos, N. E.(1989).“Strategies for Manufacturing.” Scientific American 261(3), 144-153. Geng, Y.,& Doberstein, B.(2008).“Developing the Circular Economy in China: Challenges and Opportunities for Achieving‘Leapfrog Development’.” The International Journal of Sustainable Development& World Ecology 15(3): 231-239. Geng, Y., Sarkis, J.,& Bleischwitz, R.(2019).“How To Globalize the Circular Economy.” Nature 565: 153-155. Geyer, R., Jambeck, J. R.,& Law, K. L.(2017).“Production, Use, and Fate of All Plastics Ever Made”. Science Advances. 3(7), e1700782. Ghisellini, P., C. Cialani& Ulgiati, S.(2016).“A Review on Circular Economy: the Expected Transition to a Balanced Interplay of Environmental and Economic Systems.” Journal of Cleaner Production 114: 11-32. Golinska, P., Kosacka, M., Mierzwiak, R.,& Werner-Lewandowska, K.(2015).“Grey Decision Making As A Tool for the Classification of the Sustainability Level of Remanufacturing Companies.” Journal of Cleaner Production, 105: 28-40. Küçüksayraç, E., Keskin, D.,& Brezet, H.(2015).“Intermediaries and Innovation Support in the Design for Sustainability Field: Cases from the Netherlands, Turkey and the United Kingdom.” Journal of Cleaner Production, 101: 38-48. Handberg, Ø. N.& Angelsen, A.(2015).“Experimental Tests of Tropical Forest Conservation Measures.” Journal of Economic Behavior& Organization 118: 346-359. 82

IGD& WRAP(2020). The Food Waste Reduction Roadmap Progress Report 2020 Institute of Grocery Distribution(IGD) and Waste and Resources Action Programme(WRAP). IPCC(2022) Climate Change 2022: Impacts, Adaptation, and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change[H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama(eds.)]. Cambridge University Press. In Press. JCPRA(2020). The Containers and Packaging Recycling System in Japan, The Japan Containers and Packaging Recycling Association(JCPRA). Karl, M.(2009).“Inseparable: The crucial role of women in food security revisited.” Women in Action, 1(1), 8-19. Levänen, J., Lyytinen, T.,& Gatica, S.(2018).“Modelling the Interplay Between Institutions and Circular Economy Business Models: A Case Study of Battery Recycling in Finland and Chile.” Ecological Economics, 154, 373-382. Lewandowski, M.(2016).“Designing the Business Models for Circular Economy—Towards the Conceptual Framework.” Sustainability, 8(1). Marks, D., M. A. Miller& Vassanadumrongdee, S.(2020).“The Geopolitical Economy of Thailand’s Marine Plastic Pollution Crisis.” Asia Pacific Viewpoint 61(2): 266-282. Manomaivibool, P.,& Hong, J. H.(2014).“Two decades, Three WEEE Systems: How Far Did EPR Evolve in Korea’s Resource Circulation Policy?” Resources,Conservation and Recycling, 83, 202-212. Meijer, L.J.J., Emmerik, T.V., Van Der Ent, R., Schmidt, C.,& Lebreton, L.(2021).“More Than 1000 Rivers Account for 80% of Global Riverine Plastic Emissions Into the Ocean.” Science Advances. 7(18). Article eaaz5803. Moreau, V., Sahakian, M., van Griethuysen, P.,& Vuille, F.(2017).“Coming Full Circle: Why Social and Institutional Dimensions Matter for the Circular Economy.” Journal of Industrial Ecology, 21(3), 497-506 NEA(2009). Singapore Packaging Agreement Awards 2009. National Environment Agency (NEA). การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 83

NEA(2018). Singapore Packaging Agreement Awards 2018. National Environment Agency (NEA). NEA(2020). Singapore Packaging Agreement Awards 2020. National Environment Agency (NEA). NEA(2022). Guidebook on the Mandatory Packaging Reporting. National Environment Agency (NEA). OECD(2016). Extended Producer Responsibility: Updated Guidance for Efficient Waste Management, OECD publishing. OECD(2022), Global Plastics Outlook: Economic Drivers, Environmental Impacts and Policy Options, OECD Publishing. Ostmann, A.(1998).“External Control May Destroy the Commons.” Rationality and Society 10(1): 103-122. Ostrom, E.(1990). Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action, Cambridge University Press. Ostrom, E., R. Gardner, J. Walker, J. M. Walker& Walker, J.(1994). Rules, Games, and Common-Pool Resources, University of Michigan Press. Ostrom, E., Burger, J., Field, C. B., Norgaard, R. B.,& Policansky, D.(1999).“Revisiting the Commons: Local Lessons, Global Challenges.” Science, 284(5412), 278-282. Ostrom, E.(2005)“Doing Institutional Analysis: Digging Deeper than Markets and Hierarchies”. In Ménard C.& Shirley, M.M(eds) Handbook of New Institutional Economics, Berlin and Heidelberg, Springer, pp. 819–848 Ostrom, E.(2010).“Response: The Institutional Analysis and Development Framework and the Commons.” Cornell Law Review, 95, 807. Pieroni, M. P. P., McAloone, T. C.,& Pigosso, D. C. A.(2019).“Business Model Innovation for Circular Economy and Sustainability: A Review of Approaches.” Journal of Cleaner Production, 215, 198-216 Pisitsankkhakarn, R.& Vassanadumrongdee, S.(2020).“Enhancing Purchase Intention in Circular Economy: An Empirical Evidence of Remanufactured Automotive Product in Thailand.” Resources, Conservation and Recycling 156: 104702. 84

Polski, M.M.& Ostrom, E.(1999). An Institutional Framework for Policy Analysis and Design. Workshop in Political Theory and Policy Analysis, Bloomington, Indiana, USA. Rahman, H. T., Hickey, G. M.,& Sarker, S. K.(2012).“A Framework for Evaluating Collective Action and Informal Institutional Dynamics Under a Resource Management Policy of Decentralization.” Ecological Economics, 83, 32-41. Rees, W.(2010).“What’s Blocking Sustainability? Human Nature, Cognition, and Denial.” Sustainability: Science, Practice and Policy, 6(2), 13-25. Ritchie, H& Roser, M.(2018).-“Plastic Pollution”. Published online at OurWorldInData.org. Retrieved from:‘https://ourworldindata.org/plastic-pollution’ Schaefer, A.,& Crane, A.(2005).“Addressing Sustainability and Consumption.” Journal of Macromarketing, 25(1), 76-92. Tambunlertchai, K.& Pongkijvorasin, S.(2020).“The Impacts of Collective Threshold Requirements for Rewards in a CPR Experiment.” Environmental Economics and Policy Studies 22(4): 537-554. Tambunlertchai, K.& Pongkijvorasin, S.(2021).“Regulatory Stringency and Behavior in a Common Pool Resource Game: Lab and Field Experiments.” Journal of Asian Economics 74: 101309. Tambunlertchai, K., Vassanadumrongdee, S.&. Srethasirote, B.(2015).“An Institutional Analysis of Climate Finance in Thailand.” Applied Environmental Research 37(2): 59-74. The SA Plastics Pact.(2021). Retrieved from https://www.saplasticspact.org.za/. Tukker, A.(2015).“Product Services For A Resource-Efficient and Circular Economy – A Review.” Journal of Cleaner Production, 97, 76-91. UNEP(2015). Global Waste Management Outlook, United Nations Environment Programme (UNEP). UNEP(2017). Summary Report: Waste Management in ASEAN Countries. Bangkok, Thailand., United Nations Environment Programme(UNEP) UNEP(2019). The Role of Packaging Regulations and Standards in Driving the Circular Economy, United Nations Environment Programme(UNEP). UNEP(2021). Food Waste Index Report 2021. Nairobi, Kenya., United Nations Environment Programme. การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 85

UNEP.(2022). The New Plastics Economy Global Commitment. Retrieved from https://www. unep.org/new-plastics-economy-global-commitment UNESCAP.(2018).“Closing the loop” Sai Mai District, Bangkok Case Study. United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific(UNESCAP). van Weelden, E., Mugge, R.,& Bakker, C.(2016).“Paving the Way Towards Circular Consumption: Exploring Consumer Acceptance of Refurbished Mobile Phones in the Dutch Market.” Journal of Cleaner Production, 113, 743-754. Vassanadumrongdee, S.& Kittipongvises, S.(2018).“Factors Influencing Source Separation Intention and Willingness to Pay for Improving Waste Management in Bangkok, Thailand.” Sustainable Environment Research 28(2): 90-99. WBCSD(2019). Policy Enablers to Accelerate the Circular Economy, World Business Council for Sustainable Development(WBCSD). Webster, K.(2017). The Circular Economy: A Wealth of Flows. Ellen MacArthur Foundation Publishing. Williamson, O. E.(1975).“Markets and Hierarchies: Analysis and Antitrust Implications: A Study in the Economics of Internal Organization.” University of Illinois at UrbanaChampaign’s Academy for Entrepreneurial Leadership Historical Research Reference in Entrepreneurship. Williamson, O. E.(2000).“The New Institutional Economics: Taking Stock, Looking Ahead.” Journal of Economic Literature 38(3): 595-613. Wilts, H.(2016). Germany on the Road to a Circular Economy?, Friedrich-Ebert-Stiftung, Division for Economic and Social Policy. World Bank(2021). Market Study for Thailand: Plastics Circularity Opportunities and Barriers, World Bank. Yin, R. K.(2018). Case Study Research and Applications: Design and Methods. Los Angeles, SAGE Publications. Yuan, Z., Bi, J.,& Moriguichi, Y.(2006).“The Circular Economy: A New Development Strategy in China.” Journal of Industrial Ecology, 10(1-2), 4-8 Yuan, X., Liu, M., Yuan, Q., Fan, X., Teng, Y., Fu, J., Ma, Q., Wang, Q.&. Zuo, J.(2020). “Transitioning China to a Circular Economy Through Remanufacturing: A Comprehensive 86

Review of the Management Institutions and Policy System.” Resources, Conservation and Recycling, 161, 104920. กรมควบคุุมมลพิิษ(2564). แผนปฏิิบััติิการด้้านการจััดการขยะพลาสติิก ระยะที่่� 1(พ.ศ. 2563 – 2565). กรมควบคุุมมลพิิษ กระทรวงทรััพยากรธรรมชาติิและสิ่่ง� แวดล้้อม กรมควบคุุมมลพิิษ(2565). เอกสารประกอบการประชุุมคณะทำำ�งานด้้านการพััฒนากลไกการจััดการ พลาสติิกและขยะอิิเล็็กทรอนิิกส์์ ครั้้ง� ที่่� 1/2565. กรมควบคุุมมลพิิษ กระทรวงทรััพยากรธรรมชาติิ และสิ่่ง� แวดล้้อม กรมส่่งเสริิมคุุณภาพสิ่่ง� แวดล้้อม(2562). การจััดการขยะมููลฝอยโดยชุุมชน, กรมส่่งเสริิมคุุณภาพสิ่่ง� แวดล้้อม กระทรวงทรััพยากรธรรมชาติิและสิ่่ง� แวดล้้อม. มููลนิิธิิสถาบัันสิ่่ง� แวดล้้อมไทย(2562). รายงานฉบัับสมบููรณ์์(Final Report) โครงการศึึกษาแนวทาง การจััดการการสููญเสีียอาหารเพื่่�อการบริิโภคที่่ย� ั่่ง� ยืืน(เล่่มที่่� 1) เสนอต่่อ สำำ�นัักงานนโยบายและ แผนทรััพยากรธรรมชาติิและสิ่่ง� แวดล้้อม. รััตนาวรรณ มั่่ง� คั่่ง�(2565). Circular Market ฉลากผลิิตภััณฑ์์หมุุนเวีียน. เอกสารนำำ�เสนอในการประชุุม ระดมความคิิดเห็็นจากผู้้�มีีส่่วนได้้ส่่วนเสีีย“Circular Mark” เครื่่�องมืือการตลาดเพื่่�อขัับเคลื่่�อน			 เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน. สำำ�นัักงานนโยบายและแผนทรััพยากรธรรมชาติิและสิ่่ง� แวดล้้อม(2565). รายงานสถานการณ์์คุุณภาพ สิ่่ง� แวดล้้อม พ.ศ. 2564. สำำ�นัักงานนโยบายและแผนทรััพยากรธรรมชาติิและ สิ่่ง� แวดล้้อม กระทรวงทรััพยากรธรรมชาติิและสิ่่ง� แวดล้้อม. สถาบัันวิิจััยเพื่่�อการพััฒนาแห่่งประเทศไทย(2562). การศึึกษาแนวทางการบริิหารจััดการอาหารส่่วนเกิิน เพื่่�อลดปััญหาขยะอาหารที่่เ� หมาะสมกัับประเทศไทย, สำำ�นัักงานกองทุุน	สนุุบสนุุนการสร้้าง เสริิมสุุขภาพ(สสส.). สมบููรณ์์ ศิิริิประชััย(2552).“เศรษฐศาสตร์์สถาบัันแบบใหม่่: แนวการวิิเคราะห์์ข้้ามพ้้นกระแสหลััก?” วารสารเศรษฐศาสตร์์ธรรมศาสตร์์ 27(1): 118-147. สอวช.(2564ก.).(ร่่าง) สมุุดปกขาว การพััฒนาระบบเพื่่�อการเปลี่่ย� นผ่่านสู่่�เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน: โปรแกรมปัักหมุุดเพื่่�อขัับเคลื่่�อนนวััตกรรมธุุรกิิจและเทคโนโลยีี. https://www.nxpo.or.th/ th/report/6724/(เข้้าถึึงเมื่่�อ 19 มีีนาคม 2565) สอวช.(2564ข.). รายงานการศึึกษาฉบัับสมบููรณ์์ รายงานหลััก โครงการศึึกษาทางเลืือกเชิิงนโยบายใน		 การพััฒนาระบบการจััดการขยะบรรจุุภััณฑ์์เพื่่�อมุ่่�งสู่่�เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน, ศึึกษาโดยสถาบัันวิิจััย สภาวะแวดล้้อม จุุฬาลงกรณ์์มหาวิิทยาลััย. การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 87

ดรรชนีี 3R 5 กติิกา 7 กรณีีศึึกษา 9 กรอบแนวคิิดการวิิเคราะห์์และพััฒนาเชิิงสถาบััน 8 IAD 8 การจััดซื้้�อจััดจ้้างสีีเขีียว 32 การดำำ�เนิินงานในต่่างประเทศ 36 การนำำ�กลัับมาใช้้ซ้ำ�ำ�	 56 การป้้องกัันมิิให้้เกิิดขยะตั้้ง� แต่่ต้้น 24 การเปลี่่ย� นแปลงในเชิิงระบบ 6 การเปลี่่ย� นผ่่านไปสู่่�ระบบเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน	 10 การแปรรููปเป็็นพลัังงาน	 24 การฝัังกลบ 39 การพััฒนาอย่่างยั่่ง� ยืืน	 43 การรีีไซเคิิล	 39 การลดการใช้้ 40 การสร้้างตลาด 31 การสููญเสีียอาหาร 43 ขยะอาหาร 43 ข้้อตกลง 1 ความรัับผิิดชอบที่่เ� พิ่่ม� ขึ้้น� ของผู้้�ผลิิต	 30 EPR 30 Extended Producer Responsibility 30 จััดลำำ�ดัับขั้้น� ของการจััดการขยะ 24 ตลอดวััฏจัักรชีีวิิต	 6 ธนาคารอาหาร 45 บรรจุุภััณฑ์์พลาสติิก	 23 บริิบททางสถาบััน	 7 เป้้าหมายการพััฒนาอย่่างยั่่ง� ยืืน SDG 43 Sustainable Development Goals 43 ผลกระทบภายนอก	 13 แผนภาพผีีเสื้้อ� 4 ภาษีี 32 มาตรการเก็็บค่่าธรรมเนีียมตามปริิมาณขยะ ที่่ท� ิ้้�ง 27 Pay As You Throw 27 PAYT 27 มาตรการเชิิงสมััครใจ	 33 มาตรการภาคบัังคัับ	 41 แรงจููงใจ	 6 วงจรคุุณค่่า 4 วััสดุุชีีวภาพ 4 วััสดุุเทคนิิค 4 เศรษฐกิิจชีีวภาพ เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน และ เศรษฐกิิจ 2 สีีเขีียว 2 BCG 2 Bio-Circular-Green Economy 2 เศรษฐกิิจเส้้นตรง 3 เศรษฐกิิจหมุุนเวีียน 5 เศรษฐศาสตร์์สถาบััน 7 เศรษฐศาสตร์์สถาบัันแบบใหม่่ 7 สถาบััน 7 โครงสร้้างเชิิงสถาบััน	 9 บริิบทเชิิงสถาบััน 2 ห่่วงโซ่่อุุปทาน 13 88

การสร้้างแรงจููงใจในการสนัับสนุุนเศรษฐกิิจหมุุนเวีียนในประเทศไทย 89

เกี่่�ยวกัับผู้้�เขีียน รศ.ดร.ขนิิษฐา แต้้มบุุญเลิิศชััย เป็็นอาจารย์์ประจำ�ำ คณะ เศรษฐศาสตร์์ จุุฬาลงกรณ์์มหาวิิทยาลััย และเป็็นที่่ป� รึึกษาให้้ กัับหน่่วยงานภาครััฐและองค์์การระหว่่างประเทศ ได้้แก่่ ธนาคารพััฒนาเอเชีีย(ADB) และโครงการพััฒนาแห่่ง สหประชาชาติิ(UNDP) มีีความเชี่่ย� วชาญด้้านเศรษฐศาสตร์์ สิ่่ง� แวดล้้อมและการพััฒนา โดยเน้้นที่่น� โยบายสิ่่ง� แวดล้้อม การเงิินสีีเขีียว การเข้้าถึึงบริิการทางการเงิิน และความรู้้� ทางการเงิิน ดร.ขนิิษฐา สำ�ำ เร็็จการศึึกษาระดัับปริิญญาตรีี(เกีียรติินิิยม) ด้้าน Environmental Science and Public Policy, and Economics จาก Harvard University ระดัับปริิญญาโทด้้าน Environmental Policy และระดัับปริิญญาเอกด้้าน Land Economy จาก Cambridge University ดร. สุุจิิตรา วาสนาดำ�ำ รงดีี เป็็นนัักวิิจััยอาวุุโส สถาบัันวิิจััย สภาวะแวดล้้อม จุุฬาลงกรณ์์มหาวิิทยาลััยและเป็็นสมาชิิก ค ณ ะ อ นุุ ก ร ร ม ก า ร บริิ ห า ร จัั ด ก า ร ข ย ะ พ ล า สติิ ก แ ล ะ ข ย ะ อิิเล็็กทรอนิิกส์์ ภายใต้้คณะกรรมการสิ่่ง� แวดล้้อมแห่่งชาติิ มีี ความเชี่่ย� วชาญด้้านการวิิเคราะห์์เชิิงนโยบายและสถาบัันที่่� เกี่่ย� วกัับการจััดการขยะเครื่่อ� งมืือทางเศรษฐศาสตร์์ด้้านการ จััดการสิ่่ง� แวดล้้อม และการมีีส่่วนร่่วมของประชาชนในการ จััดการสิ่่ง� แวดล้้อม โดยเน้้นที่่ข� ยะพลาสติิกและเศษอาหาร ความรัับผิิดชอบของผู้้�ผลิิต และเศรษฐกิิจหมุุนเวีียน ดร. สุุจิิตรา สำ�ำ เร็็จการศึึกษาระดัับปริิญญาเอกและปริิญญาโท สาขาเศรษฐศาสตร์์สิ่่ง� แวดล้้อมจากมหาวิิทยาลััยฮิิโรชิิมา ประเทศญี่่ป� ุ่่�น และระดัับปริิญญาตรีี สาขารััฐศาสตร์์(ความ สััมพัันธ์์ระหว่่างประเทศ) จากจุุฬาลงกรณ์์มหาวิิทยาลััย จััดพิิมพ์์โดย มููลนิิธิิฟรีีดริิค เอแบร์์ท ประเทศไทย @2023 มููลนิิธิิฟรีีดริิค เอแบร์์ท ประเทศไทย 1550 อาคารธนภููมิิ ชั้้น� 23 ถนนเพชรบุุรีีตััดใหม่่ แขวงมัักกะสััน เขตราชเทวีี กรุุงเทพ 10400 รัับผิิดชอบโดย เวสน่่า โรดิิช ผู้้�อำ�ำ นวยการ Phone:+66 2652 7178-9 Website: thailand.fes.de : Friedrich-Ebert-Stiftung Thailand Email: info.thailand@fes.de ความเห็็นที่่ป� รากฏในเอกสารฉบัับนี้้�ไม่่ถืือว่่าเป็็นความเห็็น ของ มููลนิิธิิฟรีีดริิค เอแบร์์ท ไม่่อนุุญาตให้้ใช้้สื่่อ� ต่่างๆ ที่่ต� ีีพิิมพ์์เผยแพร่่โดย มููลนิิธิิฟรีีดริิค เอแบร์์ท(FES) โดยไม่่ได้้รัับการยิินยอมอย่่างเป็็นลายลัักษณ์์ อัักษรจาก FES มููลนิิธิิฟรีีดริิค เอแบร์์ท(FES) เป็็นมููลนิิธิิด้้านการเมืืองที่่เ� ก่่าแก่่ที่่ส� ุุดในประเทศเยอรมนีี มููลนิิธิิตั้้ง� ชื่่อ� ตามฟรีีดริิค เอแบร์์ท ซึ่ง�่ เป็็นประธานาธิิบดีีแห่่งประเทศเยอรมนีีคนแรกที่่ไ� ด้้รัับเลืือกตั้้ง� ตามระบอบประชาธิิปไตย แผนงานระดัับภููมิิภาคในเอเชีียเป็็น ส่่วนหนึ่�่งของแผนงานและโครงการของ FES ในระดัับประเทศและระดัับโลก แนวทางการดำ�ำ เนิินการและหััวข้้อที่่เ� ป็็นสาระ สำ�ำ คััญของแผนงานเป็็นการยกระดัับจากประเด็็นระดัับประเทศ ทั้้ง� นี้้�เพื่่�อตอบสนองต่่อกระแสโลกาภิิวััตน์์ การเคลื่่�อนย้้าย แรงงาน การบููรณาการภููมิิภาค และการเชื่่อ� มโยงในด้้านอื่่�นๆ ของชีีวิิต โครงการต่่างๆ ที่่จ� ััดทำ�ำ ขึ้้น� ภายใต้้กรอบการทำ�ำ งานนี้้� มุ่่�งที่่ก� ารสร้้างเครืือข่่ายและพัันธมิิตรระหว่่างบุุคคล องค์์กรต่่างๆ ในระดัับข้้ามประเทศ และส่่งเสริิมการเปลี่่ย� นแปลงเพื่่อ� เพิ่่ม� ความเป็็นธรรมทางสัังคม สัันติิภาพที่่ย�ั่่ง� ยืืน และการพััฒนาเศรษฐกิิจในภููมิิภาค