ΜΕΛΈΤΗ UNEQUAL DEMOCRACIES ΕΛΛΑΔΑ: ΠΟΙΟΣ(ΔΕΝ) ΕΧΕΙ ΕΔΡΑ ΣΤΗ ΒΟΥΛΗ; Τζένη Μαυροπούλου Φεβρουάριος 2025 Η παρούσα μελέτη στοχεύει στη διερεύνηση της κοινωνικο-δημογραφικής σύνθεσης των μελών του Ελληνικού Κοινοβουλίου, που συγκροτήθηκε μετά τις βουλευτικές εκλογές του Ιουνίου 2023, με βάση το φύλο, την ηλικία, το εκπαιδευτικό επίπεδο και την κοινωνικο-οικονομική ένταξη. Το Ελληνικό Κοινοβούλιο του 2023 χαρακτηρίζεται από την υπο-εκπροσώπηση των γυναικών, των νεότερων ηλικιακών ομάδων, αλλά και των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων. Σε γενικές γραμμές, το Ελληνικό Κοινοβούλιο αποτελείται κυρίως από άνδρες μεγαλύτερων ηλικιών με υψηλό κοινωνικο-οικονομικό επίπεδο. Η υιοθέτηση μέτρων σε τρία διαφορετικά επίπεδα(π.χ. διαδικασία χάραξης πολιτικών, πολιτικά κόμματα, επικοινωνία-προεκλογική εκστρατεία) κρίνεται αναγκαία προκειμένου να γεφυρωθεί το χάσμα εκπροσώπησης και να επιτευχθεί η λεγόμενη περιγραφική εκπροσώπηση του εκλογικού σώματος .

ΑΝΙΣΕΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΕΣ ΕΛΛΑΔΑ: ΠΟΙΟΣ(ΔΕΝ) ΕΧΕΙ ΕΔΡΑ ΣΤΗ ΒΟΥΛΗ;

Περιεχόμενα ΕΙΣΑΓΩΓΉ 2 Η ΚΟΜΜΑΤΙΚΉ ΣΎΝΘΕΣΗ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΎ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΊΟΥ 3 Η ΥΠΟ-ΕΚΠΡΟΣΏΠΗΣΗ ΤΩΝ ΝΈΩΝ ΚΑΙ Η ­ΥΠΕΡ-ΕΚΠΡΟΣΏΠΗΣΗ ΤΩΝ ΜΕΓΑΛΎΤΕΡΩΝ ΗΛΙΚΙΏΝ 5 ΓΥΝΑΊΚΕΣ: ΕΞΑΚΟΛΟΥΘΟΎΝ ΝΑ ΥΠΟ-ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΎΝΤΑΙ, ΑΛΛΆ ΔΙΑΘΈΤΟΥΝ ΥΨΗΛΌ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΌ ΕΠΊΠΕΔΟ 7 ΌΣΟ ΥΨΗΛΌΤΕΡΗ Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΉ ΤΆΞΗ ΤΌΣΟ ΠΕΡΙΣΣΌΤΕΡΕΣ ΟΙ ΠΙΘΑΝΌΤΗΤΕΣ ΤΟΥ«ΕΚΛΕΓΕΣΘΑΙ» 9 Η ΣΗΜΑΣΊΑ ΤΗΣ ΘΗΤΕΊΑΣ ΣΤΗΝ ΤΟΠΙΚΉ ΑΥΤΟΔΙΟΊΚΗΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΊΣΟΔΟ ΣΤΟ ΕΘΝΙΚΌ ΚΟΙΝΟΒΟΎΛΙΟ 12 ΣΥΜΠΕΡΆΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΤΆΣΕΙΣ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ 14 Βιβλιογραφικές αναφορές 15

UNEQUAL DEMOCRACIES – ΕΛΛΑΔΑ: ΠΟΙΟΣ(ΔΕΝ) ΕΧΕΙ ΕΔΡΑ ΣΤΗ ΒΟΥΛΗ; ΕΙΣΑΓΩΓΉ Σύμφωνα με τις αρχές της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, οι αντιπροσωπευτικοί θεσμοί, δηλαδή τα κοινοβούλια, οφείλουν να εκπροσωπούν τα διαφορετικά συμφέροντα μιας κοινότητας και να ανταποκρίνονται στις ανάγκες και τις προτιμήσεις της εκάστοτε κοινωνικής ομάδας. Ένα ιδανικό κοινοβούλιο θα πρέπει να αντανακλά την ιδέα της κοινωνικής πολυμορφίας όσον αφορά τα διαφορετικά κοινωνικο-δημογραφικά χαρακτηριστικά, όπως το φύλο, η ηλικία, το μορφωτικό επίπεδο, η κοινωνικο-οικονομική κατάσταση κ.λπ. Είναι γνωστό από τη βιβλιογραφία ότι οι πολίτες τείνουν να ταυτίζονται με(πολιτικούς) αντιπροσώπους με τους οποίους μοιράζονται ένα κοινό κοινωνικο-δημογραφικό υπόβαθρο, καθώς θεωρούν πως θα ενεργήσουν με γνώμονα την υλοποίηση των συμφερόντων και των αιτημάτων τους(Campbell& Cowley 2014). Επομένως, η εύρυθμη λειτουργία της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας τείνει να κινητοποιεί τους πολίτες να επικοινωνούν τα αιτήματά τους επηρεάζοντας ταυτόχρονα και τη διαδικασία χάραξης πολιτικής, γεγονός που μπορεί να συμβάλει στην ενίσχυση των επιπέδων εμπιστοσύνης τους τόσο στο κοινοβούλιο όσο και το πολιτικό σύστημα ευρύτερα. Τις τελευταίες δεκαετίες, ο επιστημονικός και δημόσιος διάλογος έχει εστιάσει στην ανάλυση των χαρακτηριστικών που συνθέτουν το πολιτικό και κοινωνικο-δημογραφικό προφίλ του κοινοβουλευτικού προσωπικού σε μια προσπάθεια εντοπισμού συγκεκριμένων προτύπων που συμβάλλουν στην είσοδο στο κοινοβούλιο(Norris 1997). Ως γνωστόν, οι αντιπροσωπευτικοί θεσμοί δεν αντανακλούν την πραγματική κοινωνική σύνθεση· σε γενικές γραμμές, το μέσο κοινοβουλευτικό στέλεχος τείνει να είναι άνδρας, μεσήλικας, με υψηλό εκπαιδευτικό επίπεδο και να ανήκει σε κυρίαρχες κοινωνικο-οικονομικές ομάδες. Ως εκ τούτου, η ανάλυση που ακολουθεί στοχεύει στη διερεύνηση της κοινωνικο-δημογραφικής σύνθεσης των μελών του Ελληνικού Κοινοβουλίου με βάση το φύλο, την ηλικία, το εκπαιδευτικό επίπεδο και την κοινωνικο-οικονομική ένταξη, προκειμένου να διαπιστωθεί εάν υπάρχουν κοινωνικές ομάδες που υπερ-εκπροσωπούνται, υπο-εκπροσωπούνται, ή ακόμη και δεν εκπροσωπούνται στο εθνικό Κοινοβούλιο. Σε γενικές γραμμές, η αντιπροσώπευση έχει αναχθεί σε ένα κρίσιμο ζήτημα των σύγχρονων δημοκρατιών, καθώς η ισορροπία μεταξύ κοινοβουλευτικής συνέχειας και αλλαγής σε επίπεδο πολιτικού προσωπικού θεωρείται μια παράμετρος που μπορεί να επηρεάσει την ποιότητα της δημοκρατίας. Πιο συγκεκριμένα, η συνεχής ανανέωση του πολιτικού προσωπικού ενός κοινοβουλίου τείνει να συνοδεύεται από ένα υψηλότερο εύρος ανταπόκρισης στα αιτήματα και τις ανησυχίες των πολιτών· ωστόσο, η κινητικότητα του πολιτικού προσωπικού μπορεί να διαταράξει την ισορροπία της κοινοβουλευτικής συνέχειας, και ως εκ τούτου, να υπονομεύσει την επίτευξη μακροπρόθεσμων πολιτικών στόχων(McCubbins& Cox 2001). Από την άλλη μεριά, το φαινόμενο της κοινοβουλευτικής συνέχειας συμβάλλει στην αποτελεσματικότητα των νομοθετικών και εκτελεστικών λειτουργιών, αλλά ταυτόχρονα, θα μπορούσε να θεωρηθεί και ως απειλή για την εύρυθμη λειτουργία της δημοκρατίας λόγω της υποβάθμισης της αξιοπιστίας των βουλευτών και της συνεπακόλουθης συρρίκνωσης της αποτελεσματικότητας των δημοσίων πολιτικών(Matland& Studlar 2004). 2

Η κο μ μ μ μ α α τ τ ι ικΗ ή σ σ ύνθεσ σ Η η το ο ύ υ ε Ε­ λ λ λ η Η ν ν ι ικο ύ κ Κ ο οι ιν ν ο βο ο υ ύ λ λ ί ιο ο ύ υ Η ΚΟΜΜΑ ΤΙΚ Η Ή ΣΎΝΘΕΣ Η Τ ΟΎ Υ ­ ΕΛΛ ΗΝΙΚΟΎ ΚΟΙΝΟΒΟ Ύ Υ ΛΙ Ί ΟΎ Υ τ Το Ε ε λληνικό Κ κ οινοβούλιο συγκροτείται από 300 βουλευ τές που εκλέγονται από το εκλογικό σώμα μέσω γενικών εκλογών για μια χρονική περίοδο τεσσάρων ετών. Σ σ ύμ φωνα με τις αρχές του ισχύοντος εκλογικού συστήματος, δηλαδή την«ενισχυμένη αναλογική» που συνδυάζει στοιχεία απλή ς αναλογικής και πλειοψηφικού συστήματος, 250 έδρε ς κατανέμονται αναλογικά, ενώ το κλιμακωτό μπόνους των 50 ε δρών λαμβάνεται από το πρώτο κόμμα, εφόσον αυ τό έχει υπερβεί το όριο του 25%. τ Το Σ σ χήμα 1 απεικονίζε ι τ ην κατανομή των εδρών μεταξύ των πολιτι κών κομμάτ ων που ξεπέρασαν το κατώφλι του 3% στις βουλευτικές εκλογές του ι Ιουνίου 2023 και εισήλθαν στο εθνι κό Κ κο ινοβούλι ο 1 . Η κεντροδεξιά ν Ν έα Δη μοκρατ ία 1 Τ το σ Σ χήμα 1 απεικονίζει την κομματική σύνθεση της β Β ουλής των Ε ε λλήνων μέχρι και τον Ν ν οέμβριο του 2024. ( Ν νΔ ) κέρδισε τις εκλογές εξασφαλίζοντας 155 έδρες 2 , ενώ ο σ Σ ύ ΥΡΙ ι Ζ α Α ( Σ σ υνασπισμός Ριζοσπαστικής Α α ριστεράς – Προοδευτική σ Σ υμμαχία), ένα κόμμα προερχόμενο από το αριστερό φάσμα του άξονα, έχασε τις μισές του έδρες σε σχέση με τις βουλευτικές εκλογές του 2019. Πιο αναλυτικά, τον Ν νο έμβριο του 2024, ο Σ σ Υ ύΡι Ι Ζα Α έχασε τον θεσμικό ρόλο της αξιωματικής αντιπολίτευσης στο Κ κ οινοβούλιο ως συνέπεια της εσωτερικής κρίσης στην οποία εισήλθε αμέσως μετά την εκλογική του κατάρρευση στις εκλογές του 2023. Η εν λόγω κρίση συνοδεύτηκε αρχικά από την αποχώρηση έντεκα βουλευτών και τη συγκρότηση μιας νέας κοινοβουλευτικής ομάδας, με την ονομασία«Ν ν έα 2 Η Ν νέ α Δ ημο κρατία κ έρδισε τις βουλευτικές εκλογές του 2023 εξασφαλίζοντας 158 έδρες, αλλά μέχρι και τον Ν ν οέμβριο του 2024 τρεις βουλευτές έχουν απομακρυνθεί από την κοινοβουλευτική της ομάδα παραμένοντας ως ανεξάρτητοι. σχήμα 1 Η κομματική σύνθεση του Ελληνικού Κοινοβουλίου Ανεξάρτητοι 23 ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ 31 Νέα Δημοκρατία 155 ΣΎΡΙΖΑ 27 Πλεύση Ελευθερίας 6 Νέα 11 Αριστερά KKE 21 Βουλή των Ελλήνων 300 Bουλευτές 3 11 Ελληνική Λύση 10 ΝΙΚΗ 5 Σπαρτιάτες

UNEQUAL DEMOCRACIES – ΕΛΛΑΔΑ: ΠΟΙΟΣ(ΔΕΝ) ΕΧΕΙ ΕΔΡΑ ΣΤΗ ΒΟΥΛΗ; Αριστερά» τον Δεκέμβριο του 2023, ενώ κορυφώθηκε μετά και την απομάκρυνση του αρχηγού του κόμματος, Στέφανου Κασσελάκη. Η πρωτοβουλία του Στέφανου Κασσελάκη να ιδρύσει ένα νέο πολιτικό κίνημα πυροδότησε ένα νέο ντόμινο αποχωρήσεων, καθώς οκτώ βουλευτές ανεξαρτητοποιήθηκαν, μειώνοντας την κοινοβουλευτική δύναμη του ΣΥΡΙΖΑ σε 27 βουλευτές και προκαλώντας την έκπτωσή του από τον ρόλο της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Το κεντροαριστερό ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ(Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα – Κίνημα Αλλαγής), έχοντας ενισχύσει την κοινοβουλευτική του δύναμη στις βουλευτικές εκλογές του 2023, έγινε η αξιωματική αντιπολίτευση του Κοινοβουλίου με 31 βουλευτές, για πρώτη φορά μετά από 15 χρόνια. Σε ό,τι αφορά το Κομμουνιστικό Κόμμα(ΚΚΕ) και την Ελληνική Λύση(ΕΛ), – ένα κόμμα της λαϊκιστικής ριζοσπαστικής δεξιάς – παρατηρήθηκε αύξηση της κοινοβουλευτικής τους δύναμης σε σχέση με τις προηγούμενες εκλογές, ενώ οι πρόσφατες εκλογές συνοδεύτηκαν και από την είσοδο στο Κοινοβούλιο τριών νέων κομμάτων με αριστερά(Πλεύση Ελευθερίας) και ακροδεξιά(ΝΙΚΗ και Σπαρτιάτες) ιδεολογικά χαρακτηριστικά. Τέλος, αξίζει να σημειωθεί πως μετά τις βουλευτικές εκλογές του 2023, 23 βουλευτές παραμένουν ως ανεξάρτητοι έχοντας είτε αποχωρήσει είτε διαγραφεί από τα κόμματα με τα οποία αρχικά εξελέγησαν, γεγονός που έχει επιφέρει την αναδιαμόρφωση του κοινοβουλευτικού χάρτη. Εστιάζοντας στην κομματική προέλευση των ανεξάρτητων βουλευτών, παρατηρείται πως η πλειοψηφία αυτών εξελέγη με τον ΣΥΡΙΖΑ(9 βουλευτές), και ακολουθούν οι Σπαρτιάτες(7 βουλευτές), η Νέα Δημοκρατία(3 βουλευτές), η Πλεύση Ελευθερίας(2 βουλευτές), η Ελληνική Λύση(1 βουλευτής) και το ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ(1 βουλευτής). Η ανάλυση που ακολουθεί βασίζεται σε δεδομένα που απεικονίζουν την κοινωνικο-δημογραφική σύνθεση του Κοινοβουλίου που συγκροτήθηκε μετά τις βουλευτικές εκλογές του Ιουνίου 2023. Επιπλέον, η ανάλυση θα εμπλουτιστεί προς μία συγκριτική κατεύθυνση μέσω της επεξεργασίας της βάσης δεδομένων«Βουλευτές του Ελληνικού Κοινοβουλίου(1989-2019)» 3 , η οποία παρέχει πληροφορίες σε σχέση με την κοινωνικο-δημογραφική τους ταυτότητα για τη χρονική περίοδο 1989-2019. Μέσω της συγκριτικής ανάλυσης θα αναδειχθεί τόσο εάν έχουν υπάρξει μεταβολές στο προφίλ των βουλευτών στη διάρκεια της εν λόγω περιόδου όσο και εάν υπάρχουν κοινωνικο-δημογραφικά μοτίβα που συμβάλλουν στην είσοδο συγκεκριμένων κοινωνικών ομάδων στο Κοινοβούλιο. 3 Περισσότερες πληροφορίες διατίθενται στη διεύθυνση: https:// socioscope.gr/dataset/deputies. 4

Η υπο-εκπροσώπηση των νέων και η υπερ-εκπροσώπηση των μεγαλύτερων ηλικιών Η ΥΠΟ-ΕΚΠΡΟΣΏΠΗΣΗ ΤΩΝ ΝΈΩΝ ΚΑΙ Η ΥΠΕΡ-ΕΚΠΡΟΣΏΠΗΣΗ ΤΩΝ ΜΕΓΑΛΎΤΕΡΩΝ ΗΛΙΚΙΏΝ Το Σχήμα 2 απεικονίζει την ηλικιακή σύνθεση του Ελληνικού Κοινοβουλίου. Σε γενικές γραμμές, παρατηρούμε ότι οι πρόσφατες εθνικές εκλογές συνοδεύτηκαν από την απουσία εκλογής βουλευτών κάτω των 30 ετών. Μέσα από την επεξεργασία της βάσης δεδομένων«Βουλευτές του Ελληνικού Κοινοβουλίου(1989-2019)» προκύπτει ότι αυτό το μοτίβο επαναλαμβάνεται ήδη από το 1989, καθώς η εκπροσώπηση της ηλικιακής ομάδας κάτω των 30 ετών κυμαινόταν από απούσα έως αμελητέα. Επιπλέον, τα ευρήματά μας επιβεβαιώνουν πως το φαινόμενο της υπο-εκπροσώπησης επηρεάζει και την ηλικιακή ομάδα μεταξύ 30 και 39 ετών, καθώς αποτελεί τη μειοψηφία του Ελληνικού Κοινοβουλίου με μόλις 25 κοινοβουλευτικούς. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι η εκπροσώπηση της ηλικιακής ομάδας 30-39 παρέμεινε σε χαμηλά επίπεδα από το δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1990 έως και τις βουλευτικές εκλογές του 2009· η ηλικιακή ομάδα μεταξύ 30 και 39 ετών φαίνεται να παρουσιάζει ελαφρώς υψηλότερα επίπεδα εκπροσώπησης αρχής γενομένης από τον διπλό εκλογικό σεισμό του Μαΐου/Ιουνίου 2012(Βούλγαρης& Νικολακόπουλος 2014), ο οποίος συνοδεύτηκε από την αναδιάρθρωση του κομματικού συστήματος και τη μερική ανανέωση του κοινοβουλευτικού προσωπικού. Όσον αφορά την ηλικιακή ομάδα 40-49 ετών, παρατηρούμε ότι αποτελείται από 81 βουλευτές(28,8%), αντιστρέφοντας την πτωτική τάση που τη χαρακτήριζε από τις βουλευτικές εκλογές του 2004 έως και του 2019. Τέλος, είναι προφανές ότι οι βουλευτές ηλικίας άνω των 60 ετών αποτελούν την πλειοψηφία του σημερινού Ελληνικού Κοινοβουλίου, ανατρέποντας την κυριαρχία της ηλικιακής ομάδας 50-59 ετών, όπως αυτή ίσχυε από τις βουλευτικές εκλογές του 2000 έως και του 2019. Η υπερ-εκπροσώπηση της ηλικιακής ομάδας των 60 ετών και άνω σε συνδυασμό με την ανεπαρκή ή και μηδαμινή εκπροσώπηση των νεότερων ηλικιακών ομάδων καταδεικνύουν ότι το Ελληνικό Κοινοβούλιο αντιμετωπίζει μια μακροχρόνια ανισορροπία στην εκπροσώπηση όσον αφορά την ηλικιακή διάσταση. Εξετάζοντας το ποσοστό των βουλευτών ανά ηλικιακή κατηγορία και πολιτικό κόμμα(Σχήμα 3), παρατηρούμε ότι οι κοινοβουλευτικές ομάδες της Νέας Αριστεράς και του Σχήμα 2 Η ηλικιακή σύνθεση του Ελληνικού Κοινοβουλίου Ηλικιακές κατηγορίες Αριθμός εδρών Ποσοστό εδρών (%) Κάτω των 30 0 0 Αριθμός Βουλευτών 0 Ποσοστό Βουλευτών (%) Αριθμός Βουλευτριών Ποσοστό Βουλευτριών (%) 0 0 0 30–39 25 8 , 9 17 68 8 32 40–49 81 28 , 8 59 72 , 8 22 27 , 2 50–59 85 30 , 2 72 84 , 7 13 15 , 3 Άνω των 60 90 32 73 81 , 1 17 18 , 9 5

UNEQUAL DEMOCRACIES – ΕΛΛΑΔΑ: ΠΟΙΟΣ(ΔΕΝ) ΕΧΕΙ ΕΔΡΑ ΣΤΗ ΒΟΥΛΗ; Σχήμα 3 Το ποσοστό των Βουλευτών ανά ηλικιακή ομάδα και πολιτικό κόμμα Πολιτικά Κόμματα Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας Νέα Αριστερά Πλεύση Ελευθερίας Συνασπισμός Ριζοσπαστικής Αριστεράς-Προοδευτική Συμμαχία Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό ΚίνημαΚίνημα Αλλαγής Νέα Δημοκρατία Ελληνική Λύση ΝΙΚΗ Σπαρτιάτες Ανεξάρτητοι Σύνολο Βουλευτών Αριθμός εδρών κάτω των 30 Ποσοστό Βουλευτών(%) 30–39 40–49 50–59 21 0 10 , 5 10 , 5 21 , 1 11 0 18 , 2 27 , 3 9 6 0 0 40 40 27 0 7 , 5 44 , 4 25 , 9 31 0 14 , 3 35 , 7 25 155 0 7 , 6 26 , 2 33 , 8 11 0 9 , 1 36 , 3 27 , 3 10 0 0 30 50 5 0 20 60 20 23 0 9 , 5 19 28 , 6 300 0 8 , 9 28 , 8 30 , 2 άνω των 60 57 , 9 45 , 5 20 22 , 2 25 32 , 4 27 , 3 20 0 42 , 9 32 ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ παρουσιάζουν τα υψηλότερα ποσοστά σε νεότερους βουλευτές(ηλικιακή ομάδα 30-39 ετών), 18,2% και 14,3% αντίστοιχα, σε σύγκριση με τις υπόλοιπες κοινοβουλευτικές ομάδες. 4 Επιπλέον, αξίζει να σημειωθεί ότι τα ευρήματά μας καταδεικνύουν την απουσία βουλευτών ηλικίας 30-39 ετών τόσο από την κοινοβουλευτική ομάδα της Πλεύσης Ελευθερίας όσο και της Νίκης. Κάτι παραπάνω από το ένα τρίτο της κοινοβουλευτικής δύναμης του ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ και του ΣΥΡΙΖΑ ανήκει στην ηλικιακή ομάδα 40-49 ετών, ενώ το 34% των βουλευτών της ΝΔ ανήκει στην ηλικιακή ομάδα 50-59 ετών. Τέλος, είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι ένας σημαντικός αριθμός βουλευτών με αριστερόστροφο ιδεολογικό προσανατολισμό(δηλ. βουλευτές του ΚΚΕ και της Νέας Αριστεράς) ανήκουν στην ηλικιακή κατηγορία των 60 ετών και άνω. 4 Το ποσοστό των βουλευτών των Σπαρτιατών ηλικίας 30-39 ετών θα πρέπει να θεωρείται αποπροσανατολιστικό λόγω της περιορισμένης δυναμικής της κοινοβουλευτικής τους ομάδας (μόλις 5 βουλευτές συνολικά). 6

Η υπο-εκπροσώπηση των νέων και η υπερ-εκπροσώπηση των μεγαλύτερων ηλικιών ΓΥΝΑΊΚΕΣ: ΕΞΑΚΟΛΟΥΘΟΎΝ ΝΑ ΥΠΟ-ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΎΝΤΑΙ, ΑΛΛΆ ΔΙΑΘΈΤΟΥΝ ΥΨΗΛΌ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΌ ΕΠΊΠΕΔΟ Το επόμενο βήμα της ανάλυσής μας εστιάζει στη διερεύνηση της σύνθεσης του Ελληνικού Κοινοβουλίου με βάση το φύλο. Οι βουλευτικές εκλογές του 2023 συνοδεύτηκαν από την εκλογή 69 γυναικών(23%). Το γεγονός αυτό έρχεται σε πλήρη αντιδιαστολή με τη διάταξη του εκλογικού νόμου περί ποσόστωσης, η οποία υποχρεώνει τα πολιτικά κόμματα να συμπεριλάβουν τουλάχιστον 40% των γυναικών στα ψηφοδέλτιά τους σε μια προσπάθεια αντιμετώπισης ενδεχόμενων διακρίσεων λόγω φύλου. Γενικά, αξίζει να σημειωθεί ότι μέχρι και τις βουλευτικές εκλογές του 1996, το ποσοστό των βουλευτριών ανερχόταν περίπου στο 6% και ακόμη χαμηλότερα. Ωστόσο, από τις εθνικές εκλογές του 2000 και μετέπειτα παρατηρείται μία σταδιακή αύξηση του αριθμού των βουλευτριών, η οποία αποτυπώθηκε και στις πρόσφατες βουλευτικές εκλογές. Τα ευρήματα της βάσης δεδομένων«Βουλευτές του Ελληνικού Κοινοβουλίου(1989-2019)» καταδεικνύουν πως αν και έχει υπάρξει μια σταδιακή αριθμητική βελτίωση της εκπροσώπησης των γυναικών καθ› όλη τη διάρκεια της εν λόγω περιόδου, εντούτοις εξακολουθούν να υπο-εκπροσωπούνται. Το Σχήμα 4 αναδεικνύει ότι οι κοινοβουλευτικές ομάδες κομμάτων με αριστερόστροφο ή και κεντρο-αριστερό ιδεολογικό προσανατολισμό χαρακτηρίζονται από υψηλότερα επίπεδα έμφυλης ισορροπίας. Σχήμα 4 Το ποσοστό των Βουλευτριών ανά ηλικιακή ομάδα και πολιτικό κόμμα Πολιτικά Κόμματα Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας Αριθμός Ποσοστό Βουλευτριών Βουλευτριών κάτω των 30 6 28 , 6 0 Ποσοστό Βουλευτριών(%) 30–39 40–49 50–59 20 0 20 άνω των 60 60 Νέα Αριστερά 5 45 , 5 0 20 0 0 80 Πλεύση Ελευθερίας 3 50 0 0 33 , 3 67 , 3 0 Συνασπισμός Ριζοσπαστικής 8 Αριστεράς-Προοδευτική Συμμαχία Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό 8 Κίνημα-Κίνημα Αλλαγής 29 , 6 0 12 , 5 50 12 , 5 25 25 , 8 0 33 , 3 33 , 3 33 , 3 0 Νέα Δημοκρατία 30 19 , 3 0 11 , 5 50 23 , 1 15 , 4 ΝΙΚΗ 1 10 0 0 100 0 0 Ελληνική Λύση 2 18 , 2 0 0 0 0 100 Σπαρτιάτες 0 0 0 0 0 0 0 Ανεξάρτητοι 6 26 , 1 0 0 16 , 7 16 , 7 66 , 6 Σύνολο Βουλευτών 69 23 0 13 , 1 36 , 1 21 , 3 29 , 5 7

UNEQUAL DEMOCRACIES – ΕΛΛΑΔΑ: ΠΟΙΟΣ(ΔΕΝ) ΕΧΕΙ ΕΔΡΑ ΣΤΗ ΒΟΥΛΗ; Σχήμα 5 Το ποσ οστό των Βουλευτών ανά εκπαιδευτικό επίπεδο ΤΟ ΠΟΣΟΣΤΟ Ό ΤΩΝ ΑΝ ΔΡΏ ΩΝ ΒΟΥΛΕΥΤΩ Ώ Ν 48,1 30,4 54,7 1,9 Μετα-δευτεροβάθμια μη ανώτατη εκπαίδευση 23,4 ΤΟ ΠΟΣΟΣΤΟ Ό ΤΩΝ 20,3 ΓΥΝΑΙΚΩ Ώ Ν ΒΟΥΛΕΥΤΩ Ώ Ν 1,6 Προπτυχιακές σπουδές Μεταπτυχιακές σπουδές 19,6 Διδακτορικ ές σπουδές Πιο συγκεκριμένα, τ ο 50% των βουλευτών της Π λ ε ύ σης Ελευθ ερίας είν αι γυ ναί κες, ενώ ακολο υθεί η Νέα Αριστερά με 45,5%, ο ΣΥΡΙΖΑ με 29,6%, το Κομμουνιστικό Κόμμα με 28,6% και το Π Α Σ ΟΚ-ΚΙΝΑΛ με 25,8%. Όσον αφορά το κυβερνών κόμμα( Ν Δ), παρατηρούμε ότι η κοινοβο υ λευτική του ομάδα περιλαμβάνει 30 βουλεύτριες(19,3%), αριθμός που απέχει κατά πολύ από τον στόχο της ισόρροπης εκ προσώπησης των δύ ο φύλων. Όπ ως συμβ αίνει κ αι σε άλλες χώρες της Ε υ ρώ πης, η εκπροσώπηση των γυναι κών στις κοινοβουλευτικές ομάδες των ακροδεξιών κομ μάτων, όπως η Ελληνική Λύση, η Νίκη και οι Σπαρτιάτες, είν αι από πολύ χαμηλή έως και α νύπαρκτη . Η περαιτέρω ανά λυση της ηλικιακής δι ά στ ασης με βάση το φύλο καταδεικνύει ότι οι κοινοβουλευτικές ομάδες του ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ, το υ ΣΥΡΙΖΑ, αλλά και της Νέας Δημοκρατίας περι λαμβάνουν περι σσότερες νεότερες βουλεύτριες(ηλικίας 30-39 και 40-49 ετών) σε σχέση με τις κοινοβουλευτικές ομάδες των κομμάτων που χαρακτηρίζονται από έναν αριστερόστροφο ιδεολογικό προσανατολισμό(Σχήμα 4). Πιο συ γκεκριμέ ν α , οι μισές βουλεύτριες της Νέας Δημο κρατίας προέρχονται από την ηλικιακή κατηγορία 40-49 ετών, ενώ το 60% και το 80% των βουλευτριών που ανή κουν στις κο ινο β ουλευτικές ομάδες του Κομμουνιστικού Κόμματος και της Νέ α ς Αριστεράς, αντίστοιχα, ανήκουν στην ηλικιακή κατηγορία των 60 ετών και άνω. Ε στιάζοντας στο εκπ αιδευτικό επίπεδο, παρατ ηρούμε ότι η συντριπ τική πλειοψηφία του κοινοβουλευτικού προσω πικού χαρακτηρίζεται από ανώτατα ακαδημαϊκά προσόντα, ένα φαινόμενο που αναφέρεται στη«δημοκρατία τ ων διπλωμάτων»(‘diploma democracy’)(Bovens& Wille 2017) λόγω της αυ ξανόμενης εκλογής βουλευτών με πανεπι στημιακό πτυχίο. Σε γενικές γραμμές, μόνο 5 βουλευτές (1,8%) έ χουν ολοκληρώσει έναν κύκλο μετα-δευτερο βάθμιας μη τριτοβάθμιας εκπαίδευσης(ISCED 5), ενώ το 98,2% από αυτούς διαθέτει ανώτατη ακαδημαϊκή εκπαίδευση(IS CED 6-7-8). Πιο συγκεκριμένα, 80 βουλευτές (28,8%) διαθ έτουν πτυχίο, 138 βουλευτές(49,6%) έχουν αποκτήσει μεταπτυχιακό, ενώ 55 βουλευτές( 1 9,8%) έχουν ολοκληρώσε ι διδακτορικές σπουδές. Προχωρώντας στην ανάλυση το υ εκπαιδευτικού επιπέδου με βάση το φύλο (Σχήμα 5 και 6), παρατηρούμε ότι τα ποσοστά μεταξύ βουλευτών και β ουλευτριών δεν παρουσιάζουν σημαντικές διαφορο ποιήσεις. Συγκεκριμένα, σε ό,τι αφορά τα διαφο ρετικά ε π ί πεδα της ανώτατης εκπαίδευσης, παρατηρεί ται πως το 23,4% των βουλευτριών διαθέτουν πτυχίο σε σύγκριση με το 30,4% των βουλευτών. Επιπλέον, το 54,7% των βουλευτριών έχουν ολοκληρώσει έναν μεταπτυχιακό κύκλο σπουδών, ενώ το 48 , 1% των βουλευτών έχει πραγ ματοποιήσει αντίστοιχες σπουδές. Τέλος, το 20,3% των βουλευτριών και το 19,6% των βουλευτών έχουν αποκτήσει διδακ τορικό δίπλωμα. Συνοψίζοντας, τα ευρήματά μας επιβεβαιών ουν τον προσανατολισμό του ελληνικού κοινοβου λ ί ου προς μια«δημοκρατία των διπλωμάτων». 8

Όσο υψηλότερη η κοινωνική τάξη τόσο περισσότερες οι πιθανότητες του«ΕΚΛΕΓΕΣΘΑΙ» ΌΣΟ ΥΨΗΛΌΤΕΡΗ Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΉ ΤΆΞΗ ΤΌΣΟ ΠΕΡΙΣΣΌΤΕΡΕΣ ΟΙ ΠΙΘΑΝΌΤΗΤΕΣ ΤΟΥ«ΕΚΛΕΓΕΣΘΑΙ» Σε ό,τι αφορά την κοινωνική σύνθεση των μελών του Ελληνικού Κοινοβουλίου, παρατηρούμε ότι η συντριπτική πλειοψηφία των βουλευτών ανήκει στην ανώτερη τάξη. Η ταξινόμηση του αναφερόμενου επαγγελματικού υποβάθρου των βουλευτών βασίστηκε στο σύστημα τάξεων του Oesch(2006). Σε γενικές γραμμές, τα ευρήματά μας καταδεικνύουν την υπερ-εκπροσώπηση της ανώτερης τάξης, καθώς και την υπο-εκπροσώπηση τόσο της κατώτερης τάξης όσο και της εργατικής τάξης. Πιο συγκεκριμένα, 255 βουλευτές(87%) ανήκουν στην ανώτερη τάξη, ενώ 20 βουλευτές(6,9%) προέρχονται από την κατώτερη τάξη και 18 βουλευτές(6,1%) θεωρούνται μέρος της εργατικής τάξης(Σχήμα 7). Εξετάζοντας την κοινωνική σύνθεση του Κοινοβουλίου με βάση την κομματική ένταξη, διαπιστώνουμε ότι οι βουλευτές της εργατικής τάξης δεν κατανέμονται εξίσου στα πολιτικά κόμματα(Σχήμα 8). Η πλειοψηφία των βουλευτών της εργατικής τάξης φαίνεται να ανήκει σε πολιτικά κόμματα που βρίσκονται είτε στην ακροαριστερή(ΚΚΕ) είτε στην ακροδεξιά(ΕΛ) πλευρά του πολιτικού φάσματος. Αντίστοιχα, διαπιστώνεται πως η πλειοψηφία των βουλευτών που ανήκουν στην κατώτερη τάξη αποτελούν μέλη των κοινοβουλευτικών ομάδων με έναν αριστερόστροφο(ΣΥΡΙΖΑ και Πλεύση Ελευθερίας) αλλά και ακροδεξιό ιδεολογικό προσανατολισμό(Νίκη και Σχήμα 6 Σύστημα τάξεων του Oesch Υπάλληλοι Διοικητική εργασία Διαπροσωπική εργασία Τεχνική εργασία Ανώτερη τάξη Ανώτερα διευθυντικά στελέχη λογιστές, ανώτερα στελέχη υπουργείου, επαγγελματίες της διαφήμισης Kοινωνικοπολιτισμικοί εμπειρογνώμονες καθηγητές δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, ιατροί, καθηγητές πανεπιστημίου Τεχνικοί εμπειρογνώμονες μηχανικοί, ειδικοί πληροφορικής Κατώτερη τάξη Κατώτερα διευθυντικά στελέχη εξειδικευμένο διοικητικό προσωπικό, εξειδικευμένα εμπορικά επαγγέλματα Kοινωνικοπολιτισμικά επαγγέλματα κοινωνικοί λειτουργοί, δάσκαλοι Tεχνικά ημι-επαγγέλματα ειδικευμένοι εργαζόμενοι σε επαγγέλματα μηχανικής, ιατροτεχνίτες Εργατική τάξη Ειδικευμένοι υπάλληλοι ειδικευμένοι γραμματείς, υπάλληλοι αποθήκης Ειδικευμένοι πάροχοι υπηρεσιών πωλητές, δάσκαλοι προσχολικής αγωγής, νοσοκόμοι Ειδικευμένοι βιοτέχνες ηλεκτρολόγοι, ηλεκτρολόγοι οικοδομής Υπάλληλοι ρουτίνας γραφείου υπάλληλοι τηλεφωνικών κέντρων Πάροχοι υπηρεσιών ρουτίνας σερβιτόροι, επαγγέλματα καθαριότητας, επαγγέλματα ασφάλειας Ειδικευμένοι εργαζόμενοι ρουτίνας χειριστές μηχανών, επαγγέλματα μεταφοράς εμπορευμάτων Αυτοαπασχολούμενοι Ανεξάρτητη εργασία Ανεξάρτητα επαγγέλματα δικηγόροι, ιατροί, ανεξάρτητοι σύμβουλοι Μεγάλοι εργοδότες διευθυντές, ιδιοκτήτες επιχειρήσεων, αγρότες Ιδιοκτήτες μικρών επιχειρήσεων με υπαλλήλους Ιδιοκτήτες μικρών επιχειρήσεων χωρίς υπαλλήλους 9

UNEQUAL DEMOCRACIES – ΕΛΛΑΔΑ: ΠΟΙΟΣ(ΔΕΝ) ΕΧΕΙ ΕΔΡΑ ΣΤΗ ΒΟΥΛΗ; Σχήμα 7 Η σύνθεση του Ελληνικού Κοινοβουλίου με βάση τις κοινωνικές τάξεις 87,0% Ανώτερη τάξη Βουλή των Ελλήνων Κατώτερη τάξη 6,9% Εργατική τάξη 6,1% Σχήμα 8 Η σύνθεση του Ελληνικού Κοινοβουλίου με βάση τις κοινωνικές τάξεις και τα πολι τικά κόμματα ΚΚΕ 61 , 1 16 , 7 22 , 2 Νέα Αρι στερά 100 , 0 Πλεύση Ελευθερίας 50 , 0 50 , 0 ΣΥ ΡΙΖΑ 81 , 5 11 , 1 7 , 4 ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ 93 , 3 6 , 7 Ανεξάρτητοι Νέα Δημοκρατία 76 , 2 94 , 1 9 , 5 14 , 3 2,0 3 , 9 ΝΙΚ Η 70 , 0 20 , 0 10 , 0 Ελληνική Λύση 81 , 8 18 , 2 Σπαρτιάτες 60 , 0 20 , 0 20 , 0 Ανώτερη τάξη Κατώτερη τάξη Εργατική τάξη 10

Ό Ό σ σΌ ο υψηλ λ ό Ό τ τ ε ε ρ η η κ Ό οι ιν ν ω ν ν ι ικ κ η ή τά ά ξη τ τ Ό ό σ σ Ό ο π πε ε ρι ισ σ σ σ Ό ό τερεσ ς Ό οι ι π πι ιθά α ν ό Ό τ τ η η τ τ ες σ τ τ Ό ο υ« « ε Ε κ Κ λ Λ ε Ε Γ Γ ε Ε σ Σ θ Θ ά Α ι Ι » » σχήμα 9 Τα κυριότερα επαγγέλματα των βουλευτών της ανώτερης τάξης Δικηγόροι 66 Ιατροί 31 Καθηγητές πανεπιστημίου 29 Τεχνικοί εμπειρογνώμονες 29 Πολιτικά και κομματικά στελέχη 20 Δημοσιογράφοι 19 Διευθυντικά στελέχη 16 Σύμβουλοι 11 Λοιπά επαγγέλματα 34 Σ σ παρτιάτες). Δεδομένου ότι 255 από τους 300 βουλευτές ( ( 87%) προέρχονται από την ανώτερη τάξη, γίνεται κατανοη η τό πως δεν ανήκουν αποκλειστικά σε κοινοβουλευτικές ο ο μάδες κομμάτων με κεντροαριστερό(Π π Α ά Σ σ Ο Ό Κ κ -Κ κ Ι ι Ν ν Α ά Λ λ ) ή κ κ αι κεντροδεξιό(Ν ν Δ) ιδεολογικό πρόσημο. Όλα τα πολιτ τ ικά κόμματα, ανεξαρτήτως ιδεολογικού προσανατολισ σ μού, φαίνεται να ακολουθούν μια διαδικασία«εξομοίωσ σ ης»(Ilonszki 2007) λόγω της διείσδυσής τους σε επαγγ γ ελματικές ομάδες στις οποίες μέχρι πρότινος δεν είχαν π π ρόσβαση. Με άλλα λόγια, οι κοινοβουλευτικές ομάδες τ τ ων αριστερόστροφων και δεξιόστροφων κομμάτων δεν φ φ αίνεται να διαφέρουν από εκείνες των συστημικών κομμ μ ά ά τ τ ω ω ν ν ό ό σ σ ο ο ν ν α α φ φ ο ο ρ ρ ά ά τ τ η η ν ν κ κ ο ο ι ι ν ν ω ω ν ν ι ι κ κ ή ή τ τ ο ο υ υ ς ς σ σ ύ ύ ν ν θ θ ε ε σ σ η η , , κ κ α α θ θ ώ ώ ς ς α α π π ο ο τ τ ε ε λ λ ο ο ύ ύ ν ν τ τ α α ι ι α α π π ό ό β β ο ο υ υ λ λ ε ε υ υ τ τ έ έ ς ς π π ο ο υ υ α α ν ν ή ή κ κ ο ο υ υ ν ν σ σ ε ε υ υ ψ ψ η η λ λ ό ό β β α α θ θ μ μ ε ε ς ς ε ε π π α α γ γ γ γ ε ε λ λ μ μ α α τ τ ι ι κ κ έ έ ς ς ο ο μ μ ά ά δ δ ε ε ς ς . . Ε ε σ σ τ τ ι ι ά ά ζ ζ ο ο ν ν τ τ α α ς ς σ σ τ τ η η δ δ ι ι ε ε ρ ρ ε ε ύ ύ ν ν η η σ σ η η τ τ η η ς ς ε ε π π α α γ γ γ γ ε ε λ λ μ μ α α τ τ ι ι κ κ ή ή ς ς σ σ ύ ύ ν ν θ θ ε ε σ σ η η ς ς τ τ η η ς ς α α ν ν ώ ώ τ τ ε ε ρ ρ η η ς ς τ τ ά ά ξ ξ η η ς ς ( ( Σ σ χ χ ή ή μ μ α α 9 9 ) ) , , δ δ ι ι α α π π ι ι σ σ τ τ ώ ώ ν ν ο ο υ υ μ μ ε ε ό ό τ τ ι ι η η π π λ λ ε ε ι ι ο ο ψ ψ η η φ φ ί ί α α τ τ ω ω ν ν β β ο ο υ υ λ λ ε ε υ υ τ τ ώ ώ ν ν ε ε ί ί ν ν α α ι ι δ δ ι ι κ κ η η γ γ ό ό ρ ρ ο ο ι ι ( ( 6 6 6 6 ) ) , , ε ε ν ν ώ ώ α α κ κ ο ο λ λ ο ο υ υ θ θ ο ο ύ ύ ν ν ο ο ι ι ι ι α α τ τ ρ ρ ο ο ί ί ( ( 3 3 1 1 ) ) , , ο ο ι ι τ τ ε ε χ χ ν ν ι ι κ κ ο ο ί ί ε ε μ μ π π ε ε ι ι ρ ρ ο ο γ γ ν ν ώ ώ μ μ ο ο ν ν ε ε ς ς ( ( 2 2 9 9 ) ) , , ο ο ι ι κ κ α α θ θ η η γ γ η η τ τ έ έ ς ς π π α α ν ν ε ε π π ι ι σ σ τ τ η η μ μ ί ί ο ο υ υ ( ( 2 2 9 9 ) ) , , τ τ α α κ κ ο ο μ μ μ μ α α τ τ ι ι κ κ ά ά κ κ α α ι ι π π ο ο λ λ ι ι τ τ ι ι κ κ ά ά σ σ τ τ ε ε λ λ έ έ χ χ η η ( ( 2 2 0 0 ) ) κ κ α α ι ι ο ο ι ι δ δ η η μ μ ο ο σ σ ι ι ο ο γ γ ρ ρ ά ά φ φ ο ο ι ι ( ( 1 1 9 9 ) ) . . 1 1 1 1

UNEQUAL DEMOCRACIES – ΕΛΛΑΔΑ: ΠΟΙΟΣ(ΔΕΝ) ΕΧΕΙ ΕΔΡΑ ΣΤΗ ΒΟΥΛΗ; Η ΣΗΜΑΣΊΑ ΤΗΣ ΘΗΤΕΊΑΣ ΣΤΗΝ ΤΟΠΙΚΉ ΑΥΤΟΔΙΟΊΚΗΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΊΣΟΔΟ ΣΤΟ ΕΘΝΙΚΌ ΚΟΙΝΟΒΟΎΛΙΟ Το Σχήμα 10 καταδεικνύει ότι 105(35%) από τους 300 βουλευτές κατείχαν αξιώματα τοπικής/περιφερειακής αυτοδιοίκησης πριν από την είσοδό τους στο εθνικό Κοινοβούλιο. Με άλλα λόγια, κάτι παραπάνω από το ένα τρίτο των βουλευτών διέθεταν τοπικά/περιφερειακά αξιώματα, δηλαδή είχαν διατελέσει δήμαρχοι, περιφερειάρχες ή και μέλη δημοτικού/περιφερειακού συμβουλίου, γεγονός που καταδεικνύει ότι η προγενέστερη εμπειρία στην τοπική αυτοδιοίκηση διευκολύνει την είσοδο στην κοινοβουλευτική αρένα. Ένας από τους κύριους λόγους που εξηγεί την εγκατάλειψη της τοπικής και περιφερειακής σκηνής υπέρ της κοινοβουλευτικής αρένας συνδέεται με την πολιτική ορατότητα. Τα πολιτικά κόμματα τείνουν να συμπεριλαμβάνουν στα ψηφοδέλτιά τους στελέχη της τοπικής αυτοδιοίκησης, καθώς οι δεσμοί που έχουν αναπτύξει με την τοπική/ περιφερειακή κοινότητα 5 τείνουν να συμβάλλουν στη διεύρυνση της δεξαμενής των ψηφοφόρων τους και την 5 Το γεγονός ότι οι αξιωματούχοι της τοπικής αυτοδιοίκησης τείνουν να δημιουργούν στενούς δεσμούς με την τοπική/ περιφερειακή κοινότητά τους μπορεί να συνεπάγεται ότι ένα λιγότερο κομματικοποιημένο εκλογικό σώμα θα μπορούσε να ψηφίσει υπέρ τους στις εθνικές εκλογές, ανεξάρτητα από την ιδεολογική ταυτότητα του κόμματος. Σχήμα 10 Ποσοστό βουλευτών με θητεία στην τοπική αυτοδιοίκηση πριν από την είσοδο στο κοινοβούλιο και με«πολιτική καριέρα» Πολιτικά Κόμματα Αριθμός εδρών Βουλευτές με πολιτικό αξίωμα πριν από την είσοδο στο Κοινοβούλιο Αριθμός Ποσοστό(%) Βουλευτές με “πολιτική καριέρα” Αριθμός Ποσοστό (%) Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας 21 4 19 11 52 Νέα Αριστερά 11 4 36 5 45 Πλεύση Ελευθερίας 6 0 0 0 0 Συνασπισμός Ριζοσπαστικής 27 13 48 13 48 Αριστεράς-Προοδευτική Συμμαχία Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα31 13 42 10 32 Κίνημα Αλλαγής Νέα Δημοκρατία 155 62 40 79 51 Ελληνική Λύση 11 0 0 1 9 ΝΙΚΗ 10 2 20 0 0 Σπαρτιάτες 5 0 0 0 0 Ανεξάρτητοι 23 7 30 5 22 Σύνολο Βουλευτών 300 105 35 124 41 12

Η σημασία της θητείας στην τοπική αυτοδιοίκηση για την είσοδο στο εθνικό κοινοβούλιο ενίσχυση της εκλογικής δυναμικής των πολιτικών κομμάτων. Πιο συγκεκριμένα, τα ευρήματά μας καταδεικνύουν ότι το 48,2% των βουλευτών του ΣΥΡΙΖΑ διέθεταν θητεία στην τοπική αυτοδιοίκηση πριν από την είσοδό τους στο εθνικό Κοινοβούλιο, και ακολουθούν οι βουλευτές του ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ με 41,9% και της Νέας Δημοκρατίας με 40%. Είναι προφανές πως τόσο η Νέα Δημοκρατία όσο και το ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ διαθέτουν μακροχρόνιους δεσμούς με τα στελέχη της τοπικής αυτοδιοίκησης, γεγονός που επιβεβαιώνεται ήδη από τις εκλογές του 1989. Ωστόσο, μετά τις διπλές βουλευτικές εκλογές του 2012, παρατηρείται η ισχυροποίηση των δεσμών μεταξύ του ΣΥΡΙΖΑ και των στελεχών της τοπικής αυτοδιοίκησης, γεγονός που θα μπορούσε να αποδοθεί στις απώλειες των στελεχών που υπέστη το ΠΑΣΟΚ στην τοπική αυτοδιοίκηση. Επιπλέον, το ελληνικό κοινοβούλιο του 2023 αποτελείται από 124 βουλευτές(41,3%) που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως«πολιτικοί καριέρας». Το κριτήριο για την απόδοση του εν λόγω χαρακτηρισμού τεκμηριώνεται από το γεγονός ότι ο εκάστοτε βουλευτής θα πρέπει να έχει διανύσει μια κοινοβουλευτική πορεία τουλάχιστον οκτώ ετών, να έχει δηλαδή υπηρετήσει σε τουλάχιστον δύο κοινοβουλευτικές περιόδους. Οι«πολιτικοί καριέρας» εξαρτώνται από την οικοδόμηση μιας επιτυχημένης πολιτικής καριέρας, καθώς η ενασχόληση με την πολιτική υπερτερεί της οικοδόμησης επαγγελματικής καριέρας (O’Grady 2019). Το Σχήμα 10 καταδεικνύει ότι το 52,4% των βουλευτών του Κομμουνιστικού Κόμματος θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως«πολιτικοί καριέρας», ενώ ακολουθούν οι βουλευτές της Νέας Δημοκρατίας(51%), του ΣΥΡΙΖΑ(48,2%), της Νέας Αριστεράς(45,4%) και του ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ(32,3%). Σε μια προσπάθεια να σκιαγραφήσουμε το προφίλ του τυπικού βουλευτή του Ελληνικού Κοινοβουλίου του 2023, καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για έναν «πολιτικό καριέρας», ο οποίος είναι άνδρας και ανήκει στην ηλικιακή ομάδα των 60 ετών και άνω. Παράλληλα, διαθέτει ανώτατο εκπαιδευτικό επίπεδο και προέρχεται από την ανώτερη κοινωνική τάξη έχοντας προηγούμενη θητεία στην τοπική/περιφερειακή αυτοδιοίκηση πριν από την είσοδό του στο εθνικό Κοινοβούλιο. 13

UNEQUAL DEMOCRACIES – ΕΛΛΑΔΑ: ΠΟΙΟΣ(ΔΕΝ) ΕΧΕΙ ΕΔΡΑ ΣΤΗ ΒΟΥΛΗ; ΣΥΜΠΕΡΆΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΤΆΣΕΙΣ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ Συνοψίζοντας τα βασικά ευρήματα που προέκυψαν από την ανάλυση των δεδομένων μας, διαπιστώνουμε ότι οι νεότερες ηλικιακές ομάδες(30-39 ετών) σαφώς υπο-εκπροσωπούνται ή ακόμη και δεν εκπροσωπούνται, όπως συμβαίνει στην περίπτωση των ατόμων κάτω των 30 ετών, στο Ελληνικό Κοινοβούλιο. Αντιθέτως, οι πολίτες ώριμων(50-59 ετών) ή και μεγαλύτερων ηλικιών(60 ετών και άνω) υπερ-εκπροσωπούνται στο Ελληνικό Κοινοβούλιο. Παράλληλα, οι γυναίκες εξακολουθούν να υπο-εκπροσωπούνται παρά τη διάταξη του εκλογικού νόμου για την υιοθέτηση ποσόστωσης στα ψηφοδέλτια των πολιτικών κομμάτων. Επιπλέον, παρατηρείται η υπο-εκπροσώπηση των πολιτών που δεν διαθέτουν ακαδημαϊκά προσόντα, ενώ η κοινωνική σύνθεση του Ελληνικού Κοινοβουλίου του 2023 δεν αντανακλά την πραγματική κοινωνική διαστρωμάτωση λόγω της υπερ-εκπροσώπησης της ανώτερης τάξης αλλά και της υπο-εκπροσώπησης τόσο της κατώτερης όσο και της εργατικής τάξης. Συνοπτικά, το Ελληνικό Κοινοβούλιο αποτελείται κυρίως από άνδρες μεγαλύτερων ηλικιών με υψηλό κοινωνικο-οικονομικό επίπεδο και ως εκ τούτου, απέχει κατά πολύ από την περιγραφική αντιπροσώπευση του εκλογικού σώματος. τοχή στην αγορά εργασίας, χάσμα αποδοχών, έμφυλη βία, μπορεί να συμβάλει στην άμβλυνση του έμφυλου χάσματος. Αντίστοιχα, τα πολιτικά κόμματα θα πρέπει να οργανώσουν προγράμματα κατάρτισης για μελλοντικές γυναίκες πολιτικούς και να προωθήσουν το γυναικείο στελεχικό τους δυναμικό σε θέσεις εξουσίας και λήψης αποφάσεων με στόχο την επίτευξη της έμφυλης ισότητας. Παράλληλα, τα πολιτικά κόμματα θα πρέπει να εισαγάγουν και να αναδείξουν τη συζήτηση περί περιγραφικής αντιπροσώπευσης τόσο στο δίκτυό τους(συνδικάτα, μη-κυβερνητικές οργανώσεις, κέντρα μελέτης) όσο και στο εκλογικό τους σώμα. Επιπλέον, τα πολιτικά κόμματα θα πρέπει να επενδύσουν στους νέους διοργανώνοντας εκπαιδευτικά σεμινάρια για την κατάρτιση των μελλοντικών στελεχών τους. Τέλος, τα πολιτικά κόμματα θα πρέπει να θέσουν τις κοινωνικά υπο-εκπροσωπούμενες ομάδες στο προσκήνιο της εκστρατείας τους και να προωθήσουν το γυναικείο αλλά και το νεότερο στελεχικό τους δυναμικό στα πάνελ των μέσων ενημέρωσης. Θεωρητικά, ένα ιδανικό εθνικό κοινοβούλιο θα πρέπει να αντανακλά, έστω και μερικώς, την κοινωνική πολυμορφία μιας χώρας. Ωστόσο, όπως είναι ευρέως γνωστό, ένα ιδανικό κοινοβούλιο με όρους κοινωνικο-δημογραφικής σύνθεσης δεν έχει υπάρξει· επομένως, το Ελληνικό Κοινοβούλιο δεν θα μπορούσε να καταστεί εξαίρεση στον κανόνα. Είναι γνωστό από τη βιβλιογραφία ότι η κρίση αντιπροσώπευσης δημιουργεί πρόσφορο έδαφος για την εμφάνιση περαιτέρω μορφών διακρίσεων/αποκλεισμού και την καλλιέργεια δυσπιστίας απέναντι στον κοινοβουλευτικό θεσμό, γεγονός που συνοδεύεται από την περαιτέρω αποξένωση των πολιτών από την πολιτική. Ως εκ τούτου, η λήψη μέτρων προς την επίτευξη της λεγόμενης περιγραφικής αντιπροσώπευσης κρίνεται απαραίτητη. Τα μέτρα θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν τη θέσπιση ποσόστωσης στον εκλογικό νόμο και για τις νεότερες ηλικιακές ομάδες σε μια προσπάθεια επαρκέστερης εκπροσώπησης των πολιτών που ανήκουν σε αυτές. Η κατάρτιση των πολιτικών κομμάτων με στόχο να κατανοηθεί πλήρως η ενσωμάτωση της διάστασης του φύλου σε συνδυασμό με την εφαρμογή πολιτικών για την εξάλειψη κάθε μορφής διακρίσεων/αποκλεισμού λόγω φύλου, π.χ. άνιση συμμε14

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΈΣ ΑΝΑΦΟΡΈΣ Bovens, M. and Wille, A.(2017): Diploma Democracy: The Rise of Political Meritocracy. Oxford: Oxford University Press. Campbell, R. and Cowley, P.(2014): Rich Man, Poor Man, Politician Man: Wealth Effects in a Candidate Biography Survey Experiment. British Journal of Politics and International Relations, 16, 56–74. Ilonszki, G.(2007): Socialist and communist members of parliament: Distinctive ness, convergence, and variance. In: M. Cotta and H. Best(eds), Democratic representation in Europe: Diversity, change, and convergence, pp. 417–473. Oxford: Oxford University Press. Matland, R. and Studlar, D.(2004): Determinants of Legislative Turnover: A Cross-National Analysis. British Journal of Political Science, 34, 87–108. McCubbins, M. and Cox, G. W.(2001): The institutional determinants of economic policy outcomes. In: S. Haggart and G.W. Cox(eds), Presidents, Parliaments and Policy, pp. 21–63). New York: Cambridge University Press. Norris, P.(1997): Passages to power: Legislative recruitment in advanced democracies. Cambridge University Press. O’Grady, T.(2019): Careerists Versus Coal-Miners: Welfare Reforms and the Substantive Representation of Social Groups in the British Labour Party. Comparative Political Studies, 52(4), 544–578. Oesch, D.(2006): Redrawing the Class Map: Stratification and institutions in Britain, Germany, Sweden and Switzerland, Houndmills/Basingstoke/ Hampshire. New York: Palgrave Macmillan. Βούλγαρης, Γ.& Νικολακόπουλος, H. (Επιμ.).(2014). 2012. Ο διπλός εκλογικός σεισμός. Αθήνα: Εκδόσεις Θεμέλιο. Βιβλιογραφικές αναφορές 15

ΕΠΙΓΡΑΦΗ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ ΕΠΙΓΡΑΦΗ Η Τζένη Μαυροπούλου είναι Υποψήφια Διδάκτωρ στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου και Επιστημονική Συνεργάτης του Κέντρου Πολιτικών Ερευνών(ΚΠΕ). Τα κύρια ερευνητικά της ενδιαφέροντα επικεντρώνονται στη μελέτη της Άκρας Δεξιάς στη δυτική Ευρώπη, των κομμάτων που στρέφονται εναντίον του κατεστημένου, της εκλογικής συμπεριφοράς και των μεθόδων έρευνας στις Κοινωνικές Επιστήμες. Συμμετείχε ως ερευνήτρια στο ερευνητικό πρόγραμμα Horizon 2020“Enlightened Trust: An examination of trust and distrust in governance”. Εκδότης: FES Περιφερειακό Γραφείο Διεθνούς Συνεργασίας Η Δημοκρατία του Μέλλοντος Reichsratsstr. 13/5 A-1010 Βιέννη Ευθύνη για το περιεχόμενο: Johanna Lutz| Επικεφαλής, Δημοκρατία του Μέλλοντος Τηλέφωνο:+43 1 890 3811 301 X: FES_Democracy democracy.fes.de Επικοινωνία: democracy.vienna@fes.de Σχεδιασμός: pertext, Βερολίνο| www.pertext.de Οι απόψεις που εκφράζονται στην παρούσα δημοσίευση δεν είναι απαραίτητα αυτές του Ιδρύματος FriedrichEbert-Stiftung(FES) ή του οργανισμού για τον οποίο εργάζεται ο συγγραφέας. Εμπορική χρήση των πολυμέσων που δημοσιεύονται από το Ίδρυμα FES δεν επιτρέπεται χωρίς τη γραπτή συγκατάθεση του τελευταίου. Οι δημοσιεύσεις του Ιδρύματος FES δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται για προεκλογικούς σκοπούς. ISBN 978-3-98628-685-9 © 2025 ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΙΣ ΑΝΙΣΕΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΕΣ Οι Άνισες Δημοκρατίες συνιστούν ένα έργο που υλοποιείται από το Ίδρυμα FES για τη Δημοκρατία του Μέλλοντος. Κύριος στόχος είναι η προώθηση της συγκριτικής κατανόησης των αιτιών για τις οποίες η ανισότητα στην ψήφο άλλες άλλες δημοκρατικές διαδικασίες πλήττουν τις δημοκρατίες μας. Στις εκθέσεις ανά χώρα παρέχουμε αναλύσεις σχετικά με την κατάσταση που επικρατεί στο εκάστοτε εθνικό πλαίσιο με στόχο να αναπτύξουμε και να συζητήσουμε προτάσεις πολιτικής για τους υπεύθυνους λήψης αποφάσεων. Περισσότερες πληροφορίες: https://democracy.fes.de/topics/inequality-democracy Q

ΕΛΛΑΔΑ: ΠΟΙΟΣ(ΔΕΝ) ΕΧΕΙ ΕΔΡΑ ΣΤΗ ΒΟΥΛΗ; Η παρούσα μελέτη στοχεύει στη διερεύνηση της κοινωνικο-δημογραφικής σύνθεσης των μελών του Ελληνικού Κοινοβουλίου, που συγκροτήθηκε μετά τις βουλευτικές εκλογές του Ιουνίου 2023, με βάση το φύλο, την ηλικία, το εκπαιδευτικό επίπεδο και την κοινωνικο-οικονομική ένταξη. Το Ελληνικό Κοινοβούλιο του 2023 χαρακτηρίζεται από την υπο-εκπροσώπηση των γυναικών, των νεότερων ηλικιακών ομάδων, αλλά και των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων. Σε γενικές γραμμές, το Ελληνικό Κοινοβούλιο αποτελείται κυρίως από άνδρες μεγαλύτερων ηλικιών με υψηλό κοινωνικο-οικονομικό επίπεδο. Η υιοθέτηση μέτρων σε τρία διαφορετικά επίπεδα(π.χ. διαδικασία χάραξης πολιτικών, πολιτικά κόμματα, επικοινωνία-προεκλογική εκστρατεία) κρίνεται αναγκαία προκειμένου να γεφυρωθεί το χάσμα εκπροσώπησης και να επιτευχθεί η λεγόμενη περιγραφική εκπροσώπηση του εκλογικού σώματος.