STUDIJA DEMOKRATIJE NEJEDNAKOSTI CRNA GORA: KO(NI)JE PREDSTAVLJEN U SKUPŠTINI? Olivera Komar i Slaven Živkovi ć jul 2025 Žene, kao i mla đ e i starije generacije, i dalje su nedovoljno zastupljene u Skupštini Crne Gore, kojom dominiraju muškarci srednjih godina, č ime se dodatno u č vrš ć uju rodni i starosni disbalansi i ograni č ava pluralizam i me đ ugeneracijska ravnopravnost. Skupština je pretežno sastavljena od poslanika/ca sa univerzitetskim diplomama, č ime se isklju č uje ve ć ina gra đ ana/ki bez visokog obrazovanja i dodatno u č vrš ć uju strukturne nejednakosti u politi č kom u č eš ć u, pa razlika u obrazovanju postaje jedna od klju č nih karakteristika njegovog sastava. Č lanovi/ce Skupštine uglavnom dolaze iz bolje pla ć enih, uslužnih profesija, što marginalizuje grupe sa nižim prihodima i slabi zastupanje njihovih interesa, ukazuju ć i na profesionalnu i prihodovnu disproporciju Skupštine.

DEMOKRATIJE NEJEDNAKOSTI CRNA GORA: KO(NI)JE PREDSTAVLJEN U SKUPŠTINI?

Sadržaj ZAŠTO JE VAŽNA PREDSTAVLJENOST U PARLAMENTU? 2 OPŠTI PREGLED – NOVI PO Č ETAK? 3 DOMINACIJA SREDNJOVJEČNIH MUŠKARACA I ŽENE KOJE NEDOSTAJU 5 DIPLOMOKRATIJA 6 ELITISTIČKI PARLAMENT 8 ZAKLJU Č AK 10 PREPORUKE 11 Bibliografija  12 Skr ać enice  13

DEMOKRATIJE NEJEDNAKOSTI – CRNA GORA: KO(NI)JE PREDSTAVLJEN U SKUPŠTINI? ZAŠTO JE VAŽNA ­PREDSTAVLJENOST U PARLAMENTU? U teoriji, parlamenti u demokratijama obavljaju više klju č nih funkcija. U njima se razgovara i debatuje, donose zakoni, vrši nadzor ili makar uspostavljaju mehanizmi kontrole izvršne vlasti, oni predstavljaju društvo. Iako se obim ovlaš ć enja parlamenta razlikuje u zavisnosti od konkretnog ustavnog ure đ enja, svaki parlament ima predstavni č ku funkciju. Me đ utim, kriterijumi po kojima se ta funkcija ostvaruje mogu varirati. Hana Pitkin razlikuje č etiri dimenzije reprezentacije koje nam mogu pomo ć i da bolje razumijemo te kriterijume: formalisti č ku reprezentaciju, koja se odnosi na ovlaš ć enje i odgovornost predstavnika; simboli č ku reprezentaciju, koja podrazumijeva emocionalnu i simboli č ku povezanost izme đ u predstavnika i predstavljenih; deskriptivnu reprezentaciju, zasnovanu na ideji da predstavnici treba da li č e na one koje predstavljaju; i supstantivnu reprezentaciju, koja se fokusira na to da li predstavnici/ce zaista zastupaju i unaprije đ uju interese svojih bira č a(Pitkin, 1967). Iako se u praksi naj č eš ć e isti č e formalisti č ka reprezentacija kao osnovni preduslov funkcionalne demokratije, ostale dimenzije ne bi trebalo zanemariti, jer omogu ć avaju punije ostvarivanje predstavni č ke funkcije. Me đ u njima, deskriptivna reprezentacija, koja je snažno povezana sa supstantivnom reprezentacijom, ima poseban zna č aj i predstavlja fokus ovog istraživa č kog osvrta. Deskriptivna reprezentacija podrazumijeva da izabrani predstavnici/ce fizi č ki ili demografski„podsje ć aju“ na svoje bira č e. Ova ideja po č iva na pretpostavci da ć e predstavnici koji dijele sli č ne karakteristike sa bira č ima – poput pola, rase, etni č ke pripadnosti, socio-ekonomskog porijekla ili drugih identitetskih obilježja – vjerovatnije razumjeti i efektivnije zastupati njihove potrebe i interese. Deskriptivna reprezentacija podrazumijeva to da sastav zakonodavnih tijela treba da odražava demografsku strukturu populacije, odnosno da parlament predstavlja „ mikrokosmos “ društva(Heywood, 2019). Razlog zašto ovo ima smisla leži u tome što predstavnici/ce koji/e dijele sli č no porijeklo ili iskustva sa svojim bira č ima mogu lakše uspostaviti komunikaciju i povezati se s njima na dubljem nivou. To zajedni č ko razumijevanje može dovesti do efikasnijeg zastupanja, jer su takvi predstavnici/ce vjerovatnije upoznati sa specifi č nim potrebama i problemima koje njihovi bira č i imaju. Kada se gra đ ani/ke prepoznaju u sastavu vlasti, to može pove ć ati legitimitet politi č kog sistema i povjerenje u njegove institucije. Postoji i pretpostavka da ć e predstavnici/ce koji„li č e “ demografski imati i sli č ne politi č ke stavove kao i oni/e koje predstavljaju, te da ć e se zalagati za politike koje direktno koriste njihovoj demografskoj grupi. Ipak, iako je ovo č esto slu č aj, praksa pokazuje da pojedina č ni predstavnici/ce mogu imati razli č ita uvjerenja i prioritete od sebi sli č nog bira č kog tijela. Deskriptivna reprezentacija ima i simboli č ku vrijednost. Ona šalje poruku da razli č ite društvene grupe imaju svoje mjesto u vo đ enju politike, što može podsta ć i ve ć u participaciju i angažman nepredstavljenih grupa. Iako deskriptivna reprezentacija ne garantuje automatsko zastupanje interesa bira č a i može doprinijeti pojednostavljivanju kompleksne prirode individualnih identiteta, njen izostanak može ukazivati na postojanje dublje sistemske diskriminacije koje ograni č ava ravnopravan pristup politi čkom odlu č ivanju. Nedostatak predstavljenosti u parlamentu č esto reflektuje istorijske i kontinuirane strukturne barijere koje odre đ ene grupe otežano savladavaju. Te barijere mogu podrazumijevati diskriminatorne zakone, socio-ekonomske prepreke, ograni č en pristup obrazovanju, kao i sistemske pristrasnosti u samom politi č kom procesu – uklju č uju ć i i izborne sisteme koji pojedine grupe stavljaju u nepovoljniji položaj. Ove prepreke onemogu ć avaju punu politi č ku participaciju marginalizovanih zajednica. Sastav parlamenta č esto odražava i dominantne društvene norme i stavove. Ako su odre đ ene grupe dosljedno nedovoljno zastupljene, to može ukazivati na duboko ukorijenjene društvene predrasude i obrasce isklju č ivenja, koji se dalje prenose i u č vrš ć uju kroz politi č ku praksu. Nedovoljna zastupljenost ovih grupa dovodi do zanemarivanja njihovih potreba u procesu donošenja politika, č ime se dodatno produbljuju postoje ć e društvene i ekonomske nejednakosti. Povodom koncepta „ politike prisutnosti „ (Phillips, 1995), vo đ ene su brojne debate o tome kojim grupama treba osigurati prisutnost u parlamentima kako bi se obezbijedila ravnopravnost u demokratskom predstavljanju i č ulo njihovo mišljenje, a kojim ne. Pristalice deskriptivne reprezentacije slažu se sa tim da je teško posti ć i potpuno demografsko preslikavanje društva u parlament, ali naglašavaju zna č aj strukture parlamenta kao osnove za izgradnju pravednijeg društva i efikasnijeg demokratskog sistema. 2

Opšti pregled – novi početak? OPŠTI PREGLED – NOVI PO Č ETAK? Skupština Crne Gore ima jedan dom i 81 č lana/icu. Ova analiza se bavi aktuelnim sastavom Skupštine Crne Gore, 1 koja je izabrana na izborima u junu 2023. godine. 2 Prema Ustavu i izbornom zakonodavstvu Crne Gore, 3 jedno lice ima pravo da glasa ili bude izabran/a za poslanika/cu ukoliko ispunjava č etiri uslova: mora imati najmanje 18 godina, biti poslovno sposoban/a, imati crnogorsko državljanstvo 1 U pitanju je 28. sastav Skupštine Crne Gore 2 Presjek – 15. april 2024. godine 3 Zakon o izboru odbornika i poslanika je dostupan na sljede ć oj internet stranici: https://dik.co.me/images/DIK-media/legislativa/zakoni/ Zakon_o_izboru_odbornika_i_poslanika.pdf i prebivalište u zemlji najmanje dvije godine. Glasanje nije obavezno. Izborni sistem zasnovan je na metodu proporcionalne zastupljenosti sa zatvorenim listama(List PR) , pri č emu cijela država č ini jednu izbornu jedinicu. Liste su zatvorene, što zna č i da bira č i ne mogu mijenjati redoslijed kandidata prema sopstvenim preferencijama. Mandati se raspore đ uju koriš ć enjem modifikovane D’Hondtove metode, uz opšti izborni prag od 3% za u č eš ć e izbornih lista u raspodjeli mandata. Posebni pragovi važe za partije etni č kih manjina: ukoliko nijedna manjinska partija ne pre đ e opšti cenzus, one koje osvoje najmanje 0,7% glasova (0,35% za hrvatske partije) grupišu se u jedinstvenu listu i mogu zajedni č ki dobiti do tri mandata. Ovaj mehanizam je 3

DEMOKRATIJE NEJEDNAKOSTI – CRNA GORA: KO(NI)JE PREDSTAVLJEN U SKUPŠTINI? dostupan izbornim listama koje predstavljaju etni č ke grupe koje č ine izme đ u 1,5% i 15% stanovništva. Iako ve ć ina ve ć ih partija uklju č uje predstavnike etni č kih manjina, romska i egipć anska zajednica- koje broje sli č no kao i hrvatska manjina - nijesu obuhva ć ene prilikom definisanja praga od 0,35%, što je rezultiralo time da u Skupštini Crne Gore ne postoje partije koje specifi č no predstavljaju Rome ili Egip ć ane. Trenutni saziv crnogorskog parlamenta je relativno„nov“, s obzirom na to da ve ć ina poslanika- 61,7%- nije imala mandat u prethodnom sazivu. Ovo se može objasniti velikom generacijskom promjenom koja je uslijedila nakon Parlamentarnih izbora 2020. godine, kada je Demokratska partija socijalista(DPS), koja je bila na vlasti više od trideset godina, izgubila izbore, a potpuno nova partija – Pokret Evropa sad (PES) osvojila najve ć i broj mandata. Podaci pokazuju da je ve ć ina poslanika(77,8%) prvi put ušla u parlament nakon ovih politi č kih promjena 2020. godine, što ukazuje na to da su te reforme donijele i suštinsku promjenu u sastavu parlamenta. Posmatrano po polu, poslanice u prosjeku imaju manje parlamentarnog iskustva. Samo 27,3% poslanica bilo je dio prethodnog saziva, u pore đ enju sa 42,4% poslanika. Ova razlika može tako đ e ukazivati na to da su žene u ve ć oj mjeri podložne zamjenama u odnosu na svoje muške kolege. Zna č ajan dio sastava crnogorskog parlamenta č ine pripadnici politi č ke klase, pri č emu 48,1% poslanika predstavljaju karijerni politi č ari, dok je dodatnih 14,8% prethodno obavljalo politi č ke funkcije. Ovi podaci ukazuju na obrazac politi č ke reprodukcije, u kojem dolazi do kontinuiteta i cirkulacije unutar uskog kruga politi č kih aktera. Takva dinamika može rezultirati o č uvanjem postoje ć ih struktura mo ć i i institucionalnih praksi, istovremeno ograni č avaju ć i mogu ć nosti za inkluziju novih i razli č itih društvenih perspektiva u zakonodavni proces. Politi č ki pejzaž u Crnoj Gori(prikazan na Slici 1) karakteriše izražena ideološka raznolikost i kompleksnost, prvenstveno oblikovana istorijskim i identitetskim podjelama vezanim za pitanje crnogorske državnosti. Zbog dominacije ovog pitanja u odnosu na ostale teme, tradicionalne klasifikacije politi č kih partija je č esto teško primijeniti. Dominantna politi č ka podjela u Crnoj Gori zasniva se na pitanjima crnogorske državnosti i nacionalnog identiteta, što stvara ambijent u kojem politi č ke partije č esto ispoljavaju ideološku nedosljednost. Na ekonomskom planu, ve ć ina crnogorskih partija naginje ka lijevom ili centalno-lijevom dijelu spektra, sa naglašenim fokusom na socijalna davanja i državnu podršku. Trenutno najve ć a partija u Crnoj Gori, Pokret Evropa sad, može se smatrati smatrati ekonomski populisti č kom partijom. Njena inicijalna ekonomska strategija se oslanjala na koriš ć enje sredstava iz fondova penzijskog i zdravstvenog osiguranja za pove ć anje neto plata, što ukazuje na orijentisanost ka direktnim finansijskim benefitima za bira č e. Demokratska partija socijalista, kao nasljednica bivše Komunisti č ke partije, formalno se svrstava u lijevi centar, iako je tokom vršenja vlasti snažno zagovarala privatizaciju i privla č enje stranih investicija. Socijaldemokrate (SD) i Socijaldemokratska partija(SDP) definišu se kao socijaldemokratske partije, dok su Demokrate i Socijalisti č ka narodna partija(SNP) bliže desno orijentisanim konzervativnim vrijednostima, s akcentom na tradicionalne vrijednosti i nacionalne interese. Na politi č koj sceni prisutne su i brojne etni č ke partije koje zastupaju interese razli č itih manje brojnih zajednica u Crnoj Gori, kao što su Albanska alternativa (AA), Demokratski savez u Crnoj Gori(DSCG), Demokratska unija Albanaca(DUA), FORCA i Hrvatska gra đ anska inicijativa(HGI). URA je deklarisana kao zelena partija. Nova srpska demokratija(NSD) i Demokratska narodna partija(DNP) tako đ e se mogu smatrati etni č kim partijama, ali pripadaju radikalnoj desnici. 4

Dominacija srednjovječnih ­muškaraca i Žene koje nedostaju DOMINACIJA SREDNJOVJE Č NIH ­MUŠKARACA I ŽENE KOJE NEDOSTAJU Ova analiza ispituje starosnu strukturu trenutnog saziva crnogorskog parlamenta, upore đ uju ć i je sa podacima iz Popisa stanovništva iz 2011. godine. 4 godine. Rezultati ukazuju na izrazitu dominaciju poslanika srednje životne dobi, dok su mlade osobe – i muškarci i žene mla đ i od 30 godina – nedovoljno zastupljene. Da bi starosna struktura parlamenta bila u skladu sa demografskom strukturom stanovništva, bilo bi neophodno uklju č ivanje dodatnih devet muškaraca i sedam žena u toj starosnoj grupi. Sli č an obrazac podzastupljenosti uo č en je i me đ u starijim osobama. Potpuna reprezentacija ove starosne kategorije zahtijevala bi prisustvo još č etrnaest starijih poslanika, i to pet muškaraca i devet žena. Posebno je izražen deficit žena u starosnom rasponu od 45 do 59 godina, pri č emu bi za postizanje proporcionalne zastupljenosti bilo potrebno uključ iti dodatnih devet žena iz ove grupe. Ovi nalazi ukazuju na zna č ajne rodne i generacijske disbalanse u sastavu zakonodavnog tijela, što ima implikacije po pitanju legitimnosti i inkluzivnosti predstavni č kog sistema. Rodne kvote su prvi put uvedene 2011. godine, ali su u po č etku bile neefikasne jer nijesu propisivale konkretne pozicije za kandidatkinje na izbornim listama. Ranije je bilo propisano da svaka izborna lista mora sadržati najmanje 30% kandidata iz svakog pola. Dodatno, radi osiguranja poštovanja ove obaveze, najmanje jedan od svaka č etiri kandidata na listi morao je biti iz manje zastupljenog pola. Ovo pravilo bilo je uslov da izborna komisija proglasi listu važe ć om. Kona č no, osoba iz manje zastupljenog pola mogla je biti zamijenjena samo osobom istog pola u slu č aju da podnese ostavku ili izgubi mandat na drugi na č in. U julu 2025. godine, Zakon o izboru odbornika i poslanika je izmijenjen tako da je rodna kvota pove ć ana na najmanje 40% kandidata, uz obavezu da najmanje jedan od svaka tri uzastopna kandidata na izbornoj listi bude iz manje zastupljenog pola. Na osnovu posljednjih dostupnih podataka iz popisa stanovništva, u crnogorskom parlamentu bi idealno trebalo da bude 41 žena. Trenutno ih ima svega 22, što zna č i da nedostaje 19 žena kako bi parlament bio u potpunosti reprezentativan. 4 Iako je novi Popis okon č an u 2023. godini, podaci u trenutku pisanja analize nisu bili dostupni. Tabela 1 Starosna struktura parlamenta u poređenju sa idealnom strukturom izračunatom na osnovu podataka popisa stanovništva Godine Mla đ i od 30 30–44 45–59 60+ 28. sastav Skupštine Crne Gore Mandati M Ž 2 0 2 47 33 14 27 23 4 5 3 2 Idealna predstavljenost* Idealna distribucija 18 22 22 19 Idealni Idealni udio M udio Ž 9 9 11 11 11 11 8 11 Podzastupljenost(–) Prezastupljenost(+) Ukupno M Ž –16 –9 –7 +25+22+3 +5+12 –7 –14 –5 –9 * Obra č unata na distribuciji godina u odnosu na Popis iz 2011. godine(https://www.monstat.org/cg/page.php?id=534&pageid=322) Tabela 2 Žene u Skupštini Crne Gore Ukupan broj poslanika/ca Broj žena % žena 81 22 27,2% 5

DEMOKRATIJE NEJEDNAKOSTI – CRNA GORA: KO(NI)JE PREDSTAVLJEN U SKUPŠTINI? DIPLOMOKRATIJA Svaki poslanik/ca u crnogorskom parlamentu posjeduje univerzitetsku diplomu, pri č emu ve ć ina ima završene osnovne akademske studije, a 16% njih je steklo zvanje mastera/magistra. Svaki deseti poslanik/ca ima zvanje doktora nauka. Zanimljivo je da, iako žene u prosjeku imaju viši nivo obrazovanja, postoji izražena rodna razlika kada je rije č o sticanju najviših akademskih zvanja – ve ć i broj muškaraca posjeduje titulu doktora nauka. Upore đ ivanje sa podacima o stanovništvu pokazuje da su ljudi sa nižim obrazovanjem zna č ajno zapostavljeni u parlamentu. Ta č nije, č ak 88,02% odraslih gra đ ana/ki Crne Gore koji nemaju univerzitetsku diplomu nijesu uopšte zastupljeni u parlamentu. Ova velika razlika pokazuje da veliki dio stanovništva nema svoje predstavnike u zakonodavnoj vlasti. Zato je važno raditi na politikama koje ć e omogu ć iti da u parlamentu budu zastupljeni ljudi sa razli č itim nivoima obrazovanja, kako bi svi gra đ ani/ke bili ravnopravno uklju č eni u donošenje odluka. Postoji više mogu ć ih razloga zbog kojih su osobe bez univerzitetske diplome nedovoljno zastupljene u crnogorskom parlamentu. Prije svega, u crnogorskom društvu prisutna je izražena društvena stigma prema osobama koje nemaju visoko obrazovanje, posebno kada je rije č o pozicijama koje se percipiraju kao„intelektualne“. Ova predrasuda se č esto manifestuje kroz javno ismijavanje i omalovažavanje pojedinaca bez fakultetske diplome koji se na đ u na istaknutim politi č kim funkcijama. Takvi stavovi društva djeluju destimulišu ć e, obeshrabruju ć i osobe bez visokog obrazovanja da se politi č ki angažuju, iz straha od negativne javne percepcije i diskreditacije. 6

Diplomokratija Tabela 3 Obrazovna struktura parlamenta Crnogora – pore đ enje s podacima o populaciji ISCED klasifikacija Struktura stanovništva Muški pol Ženski pol Struktura parlamenta Muški pol Ženski pol Razlika Muški pol Ženski pol 0 1 2 3 4 5 6 7 8 8 14 0 44 0 5 9 1 0 2 6 0 24 0 3 4 0 0 6 8 0 20 0 2 5 1 0 0 0 0 0 0 0 59 13 9 0 0 0 0 0 0 44 7 8 0 0 0 0 0 0 15 6 1 –8 –14 0 –44 0 –5+50+12+9 –2 –6 0 –24 0 –3+40+7+8 –6 –8 0 –20 0 –2+10+5+1 Dodatno, prisutna je i sumnja u autenti č nost ste č enih obrazovnih kvalifikacija, naro č ito kada su diplome dobijene u kasnijim fazama života i u kratkom vremenskom roku. Brojni su slu č ajevi u kojima se pretpostavlja da su odre đ ene diplome „ kupljene, “ a takve optužbe su nerijetko usmjerene prema visokopozicioniranim politi č arima/kama, uklju č uju ć i i poslanike/ce. Takve optužbe se č esto adresiraju na ra č in istaknutih politi č ara/ki, uklju č uju ć i i poslanike/ce, za koje se sumnja da su„kupili” svoje diplome, najvjerovatnije zbog dfruštvenog pritiska da izgledaju obrazovano i kvalifikovano za funkcije koje obavljaju. podsti č e elitizam i marginalizuje glasove koji mogu doprinijeti rješavanju složenih društvenih izazova. Inkluzivna politi č ka reprezentacija zahtijeva priznavanje višedimenzionalne prirode ekspertize i posve ć enost uklju č ivanju raznovrsnih glasova u javni prostor. Ovaj fenomen, poznat kao„diplomokratija“(diploma-democracy), ve ć je dokumentovan u literature(Best, 2007; Bovens& Wille, 2017), što dodatno potvr đ uje njegov uticaj na strukturu i funkcionisanje savremenih demokratskih sistema. Preferencije politi č kih partija tako đ e mogu igrati zna č ajnu ulogu u oblikovanju obrazovne strukture parlamenta. Stranke č esto daju prednost kandidatima sa visokoškolskim kvalifikacijama, jer se takvi kandidati percipiraju kao„reprezentativniji“ i vjerodostojniji na izbornim listama. Istovremeno, osobe sa visokom stru č nom spremom mogu biti sklonije politi č kom angažmanu, u potrazi za stabilnim zaposlenjem koje č lanstvo u politi č koj partiji i pristup javnom sektoru može obezbijediti. Nadalje, izborni sistem Crne Gore, zasnovan na proporcionalnoj zastupljenosti sa zatvorenim partijskim listama i jedinstvenom izbornom jedinicom na nacionalnom nivou, potencijalno favorizuje kandidate sa višim nivoom obrazovanja. Svo đ enje politi č ke reprezentacije na uzak spektar obrazovnih kvalifikacija zanemaruje raznolikost životnih iskustava, perspektiva i stru č nosti koje pojedinci sa razli č itim obrazovnim profilima mogu unijeti u procese odlu č ivanja. Ovakva praksa isklju č uje ve ć inu stanovništva bez univerzitetske diplome iz smislenog politi č kog u č eš ć a, č ime se produbljuju postoje ć e društvene nejednakosti i ograni č ava efektivnost parlamentarne deliberacije. Prioritizacijom formalnog obrazovanja u odnosu na druge oblike znanja i iskustva, politi č ki sistem 7

DEMOKRATIJE NEJEDNAKOSTI – CRNA GORA: KO(NI)JE PREDSTAVLJEN U SKUPŠTINI? ELITISTI Č KI PARLAMENT U sastavu crnogorskog parlamenta primjetan je izražen disbalans kada je rije č o zanimanjima i prihodima poslanika. Č ak 78,3% poslanika dolazi iz viših prihodnih slojeva, uglavnom iz zanimanja koja su vezana za uslužni sektor, poput administrativnih ili stru č nih poslova u kojima je važna komunikacija s ljudima. Prema Oeschovoj klasifikaciji zanimanja, koja dijeli radnu populaciju na 16 društvenih grupa, u parlamentu dominiraju osobe koje su ranije radile u kancelarijskim, upravlja č kim ili profesionalnim zanimanjima. Samo 9,9% poslanika ima iskustvo samozapošljavanja, me đ u kojima je šest muškaraca i dvije žene. Oni su se uglavnom bavili ra č unovodstvom, advokaturom ili su bili vlasnici malih preduze ć a. Literatura se u velikoj mjeri bavi posljedicama nedovoljne zastupljenosti slojeva stanovništa koji imaju niže prihode, ukazuju ć i na njihovu umanjenu sposobnost da uti č u na kreiranje javnih politika i zastupanje sopstvenih interesa. Me đ utim, u crnogorskom kontekstu, gdje tradicionalna podjela na ekonomsku ljevicu i desnicu nije jasno izražena, ovaj fenomen Tabela 4 Klasna shema sa 16 profesionalnih klasa prema Oeschevoj tipologiji(Oesch, 2006) Viša uslužna klasa Niža uslužna klasa Klasa ­radnika Zaposleni Samozaposleni Administrativna radna logika Interpersonalna radna logika Tehnička radna logika Nezavisna radna logika 9  Visokorangirani rukovodioci računovođe, visoki službenici ministarstava, stručnjaci za oglašavanje 45,7% 13 Sociokulturni stručnjaci profesori srednjih škola, ljekari, univerzitetski profesori 5 Tehnički stručnjaci inženjeri, IT stručnjaci 25,9% 1,2% 2 Samostalne profesije advokati, doktori u privatnoj praksi, nezavisni konsultanti 1 Veliki poslodavci menadžeri, vlasnici preduzeća, poljoprivrednici 3,7% – 10 Nižerangirani rukovodioci stručno administrativno osoblje, stručna komercijalna zanimanja 14 Sociokulturna zanimanja socijalni radnici, učitelji u osnovnim školama 3,7% 3,7% 6 Poluzanatska 3 zanimanja kvalifikovani radnici u inženjerskim profesijama, medicinski tehničari – Vlasnici malih preduzeća sa zaposlenima 6,2% 11 Kvalifikovani administrativni radnici stručne sekretarice, službenici u magacinima 7,4% 15 Kvalifikovani pružaoci usluga prodavci, vaspitači u predškolskim ustanovama, medicinske ­sestre – tehničari 1,2% 7 Kvalifikovani zanatlije električari, građevinski električari – 4 Vlasnici malih preduzeća bez zaposlenih – 12 Administrativni radnici rutinskih poslova operateri u call centrima 1,2% 16 Pružaoci usluga rutinskih poslova barmeni, čistači, radnici u sektoru obezbjeđenja – 8   Kvalifikovani radnici rutinskih zanimanja rukovaoci mašinama, radnici u transportu/ teretnom prevozu – 8

Elitistički parlament poprima dvostruki karakter. S jedne strane, može biti rezultat upravo odsustva takve ideološke podjele, dok s druge strane, može djelovati i kao njen uzrok – jer ono što nije prisutno u politi č kom prostoru teško da može biti i adekvatno zastupljeno. 9

DEMOKRATIJE NEJEDNAKOSTI – CRNA GORA: KO(NI)JE PREDSTAVLJEN U SKUPŠTINI? ZAKLJU Č AK Trenutni sastav Skupštine Crne Gore ukazuje na izraženu neravnotežu u pogledu demografskih, obrazovnih i karakteristika poslanika/ca po pitanju zanimanja, što otvara ozbiljna pitanja u vezi sa reprezentativnoš ć u ovog zakonodavnog tijela. Rodna struktura parlamenta ostaje neravnomjerna, pri č emu su žene i dalje zna č ajno nedovoljno zastupljene. Iako su još 2011. godine uvedene rodne kvote s ciljem unapre đ enja rodne ravnoteže, trenutni parlament ne uspijeva da dostigne stvarnu rodnu paritetnost. Nedovoljna zastupljenost žena ne samo da perpetuira rodne nejednakosti u politi č kom u č eš ć u, ve ć i sužava spektar perspektiva i iskustava koja se unose u parlamentarne rasprave i procese odlu č ivanja. Iako crnogorski parlament u pojedinim aspektima odražava šire evropske trendove- poput visoke zastupljenosti visokoobrazovanih predstavnika- on ujedno pokazuje i specifi č ne izazove. Izostanak jasne podjele na ekonomsku ljevicu i desnicu dodatno komplikuje dinamiku politi č ke reprezentacije. Ta se praznina istovremeno može tuma č iti kao posljedica homogenizacije politi č ke ponude, ali i kao uzrok nepostojanja alternative unutar dominantno sli č nog profila politi č kih aktera. Starosna struktura parlamenta tako đ e pokazuje izrazitu neuravnoteženost, naro č ito kada je rije č o slaboj zastupljenosti najmla đ ih i najstarijih društvenih grupa. Poslanici srednje životne dobi(30–60 godina) dominantno č ine parlamentarni sastav, dok su mladi i stariji/e gra đ ani/ke zna č ajno podzastupljeni. Ova disproporcija narušava me đ ugeneracijsku pravednost u politi č koj reprezentaciji i umanjuje kapacitet parlamenta da adekvatno odgovori na potrebe i interese razli č itih starosnih grupa u društvu. Društveno-obrazovna struktura ukazuje na dominantno prisustvo osoba sa završenim visokim obrazovanjem, što potvrđ uje izraženu orijentaciju prema akademskim kvalifikacijama. Me đ utim, ovakav obrazovni profil poslanika/ca proizvodi zna č ajan reprezentativni jaz u odnosu na ve ć inu stanovništva koje nema univerzitetsku diplomu – što iznosi č ak 88,02% populacije Crne Gore. Time se stvara forma tzv.„diplomokratije“, u kojoj univerzitetski obrazovana elita ima nesrazmjerno veliki uticaj na donošenje odluka. Radi pore đ enja, u istom periodu, udio osoba bez univerzitetske diplome u parlamentima iznosio je 8,3% u Španiji(2019), 5,9% u Poljskoj(2019), 20,3% u Njema č koj(2021) i 11,9% u Hrvatskoj(2020). Dodatno, struktura parlamenta u odnosu na zanimanje pokazuje izraženu prezastupljenost osoba iz visoko pla ć enih zanimanja u sektoru usluga, što dodatno marginalizuje osobe nižih prihoda i one koji se bave zanatima. Njihova ograni č ena prisutnost u zakonodavnom tijelu smanjuje mogu ć nost artikulacije i zastupanja njihovih interesa, što je dodatno potvrđ eno malim brojem poslanika/ca sa prethodnim iskustvom samozapošljavanja. 10

PREPORUKE Za postizanje reprezentativnijeg parlamenta, potrebno je razmotriti sljede ć e: S obzirom na to da je obavezna zastupljenost žena na izbornim listama sada pove ć ana na 40%, prioritet bi trebalo usmjeriti na obezbje đ ivanje pune primjene ovog propisa, bez izuzetaka, i na nacionalnom i na lokalnom nivou. Time bi se rodna ravnopravnost u č inila ne samo ciljem, ve ć obavezuju ć im standardom koji direktno doprinosi ostvarivanju nacionalnih ciljeva održivog razvoja. Pored toga, klju č no je baviti se rodnom diskriminacijom i govorom mržnje usmjerenim protiv žena u politici. To se može posti ć i uvo đ enjem strožih kazni i mehanizama za njihovu primjenu, č ime bi se stvorilo inkluzivnije politi č ko okruženje u kome su svi poštovani. Preduzimanjem odlu čnih mjera možemo podsta ć i ve ć e u č eš ć e žena u politici, bez straha od diskriminacije ili nasilja.Tako đ e, potrebno je oja č ati mehanizme nadzora nad koriš ć enjem budžetskih sredstava namijenjenih podršci ve ć em u č eš ć u žena u politici. Efikasno i transparentno koriš ć enje tih sredstava je klju č no za postizanje planiranih rezultata. Važno je i podržati inicijative i kampanje koje promovišu zastupljenost mladih i starijih osoba u parlamentu, kroz finansiranje programa informisanja, mentorstva i javnog zagovaranja koji isti č u zna č aj me đ ugeneracijskog dijaloga i saradnje u procesima donošenja odluka. Programi osnaživanja predstavljaju još jednu važnu komponentu. Implementacija sveobuhvatnih obrazovnih i osnažuju ć ih inicijativa može pomo ć i osobama razli č itih socijalnih i obrazovnih profila da steknu potrebna znanja, vještine i resurse za aktivno u č eš ć e u politi č kom životu. Promocija gra đ anskog obrazovanja, liderstva i mentorskih programa može oja č ati kapacitete marginalizovanih grupa i unaprijediti njihovo politi č ko u č eš ć e. Na kraju, izmjene izbornog zakonodavstva u cilju uvo đ enja sniženog izbornog praga za pripadnike/ce romske i egipć anske zajednice su prioritet od suštinske važnosti. Takva izmjena bi omogu ć ila njihovo ravnopravno politi č ko u č eš ć e i zastupljenost, č ime bi se adresirale istorijske isklju č enosti i doprinijelo izgradnji inkluzivnijeg parlamentarnog sistema. Sprovo đ enjem ovih mjera, mogu ć e je napraviti zna č ajan korak ka parlamentu koji je reprezentativniji, pravedniji i osjetljiviji na potrebe cijelog društva. 11 Preporuke

DEMOKRATIJE NEJEDNAKOSTI – CRNA GORA: KO(NI)JE PREDSTAVLJEN U SKUPŠTINI? BIBLIOGRAFIJA Best, H.(2007). New Challenges, New Elites? Changes in the Recruitment and Career Patterns of European Representative Elites. Comparative Sociology, 85-113. Bovens, M. A.,& Wille, A.(2017). Diploma Democracy: The Rise of Political Meritocracy. Oxford: Oxford University Press. Heywood, A.(2019). Politics. London: Bloomsbury Academics. Oesch, D.(2006). Redrawing the Class Map: Stratification and institutions in Britain, Germany, Sweden and Switzerland. Houndmills/ Basingstoke/ Hampshire/ New York: Palgrave Macmillan. Phillips, A.(1995). The Politics of Presence: The Political Representation of Gender, Ethnicity and Race. Oxford: Oxford University Press. Pitkin, H. F.(1967). The Concept of Representation. Berkeley: University of California Press. 12

SKRA Ć ENICE AA BS Demokrate DNP DPS DSCG DUA HGI SD PES SD SNP UCG URA Albanska alternativa Bošnja č ka stranka Demokratska Crna Gora Demokratska narodna partija Demokratska partija socijalista Demokratski savez u Crnoj Gori Demokratska unija Albanaca Hrvatska gra đ anska inicijativa Nova srpska demokratija Pokret Evropa sad Socijaldemokrate Socijalisti č ka narodna partija Ujedinjena Crna Gora Ujedinjena reformska akcija Skraćenice 13

IMPRESUM O AUTORIMA IMPRESUM Prof. Dr. Olivera Komar je redovna profesorka političkog ponašanja na Fakultetu političkih nauka Univerziteta Crne Gore. Nacionalna je koordinatorka Istraživanja izbora u Crnoj Gori(MNES) i glavna istraživačica za Crnu Goru u okviru Komparativnog istraživanja izbornih sistema (CSES). Takođe je koordinisala Evropsko društveno istraživanje(ESS) i Istraživanje evropskih vrijednosti(EVS) u Crnoj Gori, te je članica upravnog odbora Konzorcijuma nacionalnih izbornih studija(CNES, 2022–2025). Njena istraživanja objavljena su u vodećim časopisima kao što su Nationalities Papers, Politics, Problems of Post-Communism i East European Politics and Societies . Dr. Slaven Živković je doktor političkih nauka Univerziteta Johanes Gutenberg u Majncu, specijalizovan za komparativno političko ponašanje. Izvršni je direktor agencije DeFacto Consultancy i bivši član Sekretarijata Komparativnog istraživanja izbornih sistema(CSES). Član je istraživačkog tima Istraživanja izbora u Crnoj Gori(MNES). Njegova istraživanja o ekonomskim osnovama glasanja i izbornog odlučivanja objavljena su u časopisima kao što su Party Politics, Comparative European Politics, East European Politics and Societies i J ournal of Contemporary European Studies , kao i u izdanjima izdavačkih kuća Routledge i Springer. Izdava č : FES Regionalna kancelarija za me đ unarodnu saradnju Demokratija budu ć nosti Reichsratsstr. 13/5 A-1010 Be č Odgovorna za sadržaj: Johanna Lutz| Direktorica, Demokratija budu ć nosti Telefon:+43 1 890 3811 301 X: @FES_Democracy democracy.fes.de Kontakt/ Narudžbe: democracy.vienna@fes.de Dizajn: pertext, Berlin| www.pertext.de Stavovi izneseni u ovoj publikaciji ne odražavaju nužno mišljenja Friedrich-Ebert-Stiftung(FES) niti organizacije u kojoj autor radi. Komercijalna upotreba medijskog materijala objavljenog od strane FES-a nije dozvoljena bez prethodne pismene saglasnosti FES-a. Publikacije FES-a ne smiju se koristiti u svrhe politi č ke kampanje. ISBN 978-3-98628-729-0 © 2025 O PROJEKTU„NEJEDNAKE DEMOKRATIJE“ Nejednake demokratije je projekat koji sprovodi FES Democracy of the Future. Glavni cilj projekta je da promoviše uporedno razumijevanje razloga zbog kojih nejednakost u glasanju, političkoj reprezentaciji i drugim demokratskim procesima šteti našim demokratijama. U seriji „Ko(nema) mjesto u parlamentu?“ analiziramo društvenu zastupljenost evropskih parlamenata. U seriji „Ko(ne) glasa?“ istražujemo nivoe izlaznosti na izbore prema parametrima pola, starosti, društvene klase i obrazovanja u evropskim demokratijama. Obje serije sadrže komparativne studije i pojedinačne nacionalne izvještaje. Komparativne studije prikazuju opšte trendove, dok nacionalni izvještaji nude analize specifične za svaku zemlju, sa ciljem da se razviju i razmotre političke preporuke za donosioce odluka. Više informacija dostupno je na: https://democracy.fes.de/topics/inequality-democracy

CRNA GORA: KO(NI)JE PREDSTAVLJEN U SKUPŠTINI? Žene, kao i mla đ e i starije generacije, i dalje su nedovoljno zastupljene u Skupštini Crne Gore, kojom dominiraju muškarci srednjih godina, č ime se dodatno u č vrš ć uju rodni i starosni disbalansi i ograni č ava pluralizam i me đ ugeneracijska ravnopravnost. Skupština je pretežno sastavljena od poslanika/ca sa univerzitetskim diplomama, č ime se isklju č uje ve ć ina gra đ ana/ki bez visokog obrazovanja i dodatno u č vrš ć uju strukturne nejednakosti u politi č kom u č eš ć u, pa razli­ka u obrazovanju postaje jedna od klju č nih karakteristika njegovog sas­tava. Č lanovi/ce Skupštine uglavnom dolaze iz bolje pla ć enih, uslužnih profesija, što marginalizuje grupe sa nižim prihodima i slabi zastupanje njihovih interesa, ukazuju ć i na profesionalnu i prihodovnu disproporciju Skupštine.