M-р Неда Чаловска Димовска М-р Татјана Стоименовска Скопје, 2025 До родова еднаквост преку локални политики за поддршка на грижа за децата

Импресум До родова еднаквост преку локални политики за поддршка на грижа за децата Издава ФОНДАЦИЈА„ФРИДРИХ ЕБЕРТ“ – СКОПЈЕ Одговорно лице Петер Хуррелбринк, Фондација Фридрих Еберт Авторки M-р Неда Чаловска Димовска М-р Татјана Стоименовска Уредник M-р Неда Чаловска Димовска Лектор Инда Савиќ Костова Графички уредник Стефан Стојковски, KОНТУРА Печати KОНТУРА Ул.„Митрополит Теодосиј Гологанов” 132 1000 Скопје, Р. С. Македонија Тираж 50 Текстовите се примаат на адреса: Фондација„Фридрих Еберт“ бул.„8 Септември“ 2/2-5 1000 Скопје(ТЦЦ Гранд Плаза) Тел.+ 389 2 3093-181/-182 E-пошта: nita.starova@fes-skopje.org The views expressed in this publication are not necessarily those of the Frie drich-Ebert-Stiftung e.V.(FES). Commercial use of the media published by the FES is not permitted without the written consent of the FES. FES publica tions may not be used for election campaign purposes. Декември 2025 © Friedrich-Ebert-Stiftung e.V. ISBN 978-608-270-017-5 Further publications of the Friedrich-Ebert-Stiftung can be found here: ↗ www.fes.de/publikationen Место на издавање: Скопје, 2025.

M-р Неда Чаловска Димовска М-р Татјана Стоименовска До родова еднаквост преку локални политики за поддршка на грижа за децата Скопје, 2025

2

Содржина Листа на кратенки .............................................. 4 1.  Вовед: ....................................................... 5 2.  Методолошка рамка: ......................................... 7 3.  Правна и институционална анализа ........................... 8 3.1  Закон за заштита на децата(ЗЗД) .......................... 8 3.2  Закон за локалната самоуправа ............................ 9 3.3  Закон за еднаквите можности на жените и мажите .......... 9  градинки во Република Северна Македонија......... 10 4.1  Опфат на деца до шестгодишна возраст според општина ... 10 4.2  Висина на месечен надоместок во градинките............. 15 4.3  Мерки за ослободување од плаќање на месечен надоместок .  17 4.4.  Финансиски субвенции за грижа на дете .................. 18  парична помош за новороденче .................. 19  за економско јакнење на жените во општините ......... 21  од земјите во Западен Балкан и Европската Унија... 23 7.1  Словенија.............................................. 23 7.2  Германија............................................... 23 7.4  Црна Гора............................................... 24 8.  Препораки................................................. 26 Анекс на капацитетите на градинките................ 28 Анекс на запишани деца со број на вработени ......... 29 Анекс 3:  Број на деца на листи за чекање за упис во градинка...... 30 Анекс парична помош за новородени деца по општина  До родова еднаквост преку локални политики за поддршка на грижа за децата 3

Листа на кратенки ЕК – Европска комисија ЗЗД – Закон за заштита на децата МСПДМ – Министерство за социјална политика, демографија и млади ЕУ – Европска Унија ДЗС – Државен завод за статистика ДЗР – Државен завод за ревизија 4

1.  Вовед: Според најновите статистики од Државниот завод за статистика за 2025 година, 1 жените во земјата претставуваат значително мнозинство од економски неактивното население, односно 44,2% од жени те кои се способни за работа не се ниту вработени ниту бараат работа. Повеќе од половината од овие жени не бараат вработување заради семејни обврски и/или обврски за грижа. Од друга страна, само околу 4% од економски неактивните мажи не бараат работа заради истата причина. Според анкетите на работна сила, 2 повеќе од една половина од економски неактивните жени припаѓа ат на категоријата домаќинки. За споредба, 0% од економски неактивните мажи се домаќини. Ната мошната поделба на класификацијата на улогата на домаќинки кај неактивните жени укажува дека големо мнозинство – околу три четвртини – се навистина домаќинки, во вистинска смисла на зборот, т.е. ги вршат домашните работи. Втората најважна улога е таа на негувателките: 12,2% од домаќинките изјавиле дека се грижат за децата, додека 1,2% за возрасните на кои им е потребна. 3 Недостатокот од детски градинки коишто би се грижеле за децата под 6 години, директно влијае врз неактивноста на жените на пазарот на трудот и нивното економско јакнење. Според последните пода тоци на Државниот завод за статистика, 4 во 2023 година во државните градинки биле згрижени вкупно 36.291 дете. Во Извештајот за напредокот на земјата на ЕК за 2024 година е наведено дека овој капаци тет опфаќа 34,5% од децата на возраст од 0 до 6 години и 45,5% од децата на возраст од 3 до 6 години. 5 Тоа е далеку под целната стапка на ЕУ од 95% за деца во предучилишно образование, а уште подалеку од ревидираната препорака на Советот на ЕУ до државите да обезбедат згрижување на најмалку 96% од децата на возраст од 3 до 6 години, до 2030 година, a согласно поставените цели во Европската обра зовна област. 6 Според официјалните статистики, во 2023 година, 60,2% од сите деца во ЕУ од раѓање до возраста на започнување на задолжителното основно образование, посетувале градинка, од кои 94,6% од децата на возраст од 3 години до возраста за задолжително образование, посетувале градинка. 7 Од друга страна, пак, минимална е поддршката што новите родители ја добиваат на национално и ло кално ниво, како од финансиски, така и од социјален аспект. Износот на еднократната парична помош на национално ниво за прво родено дете изнесува 5.000 денари. За второ родено дете, еднократната помош изнесува 20.000 денари. Износот на оваа еднократна помош се усогласува со порастот на тро шоците за живот за претходната година, објавени од Државниот завод за статистика во јануари за тековната година. Некои општини во земјата обезбедуваат еднократна финансиска помош, но таа се разликува од општи на, до општина. Сепак, овие мерки не се прилагодени на финансиските потреби на семејствата според нивната економско-социјална состојба, а новите родители често не се информирани за постоењето на овие мерки на локално ниво. 1 Државен завод за статистика, активно население, второ тримесечје 2025 година, достапно на следниот линк: Активно население, второ тримесечје 2025 година. 2 Државен завод за статистика – Анкета на работната сила, 2023 година. 3 Зад завесата: Културните норми, родовите стереотипи и ставовите за работата ја обликуваат неактивноста на жените на пазарот на трудот во Северна Македонија, авторка: Благица Петрески Финанце тхинк – Институт за економски истражувања и политика, Скопје, достапно на следниот линк: PolicyStudy-Nr.-52-MK-1.pdf 4 Статистички годишник на Република Северна Македонија 2024, достапен на следниот линк: SG2024-web.pdf 5 Прогрес извештајот на ЕК за Република Северна Македонија за 2024 година е достапен на следниот линк: 5f0c9185-ce46-46fc-bf44-82318ab47e88_en 6 Поставените седум цели на Советот на ЕУ во Европската образовна област се достапни на следниот линк: Policy context- Education and training- Eurostat 7 Еуростат – Статистики за предучилишно образование во ЕУ До родова еднаквост преку локални политики за поддршка на грижа за децата 5

Понатаму, постојат многу малку позитивни при мери на локално ниво за посеопфатна поддршка на родителите, која би вклучувала и едукација и психолошка поддршка, особено за мајките. Исто така, не постојат специфични мерки на локално ниво коишто би ги поддржале самохраните ро дители и предизвиците со коишто се соочуваат, особено ако се земе предвид дека најголемиот дел од нив се жени и тие се соочуваат со највисок процент на семејна сиромаштија – 49,8%. Оттука, потребни се дискусии засновани врз дока зи за тоа како политиките и мерките на локално ниво можат да ги поддржат родителите, со што би се придонело кон економското зајакнување на жените и намалување на семејната сиромаштија. Препораките дадени во оваа анализа треба да послужат како насока за започнување на актив ности за застапување од страна на организации за женски права и самите родители, со цел да се побараат конкретни мерки од идните општински власти за: поголема поддршка на родителите, грижата за децата и економското зајакнување на жените. 6

2.  Методолошка рамка: Главните прашања коишто ќе бидат одговорени во оваа анализа се следните: • Кои се моменталните капацитети за згрижување на деца на предучилишна возраст? • Какви мерки вклучуваат општините за поддршка на новите родители? • Какви мерки вклучуваат општините за семејствата коишто се во социјален ризик(семејства коишто се соочуваат со сиромаштија и самохрани родители)? • Какви мерки вклучуваат општините за поддршка на невработени жени и нивно вклучување на па зарот на трудот? • Кои се добрите практики од државите во ЕУ и во регионот коишто може да се следат и во нашиот контекст, а во однос на поддршка за грижа на децата и подобрување на социјалната сигурност на родителите, особено жените? • Кои конкретни мерки може да ги преземат општините за подобрување на поддршката за грижа на децата и семејствата, врз основа на добиените податоци? Податоците коишто беа употребени при подготовката на овој документ вклучуваат примарни и секун дарни податоци, добиени на повеќе начини, и тоа: • Деск истражување коешто вклучи: Анализа на закони и подзаконски акти со кои се уредува заштитата на децата и нивното вклучу вање во предучилишното образование, различните додатоци и надоместоци за издржување на деца во Република Северна Македонија, како и уредувањето на локалната самоуправа и рамно мерниот регионален развој и обврските на институциите за обезбедување еднакви можности на жените и мажите на локално ниво; Анализа на програми и акциски планови за еднакви можности и социјална заштита на општини те; Достапни анализи и истражувања во делот на достапност на градинки на локално ниво и достап ни мерки за поддршка на родители и различни типови на семејства; Достапни демографски податоци од Државниот завод за статистика и Државниот завод за реви зија на Република Северна Македонија и Евростат. • Барања за информации од јавен карактер Барањата за информации од јавен карактер беа основниот начин за прибирање на примарни по датоци од општините. Овие барања беа испратени до 80 општини и Градот Скопје, како посебна организациона единица, а одговори беа добиени од 70 општини. Податоците добиени од страна на општините се детално прикажани во анализата. До родова еднаквост преку локални политики за поддршка на грижа за децата 7

3.  Правна и институционална анализа За потребите на овој документ беше направена анализа на повеќе закони и подзаконски акти кои се од несуваат на обврските за раната грижа и образование за децата и воспоставување на услуги и мерки за поддршка на децата и родителите, вклучително и во делот на вработувањето, со фокус на обврските на општините. 3.1  Закон за заштита на децата(ЗЗД) 8 Системот за заштита на децата се уредува преку ЗЗД, а во делот на предучилишната возраст се реа лизира преку јавни и приватни установи – детски градинки и центри за ран детски развој. Заштитата на децата е организирана дејност заснована врз правата на децата, како и врз правата и обврските на родителите за планирање на семејството и врз обврските на државата и единиците на локалната само управа за водење хумана популациона политика. Оттука, со законот се презема обврската на државата за згрижување на децата, за да можат родителите да бидат ослободени од обврските за грижа и нега, а особено мајките(бидејќи неплатениот труд за грижа за децата во најголем дел е на товар на мајките) и да можат активно да се вклучат на пазарот на трудот. Истовремено, заштитата на децата се остварува со обезбедување услови и квалитетна грижа и нега што одговара на нивните интереси и што го поттикнува нивниот: физички, ментален, емоционален, морален и социјален развој. Во пракса ова значи дека згрижувањето на децата во градинка треба да обезбеди квалитетна грижа која позитивно ќе влијае врз развојот на децата, со спроведување на со одветна програма и со доволен број на вработени лица. Во однос на обврската за обезбедувањето на заштитата на детето и неговите права утврдени со овој закон, споменати се: родителите, семејството, старателите на детето и згрижувачкото семејство, но и сите државни институции и институции на еди ниците на локалната самоуправа. Згрижување и воспитание на деца од предучилишна возраст може да го вршат правни и физички лица на територијата на Република Северна Македонија чија основна деј ност е вршење работи поврзани со згрижување и воспитување на деца од предучилишна возраст. Тоа генерално се: детски градинки, кои можат да бидат државни и приватни, центри за ран детски развој и агенции за давање услуги за чување и нега на деца од предучилишна возраст. Детска градинка може да обезбедува престој и исхрана и за деца над шест години, односно од поаѓање во основно училиште, до десетгодишна возраст. Детската градинка може да биде основана како јавна детска градинка и детска градинка во приватна сопственост. Јавна детска градинка се основа од страна на советот на општината, Советот на општината во градот Скопје и Владата, со одлука за основање на јавна детска градинка, по претходно обезбедено мислење од министерството, односно на предлог на министерството за јавна детска градинка основана од Владата. Јавната детска градинка се основа како јавна установа. Јавната детска градинка има статут со кој се пропишува: нејзината организација, начин на работа, управување и раководење. Средствата за основање и работа на установата ги обезбедува основачот. Детската гра динка запишува и прима деца врз основа на пријави преку целата година. Во однос на правата од детска заштита, ЗЗД предвидува повеќе права за заштита на децата, и тоа: детски додаток, посебен додаток, еднократна парична помош за новороденче, родителски додаток за дете, додаток за образование и партиципација. Во однос на еднократна парична помош за новороден че, истата се обезбедува на семејство за прво и второ новородено дете. 8„Службен весник на Република Македонија“, бр. 23/13, 12/14, 44/14, 144/14, 10/15, 25/15, 150/15, 192/15, 27/16, 163/17, 21/18, 198/18 и„Службен весник на Република Северна Македонија“, бр. 104/19, 146/19, 275/19 и 311/20) 8

Работата во детската градинка се организира во зависност од возраста на децата во хомогени групи, и тоа: до 12 месеци – од шест, до осум деца; над 12, до 18 месеци – од осум, до десет деца; над 18 месеци, до две години – од десет, до 12 деца; над две. до три години – од 12, до 15 деца; над три, до четири години – од 15, до 18 деца; над четири, до пет години – од 18, до 20 деца; и над пет, до шест години – од 20, до 25 деца. Кога во местото на живеење нема јавна детска градинка, а родителите имаат интерес за вклучување во детска градинка на одреден број деца, законот дозволува формирање на група од градинка од најблис ката општина или, пак, склучување на концесија или јавно-приватно партнерство со приватни устано ви кои обезбедуваат згрижување на деца од предучилишна возраст. Во однос на работното време на градинката, истото се утврдува од страна на општината, општината во градот Скопје и градот Скопје, кога таа е основана од општината, а за јавна установа за деца основана од Владата, Министерот на МСПДМ. Работното време, како и бројот и типот на вработени во градинки те понатаму подетално се уредуваат врз основа на Правилникот за стандардите и нормативите за вршење на дејноста на установите за деца. 9 Важно е да се спомене дека овој Правилник предвидува воведување и на втора смена како работно време на градинките, кога ќе се утврдат такви потреби. Важно е да се спомене дека Законот за заштита на децата, во член 84, предвидува можност физички лица да можат да вршат одредени работи од дејноста згрижување и воспитание на деца од предучилишна возраст како професионална дејност, кои, меѓу другите услови, мораат да имаат активна лиценца за негувател. 3.2  Закон за локалната самоуправа 10 Според Законот за локалната самоуправа, општините се надлежни за социјалната заштита и заштита на децата – детски градинки и домови за стари(сопственост, финансирање, инвестиции и одржување), остварување на социјална грижа за лицата со попреченост, децата од еднородителски семејства, деца та на улица, како и остварување на право и воспитување на децата од предучилишна возраст. Ова зна чи дека општините имаат надлежност да формираат градинки, да градат и да ги одржуваат. Во делот на економското јакнење, општината има надлежност да ја води локалната економска политика, да дава поддршка на развојот на малите и средните претпријатија и на претприемништвото на локално ниво. 3.3  Закон за еднаквите можности на жените и мажите 11 Со овој Закон се уредува: воспоставувањето на еднаквите можности и еднаквиот третман на жените и мажите, основните и посебните мерки за воспоставување на еднакви можности на жените и мажите, правата и обврските на одговорните субјекти за обезбедување на еднакви можности на жените и ма жите, постапката за утврдување нееднаков третман на жените и мажите. Единиците на локалната самоуправа за постигнување на целите на овој Закон, во рамките на своите надлежности се должни: да го почитуваат принципот на еднакви можности и да ги промовираат и уна предуваат еднаквите можности на жените и мажите преку преземање на основни и посебни мерки и да изработуваат годишен план во кој ќе ги утврдат основните и посебните мерки. Исто така, должни се: во рамките на своите стратешки планови и буџети да го вклучат принципот на еднакви можности на жените и мажите, да ги следат ефектите и влијанието на нивните програми врз жените и мажите и да известуваат во рамките на своите годишни извештаи. Врз основа на ваквите обврски, општините подготвуваат стратегии за родова еднаквост и акциски планови за спроведување на стратешките цели. Дополнително, општините треба да вклучуваат активности и мерки за родова еднаквост и во остана тите стратешки документи и програми кои ги носат, вклучително и во делот на: социјална заштита, здравство и образование. 9 Правилникот за стандардите и нормативите за вршење на дејноста на установите за деца(„Службен весник на РМ“, бр. 28/14; бр. 40/14......и„Службен весник на Република Северна Македонија“, бр. 110/22), достапен на следниот линк: https://www.mtsp.gov.mk/content/pdf/pravilnicidetska/standardi_gradinki. pdf 10„Службен весник на Република Северна Македонија“, бр. 5/2002 и бр. 202/2024 11„Службен весник на Република Македонија“, бр. 6/2012 и бр. 166/2014 До родова еднаквост преку локални политики за поддршка на грижа за децата 9

градинки во Република Северна Македонија 4.1  Опфат на деца до шестгодишна возраст според општина Официјалните податоци покажуваат дека државата има ограничен опфат на деца до шестгодишна во зраст, со вкупно згрижени 36.291 дете, односно 34,5% од децата на возраст од 0, до 6 години и 45,5% од децата на возраст од 3, до 6 години. Ова значи дека 75.874 деца во државата остануваат невклучени во предучилишното образование во државата 12 . Ова е генерално резултат на нерамномерниот развој во државата и несоодветното планирање, заради што има општини во кои сè уште не постојат градинки, како и општини кои се соочуваат со пренатрупаност и недоволни капацитети за да ги задоволат по требите на семејствата за вклучување на децата во градинките. Особено е критичен фактот што во 12 рурални општини во државата нема јавна установа за згрижување и воспитание на деца формирана од страна на општината – детска градинка, што остава над 7.000 деца од руралните средини исклучени од предучилишното образование. Тоа се општините: Дебрца, Долнени, Градско, Желино, Зелениково, Маврово и Ростуше, Могила, Пласница, Ранковце, Студеничани и Центар Жупа. 13 Општини во кои нема градинки формирани од страна на општината: Општина Дебрца Долнени Градско Желино Зелениково Маврово и Ростуше Могила Пласница Ранковце Старо Негоричане Студеничани Центар Жупа Вкупно Тип на општина Рурална Рурална Рурална Рурална рурална рурална рурална рурална рурална рурална рурална рурална Број на жители 3.582 3.165 13.128 19.226 3.389 5.007 5.211 4.217 3.419 3.391 22.621 3,714 90.070 Tабела 1 Број на деца од 0, до 6 години 190 191 1.002 1.763 317 241 262 222 225 195 2.911 252 7.771 12 Конечен извештај за извршена ревизија на успешност: ,,Јавни инвестиции за обезбедување капацитети и услови за детска заштита во детските градинки“ – Државен завод за ревизија, 2025 година, достапен на следниот линк: 66_Javni_investicii_za_obezbeduvanje_kapaciteti_uslovi_zastita_detski_gradinki_2024.pdf 13 Овие податоци се добиени со вкрстување на податоците добиени од општините преку барањата за информации од јавен карактер и податоците од извештајот на Државниот завод за ревизија. 10

Општини со најголем број на деца О о п д ш 0, т д и о н 6 и го с д о и н н а и ј в г о о к л о е и м н б е р п о о ј ст на оја д т ец у а сл о о д ви 0, з д о 6 згрижување и нивен процентуален учинок во вкупното население на општината години во кои не постојат услови за згрижување и нивен процентуален учинок во вкупното население на општината 9.17% 2.911 7.63% 1.763 Слика 1 Желино Студеничани Особено е критично отсуството на градинка во општината Желино, доколку се земе Особ п е р н е о д е ви кр д и д т е и к ч а н ов о а т а су о с п т ш во т т и о н н а а и г м р а ад н и а н јм ка но в г о у о с п а ш м т о и х н р а а т н а и Ж м е а л ј и к н и о в , о до ц к е о л л а к т у а с д е р з ж е а м в е а п , р о е д д н в о и с д но де 9 к ,6 а 4 оваа општ % ин , а ш и т м о а д н и а р ј е м к н т о н г о у в с л а и м ј о а х е р н а а ни ни м в а н јк а и та во не ц а е к л т а и т в а н д о р с ж т а н в а а, п о а д з н ар о о сн т о н 9 а ,6 т 4 ру % д , о ш т т . 1 о 4 директно влијае на нив ната неактивност на пазарот на трудот. 14 Во општина Могила во 2024 година е започната градба на градинка, но сè уште не е Во општина Могила во 2024 година е започната градба на градинка, но сè уште не е завршена. Допол завршена. Дополнително, според податоците од Извештајот на Државниот завод за нително, според податоците од Извештајот на Државниот завод за ревизија, во општината Теарце е изгра р д е е в н и а зи гр ја а , д в и о нк о а п с ш о т к и а н п а а т ц а ит Т е е т а о р д це 15 е 0/ и 18 зг 0 р м а е д с е т н а а , н г о ра и д с и та н т к а а с с è о уш ка те па н ц е и е те п т уш о т д ен 1 а 50 в / о 1 у 8 п 0 о м тр е е с б т а а . , 15 н О о чиг ледно е дека најкритична општина е Студеничани, каде 2.911 деца се оставени без можност за вклучу вање 14 в С о т п ат р и е с д ти у ч ч к и и л а и т ш ла н с о – о П б о р п а и з с о 2 в 0 а 2 н 1 и го е д . ина, достапно на следниот линк: Statistichki- atlas- mk- al- web.pdf Важно е да се спомене дека во одредени рурални општини каде нема општинска градинка, ма 1 л 0 дел од децата се згрижуваат во клонови на градинки од поголемите општини, а преку договори за меѓу општинска соработка. На пример, во општините Чашка и Градско, згрижувањето на деца во предучи лишното образование е со многу ограничен капацитет и се врши преку отворени објекти(клонови) на градинката„Димче Мирчев“ од Велес. Капацитетите за згрижување во општина Чашка се за 36 деца, а престојуваат 35 деца, што значи дека капацитетот е скоро исполнет. 16 Од друга страна, во општината Градско, капацитетот за згрижување е 50 деца, а престојуваат 21 дете. 17 На територијата на општина Маврово и Ростуше има една клон градинка во с. Скудриње, која е дел од детската градинка„Брешиа“ во Дебар. Градинката е со капацитет од 20 деца, од 4 и 5-годишна возраст, а згрижени се вкупно 13 деца, односно 5 деца на 4-годишна и 8 деца на 5-годишна возраст. На територијата на општина Ранковце функционира една клон градинка, која е дел од детската градинка ,,Детелинка“ од Крива Паланка. Во овој објект се згрижени 29 деца од општина Ранковце. На територијата на општината Старо Нагорича не има една клон градинка во с. Младо Нагоричане, која е дел од градинката ,,Ангел Шајче“ од Кумано во. Градинката е со капацитет од 25 деца, кој е целосно пополнет. Нерамномерниот развој и постојаните миграции, особено кон главниот град Скопје, доведуваат до от суство на капацитети за вклучување на децата во предучилишна возраст и онаму каде веќе постојат градинки. Ова го покажува и вклученоста на децата во градинките според региони во државата, од носно најголема вклученост има на децата во Вардарскиот регион со 47,4%, додека најниска има во Полошкиот регион со 14,1%. 18 14  Статистички атлас – Попис 2021 година, достапно на следниот линк: Statistichki-atlas-mk-al-web.pdf 15  Одговор од општината Теарце на барање за информации од јавен карактер. 16  Извештај на Државниот завод за ревизија. 17  Одговор добиен од страна на општината на барање за информации од јавен карактер. 18  Регионите во Република Северна Македонија – 2024 година, Државен завод за статистика, достапно на следниот линк: Godishnik_Regioni_2024_kor.pdf До родова еднаквост преку локални политики за поддршка на грижа за децата 11

Врз основа на ова се создаваат две состојби од кои едната е надминување на расположливиот капа цитет на градинките за згрижување на деца, а другата е неможноста да се примат во градинката во општината во која живеат, заради што се создаваат големи листи на чекање. Според податоците од Извештајот на Државниот завод за ревизија, во период од една година, за двој Според податоците на Државниот завод за статистика, бројот на установи во 2024 е но е зголемен процентот на надминување на расположливите капацитети за згрижување на 19 деца на пред з у г ч о и лС л е и пм ш оерн н е а зда во 0п з ,о9 р д а %а с т т ,о . дц Т ои о д а те п к о ан т аб в р р До д ј у ро в жт а ан д ва е н к ди а еоц н та ап зеа о вз р го и од т л е ез з ма а е и нст з за г а р т а и0 д с,2 б ти а %к н а а в,о н б о ор в до и нјо гр тс а н д на и а2 н у0 ки с2т3 н а е гноо г д и вии з н а а д в. о о во 2 л 0 у 2 в 4 аа е т потреби з т г е о з л а ем зг е р н и з ж а у 0 в , а 9 њ % е , н д а о д д е е ц к а а н б а ро п ј р о е т д н у а чи д л е и ц ш а н е а зг в о о л з е р м ас е т н . з О а тт 0 у ,2 ка % , тр во еб о а д д н а ос е н б а а 2 р 0 а 2 а 3 т г п о о д б и р н з а и . 1 р 9 еше нија и мерки за надминување на проблемот. Според податоците на Државниот завод за статистика, бројот на установи во 2024 е зголемен за 0,9%, додека бројот на деца е зголемен за 0,2% во однос на 2023 година. 19 Процент на надминување на Процент на надминување на расположливите за згрижување на деца на пре р д а у с ч п ил о и л ш ож на л в иП о в з ри р о а т с це т екнатпнаацинтаедтмиизнаузвгарњиежнуавање рансапдоелцоажнлаивпиртеедукчаиплаицшитнеативоззарзагсртижување на деца на предучилишна возраст 31 64 31 64 Слика 2 септември, мај, 2024 Во однос на состојбата во градовите кои се соочуваат со пренатрупаност во Во о г д р н а о д с и н н а к с и о т с еВ т , о он јб ао а јк т др а нио в т о си г чн р на а а д е о со в с и сот т со е тјо к бј о аб и таат с а е вв с оо оо гг ч рр у аа в дд а оо а тв т иС с т о кео п п р кј е ое н ,иа ат сп р ео у т п со а оа н ои о ч с ув т ов в а : о аОт г х р р а сио д д и , н пП к р и ер т ни е ал , те н рп а у, ј п к В р аен и ло т е и сст ч , н в а о е состо К ј а б в а га т рд а а в др о иц г ни р к, а иТ д те о ет т ,он С в к ао о јки п р ј Б е и , ит а иточ п лн о а т . о е а с и ос в т о о : ј О б х а р та ид в , о П г р р и а л д е о п т , С В к е о л п ес је , , К а в п а о д т а о р а ц и и, в Т о е : т О ов х о ри и д Б , и П т р о и л л а е . п, Велес, Кавадарци, Тетово и Битола. Градови во кои бројот на запишани деца го надминува расположливиот капацитет во 2023 (Надминување на раположл Г ив р и а о д т ов к и ап в а о ци к т о е и т б > р 1 о 0 јо 0 т ) на запишани деца го надминува Грраадсопвоилвоожклоиивибортојкоатпнаацизатпетишвоан20и2д3егцоадгионнаадминува (Надми р н а у с в п а о њ л е ож на ли р в ап и о о л т о к ж а л п и а в ц и и о т т е к т а в п о ац 2 и 0 т 2 е 3 т г > о 1 д 0 и 0 н ) а 1127 (Надминување на раположливиот капацитет>100) 1127 Скопје Скопје 489 489 416 416 Охрид Прилеп Охрид Прилеп 293 293 265 265 142 142 Велес Кавадарци Тетово Велес Кавадарци Тетово 116 116 Битола Битола Слика 3 Доколку истово прашање се разгледува на општинско ниво, очигледно е дека општините во градот Скопје, односно: Ѓорче Петров, Аеродром, Карпош, Бутел и Чаир се вбројуваат во општини во кои бројот на де 19 ца го надминува расположливиот капацитет за згрижување на деца во градинките. Државен завод за статистика, статистики по области, Установи за воспитување и згрижување на деца, дост 1 а 9 пДноржнаавселнезданвиоодтзлаиснтка:тДисеттисккаи,гсртаадтиинсткиик – ицпеонотрбилазсатира, нУсдтеатнскоивиразазввоојс, п2и0т2у4вгаоњдеиниазгрижување на деца, 19  Државен завод за статистика, статистики по области, Установи за воспитување и згрижување на деца, достапно на следниот линк: Детски градин достапно на следниот линк: Детски градинки – центри за ран детски развој, 2024 година 1 ки 2 – центри за ран детски развој, 2024 година 12 12

општините во градот Скопје, односно: Ѓорче Петров, Аеродром, Карпош, Бутел и Чаир се вбројуваат во општини во кои бројот на деца го надминува расположливиот капацитет за згрижување на деца во градинките. Општини каде бројот на запишани деца го надминува расположливиот капацитет во 2023 (Надминување на раположли О ви п о ш т т к и а н п и ац к и а т де ет бр > о 1 ј 0 о 0 т ) на запишани деца го надминува >100) Охрид, 489 Прилеп, 416 Велес, 293 Ѓорче Петров(Скопје), 282 Аеродром(Скопје), 275 Кавадарци, 265 Карпош(Скопје), 208 Бутел(Скопје), 183 Чаир(Скопје), 179 Тетово, 142 Битола, 116 Слика 4 Проблемот со преоптовареност во градинките директно се рефлектира и врз Пробл к е в м а о л т ит с е о т п о р т е н о а пт у о с в л а у р г е а н т о а ст ко в ј о аш гр т а о ди д н ец ки а т т е а д ја ир д е о к б т и н в о а с а е т, р в е к ф л л у е ч к и ти те р л а н и о в и рз об кв ем ал о и т те н т а от ра н б а о у т с а лу н г а ата којашто децата ја добиваат, вклучително и обемот на работа на вработените на работните места 2 в 0 ос питува в ч р и аб и от н е е н г и ув те ате н л а и, р к а о б и от н н а и јч т е е ст м о е с с е та же в н о и с . 2 п 0 и В т п у р в о ач ч и ем и , сп н о ег р у е в д ат п е о л д и а , то к ц о и и те на н ј а че Д ст р о жа с в е ни ж о е т ни за . вод за ста В ти п с р т о и ч к е а м з , а сп зг о р р и е ж д у п в о а д ч а к т и о о ц т и и те в н ос а п Д ит р н ж и а о в т н к и а о д т а з р а з в а о 2 д 0 з 2 а 2 и ст 2 а 0 т 2 и 3 с г т о и д к и а на за , н з е г м р а иж вр у а в б а о ч т к е и н о о т н и иту еден м во а с ж пи к т а н к и о о н т е к гу а в д а а т р е з л а и 2 л 0 и 22 в и ос 2 п 0 и 2 т 3 у г в о а д ч и . н Д а о , п н о е л м н а ит в е р л а е б н о п т р ен об о л н е и м т е у е ш д т е о н н м а а јч ж ес к т а о к н о е н е ег а у н в гаж те и л ран ни бро и ј л о и т н в а о н с е п г и у т в у а в те а л ч к . и Д с оп гл о а л с н н и о те п л р е о н пи п ш р а о н б и л т е е м н е ор ш м т а о ти н в а и јч в е о ст З о ЗД н и е П е р ан в г и а л ж н ир ко ан т з н а и ст б а р н о д ј а о р т ди н т а е и норма н т е и г в у и в т а е те за лк в и рш со ењ гл е ас н н а о де п ј р н о о п ст и а ш н а а н у и с т т е ан н о о в р и м т а е т з и а в д и ец в а о . ЗЗД и Правилникот за стандардите и нормативите за вршење на дејноста на установите за деца. Просечно ангажиран кадар во детските градинки по Табела 2 споредбено со п П ро р п о и с ш е а ч н н и о те а н н ор г м а а ж т и и р в а и н кадар во детските градинки по групи споредбено со пропишаните нормативи Вид на група < 2 години Пропишана норма Вид на Пропишана норма г 2 р н уп е а гувател(к)и со полно работно време, 1 негувател/ка со половина работно време Просечен број на П ан р г о а се ж ч и ен ран бр к о а ј дар н п а о група ангажиран 2 негувател(к)и кадар по со полно работно г в р р у е п м а е Отстапување Отстапување 1 негувател/ка со половина работно време 2-3 години 20 Државен 1 з н ав е о г д у з в а а с т т е ат л и / с к т а ик с а о – п У о с л та н н о ов р и а з б а о зг т р н и о жу в в р ањ е е м и е в , оспитание на деца − детски градинки/ центри 3-4 го з д а и ра н н и детс 1 ки не ра г з у в в о а ј в т о ел 20 / 2 к 3 а г с о о ди п н о а, л д о о в ст и а н пн а о р н аб сл о е т д н н о иот линк: 2 1 .1 н .2 е 4 г .2 у 2 в _ а m т k е .p л d / f ка, 1 негувател/ка 4-5 години време 1 воспитувач/ка со пола 1 воспитувач работно вре 1 м 3 е 5-6 години 2-6 години 2 негувател(к)и со полно работно време, 1 негувател/ка со половина работно време, 1 воспитувач/ка 2 негувател(к)и, 1 воспитувач/ки 1 негувател/ка со половина работно време 20  Државен завод за статистика – Установи за згрижување и воспитание на деца − детски градинки/ центри за ран детски развој во 2023 година, достапно на следниот линк: 2.1.24.22_mk.pdf До родова еднаквост преку локални политики за поддршка на грижа за децата 13

Вкупно, во моментов има 3.788 деца запишани повеќе во градинките од нивниот капацитет. Со предви дените проширувања и дополнувања на капацитетите, овој број треба да биде 1.816. Меѓутоа, заради различната концентрација на населеноста, се јавуваат општини во кои постојниот капацитет е надми нат, наспроти општини во кои не е исполнет. Така, во моментов има 4.590 деца запишани повеќе во градинките од нивниот капацитет, во општините кои се густо населени. Со предвидените проширу вања и дополнувања на капацитетите, овој број ќе биде намален на 3.427 повеќе запишани деца. Во градинките кои се наоѓаат во општини кои се помалку населени, се јавуваат 802 слободни места, а со предвидените проширувања, бројот би пораснал на 1.611 слободно место. Овие податоци повторно покажуваат дека плановите за проширување на капацитетите не одговараат на динамиката на вна трешна миграција и потребите за вклучување на децата во предучилишното образование. Затоа се потребни и други мерки освен изградба на нови градинки, кои може побрзо да одговорат на потребите на населението. Како општини кои имаат најголем број на деца по вработен се истакнуваат: Центар, Новаци, Чаир, Куманово и Василево. Недоволниот број на вработени во градинките значително може да влијае на квалитетот на услугата, особено кога бројот на деца во групите е над дозволената граница, како во овие општини. Како еден од главните проблеми за нови вработувања е недостатокот на согласности за вработување, како и тешкотиите за стекнување на лиценци за работа на потребниот кадар. 62 Општини со најголем однос на број на деца на еден/а Слика 5 62 34 32 21 20 18 14 14 14 13 13 34 32 21 20 18 14 14 14 13 13 Центар Новаци * Чаир Кумано во Василе во Вевчан и Бутел Карпош Босило во Прилеп Ѓорче Петров Центар Новаци * Чаир Кумано во Василе во Вевчан и Бутел Карпош Босило во Прилеп Ѓорче Петров Заради отсуството на кадар, но и просторни капацитети за сместување на децата и отворање на нови групи во постојните градинки, општините се соочуваат со преголеми листи на чекање за прием на нови деца. На пример, во општината Новаци, во која има Заради отсуст з в а о п т и о ш н а а н к и а 3 д 4 ар д , е н ц о а, и и п м р а о са то м р о н е и д к е а н п в а р ц а и б т о е т т е и н з . а сместување на децата и отворање на нови групи во по З с а т р о а јн д и и те от г с р у а с д т и в н о к т и о , н о а пш ка т д и а н р и , т н е о се и с п о р о о ч с у т в о а р а н т и со ка п п р а е ц г и о т л е е т м и и за ли с с м т е и ст н у а в ч ањ ек е ањ на е д з е а ц п а р та ие и м на нови о д т е в ц ор а. а Н њ а е п н р а им н е о р ви , во гр о у п п ш и ти во на п т о а с Н т ов јн а и ц т и е , в г о ра к д о и ја н и к м и а , о за п п ш и т ш и а н н и и те 34 се де с ц о а о , ч и у м в а аа са т м с о о е п д р е е н г в о р л а е б м о и тен. листи на чекање за прием на нови деца. На пример, во општината Новаци, во која има Топ 5 Општини со преголеми листи со запишани 34 деца, има само еден вработен. Топ 5 Општини со преголеми лист д и ец со а д н ец а а ч на ек че а к њ ањ е е ( (п п о о ве в ќ е е ќ о е д 5 о 0 д д 5 ец 0 а) д з е а ц 2 а 0 ) 24 з г а Слика 6 2024 година 1000 со преголеми листи со 900 800 700 2024 година 1000 600 900 500 800 400 700 300 600 200 500 100 400 0 300 Битола Аеродром Ѓорче Струга Куманонво 200 Петров 100 0 14 Битола Аеродром Ѓорче Струга Куманонво Според достапните п П о е д тр а о т в оци за: 2022, 2023 и 2024 година, листите на чекање за

Според достапните податоци за: 2022, 2023 и 2024 година, листите на чекање за прием на нови деца во овој период најмногу се зголемиле во општините: Шуто Оризари, Тетово, Куманово, Прилеп и Битола, додека се намалиле во општините: Аеродром, Ѓорче Петров и Сарај. Гледано од аспект на последните три години(2022, 2023 и 2024) во последната година бројот на деца кои се ставени на листа за чекање градинка е намален, односно од 5.152 во 2022 година, пораснал на 5.598 во 2023 година, а за запишување во јавна градинка е намален, односно од 5.152 во 2022 година, пораснал на 5.598 во 2023 година, а во 2024 в г о о 2 д 0 и 2 н 4 а б го р д о и јо н т а п б а р д о н ј а о л т н п а а 4 д . н 85 а 1 л д н е а те 4 . .8 Е 5 д 1 ен д и ет н е д . и Е ка д т е о н р и к н о д ј и м к о а ж т е ор да к в о л ј и м ја о е ж н е а д в а а в кв л а и т ја а е п н ро а ваквата мена во општин п и р те ом А е е н р а од в р о о о м п и ш Ѓ т о и р н ч и е те Пе А т е р р о о в д , р н о а м пр и и Ѓ м о е р р ч , е е П от е в т о р р о а в њ , н е а то пр н и о м ви ер г , р е ад о и т н в к о и р . ањето нови градинки. Број на деца на листи на чекање по општини(повеќе од 50 Слика 7 Шуто Оризари Тетово Струмица Струга Сопиште Чаир Кисела Вода Карпош Ѓорче Петров Гази Баба Бутел Аеродром Сарај Прилеп Охрид Неготино Куманонво Кочани Гостивар Битола 0 200 2024 400 2023 600 2022 800 1000 4.2  Висина на месечен надоместок во градинките Според анализираните податоци од 62 општини, кои одговорија на барањето за пристап до информа ции во кои постојат градинки, 21 трошоците за партиципација се разликуваат од општина до општина, па така, најнискиот надоместок за градинка е 600 денари, додека највисокиот 2.200 денари. 16 21  На барањето за пристап до информации од јавен карактер одговорија и општините: Пласница, Дебрца, Долнени, Желино, Могила, Старо Нагоричане, Теарце, Центар Жупа, во кои не постојат градинки. До родова еднаквост преку локални политики за поддршка на грижа за децата 15

Во најголемиот дел од градинките, односно во 39 општини, месечниот надомест за едно дете да посету ва градинка е 1.490 денари, како што е определено со Правилникот за утврдување на цените и услугите што ги дава јавната установа за деца – детска градинка. 22 Во 5 општини, трошокот се движи помеѓу 1.500 денари и 1.900 денари, така што жителите на Чешиново- Облешево плаќаат 1.600 денари за нивното дете да посетува градинка, додека во Берово и Пехчево родителите плаќаат 1.900 денари за градинка. Во 10 општини трошокот е помеѓу 2.000 до 2.200 денари, така што највисок износ за градинка се плаќа во општина Струга, кој изнесува 2.200 денари. Во однос на трошоците, во четири од општините тро шокот е под 1.490 денари. Од нив најниската сума е во Ранковце, од 600 денари. Како позитивен при мер се посочуваат следниве четири општини: Валандово, Градско, Дојран и Лозово, кои целосно го имаат преземено трошокот за партиципација во градинка за сите категории граѓани, односно сите деца се ослободени од плаќање. Месечен износ на градинка по сума на Општини Ослободени од надомест Валандово, Градско, Дојран и Лозово Под 1.490 ден. Ранковце, Кривогаштани, Кичево, Маврово и Ростуше Вкупно 4 4 Табела 3 1.490 ден. Петровец, Аеродром, Битола, Богданци, Босилово, Брвеница, Бутел, Вевчани, Велес, Виница, Врапчиште, Гази Баба, Гевгелија, Ѓорче Петров, Делчево, Демир Капија, Зелениково, Зрновци, Илинден, Кисела Вода, Карбинци, Кичево, Конче, Кочани, Крива Паланка, Куманово, Македонски Брод, Новаци, Прилеп, Ресен, Росоман, Свети Николе, Сопиште, Струмица, Тетово, Чучер Сандево, Штип, Шуто Оризари, Македонска Каменица, Јегуновце 39 Помеѓу 1.490 и 1.990 ден. Чешиново -Облешево, Боговиње, Кратово, Пехчево, Берово 5 Помеѓу 2.000 и 2.200 ден. Арачиново, Василево, Дебар, Демир Хисар, Кавадарци, Крушево, Карпош, Радовиш, Струга, Чаир 10 22  Правилникот„За утврдување на цените на услугите што ги дава јавната установа за деца- детска градинка и износот на надоместокот на трошоците за престој во установата за деца, што паѓа на товар на родителите“(„Службен весник на РМ“, бр. 78/2004) 16

градинка. Ваквата мерка на стимулирање е најчесто во општини кои се карактеризираат со ретка населеност. Доколку ваквите податоци се постават преку проценти, произлегува дека во 62,9% од градинките цена та за услугата изнесува 1.490 денари, додека само 6,5% од градинките ги ослободуваат родителите да плаќаат било каков надоместок за згрижување на децата во градинка. Ваквата мерка на стимулирање е најчесто во општини кои се карактеризираат со ретка населеност. Графички приказ на распределбата на општините според висината на надоместокот за градинка(во проценти) Графички приказ на распределбата на општините според Слика 8 на надоместокот за градинка(во проценти) 4.3  Мерки за ослободување од плаќање на месечен надоместок Во врска с 4 о .3 м М ер е к р и к т и е з за о ос л л о о б бодувањ е е од пл а а ќ ќ а а њ њ е е н н а а м м е е с с е е ч ч е е н н н н а а д д о о м м е ест о о к к во 18, од 62 општини во кои постојат градинки, отсуствуваат мерки за ослободување од надоместок. Како позитивен пример, погоре беа посоч В ен о и вр ч с е к ти а р с и о о м п е ш р т к и и н т и е , з к а ои ос ц л е о л б о о с д н у о ва го њ и е м од аа п т л п а р ќ е а з њ ем е е н н а о м т е р с о е ш че о н ко н т а з д а ом п е а с р т т о и к ци во па 1 8, ција во гр о а д ди 6 н 2 ка о з п а ш с т и и т н е и ка в т о ег к о о р и ии п г о р с а т ѓ о а ја н т и. градинки, отсуствуваат мерки за ослободување од надоместок. Како позитивен пример, погоре беа посочени четири општини, кои целосно го Како најче и с м та аа м т ер п к р а е з з а ем ос е л н о о б т о р ду о в ш а о њ к е о о т д з п а л п а а ќа р њ ти е ц н и а п п а а ц р и ти ја ци в п о а г ц р и а ја д в и о н г к р а ад за ин с к и а т , е се к с а р т е е ќ г а о в р а и м и е г р р к а а ѓ та ан за и. Ослободување од плаќање за самохрани родители/ старатели на деца во градинка(21 општина имаат воведено т К ак а в к а о м н е а р јч к е а с ) т . а Ме м р е к р а к т а а в за аж о и сл и об за од з у гр в и ањ жу е в о а д чк п и л т а е ќ с а е њ м е еј н с а тв п а а . ртиципација во градинка, се среќава мерката за Ослободување од плаќање за самохрани родители/ старатели на деца Најчесто ослободени од надомест се следниве категории граѓани: во градинка (21 општина имаат воведено таква мерка). Мерката важи и за згрижувачките - Кори с с е н м и е ц јс и т н ва. гарантирана минимална помош или деца од социјално загрозени семејства; - Осло Н б а о ј д ч у е в с а т њ о е о з с а л д о е б ц о а де с н о и по о п д р н е а ч д е о н м о е с с т; т се следниве категории граѓани: - Трето дете од исто семејство е ослободено од плаќање надомест за во градинка; - Деца Роми, преку проектот за инклузија на Роми во предучилишна установа. 19 Поретко се среќаваат мерки за ослободување од партиципација, како: - Деца со ретки болести; - Петто дете од истото семејство. Во општината Ѓорче Петров ослободени од надомест се деца на донатор на органи, како и деца од семејство на бранителите(општините: Ѓорче Петров, Карпош, Карбинци). Како позитивна пракса во однос на вклучувањето на децата Роми во предучилишниот процес е ослободувањето од плаќање надомест за градинка преку проектот:„Проширување на пристапот и вклучување на децата Роми во услугите на ран детски развој и основно образование во Северна Маке До родова еднаквост преку локални политики за поддршка на грижа за децата 17

донија“. Па, така, 14(четиринаесет) општини 23 одговориле дека децата Роми се ослободени од плаќање на надомест за градинка. Оваа мерка претставува позитивен пример на интерсекциски пристап во вклучувањето, по етничка припадност, но и социјалниот статус како категорија. Во општина Битола е воведена родово сензитивна мерка, која предвидува ослободување од надомест за деца(од семејства) жртви на семејно насилство. Ослободување за деца жртви на семејно насил ство е една експлицитна родово сензитивна мерка бидејќи директно го адресира родово базираното насилство. Мерките за самохрани родители, исто така, може да се сметаат како родово сензитивни, би дејќи поголемиот дел од самохраните родители се жени, односно 4,94% од вкупниот број на семејства се самохрани мајки(жени) наспроти 1,74% самохрани татковци(мажи). 24 Ова значи дека над 26.000 се мејства се сама мајка со најмалку едно дете под 25 години, а над 9.000 семејства се сам татко со најмалку едно дете под 25 години. Оттука, ваквата мерка влијае на намалување на родовиот јаз во пристапот до услуги за овие родители, особено доколку се земе предвид дека стапката на сиромаштија на самохра ните родители е проценета на 51,8%. 25 При анализа на мерките, може да се заклучи дека тие најчесто таргетираат социјално ранливи ка тегории(како, на пример: самохрани родители, семејства во социјален ризик, деца со попреченост). Меѓутоа, родово сензитивниот пристап изостанува – експлицитно е наведена само мерката во Би тола(жртви на семејно насилство), воедно и мерките за самохрани родители имаат родова димензија, земајќи предвид дека поголемиот број на самохрани родители се мајки(жени). Препорака е воведувањето системски родово сензитивни мерки во општините, со кои ќе се препо знаат специфичните бариери со кои се соочуваат жените при згрижувањето на децата, а со тоа ќе се овозможи и нивно вклучување на пазарот на трудот. Во однос на прашањето:„ Дали општината обезбедува хигиенски средства(влажни марамчиња, бришачи, итн.) за потребите на градинките?“ само седум од општините одговориле потврдно, дека обезбедуваат хигиенски средства за градинките. Тоа се општините: Аеродром, Битола, Ѓорче Петров, Кисела Вода, Маврово и Ростуше, Сопиште и Шуто Оризари. Во овие општини родителите не се изло жени на дополнителен трошок за своите деца во градинка што произлегува од купување на горена ведените производи. Дополнително, општините: Кавадарци Куманово, Брвеница одговориле дека во блок дотациите издвојуваат дел за хигиенски средства. Од горенаведеното може да се заклучи дека трошокот за влажни марамчиња, бришачи и слично, паѓа на товар на родителите и дополнително го оптоваруваат нивниот семеен буџет. 4.4.  Финансиски субвенции за грижа на дете Во однос на прашањето дали постојат финансиски субвенции за грижа на дете кога нема место во градинка, сите општини одговорија негативно. Значи, доколку во општината во која живеете нема градинка или, пак, нема слободно место, целокупниот план и трошок за грижа околу детето паѓа на товар на родителот. 23  Општини каде децата Роми се ослободени од плаќање партиципација: Берово, Велес, Виница, Гази Баба, Дебар, Кавадарци, Куманово, Пехчево, Прилеп, Радовиш, Тетово, Штип, Карпош, Кочани. 24  Статистички атлас – Попис 2021 година, достапно на следниот линк: Statistichki-atlas-mk-al-web.pdf 25  Лаекенски индикатори за сиромаштијата во 2022 година – Државен завод за статистика, 2025 година, достапно на следниот линк: 4.1.25.29_mk.pdf 18

парична помош за новороденче Еднократната парична помош се обезбедува од страна на централната и од страна на локалните власти, без едното остварување на правото да го исклучува другото. Висината на еднократната парична помош која се остварува според ЗЗД и се обезбедува од страна на МСПДМ за прво новороденче изнесува 5.000 денари, а за второ новороденче изнесува 20.000 денари. Висината на овие износи се усогласува со порастот на трошоците на живот за претходната година обја вени од Државниот завод за статистика во јануари за тековната година. Процент на родители кои добиле еднократна Според анализата на податоците за пери п о а д р о и т ч о н д а 20 п 2 о 1 м д о о ш 20 з 2 а 3 н го о д в и о н р а о , д м е о н ж ч е е да се заклучи дека нема голема свесност за постоењето на оваа мерка, со оглед на тоа што истата е искористена во просек од 41 44 % од жените кои се породиле со прво и второ дете. Позитивно е што има одредено зголемување од 40,9 % во 2022 година на 43% в 4 о 3 2023 година, но сè уште ова е ниска стапка на искористеност на ова право. 26 42 41 Процент на родители кои до 4 б 0 ил П е е р д о н ц о е кр н а т т н н а а р п о ар д и и ч т н е а л п и ом к о о ш и з д а о н б о и в л ор е о е д д е н нч о е к ратна 39 парична помош за новороденче 2021 2022 2023 44 Слика 9 43 Процент на родители кои добиле еднократна парична помош за новороденче 42 41 40 39 Од вкупни 2 о 0 т 21 број на општини 2 к 02 о 2 и доставиле одго 2 в 0 о 23 р на барањето(вкупно 72), во 18 (осумнаесет) општини не се доделува парична помош за новороденче , односно во 25% Процент на родители кои добиле еднократна парична помош за новороденче од општините кои одговориле на барањето. Тоа се општините: Петровец, Битола, Боговиње, Босилово, Бутел, Виница, Дебар, Долнени, Желино, Куманово, Радовиш, Од вкупниот б С ро о ј п н и а шт о е п , ш Ч т е и ш н и и н к о о в и о ‑ д О ос б т л а е в ш ил ев е о о , д Ч г у о ч в е о р р С н а а нд б е а в р о а , њ Ш ет т о ип (в , к Ш уп у н то о О 72 р ) и , з в а о ри, 1 Ј 8 ег (о у с н у о м вц н е ае и се Ч т а ) ир. општини не се д О од д е вк л у у п в н а ио п т а б р р и о ч ј н н а а о п п о ш м ти о н ш и к з о а и н д о о в ст о а р ви о л д е е о н д ч го е в , о о р д н н а о б с а н р о ањ во ет 2 о 5 (в % ку о п д но оп 72 ш ), т в и о ни 1 т 8 е кои одго вориле на барањето. Тоа се општините: Петровец, Битола, Боговиње, Босилово, Бутел, Виница, Дебар, (осумнаесет) општини не се доделува парична помош за новороденче , односно во 25% Долнени, Желино, Куманово, Радовиш, Сопиште, Чешиново ‑ Облешево, Чучер Сандево, Штип, Шуто од општините кои одговориле на барањето. Тоа се општините: Петровец, Битола, Оризари, Јегуновце и Чаир. Боговиње, Босилово, Бутел, Виница, Дебар, Долнени, Желино, Куманово, Радовиш, Сопиште, Чешиново ‑ Облешево, Чучер Сандево, Штип, Шуто Оризари, Јегуновце и Чаир. Доделување на парична помош за новороденче во Слика 10 26  Статистички годишник на Република Северна Македонија – 2024 година, достапно на следниот линк: SG2024-web.pdf Вредноста на паричната помош се разликува многу од општина, до општина. Па, така, најниска Д вр о е р д од н о о в с а т ед н на а кв п ос а т р п и р ч е н ку а л т о а ка п лн о и м п о о ш лити е ки 2 з . а 0 п 0 о 0 ддр М ш К ка Д на ( гр о и п ж ш а т з и а н де а ца Б та рвениц 1 а 9 ), а нај В в р и е с д о н к о а с т т а а е на 30 п . а 0 р 0 и 0 чн М ат К а Д пом во ош оп с ш е р т а и з н л и и т к е ув С а т м а н р о о гу Н о а д го о р п и ш ч т а и н н е а, (з д а о с о е п к ш о т е ин н а о . в П о а р , оденче: прво,

Вредноста на паричната помош се разликува многу од општина, до општина. Па, така, најниска вред ност на паричната помош е 2.000 МКД(општина Брвеница), а највисоката е 30.000 МКД во општините Старо Нагоричане(за секое новороденче: прво, второ трето родено) и Конче(за трето родено дете). Понатаму, во осум општини се доделуваат 5.000 МКД парична помош. Тоа се општините: Валандо во, Василево, Гази Баба, Зелениково, Зрновци, Илинден, Македонски Брод, Пехчево. Во следниве 12(дванаесет) општини: Центар Жупа, Гевгелија, Дебрца, Демир Капија, Кавадарци, Кратово, Крива Паланка, Кривогаштани, Крушево, Новаци, Прилеп, Струмица, паричната помош за но вороденче изнесува 6.000 МКД. Од скопските општини повисоки износи се забележуваат кај општина Аеродром, со 8.500 денари и општина Кисела Вода, со 12.000 денари. Интегралните податоци од добиените одговори од општините се прикажани во Анекс 4. Сепак, ваквата еднократна помош е минимална поддршка при отсуство на системска поддршка за родителите од страна на општините, како: градинки, семејни центри, мерки за економско јакнење на жените и социјално ранливите семејства. 20

за економско јакнење на жените во општините Анализата врз основа на податоците што ги добивме како одговор од општините, а и од стратешки те документи на општините(стратегиите за еднакви можности, акциски планови, итн.) 27 покажа дека само во 18 општини постојат мерки за економско јакнење на жените, што е 21% од вкупниот број општини. 28 Тоа се општините: Кичево, Валандово, Велес, Ѓорче Петров, Центар Жупа, Зелениково, Илинден, Крива Паланка, Кратово, Куманово, Брвеница, Радовиш, Кавадарци, Струмица, Тетово, Чаир, Шуто Оризари, Битола. Во голем број од случаите недостасува алоцирана сума за имплементирање на мерките, или, пак, следење на нивната имплементација. Честопати во стратешките документи е наве дено дека активностите за економско јакнење на жените зависат од финансирањето на меѓународни донатори или од соработката со граѓанскиот сектор. Ова упатува на фактот дека недостига долгорочен, системски пристап за економско јакнење на жените. Во најголем број од случаите, мерките се фо кусираат на јакнење на капацитетите на жените за нивна вработливост, преку обуки за стекну вање вештини со кои тие би станале поконкурентни и би се вклучиле на пазарот на трудот во областите: маркетинг вештини, креирање бизнис-план, развој на претприемачки вештини. Едно од начините за економско јакнење на жените е формирање тела за женско претприемништво. Во општина Куманово е формирана Комисија за женско претприемништво која има интерсекциски пристап и се фокусира на: жените од рурални средини, самохраните мајки, Ромки или жени од марги нализирани заедници. Комисијата има за цел економско зајакнување на жените, развој и вклучување како претприемачки, преку обуки и други активности, и преку програми за самовработување. Во Општина Битола има формирано Совет за женско претприемништво. Во Програмата за еднакви можности има предвидено цел за економско јакнење на жените. Има повик за жени претприемачки со предвидени 1.000.000 денари за оваа активност. Дополнително, општината има објавено повик за из работка на Регистар за жени претприемачки„каде што ќе се најдат информации за сите жени кои имаат сопствен бизнис, а со тоа и можност за креирање мерки и активности за промоција и вмрежување“. 29 Како уште еден позитивен пример може да се издвои иницијативата на Комисијата за еднакви мож ности на Општина Кавадарци, по чија иницијатива, исто така, се формира Локален совет за женско претприемништво, во соработка со Националната Платформа за женско претприемништво. Фокусот на овој Совет се жените претприемачки и економското јакнење на жените од руралните средини. За жените претприемачки, Комисијата за еднакви можности заедно со Платформата за женско претпри емништво има одржано циклус обуки на тема: маркетинг, циркуларна економија, дигитална транзи ција, итн. Додека, пак, за руралните жени Комисијата има организирано Саем на локални произ води каде руралните жени можат да ги: пласираат, промовираат и продаваат своите производи, при што се дава видливост на рачно изработените производи. Ова придонесува за издигнување на јавната свест за вредноста на локалните производи, како и за официјално признавање на жените земјоделки како претприемачки и нивно економско зајакнување. 27  Табелата со преглед на мерките се наоѓа како Анекс на истражувањето. 28  Градот Скопје на својата страница има објавено дека имаат изготвено Стратегија за родова еднаквост и Акциски план за периодот 2021-2025, каде се споменува како еден од приоритетите зголемување на бројот на жените во бизнисот, но документот не е достапен онлајн. https://skopje.gov.mk/mk/vesti/2019/24022021_nova_srategija_rodova_ednakvost/?utm_source=chatgpt.com 29  Повик за изработка на Регистар на жени претприемачи, Општина Битола, август 2025 https://www.bitola.gov.mk/%D0%B8%D0%B7%D1%80%D0%B0%D 0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BD%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B8/ До родова еднаквост преку локални политики за поддршка на грижа за децата 21

Од општините кои не одговорија на барањето за пристап до информации од јавен карактер, за след ните се најдоа информации во нивните стратешки документи(стратегија за родова еднаквост, акциски планови, и сл.). Во општина Чашка, економското јакнење на жените се препознава како приоритет и се наоѓа во пред видените цели на Стратегијата за родова еднаквост. 30 Општината предвидува: подобрување на прис тапот на жените кон политиките за вработување; издигнување на свеста и охрабрување на жените за вклучување во женско претприемништво; анализа на состојби за поддршка на женско претприем ништво; програми за развој и поддршка на женско претприемништво; истражување и анализа за ин формираноста на невработените жени за понудените мерки, итн. Земајќи предвид дека не постојат годишни извештаи за имплементацијата на Стратегијата за родова еднаквост, не постои податок дали, и во кој обем овие цели се оствариле. Општина Ново Село, во својата Стратегија за еднакви можности од 2023 година, предвидела 18.000 МКД за реализација на три настани за информирање на жените за можностите за вработување. 31 Пов торно, годишни извештаи за имплементацијата на Стратегијата за родова еднаквост не постои податок дали, и во кој обем овие цели се оствариле. 30  Стратегија за родова еднаквост на Општина Чашка за период 2021-2025 година: https://caska.gov.mk/wp-content/uploads/2021/07/strategija-za-rodova-ednakvost_Caska.pdf 31  Стратегија за еднакви можности 2023: https://www.novoselo.gov.mk/wp-content/uploads/2023/05/програма-2023-еднакви-можности.pdf 22

од земјите во Западен Балкан и Европската Унија 7.1  Словенија Словенија може да се прикаже како една од најдобрите примери во Европа во социјалните области, посебно во областа за грижата за семејството и поддршка на родителите. Тоа вклучува повеќе аспекти коишто се однесуваат на поддршка на семејствата, почнувајќи од: должината на родителското отсуство и за мајките и татковците, висината на финансиската исплата за родителското отсуство, како и допол нителната финансиска и социјална поддршка за родителите. Во однос на поддршката на локално ниво, постојат и најразлични програми и сервиси за поддршка на семејствата 32 , со кои се намалуваат социјалните нееднаквости, се зајакнува положбата на ранливите се мејства и се зајакнува социјалната инклузија на семејствата. Па, така, постојат: семејни центри, центри за психо-социјална поддршка на адолесценти и деца, како и мултигенерациски центри. Во семејните центри се организираат едукативни и работилници за развивање вештини за позитивно родителство, активности за деца за време на летниот распуст, или, пак, овозможуваат повремена грижа за децата. Цeнтрите за психо-социјална поддршка служат како еден вид советувалишта, каде се спроведуваат: програми за личен развој, меѓусебна комуникација, намалување на стресот и проблеми кои ги таргети раат младите, но и семејствата. Активностите во мултигенерациските центри се насочени кон ранли вите семејства, со цел да се подигне квалитетот на живот на овие ранливи групи и да се спречи нивна социјална исклученост или запаѓање во сиромаштија. 33 7.2  Германија Покрај федералните(државни) мерки кои Германија ги предвидува, како што се: надоместокот за дете без разлика на приходите на семејството, надоместокот за родители и различните можности за флекси билно или пола работно време субвенционирано од државата, општините и сојузните покраини имаат многу важна улога во спроведувањето на поддршката за семејствата, особено во делот на згрижување и воспитување на децата, локалните социјални услуги и финансиската помош. Општините се одговорни за голем дел од јавните градинки и центри за дневна грижа. Тие често ги субвенционираат трошоците, односно во повеќе покраини и градови веќе е воведена бесплатна или намалена наплата за престој во градинка, особено за последните години пред училиштето или за се мејства со пониски приходи. Износот што го плаќаат родителите зависи од: висината на приходите, возраста на детето, бројот на часови дневно и бројот на деца во семејството. Родители кои примаат социјални бенефиции, често се ослободени од плаќање или плаќаат значително намален надомест. Дополнително, воведена е федерална програма што ја спроведуваат локалните општински служби чија цел е да им помогнат на децата од семејствата со ниски приходи –преку покривање на трошоците за: училиштен прибор, оброци, екскурзии, спортски и културни активности. Некои општини нудат и допол нителни локални програми – на пример: субвенции за превоз до училиштето, поддршка за самохрани родители или еднократна помош за школски трошоци. 32  Family support programmes, Government of Sloveniа https://www.gov.si/en/policies/familiy-children-and-marriage/family-support-programmes/ 33  Id. До родова еднаквост преку локални политики за поддршка на грижа за децата 23

Во однос на поддршката што ја добиваат родителите на локално ниво, доста важни се и општинските служби за млади, кои имаат клучна улога во помошта и спроведувањето на издршката за децата, што е особено важно за жените жртви на семејно насилство и самохраните мајки. Доколку еден родител не плаќа издршка за децата, државата преку овие локални центри исплаќа привремен надомест, а потоа се обидува да ги наплати тие средства од должникот. Овие центри, исто така, нудат и: советување, по средување и правна помош за родители во вакви ситуации. 7.3 Србија Иако еднократната финансиска поддршка не е најефикасна мерка за поддршка на семејствата, во отсу ство на соодветна системска инфраструктура за долгорочна поддршка, сепак може да биде мерка што ќе биде дел од поголема социјална реформа што ќе обезбеди економија на грижа. Србија во изминатиот период предвиде две мерки коишто се однесуваат на директна финансиска под дршка на новите родители. Првата се однесува на финансиски субвенции за вклучување на децата во приватни градинки, доколку нема место во државните градинки. Оваа мерка се обезбедува од страна на буџетот на општините коишто плаќаат 80% од цената за приватната градинка, додека родителите плаќаат максимум 20%. 34 Втората мерка се однесува на зголемување на износите за еднократна парична помош на новите ро дители. Во јули 2024 година, Србија воведе значајни промени во својот систем за родителски додаток, како што е дефинирано во Законот за финансиска поддршка на семејства со деца. 35 Овие промени се воведени со цел да се подобри поддршката за семејствата со деца, а тоа, воедно, позитивно да влијае на подобрување на демографската слика во земјата. Овој Закон предвидува родителскиот додаток да се доделува на мајките за: прво, второ, трето и четврто дете. Условот е тие да се државјани на Република Србија и да живеат во земјата. Износите на родителскиот додаток покриваат значителен дел од тро шоци за новороденче, па така: - За прво дете се обезбедува еднократна исплата од 380.161,59 динари(приближно 3.300 евра). - За второ дете вкупно 337.225,46 динари(приближно 2.870 евра) кои се исплаќаат на 24 рати. - За трето и четврто дете износите се значително поголеми, па така за трето дете изнесува 2.023.352,80 динари(приближно 17.220 евра) и за четврто дете: вкупно 3.035.029,19 динари(при ближно 25.830 евра), кои се исплаќаат на 120 еднакви месечни рати. Земајќи предвид дека минималната плата во Србија изнесува 550 ЕУР 36 овие износи се во висина од шест минимални плати за прво дете; 5,3 минимални плати за второ дете. Износите за трето дете се еднакви на 32 минимални плати, додека за четврто дете се околу 50 минимални плати. Бидејќи Србија се соочува со негативен наталитет 37 , оваа мерка се очекува да ја подобри демографската слика, затоа што Законот не дискриминира и обезбедува поддршка за сите родители. Бидејќи Законот е донесен во 2025 година, останува процената на ефектите од неговата имплементација да се направат по извесен временски период. 7.4  Црна Гора Црна Гора обезбеди доживотен месечен надоместок во износ од 70% од просечната нето-плата во Црна Гора за жени кои родиле три или повеќе деца“. 38 34  Europian Social Charter – Serbia, March 2024, 1680aedd1a 35  ZAKON O FINANSIJSKOJ PODRŠCI PORODICI SA DECOM(„Sluzbeni glasnik RS“, 11/2024- odluka US i 79/2024 https://www.paragraf.rs/propisi/zakon-o-finansijskoj-podrsci-porodici-sa-decom.html 36  Достапно на следниот линк: https://www.bbc.com/serbian/articles/c62zxjzd6pko/lat 37  Достапно на следниот линк: https://www.rts.rs/lat/vesti/drustvo/5740813/broj-stanovnika-natalitet-srbija.html 38  Zakon o dopunama Zakona o socijalnoj i dječjoj zaštiti, Broj: 01-1304/2 Podgorica, 30. decembra 2014. God, Skupština Crne Gore https://www.csrcg.me/images/Dokumenti/Zakoni/Zakon%20o%20dopunama%20Zakona%20o%20socijalnoj%20i%20dječjoj%20zaštiti.pdf 24

Со овој Закон, всушност, Црна Гора воведува месечен доживотен надоместок за мајки со најмалку три деца. Законот предвидел две категории: - Првата, за мајки со 15-25 години работен стаж(€336 месечно, 70% од просечната нето-плата); - Втората, за мајки со најмалку 15 години како евидентирани во Заводот за вработување(€192 ме сечно, 40% од просечна плата). Иако навидум се чини дека е мерка која финансиски им овозможува долгорочна поддршка на мајките, сепак Законот е оценет како неуспешен заради економските и социјалните ефекти. Откако се донел, околу 22.000 жени станале кориснички на ова право, а трошоците за државата достигнале речиси 60 милиони евра годишно. 39 Овој износ бил повеќе од сите останати социјални програми и поддршки во земјата заедно, и го надминал повеќекратно првично планираниот износ од 15 милиони евра годишно. Но, најважно е што оваа мерка негативно се одразила и врз вклученоста на жените на пазарот на тру дот, па така, 17.000 жени ја напуштиле работата за да ги искористат овие мерки. Уставниот суд го оце нил Законот како дискриминаторски 40 и го укинал – освен за случаите за жените кои веќе дале отказ од активно вработување, со цел да ги искористат мерките. Земајќи во предвид дека стапката на активност на жените на пазарот на трудот во Црна Гора е ниска, односно изнесува 41,4% и е пониска од онаа на мажите – 55%,41 произлегува дека ваква мерка го продлабочува проблемот со недоволната вклученост на жените на пазарот на трудот. 39  ESPN Flash Report 2022/60: Montenegro- lifetime benefit reintroduced for mothers with three or more children subject to certain conditions , European Commission September 2022 https://ec.europa.eu/social/BlobServlet?docId=26151&langId=en#:~:text=Two%20categories%20of%20mothers%20(with,years%20 and%20who%20received%20a 40  Id. 41  Податоци од Светска Банка по земји: https://genderdata.worldbank.org/en/economies/montenegro До родова еднаквост преку локални политики за поддршка на грижа за децата 25

8.  Препораки Врз основа на анализираните податоци добиени од општините, како и документите кои беа достапни за анализа, произлегуваат следниве препораки кои ќе ја зајакнат положбата на жената на локално ниво, преку нејзино поголемо учество во јавниот и економскиот живот. Препораките се поделени по области. Сите препораки водат кон: подобрена економија за грижа, социјална инклузија, намалување на неплатениот труд на жените, посебно околу грижата за децата, а кои мерки би ја олесниле нејзината вклученост на пазарот на трудот. 1. Подобрен пристап до градинки и економија на грижа – што да се направи? - Позитивно е што дел од општините веќе имаат целосно ослободување за плаќање надоместок за згрижување во градинка. Сепак, ова се општините кои имаат поретка населеност, додека кај општините со погуста населеност трендот е обратен. Ова значи дека кај општините кај кои има поголем број на деца, цената се зголемува и тоа рамномерно за сите. Сепак, зголемувањето на цената не ги погодува сите семејства на ист начин, со оглед на тоа што имаат различни приходи и различен број на деца. Заради ова, висината на надоместокот за градинки треба да се унифи цира на национално ниво и треба да почне да се плаќа прогресивно, во зависност на годишниот приход на семејството. Со ова ќе се обезбедат поголеми буџети за градинките и ќе се подобри квалитетот на грижа за децата. - Во исто време, треба да се зголеми опфатот на категории граѓани кои се ослободени од плаќање надоместок, со фокус на ранливите групи граѓани, и да се унифицира на целата тери торија на државата, па така: семејствата со ниски приходи, самохраните родители, семејствата со две или повеќе деца, жртвите на семејно насилство, семејствата во ризик, и слично, да се ослобо дени од плаќање во сите општини. - Општините во кои не постојат градинки, да се насочат кон изградба и отворање на нови гра динки, особено во руралните средини, со цел да се подобри нерамномерниот регионален раз вој и поддршката за родителите. Особено е итно да се отворат градинки во општините Желино и Студеничани. Онаму, пак, каде што има недоволно капацитети, да се работи на зголемување на капацитетите, односно да се направат напори за градење на нови објекти. - Во сите градинки треба да се вработат соодветен број на лица, а согласно правната рамка, со цел да се обезбеди квалитетен и безбеден престој на децата, но и да се намали обемот на работа врз згрижувачкиот и воспитниот кадар, кој во 100% се жени. Во исто време, да се промовира вклучу вање и вработување на мажи на овие позиции, со цел менување на свеста за родовите улоги кај децата, но и општеството во целина. - Преку обезбедување соодветен број на вработени, ќе се овозможат услови за двосменско рабо тење во градинките онаму каде што има потреба, што и сега е предвидено како можност во правната рамка, но не се остварува во пракса. - Во руралните средини да се размислува за нестандардни начини на згрижување, каде ќе се искористат постоечки(општински) објекти кои би се пренамениле за грижа на помал број на деца. Исто така, да се размислува за згрижување на мали групи во семејни услови, пре ку вработување на неактивното работоспособно население. Да се размислува инвентивно и да се зборува со локалната заедница, за заедничко изнаоѓање решение. - Општините да ја исполнат својата законска обврска за обезбедување хигиенски средства, со што ќе се намали дополнителниот финансиски товар врз родителите кој во моментот се поставува незаконски. 26

- Да се воведат субвенции за приватни услуги за згрижување деца, доколку нема место во јавната градинка. - Освен зголемување на капацитетите на градинките, општините треба да целат кон зајакнување на мрежата на поддршка за родителите преку отворање на центри за родители, центри за сове тување, каде ќе биде обезбедена и психо-социјална поддршка. - Општините треба да работат и на подобрување на инфраструктурата од аспект на пристапноста и обезбедување на редовен јавен превоз меѓу руралните и урбаните средини. - Предвидување на мерки за плаќање на неплатениот труд на членови на семејството(на пример, баба и дедо) кои се грижат, или би можеле да се грижат за децата, а по примерот на Хрватска. - Мерки за поголема социјална инклузија - Општините да работат активно за намалување на социјалната исклученост преку поттикну вање на интер-секторската соработка помеѓу: општината, центрите за социјална работа и гра динките. Активно да се мапираат семејствата во ризик во општината и да им се пружи социјална и финансиска поддршка. Да се разменат искуства со Словенија и да се земат некои од нивните примери како добри практики. - Неопходно е и редовно ажурирање на податоците за бројот на корисници од различни целни групи и усогласување на податоците меѓу МСПДМ и Државниот завод за статистика. Особено тре ба да се подобри собирањето на податоци за: социјално обесправените групи, особено деца со попреченост, видот на попреченоста, регион/општина, како и оддалеченост од првите достапни услуги за грижа. 2. Зајакнување на економското учество на жените - Кога општините предвидуваат активности за економско јакнење на жените во своите стратешки документи, потребно е да алоцираат конкретен буџет за нивна реализација. Исто така, вос поставените мерки треба да се повеќегодишни со што ќе се обезбеди континуитет на мерките, одржливост и вистински ефект врз економското зајакнување на жените. - Треба да се воведе редовно следење и евалуација на имплементацијата на мерките за еко номско јакнење на жените, за да се процени дали тие функционираат и го даваат очекуваниот ефект. Како минимум обврска треба да се објавува годишен извештај за имплементацијата на стратегиите за родова еднаквост и акциските планови. - Формирањето на локални совети за женско претприемништво е позитивен тренд, па се пре порачува да се воспостават вакви совети во сите општини. Нивниот фокус треба да бидат: рурални жени, самохрани мајки, жени жртви на насилство, жени од маргинализирани заедници, жени кои сакаат да започнат сопствен бизнис и им е потребна поддршка. Овие совети можат да бидат своевидни hubs- претприемачки инкубатори кои би нуделе: експертиза, вмрежување или, пак, менторски програми за вклучување на жените на пазарот на трудот и основање сопствени бизниси. - Воспоставување локални регистри за жени претприемачки за нивна промоција и вмрежу вање. Искуството во процесот на собирање на овие податоци може да се пренесе од Општина Битола, доколку бил успешен. - Организирањето на саеми на локални, традиционални производи, со фокус на јакнење на руралната жена е за поздравување. Се препорачува да се организира и како соработка помеѓу неколку општини од ист регион за поголема видливост, па и посетеност. Сепак, тоа што е клучно е овие жени од неформалниот пазар на трудот да преминат во формалниот, со што ќе се обезбе ди долгорочна социјална сигурност. Оттука, освен промоција на производите, мерките треба да вклучат и формално регистрирање на овие жени како производителки. - Општините да воспостават партнерства со приватниот сектор и невладини организации за развивање на програми за економско јакнење на жените, со цел да ја искористат нивната експертиза. - Да се предвидат мерки за поддршка на жените и мажите како физички лица да згрижуваат и да се грижат за децата, особено во руралните средини, преку финансиска поддршка за регистрација и за добивање лиценци за негувател. До родова еднаквост преку локални политики за поддршка на грижа за децата 27

Анекс на капацитетите на градинките Општина Берово Битола Богданци Боговиње Босилово Бутел Валандово Василево Вевчани Велес Гевгелија Делчево Демир Хисар Ѓорче Петров Зрновци Јегуновце Кавадарци Карбинци Карпош Кисела Вода Кривогаштани Крушево Куманово Лозово Македонски Брод Новаци Ново Село Охрид Пехчево Прилеп Пробиштип Ранковце Сарај Свети Николе Струга Струмица Теарце Центар Центар Жупа Чаир Чашка Чешиново –Облешево Штип Проектиран капацитет 380 1520 240 122 95 960 410 90 80 1057 760 335 155 942 60 90 897 50 1915 1868 85 168 1550 32 125 50 100 672 132 755 484 0 174 372 310 1043 0 2350 0 1530 36 120 1310 Запишани деца 256 1578 242 126 95 1094 325 80 73 1184 700 340 100 1402 34 65 1151 0 2233 2216 32 94 1762 45 115 34 80 1098 113 1310 394 0 174 362 616 1234 0 2977 0 2070 35 130 1243 Проширување на капацитетите 60 60 75 155 135 50 375 100 108 74 300 180 300 Систематизи рани работни места 43 164 18 16 10 94 37 8 8 118 Пополнети работни места 34 143 20 12 7 76 36 4 4 107 37 34 12 10 104 106 6 6 10 6 122 135 12 7 186 164 204 199 8 8 14 10 184 84 12 15 11 1 1 10 10 106 105 22 20 131 98 61 52 52 47 40 56 183 134 56 48 97 64 6 7 13 13 191 138 28

Анекс на запишани деца со број на вработени Општина Берово Битола Богданци Боговиње Босилово Бутел Валандово Василево Вевчани Велес Гевгелија Делчево Демир Хисар Ѓорче Петров Зрновци Јегуновце Кавадарци Карбинци Карпош Кисела Вода Кривогаштани Крушево Куманово Лозово Македонски Брод Новаци Ново Село Охрид Пехчево Прилеп Пробиштип Ранковце Сарај Свети Николе Струга Струмица Теарце Центар Центар Жупа Чаир Чашка Чешиново –Облешево Штип Разлика капацитет/ запишани деца 124 -58 -2 -4 0 -134 85 10 7 -127 60 -5 55 -460 26 25 -254 50 -318 -348 53 74 -212 -13 10 16 20 -426 19 -555 90 0 0 10 -306 -191 -627 -540 1 -10 67 Подобрување со проширување 184 -58 -2 -4 0 -134 145 10 7 -52 215 -5 55 -325 26 75 121 50 -218 -240 53 74 -212 -13 10 16 20 -426 19 -555 164 0 0 10 -306 109 180 -627 -240 1 -10 67 Деца по вработен 7.53 11.03 12.10 10.50 13.57 14.39 9.03 20.00 18.25 11.07 10.00 10.00 13.23 5.67 10.83 8.53 0.00 13.62 11.14 4.00 9.40 20.98 3.75 10.45 34.00 8.00 10.46 5.65 13.37 7.58 7.70 11.00 9.21 62.02 32.34 5.00 10.00 9.01 До родова еднаквост преку локални политики за поддршка на грижа за децата 29

Анекс 3: рој на деца на листи за чекање за упис во градинка Општина Битола Боговиње Босилово Брвеница Валандово Василево Велес Виница Гевгелија Гостивар Дебар Делчево Демир Хисар Дојран Илинден Кавадарци Карбинци Кичево Кочани Кривогаштани Куманово Липково Лозово Неготино Ново Село Охрид 2022 893 38 65 28 28 183 70 9 40 61 8 47 136 184 40 8 154 Година 2023 2024 798 902 58 4 20 27 47 13 4 6 80 22 2 38 13 213 135 1 79 38 37 107 12 125 28 9 7 42 164 104 7 143 277 26 1 95 103 177 195 Општина Петровец Прилеп Радовиш Ресен Росоман Сарај Свети Николе Аеродром Бутел Гази Баба Ѓорче Петров Карпош Кисела Вода Центар Чаир Сопиште Струга Струмица Тетово Чашка Чешиново Облешево Чучер Сандево Штип Шуто Оризари 2022 48 201 68 35 15 193 43 710 67 296 375 64 219 46 131 83 370 6 123 11 16 3 37 Вкупно 5.152 Година 2023 2024 50 45 253 263 78 40 44 18 25 30 206 148 51 6 672 510 142 93 306 246 373 305 253 65 386 206 98 1 41 108 89 78 225 322 15 57 83 130 15 7 22 28 26 6 5 30 13 77 5.598 4.851 30

Анекс парична помош за новородени деца по општина Бр. Општина Парична помош за дете Првородено Второ 1. Пласница Да 20.000 Не 2. Петровец Не Не Не 3. Аеродром Да 8.000 8.000 4. Арачиново Нема доставено одговор на прашање 1, 2 и 3 5. Берово Да 7.000 7.000 6. Битола Не Не Не 7. Богданци Да 5.000 5.000 8. Боговиње Не Не Не 9. Босилово Не Не Не 10. Брвеница Да 2.000 2.000 11. Бутел Не Не Не 12. Валандово Да 5.000 5.000 13. Василево Да 5.000 Не 14. Вевчани Да 3.000 3.000 15. Велес Да 3.000 3.000 16. Виница Не Не Не 17. Врапчиште Не Не Не 18. Гази Баба Да 5.000 5.000 19. Гевгелија Да 6.000 12.000 20. Ѓорче Да Петров 7.000 7.000 21. Градско Да 10.000 10.000 22. Дебар Не Не Не 23. Дебрца Да 6.000 6.000 24. Делчево Нема одговор на тоа прашање Трето Не Не 8.000 7.000 Не 5.000 Не Не 2.000 Не 5.000 Не 3.000 3.000 Не Не 5.000 12.000 7.000 10.000 Не 6.000 До родова еднаквост преку локални политики за поддршка на грижа за децата 31

Бр. Општина Парична помош за дете Првородено Второ Трето 25. Демир Да Капија 6.000 6.000 6.000 26. Демир Да Хисар 9.500 10.000 10.500 27. Дојран Да 10.000 10.000 10.000 28. Долнени Не Не Не Не 29. Желино Не Не Не Не 30. Зелениково Да 5.000 5.000 5.000 31. Зрновци Да 5.000 5.000 5.000 32. Илинден Да 5.000 5.000 5.000 33. Кавадарци Да 6.000 6.000 6.000 34. Карпош Да 8.000 – условени од приходите на родителите да не надминуваат 60.000 МКД вкупно 8.000 условени од приходите на родителите да не надминува 60.000 МКД вкупно 8.000 условени од приходите на родителите да не надминуваат 60.000 МКД вкупно 35. Кисела Вода Да 12.000 12.000 12.000 36. Кичево Не Не Не Не 37. Конче Да 10.000 20.000 30.000 38. Кочани Да Нема износ Не конкретен – Да, Општина Кочани обезбедува еднократна парична помош во висина најмногу до една минимална плата во РМ; Не, но во рамки на Програмата за социјална детска и здравствена заштита постои мерка пакет за новородено за социјално загрозени семејства, истиот подразбира помош во пакети за новородено во текот на една година до 3.500 денари на секое тромесечје, пакети во годината или во финансии 14.000 годишно; 39. Кратово Да 6.000 6.000 6.000 40. Крива Да 6.000 Не Не Паланка 41. Кривогаштани Да 6.000 Не Не 42. Крушево Да 6.000 Не Не 43. Куманово Не Не Не Не 44. Лозово Да 10.000 10.000 10.000 32

Бр. Општина Парична помош за дете Првородено Второ 45. Маврово и Да 9.000 Не Ростуше 46. Македонски Да 5.000 Не Брод 47. Могила Да 8.000 Не 48. Новаци Да 6.000 6.000 49. Пехчево Да 5.000 5.000 50. Прилеп Да 6.000 6.000 51. Радовиш Не не Не 52. Ранковце Да 9.000 9.000 53. Ресен Да 10.000 Не 54. Росоман Да 12.000 12.000 55. Свети Николе Да 20.000 6.000 56. Сопиште Не Не Не 57. Старо Да Нагоричане 30.000 30.000 58. Струга Да 3.000 3.000 59. Струмица Да 6.000 6.000 60. Теарце Не Не Не 61. Тетово Нема доставено информација во барањето 62. Центар Жупа Да 6.000 6.000 63. Чешиново ‑ Не Не Не Облешево 64. Чучер Сандево Не Не Не 65. Штип Не Не Не 66. Шуто Оризари Не Не Не 67. Македонска Да Каменица 10.000 Не 68. Јегуновце Не Не Не 69. Чаир Не Не Не 70. Пробиштип Да 8.000 8.000 71. Карбинци Да 10.000 Не 72. Ново Село Да 8.000 Не Трето Не Не Не 6.000 5.000 6.000 Не 9.000 Не 12.000 15.000 Не 30.000 3.000 6.000 Не 6.000 Не Не Не Не Не Не Не 8.000 Не Не До родова еднаквост преку локални политики за поддршка на грижа за децата 33

CIP- Каталогизација во публикација Национална и универзитетска библиотека“Св. Климент Охридски”, Скопје 364.2-053.2:373.2]:352(497.7)(047.31) 352.077:[364.2:336-055.52-053.2(497.7)(047.31) 352.077:[364-787.4-055.52-055.2(497.7)(047.31) ЧАЛОВСКА Димовска, Неда Споделена грижа – До родова еднаквост преку родово одговорни локални политики за поддршка на грижата за деца/ Неда Чаловска Димовска, Татјана Стоименовска.- Скопје: Фондација“Фридрих Еберт”, 2025.- 33 стр.: илустр.; 25 см Фусноти кон текстот.- Содржи и: Анекс ISBN 978-608-270-017-5 1. Стоименовска, Татјана[автор] а) Социјална заштита-- Деца-- Предучилишно образование-- Локална самоуправа-Македонија-- Истражувања б) Локални политики-- Поддршка на родители-- Грижа за деца-- Македонија-- Истражувања COBISS.MK-ID 67718405