ANALIZA Miroslav Živanović Sarajevo 2026. Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini Studija slučaja Univerziteta „Džemal Bijedić“ u Mostaru Bosna i Hercegovina

Impressum Izdavač Friedrich-Ebert-Stiftung(FES) Ured u Bosni i Hercegovini Kupreška 20, 71 000 Sarajevo Bosna i Hercegovina bih@fes.de Za izdavača Sarah Hees-Kalyani Kontakt Rasim Ibrahimagić rasim.ibrahimagic@fes.de Lektura Diwan d.o.o. Dizajn i prelom Renato Juričev Štampa Amos Graf d.o.o. Isključiva odgovornost za sadržaj ove publikacije pripada autoru/ici. Stavovi izraženi u ovoj publikaciji nisu nužno stavovi Friedrich-EbertStiftung(FES) ili organizacije za koju autor/ica radi. Komercijalno ko rištenje medija koje izdaje FES nije dozvoljeno bez pisanog pristanka FES-a. Publikacije FES-a ne smiju se koristiti u predizborne svrhe. Januar, 2026. ©Friedrich-Ebert-Stiftung e.V. ISBN 978-9926-576-25-7 CIP zapis dostupan u COBISS sistemu Nacionalne i univerzitetske bib lioteke BiH pod ID brojem 67808262 Sva druga izdanja Friedrich-Ebert-Stiftung možete naći na: www.fes.de/publikationen

Miroslav Živanović Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini Studija slučaja Univerziteta „Džemal Bijedić“ u Mostaru Sarajevo, 2026.

Sadržaj Izvršni sažetak ....................................................  3 I. Uvod........................................................... 4 II. P regled sistema finansiranja javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini. 5 II. 1. Normativni okvir............................................. 5 II.2. Osnovna arhitektura sistema finansiranja visokog obrazovanja u Bosni i Hercegovini.................................................. 11 II.3. Dominantni model finansiranja. .............................. 13 II.4. Ključni izazovi postojećeg sistema ............................. 13 II.5. Potencijalni pravci reforme................................... 14 III. S tatistički okvir za analizu finansijske autonomije i održivosti javnih univerzite ta................................................... 15 III. 1. Metodologija i izvori statističkih podataka..................... 15 III.2. Analitički osvrt na izabrane statističke podatke ..................  15 III.3. Zaključna interpretacija statističkih nalaza .....................  21 IV. K omparativna analiza finansijske autonomije i finansijske održivosti javnih univerziteta u BiH........................................ 22 IV. 1. Uvodna metodološka napomena............................. 22 IV.2. Kompozitni indikatori finansijske autonomije i finansijske održivosti (finansijskog kapaciteta) javnih univerziteta u BiH zasnovani na standardima EUA/EHEA/OECD-a................................ 22 IV.3. Komparativni prikaz javnih univerziteta u BiH prema indikatorima finansijske autonomije i finansijske održivosti(finansijskog kapaciteta)... 29 V. S istem finansiranja u praksi: Studija slučaja Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru................................ ...................... 33 V. 1. Okvirni institucionalni i finansijski profil UNMO.................. 33 V.2. Zaključna interpretacija prema kompozitnim indikatorima finansijskog kapaciteta ....................................................  38 VI. P reporuke i moguće reformske smjernice................. ......... 42 VII. Z aključna razmatranja: postignuća, inovacije i budući pravci djelovanja.................................................... 44 Izvori.......................... . ................................ 46 Prilozi – Indikatorske tabele finansijske autonomije, održivosti i kapaciteta javnih univerziteta u BiH....................................... 49

Izvršni sažetak Ovaj materijal predstavlja analizu sistema finansiranja javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini, zasnovanu na integrisanom pristupu koji kombinuje pravni okvir, budžet ske mehanizme, statističke pokazatelje i rezultate studije slučaja Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru. Doku ment prepoznaje da se javni univerziteti u BiH razvijaju unutar izrazito fragmentiranog sistema, obilježenog različitim kantonalnim i entitetskim modelima finansiranja, neujednačenim fiskalnim kapacitetima osnivača i znača jnim demografskim pritiscima koji utiču na stabilnost upisa, prihodovnu osnovu i dugoročne razvojne mogućnosti. U takvom okruženju, univerziteti se suočavaju s ograničenom finansijskom autonomijom, nedostatkom višegodišnjeg budžetskog planiranja, prevelikom oslon jenošću na školarine, slabim projektnim kapacitetima i nepostojanjem jasnih indikatora performansi. Ovi faktori zajedno proizvode sistem koji funkcioniše na granici opera tivne održivosti, posebno u fiskalno slabijim kantonima i sredinama pogođenim demografskim padom. Da bi se ovi izazovi objektivno sagledali, razvijen je kom pozitni indeks finansijske autonomije i održivosti, prvi takve vrste u BiH. Zasnovan na evropskim standardima (EUA, EHEA, OECD), indeks obuhvata ključne dimenzije: budžetsku autonomiju, autonomiju u generisanju prihoda, upravljanje javnim sredstvima, diverzifikaciju prihoda, pro jektni kapacitet, fiskalnu moć osnivača i izloženost demografskim rizicima. Ovaj indeks omogućava sistemsko poređenje univerziteta, identifikaciju prioritetnih područja intervencije i formuliranje diferenciranih, realno primjenjivih reformskih mjera. Analiza pokazuje da finansijska autonomija u BiH postoji pretežno na nivou normativnih odredbi, dok je njen opera tivni domet ograničen trezorskim režimima, političkom nepredvidljivošću budžetskih transfera i nedostatkom institucionalnih mehanizama koji bi univerzitetima omo gućili dugoročno planiranje i upravljanje resursima. Pored toga, studija slučaja UNMO-a pokazuje kako fiskalni kapacitet osnivača presudno određuje mogućnost univer ziteta da ostvaruje svoju misiju, čak i kada su normativne odredbe o autonomiji široko definisane. Na osnovu nalaza, dokument nudi skup reformski usmje renih preporuka, grupisanih prema ključnim tematskim oblastima i povezanih s relevantnim kompozitnim indika torima: 1. Reforma budžetskog finansiranja – uvođenje višegodišn jih budžetskih okvira, povećanje predvidljivosti i trans parentnosti transfera te jasnija metodologija raspodjele javnih sredstava(indikatori A1, S3). 2. Jačanje autonomije u generisanju prihoda – razvijanje metodologije troškovnog formiranja školarina, unapređenje transparentnosti i razvoj dodatnih obrazovnih i profesionalnih programa(A2, S1). 3. Modernizacija upravljanja javnim sredstvima – uvođenje integrisanih finansijskih informacionih sistema, jačanje internih kontrola i standardizacija finansijskog izvješta vanja(A3, C1). 4. Razvoj projektnog i međunarodnog kapaciteta – profe sionalizacija projektnih službi, obuke osoblja i veća in stitucionalna podrška učešću u međunarodnim pro gramima(S2). 5. Odgovor na demografske rizike – redefinisanje upisnih politika, racionalizacija studijskih programa i razvoj flek sibilnih modela studiranja(S4). Dokument zaključuje da reforma sistema finansiranja visokog obrazovanja u BiH ne može biti linearna niti jednaka za sve univerzitete. Zbog dubokih razlika u fiskalnim mogućnostima, demografskim trendovima i institucionalnim kapacitetima, reforme moraju biti diferencirane i prilagođene realnom položaju svake institucije. U tom smislu, kompozitni indeks predstavlja ključni alat za usmjeravanje budućih politika. Konačno, predložene reforme ukazuju na potrebu za trans formacijom koja prevazilazi samo tehničke izmjene budžetskih procedura. One podrazumijevaju usklađivanje autonomije i odgovornosti, konsolidaciju upravljačkih praksi, osnaživanje projektnih i razvojnih kapaciteta, redefinisanje odnosa između univerziteta i osnivača te jačanje sposobnosti univerziteta da odgovore na savremene društvene i ekonomske izazove. Ovaj prijedlog javne politike, stoga, postavlja temelje za dugoročno održiv sistem koji može podržati akademsku misiju javnih univer ziteta i doprinijeti razvoju znanja, društva i privrede u Bosni i Hercegovini. Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 3

I. Uvod Visoko obrazovanje u Bosni i Hercegovini predstavlja jedan od najvažnijih stubova društvenog razvoja, ali i sektor koji se suočava s dubokim strukturnim, finansijskim i organ izacijskim izazovima. Uprkos strateškoj ulozi koju univerziteti imaju u razvoju ekonomije zasnovane na znanju, zapošljavanju mladih i ukupnoj društvenoj koheziji, finansijski okvir u kojem djeluju već duže vrijeme obil ježava nedovoljna stabilnost, visoka fragmentacija nadležnosti i ograničena institucionalna autonomija. Ovi izazovi posebno dolaze do izražaja u kontekstu demograf skog pada, smanjenog broja upisanih studenata, ograničenih javnih ulaganja i nedostatka dugoročne vizije razvoja visokog obrazovanja na nivou države. Bosna i Hercegovina je i u oblasti visokog obrazovanja jedinstven slučaj u Evropi: iako postoji državni Okvirni zakon o visokom obrazovanju, finansiranje, planiranje i upravljanje univerzitetima u potpunosti su prepušteni entitetima i kantonima. Rezultat je sistem u kojem se osam javnih univerziteta finansira kroz različite mehanizme, bez jedinstvenog modela, bez jasnih kriterija performansi i bez mogućnosti višegodišnjeg strateškog planiranja. Ovakva fragmentacija otežava razvoj koherentnih politika, produ bljuje razlike između univerziteta, te ograničava njihovu sposobnost da se prilagode savremenim izazovima i očekivanjima studenata, tržišta rada i međunarodnih part nera. U tom složenom okruženju, pitanje finansijske autonomije i održivosti 1 javnih univerziteta postaje ključno za dugoročno funkcioniranje cijelog sistema. Finansijska autonomija je jedan od preduvjeta stvarne akademske autonomije, ali i osnov za unapređenje kvaliteta studijskih programa, razvoj istraživanja, mobilnost i međunarodnu saradnju. Istovremeno, finansijska održivost se ne može shvatiti samo kao stabilnost izvora prihoda, već i kao spos obnost univerziteta da odgovorno planira, transparentno upravlja resursima i diversifikuje izvore finansiranja. Posebnu važnost ima analiza studije slučaja Univerziteta „Džemal Bijedić“ u Mostaru(UNMO), koji posluje u iza zovnom institucionalnom i finansijskom okruženju Hercegovačko-neretvanskog kantona(HNK). UNMO pred stavlja paradigmatičan primjer javnog univerziteta koji se oslanja na kantonalni budžet kao primarni izvor, uz ograničenu mogućnost diverzifikacije prihoda i osjetljivost na političke odluke, rebalanse budžeta i promjene fiskalne politike. Razumijevanje njegovog položaja omogućava sagledavanje sistemskih slabosti, ali i razvoj preporuka koje su primjenjive na sve javne univerzitete u BiH. Cilj ovog dokumenta je ponuditi sveobuhvatnu analizu postojećeg sistema finansiranja javnih univerziteta u BiH, uz kritički osvrt na stepen njihove finansijske autonomije i finansijske održivosti. Dokument identifikuje ključne izazove, aktere, regulatorne prepreke i mogućnosti una pređenja, te predlaže skup mogućih preporuka koje se mogu primijeniti na nivou države, entiteta, kantona i samih univerziteta. Poseban naglasak se stavlja na studiju slučaja Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru kao ilustrativni primjer šireg problema. Metodološki , ovaj dokument se zasniva na analizi rele vantnih zakona i podzakonskih akata, budžetskih dokumenata, univerzitetskih pravilnika i javno dostupnih izvještaja; zvaničnih statističkih biltena o visokom obra zovanju, te na konsultacijama sa studentima, predstavnicima akademske zajednice i politički relevantnim akterima iz HNK. Pristup je kombinovao pravno-in stitucionalnu analizu, empirijske pokazatelje i kvalitativne uvide, kako bi se obezbijedio uravnotežen i praktično prim jenjiv prijedlog javne politike. Uprkos ograničenjima dostupnosti podataka i razlikama u transparentnosti između univerziteta i kantona, dokument nastoji ponuditi realističnu, argumentiranu i reformsku osnovu za otvaranje šireg dijaloga o finansijskoj i institucionalnoj budućnosti javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini. 1 U okviru ovog prijedloga javne politike koncept održivosti se koristi isključivo u smislu finansijske održivosti javnih univerziteta, a ne u širem ekološkom, organizacijskom ili društveno-razvojnom smislu. 4 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

II. Pregled sistema finansiranja javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini Sistem finansiranja javnih univerziteta u Bosni i Hercego vini određen je složenom ustavno-političkom strukturom države. Za razliku od većine evropskih zemalja, u BiH ne postoji jedinstven državni model finansiranja visokog obra zovanja, niti državni budžet koji podržava univerzitete. Umjesto toga, nadležnosti su raspodijeljene između entiteta, kantona i Distrikta Brčko, što je dovelo do stvaranja različitih modela finansijskog poslovanja javnih univerziteta. Ovakva struktura za direktne posljedice ima značajnu frag mentaciju sistema, velike razlike u pristupima finansiranju, odsustvo jedinstvenih standarda i indikatora, te krajnje ograničen prostor za dugoročno planiranje i koordinaciju razvoja visokog obrazovanja na nivou države. II.1. Normativni okvir II.1.1. Državni nivo – koordinacija bez finansiranja Iako Okvirni zakon o visokom obrazovanju u BiH(Okvirni zakon) 2 uspostavlja osnovne principe, finansiranje javnih univerziteta nije državna nadležnost. 3 Država, putem Minis tarstva civilnih poslova BiH(Sektor za obrazovanje), osigurava koordinaciju, propisuje minimalne standarde, te osigurava rad Agencije za razvoj visokog obrazovanja i osi guranje kvaliteta(HEA) i okvir za akreditaciju. Iako ne propisuje model finansiranja, Okvirni zakon o visokom obrazovanju jasno definiše sljedeće: → Upravni odbor je najviši organ univerziteta odgovoran za finansijsko poslovanje koji, između ostalog, usvaja fi nansijski plan i godišnji obračun, usmjerava, kontrolira i ocjenjuje rad rektora u domenu finansijskog poslovanja, donosi odluke o korištenju sredstava preko iznosa ut vrđenog statutom univerziteta, podnosi osnivaču izv ještaje o poslovanju, te donosi opće akte iz domena fi nansija i upravljanja sredstvima; → Statut svake visokoškolske ustanove mora biti usklađen s Okvirnim zakonom, a između ostalog uređuje i finansi jske odnose unutar univerziteta. Može se zaključiti da Okvirni zakon kreira pravne temelje finansijskog upravljanja i postavlja institucionalne obaveze i procedure koje direktno utiču na finansijski sistem, budući da utvrđuje: → pravni status univerziteta kao javnih ustanova, → nadležnosti upravnog odbora, senata i rektora, → minimalne standarde transparentnosti, odgovornosti i upravljanja, → obavezu usklađivanja statuta i pravilnika univerziteta sa zakonom. Sama autonomija univerziteta prema Okvirnom zakonu je prvenstveno akademska, dok se finansijska autonomija samo implicira, ali ne i operacionalizira. Tek kroz entitetske i kantonalne zakone dolazi do konkretizacije modela finan sijske autonomije javnih univerziteta. II.1.2. Entitetski i kantonalni nivoi – ključ finansiran ja javnih univerziteta u BiH 4 → Federacija BiH(FBiH) : finansiranje javnih univerziteta je u nadležnosti kantona. Svaki kanton koji ima javni univerzitet odnosno univerzitete ima vlastiti zakon o vi sokom obrazovanju i vlastiti model finansiranja. → Republika Srpska(RS): oba javna univerziteta u RS-u – Univerzitet u Banjoj Luci(UNIBL) i Univerzitet u Is točnom Sarajevu(UIS) finansiraju se sa entitetskog nivoa, kroz Ministarstvo za naučnotehnološki razvoj, vi soko obrazovanje i informaciono društvo Republike Srp ske. Finansijski modeli u Federaciji BiH – kantonalni pristup Kao što je već navedeno, u FBiH finansiranje je isključiva nadležnost kantona, što dovodi do različitih modela i praksi. Ipak, u većini kantonalnih zakona o visokom obra zovanju nalazi se gotovo identična struktura članova o finansiranju, koja uključuje sljedeće: 2 Okvirni zakon o visokom obrazovanju u BiH. Dostupno na: https://www.mcp.gov.ba/attachments/bs_Migrirani_dokumenti/Va%C5%BEni_dokumenti/Va%C5%BEno-Zakoni/ Okvirni_zakon_o_visokom_obrazovanju_u_Bosni_i_Hercegovini_(3)b.pdf. Pristupljeno: 12.11.2025. 3  Primjera radi, ne postoji instrument poput državnog fonda za visoko obrazovanje niti jedinstvena formula finansiranja javnih univerziteta. 4 Ovdje je bitno napomenuti da Brčko distrikt BiH, kao jedinica lokalne samouprave definirana Amandmanom I Ustava Bosne i Hercegovine, nema javni univerzitet, ali ima specifične oblike podrške studiranju. Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 5

→ Izvori finansiranja visokoškolske ustanove obuhvataju: • sredstva osnivača(kantona), • sredstva fondova, • donacije, oporuke i poklone, • školarine i druge naknade, • prodaju intelektualnih, kulturnih i komercijalnih dobara i usluga, • prihode od autorskih prava, patenata, projekata, • druge zakonom dopuštene izvore; → Vlastiti prihodi javne visokoškolske ustanove pripadaju univerzitetu i troše se u skladu sa zakonom, statutom i finansijskim planom; → Budžetsko finansiranje obuhvata plate, naknade zapos lenih, materijalne troškove, opremu, projekte, mobilnosti i druge aktivnosti od javnog interesa; → Nadležna kantonalna ministarstva donose pravilnik o standardima i normativima za finansiranje javnih vi sokoškolskih ustanova, čime se propisno uređuje mini malni okvir finansiranja. Ove odredbe potvrđuju da je model FBiH kombinacija budžetskih sredstava i vlastitih prihoda, uz prilično velika ograničenja autonomije u upravljanju. Kanton Sarajevo i Univerzitet u Sarajevu Zakon o visokom obrazovanju Kantona Sarajevo 5 i interni akti Univerziteta u Sarajevu predstavljaju vjerovatno najrazrađeniji normativni okvir finansiranja među kanton ima u Federaciji BiH. Skupština Kantona Sarajevo donosi zakon, Vlada Kantona Sarajevo je osnivač univerziteta i donosi budžet i podzakonske akte, dok Ministarstvo za nauku, visoko obrazovanje i mlade provodi zakon i pred laže budžetske stavke. Upravni odbor univerziteta, kao ključni organ upravljanja, ima centralnu ulogu u donošenju odluka o finansijama i vlastitim prihodima univerziteta. Univerzitet u Sarajevu i njegove organizacione jedinice finansiraju se iz budžeta Kantona Sarajevo, iz vlastitih prihoda i iz drugih izvora poput donacija, projekata i komercijalnih usluga. Statut jasno propisuje da Univerzitet posluje u okviru budžetskih limita za svaku članicu, u skladu sa Zakonom o budžetima Federacije BiH, Zakonom o trezoru Federacije BiH i Zakonom o izvršavanju budžeta Kantona Sarajevo. Sredstva koja osigurava Kanton dodjeljuju se Univerzitetu na osnovu kriterija koje, na prijedlog Senata, utvrđuje Upravni odbor, u skladu s Pravilnikom o finansijskom poslovanju. Ti kriteriji u obzir uzimaju prirodu i troškovnost studijskih programa, mogućnost ostvarivanja vlastitih prihoda, status studenata i nastavnika i druge relevantne parametre. Zakon o visokom obrazovanju Kantona Sarajevo predviđa da se javna visokoškolska ustanova finansira iz sredstava osnivača, vlastitih prihoda i drugih izvora. Cjenovnik usluga, upisnina i drugih troškova utvrđuje upravni odbor, ali uz obaveznu saglasnost Vlade Kantona Sarajevo. Vlas titi prihodi univerziteta mogu se ostvarivati samo na način koji ne ometa osnovnu djelatnost i ne ugrožava autonom iju; pripadaju onoj visokoškolskoj ustanovi ili organizacionoj jedinici koja ih ostvari, te se koriste u skladu sa zakonom, podzakonskim aktima, statutom i finansijskim planom. Detaljnija pravila o njihovom korištenju uređuju se statutom i općim aktima koje donosi upravni odbor. 6 U praksi, vlastiti prihodi Univerziteta u Sarajevu u pot punosti su formalizirani kao javni vlastiti prihodi. To znači da se tretiraju prema pravilima koja uređuju javne prihode u Federaciji BiH, uplaćuju se na Jedinstveni račun Trezora Kantona Sarajevo, evidentiraju kroz propisane budžetske klasifikacije i koriste u skladu sa pravilima o javnim prihodima. Univerzitet ne raspolaže vlastitom gotovinom na sopstvenim računima, nego kroz trezorski sistem Kantona. Svi prilivi i plaćanja idu preko trezora, što omogućava visok stepen transparentnosti i nadzora, ali istovremeno ograničava operativnu fleksibilnost Univerziteta. Pravilnik o korištenju vlastitih prihoda Univerziteta u Sara jevu 7 detaljno opisuje vrste vlastitih prihoda, uključujući prihode od školarina i participacija, naknada za ispite, izda vanja uvjerenja i diploma, laboratorijskih i drugih stručnih usluga, istraživačkih i razvojnih projekata, donacija, izdavačke djelatnosti, komercijalizacije znanja, iznajml jivanja prostora i čitavog niza drugih aktivnosti. Svi ti prihodi imaju dodijeljene budžetske kontne oznake i razvr stavaju se u skladu s federalnim pravilnicima o vrstama i raspodjeli javnih prihoda. Pravilnik o finansijskom poslovanju dodatno propisuje da Univerzitet mora koristiti budžetski kalendar i procedure planiranja koje propisuje Ministarstvo finansija Kantona Sarajevo, te da je obavezan izrađivati strateški trogodišnji i operativni jednogodišnji budžet. Upravni odbor određuje prioritete za dokument okvirnog budžeta, a sve organizacione jedinice dužne su pripremiti svoje finansijske planove i zahtjeve u skladu s trezorskim pravilima. Na nivou fakulteta, akademija i instituta finansijsko poslovanje odvija se kroz budžetske limite po članici koje utvrđuje Univerzitet, interne planove i izvještaje o poslovanju, te obavezu da se sve preuzete obaveze usk lađuju sa stvarnim prilivima na trezorskom računu. 5 Zakon o visokom obrazovanju Kantona Sarajevo(„Sl. novine Kantona Sarajevo“, br. 36/2022 i 28/2025). Dostupno na: https://www.paragraf.ba/propisi/kantona-sarajevo/ zakon-o-visokom-obrazovanju.html. Pristupljeno: 12.11.2025. 6 Statut Univerziteta u Sarajevu. Dostupno na: https://unsa.ba/sites/default/files/dodatak/2023-07/Statut%20Univerziteta%20u%20Sarajevu.pdf. Pristupljeno: 12.11.2025. 7 Pravilnik o korištenju vlastitih prihoda Univerziteta u Sarajevu. Dostupno na: https://unsa.ba/sites/default/files/dodatak/2024-02/3.1.%20Pravilnik%20o%20koristenju%20 vlastitih%20prihoda%20Univerziteta%20u%20Sarajevu.pdf. 6 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Organizacione jedinice imaju određeni stepen unutrašnje finansijske autonomije, ali uvijek unutar okvira koji postavljaju kantonalni propisi, Upravni odbor i univerzitetski pravilnici. Univerzitet u Sarajevu ima razvijen interni normativni sistem finansijskog upravljanja. Pored Pravilnika o finansijskom poslovanju 8 i Pravilnika o javnim vlastitim prihodima, 9 postoje i pravila o unutrašnjoj finansijskoj kontroli, internoj reviziji, te etički kodeksi koji posredno utiču na finansijske odluke i odnose sa partnerima. Ovaj sistem je vrlo blizak evropskim standardima transparentnosti i odgovornosti u upravljanju javnim sredstvima, ali istovremeno funkcioniše u režimu u kojem Univerzitet ima ograničenu finansijsku autonomiju. Ukupno gledano, normativni režim u Kantonu Sarajevo pokazuje da Univerzitet u Sarajevu raspolaže raznovrsnim izvorima vlastitih prihoda i razgranatom mrežom finansi jskih tokova, ali da se ti prihodi pravno tretiraju kao javni i da podliježu punoj trezorskoj kontroli. Budući da Vlada Kantona Sarajevo ima ključnu ulogu u odobravanju škola rina, donošenju budžeta i fiskalnih pravila, a da se sva sredstva vode kroz trezor, UNSA ima razvijen i uređen, ali ujedno i jedan od najrestriktivnijih modela finansijske autonomije u Bosni i Hercegovini. Tuzlanski kanton i Univerzitet u Tuzli(UNTZ) Normativni okvir finansiranja univerziteta u Tuzlanskom kantonu odlikuje se izrazitom dvostrukošću: zakonom se univerzitetu garantuje široka autonomija, dok se istovre meno ključni elementi finansijskog poslovanja stavljaju pod strogu kontrolu osnivača – Vlade Tuzlanskog kantona. Na taj način nastaje sistem u kojem je autonomija for malno snažno izražena, ali je u praksi znatno ograničena procedurama, saglasnostima i trezorskim pravilima. Zakonom o visokom obrazovanju Tuzlanskog kantona 10 utvrđuje se da visokoškolske ustanove uživaju akademsku, organizacionu, kadrovsku i programsku autonomiju. Uni verzitet ima mogućnost da samostalno uređuje unutrašnju organizaciju, razvija studijske programe, bira akademsko osoblje i postavlja standarde upisa studenata. Međutim, iste odredbe koje naglašavaju autonomiju odmah se uravnotežuju obaveznim učešćem Vlade TK u gotovo svim segmentima finansijskog upravljanja. Zapošljavanje u javnoj visokoškolskoj ustanovi zahtijeva prethodnu saglas nost Vlade; plaće i naknade zaposlenika mogu se utvrđivati samo aktima Upravnog odbora, ali uz obaveznu saglasnost Vlade; a cjelokupno finansijsko poslovanje mora se provoditi kroz kantonalni trezor. Ovo znači da je Univer zitet, iako formalno autonoman, faktički uklopljen u fiskalni i administrativni okvir javnog sektora Tuzlanskog kantona. Statut Univerziteta u Tuzli 11 dodatno operacionalizira ove zakonske odredbe. Univerzitet je obavezan godišnje pripre miti budžetski zahtjev koji se podnosi osnivaču na razmatranje i odobravanje, a istovremeno mora redovno dostavljati izvještaje o radu i poslovanju. Sredstva za rad Univerziteta obezbjeđuju se iz budžeta Tuzlanskog kantona, ali i iz vlastitih prihoda, donacija, projekata i drugih izvora. Statut potvrđuje da Univerzitet i njegove organizacione jedinice raspolažu vlastitim prihodima, ali isključivo u skladu sa zakonom, statutom i finansijskim planom, te u okvirima koje određuju posebni kantonalni propisi o javnim prihodima. Zakonski režim vlastitih prihoda u Tuzlanskom kantonu dodatno pojačava zavisnost univerziteta od osnivača. Zakon predviđa da se svi vlastiti prihodi javne visokoškol ske ustanove raspodjeljuju u skladu sa posebnim propisima Kantona, statutom i finansijskim planom, što znači da uni verzitet ne može samostalno raspolagati prihodima izvan sistema koji određuje kantonalna regulativa. Svi prihodi moraju biti planirani u skladu s budžetskim kalendarom Tuzlanskog kantona, kanalizirani kroz trezor i uključeni u godišnje finansijske dokumente. Time se ograničava mogućnost univerziteta da, na primjer, brzo reaguje na pro jektne prilike ili dinamično upravlja sopstvenim sredstvima. Na praktičnom nivou, Univerzitet u Tuzli ima određeni stepen unutrašnje autonomije u planiranju i korištenju vlastitih prihoda, posebno kada se radi o školarinama, naknadama, istraživačkim projektima i komercijalnim uslugama. Međutim, svaka takva aktivnost mora biti usk lađena sa finansijskim planom Univerziteta, koji usvajaju Upravni odbor i Senat, ali koji u konačnici mora biti u saglasju s kantonalnim propisima i trezorskim režimom. Organizacione jedinice imaju pravo ostvarivati i koristiti vlastite prihode, ali se njihova upotreba odvija unutar strogog finansijskog okvira koji određuju univerzitetski akti i kantonalna pravila. Obaveza interne kontrole i interne revizije, također prop isana zakonom, dodatno potvrđuje integraciju Univerziteta u sistem javnog sektora, budući da se sve finansijske aktivnosti moraju voditi transparentno i u skladu s principima javnog finansijskog upravljanja. Sve ove odredbe pokazuju jasnu logiku normativnog sistema Tuzlanskog kantona: univerzitetu se prepušta visoka akademska i organizaciona autonomija, ali se finan 8 Pravilnik o finansijskom poslovanju Univerziteta u Sarajevu. Dostupno na: https://unsa.ba/sites/default/files/dodatak/2022-12/2.1.%20Pravilnik%20o%20finansijskom%20 poslovanju%20Univerziteta.pdf. Pristupljeno: 13.11.2025. 9 Pravilnik o javnim vlastitim prihodima Univerziteta u Sarajevu. Dostupno na: https://unsa.ba/sites/default/files/dodatak/2024-08/Pravilnik%20o%20javnim%20vlastit im%20prihodima%20Univerziteta%20u%20Sarajevu.pdf. Pristupljeno: 13.11.2025. 10 Zakon o visokom obrazovanju/naobrazbi(„Sl. novine Tuzlanskog kantona“, br. 21/2021 – prečišćen tekst, 22/2021 – autentično tumačenje, 5/2022, 11/2022, 16/2022, 5/2025 i 14/2025). Dostupno na: https://www.paragraf.ba/propisi/tuzlanskog-kantona/zakon-o-visokom-obrazovanju-naobrazbi.html. Pristupljeno: 13.11.2025. 11 Statut JU Univerzitet u Tuzli(Prečišćeni tekst). Dostupno na: https://untz.ba/wp-content/uploads/2023/10/STATUT_JU_UNTZ_precisceni_tekst_18_10_2023.pdf. Pristupljeno: 13.11.2025. Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 7

sijska autonomija suštinski ograničava kroz mehanizme koje kontroliše Vlada. De iure univerzitet ima autonomiju, jer je zakon eksplicitno garantuje; de facto ta autonomija je u velikoj mjeri umanjena potrebom za saglasnostima, pravilima trezorskog poslovanja i strogim budžetskim pro cedurama. Tako nastaje model u kojem Univerzitet u Tuzli funkcioniše kao visokoškolska ustanova sa značajnim akademskim slobodama, ali sa vrlo ograničenim kapac itetom da samostalno upravlja svojim finansijskim resursima. Unsko-sanski kanton i Univerzitet u Bihaću(UNBI) Normativni okvir Unsko-sanskog kantona predstavlja najiz razitiji primjer kantonalnog modela u kojem je finansijska autonomija univerziteta jasno i eksplicitno propisana zakonom, dok se istovremeno u praksi ograničava javnofi nansijskim pravilima i trezorskim režimom. U poređenju s drugim kantonima Federacije BiH, Unsko-sanski kanton je jedini koji vrlo otvoreno i nedvosmisleno zakonom utvrđuje da Univerzitet u Bihaću uživa puni pravni subjektivitet i potpunu autonomiju u obavljanju svoje djelatnosti, uključujući i finansijsku dimenziju autonomije. Zakon o visokom obrazovanju Unsko-sanskog kantona 12 univerzitet definiše kao ustanovu od posebnog općeg i javnog interesa za Kanton i šire bosanskohercegovačko društvo. Autonomija koju zakon garantira obuhvata pravo univerziteta da raspolaže finansijskim sredstvima iz vlasti tih prihoda, da upravlja svojom imovinom, uključujući nepokretnu imovinu, te da predlaže i određuje školarine i druge naknade. U tom smislu, ovaj zakon predstavlja naj dosljednije normativno priznanje finansijske autonomije javnog univerziteta u Federaciji BiH. Dok su u drugim kan tonima finansijske ovlasti univerziteta više posredovane podzakonskim aktima ili administrativnim praksama, u Unsko-sanskom kantonu su jasno propisane na nivou zakona. Međutim, ta široko definisana autonomija nailazi na ograničenja u fazi operativnog finansijskog poslovanja. Iako je univerzitet ovlašten da stiče sredstva iz svih zakoni tih izvora i da njima upravlja, sva sredstva moraju se evidentirati i trošiti u skladu sa zakonom, statutom i usvo jenim finansijskim planom. Posebno je važno to što se sva finansijska sredstva evidentiraju prema pravilima trezor skog poslovanja, što praktično znači da Univerzitet, bez obzira na deklarativnu autonomiju, svoje finansijske transakcije mora usklađivati sa javnofinansijskim proce durama Unsko-sanskog kantona. Sve obaveze i plaćanja moraju biti usklađena sa stvarnim prilivima na javnim računima, što ograničava fleksibilnost univerziteta da potpuno samostalno raspolaže vlastitom gotovinom. Statut Univerziteta u Bihaću 13 precizira zakonske odredbe i dodatno naglašava da Univerzitet ima pravo raspolagati svim vrstama vlastitih prihoda, uključujući sredstva ost varena kroz školarine, naknade, projekte, usluge i druge djelatnosti. Sva novčana sredstva pripadaju Univerzitetu i troše se u skladu sa Statutom, zakonom i finansijskim planom, što bi u idealnim uslovima predstavljalo visok stepen finansijske samostalnosti. Statut, međutim, uvodi i bitnu ograničavajuću komponentu: raspodjela vlastitih prihoda odvija se prema posebnim propisima kantona, Statutu i finansijskom planu, a Upravni odbor Univerziteta određuje kriterije za raspodjelu sredstava među organiza cionim jedinicama. Drugim riječima, Univerzitet ima autonomiju da upravlja vlastitim prihodima, ali njihova upotreba mora biti u potpunosti usklađena s finansijskim pravilima koja određuje Kanton i sa procedurama koje propisuje Upravni odbor. Praktično, to znači da fakulteti i druge organizacione jedin ice mogu ostvarivati prihode iz različitih izvora – školarina, istraživačkih projekata, stručnih usluga i drugih aktivnosti – ali ti prihodi istog trenutka postaju dio finansijskog sistema Univerziteta kao cjeline, a Univerzitet potom njima upravlja u okviru ograničenja javnog sektora. Upravni odbor vrši raspodjelu prihoda vodeći računa o propisima Kantona i o trezorskom režimu koji u svim fazama određuje tempo i mogućnosti izvršavanja finansijskih obaveza. Time se potvrđuje da UNBI, iako formalno ima jedan od najsnažnijih normativnih oblika finansijske autonomije u BiH, u praksi posluje u gotovo istom režimu javnih finansija kao i univerziteti u kantonima u kojima autonomija nije tako eksplicitno definisana. Zaključak koji se nameće iz normativnog okvira Unsko-san skog kantona jeste da postoji jasna razlika između pravno definisanih principa autonomije i stvarnih javnofinansijskih ograničenja. Dok Zakon Univerzitetu priznaje punu finansi jsku samostalnost, uključujući pravo na upravljanje imovinom i prihodima, trezorski režim i obaveze prema kantonalnoj fiskalnoj regulativi ograničavaju slobodu u konkretnom upravljanju novcem. Ovo UNBI čini jedin stvenim slučajem u Federaciji: Univerzitet formalno ima najširu finansijsku autonomiju, ali je njegova sposobnost da tu autonomiju materijalizira ograničena mehanizmima javnog finansijskog upravljanja. Zeničko-dobojski kanton i Univerzitet u Zenici(UNZE) Normativni okvir Zeničko-dobojskog kantona predstavlja jedan od najkompleksnijih i najcentralizovanijih modela finansiranja javnih univerziteta u Federaciji Bosne i Herce govine. Za razliku od kantona u kojima jedan zakon uređuje sve elemente visokog obrazovanja, ZDK je jedan od kantona koji ima dva komplementarna zakonska akta: opšti Zakon o visokom obrazovanju i posebni Zakon o 12 Zakon o visokom obrazovanju na području Unsko-sanskog kantona(„Sl. glasnik Unsko-sanskog kantona“, br. 26/2024). Dostupno na: https://www.paragraf.ba/propisi/un sko-sanski-kanton/zakon-o-visokom-obrazovanju.html. Pristupljeno: 13.11.2025. 13 Statut Univerziteta u Bihaću. Dostupno na: https://unbi.ba/files/media/pdf/68232f051dc6e9.85980329_Statut%20UNBI_2025.pdf. Pristupljeno: 13.11.2025. 8 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Javnoj ustanovi Univerzitet u Zenici. Ova kombinacija stvara formalno vrlo razrađen sistem u kojem su uloge Vlade, nadležnog Ministarstva i univerzitetskih organa pre cizno određene, a finansijski odnosi uređeni na način koji ostavlja znatno manje prostora za autonomno odlučivanje nego u većini drugih kantona. Zakon o visokom obrazovanju ZDK 14 definiše opće principe autonomije i rada visokoškolskih ustanova, ali kada je riječ o finansijama, nadležnosti univerziteta su ograničene pose bnim odredbama. Visokoškolske ustanove mogu sticati sredstva iz različitih izvora – budžeta osnivača, fondova, donacija, poklona, školarina, prihoda od projekata, prodaje usluga i drugih zakonitih izvora. Međutim, raspodjela i korištenje tih prihoda uređeni su posebnim zakonima i uredbama koje donosi Vlada ZDK. Time se finansije univer ziteta već na nivou osnovnog zakona stavljaju u okvir u kojem je uloga Kantona snažno naglašena. Posebni Zakon o Javnoj ustanovi Univerzitet u Zenici 15 dodatno konkretizira finansijske mehanizme. Kanton, kao osnivač, obezbjeđuje sredstva za rad Univerziteta, a način finansiranja studijskih programa propisuje se uredbama i odlukama Vlade. U ovom segmentu ZDK ima posebno izražen nivo kontrole, jer Vlada ne samo da određuje način finansiranja svih studijskih ciklusa, nego propisuje i minimalnu cijenu studija za sve programe i sve cikluse. Senat može predložiti visinu školarina, ali te odluke nemaju pravno dejstvo bez saglasnosti Vlade. Time izvršna vlast Kantona zadržava ključnu ulogu u definisanju najvažnijih parametara finansijskog poslovanja Univerziteta. Statut Univerziteta u Zenici 16 potvrđuje pravni subjektivitet i autonomiju Univerziteta, ali se jasno vidi da je ta autonomija u velikoj mjeri uslovljena kantonalnim propisima. Statut ovlašćuje Univerzitet da raspolaže finansijskim sredstvima iz vlastitih prihoda, da utvrđuje iznos školarina i drugih naknada i da ostvaruje prihode iz različitih aktivnosti, uključujući korištenje univerzitetskog znaka i dokumentacije. Ipak, svaka odluka o tim prihodima mora biti donesena u skladu s kantonalnim pravilnicima i odlukama Vlade, što znači da je operativno upravljanje vlastitim izvorima finansiranja ograničeno administra tivnim okvirom koji određuje osnivač. Univerzitet u Zenici razvio je i obimnu internu regulativu kojom se razrađuju pravila evidentiranja, kontrole i trošenja vlastitih prihoda. Pravilnici propisuju klasifikaciju pojedinih vrsta prihoda, kontne oznake, pravila njihove namjene, ograničenja u korištenju, kao i načine razgraničavanja prihoda ostvarenih kroz projekte, stručne usluge, naknade i druge aktivnosti. Također, predviđena su detaljna pravila o izvještavanju, internoj kontroli i internoj reviziji, što Univer zitetu omogućava visok stepen upravljačke uređenosti. Međutim, iako su ovi pravilnici sveobuhvatni, oni funkcion išu u okviru strogo definisanih kantonalnih pravila o trezorskom poslovanju. Svi vlastiti prihodi UNZE uplaćuju se na trezorski račun Zeničko-dobojskog kantona i evidentiraju kao javni prihodi u skladu s kantonalnim propisima. 17 To znači da Univer zitet, uprkos formalnoj autonomiji u sticanju i korištenju vlastitih sredstava, ne raspolaže svojim sredstvima direk tno, već preko javnog sistema izvršavanja budžeta. Svaka finansijska transakcija mora biti usklađena s pravilima trezora, što ograničava operativnu fleksibilnost Univerziteta u upravljanju sredstvima. Raspodjela budžetskih sredstava unutar Univerziteta dodatno ilustrira centralizaciju sistema. Kriterije za raspod jelu sredstava organizacionim jedinicama utvrđuje resorno ministarstvo, i to na prijedlog Upravnog odbora, uz pre thodno mišljenje Senata. Time se stvara trojni odnos u kojem Univerzitet formalno učestvuje u procesu, ali ključne odluke donosi izvršna vlast Kantona. Sve navedeno pokazuje da Zeničko-dobojski kanton ima najformalizovaniji i najcentralizovaniji sistem finansijskog upravljanja javnim univerzitetom u Federaciji BiH. Iako Univerzitet u Zenici posjeduje razvijen interni normativni okvir i detaljna pravila upravljanja prihodima i rashodima, njegova de facto finansijska autonomija ograničena je širokim ovlaštenjima Vlade ZDK, korištenjem trezorskog sistema i pravilima o javnim prihodima. Time UNZE ima složen, tehnički uređen i propisima bogat sistem finansi jskog poslovanja, ali sa jednim od najmanjih stvarnih kapaciteta za autonomno odlučivanje o ključnim finansi jskim pitanjima. Hercegovačko-neretvanski kanton: Univerzitet„Džemal Bijedić“ u Mostaru i Sveučilište u Mostaru Normativni okvir Hercegovačko-neretvanskog kantona je jedinstven u Bosni i Hercegovini, jer se isti kantonalni zakon primjenjuje na dva javna univerziteta koji imaju različite historijske, institucionalne i organizacijske tradicije: Univerzitet„Džemal Bijedić“ u Mostaru i Sveučilište u Mostaru. Zakon o visokom obrazovanju HNK 18 definiše oba univerziteta kao javne ustanove od posebnog javnog interesa koje se finansiraju iz budžeta kantona i iz vlastitih prihoda, ali način na koji njihovi statuti razrađuju 14 Zakon o visokom obrazovanju(„Sl. novine Zeničko-dobojskog kantona“, br. 12/2022, 15/2024 – autentično tumačenje i 5/2025). Dostupno na: https://www.paragraf.ba/ propisi/zenicko-dobojskog-kantona/zakon-o-visokom-obrazovanju.html. Pristupljeno: 14.11.2025. 15 Zakon o Javnoj ustanovi Univerzitet u Zenici(„Službene novine Zeničko-dobojskog kantona“, broj 1/18, 10/18, 13/21). Dostupno na: https://unze.ba/dokumenti/zako ni-i-uredbe/. Pristupljeno: 25.11.2025. 16 Statut Univerziteta u Zenici. Dostupno na: https://unze.ba/dokumenti/interni-dokumenti/. Pristupljeno: 14.11.2025. 17 Pravilnik o vrstama, namjeni, načinu raspodjele i trošenja vlastitih prihoda Univerziteta u Zenici. Dostupan na: https://unze.ba/dokumenti/interni-dokumenti/. Pristupljeno: 14.11.2025. 18 Zakon o visokom obrazovanju u Hercegovačko-neretvanskom kantonu. Dostupno na: https://www.monkshnk.gov.ba/storage/propisi/01K94P1CS5A2KEBAWQG0D9Z0SC. pdf. Pristupljeno: 14.11.2025. Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 9

finansijsku autonomiju i upravljanje prihodima odvodi ih u dva različita finansijska identiteta. Statut Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru 19 potvrđuje puni pravni subjektivitet Univerziteta i utvrđuje da on uživa potpunu autonomiju u obavljanju svoje djelatnosti. Ta autonomija obuhvata pravo sticanja i upravljanja imovinom, pravo raspolaganja finansijskim sredstvima iz vlastitih prihoda, ovlaštenje da samostalno utvrđuje iznos školarina i drugih naknada, te da planira, realizira i ubire sredstva iz različitih projekata i drugih aktivnosti. Statut izričito navodi da se Univerzitet finansira iz budžeta HNK, iz fondova, donacija, školarina, kao i iz prihoda od intelek tualnih, kulturnih, materijalnih i komercijalnih dobara i usluga, prihoda od autorskih prava, patenata i drugih izvora. Na taj način tekst statuta jasno sugeriše model u kojem je Univerzitet normativno ohrabren da diverzificira svoje izvore prihoda i da aktivno komercijalizira raspoložive resurse. Ovaj pristup još eksplicitnije dolazi do izražaja u pravil nicima Univerziteta, posebno u aktu o mjerilima za korištenje prihoda. 20 U tom pravilniku detaljno se nabrajaju vrste prihoda koje Univerzitet ostvaruje, počev od budžet skih sredstava, preko školarina, upisnina, naknada za ispite, izdavanja uvjerenja, pa sve do prihoda od projekata i različitih komercijalnih usluga. Pravilnik uređuje kako se ti prihodi formiraju i razgraničavaju, kako se raspodjeljuju između Univerziteta i njegovih organizacionih jedinica, te koja pravila važe za njihovo korištenje. U strateškim doku mentima Univerziteta dodatno se naglašava potreba „postizanja finansijske stabilnosti i dugoročne održivosti“ upravo kroz diverzifikaciju prihoda i snažnije oslanjanje na projekte i komercijalne oblike djelovanja. 21 Normativno posmatrano, UNMO je zamišljen kao izrazito autonoman univerzitet s vrlo snažnim ovlaštenjima u oblasti finansija; izazov je prije svega u nivou budžetske podrške i realnim mogućnostima tržišta, a manje u ograničenjima samih propisa. Sveučilište u Mostaru razvija drugačiji, ali jednako speci fičan model. Statut SUM-a 22 definira Sveučilište kao javnu visokoškolsku ustanovu čiji osnivači dolaze iz više županija, pri čemu je HNK ključni politički i finansijski kontekst. Naglašava se kako akademska tako i finansijska autonomija Sveučilišta. Posebnost SUM-a u odnosu na druge javne univerzitete u Bosni i Hercegovini nalazi se u načinu na koji su uređeni izvori finansiranja i etički okvir finansijskog poslovanja. Sredstva koja osiguravaju osnivači, drugi nivoi vlasti i drugi izvori uplaćuju se direktno na račun Sveučilišta, a Sveučilište zatim njima raspolaže u skladu s finansijskim planom. Fakulteti i druge organizacione jedin ice imaju vlastite podračune u okviru sveučilišnog transakcijskog računa, na koje se uplaćuju njihova vlastita sredstva, uključujući prihode od projekata, programa cjeloživotnog obrazovanja, doktorskih studija, dijela stu dentskih uplata, donacija i drugih aktivnosti. Time je uspostavljen model jedinstvenog sveučilišnog računa, unutar kojeg organizacione jedinice imaju unutrašnju finansijsku autonomiju, ali i obavezu da posluju u skladu sa statutom i općim aktima Sveučilišta. Najznačajnija i u bosanskohercegovačkom kontekstu jedin stvena karakteristika SUM-a jeste eksplicitno uveden etički filter nad izvorima finansiranja. Statut propisuje da se Sveučilište može finansirati samo iz onih izvora koji ne utiču na njegovu neovisnost i dostojanstvo, te da vlastiti prihodi mogu biti ostvareni samo kroz djelatnosti koje ne narušavaju osnovne zadaće Sveučilišta i njegov akademski kredibilitet. Komercijalne aktivnosti dopuštene su isključivo u mjeri u kojoj ne ugrožavaju misiju Sveučilišta. Bliži uslovi finansijskog poslovanja, struktura prihoda i rashoda te unutrašnja pravila raspodjele uređuju se posebnim općim aktima koje donosi Upravno vijeće na prijedlog Senata. Ovakvo uređenje predstavlja visok normativni standard zaštite institucionalnog integriteta: finansijska održivost je dopuštena i podstaknuta, ali ne po svaku cijenu, već uz uslov očuvanja autonomije, dostojanstva i akademske misije. Kada se sagleda cijeli kantonalni okvir, Hercegovačko-ner etvanski kanton se pokazuje kao najkompleksniji pravni ekosistem za finansiranje javnih univerziteta u Bosni i Her cegovini. U istom normativnom okviru djeluju dva univerziteta sa izrazito različitim statutarnim rješenjima: Univerzitet„Džemal Bijedić“ u Mostaru, koji u statutu ima vrlo široko formuliranu finansijsku autonomiju i snažna ovlaštenja nad vlastitim prihodima i projektima, te Sveučilište u Mostaru, jedini univerzitet koji finansiranje direktno veže za eksplicitne etičke kriterije. Normativno posmatrano, oba univerziteta imaju relativno širok prostor za razvoj sopstvenih finansijskih politika i instrumenata finansijske održivosti, ali u praksi taj prostor ograničava opći nivo budžetske podrške visokom obrazovanju u HNK i ekonomski kapacitet okruženja u kojem univerziteti djeluju. 19 Statut Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru. Dostupno na: https://www.unmo.ba/media/1034/statut_-_final_-_univerzitet_dzemal_bijedic_u_mostaru.pdf. Pristupljeno: 14.11.2025. 20 Pravilnik o mjerilima za korištenje prihoda Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru. Dostupno na: https://www.unmo.ba/media/1179/pravilnik_o_mjerilima_za_koristen je_prihoda_-_univerzitet_dzemal_bijedic_u_mostaru.pdf. Pristupljeno: 15.11.2025. 21 Strategija razvoja Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru 2025 – 2030. godina. Dostupno na: https://www.unmo.ba/media/4021/strategija-razvoja-unmo-2025_2030.pdf. Pristupljeno: 20.11.2025. 22 Statut Sveučilišta u Mostaru. Dostupno na: https://www.sum.ba/dokumenti/Statut_SUM.pdf. Pristupljeno: 20.11.2025. 10 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Republika Srpska – entitetski model finansiranja: Univerzitet u Banjoj Luci i Univerzitet u Istočnom Sarajevu Za razliku od kantonalno fragmentiranog sistema u Feder aciji BiH, Republika Srpska ima jedinstven entitetski model finansiranja javnih univerziteta. Dva javna univerziteta – Univerzitet u Banjoj Luci i Univerzitet u Istočnom Sarajevu – posluju u istom normativnom okviru koji je definisan Zakonom o visokom obrazovanju RS i podzakonskim aktima koje donosi nadležno ministarstvo. Time se stvara centralizovan, ali relativno jasno uređen sistem u kojem ključnu ulogu u finansijama ima entitetski budžet i Minis tarstvo za naučnotehnološki razvoj, visoko obrazovanje i informaciono društvo. Zakon o visokom obrazovanju Republike Srpske 23 propisuje da se javni univerziteti finansiraju iz budžeta RS, a da se sufinansiraju troškovi školarina, naučnoistraživačkog i umjetničkog rada, materijalni troškovi i oprema, studentski projekti, međunarodna razmjena, kao i oprema i pri lagođeni uslovi studiranja za studente sa invaliditetom. Ministar nadležan za visoko obrazovanje donosi pravilnik o standardima i normativima za finansiranje javnih visokoškolskih ustanova i sufinansiranje međunarodne raz mjene, a konkretno učešće budžeta Republike Srpske određuje se svake godine budžetom i propisima o njego vom izvršenju. Ovo je jedini slučaj u Bosni i Hercegovini u kojem postoji formalizovan sistem finansijskih standarda i normi na entitetskom nivou, što obezbjeđuje veću predvidl jivost u odnosu na situaciju u Federaciji, gdje takvi standardi formalno ne postoje. Istim zakonom uređeni su i vlastiti prihodi univerziteta. Svi prihodi koje visokoškolska ustanova ostvari, osim onih koji dolaze iz budžeta, smatraju se vlastitim prihodima. U tu kategoriju spadaju školarine, upisnine i druge studentske naknade, prihodi od donacija, komercijalizacije znanja i rezultata istraživanja, izdavačke i razvojne djelatnosti, lab oratorijskih i drugih stručnih usluga trećim licima, kao i prihodi od projekata i drugih registrovanih aktivnosti. Upravni odbor univerziteta ovlašten je da donese pravilnik o kriterijima za korištenje vlastitih prihoda, čime se univer zitetu formalno ostavlja prostor da interne finansijske tokove organizuje u skladu sa svojim potrebama, ali uvijek unutar okvira koji određuje zakon i podzakonski akti minis tarstva. Na nivou pojedinačnih univerziteta, Univerzitet u Banjoj Luci statutom 24 potvrđuje institucionalnu autonomiju i raz rađuje organizaciju, nadležnosti upravljačkih organa i opće akte, dok se finansijske odredbe u potpunosti nadovezuju na zakonski model. Upravni odbor usvaja finansijski plan i interne akte koji uređuju prihode i rashode, dok rektor, finansijska služba i dekani članica snose odgovornost za pripremu i izvršenje finansijskih planova i za posebne obračune po organizacionim jedinicama. Univerzitet u Istočnom Sarajevu funkcioniše u suštinski istom pravnom režimu: 25 isti zakon se primjenjuje, budžet Republike Srpske je primarni izvor javnog finansiranja, a vlastiti prihodi nastaju na identičan način – kroz školarine, naknade, usluge i projekte. Razlike između ova dva univerziteta više su stvar veličine, profila i strukture studijskih programa nego pravnog položaja. Iako je model Republike Srpske normativno jedinstven i centralizovan, s relativno jasnim pravilima i standardima, finansijska autonomija univerziteta je ograničena snažnom ulogom ministarstva i entitetske vlade. Isti zakon koji uvodi standarde i mogućnost planiranja ujedno daje Ministarstvu široka ovlaštenja da uređuje način finansiranja, da prop isuje kriterije za raspodjelu budžetskih sredstava i da nadzire primjenu pravilnika o vlastitim prihodima. Univer ziteti formalno raspolažu vlastitim prihodima i imaju mogućnost da kroz upravni odbor oblikuju interne politike korištenja tih sredstava, ali ključni parametri finansijskog sistema – ukupni obim javnog finansiranja, standardi, nor mativi i osnovna pravila raspodjele – određeni su na entitetskom nivou. Zbog toga se entitetski model Republike Srpske može oci jeniti kao stabilniji i predvidljiviji od kantonalno razuđenog sistema u Federaciji, ali istovremeno i kao model u kojem univerziteti imaju manje stvarne finansijske autonomije nego što bi se moglo zaključiti iz samog načelnog isticanja autonomije u statutima i zakonima. Autonomija postoji u granicama koje postavljaju entitetski standardi i odluke ministarstva; izvan tih granica, ključne poluge finansijskog sistema ostaju u rukama centralnih institucija Republike Srpske. II.2. Osnovna arhitektura sistema finansiranja visokog obrazovanja u Bosni i Hercegovini Cijeli sistem finansiranja javnih univerziteta u BiH počiva na dvostrukom modelu: kombinaciji javnih budžetskih sredstava i vlastitih prihoda univerziteta. Budžetska sred stva dolaze ili iz kantonalnih budžeta(u Federaciji BiH) ili iz entitetskog budžeta(u Republici Srpskoj), dok vlastite prihode čine školarine, upisnine i druge studentske naknade, prihodi od projekata, donacija, komercijalnih usluga, izdavaštva, laboratorijskih i stručnih usluga, pa sve do prihoda od autorskih prava i patenata. U svim univerzitetima upravo upravni odbor predstavlja centralni organ finansijskog upravljanja: on usvaja finansijski plan i 23 Zakon o visokom obrazovanju Republike Srpske.(„Sl. glasnik RS“, br. 67/2020 i 107/2024). Dostupno na: https://www.paragraf.ba/propisi/republika-srpska/zakon-o-vi sokom-obrazovanju.html. Pristupljeno: 14.11.2025. 24 Statut Univerziteta u Banjoj Luci. Dostupno na: https://unibl.org/uploads/files/strane/statut/Statut-UNIBL-2022_1.pdf. Pristupljeno: 11.11.2025. 25 Statut Univerziteta u Istočnom Sarajevu. Dostupno na: https://www.ues.rs.ba/wp-content/uploads/2022/07/04-3.-Statut-Univerziteta-u-Istocno-Sarajevu.pdf. Pristupljeno: 11.11.2025. Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 11

godišnji obračun, donosi opće akte iz oblasti finansija i nadzire rektora u domenu finansijskog poslovanja. Deklarativno, gotovo svi zakoni i statuti naglašavaju finan sijsku autonomiju: univerziteti imaju pravo da stiču vlastite prihode, da njima raspolažu, da predlažu školarine i da upravljaju imovinom. Međutim, ta autonomija je u pravilu uslovljena saglasnostima osnivača – kantonalnih vlada ili entitetske vlade i ministarstava – naročito kada se radi o visini školarina, zapošljavanju, plaćama i raspolaganju imovinom. II.2.1. Vlastiti prihodi, trezorski režim i suštinsko ograničenje autonomije U većini kantona Federacije BiH, posebno u Kantonu Sara jevo, Tuzlanskom kantonu, Zeničko-dobojskom kantonu i Unsko-sanskom kantonu, vlastiti prihodi univerziteta treti raju se kao javni vlastiti prihodi. To znači da se uplaćuju na trezorske račune, evidentiraju u sistemu javnih prihoda i mogu se koristiti samo u skladu s pravilima budžetskog sistema. Time univerziteti gube mogućnost da samostalno upravljaju gotovinom i dinamiku svojih finansijskih odluka moraju uskladiti sa ritmom i procedurama javnog sektora. UNSA, UNTZ, UNZE i UNBI u tom smislu posluju u izrazito „uvezanom” režimu: sva sredstva, pa i ona koja su for malno vlastita, prolaze kroz trezor kantona. U takvom okruženju finansijska autonomija ostaje uglavnom deklarativna: univerziteti formalno imaju široka ovlaštenja, ali svaka važnija finansijska odluka – od visine školarina do strukture rashoda – zavisi od saglasnosti vlade ili resornog ministarstva i od pravila trezorskog poslovanja. Obaveza interne kontrole i interne revizije dodatno potvrđuje da univerziteti funkcionišu kao inte gralni dio šireg sistema javnog finansijskog upravljanja. II.2.2. Fragmentirani kantonalni modeli u FBiH U Federaciji BiH ne postoji jedinstven standard finansiranja univerziteta. Pet kantona sa javnim univerzitetima razvilo je pet različitih normativnih režima: → Kanton Sarajevo i Zeničko-dobojski kanton imaju najde taljniju i najrestriktivniju fiskalnu regulativu. U oba slučaja vlastiti prihodi univerziteta u potpunosti su inte grisani u trezorski sistem kantona, a vlade imaju snažnu ulogu u određivanju načina finansiranja studija, mini malnih cijena studija i raspodjele sredstava unutar univerziteta. UNZE i UNSA imaju i najrazrađenije interne pravilnike o vlastitim prihodima, ali upravo ti pravilnici „rade“ unutar vrlo uskih okvira koje definiraju kantoni. → Tuzlanski kanton normativno naglašava široku au tonomiju(akademsku, organizacionu, kadrovsku i pro gramsku), ali istovremeno većinu finansijskih odluka veže za saglasnost Vlade TK. Plaće, zapošljavanje i raspodjela vlastitih prihoda uslovljeni su odlukama osnivača, pa sistem funkcioniše kao tipičan primjer„au tonomije na papiru, kontrole u praksi”. → Unsko-sanski kanton ide najdalje u eksplicitnom prizna vanju finansijske autonomije: zakon i statut Univerziteta u Bihaću jasno navode pravo na raspolaganje vlastitim prihodima, upravljanje imovinom i utvrđivanje školarina. Ipak, i ovdje vlastiti prihodi ulaze u trezorski sistem i podliježu kantonalnoj fiskalnoj regulativi, pa razlika iz među formalne autonomije i stvarnih ograničenja ostaje izrazita. → Hercegovačko-neretvanski kanton je najkompleksniji: isti kantonalni zakon primjenjuje se na dva univerziteta – UNMO i SUM – koji imaju vrlo različita statutarna rješenja. UNMO ima statutarno najširu finansijsku au tonomiju u FBiH(upravljanje imovinom, prihodima, školarinama, projektima, pa čak i mogućnost osnivanja komercijalnih preduzeća), ali slabiji nivo kantonalne fiskalne podrške i politički kontekst ograničavaju mo gućnost da se ta autonomija u potpunosti realizira. SUM, s druge strane, uvodi jedinstveni etički filter nad izvorima finansiranja, uz relativno visok formalni stepen autonomije u upravljanju vlastitim sredstvima. Sve ovo vodi do opšteg uvida: autonomija univerziteta u Federaciji BiH nije sistemski, već fragmentarno organ izovana. Zavisi od kantona, od snage kantonalnog budžeta, od političkog konteksta i od toga koliko je kanton spreman da svoje fiskalne instrumente oslabi u korist univerzitetske samostalnosti. II.2.3. Entitetski model Republike Srpske Republika Srpska predstavlja suprotnost kantonalnoj fragmentaciji: oba javna univerziteta – u Banjoj Luci i u Istočnom Sarajevu – posluju u jedinstvenom, entitetski centralizovanom sistemu. Zakon o visokom obrazovanju RS jasno propisuje da se iz entitetskog budžeta finansiraju univerziteti i sufinansiraju ključni elementi njihovog djelovanja: školarine, naučnoistraživački rad, oprema, materijalni troškovi, studentski projekti i međunarodne raz mjene. Ministar nadležan za visoko obrazovanje donosi pravilnik o standardima i normativima finansiranja, čime se uvodi jedini u BiH formalizovan sistem finansijskih stand arda za javne univerzitete. Vlastiti prihodi univerziteta u RS obuhvataju sve što nije budžet: školarine, upisnine, razne naknade, donacije, pro jekte i komercijalizaciju znanja. Upravni odbori univerziteta donose pravilnike o načinu korištenja tih prihoda, ali u okviru standarda koje određuje Ministarstvo. Rezultat je sistem koji je predvidljiv i normativno čist – univerziteti znaju na kojim osnovama se finansiraju – ali je istovre meno i centralizovan, jer Ministarstvo i Vlada RS čuvaju kontrolu nad ključnim parametrima finansiranja. 12 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Stoga se entitetski model može opisati kao stabilan, ali centralizovan: univerziteti imaju jasna pravila, ali nemaju širok prostor autonomnog finansijskog manevra. II.2.4. Posebni slučajevi i specifični uvidi U okviru ovog šireg mozaika postoje i normativno zaniml jivi„iskoraci”: → Sveučilište u Mostaru jedinstveno je po tome što statut eksplicitno propisuje da se Sveučilište može financirati samo iz izvora koji ne ugrožavaju njegovu neovisnost i dostojanstvo, te da se vlastiti prihodi mogu ostvarivati samo kroz aktivnosti koje ne narušavaju akademsku misiju. To je u domaćem kontekstu najbliže evropskom standardu zaštite institucionalnog integriteta u finansir anju. → Univerzitet„Džemal Bijedić“ u Mostaru u svojim strateškim dokumentima otvoreno naglašava potrebu finansijske održivosti putem diverzifikacije prihoda, oslan janja na projekte i komercijalizacije resursa. Normativni okvir UNMO-a zaista ide u tom pravcu – široka au tonomija u statutu spaja se s pravilnicima koji prepozna ju različite izvore prihoda – ali praktične granice određu ju nivo kantonalnog finansiranja i opšti ekonomski kontekst HNK. → Univerzitet u Bihaću u Unsko-sanskom kantonu ima najjače formalno priznanje finansijske autonomije u zakonu i statutu, ali se i on susreće sa istom paradoksal nom situacijom: vrlo široka prava na papiru, uz realna ograničenja koja proizlaze iz trezorskog režima i slabih fiskalnih kapaciteta kantona. II.2.5. Šta se zaista vidi iz pravne analize? Kada se svi propisi posmatraju zajedno, mogu se izvući tri ključna nivoa ostvarenog uvida: Prvi nivo je strukturni: svi univerziteti imaju dvostruki model finansiranja i upravni odbor kao centralni finansijski organ, ali ne postoji jedinstven standard finansiranja na nivou države. Federacija BiH je razlomljena na pet kanton alnih modela, dok RS ima jedinstven entitetski model. Drugi nivo se odnosi na autonomiju, pri čemu je najvažniji zaključak da je finansijska autonomija više deklarativna nego operativna. Trezorski sistemi i javnofinansijski propisi pretvaraju većinu vlastitih prihoda u javne prihode, kon trolisane kroz budžetske procedure. Kantonalne i entitetska vlada(RS) zadržavaju ključne poluge odlučivanja, naročito oko plaća, školarina, zapošljavanja i imovine. Treći nivo obuhvata specifične normativne inovacije: SUM uvodi etičko filtriranje izvora finansiranja, UNMO i UNBI u statutima imaju najširu formalnu autonomiju, a pojedini kantoni(posebno KS i ZDK) razvijaju vrlo sofisticirane, ali istovremeno i vrlo restriktivne interne i fiskalne režime. Ta kombinacija čini da je autonomija univerziteta u BiH frag mentirana, često kontradiktorna – snažno afirmisana u tekstu statuta, ali ograničena u svakodnevnom finansi jskom životu univerziteta. II.3. Dominantni model finansiranja Bez obzira na kantonalne razlike, u cijeloj BiH u praksi dominira input-based model, zasnovan na godišnjim budžetskim mogućnostima. Glavne karakteristike ovog modela: 1. Budžetski transferi Primarni izvor prihoda gotovo svih javnih univerziteta. Visina transfera se određuje politički (kroz godišnje budžete) i često varira iz godine u godinu. 2. Vlastiti prihodi Uglavnom se odnose na: • školarine i participacije, • usluge i administrativne takse, • naučne i razvojne projekte, • povremene donacije ili kapitalne transfere. Učešće vlastitih prihoda zavisi od kantona, veličine uni verziteta i broja studenata. 3. Nedostatak višegodišnjeg planiranja Univerziteti plan iraju finansije uglavnom u jednogodišnjem horizontu, što otežava razvoj infrastrukture, ulaganja u istraživanje i stabilno zapošljavanje. 4. Ograničena finansijska autonomija • U mnogim kantonima univerzitet ne raspolaže u potpunosti svojim prihodima. • Određene odluke(npr. zapošljavanje, povećanje školarina, kapitalna ulaganja) zahtijevaju saglasnost vlada ili ministarstava. • U RS-u, autonomija je formalno centralizirana, ali je sistem stabilniji zbog entitetskog budžeta. II.4. Ključni izazo vi posto jećeg sistema Na temelju pregleda svih javnih univerziteta i relevantnih propisa, mogu se izdvojiti sljedeći strukturni izazovi: 1. Fragmentacija sistema Osam javnih univerziteta finansira se prema šest različi tih modela. 2. Politička nepredvidljivost finansiranja Transferi zavise od godišnjih budžeta, rebalansa i dina mike neposrednog političkog okruženja(npr. promjene vlada i sl.). Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 13

3. Ograničena finansijska autonomija Mnoge odluke univerziteta podliježu saglasnosti osniv ača(vlade/nadležnog ministarstva). 4. Prevelika ovisnost o školarinama U kontekstu opadajućeg broja studenata, ovo predstav lja visok rizik po finansijsku održivost. 5. Nedostatak indikatora performansi Finansiranje se ne veže za kvalitet studijskih programa, rezultate istraživanja ili studentske ishode. 6. Neujednačen razvoj između univerziteta Veći univerziteti imaju bolju strukturu vlastitih prihoda, dok manji imaju minimalan kapacitet za diversifikaciju. 7. Slaba povezanost sa tržištem rada i industrijom Niski nivoi ugovornih usluga, istraživačkih projekata i transfera tehnologije. II.5. Potencijalni pravci reforme Iako će detaljnije preporuke biti predstavljene kasnije, već u ovom dijelu analiza ukazuje na najmanje četiri moguća strateška pravca promjene: → potreba za standardizacijom finansiranja na nivou BiH, → postepeno uvođenje programskog i finansiranja zasno vanog na učinku, → jačanje finansijske autonomije univerziteta, uz odgovor nost i transparentnost, → razvoj strategija diversifikacije prihoda, posebno kroz projekte i saradnju sa privredom. 14 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

III. Statistički okvir za analizu finansijske autonomije i održivosti javnih univerziteta Ovo poglavlje daje statistički okvir koji omogućava određenu empirijsku procjenu finansijske autonomije i održivosti javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini. Tabele korištene u nastavku nisu preuzete iz zvaničnih biltena u izvornom obliku, nego su posebno pripremljene za potrebe ovog dokumenta, kako bi objedinjeno i longitudinalno prikazale ključne demografske, kadrovske i finansijske pokazatelje relevantne za ocjenu finansijskog kapaciteta univerziteta. Na osnovu podataka Agencije za statistiku BiH i entitetskih statističkih zavoda, ovaj statistički pregled omogućava razumijevanje trendova koji utiču na mogućnost javnih univerziteta da ostvaruju i održavaju finansijsku autonomiju u kontekstu složenog i fragmenti ranog sistema visokog obrazovanja. III.1. Metodologija i izvori statističkih podataka Dati statistički pregled zasnovan je na zvaničnim podacima Agencije za statistiku Bosne i Hercegovine(BHAS), 26 Federalnog zavoda za statistiku Federacije BiH(FZS), 27 Republičkog zavoda za statistiku Republike Srpske(RZS RS). 28 Kao što je već naglašeno, tabele korištene u ovom dokumentu nisu preuzete iz statističkih biltena u izvornom obliku, već su naknadno konstruirane i prilagođene posebno za potrebe izrade ovog dokumenta. Razlog za takav pristup je jednostavan: zvanični statistički bilteni ne nude uvijek objedinjene, usporedive i longitudinalno konzistentne prikaze koji bi omogućili procjenu finansijskog kapaciteta univerziteta iz perspektive javne politike. Zbog toga su podaci iz različitih godina i različitih izvora objedinjeni, strukturirani i prikazani u tabelarnom obliku koji omogućava: → praćenje višegodišnjih trendova broja studenata, diplo miranih studenata i nastavnika, → razlikovanje javnih i privatnih visokoškolskih ustanova, → uvid u ukupne i strukturirane finansijske izdatke, → longitudinalno poređenje osam javnih univerziteta u BiH prema ključnim pokazateljima. Ovakva struktura podataka omogućava da se kvantitativni statistički pokazatelji direktno povežu sa konceptom finan sijske autonomije i finansijske održivosti javnih univerziteta, te da se izgradi empirijski okvir za procjenu finansijskog kapaciteta javnih univerziteta u Bosni i Herce govini. III.2. Analitički osvrt na izabrane statističke podatke Izabrani statistički pokazatelji predstavljeni u nastavku omogućavaju bolje razumijevanje strukturnih procesa koji oblikuju funkcioniranje javnih univerziteta u Bosni i Herce govini. Kroz analizu dugoročnih kretanja broja studenata, diplomiranih studenata, nastavnog kadra i finansijskih izd vajanja, moguće je u određenoj mjeri sagledati ne samo obim i dinamiku promjena, već i njihove stvarne posljedice na institucionalnu stabilnost, organizacijske kapacitete i finansijsku održivost univerziteta. Ovaj analitički osvrt pov ezuje statističke trendove sa širim sistemskim okolnostima u kojima univerziteti djeluju, te upućuje na obrasce koji su ključni za razumijevanje postojećih izazova i za oblikovanje javnih politika koje mogu odgovoriti na njih. 26 Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine(BHAS). Dostupno na: https://bhas.gov.ba/. 27 Federalni zavod za statistiku Federacije BiH(FZS). Dostupno na: https://fzs.ba/. 28 Republički zavod za statistiku Republike Srpske(RZS RS). Dostupno na: https://www.rzs.rs.ba/. Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 15

Tabela 1: Studenti na univerzitetima, diplomirani studenti na univerzitetima i broj nastavnika/saradnika (Svi podaci o studentima odnose se isključivo na univerzitete, i javne i privatne, ne na visoke škole; broj nastavnika i saradnika obuhvata sve javne i privatne visokoškolske ustanove) Školska godina 2017/2018. 2018/2019. 2019/2020. 2020/2021. 2021/2022. 2022/2023. 2023/2024. 2024/2025. Upisani studenti na univerzitete 76.579 69.804 63.995 63.274 60.681 59.108 57.352 63.679 Diplomirani na univerzitetima 13.358 13.268 13.174 12.093 11.199 10.410 9.066 9.043 Nastavnici i saradnici 10.150 10.122 9.872 9.851 9.782 10.588 10.647 10.620 Podaci o ukupnom broju studenata i diplomiranih studenata u BiH pokazuju dugoročno smanjenje studentske populacije na univerzitetima. Broj upisanih studenata se u razdoblju 2017–2024. smanjio za više od četvrtine, dok se broj diplomiranih studenata smanjuje nešto ravnomjernije, ali također evidentno. Ovi trendovi ukazuju na snažan demografski pad koji se odražava na visoko obrazovanje, ali i na slabljenje tokova generacija koje završavaju studij – što ima direktan utjecaj na tržište rada, kvalifikacijsku strukturu radne snage i buduću održivost univerziteta. Za razliku od studenata, broj nastavnika i saradnika uglavnom ostaje stabilan, s blagim oscilacijama. To znači da se sistem visokog obrazovanja objektivno suočava s ras tućim jediničnim troškovima obrazovanja po studentu, s obzirom na to da ulazna baza postaje manja, dok se kadrovska struktura ne smanjuje proporcionalno. Ovaj ras korak između kadrovske i studentske dinamike jedan je od ključnih indikatora finansijskog pritiska u sektoru. Tabela 2: Upisani i diplomirani studenti prema vrsti svojine visokoškolske ustanove (I univerziteti i visoke škole, svi ciklusi zajedno) Školska godina 2017/2018. 2018/2019. 2019/2020. 2020/2021. 2021/2022. 2022/2023. 2023/2024. 2024/2025. Upisani – JAVNE – – 65.185 64.995 61.356 58.572 55.869 61.402 Upisani – PRIVATNE – – 17.724 17.749 17.792 18.390 19.147 21.073 Diplomirali – JAVNE – – 12.941 11.910 11.878 10.377 9.439 9.224 Diplomirali – PRIVATNE – – 4794 4.687 4.212 4.432 3.724 3.559 Podaci o javnim i privatnim visokoškolskim ustanovama pokazuju stabilno povećanje studentske populacije u pri vatnom sektoru, čak i u uslovima općeg demografskog pada. Privatne ustanove bilježe kontinuirani rast upisanih, što ukazuje na fleksibilnost njihove ponude, specifične modele studiranja i veću komercijalnu usmjerenost. Istovre meno, privatne ustanove ostvaruju značajan udio u ukupnom broju diplomiranih – između četvrtine i trećine diplomanata u zemlji dolazi iz privatnog sektora. Javni univerziteti, iako i dalje nose glavni teret sistema i obrazuju većinu studenata, suočavaju se sa izrazitijim padom upisa. Ova razlika između dva sektora pokazuje da se struktura visokog obrazovanja u BiH mijenja, te da je potrebno bolje razumjeti razlike u misiji, kvaliteti, finansir anju i ulozi javnih i privatnih institucija u cjelokupnom sistemu. 16 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Tabela 3: Izdaci za ustanove visokog obrazovanja prema izvorima sredstava(2017–2023) Godina 2017. 2018. 2019. 2020. 2021. 2022. 2023. Ukupni izdaci 331.042.049 260.909.044 351.714.000 345.651.000 396.631.000 494.470.000 523.385.000 Javni izdaci 245.491.920 234.092.176 270.488.000 267.044.000 290.049.000 346.385.000 367.743.000 Privatni izdaci 83.173.427 24.447.208 77.625.000 74.970.000 94.344.000 137.042.000 140.489.000 Sredstva iz inostranstva 2.376.703 2.369.660 3.601.000 3.637.000 12.238.000 11.044.000 15.152.000 Ukupni izdaci za visoko obrazovanje u BiH rastu iz godine u godinu, posebno nakon 2021. godine. Međutim, taj rast je prvenstveno koncentrisan u javnim izvorima finansiranja, uz naglašeno povećanje privatnih izdataka u posljednje tri godine. Posebno je značajno što su sredstva iz inostranstva marginalna i ne prelaze nivo koji bi mogao imati razvojnu težinu u evropskom kontekstu. Struktura finansiranja ukazuje da se visoko obrazovanje u BiH oslanja uglavnom na javna i privatna domaća sredstva, dok međunarodno finansiranje ostaje slabo razvijeno. Ograničeni projektni kapaciteti i nedovoljno učešće u evropskim programima dodatno smanjuju finansijsku otpornost sistema i ograničavaju mogućnosti za modern izaciju. Tabela 4: Izdaci za visoko obrazovanje prema načinu potrošnje(2017–2023) Godina 2017. 2018. 2019. 2020. 2021. 2022. 2023. Ukupni izdaci za visoko obrazovanje 305.639.248 266.528.210 333.709.000 354.983.000 420.270.000 487.208.000 508.537.000 Tekući izdaci 277.620.779 256.632.299 325.250.000 338.216.000 404.676.000 466.985.000 477.354.000 Kapitalni izdaci 28.018.470 9.895.911 8.459.000 16.768.000 15.595.000 20.223.000 31.183.000 Struktura rashoda jasno pokazuje da su izdaci za visoko obrazovanje u BiH dominantno tekući: plate, naknade, režije i minimalni operativni troškovi čine 90–95% svih rashoda. Kapitalna ulaganja su niska i nestabilna, rijetko prelaze nekoliko procenata ukupnih rashoda i često variraju u skladu s političkim ciklusima ili ad hoc budžetskim mogućnostima. Ovakva struktura finansiranja znači da sistem visokog obrazovanja već godinama funkcioniše u režimu„održa vanja“, a ne razvoja. Nedostatak stabilnih investicija u infrastrukturu, laboratorije, opremu, istraživanje i digital izaciju dugoročno slabi konkurentnost univerziteta, smanjuje atraktivnost studija i onemogućava strateško planiranje. Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 17

III.2.1. Statistički profili javnih univerziteta Podaci za osam javnih univerziteta daju jasnu sliku njihove diverzifikacije, demografske osjetljivosti i različitih razvo jnih pozicija u okviru jednog formalno zajedničkog sistema. Tabela 5: Pregled statističkih podataka – Univerzitet u Sarajevu Školska godina 2017/2018. 2018/2019. 2019/2020. 2020/2021. 2021/2022. 2022/2023. 2023/2024. 2024/2025. Broj upisanih studenata(ukupno) 27.037 26.233 25.266 24.787 23.402 22.147 20.474 21.637 Broj diplomiranih studenata 4.586 4.678 4.680 4.353 4.499 3.950 3.559 3.225 Broj upisanih na 1. godinu 1. put 3.712 4.476 4.134 3.856 3.735 3.409 3.400 3.656 Broj nastavnika i suradnika u nastavi 2.120 2.132 2.050 1.985 1.885 2.332* 2.345* 2.495* * Podatak se odnosi na ukupni broj nastavnika i saradnika ustanova visokog obrazovanja na kantonalnom nivou UNSA je najveća akademska institucija u zemlji i jedina koja održava relativno stabilnu studentsku bazu uprkos ukupnom padu. Visok broj diplomiranih i zadržavanje velikog broja studenata na prvoj godini upisa potvrđuju njegovu centralnu ulogu. Ipak, UNSA takođe osjeća pritiske demografskog pada i postepeno smanjenje upisnih kvota, što dugoročno može utjecati na finansijsku održivost, posebno s obzirom na trezorski režim i zavisnost od škola rina. Tabela 6: Pregled statističkih podataka – Univerzitet Džemal Bijedić u Mostaru Školska godina 2017/2018. Broj upisanih studenata(ukupno) 3.396 Broj diplomiranih studenata 573 Broj upisanih na 1. godinu 1. put 890 Broj nastavnika i suradnika u nastavi 223 2018/2019. 3.030 585 633 256 2019/2020. 2.781 554 650 261 2020/2021. 2.748 567 777 264 2021/2022. 2.439 610 481 179 2022/2023. 2.642 501 765 1.966* 2023/2024. 2.808 386 888 1.831* 2024/2025. 2.796 421 792 1.907* * Podatak se odnosi na ukupni broj nastavnika i saradnika ustanova visokog obrazovanja na kantonalnom nivou UNMO pokazuje znatan pad broja studenata u prvoj polo vini analiziranog perioda, uz blagi oporavak u posljednjim godinama. Broj diplomiranih ostaje stabilan, ali nizak. Statistika potvrđuje da normativna autonomija UNMO-a nije dovoljna da kompenzira demografske i fiskalne sla bosti HNK, što ga čini ranjivim na promjene u upisnoj dinamici. 18 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Tabela 7: Pregled statističkih podataka – Sveučilište u Mostaru Školska godina 2017/2018. 2018/2019. 2019/2020. 2020/2021. 2021/2022. 2022/2023. 2023/2024. 2024/2025. Broj upisanih studenata(ukupno) 9.762 9.418 8.158 8.737 8.155 7.510 6.867 7.135 Broj diplomiranih studenata 2.317 2.025 2.518 2.062 2.280 1.768 1.803 1.746 Broj upisanih na 1. godinu 1. put 2.274 2.044 1.752 1.932 1.635 1.471 1.536 1.937 Broj nastavnika i suradnika u nastavi 1.428 1.373 1.018 1.386 1.371 1.966* 1.831* 1.907* * Podatak se odnosi na ukupni broj nastavnika i saradnika ustanova visokog obrazovanja na kantonalnom nivou SUM se ističe relativnom stabilnošću. Njegova studentska populacija opada, ali sporije u odnosu na druge javne univerziteta. Visok broj diplomiranih i stabilan interes za prvi ciklus potvrđuju njegovu institucionalnu otpornost. Ipak, i ovaj univerzitet se dugoročno suočava s demografskim iza zovima, premda na blaži način. Tabela 8: Pregled statističkih podataka – Univerzitet u Tuzli Školska godina 2017/2018. 2018/2019. 2019/2020. 2020/2021. 2021/2022. 2022/2023. 2023/2024. 2024/2025. Broj upisanih studenata(ukupno) 9.342 8.318 7.591 7.590 6.857 6.673 6.323 6.258 Broj diplomiranih studenata 1.289 1.320 1.450 1.265 1.107 1.082 912 1.066 Broj upisanih na 1. godinu 1. put 1.665 1.483 1.497 1.711 1.447 1.319 1.247 1.308 Broj nastavnika i suradnika u nastavi 1.050 915 1.088 1.039 1.034 1.370* 1.511* 1.414* * Podatak se odnosi na ukupni broj nastavnika i saradnika ustanova visokog obrazovanja na kantonalnom nivou UNTZ je među univerzitetima koji trpe najizraženiji pad: broj studenata se smanjuje sa više od 9.000 na oko 6.200 u osam godina. Broj diplomiranih prati taj pad. Ovi podaci potvrđuju da UNTZ funkcioniše u izuzetno nepovoljnom demografskom okruženju i u fiskalno ograničenom kanton alnom sistemu, što ga svrstava među najranjivije javne univerzitete. Tabela 9: Pregled statističkih podataka – Univerzitet u Zenici Školska godina 2017/2018. 2018/2019. 2019/2020. 2020/2021. 2021/2022. 2022/2023. 2023/2024. 2024/2025. Broj upisanih studenata(ukupno) 3.124 3.173 3.114 3.150 3.104 2.809 2.925 3.087 Broj diplomiranih studenata 508 519 472 454 443 398 406 242 Broj upisanih na 1. godinu 1. put 723 877 823 734 724 591 729 697 Broj nastavnika i suradnika u nastavi 470 451 529 521 555 635* 632* 666* * Podatak se odnosi na ukupni broj nastavnika i saradnika ustanova visokog obrazovanja na kantonalnom nivou Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 19

UNZE održava relativnu stabilnost upisnih brojeva, ali bez mogućnosti rasta. Pad broja diplomiranih studenata i rast broja nastavnika upućuju na povećanje fiskalnog pritiska po studentu. Uz najcentraliziraniji kantonalni normativni okvir, statistika potvrđuje ograničen finansijski kapacitet univerziteta. Tabela 10: Pregled statističkih podatka – Univerzitet u Bihaću Školska godina 2017/2018. 2018/2019. 2019/2020. 2020/2021. 2021/2022. 2022/2023. 2023/2024. 2024/2025. Broj upisanih studenata(ukupno) 2.404 2.161 1.821 1.615 1.630 1.630 1.503 1.702 Broj diplomiranih studenata 443 371 330 272 384 314 236 267 Broj upisanih na 1. godinu 1. put 531 531 369 427 396 369 347 402 Broj nastavnika i suradnika u nastavi 316 322 318 304 251 307* 339* 290* * Podatak se odnosi na ukupni broj nastavnika i saradnika ustanova visokog obrazovanja na kantonalnom nivou UNBI ima najdramatičniji relativni pad broja studenata u BiH. Broj upisanih smanjen je za gotovo 40%, što ozbiljno ugrožava održivost pojedinih studijskih programa. Stabi lizacija u posljednjoj godini nije dovoljna da promijeni ovaj trend. UNBI je univerzitet s najizraženijim demografskim i fiskalnim pritiskom. Tabela 11: Pregled statističkih podataka – Univerzitet u Banjoj Luci Školska godina 2017/2018. 2018/2019. 2019/2020. 2020/2021. 2021/2022. 2022/2023. 2023/2024. 2024/2025. Broj upisanih studenata(ukupno) 12.680 11.324 10.432 11.204 11.067 10.571 10.671 10.923 Broj diplomiranih studenata 1.403 1.229 1.304 1.494 1.267 1.244 1.084 1.222 Broj upisanih na 1. godinu 1. put 3.366 2.735 2.419 2.514 2.711 2.626 2.548 2.668 Broj nastavnika i suradnika u nastavi 2.736* 2.810* 2.795* 2.660* 2.722* 2.981* 2.907* 2.851* * Podatak se odnosi na ukupni broj nastavnika i saradnika ustanova visokog obrazovanja na republičkom nivou UNIBL pokazuje zavidnu stabilnost: broj studenata i diplo miranih mijenja se vrlo postupno, a univerzitet ostaje jedan od najvećih i najorganiziranijih u zemlji. Jasno je da cen tralizirani sistem finansiranja u RS-u daje prednost univerzitetima u tom entitetu u pogledu predvidljivosti i stabilnosti. 20 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Tabela 12: Pregled statističkih podataka – Univerzitet u Istočnom Sarajevu Školska godina 2017/2018. 2018/2019. 2019/2020. 2020/2021. 2021/2022. 2022/2023. 2023/2024. 2024/2025. Broj upisanih studenata(ukupno) 9.065 8.055 7.615 8.273 7.832 7.441 7.224 7.336 Broj diplomiranih studenata 1.019 968 952 1.082 1.027 929 839 804 Broj upisanih na 1. godinu 1. put 1.767 1.550 1.409 1.257 1.242 1.334 1.301 1.449 Broj nastavnika i suradnika u nastavi 2.736* 2.810* 2.795* 2.660* 2.722* 2.981* 2.907* 2.851* * Podatak se odnosi na ukupni broj nastavnika i saradnika ustanova visokog obrazovanja na republičkom nivou UIS prati stabilan trend smanjenja, ali ne trpi nagle padove. Iako djeluje u zahtjevnom demografskom okruženju, institucionalna stabilnost i entitetski model finansiranja održavaju nivo njegovog funkcionisanja bez većih poremećaja. III.3. Zaključna interpretacija statističkih nalaza Statistika otkriva i duboku unutrašnju diferencijaciju sistema: dok UNSA, SUM i UNIBL imaju dovoljno snažnu masu studenata i institucionalne resurse da apsorbuju negativne trendove, drugi univerziteti – UNZE, UNTZ, UNBI i djelimično UNMO – nalaze se u fazi u kojoj demografski pad direktno ugrožava njihovu finansijsku održivost. Ukupno uzevši, statistički podaci pružaju veoma jasnu sliku: visoko obrazovanje u BiH je u dugoročnom padu stu dentske baze, dok su finansijski izdaci u porastu, ali strukturalno pogrešno raspoređeni, s minimalnim kapital nim ulaganjima. Ove tendencije stvaraju rastući„jaz“ između institucionalnih potreba univerziteta i njihovih realnih kapaciteta, posebno u kantonima sa slabim fiskalnim mogućnostima. Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 21

IV. Komparativna analiza finansijske autonomije i finansijske održivosti javnih univerziteta u BiH IV.1. Uvodna metodološka napomena Komparativna analiza finansijske autonomije i finansijske održivosti javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini temelji se na kombinaciji normativnih, institucionalnih i statističkih izvora. Kao što je već utvrđeno, Bosna i Hercegovina nema jedinstven državni sistem finansiranja visokog obrazovanja, već niz različitih kantonalnih režima u Federaciji BiH, te jedinstveni entitetski model u Republici Srpskoj. Upravo zato ova analiza zahtijeva metodološki okvir koji omo gućava upoređivanje pravno različitih, institucionalno heterogenih i fiskalno asimetričnih sistema. Izvori podataka i analitička osnova Analiza koristi tri grupe izvora: 1. Normativne izvore – zakone o visokom obrazovanju u pet kantona FBiH i u Republici Srpskoj; statute univer ziteta; pravilnike o vlastitim prihodima, finansijskom poslovanju, internoj kontroli, internoj reviziji i raspodjeli sredstava. 2. Institucionalne izvore – strateške dokumente univer ziteta, informacije o organizacionoj strukturi, javno dos tupne planove i izvještaje, te druge akte koji uređuju fi nansijske tokove. 3. Statističke izvore – publikacije Agencije za statistiku BiH, Federalnog zavoda za statistiku i Republičkog zavo da za statistiku RS. Ovi izvori daju podatke o broju stu denata, diplomiranih studenata, nastavnika, strukturi studija i agregiranim finansijskim pokazateljima te se koriste isključivo za kontekstualizaciju nalaza, a ne kao temelj za procjenu finansijskih bilansa univerziteta. 29 Ovaj pristup omogućava da se normativni nalazi uporede sa institucionalnim i statističkim kontekstom, bez donošenja zaključaka koji bi zahtijevali detaljne finansijske izvještaje univerziteta – koji, u BiH, nisu sistemski dostupni. IV.2. Kompozitni indikatori finansijske autonomije i finansijske održivosti(finansijskog kapaciteta) javnih univerziteta u BiH zasnovani na standardima EUA/EHEA/OECD-a S obzirom na to da Bosna i Hercegovina nema jedinstven sistem finansiranja visokog obrazovanja, niti jedinstvene standarde upravljanja javnim univerzitetima, analiza finan sijske autonomije i finansijske održivosti zahtijeva korištenje indikatora koji su istovremeno metodološki kompatibilni sa evropskim okvirima i prilagođeni specifičnostima domaćeg pravnog sistema. U Evropskoj uniji i evropskom prostoru visokog obrazovanja (EHEA) ne postoji jedinstveni zajednički instrument koji u potpunosti obuhvata i autonomiju univerziteta i održivost njihovog finansiranja. Instrument„University Autonomy Scorecard“ Evropske univerzitetske asocijacije(EUA) siste matski procjenjuje autonomiju univerziteta, dok EHEA, OECD i Evropska komisija analiziraju stabilnost finansir anja, diverzifikaciju prihoda i fiskalnu otpornost visokoobrazovnih institucija. 29 Jedini izuzetak u ovom pogledu je napravljen za potrebe studije slučaja Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru gdje se ukazala potreba za izradom ove procjene. 22 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Tabela 13: Pregled standarda EUA/ EHEA/ OECD-a i njihovih indikatora STANDARD EUA – European University Association University Autonomy Scorecard 30 EHEA – European Higher Education Area Structural Indicators Reports 31 OBLAST Mjeri autonomiju univerziteta u evropskim državama – organizacionu, akademsku, kadrovsku i finansijsku autonomiju. Ne mjeri univerzitete, nego sisteme finansiranja visokog obrazovanja na nivou država. Fokus je na javnim ulaganjima, modelima finansiranja i pristupu. GLAVNI INDIKATORI 1. Finansijska autonomija (glavni set koji smo koristili) 2. Budžetska autonomi ja 3. Autonomija u generisanju prihoda 4. Autonomija u upravljanju javnim sredstvima 5. Upravljanje imovinom i finansijskim tokovima 6. Organizaciona, kadrovska, akademska autonomija 1. Javni izdaci za visoko obrazovanje 2. Struktura finansiranja (javno–privatno) 3. Model finansiranja institucija 4. Regulacija školarina i studentske podrške 5. Ciljano finansiranje i razvojni grantovi ŠTA TAČNO MJERI/ SADRŽAJ INDIKATORA – Može li univerzitet zadržati suficit? – Može li se zaduživati? – Može li kupovati/prodavati imovinu? – Može li slobodno premještati sredstva između budžetskih linija? – Da li država daje blok-grant ili strogo namjenska sredstva? – Može li univerzitet sam određivati školarine? – Može li određivati visinu naknada? – Može li razvijati komercijalne prihode(spin-off kompanije, licenciranje, komercijalizacija znanja)? – Blok-grant vs. namjenski grant. – Mogućnost internog planiranja bez saglasnosti države. – Stepen fleksibilnosti u trošenju javnih sredstava. – Posjedovanje i upravljanje nekretninama. – Vođenje vlastitih računa. – Kontrola nad investicionim ciklusima. – Izbor rukovodilaca, zapošljavanje, zapošljavanje stranaca, razvoj studijskih programa itd. – Izdaci za visoko obrazovanje kao% BDP-a. – Izdaci po studentu(PPS). – Trendovi izdvajanja u 3–5 godina. – Učešće budžeta u finansiranju sektora. – Učešće školarina(nivo školarina po zemlji). – Učešće privatnih izvora. – Da li država koristi blok-grant? – Da li koristi normativnu formulu? – Da li postoji finansiranje zasnovano na učinku? – Da li institucije mogu određivati školarine? – Da li postoji socijalna dimenzija i ciljano finansiranje? – Posebna sredstva za istraživanje, kvalitet, internacionalizaciju, zapošljivost itd. 30 Pruvot, E.B., Estermann, T., Popkhadze, N, University Autonomy in Europe IV The Scorecard 2023: European University Association, 2023. Dostupno na: https://eua.eu/ downloads/publications/eua%20autonomy%20scorecard.pdf. Pristupljeno: 01.12.2025. 31  European Commission/ EACEA/ Eurydice, 2024. The European Higher Education Area in 2024: Bologna Process Implementation Report. Luxembourg: Publications Office of the European Union. Dostupno na: The European Higher Education Area in 2024: Bologna Process Implementation Report. Pristupljeno: 01.12.2025. Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 23

OECD – The Financial Sustainability of Higher Education (2025) 32 Analizira dugoročnu finansijsku održivost univerziteta kroz strukturu prihoda, troškova, rizike i javne politike. 1. Diverzifikacija prihoda – Udio budžetskih prihoda, školarina, međunarodnih studenata, projekata, privatnog sektora. – Rizik oslanjanja na jedan izvor. 2. Stabilnost i predvidiv ost javnog finansiranja 3. Struktura troškova i efikasnost – Stabilnost javnih budžeta. – Usklađenost rashoda i prihoda sektora. – Fleksibilnost u javnom finansiranju. – Troškovi po studentu. – Rashodi za osoblje. – Troškovi infrastrukture. – Financijski pritisci i deficiti. 4. Projektna i međunar odna sredstva – Učešće u međunarodnim projektima(EU, Horizon, Erasmus+). – Nacionalni projektni fondovi. 5. Demografski trendovi i potražnja – Broj mladih(15–24). – Migracije studenata. – Lokalna vs. međunarodna potražnja. 6. Finansijska fleksibil nost institucija – Mogućnost preusmjeravanja sredstava. – Zadržavanje suficita. – Upravljanje troškovima. – Investiciona fleksibilnost. Indikatori korišteni u ovom dokumentu nisu jednostavna transpozicija postojećih i gore navedenih evropskih mjernih okvira, nego kompozitni metodološki skup zasnovan na rel evantnim evropskim principima, ali strukturiran tako da bude direktno primjenjiv na javne univerzitete u Bosni i Hercegovini. IV.2.1. Indikatori finansijske autonomije Indikatori finansijske autonomije u ovoj analizi zasnovani su na konceptima iz instrumenta EUA„University Auton omy Scorecard“. Oni obuhvataju ključne domene finansijskog upravljanja koji imaju najveći uticaj na kapac itet univerziteta da samostalno odlučuje o korištenju resursa. Uključuju: → autonomiju u upravljanju budžetom, koja obuhvata mo gućnost internih preraspodjela, zadržavanja viškova i sa mostalnog upravljanja rashodima; → autonomiju u generisanju prihoda, koja podrazumijeva normativnu slobodu univerziteta da određuje školarine, naknade i cijene komercijalnih usluga; → autonomiju u upravljanju javnim sredstvima, odnosno stepen u kojem univerzitetski organi imaju kontrolu nad raspodjelom budžetskih sredstava; → integraciju u sistem javnih finansija, odnosno mjeru u kojoj su univerziteti uključeni u trezorske račune i obav ezni primjenjivati pravila javne potrošnje. Ovi indikatori ne kopiraju evropski okvir, ali su sadržajno potpuno u skladu sa područjima kompetencija EUA i omo gućavaju precizno određivanje stepena finansijske autonomije univerziteta u BiH. IV.2.2. Indikatori finansijske održivosti Indikatori finansijske održivosti preuzimaju elemente OECD-ovih instrumenata za analizu otpornosti visokoobra zovnih sistema i analitika o javnom finansiranju EHEA. Obuhvataju: → diverzifikaciju prihoda, odnosno ravnotežu između budžetskih sredstava, školarina, projektnih i komercijal nih prihoda; → kapacitete za generisanje projektnih i međunarodnih sredstava, uključujući institucionalne kapacitete i usp ješnost u povlačenju međunarodnih fondova; → fiskalnu moć osnivača, tj. institucionalnu stabilnost kan tonalnih/entitetskih budžeta i njihovu sposobnost da dugoročno podrže univerzitete; 32 OECD(2025), The Financial Sustainability of Higher Education: Insights from Policy in OECD Countries, Higher Education, OECD Publishing, Paris, https://doi. org/10.1787/f544ccfe-en 24 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

→ strukturu troškova i demografske rizike, koji utiču na održivost upisne baze i finansijski teret univerziteta; → finansijsku fleksibilnost, odnosno brzinu i slobodu donošenja finansijskih odluka unutar postojećih fiskalnih procedura. Ovi indikatori omogućavaju analizu dugoročnih razvojnih potencijala i stabilnosti univerziteta u kontekstu fiskalne realnosti BiH. IV.2.3. Objedinjeni koncept: finansijski kapacitet uni verziteta Kako bi se ovi indikatori povezali u jedinstvenu analitičku cjelinu, uvodi se objedinjeni koncept finansijskog kapaciteta univerziteta. Ovaj koncept označava kombinovanu sposobnost univerziteta da: 1. samostalno upravlja finansijskim resursima(autonomija) i 2. drživo obezbjeđuje i diversifikuje finansijske izvore (održivost). Finansijski kapacitet univerziteta stoga predstavlja sveobu hvatan pokazatelj institucionalne snage, otpornosti i mogućnosti univerziteta da funkcioniše i razvija se u uslovima fiskalne i demografske neizvjesnosti karakteris tične za Bosnu i Hercegovinu. IV.2.4. Skala za ocjenu finansijskog kapaciteta univerziteta Po uzoru na kvalitativne kategorije koje koristi EUA u svojim analitičkim instrumentima i u skladu s evropskom tradicijom nenumeričkog mjerenja autonomije, uvodi se sljedeća skala: → Visok finansijski kapacitet Univerzitet ima široku autonomiju, stabilne i diversifik ovane izvore finansiranja, razvijene projektne kapacitete i operativnu fleksibilnost. → Umjeren finansijski kapacitet Univerzitet ima djelimičnu autonomiju, nekoliko stabil nih izvora finansiranja i određene kapacitete za projekte, ali je ograničen fiskalnim ili regulatornim barijerama. → Nizak finansijski kapacitet Univerzitet ima ograničenu autonomiju, visoku zavisnost od jednog izvora prihoda i ograničene mogućnosti diver zifikacije. → Vrlo nizak finansijski kapacitet Univerzitet je uklopljen u restriktivan fiskalni model, zavisi od slabog ili nestabilnog osnivača i ima mini malnu fleksibilnost u upravljanju sredstvima. Ova skala omogućava transformaciju pojedinačnih indika tora u sveobuhvatnu procjenu koja će se koristiti u komparativnoj analizi i zaključnim dijelovima dokumenta. IV.2.5. Koncept kompozitnih indikatora finansijske autonomije i finansijske održivosti(finansijskog kapaciteta) IV.2.5.1. Konceptualni okvir: finansijska autonomija Finansijska autonomija javnih univerziteta predstavlja stepen u kojem institucija samostalno upravlja fiskalnim resursima, bez eksternih ograničenja koja utiču na njeno operativno i strateško odlučivanje. Prema standardima EUA, finansijska autonomija obuhvata četiri dimenzije: A.1 Autonomija u upravljanju budžetom Ova dimenzija obuhvata pitanje može li univerzitet zadržati budžetski suficit i prenijeti sredstva u narednu fiskalnu godinu, te u kojoj mjeri sam kreira interne budžetske strukture. Mjeri se i sposobnost univerziteta da sam odlučuje o rashodima, investicijama i nabavci opreme, te mogućnost zaduživanja i raspolaganja imovi nom. U evropskoj praksi najviši nivo autonomije postoji onda kada se univerzitet može samostalno zaduživati i upravljati imovinom bez saglasnosti osnivača; u BiH takav model ne postoji. A.2 Autonomija u generisanju prihoda Ova komponenta mjeri kapacitet univerziteta da kreira i upravlja vlastitim prihodima. Ključni indikatori su: pravo da određuje školarine i naknade, pravo da postavlja cijene svojih usluga, mogućnost osnivanja spin-off kom panija, razvijanja komercijalnih aktivnosti, prodaje usluga tržištu i kreiranja inovacionih oblika ekonomskog djelovanja. U državama EHEA najveći stepen autonom ije imaju univerziteti koji samostalno određuju školarine; u BiH gotovo svaka odluka o školarinama zahtijeva saglasnost osnivača. A.3 Autonomija u upravljanju javnim sredstvima Ovaj indikator ispituje da li univerzitet ima slobodu u korištenju sredstava koja dolaze od osnivača. Razlike se kreću od modela„blok-grantova“(najširi prostor za autonomiju) do modela strogo namjenskog finansiranja (najniži stepen autonomije). U BiH se u praksi najčešće primjenjuje model djelimično namjenskih transfera, uz ograničenu internu preraspodjelu sredstava. A.4 Regulatorni okvir i stepen integracije u sistem javnih finansija Finansijska autonomija univerziteta direktno zavisi od toga posluje li univerzitet unutar trezorskog sistema. Tamo gdje univerziteti koriste javne trezorske račune (npr. UNSA, UNZE, UNTZ, UNBI), vlastiti prihodi se Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 25

računaju kao javni i podliježu pravilima javne potrošnje. U sistemima u kojima vlastiti prihodi ne ulaze u trezor (npr. dijelovi modela UNMO i SUM), univerziteti imaju veći prostor za operativno upravljanje. IV.2.5.2. Konceptualni okvir: finansijska održivost Finansijska održivost univerziteta označava njegovu spos obnost da dugoročno obezbijedi stabilno funkcionisanje i razvoj, bez zavisnosti od jednokratnih intervencija ili ad hoc izvora sredstava. Prema standardima EUA, EHEA i OECD-a, finansijska održivost procjenjuje se kroz pet dimenzija: S.1 Diverzifikacija prihoda Univerziteti koji se primarno oslanjaju na jedan izvor finansiranja izloženi su značajnom riziku. Evropski standardi održivosti procjenjuju udio budžetskih sred stava, udio školarina, udio projektnih sredstava, prihode od industrijskih partnerstava i prihode od komercijalnih aktivnosti. Što je struktura prihoda raznovrsnija, univer zitet je održiviji. S.2 Kapacitet za generisanje projektnih i međunarodnih sredstava EUA posebno naglašava sposobnost univerziteta da privlači sredstva iz programa kao što su Horizon Europe, Erasmus+, Interreg i međunarodni istraživački fondovi. Za procjenu se uzimaju broj projektnih aplikacija, stopa uspješnosti, institucionalni kapaciteti(R&D centri, centri za razvoj i podršku istraživanjima i projektima) i profe sionalizacija administrativne podrške. S.3 Fiskalna moć osnivača i stabilnost javnog finansiranja Visoko obrazovanje je u BiH duboko ovisno o fiskalnom kapacitetu osnivača(kantona ili entiteta). Održive uni verzitete karakteriše stabilna i predvidiva budžetska podrška, dok univerziteti u fiskalno slabijim kantonima trpe učestale finansijske oscilacije koje ograničavaju dugoročno planiranje. S.4 Struktura troškova i izloženost demografskim i tržišnim rizicima Održivi sistemi imaju uravnotežen omjer rashoda za plaće i ostalih troškova, stabilno upisno tržište i optima lan odnos nastavnog osoblja i studenata. U BiH mnogi univerziteti zavise od školarina u regijama sa negativnim demografskim trendovima, što povećava rizik finansijske nestabilnosti. S.5 Finansijska fleksibilnost i operativna efikasnost Ovaj indikator mjeri sposobnost univerziteta da brzo preusmjerava sredstva i donosi odluke. U evropskim sistemima najveći indikator održivosti je visoka operativna fleksibilnost; u BiH trezorski režimi i višeslojne saglas nosti značajno usporavaju finansijsko upravljanje i time direktno utiču na održivost. 26 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Tabela 14: Kompozitni indikatori finansijske autonomije i finansijske održivosti(finansijskog kapaciteta) javnih univerziteta u BiH INDIKATORSKA GRUPA INDEKS/ DIM ENZIJA A1. Budžetska autonomija KATEGORIJE OCJENE Visoka Srednja Niska FINANSIJSKA AUTONOMIJA (prema EUA – prilagođeno) Vrlo niska A2. Autonomija u generisanju prihoda Visoka Srednja Niska Vrlo niska A3. Upravljanje javnim sredstvima Visoko(blok-grant) Srednje(mješoviti model) Nisko(namjenski model) Vrlo nisko A4. Integracija u fiskalni sistem Visoka fiskalna sloboda Srednja fiskalna sloboda Niska fiskalna sloboda OPIS KATEGORIJE Univerzitet sam donosi budžet; zadržava suficit; upravlja rashodima i imovinom; može se zaduživati. Djelimična kontrola nad budžetom; ključne stavke odobrava osnivač. Nema kontrolu nad preraspodjelama; nema pravo na suficit; rashodi strogo regulisani. Potpuna trezorska kontrola; univerzitet ne raspolaže sredstvima direktno. Univerzitet određuje školarine, naknade i cijene usluga; može razvijati komercijalne modele i spin-off kompanije. Djelimična kontrola nad naknadama; ograničenja za školarine. Cijene usluga, naknade i školarine određuju osnivači ili država. Univerzitet nema regulatorni prostor da sam određuje prihode. Država daje ukupni iznos; univerzitet sam raspodjeljuje sredstva. Dio sredstava je blok-grant, dio strogo namjenski. Sredstva strogo vezana za kategorizirane rashode. Potpuno normativno i namjensko finansiranje; nema prostora za preraspodjelu. Univerzitet nije integrisan u trezor; upravlja sopstvenim računima. Djelimična integracija: trezor za javna sredstva, autonomija za vlastite prihode. Potpuna integracija u trezor; svi prihodi tretiraju se kao javni prihodi. Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 27

S1. Diverzifikacija prihoda Visoka Balansiran odnos budžeta, školarina, projekata i tržišnih prihoda; nizak rizik zavisnosti. FINANSIJSKA ODRŽIVOST (EUA–EHEA–OECD – kompozitno) S2. Projektni i međunarodni kapacitet S3. Fiskalna stabilnost osnivača S4. Demografski rizici S5. Finansijska fleksibilnost Umjerena Niska Vrlo niska Visok Umjeren Nizak Vrlo nizak Stabilno finansiranje Umjereno stabilno Nestabilno Kritično nestabilno Nizak rizik Umjeren rizik Visok rizik Visoka Umjerena Niska Vrlo niska Neki dodatni prihodi, ali i dalje postoje dominantni izvori. Jedan glavni izvor(najčešće školarine ili javni budžet). Gotovo potpuna budžetska zavisnost. Aktivno učešće u EU projektima; razvijeni istraživački i projektni centri. Postoje projekti, ali nisu glavni izvor prihoda. Ograničeno projektno učešće; slabi istraživački kapaciteti. Minimalno međunarodno angažovanje. Visoka fiskalna moć i predvidivost budžeta osnivača. Budžet funkcioniše, ali su prisutne godišnje oscilacije. Volatilnost javnih financija; česte političke i fiskalne promjene. Niska fiskalna moć; kašnjenja i nedostatak sredstava. Stabilna upisna baza; povoljan demografski trend. Postoje demografski izazovi, ali nisu dramatični. Snažan pad broja mladih; emigracija; ugrožena upisna baza. Univerzitet sam donosi finansijske odluke; može brzo reagovati; može preusmjeravati sredstva. Ograničenja postoje, ali omogućavaju određeni prostor za reakciju. Većina finansijskih odluka zahtijeva saglasnost osnivača. Univerzitet pod punim trezorskim režimom; minimalna autonomija odlučivanja. IV.2.6. Metod upoređivanja Za komparativnu analizu javnih univerziteta koristi se dvo stepeni metod: 2. Analitički okvir finansijske održivosti – procjena uni verziteta na osnovu diverzifikacije prihoda, projektnih kapaciteta, fiskalne moći osnivača, stabilnosti student ske baze i fleksibilnosti finansijskog upravljanja. 1. Pravni komparativni okvir – poređenje zakonskih i statutarnih odredbi o autonomiji, vlastitim prihodima, ulozi osnivača, trezorskom režimu, upravljanju imovinom i internoj regulativi. Analiza je primarno normativna, ali dopunjena statističkim uvidima koji objašnjavaju sistemske rizike i kontekst. 28 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

IV.2.7. Ograničenja i razlozi za izabrani metodološki pristup Ovaj pristup omogućava jasno razlikovanje između for malne(statutarne i zakonske) autonomije i stvarne operativne sposobnosti univerziteta. S obzirom da u BiH ne postoji jedinstvena praksa objavljivanja redovnih finansijskih izvještaja univerziteta, analiza ne uključuje kvantitativno poređenje univerzitetskih bilansa. Umjesto toga, naglasak je na pravno-institucionalnom dizajnu kao najpouzdanijem kriteriju za upoređivanje različitih finansi jskih modela. IV.3. Komparativni prikaz javnih univerziteta u BiH prema indikatorima finansijske autonomije i finansijske održivosti (finansijskog kapaciteta) IV.3.1. Uvod u kompozitnu matricu U skladu s metodologijom zasnovanom na standardima Evropske univerzitetske asocijacije, Evropskog prostora visokog obrazovanja i OECD-a, razvijena je kompozitna matrica finansijske autonomije, finansijske održivosti i finansijskog kapaciteta javnih univerziteta u Bosni i Herce govini. Ova matrica omogućava: → međuuniverzitetsko poređenje zasnovano na deset in dikatora iz tri glavne kategorije: • finansijska autonomija, • finansijska održivost, • finansijski kapacitet kao objedinjeni kompozitni indikator; → dvostruku analitičku perspektivu , budući da ocjene odražavaju i normativnu poziciju (zakoni, statuti, pravil nici) i realno funkcionisanje univerziteta(prihodi, fiskalna stabilnost, projekti, demografija); → jasnu identifikaciju sistemskih slabosti i prednosti , što predstavlja ključnu osnovu za prijedlog javne politike. Matrica sažima stanje svih osam javnih univerziteta u BiH i omogućava horizontalnu usporedbu, ali i razumijevanje različitih razvojnih profila kroz kombinaciju finansijskih, institucionalnih i demografskih faktora. IV.3.2. Kompozitna matrica finansijske autonomije, finansijske održivosti i finansijskog kapaciteta javnih univerziteta u BiH Tabela 15: Komparativna matrica univerziteta po indikatorima Indikator/ Univerzitet A1. Budžetska autonomija A2. Autonomija u generisanju prihoda A3. Upravljanje javnim sredstvima A4. Fiskalna sloboda (integracija) S1. Diverzifikacija prihoda S2. Projektni i međunarodni kapacitet S3. Fiskalna stabilnost osnivača S4. Demografski rizici S5. Finansijska fleksibilnost C1. Finansijski kapacitet(1–5) UNSA Vrlo niska Niska UNTZ Niska Niska Vrlo nisko Niska Nisko Niska Umjerena Niska Visok Nizak– umjeren Stabilno Umjereni Umjereno stabilno Visoki Vrlo niska 4 – visok Niska 2 – nizak UNZE Vrlo niska Niska Vrlo nisko Niska UNBI Niska Umjerena Nisko Niska Niska Niska Nizak Nizak Umjereno stabilno Visoki Nestabi­ lno Visoki Vrlo niska 2 – nizak Niska 2 – nizak UNMO Srednja Visoka SUM Srednja Srednja Srednje Srednje Srednja Srednja Umjerena Visoka Umjeren Visok Nestabi­ lno Visoki Umjerena 3 – srednji Umjereno stabilno Umjereni– visoki Umjerena 4 – visok UNIBL Srednja Srednja Srednje UIS Srednja Srednja– niska Srednje Niska– srednja Niska– srednja Umjerena Niska Umjeren Nizak– umjeren Stabilno Stabilno Visoki Visoki Niska– umjerena 4 – visok Niska– umjerena 3 – srednji Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 29

IV.3.3. Analitički zaključci prema kompozitnoj matrici Kompozitna matrica finansijske autonomije, finansijske održivosti i finansijskog kapaciteta javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini otkriva izrazito slojevitu i duboko difer enciranu strukturu univerzitetskog prostora. Iako se formalno radi o istom visokoškolskom prostoru, univerziteti u BiH funkcionišu u izuzetno različitim fiskalnim, demo grafskim i institucionalnim okruženjima, a te razlike proizvode jasne linije razdvajanja u pogledu njihove finan sijske pozicioniranosti i razvojnih potencijala. Posebno se izdvaja grupa univerziteta koja pokazuje rela tivno visoke kompozitne ocjene finansijskog kapaciteta – Univerzitet u Sarajevu, Sveučilište u Mostaru i Univerzitet u Banjoj Luci. Svaki od njih visok kapacitet postiže na dru gačijim temeljima. Univerzitet u Sarajevu se oslanja prije svega na izuzetno razvijenu projektno-istraživačku aktivnost i široku mrežu međunarodnih partnerstava, što mu omogućava da prevaziđe fakt da je duboko integrisan u trezorski sistem i da formalno ima jedan od najnižih nivoa autonomije u zemlji. Sveučilište u Mostaru finansijski jača kroz visoki stepen diverzifikacije prihoda i jedinstveni etički pristup u definisanju prihvatljivih izvora finansiranja, čime postiže kombinaciju autonomije, zaštite misije i institucion alnog integriteta. Univerzitet u Banjoj Luci pak djeluje u najstabilnijem fiskalnom okruženju, jer se oslanja na jedin stven entitetski model finansiranja koji mu garantuje predvidivost javnih sredstava, iako njegova autonomija nije visoka. Ova tri univerziteta zajednički pokazuju da snažan finansijski kapacitet ne nastaje iz jednog faktora, nego iz kombinacije stabilnosti okruženja, diverzifikacije prihoda, projektnih rezultata i institucionalnog iskustva. Suprotno tome, tri univerziteta – Univerzitet u Tuzli, Uni verzitet u Zenici i Univerzitet u Bihaću – nalaze se u zoni niskog finansijskog kapaciteta. Njih karakteriše gotovo ista kombinacija ograničenja: vrlo nizak stepen autonomije u ključnim finansijskim pitanjima, izrazita uvezanost u tre zorski režim, zanemarljiva diverzifikacija prihoda, slaba projektna aktivnost, nestabilno i ograničeno finansiranje od strane osnivača te visoki demografski rizici koji umanjuju upisnu bazu. Ovi univerziteti u najvećoj mjeri osjete struk turalne slabosti visokoškolskog sistema u BiH i najosjetljiviji su na fiskalne šokove, političke promjene i iseljavanje mladih. Ova homogena grupa institucija ulazi u zonu visokog rizika, i njihov dugoročni opstanak i razvoj zahtijevaju ciljane intervencije javne politike. Dva univerziteta – Univerzitet„Džemal Bijedić“ u Mostaru i Univerzitet u Istočnom Sarajevu – zauzimaju srednji položaj, ali iz različitih razloga. Univerzitet„Džemal Bijedić“ ima statutarnu autonomiju veću nego ijedan uni verzitet u Federaciji BiH i jasna ovlaštenja da upravlja prihodima i imovinom, ali njegova finansijska održivost ograničena je slabim fiskalnim kapacitetom Hercegov ačko-neretvanskog kantona i izrazito nepovoljnim demografskim trendovima. Njegov srednji kapacitet proizlazi iz dobro postavljenih institucionalnih rješenja, ali ga ekonomsko okruženje ograničava. Univerzitet u Istočnom Sarajevu, iako ima stabilnog osnivača u Republici Srpskoj, pati od skromne diverzifikacije prihoda i slabih projektnih kapaciteta. Ipak, fiskalna stabilnost i institucionalna konsolidacija sprečavaju ga da padne u kategoriju univerziteta s najnižim kapacitetom. Kada se rezultati posmatraju u cjelini, postaje jasno da je finansijski pejzaž javnih univerziteta u BiH izrazito frag mentiran. Federacija BiH ima pet kantonalnih modela koji se međusobno razlikuju u pogledu autonomije, fiskalnih procesa, trezorskih ograničenja i nivoa javnog finansiranja, dok Republika Srpska jedina nudi jedinstveni sistem finansiranja sa zakonski definisanim standardima. Takva struktura proizvodi sistemske nejednakosti: univerziteti u ekonomski jačim sredinama, sa višim fiskalnim kapac itetom osnivača i boljom demografijom, postupno jačaju, dok univerziteti u slabijim sredinama gube studente, prihode i kadrove. Posebno je važno naglasiti da u BiH gotovo ne postoji visoka finansijska autonomija u praktičnom smislu. Većina univerziteta, posebno u Federaciji, posluje u strogom tre zorskom režimu i ima ograničeno pravo na zadržavanje i upravljanje vlastitim prihodima. Razlike među univerzite tima proizlaze više iz njihove sposobnosti da prevaziđu ova ograničenja kroz projekte, međunarodne programe i komer cijalne modele, nego iz samih zakonskih okvira. Demografski faktori dodatno pogoršavaju stanje. Svi univerziteti, osim Univerziteta u Sarajevu i djelimično Sveučilišta u Mostaru, suočavaju se s visokim ili vrlo visokim rizikom smanjenja upisne baze. Taj rizik već sada direktno utiče na njihove finansijske rezultate, a u nared nim godinama će biti ključni faktor njihovog opstanka. Na najširem nivou, matrica potvrđuje da finansijska održiv ost univerziteta u BiH zavisi od spleta strukturnih faktora: od fiskalne moći osnivača i demografije, preko autonomije i regulatornih ograničenja, do unutrašnje sposobnosti univer ziteta da ostvaruju projektnu aktivnost i diversifikuju prihode. Razlike među univerzitetima u svim ovim dimenzi jama su toliko velike da je nemoguće govoriti o jedinstvenom modelu finansijske autonomije u BiH. Umjesto toga, radi se o skupu paralelnih, međusobno nep ovezanih finansijskih ekosistema. Ova analiza jasno upućuje na potrebu za diferenciranim pristupom reformama: univerziteti s visokim kapacitetom zahtijevaju veći prostor za strateški razvoj, dok univerziteti s niskim kapacitetom zahtijevaju stabilizacijske mjere i ciljane intervencije. Srednje rangirani univerziteti traže modele koji će institucionalnu autonomiju prevesti u stvarne razvojne mogućnosti. U konačnici, matrica demon strira da trenutno stanje finansijske autonomije i održivosti javnih univerziteta nije samo pitanje upravljanja, nego odraz dubljih strukturnih problema visokoškolskog sistema u Bosni i Hercegovini. 30 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

IV.3.4. Statistička verifikacija kompozitne matrice finansijskog kapaciteta javnih univerziteta Kompozitna matrica finansijske autonomije i finansijske održivosti javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini, zasno vana prvenstveno na pravnoj i institucionalnoj analizi, oblikovana je tako da identifikuje tri diferencirana nivoa finansijskog kapaciteta: visok, srednji i nizak. U ovom dijelu vrši se provjera te procjene kroz analizu zvanične statistike o broju studenata, diplomiranih studenata, nastavnika i dostupne zvanične finansijske statistike visokog obra zovanja u periodu 2017–2025. Statistički pregled pokazuje izrazito snažan pad ukupnog broja studenata u BiH – više od 25% u osam godina. Istovremeno, broj nastavnika ostaje stabilan, što povećava troškove po studentu i pritisak na održavanje studijskih programa. U dijelu finansijskih tokova vidljivo je da su tekući rashodi dominantni(preko 90%), dok su kapitalna ulaganja nestabilna i sistemski nedovoljna. Ovi nalazi pot vrđuju temeljnu tezu matrice: finansijska autonomija je ograničena, a finansijska održivost duboko uslovljena demografijom, fiskalnom snagom osnivača i institucional nim kapacitetom pojedinih univerziteta. IV.3.4.1. Univerziteti s visokim finansijskim kapacitetom: stabilnost uprkos padu upisne baze Univerzitet u Sarajevu, Sveučilište u Mostaru i Univerzitet u Banjoj Luci Ocjena: visok finansijski kapacitet Statistički podaci za ove univerzitete potvrđuju upravo ono što je pravna analiza i predvidjela: institucije koje imaju stabilnog osnivača, snažnu reputaciju, visok projektni i organizacijski kapacitet te diverzificirane izvore prihoda uspijevaju amortizirati demografski pad bolje od ostalih. → UNSA ostaje najveći univerzitet u državi sa preko 20.000 studenata uprkos kontinuiranom padu; zadržava najviše diplomiranih godišnje i relativno stabilan akademski kadar. → SUM ima stabilnu upisnu bazu od 7.000–10.000 studenata, a pad broja upisanih je blaži nego u većini univerziteta u FBiH. Diverzifikacija prihoda i specifični institucionalni model doprinose njegovoj otpornosti. → UNIBL pokazuje najviši stepen stabilnosti: broj studenata se minimalno mijenja, broj diplomiranih ostaje stabilan, a državna(entitetska) potpora pruža čvrst finansijski okvir. Ovi statistički obrasci direktno potvrđuju da su univerziteti svrstani u kategoriju„visokog kapaciteta” zaista strukturno najotporniji u sistemu. IV.3.4.2. Univerziteti sa srednjim finansijskim kapacitetom: institucionalna snaga ograničena demografijom i fiskalnim kontekstom Univerzitet„Džemal Bijedić“ u Mostaru i Univerzitet u Istočnom Sarajevu Statistički podaci potvrđuju da su UNMO i UIS univerziteti koji spajaju određenu institucionalnu stabilnost sa jasnim demografskim i fiskalnim ograničenjima. → UNMO ima normativno jednu od najširih finansijskih autonomija u FBiH, ali pad broja studenata sa 3.400 na oko 2.400 pokazuje da fiskalni i demografski kontekst HNK značajno ograničava njegov stvarni kapacitet. Ocjena: srednji finansijski kapacitet → UIS ima stabilnu studentsku bazu(oko 7.000 studenata) i stabilan broj diplomiranih, ali projekti i diverzifikacija prihoda ostaju umjereni u poređenju s Univerzitetom u Banjoj Luci. Statistika pokazuje da oba univerziteta imaju dovoljno snage da se ne uruše, ali nedovoljno da razviju dugoročno održiv finansijski model bez jačanja okruženja i projektnih kapaciteta. Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 31

IV.3.4.3. Univerziteti s niskim finansijskim kapacitetom: statistika jasno potvrđuje najvišu razinu rizika Univerzitet u Tuzli, Univerzitet u Zenici i Univerzitet u Bihaću Ocjena: nizak finansijski kapacitet Statistički pokazatelji za ove univerzitete ne samo da potvrđuju ocjenu„nizak finansijski kapacitet”, nego sugeriraju da se oni nalaze u zoni sistemske ranjivosti: → UNTZ pada sa 9.342 na 6.258 studenata i bilježi konstantno smanjenje diplomiranih; zavisnost od školarina i fiskalna ograničenja Tuzlanskog kantona čine ga posebno osjetljivim. → UNZE održava oko 3.000 studenata, ali bez rasta i sa povećanim kadrovskim opterećenjem; restriktivan i centraliziran kantonalni okvir dodatno ograničava razvojne mogućnosti. → UNBI trpi najveći relativni pad broja studenata u čitavoj BiH – sa 2.404 na 1.503; iako formalno ima najširu autonomiju u FBiH, demografija USK i fiskalni pritisci je potpuno neutralizuju. Ovi univerziteti predstavljaju strukturno najranjiviji dio visokog obrazovanja u BiH, gdje pravna autonomija ne može nadjačati ekonomske i demografske realnosti. IV.3.4.4. Konsolidovani zaključci: usaglašenost pravne matrice i statistike Nakon provjere dostupnih statističkih indikatora moguće je utvrditi nekoliko ključnih zaključaka: 1. Statistika potvrđuje logiku matrice finansijskog kapaciteta Univerziteti koje je pravna analiza označila kao„visokog kapaciteta” pokazuju i stabilnije statističke trendove; oni označeni kao„niskog kapaciteta” pokazuju najizraženije negativne trendove. 2. Na finansijski kapacitet univerziteta najviše utiču: • fiskalna snaga osnivača, • demografski potencijal regije, • sposobnost univerziteta da generiše vlastite i projektne prihode. Ovo se snažno poklapa sa ranijim interpretacijama iz pravne analize. 3. Pravna autonomija bez institucionalne i demografske podloge nije dovoljna UNMO i UNBI su najbolji primjeri ovog zaključka gdje je evidentirana formalno široka autonomija, ali i slabi statistički rezultati koji su posljedica okruženja. 4. Stabilni izvori finansiranja i diverzifikacija čine uni verzitete otpornijim na demografski pad Upravo ovaj zaključak objašnjava relativnu otpornost Univerziteta u Sarajevu, Sveučilišta u Mostaru i Univer ziteta u Banjoj Luci. 5. Statistika pokazuje da se kapaciteti univerziteta već realno razlikuju, i to trajno Sistem visokog obrazovanja u BiH, objektivno posma trano, nije homogena cjelina – radi se o nizu institucija s bitno različitim fiskalnim, demografskim i kadrovskim realnostima. Na osnovu kombinacije pravne matrice i statističkih nalaza, jasno je da eventualna finansijska reforma visokog obrazovanja u BiH mora biti diferencirana, pri čemu: → univerzitetima s niskim kapacitetom potrebno je ciljano stabilizacijsko finansiranje i podrška u projektima, → univerziteti s visokim kapacitetom trebaju prostor za veću autonomiju i strateška ulaganja , → univerziteti sa srednjim kapacitetom trebaju mješoviti model podrške koji omogućava prelazak ka održivijem rastu. Drugim riječima, reforme ne mogu biti linearne, jer nije jednak ni početni položaj univerziteta. 32 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

V. Sistem finansiranja u praksi: Studija slučaja Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru Sve prethodno navedeno pokazuje da finansijska autonom ija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini zavise od spleta strukturalnih faktora – od fiskalne moći osnivača i regulatornih ograničenja, preko projektnih i organizacionih kapaciteta, do demografskih pritisaka koji oblikuju upisnu bazu. Drugim riječima, kako smo već i istakli, reforme ne mogu biti linearne, budući da početni položaj univerziteta nije jednak. Upravo zato je za razumijevanje stvarnih dosega i ograničenja postojećeg sistema ključno što detaljnije sagle dati konkretan institucionalni i finansijski profil jednog javnog univerziteta. U ovom dijelu dajemo studiju slučaja koja pokušava ilustrovati kako se opći sistemski obrasci manifestuju u praksi, te koje specifične izazove i razvojne mogućnosti jedan univerzitet ima u okviru vlastitog norma tivnog, fiskalnog i demografskog okruženja. Univerzitet„Džemal Bijedić“ u Mostaru(UNMO) izabran je kao studija slučaja zato što na jedinstven i analitički posebno vrijedan način objedinjuje većinu strukturnih izazova koji obilježavaju sistem finansiranja javnih univer ziteta u BiH. Prvo, UNMO djeluje u jednom od fiskalno najslabijih kantonalnih okruženja, gdje nivo budžetske podrške visokom obrazovanju znatno zaostaje za potre bama razvoja i stabilnosti institucija. Ovakvo okruženje omogućava jasnije sagledavanje kako ograničeni fiskalni kapacitet osnivača utiče na svakodnevno funkcionisanje univerziteta, njegovu kadrovsku dinamiku, zadržavanje stu denata i mogućnost planiranja. Drugo, UNMO je univerzitet sa široko definisanom formal nom autonomijom u statutu – širim normativnim ovlaštenjima nego većina javnih univerziteta u Federaciji BiH. Taj kontrast između formalne autonomije i realnih finansijskih ograničenja pruža rijetku priliku da se analizira razlika između„autonomije na papiru“ i„autonomije u praksi“, što predstavlja jedno od ključnih interesovanja ovog dokumenta. Treće, UNMO posluje u izrazito konkurentnom lokalnom i regionalnom obrazovnom okruženju, budući da na prostoru istog kantona djeluju dvije javne visokoškolske institucije. Ova konkurencija dodatno oblikuje finansijske mogućnosti univerziteta, utiče na upisnu bazu i otvara pitanje kako u finansijski ograničenim sredinama funkcioniraju univerziteti koji dijele isto tržište studenata. Četvrto, demografski trendovi u Hercegovini – uključujući dugoročno smanjenje broja maturanata i kontinuirane migracije mladih – snažno utiču na stabilnost upisne popu lacije UNMO-a. To ga čini reprezentativnim primjerom univerziteta koji mora upravljati visokim demografskim rizicima, pri čemu se posebno vidi koliko unutrašnji kapac iteti i strateško planiranje mogu(ili ne mogu) ublažiti eksterni pritisak. Peto, UNMO u svojim strateškim dokumentima eksplicitno ističe potrebu za diversifikacijom prihoda, projektima i institucionalnim razvojem. Ova usmjerenost daje dodatnu analitičku vrijednost studiji slučaja, jer omogućava proc jenu kapaciteta jednog javnog univerziteta da aktivno razvija vlastite izvore finansiranja, čak i kada su budžetski transferi osnivača i drugi vanjski izvori ograničeni. Na kraju, UNMO predstavlja primjer institucije koja je dovoljno velika da odražava tipične strukturne obrasce javnih univerziteta u BiH, ali i dovoljno specifična da ilus trira kako se ti obrasci transformišu kada se univerzitet nađe u okruženju slabog javnog finansiranja, visokog demografskog rizika i intenzivne institucionalne konkurencije. Upravo ta kombinacija čini ga optimalnim izborom za studiju slučaja koja treba da pokaže stvarne domete i ograničenja trenutnog modela finansiranja visokog obrazovanja. V.1. Okvirni institucionalni i finansijski profil UNMO UNMO je počeo s radom 11. februara 1977. godine na osnovu odluke Skupštine Opštine Mostar. Nastavno-naučni proces Univerziteta je 1992. godine privremeno prekinut, da bi krajem novembra 1993. godine ponovo nastavio s radom. Prema Rješenju o upisu u sudski registar od 15. novembra 1996. godine, broj UF/I-458/96, evidentirana je„rekonstruk cija rješenja registracije“ čime je uspostavljen univerzitet kao pravno lice. Osnivačka prava nad Univerzitetom vrši Vlada Hercegovačko-neretvanskog kantona na osnovu Odluke Skupštine Hercegovačko-neretvanskog kantona br. 02-01-XXV-227/13 od 28. juna 2013. godine. Usklađivanje statusa Univerziteta sa Zakonom o visokom obrazovanju u Hercegovačko-neretvanskom kantonu(u daljnjem tekstu: Zakon o visokom obrazovanju Kantona), pripajanje osam fakulteta Univerzitetu i promjena statusa fakulteta kao pravnih lica u organizacione jedinice Univerziteta izvršeno je 8. jula 2015. godine. Osnivač Univerziteta prema Rješenju Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 33

o upisu u sudski registar je Vlada Kantona. Univerzitet je javna ustanova u državnoj svojini sa svojstvom pravnog lica, koji svoju djelatnost obavlja kao javnu službu. Osnovna djelatnost Univerziteta je djelatnost visokog obra zovanja. U okviru visokog obrazovanja, Univerzitet obavlja obrazovnu, nastavnu, naučnoistraživačku, umjetničku, ekspertsko-konsultantsku i izdavačku djelatnost, a može obavljati i druge poslove kojima se komercijaliziraju rezul tati naučnoistraživačkog rada, pod uvjetom da se tim poslovima ne ugrožava kvaliteta nastave. Svi oblici djelat nosti vezani su za djelatnost visokog obrazovanja i naučno-istraživački rad. 33 Univerzitet„Džemal Bijedić“ je u 2017. godini imao osam organizacionih jedinica, i to: Agromediteranski fakultet; Ekonomski fakultet; Fakultet humanističkih nauka; Fakultet informacijskih tehnologija; Građevinski fakultet; Mašinski fakultet; Nastavnički fakultet; Pravni fakultet. Organiza cione jedinice imaju akademska i finansijska ovlaštenja, utvrđena Zakonom i Statutom, ali ne i pravni subjektivitet. Tijela Univerziteta su: Upravni odbor, Senat i Rektor. Upravni odbor, je prema Zakonu i Statutu, najviše tijelo upravljanja. Upravni odbor ima devet članova od kojih su šest predstavnici Univerziteta, a tri predstavnici Osnivača. Revizija finansijskih izvještaja Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru za 2017. godinu koju je proveo Ured za reviziju institucija u FBiH obuhvata Račun prihoda i rashoda, Bilans stanja, Izvještaj o novčanim tokovima, Izv ještaj o kapitalnim izdacima i finansiranju, Posebne podatke o plaćama i broju zaposlenih, Godišnji izvještaj o izvršenju budžeta i Analizu izvršenja budžeta. 34 Ovo je naj detaljniji javno dostupan dokument koji daje uvid u finansijsko poslovanje Univerziteta. Revizija je 2017. godine utvrdila da UNMO posluje preko organizacionih jedinica koje imaju svoje transakcijske račune u okviru računa Univerziteta, a sredstvima na računu raspolaže dekan do 10.000 KM bez posebnog odo brenja rektora, s tim da rektor potpisuje i odobrava sva plaćanja u skladu s članom 100. Statuta. Iako je služba računovodstva centralizovana na nivou Univerziteta, evi dencije se vode za svaku organizacionu jedinicu posebno. Na bazi pojedinačnih bruto bilansa sačinjava se finansijski izvještaj Univerziteta koji se dostavlja nadležnim organima i institucijama u skladu sa važećim propisima. U izvještaju o finansijskoj reviziji Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru za 2017. godinu detaljno je opisan sistem finansijskog planiranja, izvršenja i izvještavanja. Iako se podaci odnose na 2017. godinu, s obzirom na to da Zakon o visokom obrazovanju HNK i Statut Univerziteta nisu mijenjani, smatramo da ovaj opis i danas odražava ključne karakteristike finansijskog poslovanja Univerziteta, uz napomenu da se konkretni finansijski iznosi iz godine u godinu mijenjaju. Upravni odbor Univerziteta donosi godišnje odluke o usva janju finansijskog plana, u skladu sa članom 48. Statuta Univerziteta. Sve pripremne i operativne radnje vezane za pripremu finansijskog plana obavljaju se u Računovodstveno-finansi jskoj službi. Plan se sačinjava na nivou Univerziteta, a na osnovu informacija od svih organizacijskih jedinica. Plan iranje za narednu godinu vrši se na osnovu podataka iz finansijskih izvještaja za prethodnu godinu, te procjene broja mogućih studenata za upis u narednu školsku godinu. Planiranje prihoda iz Budžeta Kantona vrši se na bazi prijedloga o visini tranše predviđene budžetom Kantona. Konkretno, Finansijskim planom za 2017. godinu planirani su uravnoteženi prihodi i primici, rashodi i izdaci u ukupnom iznosu od 10.115.750 KM. Planom predviđeni prihodi odnose se na: prihode od pružanja usluga u iznosu od 5.569.000 KM, prihod iz Budžeta Hercegovačko-ner etvanskog kantona u iznosu od 3.300.000 KM, grantove iz zemlje i inostranstva u iznosu od 826.000 KM i prihode od projekata u iznosu od 420.750 KM. Predviđeni su rashodi u iznosu 9.358.760 KM, izdaci za otplatu kredita i zajmova 480.000 KM i izdaci za nabavku stalnih sredstava 276.990 KM. Uvidom u proceduru izrade i donošenja Finansijskog plana Univerziteta za 2017. godinu, Izvještaj o finansijskoj reviziji je konstatovao da se kod planiranja i donošenja Finansijskog plana nije pridržavalo odredbi Zakona o budžetima u FBiH, kako slijedi: → nisu dostavljene instrukcije Ministarstva finansija i nadležnog Ministarstva obrazovanja, nauke, kulture i spor ta HNK, niti je traženo mišljenje navedenih ministarsta va na nacrt finansijskog plana; → nisu sačinjavani operativni planovi, ni planovi novčanih tokova; → nije sačinjen dokument okvirnog budžeta za period 2017–2019. godina; → Finansijski plan ne sadrži tekstualno obrazloženje; → Upravni odbor nije donio Odluku o izvršavanju finansi jskog plana za 2017. godinu. Godišnje finansijske izvještaje za 2017. godinu Univerzitet je sačinio i dostavio nadležnim organima i institucijama u 33 Ured za reviziju institucija u FBiH. Izvještaj o finansijskoj reviziji Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru za 2017. godinu. Dostupno na: https://www.vrifbih.ba/wp-con tent/uploads/arhiva/javni-izvj/zavod/Univerzitet_%E2%80%9ED%C5%BEemal_Bijedi%C4%87%E2%80%9C_u_Mostaru_2017.pdf. Pristupljeno: 20.11.2025. 34  Ibid. 34 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

skladu sa važećim propisima i u utvrđenom roku. Izvještaji su sačinjeni na osnovu pojedinačnih bruto bilansa svih organizacionih jedinica. Upravni odbor ima obavezu da podnese izvještaj osnivaču o poslovanju visokoškolske ustanove najmanje jednom godišnje, u skladu sa članom 46. Zakona i člana 48. Statuta. Timu za reviziju nije prezentovano da su pomenuti izvještaji sačinjeni i dostavljeni nadležnim tijelima. I naša analiza ukazuje na to da se ova praksa zadržala i do 2025. godine. U Godišnjem izvještaju o izvršenju budžeta za 2017. godinu ukupno ostvareni prihodi i primici iskazani su u iznosu od 9.698.052 KM, što u odnosu na planirane prihode i primitke od 10.115.750 KM predstavlja manje ostvarenje za 4,3%(ili 417.698 KM). Strukturu prihoda i primitaka čine: prihodi od usluga u iznosu 5.496.884 KM(57%) i primljeni transferi iz budžeta, ostali transferi i donacije u iznosu od 4.201.168 KM(43%). Iz Budžeta Hercegovačko-neretvanskog kantona Univer zitetu je u 2017. godini, na ime redovnih tranši i tranši po utvrđenom rebalansu budžeta Kantona, ukupno uplaćeno 3.515.000 KM. Prihod po ovom osnovu planira se budžetom Kantona za svaku godinu. Tranše iz Budžeta Hercegov ačko-neretvanskog kantona uplaćuju se mjesečno na transakcijski račun Univerziteta preko resornog minis tarstva i ne vrši se raspodjela po organizacionim jedinicama. Na ime poboljšanja studentskog standarda, prema Odluci Vlade Hercegovačko-neretvanskog kantona, primljeno je 78.000 KM. Na ime donacija u 2017. godini primljena su sredstva u iznosu od 126.063 KM. Prihodi od usluga odnose se na prihod od upisnina studenata i drugih prihoda organizacionih jedinica. Ovi prihodi se ostvaruju na osnovu Odluke o visini troškova školarine i drugih usluga za studente Univerziteta„Džemal Bijedić“ Mostar, koju donosi Upravni odbor, a na osnovu člana 48. Statuta Univerziteta. Ovom odlukom su definisane visine školarine i drugih usluga za studente za školsku godinu. Uplate studenti vrše na transakcijske račune organizacionih jedinica u okviru Univerziteta. I raspored sredstava između Univerziteta i organizacionih jedinica vrši se na osnovu odluke Upravnog odbora. Prema važećoj odluci iz 2017. godine, Univerzitetu je pripadalo: → 90% od svih školarina redovnih studenata I i II ciklusa, → 80% od svih školarina vanrednih i samofinansirajućih studenata I i II ciklusa, → 60% od svih školarina DL studenata I i II ciklusa, → 90% od visine svih ostalih naknada iz Odluke o visini troškova školarine i drugih usluga za studente Univer ziteta„Džemal Bijedić“ Mostar, → 20% od komercijalnih projekata na ukupnu vrijednost. Prema navedenim procentima vrši se raspored prihoda tako da se na račun Univerziteta prenosi pripadajući dio. Iz ovih sredstava Univerziteta izmiruju se obaveze za isplate plata i naknada prema zaposlenicima, naknade za spoljne sarad nike, za vraćanje kredita te za pokriće svih materijalnih troškova Rektorata Univerziteta. Organizacione jedinice iz svojih sredstava izmiruju materijalne troškove. U Godišnjem izvještaju o izvršenju budžeta za 2017. godinu iskazani su rashodi i izdaci u iznosu od 9.089.428 KM, što u odnosu na odobreni operativni budžet od 9.955.264 KM predstavlja ostvarenje od 91%. Strukturu rashoda i izdataka čine: bruto plate i naknade troškova zaposlenih(75%), izdaci za materijal i usluge (24%), te izdaci za kamate po osnovu dugoročnog kredita (1%). Plate i naknade troškova zaposlenih iskazani su u iznosu od 6.816.658 KM i to: troškovi bruto plata 6.246.678 i naknade troškova zaposlenika 569.980 KM. Bruto plate i naknade plata sa 31.12.2017. godine iskazane su u iznosu od 6.816.658 KM i čine 75% ukupnih rashoda Univerziteta za 2017. godinu, od čega se na troškove plata odnosi 6.246.678 KM. Pravilnikom o platama, naknadama i drugim primanjima zaposlenika Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru, koji je Upravni odbor usvojio u novembru 2013. godine i do kraja 2017. godine četiri puta mijenjao, 35 definisano je efektivno nastavno opterećenje nastavnika i saradnika u nastavi koje se kreće od 150 do 480 sati godišnje. Za sve sate realizovane preko definisane norme za pojedino nas tavničko zvanje računa se dodatna naknada prema nastavničkom zvanju, s tim da do 2.10.2017. nije mogla biti veća od 60% osnovne plaće, a nakon 2.10.2017. godine mak simalno povećanje je moglo biti do 50%. Naknade troškova zaposlenih 2017. godine iskazane su u iznosu 569.980 KM. Naknade se najvećim dijelom odnose na: topli obrok 350.295 KM, prijevoz 71.103 KM, regres 89.838 KM, otpremnine, jubilarne nagrade i ostale pomoći 58.682 KM. Isplate naknada vršene su u skladu s pomenutim Pravilnikom o platama, naknadama i drugim primanjima zaposlenika Univerziteta, koji se temelji na zakonskim i internim aktima. 35 Pravilnik o platama, naknadama i drugim primanjima zaposlenika Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru. Dostupno na: https://www.unmo.ba/media/1169/pravilnik_o_ placama_-_precisceni_tekst_-_univerzitet_dzemal_bijedic_u_mostaru.pdf. Pristupljeno: 20.11.2025. Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 35

Izdaci za materijal, sitni inventar i usluge iskazani su u iznosu od 2.157.800 KM, što je 24% ukupnih rashoda i izda taka Univerziteta. Strukturu navedenih izdataka čine: ugovorene i druge posebne usluge 1.577.397 KM, putni troškovi 180.292 KM, energija 148.931 KM, materijal 75.412 KM, komunalne usluge 66.020 KM, tekuće održavanje 52.634 KM, unajmljivanje imovine 20.491 KM, usluge prevoza i goriva 19.301 KM, bankarske provizije 17.322 KM. Najznačajniji izdaci unutar ugovorenih usluga odnose se na: → spoljne saradnike u nastavi: 392.234 KM, → ishranu i smještaj studenata: 386.902 KM, → privremene i povremene poslove i naknade komisijama: 370.384 KM, → ostale usluge: 154.833 KM, → štampanje: 85.730 KM, → reprezentaciju: 76.572 KM, → stručno obrazovanje i školovanje: 65.545 KM, → usluge studentske zadruge: 24.706 KM, → najmovi: 20.491 KM. Revizija je 2017. godine posebno problematizirala upotrebu ugovora o djelu za angažman nastavnika drugih univer ziteta za izvođenje redovne nastave, smatrajući da taj model nije u skladu sa Zakonom o obligacionim odnosima i Zakonom o radu, te da nije u potpunosti usklađen ni sa poreskim propisima(obračun poreza i doprinosa). Istovremeno, broj spoljnjih saradnika(138) u odnosu na stalno zaposlene nastavnike(145) bio je u skladu sa zahtje vom da ustanova ima najmanje 50% nastavnika i saradnika u stalnom radnom odnosu za obavezne i stručne predmete. U finansijskim izvještajima Univerziteta za 2017. godinu iskazan je finansijski rezultat: prihodi i primici 9.698.052 KM, rashodi i izdaci 9.671.700 KM, te višak prihoda i primi taka nad rashodima i izdacima 26.352 KM. U izvještaju o novčanim tokovima iskazani su ukupni novčani primici u iznosu 8.992.577 KM i ukupne novčane isplate u iznosu od 8.675.751 KM, što je rezultiralo pozi tivnim novčanim tokom od 316.826 KM. Iako se ovi podaci odnose na 2017. godinu, zbog činjenice da se Zakon o visokom obrazovanju HNK i Statut Univer ziteta nisu mijenjali, a osnovna arhitektura finansijskog poslovanja(struktura prihoda, oslanjanje na budžetske transfere, dominacija plata u rashodima, način raspodjele sredstava između Univerziteta i organizacionih jedinica, model angažmana spoljnih saradnika, status imovine u Sjevernom logoru) ostaje ista, ovu revizorsku analizu sma tramo relevantnim deskriptivnim okvirom za razumijevanje aktuelnog sistema finansijskog poslovanja Univerziteta „Džemal Bijedić“ u Mostaru, uz napomenu da se konkretni iznosi i pojedine stavke mijenjaju iz godine u godinu. S tim u vezi, ovdje se nadovezujemo na dokument Izvještaj o samoevaluaciji Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru 36 od 27. februara 2023. godine koji također donosi određeni uvid u finansijsko poslovanje Univerziteta. Prema ovom Izvještaju, ističe se da se UNMO finansira, u skladu sa pozitivnim propisima, uglavnom iz tri izvora ili tri vrste prihoda: a. prihodi iz budžeta Hercegovačko-neretvanskog kantona (grant); b. vlastiti prihodi(uplate studenata: školarine za redovni, vanredni studij i magistarski studij; doktorati; razne sitne usluge studentima; prihodi od prijava za ispite i indeksa; prihodi od diplomskih ispita; prihodi za održavanje; pri hodi za biblioteku; prihodi za Uniju studenata) i projekti koje rade fakulteti bilo na naučno-nastavnoj ili isključivo komercijalnoj osnovi; c. grantovi i donacije. Prihodi iz budžeta HNK i grantovi se razdvajaju, mada se u oba slučaja radi isključivo o grantovima, jer i prihode od HNK, kao što smo već vidjeli, dobijaju u vidu granta, koje u svojim finansijskim izvještajima posebno iskazuju. U tom smislu u Izvještaju se nudi sljedeća struktura prihoda: 36 Izvještaj o samoevaluaciji Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru. Dostupno na: https://www.unmo.ba/media/3594/ser-2023-izvjestaj-o-samoevaluaciji-univerziteta-final. pdf. Pristupljeno: 20.11.2025. 36 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Godina 2018. 2019. 2020. 2021. Prihodi u KM 9.318.684 9.237.076 9.433.828 9.696.064 Izvor: Izvještaj o samoevaluaciji Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mosta­ru Dodatno, u Izvještaju o samoevaluaciji se navodi kako se grant koji se dobija od kantona koristi za podmirenje rashoda za plaće stalno zaposlenih na Univerzitetu. U strukturi rashoda najveći izdaci odnose se na bruto plaće zaposlenih. Na Univerzitetu radi ukupno 191 zaposlenik, od čega je 128 nastavnika i saradnika i 7 viših stručnih sarad nika u stalnom radnom odnosu. Ukupan broj nenastavnog osoblja u toku 2022. godine je 56. Broj nastavnog osoblja angažovanog s drugih visokoškolskih ustanova sa Univer ziteta je 185 na svim ciklusima studija i na svim organizacionim jedinicama i univerzitetskim studijima. Tako u nastavnom procesu u 2022. godini na Univerzitetu Struktura prihoda u mil. KM Vlastiti prihodi: 5.546.057 Prihodi od ino projekata: 223.727 Prihodi iz budžeta: 3.548.900 Vlastiti prihodi: 5.435.826 Prihodi od ino projekata: 327.350 Prihodi iz budžeta: 3.473.900 Vlastiti prihodi: 5.171.938 Prihodi od ino projekata: 296.890 Prihodi iz budžeta: 3.965.000 Vlastiti prihodi: 5.489.893 Prihodi od ino projekata: 340.171 Prihodi iz budžeta: 3.866.000 učestvuje 320 nastavnika i saradnika koji rade sa 3216 stu denata koje opslužuju kroz 35 studijskih programa I ciklusa, 27 studijskih programa II ciklusa i pet programa III ciklusa. Kada govorimo o broju studenata, bitno je napomenuti da broj studenata po predstavljenim školskim godinama ne korespondira ukupnom broju upisanih studenata koje smo evidentirali kroz statističke biltene, tj. zvanična statistika bilježi manji broj ukupno upisanih studenata(npr. 2.642 u školskoj 2022/2023. godini u odnosu na 3.216 koliko navodi Izvještaj o samoevaluaciji). Tabela 16: Pregled broja studenata po školskoj godini(Izvještaj o samoevaluaciji) Školska godina 2018/ 2019. 2019/ 2020. 2020/ 2021. 2021/ 2022. 2022/ 2023. Izvor: Izvještaj o samoevaluaciji Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru Broj studenata 4042 3114 2568 3287 3216 Zbog nemogućnosti potpunog uvida u podatke o finansi jskom poslovanju UNMO, na temelju dostupnih podataka, a za potrebe izrade ovog dokumenta uradili smo i određene projekcije prihoda i njihove strukture u periodu od 2017. do 2025. godine. Napominjemo da se za period od 2022. do 2025. godine ovdje radi samo o grubim izračunima zasno vanim na dostupnim podacima o grantovima iz budžetskih sredstava HNK, broju studenata i iznosima školarina i drugih naknada. Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 37

Tabela 17: Pregled prihoda i strukture prihoda po godinama Godina 2017. Prihodi 9.698.052 2018. 9.318.684 2019. 9.237.076 2020. 9.433.828 2021. 9.696.064 2022. 9.800.000 – 10.100.000 2023. 11.000.000 – 12.000.000 2024 12.000.000 – 13.000.000 2025 13.000.000 – 14.000.000 Struktura prihoda Vlastiti prihodi: 5.496.884 Prihodi od ino projekata: n/a Prihodi iz budžeta: 3.515.000 Vlastiti prihodi: 5.546.057 Prihodi od ino projekata: 223.727 Prihodi iz budžeta: 3.548.900 Vlastiti prihodi: 5.435.826 Prihodi od ino projekata: 327.350 Prihodi iz budžeta: 3.473.900 Vlastiti prihodi: 5.171.000 Prihodi od ino projekata: 296.890 Prihodi iz budžeta: 3.965.000 Vlastiti prihodi: 5.489.893 Prihodi od ino projekata: 340.171 Prihodi iz budžeta: 3.866.000 Vlastiti prihodi: n/a Prihodi od ino projekata: n/a Prihodi iz budžeta: 4.458.000 Vlastiti prihodi: n/a Prihodi od ino projekata: n/a Prihodi iz budžeta: 5.430.000 Vlastiti prihodi: n/a Prihodi od ino projekata: n/a Prihodi iz budžeta: 5.700.000 Vlastiti prihodi: n/a Prihodi od ino projekata: n/a Prihodi iz budžeta: 8.182.000 V.2. Zaključna interpretacija prema kompozitnim indikatorima finansijskog kapaciteta Posmatrano kroz prizmu indikatora finansijske autonomije (A1–A4), UNMO se potvrđuje kao institucija sa relativno povoljnim normativnim okvirom, ali samo djelimično isko rištenim razvojnim potencijalom. Srednja budžetska autonomija(A1) odražava kombinaciju široko definisanih statutarnih ovlaštenja i stvarne zavisnosti od godišnjih odluka Vlade HNK o visini tranši i dinamici isplata. UNMO ima veći prostor za internu preraspodjelu sredstava nego univerziteti u kantonima sa najrestriktivnijim trezorskim režimima, ali odsustvo blok-granta i višegodišnjeg budžet skog okvira ograničava strateško planiranje i povećava zavisnost od tekućih fiskalnih odluka kantonalne vlasti. Autonomija u generisanju prihoda(A2) ocijenjena je kao visoka, što potvrđuju i podaci o strukturi prihoda: u ana liziranom periodu udio vlastitih prihoda kreće se oko ili iznad polovine ukupnih prihoda, uz stabilno prisustvo pro jekata i donacija. Pravni okvir omogućava određivanje školarina, razvoj komercijalnih aktivnosti i učešće u međunarodnim i domaćim projektima, a praksa pokazuje da UNMO ove mogućnosti koristi u mjeri u kojoj to dozvol java ograničeno tržište i studentska baza koja se smanjuje. Indikatori upravljanja javnim sredstvima(A3) i fiskalne slobode(A4) smještaju UNMO u zonu„srednjeg“ nivoa – i to u dvostrukom smislu. S jedne strane, univerzitet ima veću kontrolu nad vlastitim prihodima u odnosu na univer zitete sa potpunom trezorskom integracijom, a Statut jasno afirmiše ovlaštenja u pogledu raspolaganja sredstvima i imovinom. S druge strane, nalaz revizije iz 2017. godine ukazuje na strukturne slabosti u planiranju, izvještavanju i računovodstvenoj infrastrukturi(npr. nedostatak doku menta okvirnog budžeta), što opravdava ocjenu da je upravljanje javnim sredstvima funkcionalno, ali ne i u potpunosti konsolidirano i usklađeno sa svim standardima dobrog javnog finansijskog upravljanja. Kada je riječ o finansijskoj održivosti(S1–S5), UNMO se nalazi u poziciji„prisilne diverzifikacije“. Diverzifikacija prihoda je ocijenjena kao umjerena(S1): statut i pravilnici otvaraju prostor za projekte, komercijalne aktivnosti i donacije, ali relativno skroman budžet osnivača i demo grafska situacija čine da su školarine i kantonalne tranše i dalje nosivi stubovi finansiranja. Projektni i međunarodni kapacitet(S2) označen je kao umjeren – univerzitet učest 38 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

vuje u relevantnom broju projekata, ali ne postiže obim niti vidljivost najvećih univerziteta u BiH. Ključni ograničavajući faktor jeste nestabilna fiskalna pozicija osnivača(S3). Hercegovačko-neretvanski kanton, s ograničenim fiskalnim kapacitetima i višegodišnjom napetošću između različitih budžetskih prioriteta, generiše ambijent u kojem su univerzitetske tranše izložene riziku rebalansa, kašnjenja ili parcijalnog finansiranja. Visok demografski rizik(S4) dodatno pojačava ovu ranjivost: statistički podaci potvrđuju pad ukupnog broja studenata u prvoj polovini analiziranog perioda(sa oko 3.400 na prib ližno 2.400), uz tek blagi oporavak u posljednjim godinama. To znači da UNMO, uprkos formalnoj autonom iji, objektivno djeluje u okruženju smanjenog priliva studenata. Finansijska fleksibilnost(S5) ocijenjena je kao umjerena: statut i interna pravila daju univerzitetu prostor da pri lagođava rashode i raspodjelu vlastitih prihoda, ali ukupna veličina budžeta i visoki udio plata u rashodima(oko tri četvrtine ukupnih rashoda u 2017. godini) značajno ograničavaju mogućnost većih strateških pomaka bez dodatne podrške osnivača. Konačno, kompozitni indikator finansijskog kapaciteta(C1), ocijenjen kao„3 – srednji“, sumira ovu ambivalentnu sliku: UNMO ima relativno visok formalni stepen autonomije i umjerenu diverzifikaciju prihoda, ali su efekti tih prednosti bitno umanjeni zbog nestabilnog finansiranja osnivača i izraženih demografskih rizika, koji zajedno ograničavaju manevarski prostor i razvojnu putanju univerziteta. V.2.1. Položaj i razvojna perspektiva Univerziteta „Džemal Bijedić“ Sinteza prikupljenih podataka ukazuje da je Univerzitet „Džemal Bijedić“ paradigmatičan primjer javnog univer ziteta„srednjeg finansijskog kapaciteta“: dovoljno snažan da preživi i održava ključne funkcije visokog obrazovanja, ali nedovoljno zaštićen da bi samostalno, bez promjene okvira, prešao u zonu visoke finansijske održivosti. U pogledu finansijskog poslovanja, UNMO uspijeva održati uravnotežene prihode i rashode, uz povremeni skroman višak i pozitivan novčani tok, što pokazuje institucionalnu disciplinu i sposobnost prilagođavanja u zadatim uslovima. Međutim, ova finansijska„stabilnost“ je prije svega rezultat stalnog balansiranja između ograničenih budžetskih sred stava, visokog udjela plata, projektnog finansiranja i školarina, nego posljedica sistemski sigurnog i predvidivog okvira. Kreditno zaduženje iz 2016. godine, koje se koristilo za sanaciju ranijih obaveza organizacionih jedinica, ilustrira kako se prethodne fiskalne slabosti prelijevaju u sadašnjost i vezuju značajan dio budućih budžeta za servisiranje duga, umjesto za razvojnu dimenziju univerziteta. Demografski trendovi dodatno opterećuju ovu sliku. Pad broja studenata, praćen tek blagim oporavkom u novijim generacijama, znači da UNMO mora istovremeno da brani postojeće tržište, razvija nove programe i oblike studija (npr. DL, specijalistički programi, cjeloživotno učenje) i jača kvalitet kako bi ostao konkurentan drugim javnim i privatnim institucijama, kao i inostranim univerzitetima. U tom smislu, finansijska autonomija nije sama sebi svrha, nego preduvjet za strateško prilagođavanje strukturi upisa i potrebama tržišta rada. Istovremeno, slučaj UNMO-a pokazuje da formalno povol jniji statutarni okvir(šira mogućnost raspolaganja prihodima i imovinom, veća uloga univerziteta u odlučivanju o školarinama, mogućnost osnivanja komerci jalnih subjekata) nije dovoljan da automatski generira visok finansijski kapacitet. Bez stabilnog i predvidivog part nerstva sa osnivačem, višegodišnjeg finansijskog planiranja i sistemskog ulaganja u istraživačku infrastrukturu i pro jekte, formalna autonomija ostaje„zarobljena“ u skromnom fiskalnom okviru. S druge strane, studija slučaja ukazuje i na ključne poluge promjene koje su već sada u rukama univerziteta. Prvo, čin jenica da vlastiti prihodi čine značajan dio ukupnog budžeta govori da UNMO ima realno iskustvo u razvijanju tržišno orijentisanih aktivnosti i upravljanju rizicima projek tnog finansiranja. Drugo, projekti – iako kvantitativno skromniji od najvećih univerziteta – već predstavljaju rele vantan izvor prihoda, ali i„kanal“ za internacionalizaciju, modernizaciju nastave i povezivanje sa privredom. Treće, prostorni potencijal kampusa u Sjevernom logoru, uz rješa vanje vlasničko-pravnog statusa i strateško planiranje razvoja, može postati jedna od ključnih razvojnih poluga i za akademski i za finansijski profil univerziteta. Bitno je napomenuti da je u sklopu pripreme ovog dokumenta provedena i anketa među studentima Univerziteta „Džemal Bijedić“ u Mostaru, čiji rezultati predstavljaju vri jedan dopunski izvor za razumijevanje institucionalnog okruženja i kvaliteta studentskog iskustva. Ovi nalazi nisu bili primarni fokus studije slučaja, ali služe kao kontekstu alni okvir koji potvrđuje dio uočenih strukturnih izazova te ukazuje na područja u kojima bi unapređenja upravljanja, komunikacije i infrastrukturnih uslova mogla imati poziti van efekat na ukupnu održivost i razvoj Univerziteta. Rezultati ove ankete, iako fokusirani na iskustvo studenata u nastavnom procesu, digitalnoj infrastrukturi i općem funkcionisanju univerziteta, imaju direktnu analitičku vri jednost za studiju slučaja jer osvjetljavaju unutrašnje sistemske slabosti koje se inače samo djelimično mogu vidjeti kroz finansijske dokumente i formalne strategije. Posebno je značajno naglasiti da studenti u izuzetno visokom procentu izražavaju nezadovoljstvo transparent nošću finansija, opravdanošću školarina i kvalitetom usluga koje univerzitet pruža. Ovi nalazi potvrđuju da ključni prob Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 39

lemi finansijske održivosti Univerziteta nisu samo rezultat spoljnog fiskalnog okruženja(ograničenih kantonalnih tranši i demografskog pritiska), nego i unutrašnjih slabosti u komuniciranju troškova, upravljanju uslugama i prezent aciji vrijednosti koju Univerzitet pruža studentima. Drugim riječima, percepcija studenata da ne postoji jasna veza između školarina i kvaliteta usluga predstavlja indikator institucionalnog povjerenja, što je nužan preduslov za dugoročnu stabilnost prihoda iz vlastitih izvora. Anketa takođe ukazuje na strukturne slabosti u digitalnoj i administrativnoj infrastrukturi, poput zastarjelih informa cionih sistema, neefikasnih procedura, neusklađenih nastavnih rasporeda i nedostatka standardizirane komu nikacije. Ovi elementi predstavljaju funkcionalne barijere koje utiču na kvalitet studiranja, ali indirektno i na sposob nost univerziteta da privuče i zadrži studente u uslovima intenzivne konkurencije i demografskog pada. S obzirom da je broj studenata ključni determinator vlastitih prihoda, slabosti koje negativno utiču na akademsko iskustvo stude nata istovremeno predstavljaju finansijski i strateški rizik. Nalazi koji se odnose na studentsku službu, Uniju stude nata, studentski dom i opšti osjećaj manjka zaštite studentskih prava ukazuju na dublji problem institucion alne kulture i upravljanja. To ima direktne veze sa indikatorima finansijske autonomije i održivosti: institucija koja se suočava s niskim povjerenjem unutrašnjih aktera teže ostvaruje razvojne iskorake, teže privlači projektna sredstva i sporije provodi interne reforme. Drugim riječima, studentske percepcije nisu samo socijalni indikator, već i proxy indikator upravljačkog kapaciteta univerziteta. U cjelini, anketa na neki način ukazuje da se finansijski i razvojni izazovi UNMO-a ne iscrpljuju u makro fiskalnom okruženju i demografiji, nego su duboko uvezani s unu trašnjim procesima, kvalitetom upravljanja, digitalnom modernizacijom i odnosom institucije prema svojim stu dentima. U tom smislu, nalazi ankete predstavljaju važan korektiv i dopunu formalnim strateškim dokumentima Univerziteta, jer ukazuju na probleme koji nisu nužno vidljivi u finansijskim izvještajima, ali koji presudno utiču na sve komponente finansijske autonomije i održivosti – od sopst venih prihoda, preko reputacije, do strateške sposobnosti Univerziteta da planira i implementira razvojne politike. Ovaj kratki osvrt na položaj i razvojne perspektive Univer ziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru u značajnoj mjeri korespondira sa ključnim strateškim dijagnozama sadržanim u Strategiji razvoja UNMO 2025–2030. 37 Identifikovani izazovi – prije svega demografski pad, finansijska nestabilnost osnivača, ograničeni prostorni i infrastrukturni kapaciteti te smanjena mogućnost povećanja vlastitih prihoda u malom tržišnom okruženju – predstavljaju temel jnu tačku podudaranja između ove studije slučaja i strateškog dokumenta. Strategija, gotovo jednako kao i analiza, prepoznaje pad broja studenata kao strukturni rizik koji utiče na održivost Univerziteta na duže staze i koji zahtijeva diversifikaciju ponude studijskih programa, jačanje vidljivosti i proaktivne mjere privlačenja novih gen eracija studenata. Slično tome, zaključak da Univerzitet djeluje u ambijentu ograničenog i nestabilnog finansiranja u potpunosti je u skladu sa strateškim ocjenama. Strategija eksplicitno navodi da finansijska podrška Hercegovačko-neretvanskog kantona nije dovoljno stabilna ni predvidiva da bi omogućila dugoročno planiranje, te da Univerzitet mora razvijati alternativne izvore prihoda kako bi smanjio osjetl jivost na fiskalne šokove i budžetska kašnjenja. Ovo se direktno nadovezuje na procjenu da UNMO posjeduje visoku formalnu autonomiju, ali da je njen domet u praksi ograničen fiskalnim kapacitetima okruženja u kojem djeluje. Strategija takođe potvrđuje i nalaz da su prostorni i infra strukturni nedostaci jedna od ključnih prepreka razvoju Univerziteta. Posebno se naglašava vrijednost i dugoročni potencijal prostora Sjevernog logora, čije je funkcionalno aktiviranje i planirana izgradnja prepoznata kao strateški prioritet. Ovo potpuno korespondira s ocjenom da UNMO ima određene razvojne poluge unutar vlastitih resursa, ali da one zahtijevaju ozbiljna kapitalna ulaganja i jasno usk lađen razvojni plan. Konačno, Strategija razvoja u velikoj mjeri osnažuje i nalaze koji se odnose na projektni kapacitet, internacional izaciju i potrebu modernizacije upravljačkih i administrativnih procesa. Učešće u međunarodnim projek tima, razvoj novih oblika saradnje kroz mreže poput SUNRISE, jačanje istraživačke infrastrukture i digitalizacija poslovanja navedeni su kao ključni strateški ciljevi nared nog perioda. Ovi prioriteti su u potpunosti usklađeni s tvrdnjom da projekti i internacionalizacija predstavljaju jednu od rijetkih raspoloživih razvojnih poluga koje mogu istovremeno unaprijediti kvalitet nastave, povećati vidljiv ost Univerziteta i doprinijeti njegovoj finansijskoj otpornosti. Sve u svemu, Strategija razvoja UNMO 2025–2030 pot vrđuje, dopunjava i dalje razrađuje nalaze ove studije slučaja. Podudarnost između strateškog dokumenta i ana litičke interpretacije ukazuje na jasnu dijagnostičku konzistentnost i na široko prepoznat smjer transformacije – od institucije koja se bori sa strukturnim ograničenjima prema instituciji koja aktivno traži nove modele održivosti, diversifikacije i razvoja. Upravo ta koherentnost čini osnovu za donošenje utemeljenih preporuka i dalje oblikovanje javnih politika u oblasti finansiranja i upravljanja javnim univerzitetima u Bosni i Hercegovini. 37 Strategija razvoja Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru 2025 – 2030. godina. Dostupno na: https://www.unmo.ba/media/4021/strategija-razvoja-unmo-2025_2030.pdf. 40 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

U konačnici, UNMO se u ovoj studiji slučaja pojavljuje kao „test“ za budućnost javnih univerziteta u manjim kanton ima: ako se za ovakav univerzitet uspije uspostaviti model koji kombinuje stabilne budžetske tranše, jačanje projekt nog kapaciteta, aktivno upravljanje imovinom i ciljane demografske i razvojne politike, taj model će biti primjenjiv i na druge institucije sličnog profila u BiH. Ukoliko se to ne dogodi, UNMO će nastaviti da funkcioniše na granici između održivosti i hronične ranjivosti – sa srednjim finan sijskim kapacitetom koji je dovoljan za preživljavanje, ali nedovoljan za ambiciozniji razvojni iskorak. Ovi zaključci predstavljaju most prema sljedećem poglav lju, u kojem će se kompozitni indikatori i nalazi studije slučaja Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru prevesti u konkretne prijedloge za reformu sistema finansiranja javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini – kako na nivou kanton alnih i entitetskih politika, tako i na nivou internih strateških odluka samih univerziteta. Pristupljeno: 20.11.2025. Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 41

VI. Preporuke i moguće reformske smjernice Polazeći od sveobuhvatne analize finansijske autonomije i održivosti javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini, kao i od specifičnih uvida iz studije slučaja Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru, postaje jasno da je budući razvoj javnog visokog obrazovanja u velikoj mjeri određen spos obnošću sistema da uspostavi stabilnije finansijske mehanizme, predvidljivije upravljačke strukture i održiviji odnos između institucionalnih potreba i dostupnih resursa. Dinamika finansiranja, obilježena kratkoročnim budžetskim ciklusima, nedovoljnom koordinacijom između osnivača i univerziteta te slabom integracijom finansijskih procesa unutar samih institucija, stvara strukturalni okvir u kojem se univerziteti kreću na granici operativne održivosti. Stoga je nužno preći iz faze identifikacije problema u fazu poste pene transformacije finansijskog modela, ali na način koji odgovara realnim kapacitetima i normativnim ograničen jima sistema. Prvi element te transformacije odnosi se na potrebu da se sistem budžetskog finansiranja učini predvidljivijim i planski koherentnijim. Univerziteti, kako pokazuje analiza, mogu ostvariti svoje strateške ciljeve jedino ukoliko raspolažu informacijama o sredstvima koja su im raspoloživa u periodima dužim od jedne fiskalne godine. Uvođenje više godišnjih budžetskih okvira i jasnijih kriterija za raspodjelu javnih sredstava ne bi samo ojačalo finansijsku stabilnost univerziteta, nego bi i osnivačima omogućilo da dugoročno sagledaju potrebe i prioritete razvoja visokog obrazovanja. Takav pristup podrazumijeva veću usklađenost između planiranja na nivou kantona i planiranja na nivou univerziteta, kao i stvaranje institucionalnih pretpostavki za integrisano finansijsko upravljanje. Istovremeno, potrebno je unaprijediti način na koji univer ziteti generišu vlastite prihode. Analiza ukazuje da formalna autonomija u određivanju školarina i drugih naknada postoji, ali da njen stvarni domet zavisi od trans parentnosti, kvaliteta usluga i povjerenja studenata. Uvođenje jasnijih metodologija za formiranje školarina, zajedno s obavezom da se javno prezentira struktura trošk ova, doprinijelo bi povećanju povjerenja u upravljanje univerzitetima i smanjilo percepciju finansijske netranspar entnosti. Paralelno s tim, razvoj novih oblika obrazovnih i stručnih programa, uključujući cjeloživotno učenje i pro grame usmjerenog profesionalnog razvoja, predstavlja jedan od rijetkih instrumenata koji univerzitetima omo gućava povećanje prihoda bez narušavanja pristupačnosti studija. Dalji smjer reforme odnosi se na unapređenje upravljanja javnim sredstvima kroz razvoj modernijih finansijskih i upravljačkih alata. Iskustva iz studije slučaja UNMO i revi zorskih nalaza pokazuju da univerziteti u BiH još uvijek funkcionišu u sistemima koji nisu u potpunosti integrisani, što otežava kontrolu, izvještavanje i strateško odlučivanje. Modernizacija finansijskih informacionih sistema, uvođenje mehanizama unutrašnjih finansijskih kontrola i standard izacija računovodstvenih procedura predstavljaju temelj institucionalne konsolidacije. Time bi univerziteti stekli ne samo veću upravljačku autonomiju, nego i bolji uvid u vlas tite performanse i razvojne potrebe. Neophodno je, međutim, naglasiti i ulogu međunarodnih i domaćih projekata u stabilizaciji finansijske i razvojne pozicije univerziteta. Iako projektni prihodi ne mogu zami jeniti stabilne javne transfere, oni mogu značajno doprinijeti modernizaciji nastave, razvoju istraživanja i una pređenju administrativnih kapaciteta. Stvaranje profesionalnih i centralizovanih službi za pripremu i upravl janje projektima, kao i unapređenje institucionalnih poticaja za učešće nastavnika i saradnika trebalo bi se tretirati kao strateška investicija, a ne kao tehničko pitanje. Uz ove dimenzije, sistem javnog visokog obrazovanja mora se suočiti i s demografskim izazovima koji su jasno naglašeni u analizi. Negativni trendovi u broju potencijal nih studenata zahtijevaju redefinisanje upisnih politika, optimizaciju broja i strukture studijskih programa te razvoj atraktivnijih i fleksibilnijih modela studiranja. Ovaj proces ne bi trebalo posmatrati kao redukovanje sistema, već kao priliku za njegovu funkcionalnu konsolidaciju i usklađivanje sa savremenim obrazovnim i tržišnim potrebama. Naposljetku, unapređenje studentskog standarda i admin istrativnih usluga predstavlja jednu od najvažnijih pretpostavki dugoročne održivosti univerziteta. Nalazi stu dentske ankete ukazuju na niz institucionalnih slabosti koje neposredno utiču na kvalitet studiranja, ali i na per cepciju vrijednosti studija. Fokus na digitalizaciju usluga, jačanje studentske podrške, transparentniju komunikaciju i aktivniju ulogu studenata u procesima donošenja odluka doprinio bi stvaranju univerzitetskog okruženja koje je bliže evropskim standardima i privlačnije budućim generacijama. Kada se sve ove komponente sagledaju zajedno, postaje jasno da reformu finansiranja javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini nije moguće svesti na jednostavno pitanje raspodjele budžetskih sredstava. Ona podrazumijeva 42 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

redefinisanje odnosa između autonomije i odgovornosti, modernizaciju upravljačkih praksi, podizanje kvaliteta usluga, prilagođavanje demografskim kretanjima i stvaranje institucionalnih pretpostavki za dugoročnu održivost. Preporuke koje su ovdje predstavljene stoga ne nude samo tehnička rješenja, već predstavljaju smjernice za cjelovito restrukturiranje finansijskog i institucionalnog okvira unutar kojeg djeluju javni univerziteti – okvir koji će bolje podržavati njihove akademske misije i omogućiti sta bilniji razvoj u godinama koje dolaze. Za potrebe lakše primjene ovih preporuka u praksi, slijedi i tabela u kojoj su preporuke pregledno raspoređene prema tematskim oblastima i povezane s relevantnim kompozit nim indikatorima. Ovaj tabelarni prikaz služi kao vodič za razumijevanje gdje su intervencije najpotrebnije i na čemu se zasnivaju. Tabela 18: Pregled preporuka javne politike prema tematskim oblastima i relevantnim indikatorima Tematska oblast 1. Reforma budžetskog finansiranja i uspostava višegodišnjih fiskalnih okvira 2. Jačanje autonomije u generisanju prihoda i modernizacija politike školarina 3. Unapređenje upravljanja javnim sredstvima i finansijskim procesima 4. Diverzifikacija i strateško jačanje projektnog kapaciteta 5. Reforma upisnih politika i prilagođavanje demografskim rizicima 6. Unapređenje studentskog standarda i kvaliteta usluga 7. Reforma upravljanja univerzitetima i jačanje integrisanosti Relevantni indikatori A1 – Budžetska autonomija; S3 – Fiskalna stabilnost osnivača A2 – Autonomija u generisanju prihoda; S1 – Diverzifikacija prihoda A3 – Upravljanje javnim sredstvima; C1 – Kompozitni finansijski kapacitet S2 – Projektni i međunarodni kapacitet S4 – Demografski rizici S5 – Finansijska fleksibilnost; nalazi ankete studenata S5 – Finansijska fleksibilnost; nalazi studije slučaja Sažetak preporuka javne politike • Uspostaviti trogodišnje budžetske okvire. • Povezati transfere s indikatorskim kriterijima(održivost programa, trendovi upisa, kapaciteti). • Osigurati mjesečnu predvidljivost budžetskih tranši. • Povećati fleksibilnost univerziteta u korištenju budžetskih sredstava uz jače interne kontrole. • Uvesti metodologiju troškovnog formiranja školarina. • Objavljivati strukturu školarina i utrošak sredstava. • Razvijati cjeloživotno učenje i stručne programe. • Formirati grant-fondove za inovativne nastavne i istraživačke programe. • Uvesti integrisane finansijske informacionе sisteme. • Standardizirati računovodstvo, kontroling i izvještavanje. • Ojačati interne finansijske kontrole. • Uvesti godišnje finansijsko-analitičke izvještaje za senat i UO. • Formirati profesionalne centre za upravljanje projektima na univerzitetima. • Ulagati u obuke i profesionalni razvoj osoblja. • Uvesti stimulativne modele za istraživače i fakultete. • Omogućiti korištenje dijela budžeta za sufinansiranje EU projekata. • Reformisati upisne kvote prema realnom broju kandidata i tržišnim potrebama. • Razviti regionalne i prekogranične programe privlačenja studenata. • Ulagati u digitalne i hibridne modele studiranja. • Uvesti evaluaciju izvodivosti studijskih programa. • Definirati standarde kvaliteta studentskih usluga. • Modernizirati digitalne servise i administraciju. • Osigurati transparentne procedure u vezi sa studentskim domovima. • Aktivno uključiti studente u savjetodavna tijela univerziteta. • Uskladiti zakone radi jačanja integrisanosti univerziteta. • Standardizirati procese upravljanja, nastave, projekata i finansija. • Profesionalizirati administrativne funkcije. • Objavljivati ključne upravljačke dokumente. 8. Kapitalna ulaganja i prostorni razvoj univerziteta C1 – Kompozitni indikator; nalazi studije slučaja; Strategija razvoja UNMO • Uspostaviti entitetski ili državni fond za kapitalna ulaganja u visoko obrazovanje. • Prioritet dati razvoju kampusa, laboratorija, digitalnoj infrastrukturi i energetskoj efikasnosti. • Omogućiti univerzitetima raspolaganje imovinom uz jasne kontrole. Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 43

VII. Zaključna razmatranja: postignuća, inovacije i budući pravci djelovanja Izrada ovog prijedloga javne politike omogućila je prvi put da se finansiranje javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini sagleda iz perspektive koja objedinjuje pravni okvir, institucionalnu praksu i empirijske pokazatelje u jedin stvenu analitičku cjelinu. U okruženju koje je normativno, fiskalno i demografski fragmentirano, nastojali smo ponuditi pristup koji će biti ne samo dijagnostički precizan već i praktično primjenjiv. Time je postignuta jedna od temeljnih ambicija ovog dokumenta – da se visoko obrazovanje u BiH razumije kao složen sistem u kojem se finansijska autonomija, institucionalna kultura i održivost razvoja međusobno uslovljavaju i dugoročno određuju kvalitet akademske misije. U ovom dokumentu, prvi put u domaćem kontekstu, kreiran je koherentan i višeslojni okvir za procjenu finansi jske autonomije i održivosti javnih univerziteta. Polazeći od detaljne pravne analize i komparativnih evropskih stand arda, kroz statistički pregled i studiju slučaja UNMO-a, ostvareno je cjelovito razumijevanje načina na koji univer ziteti funkcionišu unutar svojih fiskalnih, demografskih i institucionalnih okvira. Ovakav integrirani pristup omo gućio je da se jasno prepoznaju obrasci finansijske ranjivosti, ali i specifične prednosti pojedinih univerziteta, čime se stvaraju temelji za reformske mjere koje su diferen cirane i realno primjenjive. Centralni rezultat dokumenta jeste uspostavljanje kom pozitnog indeksa finansijske autonomije i održivosti, metodološki zasnovanog na kombinaciji relevantnih evrop skih okvira – standarda EUA, EHEA i OECD-a – ali prilagođenog složenoj ustavnoj i finansijskoj arhitekturi visokog obrazovanja u BiH. Ovaj indeks omogućava sagle davanje univerziteta kroz pet ključnih dimenzija: budžetsku autonomiju, autonomiju u generisanju prihoda, upravljanje javnim sredstvima, diverzifikaciju izvora prihoda, projektni kapacitet i izloženost demografskim rizicima. Njegova vri jednost ne ogleda se samo u analitičkoj preciznosti, nego i u praktičnoj funkciji: kompozitni indeks predstavlja instru ment koji univerzitete i osnivače uvodi u logiku kontinuiranog praćenja, poređenja i usmjeravanja finansi jskih i razvojnih politika. Jedan od ključnih doprinosa dokumenta je i jasnije razumi jevanje veze između normativne autonomije i stvarnog finansijskog kapaciteta. Pokazano je da široko definisana autonomija u statutima nema operativni domet u okružen jima gdje je fiskalni kapacitet osnivača slab, gdje ne postoji višegodišnje budžetsko planiranje ili gdje trezorski režimi ograničavaju efikasno upravljanje sredstvima. Studija slučaja UNMO-a upravo potvrđuje ovu tezu: univerzitet može imati najšire formalne ovlasti u Federaciji, ali bez pouzdane budžetske podrške i projektnog kapaciteta ostaje u zoni hronične ranjivosti. Dokument ističe potrebu da se finansijska autonomija ne posmatra odvojeno, kroz pojedinačne parametre, već kao sistem međusobno povezanih sposobnosti čiji sklad određuje razvojne mogućnosti univerziteta. Kompozitni indikator nije samo statistički alat, nego okvir za razumije vanje da finansijska autonomija ne znači isključivo pravo na upravljanje prihodima, nego i sposobnost da se ti prihodi ostvare, da se troše planski, da se diversifikuju i da se prilagode demografskim i tržišnim promjenama. Ovaj dokument je donio još nekoliko prijedloga potenci jalno važnih za eventualne reformske procese u ovoj oblasti: → Diferencirani pristup reformi: umjesto ideje da isti model odgovara svim univerzitetima, analiza pokazuje da su kapaciteti strukturno različiti i da zahtijevaju različite vrste intervencija – od stabilizacijskih mjera do širenja autonomije. → Finansijska autonomija kao temelj akademske autonomije: prvi put se naglašava da operativna finansijska au tonomija predstavlja preduvjet za razvoj istraživanja, un apređenje nastave i internacionalizaciju. → Uvođenje koncepta integrisanog finansijskog upravljan ja: dokument ukazuje na potrebu modernizacije računo vodstvenih procesa, digitalizacije, interne kontrole i izgradnje kapaciteta univerziteta za analitičko praćenje performansi. → Demografija kao finansijski rizik: depopulacija se sagle dava ne samo kao sociološki trend, nego kao strukturalna prijetnja održivosti programa i finansija, što zahtijeva novu logiku upisne politike. → Projektni kapacitet kao strateški resurs: projektni prihodi ne tretiraju se kao dopunska aktivnost, već kao jedan od stabilizirajućih stubova finansiranja, posebno u sredina ma gdje budžetska podrška nije dovoljna za razvoj. Iako ovaj dokument uspostavlja čvrst argument za reformu, njegovu najveću vrijednost vidimo u tome što otvara 44 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

prostor za daljnji rad i razvoj institucionalnih kapaciteta. Reformu sistema finansiranja visokog obrazovanja u BiH moguće je nastaviti kroz nekoliko međusobno povezanih pravaca: 1. Razvoj minimalnih standarda finansiranja na nivou države Potrebno je uspostaviti osnovne indikatore i principe finansiranja – ne u cilju centralizacije, nego radi sman jenja nejednakosti među univerzitetima i veće predvidljivosti u raspodjeli sredstava. 2. Uvođenje i/ili dalji razvoj višegodišnjih budžetskih ok vira Pilot-projekti u kantonima i entitetima koji imaju kapacitet za višegodišnje planiranje mogli bi postati osnova za postepenu transformaciju cijelog sistema. 3. Standardizacija finansijskih informacionih sistem a Uspostavljanje modernih, integriranih finansijskih sistema na univerzitetima ključno je za tranziciju ka operativnoj autonomiji i odgovornom upravljanju. 4. Jačanje projektnih i razvojnih kapaciteta Profesionalizacija službi za projekte treba postati strateški cilj, posebno na univerzitetima s izraženim fiskalnim ograničenjima. 5. Redefinisanje upisnih politika Demografski pritisci zahtijevaju racionalizaciju pro grama, veću fleksibilnost i razvoj studijskih modela koji odgovaraju potrebama tržišta rada i regionalnim speci fičnostima. 6. Uspostava mehanizma godišnjeg monitoringa kompozitnog indeksa Kako bi reforma bila održiva, potrebno je kontinuirano pratiti stanje i dinamiku finansijske autonomije, na način koji omogućava poređenje univerziteta i praćenje efekata preduzetih mjera. Ovaj prijedlog javne politike pokazuje da se finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Herce govini ne mogu svesti na pitanje tehničke raspodjele budžetskih sredstava. One predstavljaju rezultat duboko isprepletenih faktora – fiskalne politike, normativne arhitekture, demografskih kretanja, institucionalne kulture i sposobnosti univerziteta da generišu, diversifikuju i planski usmjeravaju vlastite resurse. Uspostavljanjem kompozitnog indeksa i diferenciranog modela procjene, ovaj dokument pruža prvi sveobuhvatni alat za razumijevanje te složenosti i za planiranje reformi koje su dugoročno održive, fiskalno realne i usklađene s evropskim standardima. Ovaj dokument, stoga, nije kraj procesa – on je početak strukturalnog dijaloga o budućnosti visokog obrazovanja u BiH i poziv na zajedničko djelovanje osnivača, univerziteta i akademske zajednice u cilju stvaranja sistema koji će gen eracijama koje dolaze omogućiti kvalitetnije, stabilnije i međunarodno konkurentnije obrazovanje. Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 45

Izvori Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine. DEMOGRAFIJA I SOCIJALNE STATISTIKE: STATISTIKA OBRAZOVANJA – VI SOKO OBRAZOVANJE U ŠKOLSKOJ 2017/2018. GODINI. Dostupno na: https://bhas.gov.ba/data/Publikacije/Saopsten ja/2018/EDU_05_2017_Y2_0_BS.pdf. Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine. DEMOGRAFIJA I SOCIJALNE STATISTIKE: STATISTIKA OBRAZOVANJA – VI SOKO OBRAZOVANJE U ŠKOLSKOJ 2018/2019. GODINI. Dostupno na: https://bhas.gov.ba/data/Publikacije/Saopsten ja/2019/EDU_05_2018_Y2_0_BS.pdf. Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine. DEMOGRAFIJA I SOCIJALNE STATISTIKE: FINANSIJSKA STATISTIKA OBRA ZOVANJA 2017. Dostupno na: https://bhas.gov.ba/data/Pub likacije/Saopstenja/2023/EDU_06_2017_Y1_2_BS.pdf. Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine. DEMOGRAFIJA I SOCIJALNE STATISTIKE: FINANSIJSKA STATISTIKA OBRA ZOVANJA 2018. Dostupno na: https://bhas.gov.ba/data/Pub likacije/Saopstenja/2023/EDU_06_2018_Y1_2_BS.pdf. Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine. DEMOGRAFIJA I SOCIJALNE STATISTIKE: STATISTIKA OBRAZOVANJA – VI SOKO OBRAZOVANJE U ŠKOLSKOJ 2019/2020. GODINI. Dostupno na: https://bhas.gov.ba/data/Publikacije/Saopsten ja/2020/EDU_05_2019_Y2_1_BS.pdf. Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine. DEMOGRAFIJA I SOCIJALNE STATISTIKE: FINANSIJSKA STATISTIKA OBRA ZOVANJA 2019. Dostupno na: https://bhas.gov.ba/data/Pub likacije/Saopstenja/2023/EDU_06_2019_Y1_2_BS.pdf. Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine. DEMOGRAFIJA I SOCIJALNE STATISTIKE: STATISTIKA OBRAZOVANJA – VI SOKO OBRAZOVANJE U ŠKOLSKOJ 2020/2021. GODINI. Dostupno na: https://bhas.gov.ba/data/Publikacije/Saopsten ja/2021/EDU_05_2020_Y2_2_BS.pdf. Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine. DEMOGRAFIJA I SOCIJALNE STATISTIKE: FINANSIJSKA STATISTIKA OBRA ZOVANJA 2020. Dostupno na: https://bhas.gov.ba/data/Pub likacije/Saopstenja/2023/EDU_06_2020_Y1_2_BS.pdf. Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine. DEMOGRAFIJA I SOCIJALNE STATISTIKE: STATISTIKA OBRAZOVANJA – VI SOKO OBRAZOVANJE U ŠKOLSKOJ 2021/2022. GODINI. Dostupno na: https://bhas.gov.ba/data/Publikacije/Saopsten ja/2022/EDU_05_2021_Y2_2_BS.pdf. Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine. DEMOGRAFIJA I SOCIJALNE STATISTIKE: FINANSIJSKA STATISTIKA OBRA ZOVANJA 2021. Dostupno na: https://bhas.gov.ba/data/Pub likacije/Saopstenja/2023/EDU_06_2021_Y1_1_BS.pdf. Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine. DEMOGRAFIJA I SOCIJALNE STATISTIKE: STATISTIKA OBRAZOVANJA – VI SOKO OBRAZOVANJE U ŠKOLSKOJ 2022/2023. GODINI. Dostupno na: https://bhas.gov.ba/data/Publikacije/Saopsten ja/2023/EDU_05_2022_Y2_1_BS.pdf. Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine. DEMOGRAFIJA I SOCIJALNE STATISTIKE: FINANSIJSKA STATISTIKA OBRA ZOVANJA 2022. Dostupno na: https://bhas.gov.ba/data/Pub likacije/Saopstenja/2024/EDU_06_2022_Y1_1_BS.pdf. Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine. DEMOGRAFIJA I SOCIJALNE STATISTIKE: STATISTIKA OBRAZOVANJA – VI SOKO OBRAZOVANJE U ŠKOLSKOJ 2023/2024. GODINI. Dostupno na: https://bhas.gov.ba/data/Publikacije/Saopsten ja/2024/EDU_05_2023_Y2_1_BS.pdf. Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine. DEMOGRAFIJA I SOCIJALNE STATISTIKE: FINANSIJSKA STATISTIKA OBRA ZOVANJA 2023. Dostupno na: https://bhas.gov.ba/data/Pub likacije/Saopstenja/2025/EDU_06_2023_Y1_1_BS.pdf. Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine. DEMOGRAFIJA I SOCIJALNE STATISTIKE: STATISTIKA OBRAZOVANJA – VI SOKO OBRAZOVANJE U ŠKOLSKOJ 2024/2025. GODINI. Dostupno na: https://bhas.gov.ba/data/Publikacije/Saopsten ja/2025/EDU_05_2024_Y2_2_BS.pdf. De Dominicis, L. de, Pérez, S., Fernández-Zubieta, A. Europe an university funding and financial autonomy: A study on the degree of diversification of university budget and the share of competitive funding. Dostupno na: https://publica tions.jrc.ec.europa.eu/repository/handle/JRC63682. Estermann, T., Steinel, M. University autonomy in Europe. Dostupno na: https://scispace.com/pdf/university-autono my-in-europe-i-q9y7r6zb2o.pdf. European Commission/ EACEA/ Eurydice, 2024. The Euro pean Higher Education Area in 2024: Bologna Process Imple mentation Report. Luxembourg: Publications Office of the European Union. Dostupno na: https://ehea.info/Immagini/ the-european-higher-education-area-in-2024-EC0224018ENN.pdf. European Tertiary Education Register(2019). How are Euro pean Higher Education Institutions funded? New evidence from ETER microdata. Dostupno na: https://eter-project.com/ uploads/analytical-reports/ETER_AnalyticalReport_02_final. pdf. Federalni zavod za statistiku. Visoko obrazovanje 2017/2018: statistički bilten 276. Dostupno na: https://docs.google.com/ viewerng/viewer?url=http://fzs.ba/wp-content/up loads/2018/10/Visoko-obrazovanje-u-F-BiH-2017-2018.pdf. Federalni zavod za statistiku. Visoko obrazovanje 2018/2019: statistički bilten 296. Dostupno na: https://docs.google.com/ viewerng/viewer?url=http://fzs.ba/wp-content/up loads/2019/07/Visoko-obrazovanje-u-F-BiH-2018-2019SB-296.pdf. Federalni zavod za statistiku. Visoko obrazovanje 2019/2020: statistički bilten 306. Dostupno na: https://docs.google.com/ viewerng/viewer?url=http://fzs.ba/wp-content/up loads/2020/06/Visoko-obrazovanje-2019-2020-opt.pdf. Federalni zavod za statistiku. Visoko obrazovanje 2020/2021: statistički bilten 324. Dostupno na: https://docs.google.com/ viewerng/viewer?url=http://fzs.ba/wp-content/up loads/2021/07/Visoko-obrazovanje-2020-2021.pdf. Federalni zavod za statistiku. Visoko obrazovanje 2021/2022: statistički bilten 344. Dostupno na: https://docs.google.com/ 46 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

viewerng/viewer?url=http://fzs.ba/wp-content/up loads/2022/06/Bilten-2022.pdf. Federalni zavod za statistiku. Visoko obrazovanje 2022/2023: statistički bilten 362. Dostupno na: https://docs.google.com/ viewerng/viewer?url=http://fzs.ba/wp-content/up loads/2023/07/Visoko-obrazovanje-2022-2023.pdf. Federalni zavod za statistiku. Visoko obrazovanje 2023/2024: statistički bilten 381. Dostupno na: https://docs.google.com/ viewerng/viewer?url=http://fzs.ba/wp-content/up loads/2024/06/Visoko-obrazovanje.pdf. Federalni zavod za statistiku. Visoko obrazovanje 2024/2025: statistički bilten 400. Dostupno na: https://docs.google.com/ viewerng/viewer?url=http://fzs.ba/wp-content/up loads/2025/06/Visoko-obrazovanje-2024-2025.pdf. Izvještaj o samoevaluaciji Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru. Dostupno na: https://www.unmo.ba/media/3594/ ser-2023-izvjestaj-o-samoevaluaciji-univerziteta-final.pdf. Jongbloed, B. Funding Higher Education: A View Across Eu rope. Dostupno na: modern-funding-higher-education-a-view-accros-europe.pdf. Odluka o visini troškova školarine i drugih usluga za studen te Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru u akademskoj 2024/2025. godini. Dostupno na: https://ef.unmo.ba/Upload/ Dokumenti/Odluka%20o%20visini%20tro%C5%A1kova%20 %C5%A1kolarine%202024%202025-4fd715e.pdf. OECD(2025), The Financial Sustainability of Higher Educa tion: Insights from Policy in OECD Countries, Higher Educa tion, OECD Publishing, Paris. Dostupno na: https://doi. org/10.1787/f544ccfe-en. Okvirni zakon o visokom obrazovanju u Bosni i Hercegovini. Dostupno na: https://www.mcp.gov.ba/attachments/bs_Mi grirani_dokumenti/Va%C5%BEni_dokumenti/ Va%C5%BEno-Zakoni/Okvirni_zakon_o_visokom_obrazovan ju_u_Bosni_i_Hercegovini_(3)b.pdf. Pravilnik o finansijskom poslovanju Univerziteta u Sarajevu. Dostupno na: https://unsa.ba/sites/default/files/doda tak/2022-12/2.1.%20Pravilnik%20o%20finansijskom%20 poslovanju%20Univerziteta.pdf. Pravilnik o javnim vlastitim prihodima Univerziteta u Saraje vu. Dostupno na: https://unsa.ba/sites/default/files/doda tak/2024-08/Pravilnik%20o%20javnim%20vlastitim%20pri hodima%20Univerziteta%20u%20Sarajevu.pdf. Pravilnik o korištenju vlastitih prihoda Univerziteta u Saraje vu. Dostupno na: https://unsa.ba/sites/default/files/doda tak/2024-02/3.1.%20Pravilnik%20o%20koristenju%20vlasti tih%20prihoda%20Univerziteta%20u%20Sarajevu.pdf. Pravilnik o mjerilima za korištenje prihoda Univerziteta„Dže mal Bijedić“ u Mostaru. Dostupno na: https://www.unmo.ba/ media/1179/pravilnik_o_mjerilima_za_koristenje_pri hoda_-_univerzitet_dzemal_bijedic_u_mostaru.pdf. Pravilnik o mjerilima za korištenje prihoda Univerziteta„Dže mal Bijedić“ u Mostaru. Dostupno na: https://www.unmo.ba/ media/1179/pravilnik_o_mjerilima_za_koristenje_pri hoda_-_univerzitet_dzemal_bijedic_u_mostaru.pdf. Pravilnik o platama, naknadama i drugim primanjima zapos lenika Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru. Dostupno na: https://www.unmo.ba/media/1169/pravilnik_o_placa ma_-_precisceni_tekst_-_univerzitet_dzemal_bijedic_u_mos taru.pdf. Pravilnik o vrstama, namjeni, načinu raspodjele i trošenja vlastitih prihoda Univerziteta u Zenici. Dostupan na: https:// unze.ba/dokumenti/interni-dokumenti/. Pruvot, E.B., Estermann, T., Popkhadze, N, University Auton omy in Europe IV The Scorecard 2023: European University Association, 2023. Dostupno na: https://eua.eu/downloads/ publications/eua%20autonomy%20scorecard.pdf. Pucar, S. Troškovi visokog obrazovanja u BiH. Dostupno na: https://nestovise.org/wp-content/uploads/2024/03/Studija_ Troskovi_visokog_obrazovanja_u_BiH.pdf. Republički zavod za statistiku. Visoko obrazovanje 2017/2018: statistički bilten. Dostupno na: https://www2.rzs. rs.ba/static/uploads/bilteni/obrazovanje/visoko_obrazovan je/Bilten_Visoko_Obrazovanje_2017_2018_Drugo_Izmijen jeno_Izdanje_WEB.pdf. Republički zavod za statistiku. Visoko obrazovanje 2018/2019: statistički bilten. Dostupno na: https://www2.rzs. rs.ba/static/uploads/bilteni/obrazovanje/visoko_obrazovan je/BiltenVisokoObrazovanje_2018_2019_Drugo_Izmijen jeno_Izdanje_WEB.pdf. Republički zavod za statistiku. Visoko obrazovanje 2019/2020: statistički bilten. Dostupno na: https://www2.rzs. rs.ba/static/uploads/bilteni/obrazovanje/visoko_obrazovan je/Bilten_VisokoObrazovanje_2019_2020_WEB.pdf. Republički zavod za statistiku. Visoko obrazovanje 2020/2021: statistički bilten. Dostupno na: https://www.rzs. rs.ba/static/uploads/bilteni/obrazovanje/visoko_obrazovan je/Bilten_VisokoObrazovanje_2020_2021_WEB.pdf. Republički zavod za statistiku. Visoko obrazovanje 2021/2022: statistički bilten. Dostupno na: https://www.rzs. rs.ba/static/uploads/bilteni/obrazovanje/visoko_obrazovan je/Bilten_VisokoObrazovanje_2021_2022_WEB.pdf. Republički zavod za statistiku. Visoko obrazovanje 2022/2023: statistički bilten. Dostupno na: https://www.rzs. rs.ba/static/uploads/bilteni/obrazovanje/visoko_obrazovan je/Bilten_VisokoObrazovanje_2022_2023_WEB.pdf. Republički zavod za statistiku. Visoko obrazovanje 2023/2024: statistički bilten. Dostupno na: https://www.rzs. rs.ba/static/uploads/bilteni/obrazovanje/visoko_obrazovan je/Bilten_VisokoObrazovanje_2023_2024_WEB.pdf. Republički zavod za statistiku. Visoko obrazovanje 2024/2025: statistički bilten. Dostupno na: https://www.rzs. rs.ba/static/uploads/bilteni/obrazovanje/visoko_obrazovan je/Bilten_VisokoObrazovanje_2024_2025_WEB.pdf. Statut JU Univerzitet u Tuzli(Prečišćeni tekst). Dostupno na: https://untz.ba/wp-content/uploads/2023/10/STATUT_JU_ UNTZ_precisceni_tekst_18_10_2023.pdf. Statut Sveučilišta u Mostaru. Dostupno na: https://www.sum. ba/dokumenti/Statut_SUM.pdf. Statut Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru. Dostupno na: https://www.unmo.ba/media/1034/statut_-_final_-_uni verzitet_dzemal_bijedic_u_mostaru.pdf. Statut Univerziteta u Banjoj Luci. Dostupno na: https://unibl. org/uploads/files/strane/statut/Statut-UNIBL-2022_1.pdf. Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 47

Statut Univerziteta u Bihaću. Dostupno na: https://unbi.ba/ files/media/pdf/68232f051dc6e9.85980329_Statut%20 UNBI_2025.pdf. Statut Univerziteta u Istočnom Sarajevu. Dostupno na: https://www.ues.rs.ba/wp-content/up loads/2022/07/04-3.-Statut-Univerziteta-u-Istocno-Sarajevu. pdf. Statut Univerziteta u Sarajevu. Dostupno na: https://unsa.ba/ sites/default/files/dodatak/2023-07/Statut%20Univerzite ta%20u%20Sarajevu.pdf. Statut Univerziteta u Zenici(Prečišćeni tekst). Dostupno na: https://unze.ba/dokumenti/interni-dokumenti/. Strategija razvoja Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru 2025 – 2030. godina. Dostupno na: https://www.unmo.ba/ media/4021/strategija-razvoja-unmo-2025_2030.pdf. Univerzitet„Džemal Bijedić“ u Mostaru. STRATEGIJA RAZ VOJA UNIVERZITETA„DŽEMAL BIJEDIĆ“ U MOSTARU 2025 – 2030. GODINE. Dostupno na: https://www.unmo.ba/ media/4021/strategija-razvoja-unmo-2025_2030.pdf. Ured za reviziju institucija u FBiH. IZVJEŠĆE O FINANCI JSKOJ REVIZIJI SVEUČILIŠTA U MOSTARU za 2017. godinu. Dostupno na: https://storage.bljesak.info/document/36/origi nal/ReportSveMo.pdf. Ured za reviziju institucija u FBiH. IZVJEŠTAJ O FINANSI JSKOJ REVIZIJI UNIVERZITETA„DŽEMAL BIJEDIĆ“ U MOS TARU za 2017. godinu. Dostupno na: https://storage.bljesak. info/document/39/original/ReportUNIMO.pdf. Uredba o kriterijima, standardima i normativima u visokom obrazovanju u Hercegovačko-neretvanskom kantonu. Dos tupno na: https://monkshnk.gov.ba/storage/propisi/01K 8N06ESXD4DJ2T6Q07XAVM0Q.pdf. Zajednički projekt Evropske unije i Vijeća Evrope –„Strateški razvoj visokog obrazovanja i standarda kvalifikacija”(2015). Prioriteti za razvoj visokog obrazovanja u BiH za period 2016. – 2026. Dostupno na: https://mcp.gov.ba/attachments/ bs_Migrirani_dokumenti/Va%C5%BEni_dokumenti/ Va%C5%BEno-Strategije/Prioriteti_za_razvoj_visokog_obra zovanja_u_BiH_za_period_2016-2026,.pdf. Zakon o Javnoj ustanovi Univerzitet u Zenici – Prečišćeni tekst –(„Službene novine Zeničko-dobojskog kantona“, br. 1/18). Dostupno na: https://unze.ba/dokumenti/zako ni-i-uredbe/. Zakon o Univerzitetu u Bihaću(„Sl. glasnik Unsko-sanskog kantona“, br. 24/17). Dostupno na: https://unbi.ba//files/me dia/pdf/5d7f3c09918748.61643966_Zakon%20o%20UNBI_ precisceni%20tekst_2017.pdf. Zakon o visokom obrazovanju Kantona Sarajevo(„Sl. novine Kantona Sarajevo“, br. 36/2022 i 28/2025). Dostupno na: https://www.paragraf.ba/propisi/kantona-sarajevo/ zakon-o-visokom-obrazovanju.html. Zakon o visokom obrazovanju na području Unsko-sanskog kantona(„Sl. glasnik Unsko-sanskog kantona“, br. 26/2024). Dostupno na: https://www.paragraf.ba/propisi/unsko-san ski-kanton/zakon-o-visokom-obrazovanju.html. Zakon o visokom obrazovanju Republike Srpske(„Sl. glasnik RS“, br. 67/2020 i 107/2024). Dostupno na: https://www.par agraf.ba/propisi/republika-srpska/zakon-o-visokom-obra zovanju.html. Zakon o visokom obrazovanju u Hercegovačko-neretvanskom kantonu. Dostupno na: https://www.monkshnk.gov.ba/stor age/propisi/01K94P1CS5A2KEBAWQG0D9Z0SC.pdf. Zakon o visokom obrazovanju Zeničko-dobojskog kantona („Sl. novine Zeničko-dobojskog kantona“, br. 12/2022, 15/2024 – autentično tumačenje i 5/2025). Dostupno na: https://www.paragraf.ba/propisi/zenicko-dobojskog-kantona/ zakon-o-visokom-obrazovanju.html. Zakon o visokom obrazovanju/naobrazbi Tuzlanskog kanto na.(„Sl. novine Tuzlanskog kantona“, br. 21/2021 – prečišćen tekst, 22/2021 – autentično tumačenje, 5/2022, 11/2022, 16/2022, 5/2025 i 14/2025). Dostupno na: https://www.par agraf.ba/propisi/tuzlanskog-kantona/zakon-o-visokom-obra zovanju-naobrazbi.html. 48 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Prilozi – Indikatorske tabele finansijske autonomije, održivosti i kapaciteta javnih univerziteta u BiH Indikatorska tabela finansijske autonomije, održivosti i kapaciteta – Univerzitet u Sarajevu(UNSA) Indikator A1. Budžetska autonomija Ocjena Vrlo niska A2. Autonomija u generisanju prihoda Niska A3. Upravljanje javnim sredstvima Vrlo nisko A4. Fiskalna sloboda Niska S1. Diverzifikacija prihoda Umjerena Obrazloženje(pravni okvir+ stvarna pozicija) Pravni okvir: Univerzitet u Sarajevu je u potpunosti integrisan u trezorski sistem Kantona Sarajevo; budžet se donosi u skladu sa Zakonom o budžetima i Zakonom o trezoru, bez prava na slobodno raspolaganje suficitom. Stvarna pozicija: Univerzitet u praksi nema mogućnost brzih preraspodjela sredstava ni akumulacije viška – svaka promjena zahtijeva proceduru prema osnivaču. Pravni okvir: visina školarina i ključnih naknada zahtijeva saglasnost Vlade KS; vlastiti prihodi su javni prihodi. Stvarna pozicija: i pored brojnih aktivnosti(školarine, usluge, projekti), UNSA nema regulatorni prostor da samostalno definira ključne cijene. Pravni okvir: primjenjuje se model normiranog i namjenskog finansiranja kroz trezor. Stvarna pozicija: Univerzitet ne upravlja blok-grantom, već koristi sredstva kroz zadane budžetske linije. Pravni okvir: svi prihodi(uključujući školarine) uplaćuju se na jedinstveni račun trezora KS. Stvarna pozicija: UNSA nema sopstveni račun na koji bi zadržavala sredstva i upravljala likvidnošću. Pravni okvir: Statut i pravilnici dopuštaju širi spektar vlastitih prihoda. Stvarna pozicija: UNSA ima značajne projektne, uslužne i školarinske prihode, ali je i dalje visoko oslonjena na budžet KS. S2. Projektni i međunarodni kapacitet Visok Pravni okvir: Univerzitet ima uspostavljene centre i službe za projekte. Stvarna pozicija: UNSA je najjača projektna institucija u BiH po obimu međunarodnih i EU projekata. S3. Fiskalna stabilnost osnivača Stabilno finansiranje S4. Demografski rizici S5. Finansijska fleksibilnost C1. Finansijski kapacitet Umjeren rizik Vrlo niska 4 – visok Pravni okvir: Kanton Sarajevo se obavezuje da finansira javni univerzitet kao ustanovu od posebnog značaja. Stvarna pozicija: KS ima najveći fiskalni kapacitet u BiH; i pored povremenih kašnjenja, budžetska podrška je predvidljivija nego u drugim kantonima. Pravni okvir: demografija nije direktno regulisana. Stvarna pozicija: Sarajevo kao univerzitetski centar i dalje privlači studente, ali ukupni broj maturanata opada i konkurencija stranih univerziteta raste. Pravni okvir: trezorski režim i stroga budžetska pravila ograničavaju fleksibilnost. Stvarna pozicija: Univerzitet gotovo da ne može brzo prilagođavati strukturu rashoda promjenama u prihodima. Obrazloženje: jaka fiskalna baza osnivača(KS), snažan projektni kapacitet i veličina univerziteta ublažavaju negativne efekte niske autonomije i trezorskog režima. Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 49

Indikatorska tabela finansijske autonomije, održivosti i kapaciteta – Univerzitet„Džemal Bijedić“ u Mostaru (UNMO) Indikator Ocjena Obrazloženje(pravni okvir+ stvarna pozicija) A1. Budžetska autonomija Srednja A2. Autonomija u generisanju prihoda Visoka A3. Upravljanje javnim sredstvima Srednje A4. Fiskalna sloboda Srednja S1. Diverzifikacija prihoda Umjerena Pravni okvir: Statut UNMO naglašava punu autonomiju i pravo upravljanja sredstvima, ali budžetska sredstva ipak zavise od odluka Vlade HNK. Stvarna pozicija: postoji nešto veći prostor za internu preraspodjelu nego u KS ili ZDK, ali bez potpunog blok-granta. Pravni okvir: UNMO ima jasno normirano pravo da određuje školarine i druge naknade, upravlja projektima i osniva komercijalne subjekte. Stvarna pozicija: Univerzitet ima realan regulativni prostor za razvijanje vlastitih prihoda, iako su kapaciteti tržišta i broj studenata ograničavajući faktor. Pravni okvir: Statut i pravilnici omogućavaju da Univerzitet sam određuje raspored vlastitih prihoda u okviru javnofinansijskih pravila. Stvarna pozicija: UNMO ima veći stepen kontrole nad vlastitim prihodima nego univerziteti u KS i ZDK, ali i dalje posluje u okvirima kantonalnog sistema. Pravni okvir: integracija u fiskalni sistem HNK postoji, ali se u statutima UNMO naglašava raspolaganje vlastitim prihodima i imovinom. Stvarna pozicija: Univerzitet ima nešto više slobode u upravljanju vlastitim sredstvima u odnosu na univerzitete s potpunom trezorskom integracijom. Pravni okvir: Univerzitet može ostvarivati prihode iz projekata, komercijalnih aktivnosti, školarina i donacija. Stvarna pozicija: budžet HNK je skroman, pa UNMO mora tražiti dodatne izvore; diverzifikacija je prisutna, ali ne i maksimalno razvijena. S2. Projektni i međunarodni kapacitet Umjeren Stvarna pozicija: Univerzitet učestvuje u projektima, ali ne u obimu kao UNSA ili SUM; ipak, projektni prihodi predstavljaju relevantan dio finansijske strukture. S3. Fiskalna stabilnost osnivača Nestabilno finansiranje S4. Demografski rizici S5. Finansijska fleksibilnost Visok rizik Umjerena C1. Finansijski kapacitet 3 – srednji Pravni okvir: HNK se obavezuje da finansira Univerzitet. Stvarna pozicija: Kanton ima ograničene fiskalne kapacitete i hroničnu nedovoljnu podršku visokim školama, što stvara dugoročnu nestabilnost i rizik nedovoljnog finansiranja. Stvarna pozicija: Mostar i HNK trpe dugotrajan pad broja mladih i rast emigracije; upisne baze su osjetljive i dio potencijalnih studenata odlazi u druge centre ili inostranstvo. Pravni okvir: Statut daje veći prostor za upravljanje vlastitim prihodima nego u najrestriktivnijim kantonima. Stvarna pozicija: Univerzitet može do određene mjere prilagoditi rashode i usmjeriti sredstva, ali je i dalje ograničen slabom veličinom ukupnog budžeta. Kombinovano: UNMO ima relativno visok stepen formalne autonomije i umjerenu diverzifikaciju, ali slab fiskalni kapacitet osnivača i visoki demografski rizici smanjuju ukupni finansijski kapacitet na srednji nivo.

Indikatorska tabela finansijske autonomije, održivosti i kapaciteta – Univerzitet u Tuzli(UNTZ) Indikator A1. Budžetska autonomija Ocjena Niska A2. Autonomija u generisanju prihoda Niska A3. Upravljanje javnim sredstvima Nisko A4. Fiskalna sloboda Niska fiskalna sloboda S1. Diverzifikacija prihoda Niska S2. Projektni i međunarodni kapacitet Nizak–umjeren S3. Fiskalna stabilnost osnivača Umjereno stabilno finansiranje S4. Demografski rizici Visok rizik S5. Finansijska fleksibilnost Niska C1. Finansijski kapacitet 2 – nizak Obrazloženje(pravni okvir+ stvarna pozicija) Pravni okvir: Zakon TK i Statut UNTZ predviđaju da se finansiranje vrši kroz budžet Kantona uz snažnu ulogu Vlade u odobravanju ključnih finansijskih odluka. Stvarna pozicija: UNTZ ima ograničen prostor za samostalne preraspodjele budžeta, a visoka zavisnost od osnivača smanjuje stvarnu budžetsku autonomiju. Pravni okvir: visina školarina, naknada i ključnih cijena posredno zavisi od kantonalnih propisa i saglasnosti Vlade TK. Stvarna pozicija: iako Univerzitet formalno može ostvarivati vlastite prihode, on nema realnu slobodu da sam oblikuje školarine i naknade, niti razvijene komercijalne modele. Pravni okvir: sredstva se razvrstavaju i koriste u skladu s kantonalnim propisima i finansijskim planom koji odobravaju organi osnivača. Stvarna pozicija: UNTZ je vezan za namjensko i normirano trošenje, s vrlo malo prostora za stvarnu internu preraspodjelu. Pravni okvir: javna sredstva i vlastiti prihodi prolaze kroz trezorski sistem TK. Stvarna pozicija: Univerzitet nema sopstveni„slobodni” račun i praktično je u potpunosti uklopljen u javnofinansijski sistem Kantona. Pravni okvir: mogućnost različitih izvora prihoda postoji u Statutu, ali nije razrađena internim politikama. Stvarna pozicija: UNTZ je pretežno oslonjen na budžet i školarine, sa skromnim projektima i komercijalnim aktivnostima. Pravni okvir: nema posebnih ograničenja za učešće u projektima. Stvarna pozicija: UNTZ učestvuje u određenom broju projekata, ali ti prihodi nisu sistemski ni stabilni, a učešće je skromno u odnosu na UNSA ili SUM. Pravni okvir: Tuzlanski kanton prepoznaje Univerzitet kao javnu ustanovu od značaja. Stvarna pozicija: budžet TK je ograničeniji od KS ili RS, ali ipak relativno stabilan; oscilacije postoje, ali ne dostižu ekstremnu nestabilnost. Pravni okvir: demografija nije regulisana. Stvarna pozicija: Tuzlanski kanton bilježi značajan pad broja mladih i kontinuirani odlazak stanovništva; broj studenata na UNTZ opada i ogleda se u slabo popunjenim kvotama. Pravni okvir: trezorski režim, saglasnosti Vlade i normirani rashodi ograničavaju fleksibilnost. Stvarna pozicija: Univerzitet se teško prilagođava promjenama u prihodima i nema brze mehanizme reakcije. Kombinovano: relativno slab fiskalni kapacitet osnivača, nizak nivo diverzifikacije prihoda, visok demografski rizik i ograničena autonomija čine finansijski kapacitet Univerziteta u Tuzli sistemski ranjivim. Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 51

Indikatorska tabela finansijske autonomije, održivosti i kapaciteta – Univerzitet u Zenici(UNZE) Indikator A1. Budžetska autonomija Ocjena Vrlo niska A2. Autonomija u generisanju prihoda Niska A3. Upravljanje javnim sredstvima Vrlo nisko A4. Fiskalna sloboda Niska S1. Diverzifikacija prihoda Niska S2. Projektni i međunarodni kapacitet Nizak S3. Fiskalna stabilnost osnivača Umjereno stabilno finansiranje S4. Demografski rizici S5. Finansijska fleksibilnost Visok rizik Vrlo niska C1. Finansijski kapacitet 2 – nizak Obrazloženje(pravni okvir+ stvarna pozicija) Pravni okvir: ZDK ima dva zakona(opšti i poseban za UNZE) kojima Vlada uređuje način finansiranja, minimalnu cijenu studija i kriterije raspodjele. Stvarna pozicija: budžet UNZE je snažno zavisan od odluka Vlade ZDK, uz minimalan prostor za samostalne preraspodjele. Pravni okvir: visina školarina i dijela naknada praktično zavisi od saglasnosti Vlade ZDK; pravilnici su detaljni, ali podređeni kantonalnim propisima. Stvarna pozicija: Univerzitet ima ograničenu slobodu u formiranju cijena, a vlastiti prihodi su visoko regulisani. Pravni okvir: ZDK eksplicitno zadržava široku ulogu u definisanju načina finansiranja i raspodjele sredstava. Stvarna pozicija: UNZE u praksi funkcionira kao korisnik sredstava unutar strogo definisanog normativnog okvira, bez blok-granta. Pravni okvir: svi prihodi se evidentiraju i troše kroz trezorski sistem Kantona. Stvarna pozicija: Univerzitet nema stvarnu kontrolu nad sopstvenim računima niti nad likvidnošću, jer je u potpunosti integrisan u javni fiskalni sistem. Pravni okvir: pravilnici UNZE detaljno pobrajaju vrste prihoda, ali su snažno vezani za javnofinansijske propise. Stvarna pozicija: Univerzitet je dominantno oslonjen na budžet i školarine, a tržišni i projektni prihodi čine manji dio. Pravni okvir: nema zabrane projektnih aktivnosti. Stvarna pozicija: UNZE ima ograničeno učešće u međunarodnim projektima; projektni prihodi ne predstavljaju značajan stub finansijske održivosti. Pravni okvir : ZDK se obavezuje da finansira rad Univerziteta kao javne ustanove. Stvarna pozicija: kantonalni budžet je srednje snage, uz moguće oscilacije, ali bez ekstreme nestabilnosti; ipak nema prostora za veća povećanja. Stvarna pozicija: Zeničko-dobojski kanton je područje snažnog industrijskog pada i emigracije; broj maturanata opada, a interes za studij u Zenici slabi, što direktno ugrožava upisnu bazu UNZE. Pravni okvir: stroga centralizacija, trezorski režim i odluke Vlade o ključnim finansijskim parametrima. Stvarna pozicija: Univerzitet ima minimalan prostor da samostalno prilagođava rashode i strukturu troškova. Kombinovano: vrlo niska budžetska i upravljačka autonomija, niska diverzifikacija prihoda, ograničen projektni kapacitet i visoki demografski rizici dovode UNZE u zonu niskog finansijskog kapaciteta. 52 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Indikatorska tabela finansijske autonomije, održivosti i kapaciteta – Univerzitet u Banjoj Luci(UNIBL) Indikator A1. Budžetska autonomija Ocjena Srednja A2. Autonomija u generisanju prihoda Srednja A3. Upravljanje javnim sredstvima Srednje A4. Fiskalna sloboda Niska–srednja S1. Diverzifikacija prihoda Umjerena Obrazloženje(pravni okvir+ stvarna pozicija) Pravni okvir: Zakon RS predviđa entitetsko finansiranje uz standarde i normative, a Upravni odbor usvaja finansijski plan. Stvarna pozicija: UNIBL nema potpuni blok-grant, ali ima određeni prostor da u okviru odobrenog iznosa raspoređuje sredstva. Pravni okvir: zakon dozvoljava školarine, naknade, projekte, komercijalne aktivnosti, a UO donosi pravilnik o vlastitim prihodima. Stvarna pozicija: Univerzitet ima realnu mogućnost da razvija vlastite prihode, iako ključni parametri(naročito školarine) ostaju u okvirima entitetske politike. Pravni okvir: kombinacija standardizovanog javnog finansiranja i interne raspodjele kroz univerzitetske organe. Stvarna pozicija: UNIBL uživa više autonomije od kantonalnih univerziteta u FBiH s punim trezorskim režimom, ali daleko od potpune slobode. Pravni okvir: javna sredstva su integrisana u sistem budžeta RS-a; vlastiti prihodi postoje, ali su regulisani. Stvarna pozicija: Univerzitet ima nešto prostora u upravljanju vlastitim prihodima, ali je u suštini čvrsto vezan za entitetski fiskalni okvir. Stvarna pozicija: uz entitetski budžet, UNIBL ostvaruje prihode od školarina, projekata i raznih usluga; diverzifikacija postoji, ali dominacija javnog budžeta ostaje izražena. S2. Projektni i međunarodni kapacitet Umjeren Stvarna pozicija: UNIBL ima relevantno prisustvo u međunarodnim i domaćim projektima, ali nije na nivou najvećih evropskih univerziteta; ipak projektni prihodi imaju važnu dopunsku ulogu. S3. Fiskalna stabilnost osnivača S4. Demografski rizici S5. Finansijska fleksibilnost C1. Finansijski kapacitet Stabilno finansiranje Visok rizik Niska–umjerena 4 – visok Pravni okvir: RS ima jedinstven entitetski model sa pravilnikom o standardima. Stvarna pozicija: fiskalna stabilnost RS-a osigurava relativno predvidivo finansiranje UNIBL-a, iako nije bez rizika. Stvarna pozicija: demografski trendovi u RS-u su izrazito nepovoljni; broj mladih i potencijalnih studenata opada, što dugoročno povećava rizik smanjenja upisa. Pravni okvir: standardi i normativi ograničavaju potpunu fleksibilnost, ali Univerzitet ima određeni prostor unutar odobrenog okvira. Stvarna pozicija: UNIBL je fleksibilniji od univerziteta u punom trezorskom režimu, ali i dalje ograničen javnim pravilima. Kombinovano: stabilan osnivač, umjerena autonomija, diverzifikacija prihoda i solidan projektni kapacitet svrstavaju UNIBL među univerzitete s visokim finansijskim kapacitetom, uprkos demografskim rizicima. Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 53

Indikatorska tabela finansijske autonomije, održivosti i kapaciteta – Univerzitet u Istočnom Sarajevu(UIS) Indikator A1. Budžetska autonomija Ocjena Srednja A2. Autonomija u generisanju prihoda Srednja–niska A3. Upravljanje javnim sredstvima Srednje A4. Fiskalna sloboda Niska–srednja Obrazloženje(pravni okvir+ stvarna pozicija) Pravni okvir: isti entitetski zakon kao za UNIBL, sa standardima i normativima. Stvarna pozicija: UIS ima sličan budžetski režim kao UNIBL – okvir daje entitet, a univerzitet ima određeni prostor za raspodjelu. Pravni okvir: Univerzitet može ostvarivati vlastite prihode, ali u okviru propisa RS-a. Stvarna pozicija: u odnosu na UNIBL, UIS ima skromnije tržište, slabiju pregovaračku poziciju i manji broj studenata, što ograničava stvarnu autonomiju u generisanju prihoda. Pravni okvir: standardizovan model javnog finansiranja sa ulogom UO u raspodjeli. Stvarna pozicija: UIS ima sličan režim kao UNIBL, ali sa manjim obimom sredstava, što smanjuje mogućnost unutrašnjih preraspodjela. Pravni okvir: integracija u entitetski budžetski sistem. Stvarna pozicija: postoji određeni prostor za upravljanje vlastitim prihodima, ali je Univerzitet čvrsto vezan za javni fiskalni okvir RS. S1. Diverzifikacija prihoda Niska Stvarna pozicija: UIS je značajno zavisan od entitetskog budžeta i školarina, uz relativno malu ulogu projekata i tržišnih prihoda. S2. Projektni i međunarodni kapacitet Nizak–umjeren Stvarna pozicija: UIS učestvuje u određenom broju projekata, ali bez stabilnog i velikog projektnog portfelja; projektni prihodi su dopunski, ne strukturni. S3. Fiskalna stabilnost osnivača S4. Demografski rizici S5. Finansijska fleksibilnost C1. Finansijski kapacitet Stabilno finansiranje Visok rizik Niska–umjerena 3 – srednji(na donjoj granici) Pravni okvir: isti kao za UNIBL – entitetski model. Stvarna pozicija: UIS koristi stabilnost entitetskog budžeta, iako je u apsolutnim iznosima manji od UNIBL-a. Stvarna pozicija: demografski pad i migracije pogađaju područja na kojima djeluju organizacione jedinice UIS-a; upisna baza je dugoročno oslabljena. Pravni okvir: kao i za UNIBL, standardi i normativi ograničavaju punu fleksibilnost. Stvarna pozicija: UIS ima ograničen manevarski prostor, ali nešto unutrašnje slobode unutar odobrenog budžeta. Kombinovano: stabilan osnivač i entitetski model povećavaju stabilnost, ali slaba diverzifikacija, skromni projektni prihodi i visoki demografski rizici čine da finansijski kapacitet UIS-a bude srednji, bliže niskom nego visokom. 54 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Indikatorska tabela finansijske autonomije, održivosti i kapaciteta – Univerzitet u Bihaću(UNBI) Indikator A1. Budžetska autonomija Ocjena Niska A2. Autonomija u generisanju prihoda Umjerena A3. Upravljanje javnim sredstvima Nisko A4. Fiskalna sloboda Niska S1. Diverzifikacija prihoda Niska Obrazloženje(pravni okvir+ stvarna pozicija) Pravni okvir: Zakon USK i statut UNBI formalno priznaju široku autonomiju, ali budžet i dalje zavisi od odluka Vlade Kantona i trezorskog sistema. Stvarna pozicija: Univerzitet nema realnu mogućnost samostalnog oblikovanja budžeta, iako se u statutu naglašava„potpuna autonomija”. Pravni okvir: Statut eksplicitno dopušta raspolaganje vlastitim prihodima, utvrđivanje školarina i naknada i upravljanje imovinom. Stvarna pozicija: u poređenju s drugim kantonima, UNBI ima nešto veću slobodu u oblikovanju vlastitih prihoda, ali je obim tih prihoda ograničen veličinom tržišta i brojem studenata. Pravni okvir: vlastiti prihodi se raspodjeljuju prema posebnim propisima, Statutu i finansijskom planu uz trezorsko poslovanje. Stvarna pozicija: i pored normativno šire autonomije, UNBI faktički troši sredstva u okvirima javnog finansijskog sistema, bez blok-granta. Pravni okvir: Univerzitet posluje u trezorskom režimu, a sva sredstva se evidentiraju u skladu s tim. Stvarna pozicija: nema sopstveni„slobodni” račun niti punu kontrolu nad likvidnošću, uprkos deklarativnoj autonomiji. Pravni okvir: postoji mogućnost različitih izvora prihoda. Stvarna pozicija: realno, dominiraju budžet i školarine; projektni i tržišni prihodi su ograničeni i oscilatorni. S2. Projektni i međunarodni kapacitet Nizak Stvarna pozicija: UNBI učestvuje u znatno manjem broju projekata u odnosu na veće univerzitete; nema razvijene jake istraživačke centre koji bi generisali stabilan projektni prihod. S3. Fiskalna stabilnost osnivača Nestabilno finansiranje S4. Demografski rizici S5. Finansijska fleksibilnost Visok rizik Niska C1. Finansijski kapacitet 2 – nizak Pravni okvir: USK ima obavezu da finansira Univerzitet. Stvarna pozicija: Kanton ima ograničene fiskalne kapacitete, česte pritiske i nestabilnosti, što se reflektuje na kašnjenja i nedovoljnu dinamiku finansiranja. Stvarna pozicija: USK je jedno od područja s najizraženijim migracijama i padom broja stanovnika; upisna baza UNBI je ozbiljno ugrožena. Pravni okvir: trezorski režim i slab fiskalni kapacitet osnivača ograničavaju fleksibilnost. Stvarna pozicija: Univerzitet teško prilagođava rashode, a mali obim prihoda dodatno smanjuje manevarski prostor. Kombinovano: iako Statut daje široku formalnu autonomiju, slab fiskalni kapacitet osnivača, nizak obim vlastitih prihoda, nizak projektni kapacitet i visoki demografski rizici svrstavaju UNBI u grupu univerziteta s niskim finansijskim kapacitetom. Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 55

Indikatorska tabela finansijske autonomije, održivosti i kapaciteta – Sveučilište u Mostaru(SUM) Indikator A1. Budžetska autonomija Ocjena Srednja A2. Autonomija u generisanju prihoda Srednja A3. Upravljanje javnim sredstvima Srednje A4. Fiskalna sloboda Srednja S1. Diverzifikacija prihoda Visoka S2. Projektni i međunarodni kapacitet Visok Obrazloženje(pravni okvir+ stvarna pozicija) Pravni okvir: Statut SUM priznaje akademsku i finansijsku autonomiju, uz više osnivača(županija) i specifičan kontekst. Stvarna pozicija: SUM ima određeni prostor da planira i raspoređuje sredstva, ali osnivači i dalje određuju okvir budžeta. Pravni okvir: SUM može formirati školarine i razvijati vlastite prihode, uz etičko ograničenje izvora finansiranja. Stvarna pozicija: univerzitet ima realan prostor za oblikovanje cijena i projektnih aktivnosti, ali dio odluka i dalje je vezan za javne propise i više osnivača. Pravni okvir: SUM upravlja vlastitim prihodima kroz centralni račun i podračune organizacionih jedinica. Stvarna pozicija: univerzitet uživa viši stepen upravljanja sredstvima u odnosu na univerzitete u strogom trezorskom režimu, ali bez potpune blok-grant autonomije. Pravni okvir: sredstva se uplaćuju na račun Sveučilišta, a ustrojbene jedinice upravljaju podračunima, uz opća pravila javnog sektora. Stvarna pozicija: postoji kombinacija javnih procedura i interne fiskalne slobode unutar sveučilišnog sistema. Stvarna pozicija: SUM se oslanja na više izvora – budžetska sredstva različitih županija, školarine, projekte, međunarodne programe, usluge cjeloživotnog učenja i sl. Struktura prihoda je diversificiranija nego na većini drugih univerziteta. Stvarna pozicija: SUM ima aktivno učešće u međunarodnim projektima i snažan razvojni fokus; projektni prihodi imaju značajnu ulogu u ukupnoj strukturi prihoda. S3. Fiskalna stabilnost osnivača S4. Demografski rizici S5. Finansijska fleksibilnost C1. Finansijski kapacitet Umjereno stabilno finansiranje Umjeren–visok rizik Umjerena 4 – visok Pravni okvir: više županija učestvuje u finansiranju. Stvarna pozicija: osnivačka struktura je složena; fiskalni kapacitet nije jak kao u KS-u ili RS-u, ali je stabilniji nego u pojedinim manjim kantonima. Stvarna pozicija: iako Mostar ostaje regionalni centar, demografski pad i migracije utiču i na SUM; rizik je manji nego u nekim kantonima, ali i dalje značajan. Pravni okvir: sveučilišni model sa centralnim računom i unutrašnjom autonomijom podrazumijeva određeni stepen fleksibilnosti. Stvarna pozicija: SUM može u većoj mjeri prilagođavati strukturu rashoda od univerziteta u punom trezorskom režimu, ali pod ograničenjima javnih propisa. Kombinovano: relativno razvijena autonomija, visoka diverzifikacija prihoda, snažan projektni kapacitet i srednje stabilna fiskalna podrška čine da SUM ima visok finansijski kapacitet, uprkos demografskim izazovima. 56 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini Cilj ovog dokumenta je ponuditi sveobuhvatnu analizu postojećeg sistema finansiranja javnih univerziteta u BiH, uz kritički osvrt na stepen njihove finansijske autonomije i finansijske održivosti. Dokument identifikuje ključne izazove, aktere, regulatorne prepreke i mogućnosti unapređenja, te predlaže skup mogućih preporuka koje se mogu primijeniti na nivou države, entiteta, kantona i samih univerziteta. Poseban naglasak se stavlja na studiju slučaja Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru kao ilustrativni primjer šireg problema. Više informacija o ovoj temi pronađite na: https://bosnia-and-herzegovina.fes.de