Sokol Zeneli Nëntor 2025 Dezinformimi dhe kërcënimet hibride Vlerësimi i kornizës rregullatore të Kosovës kundër dezinformimit dhe kërcënimeve hibride

Imprint Botuesi Friedrich-Ebert-Stiftung, Zyra në Prishtinë Rr. Pashko Vasa Nr. 23 10000 Prishtinë Republika e Kosovës Përgjegjësia për përmbajtjen dhe redaktimin Katharina Hofmann Kontakti Rudina Nallbani rudina.nallbani@fes.de Dizajni/Faqosja Trembelat Shtypja dhe prodhimi Studio Forma Ky dokument është shkruar fillimisht në anglisht. Në rast të ndonjë paqartësie ose mospërputhjeje, ju lutemi referojuni versionit në anglisht të dokumentit. Pikëpamjet e shprehura në këtë botim nuk janë domosdoshmërisht ato të Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.(FES). Përdorimi komercial i mediave të publikuara nga FES nuk lejohet pa pëlqimin me shkrim të FES. Publikimet e FES nuk mund të përdoren për qëllime fushate zgjedhore. Nëntor 2025 © Friedrich-Ebert-Stiftung e.V. Publikime të mëtejshme të Friedrich-Ebert-Stiftung mund të gjenden: ↗ www.fes.de/publikationen 2 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Sokol Zeneli Nëntor 2025 Dezinformimi dhe kërcënimet hibride Vlerësimi i kornizës rregullatore të Kosovës kundër dezinformimit dhe kërcënimeve hibride Labour shortages due to automation 3

Përmbajtja Përmbajtja....................................................... 3 Shënim........................................................... 3 Rekomandimet kryesore............................................. 4 Metodologjia...................................................... 5 Informata të përgjithshme dhe konteksti............................... 8 Kuadri rregullativ.................................................. 12 Zbatimi i kornizës analitike të politikave.............................. 15 Ligji civil nr. 02/L-65 kundër shpifjes dhe fyerjes..................... 15 Ligji nr. 06/L-082 për mbrojtjen e të dhënave personale................ 16 Ligji nr. 08/L-173 për sigurinë kibernetike........................... 17 Udhëzimi Administrativ nr. 04/2024 për Regjistrin e incidenteve kibernetike.............................. 19 Udhëzimi Administrativ nr. 04/2024 për Regjistrin e rreziqeve dhe kërcënimeve të sigurisë kibernetike............................. 20 Strategjia Kombëtare e Sigurisë Kibernetike 2023–2027............... 21 Strategjia Kombëtare e Sigurisë 2022–2027......................... 22 Ligji nr. 04/L-044 për Komisionin e Pavarur të Mediave(KPM).......... 23 Kodi i Mediave të Shkruara(KPM-2016/03)......................... 24 Kodi i Mediave të Shkruara i Këshillit të Mediave të Shkruara të Kosovës.. 25 Agjenda Digjitale për Kosovën 2030................................ 26 Diskutim i gjetjeve................................................ 27 Konkluzione dhe rekomandimet...................................... 29 4 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Rekomandimet kryesore Në vijim janë paraqitur rekomandimet kryesore për hartimin e një kornize më reziliente rregullative dhe shoqërore: Modernizimi i kornizës rregullative të mediave për të përfshirë edhe sferën e mediave dhe platformave online - Qeveria duhet të reformojë thellësisht Ligjin për Komisionin e Pavarur të Mediave(KPM), për t’i dhënë mandat të qartë dhe të zgjeruar mbi mbikëqyrjen e mediave online, përfshirë portalet informative dhe platformat digjitale, si dhe të sigurojë që Komision të posedojë burime dhe pavarësi të mjaftueshme për të realizuar mandatin e tij.. Shënim Ky dokument politikash u zhvillua si pjesë e projektit“Vlerësimi i Reziliencës së Shoqërisë Kosovare ndaj Goditjeve Ekologjike dhe Institucionale”. Një bazë të dhënash gjithëpërfshirëse e vlerësimit, e cila mbështet analizën e paraqitur këtu, është në dispozicion me kërkesë. Ju lutemi t’i dërgoni kërkesat tuaja në info@re-actlab.org. Rritja e transparencës dhe llogaridhënies për platformat online – Të miratohet ose ndryshohet e plotësohet legjislacioni në përputhje me Aktin e Shërbimeve Digjitale të BE-së(DSA), veçanërisht kriteret për transparencë mbi reklamimin online me baza politike, duke kërkuar etiketim të qartë të përmbajtjes së sponsorizuar nga shteti, si dhe të përmbajtjes së sponsorizuar ose të shtyrë politikisht. Integrimi i masave kundër dezinformimit në Strategjinë e Sigurisë Kombëtare – Të rishikohet Strategjia e Sigurisë së Kosovës për t’i përcaktuar qartë dhe integruar veprimet kundër dezinformimit dhe kërcënimeve hibride si prioritet kyq, duke përcaktuar kështu role të qarta për bashkëpunim ndërinstitucional dhe përafrim strategjik me Strategjinë Kombëtare të Sigurisë Kibernetike. Hartimi i Strategjisë Kombëtare për Edukimin Mediatik dhe Informativ – Të hartohet dhe zbatohet strategjia kombëtare gjithëpërfshirëse dhe afatgjate për ndërtimin e reziliencës shoqërore përmes integrimit të edukimit mediatik dhe informativ në sistemin arsimor formal dhe përmes programeve të vazhdueshme të vetëdijesimit publik për të gjithë qytetarët. Dezinformimi dhe kërcënimet hibride 3 Labour shortages due to automation 5

Hyrje Në një epokë të karakterizuar me konkurrencë gjeopolitike komplekse, stabiliteti dhe zhvillimi demokratik i shteteve të vogla si Kosova përballen me sfida të paprecedentë. Institucionet e Kosovës operojnë në një peisazh të ndërlikuar gjeopolitik, të ndikuar ngashtetësia e kontestuar, tensionet etnike historike në rajon si dhe konkurrenca strategjike midis fuqive rajonale dhe globale si Rusia, Kina, Turqia, Shtetet e Gjirit Persik(Emiratet e Bashkuara Arabe, Arabia Saudite, Katari dhe Kuvajti), krahas Bashkimit Evropian(BE) dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës(SHBA). Ky konteskt krijon terren të favorshëm për ndikime të jashtme dhe destabilitet, duke shtuar ndjeshmërinë e shoqërisë dhe institucioneve të Kosovës ndaj goditjeve destabilizuese, veçanërisht ndaj dezinformimit dhe kërcënimeve hibride. Këto goditje nuk janë rreziqe abstrakte por sfida të vazhdueshme dhe të prekshme që ndikojnë në sigurinë, kohezionin shoqëror dhe zhvillimin demokratik të Kosovës. Çështja thelbësore që synojmë të trajtojmë është brishtësia akute e strukturave institucionale dhe shoqërore të Kosovës përballë dezinformimit dhe kërcënimeve hibride. Edhe pse gjithnjë e më shumë po rritet dokumentimi i burimeve dhe formave të fushatave të dezinformimit, që nga narrativat e sponsorizuara nga shtetet që synojnë të delegjitimojnë shtetësinë e Kosovës, e deri te dinamika e brendshme e një peizazhi mediatik të përballur me“clickbait” dhe informacione të pa verifikuara, ende ekziston një hendek kritik në vlerësimin sistematik të reziliencës së kuadrit ekzistues rregullativ për t’u përballur me këto goditje dhe për t’iu kundërpërgjigjur atyre. Trajtimi i kërcënimeve hibride- të përbëra nga kombinimi i qëllimshëm i masave të fshehta dhe të hapura, duke përfshirë operacionet kibernetike, shantazhet politike dhe manipulimin e narrativave kulturore e fetare- kërkon një mekanizëm reagimi holistik dhe adaptiv, të cilin kuadri rregullativ aktual në Kosovë nuk e ofron në masë të mjaftueshme. Vazhdimësia e ndarjeve etnike, si dhe dobësitë socio-ekonomike si dhe rastet e raportuara të ndikimeve të huaja që i shfrytëzojnë këto ndarje, theksojnë urgjencën e këtij vlerësimi. Ky dokument politikash synon të vlerësojë në mënyrë kritike përgatitjen rregullative të Kosovës, në veçanti kapacitetin e saj për reziliencë ndaj sfidave të ndryshme, por njëherazi të ndërlidhura të dezinformimit dhe kërcënimeve hibride. Qëllimi kryesor është që përtej katalogimit të kërcënimeve, të analizohet kapaciteti ekzistues i kuadrit ligjor, politik dhe institucional për të parashikuar, përthithur, përshtatur dhe rimëkëmbur nga goditje të tilla. Seksioni vijues shpjegon metodologjinë e aplikuar për këtë analizë. Seksionet pasuese ofrojnë një pasqyrë të detajuar të kuadrit rregullativ të Kosovës në raport me këto goditje, pasuar me një aplikim të thelluar të kornizës së 4R-ve për politikat e përzgjedhura. Rezultatet e këtij vlerësimi do të shtjellohen tutje, duke nënvizuar dobësitë sistemike dhe fushat e shqetësimit. Dokumenti përfundon duke ofruar rekomandime specifike, të hartuara për të forcuar reziliencën institucionale dhe shoqërore të Kosovës, me synimin për të nxitur qasje më të fortë dhe më adaptive dhe që respekton të drejtat, në përputhje me praktikat më të mira evropiane, për trajtimin e dezinformimit dhe kërcënimeve hibride. 6 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V. “Këto goditje nuk janë rreziqe abstrakte por sfida të vazhdueshme dhe të prekshme që ndikojnë në sigurinë, kohezionin shoqëror dhe zhvillimin demokratik të Kosovës.”

M M e e t t o o d d o o l l o o g g j j i i a a Kjo përmbledhje politikash është pjesë e një hulumtimi më të gjerë mbi Kjo përmbledhje politikash është pjesë e një hulumtimi më të gjerë mbi goditjet goditjet institucionale me të cilat përballet Kosova. Ky hulumtim aplikon një institucionale me të cilat përballet Kosova. Ky hulumtim aplikon një kornizë kornizë sistematike të analizimit të politikave, e projektuar për të vlerësuar sistematike të analizimit të politikave, e projektuar për të vlerësuar reziliencën reziliencën e kornizës ekzistues rregullatore të Kosovës(politika, ligje, akte e kornizës ekzistues rregullatore të Kosovës(politika, ligje, akte nënligjore, nënligjore, strategji, dokumente qeveritare etj.) ndaj disa goditjeve. Procesi i strategji, dokumente qeveritare etj.) ndaj disa goditjeve. Procesi i hulumtimit ka hulumtimit ka ndjekur një rrjedhë të strukturuar të përbërë nga tri faza ndjekur një rrjedhë të strukturuar të përbërë nga tri faza kryesore:(i) identifikimi kryesore:(i) identifikimi i natyrës së goditjes,(ii) vlerësimi i reagimeve i natyrës së goditjes,(ii) vlerësimi i reagimeve aktuale të politikave përmes një aktuale të politikave përmes një sistemi të vlerësimit, dhe(iii) hartimi i sistemi të vlerësimit, dhe(iii) hartimi i rekomandimeve të bazuara në gjetjet dhe rekomandimeve të bazuara në gjetjet dhe praktikat më të mira. praktikat më të mira. Klasifikimi i natyrës së goditjeve bazohet në kuadrin e zhvilluar nga OECD në Klasifikimi i natyrës së goditjeve bazohet në kuadrin e zhvilluar nga OECD në vitin 2014, siç shpjegohet në tabelën më poshtë: vitin 2014, siç shpjegohet në tabelën më poshtë: Tabela 1. Klasifikimi i goditjeve 1 1 Tabela 1. Klasifikimi i goditjeve Llojet e goditjeve Karakteristikat Shembuj Goditja kovariante (Të përhapura, sistemike dhe jo të shpeshta) Ngjarje në shkallë të gjerë që kanë ndikim në një pjesë të madhe të popullsisë përnjëherë. Nuk ndodhin shpesh, por ndikimi i tyre është i gjerë dhe sistematik. Konfliktet të dhunshme dhe krizat politike, pandemitë dhe krizat shëndetësore, fatkeqësitë natyrore në nivel të gjerë, kërcënimet kibernetike dhe hibride. Goditjet sezonale (Të përsëritura, të parashikueshme dhe të lokalizuara) Goditje periodike që ndodhin në intervale të rregullta, shpeshherë të lidhura me ndryshimet sezonale ose trendet klimatike. Zakonisht të parashikueshme, por mungesa e përgatitjes adekuate mund ta përkeqësojë ndikimin e tyre. Përmbytjet dhe thatësirat vjetore, valët e nxehtësisë dhe të ftohtit, pasiguritë sezonale të ushqimit, rreziqet shëndetësore që përsëriten. Stresorët afatgjatë (Erozion i ngadalshëm, kumulativ dhe sistemik i reziliencës) Ndryshe nga goditjet, stresorët afatgjatë zhvillohen ngadalë, përgjatë kohës, dhe dobësojnë sistemet shoqërore. Ato janë shpeshherë goditje strukturore, mjedisore, ekonomike ose shoqërore që kërkojnë reagim politikash. Degradimi mjedisor, ndryshimet demografike, stagnimi ekonomik dhe pabarazia, institucione dhe qeverisje të dobëta. P P ë ë r r t t ë ë v v l l e e r r ë ë s s u u a a r r e e f f e e k k t t iv iv it it e e t t in in e e k k u u a a d d r r it it r r r r e e g g u u l l l l a a t t iv iv n n ë ë p p ë ë r r b b a a l l l l im im in in e e g g o o d d it it je je v v e e të t n ë d n r d ys ry h s m h e m , e m , b m ë b s ë h s t h et t e e m te i m n i ë n k ë u k a u d a r d in ri e n 4 e R 4 R ve -v t e ë t R ë e R z e il z ie il n ie c n ë c s ë . s K . y K k y u k a u d a ë d r ë v r lerëson v p le o r l ë it s ik o a n t p k o u l n it d ik re a j t t k k u a n të d r re d jt im ka en të s r io d n im ev e e n k s r io y n es e o v r e e k t r ë ye re s z o i r l e ie t n ë cë re s z : iliencës: 1 Klasifikuar bazuar në dokumentin e OECD-së(2014)“Udhëzimet për analizën e sistemeve të reziliencës: Si të analizohen rreziqet dhe të ndërtohet një udhërrëfyes për reziliencë”. Botim i OECD. D La e b zi o n u f r or s m ho im rta i g d e h s e d k u ë e rc t ë o ni a m u e to t m hi a b t r i i o d n e 7 5

Tabela 2: 4R-të e Kornizës së Reziliencës Tabela 2: 4R-të e Kornizës së Reziliencës Ta K b o e r l n a iz 2 a : 4R-të e Kor K n a iz te ës go së ria Reziliencës Përkufizimi Korniza KQaëtnedgroureiashmëria (Robustness) FPuëqrkiaufaizpiomai ftësia e elementeve, sistemeve dhe njësive të tjera të analizës për t’i bërë ballë një niveli të caktuar stresi ose kërkese pa pësuar degradim Qëndrueshmëria aFupqoiahuampobjaeftfëusnikaseioenlie. menteve, sistemeve dhe njësive të tjera të analizës 4R-të e Reziliencës 4R-të e Reziliencës (Robustness) Kapacitetet rezervë (Redundancy) Kapacitetet rezervë R(Reesduursnedtancy) Resurset për t’i bërë ballë një niveli të caktuar stresi ose kërkese pa pësuar degradim Dapisophounmuebsjhemfuënrikasieonbiu.rimeve alternative gjatë procesit të rimëkëmbjes së një sistemi. Disponueshmëria e burimeve alternative gjatë procesit të rimëkëmbjes së Knjaëpsaicsitteemtii.për t’i identifikuar problemet, përcaktuar prioritetet dhe mobilizuar resurset kur mbizotërojnë kushte që mund të rrezikojnë ndërprerjen e nKdaopnajcëiteltei mpëerntt’ii, isdisetnetmifiikousaer npjrëosbileemtjeettë,rptëërcaankatluizaërsp. rioritetet dhe mobiShpejtësia (Rapidity) lizuar resurset kur mbizotërojnë kushte që mund të rrezikojnë ndërprerjen e Kndaopnajcëiteeltei mpëerntt’ii, psiësrtmembui sohsuernpjërisoireittejetetët rdthëeaanrariltiuzër so.bjektivat në kohë, në mënyrë që të kufizohen humbjet dhe të evitohen pengesat e ardhshme. Shpejtësia Kapaciteti për t’i përmbushur prioritetet dhe arritur objektivat në kohë, në (Rapidity) mënyrë që të kufizohen humbjet dhe të evitohen pengesat e ardhshme. Çdo burim i identifikuar si pjesë e kuadrit rregullativ që adreson goditjet vlerësoÇ h d et o k b u u n r d im rej i t id ku en ad ti r f i i t ku të ar 4 s R i p ve je d së uk e e k p u ë a r d d r o it ru rr r e n g j u ë ll s a is ti t v em që t a ë d s r t e r s u o k n tu g ru o a d r it v je le t rësimi, v Ç l d e o rë b so u h ri e m t k i u id n e d n re ti j f t ik k u u a a r d s rit p t j ë es 4 ë R e -v k e u d a u d k ri e t p rr ë e r g d u o l r l u at r iv nj q ë ë si a s d te re m so t n ë g st o r d u i k t t je u t vlerësosiç shpjegohet më poshtë: r h u e a t r k v u le n r d ë r s e i j m t k i, u s a iç dr s i h t p të je 4 g R oh -v e e t d m u ë ke po p s ë h rd të o : rur një sistem të strukturuar vlerësimi, T s a iç be s l h a p 3 j . e S g is o t h em et i i m vl ë erë p s o im sh it t i ë b : azuar në Kornizën e 4R-ve Tabela 3. Sistemi i vlerësimit i bazuar në Kornizën e 4R-ve Ta V b le e r la ës 3 im . S i istemi i vlerësimit i bazuar në Kornizën e 4R-ve QVlëenrëdsriumesi hmëria 0: Mungesë e qëndrueshmërisë- politika nuk adreson stabilitetin përballë goditjeve. (Robustness) Qëndrueshmëria (Robustness) Kapacitetet rezervë (Redundancy) Kapacitetet rezervë (Redundancy) Resurset Resurset Shpejtësia(Rapidity) Shpejtësia(Rapidity) 1: Masa të dobëta ose simbolike me pak zbatim. 20: KMaunmgeeksaëneizqmëandtërumesohdmerëuraisrë, p-opronliutikkazbnautkohaednrensoënmsëtnabyrilëitkeotinnspisëterbnatell.ë goditjeve. 31: Meaksantiëzmdoabtëëtafoorstëe msime bzboalitkiemmtëe mpairkëzqbëatsiimgu. rojnë stabilitet. 2: Ka mekanizma të moderuar, por nuk zbatohen në mënyrë konsistente. 03:: NMuekkaknaizkmapaatcëitfeotretëremzeervzëbatdimështëtimmiiriësqisëtesmigiutrkorjyneëssotraçboilnitentë. kolaps. 1: Alternativa minimale ose joformale që nuk janë të besueshme. 20: KNaukpakka kapacitete rezervë,-pdoërsehktzimistioijsniëstzebmraitzkërtyireasonrëçmonbunlëimkoolsaepse.fikasitet. 3 1 : A Ka lt p e a rn c a it t e iv te a r m ez in er im vë a t le ë o m s i e rë jo in fo te rm gr a u l a e ra që q n ë u s k ig ja u n ro ë jn të ë b v e a s z u h e d s i h m m ës e i . nën stres/goditje. 2: Ka pak kapacitete rezervë, por ekzistojnë zbrazëtira në mbulim ose efikasitet. 0 3 : : N Ka u p k a k c a ite re te su r r e s z e e — rv q ë a t s ë je m re ir a ë k i t n iv t e eg n r ë ua v r e a nd që të s a ig s u a r j o p jn ro ë a v k a ti z v h e d . imësi nën stres/goditje. 1: Përshtatshmëri e kufizuar- mekanizmat e reagimit janë të dobët ose ad hok/mo m0:eNnutakl.ka resurse—qasje reaktive në vend të asaj proaktive. 2 1 : A Pë ft r ë s s h i ta m ts e h sa m ta ë re i e p k ë u r f t i ’ z i u m a o r b i m liz e u k a a r n r i e z s m u a rs t e e t, r p e o a r gi e m nd it e ja k n a ë b t o ë s d h o ll b ëq ët e. ose ad hok/mo 3m:eMnteakla. nizma reagimi shumë fleksibil dhe të koordinuar mirë. 2: Aftësi mesatare për t’i mobilizuar resurset, por ende ka boshllëqe. 03:: NMuekkaknaizmmeakarenaizgmimaitsëhruemagëimfleitkstëibsilhdpheejtëtëkreoaogrdimineuatër mvoinrëu.ara ose mungojnë fare. 1: Reagim i ngadaltë dhe burokratik me joefikasitete të mëdha. 20: SNhupkekjtaësmi emkeasnaitzamrea, tpëoremageimdiistatëpesnhgpesjtaë.- reagime të vonuara ose mungojnë fare. 31: Reagim si hnugmadëaeltfëikdahsedbhuerioskhrapteikjtëmqeëjosiegfuikraosnitveeteprtiëmmtëëdshap.ejtë. 2: Shpejtësi mesatare, por me disa pengesa. 3: Reagim shumë efikas dhe i shpejtë që siguron veprim të shpejtë. Nota totale e reziliencës së politikave(0-12) normalizohet më pas në përqindje, N du o k ta e t m ot u a n l d e ë e su re a z r il v ie le n r c ë ë s s im së k p ra o h li a t s ik u a e v s e m (0 id -1 is 2 p ) o n l o it r i m ka a v l e izo d het s m ek ë to p r a ë s ve në të ndryNota totale e reziliencës së politikave(0-12) normalizohet më pas në përqindje, p sh ër ë q m in . dje, duke mundësuar vlerësim krahasues midis politikave dhe duke mundësuar vlerësim krahasues midis politikave dhe sektorëve të ndrysektorëve të ndryshëm. shëm. Rezultati i reziliencës= SHUMA(Rezultati total/12) x 100 Rezultati i reziliencës= SHUMA(Rezultati total/12) x 100 8 6 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V. Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Tabela 4. Interpretimi i notimit Tabela 4. Interpretimi i notimit Interpretimi i vlerësimit 0-25% (0-3 pikë) 26-50% (4-6 pikë) 51-75% (7-9 pikë) 76-100% (10-12 pikë) Reziliencë shumë e ulët Reziliencë e ulët Reziliencë mesatare Reziliencë e lartë Politika e lë shoqërinë në nivel tejet të ndjeshëm ndaj goditjeve, duke ofruar pak mbrojtje ose aftësi reagimi. Ekzistojnë disa masa të reziliencës, por ato janë të dobëta, jokonsistente ose të paplota. Politika siguron një nivel të arsyeshëm të përgatitjes dhe reagimit, por mbesin disa boshllëqe kritike. Politika është e hartuar mirë, me mekanizma të fortë që sigurojnë stabilitet, përshtatshmëri dhe reagim të shpejtë. P P ë ë r r m m e e t t o o d d o ol l o o g g j j i i m m ë ë t t ë ë d d e e t t a a j j u u a a r r h h u u l l u u m m t t u u e e s s e e , , j j u u l l u u t t e e m m i i r r e e f f e e r r o o j j u u n n i i K K o o r r n n i i z z ë ë s s së Ans a ë liz A im na it liz të im P i o t l t i ë tik P a o v l e iti t k ë a h v a e r t t ë ua h r a p rt ë u r a k r ë p të ër h k u ë lu të m h t u im lu . m M t u im nd . M ta u g n j d en ta i n g ë je k n ë i t n ë ë link. këtë link. Labour shortages due to automation 9 Dezinformimi dhe kërcënimet hibride 7

Informata të përgjithshme dhe konteksti Dezinformimi dhe kërcënimet hibride janë goditje kovariante, të cilat ndryshojnë varësisht nga shpeshtësia dhe kanë ndikim sistemik negativ në shoqëri dhe në zhvillimet politike përreth. Dezinformimi i referohet krijimit dhe përhapjes së qëllimshme dhe sistematike të informacionit të rremë, të njëanshëm ose manipulues, me qëllim që të mashtrohen audiencat e targetuara dhe të arrihen objektivat e caktuara. 2 Ky dezinformim shpërndahet përmes portaleve në internet, mediave sociale dhe fushatave të koordinuara që synojnë t’i shfrytëzojnë ndasitë ekzistuese shoqërore. 3 Kërcënimet hibride, nga ana tjetër, i referohen përdorimit më të gjerë të dezinformimit si mjet, për të përfshirë edhe veprime të tjera armiqësore, si presioni politik, shtrëngimi ekonomik, operacionet kibernetike, manipulimet kulturore dhe fetare, të realizuara nga aktorë shtetërorë ose joshtetërorë për ta destabilizuar Kosovën, për t’i shfrytëzuar dobësitë e saj dhe për t’i përmbushur qëllimet strategjike pa përdorur konflikt të drejtpërdrejtë. 4 Të dy fenomenet janë thellësisht të ndërlidhura; dezinformimi shpesh përgatit terrenin për “Ndjeshmëria e Kosovës ndaj këtyre goditjeve nuk është zhvillim i ri, por pasojë e realiteteve pas-konftaktika të tjera hibride ose i amplifikon efektet e tyre, duke çuar në konfuzion, liktuale dhe e pozitës së e duke i bërë kështu institucionet dhe shomosbesim dhe polarizim të përgjithshëm, vendit si pikë presioni gjeoqërinë më të ndjeshme ndaj manipulimit dhe presionit. politik.” Ndjeshmëria e Kosovës ndaj këtyre goditjeve nuk është zhvillim i ri, por pasojë e realiteteve pas-konfliktuale dhe e pozitës së vendit si pikë presioni gjeopolitik. Trashëgimia e konflikteve, shtetësia e kontestuar dhe ndarjet etnike krijojnë dobësi që aktorë të brendshëm dhe të jashtëm vazhdojnë t’i shfrytëzojnë. Për shembull, konflikti me Serbinë historikisht ka lejuar që nacionalizmi etnik të lulëzojë në të dyja anët, shpeshherë duke dominuar diskursin publik dhe agjendat politike. Po ashtu, ndikimet e huaja kanë qenë gjithmonë të pranishme, me aktorë të ndryshëm që ndjekin agjenda të ndryshme, ndonëse shpeshherë të mbivendosura, të cilat ndikojnë në stabilitetin dhe konsolidimin demokratik të vendit. 5 Serbia, shpesh me mbështetjen e Rusisë, është angazhuar në fushata të gjata dezinformimi që synojnë të delegjitimojnë pavarësinë e Kosovës, ta paraqesin si të jostabile apo të rrezikshme(veçanërisht për 10 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

serbët), dhe ta sabotojë integrimin e saj në strukturat ndërkombëtare. 6 Shumica e këtij dezinformimi hyn në Kosovë përmes mediave në gjuhën serbe, disa prej të cilave financohen drejtpërdrejti nga Beogradi ose janë të lidhura me mediat shtetërore ruse si dega e Sputnik në Serbi. 7 Këto narrativa më pas përhapen brenda Kosovës, kryesisht në zonat me shumicë serbe, por shpesh merren edhe nga mediat online në gjuhën shqipe që ndjekin klikime. 8 Për shembull, vetëm në vitin 2018, janë publikuar jo më pak se 700 lajme të rreme nga media serbe që raportonin për një“luftë të pashmangshme” midis Kosovës dhe Serbisë. 9 Një dinamikë e ngjashme ishte e pranishme edhe gjatë zgjedhjeve serbe të vitit 2022. 10 Edhe aktorë të tjerë ndikojnë në zhvillimet në Kosovë. Turqia, për shembull, ka krijuar lidhje me Kosovën përmes investimeve të rëndësishme ekonomike, diplomacisë kulturore dhe fetare përmes Agjencisë për Bashkëpunim dhe Koordinim(TIKA) – duke përfshirë financimin e xhamive, platformave mediatike si TRT Balkan 11 , ofrimin e mundësive arsimore,, dhe bashkëpunimit në mbrojtje. 12 Megjithatë, ndikimi i Turqisë është shfaqur në mënyra shqetësuese, si në vitin 2018 me rrëmbimin e fshehtë të gjashtë shtetasve turq të dyshuar si përkrahës të Gylenit, që ekspozoi dobësinë dhe ndjeshmërinë e strukturave paralele brenda aparatit të sigurisë së Kosovës ndaj presioneve të huaja. 13 Ndikimi i Turqisë mbetet i fortë edhe sot, siç u paraqit në dy anulimet e njëpasnjëshme të shfaqjes“Gjashtëshja Kundër Turqisë” në Kosovë. Shfaqja trajton ngjarjet që çuan në deportimin e gjashtë mësuesve turq në vitin 2018. Autorët e saj argumentuan se anulimi ndodhi për shkak të ndikimit të Ambasadës së Turqisë në Kosovë. 14 Fillimisht anulimi u arsyetua me “çështje teknike”, ndërsa më vonë u njoftua se shfaqja u anulua pasi “është kundër vlerave të komunitetit turk” dhe“kundër Turqisë dhe Presidentit të saj”. 15 Edhe Shtetet e Gjirit Persik(veçanërisht Arabia Saudite) kanë ndikim të konsiderueshëm në Kosovë. Ky ndikim zakonisht lidhet me përhapjen e interpretimit konservator vahabist të Islamit dhe, në disa raste, ka ofruar kanale për radikalizim dhe rekrutim nga grupe ekstremiste që shfrytëzojnë margjinalizimin socio-ekonomik në zonat e neglizhuara nga shteti. 16 Kina, nga ana tjetër, megjithëse ka prani më të kufizuar në Kosovë, vazhdon të ndikojë në rajon përmes investimeve infrastrukturore në kuadër të iniciativës Belt and Road 17 , si dhe përmes furnizimit me teknologji, si sistemet e vëzhgimit që përdor Kosova, duke ngritur shqetësime për varësi të mundshme dhe promovimin e modeleve alternative të qeverisjes. 18 Për shembull, Kosova ka instaluar rreth 3,500 kamera mbikëqyrjeje me kapacitete të identifikimit të fytyrës, të prodhuara nga kompanitë kineze Dahua dhe Hikvision. 19 Kjo e fundit është futur në listën e zezë të SHBA-së. Këto presione dhe ndikime përkeqësohen më tej nga faktorët e brendshëm në vend. Peisazhi mediatik i Kosovës, veçanërisht sektori online, përballet me dobësi sistemike. Mungesa e rregullimit efektiv, strukturat Labour shortages due to automation 11

jotransparente të pronësisë që shpeshherë lidhen me interesa politike ose biznesore, si dhe konkurrenca e fortë, kontribuojnë në përhapjen e dezinformimit. 20 Përpjekjet për të miratuar një rregullore për mediat online historikisht kanë hasur në rezistencë ose kanë dështuar të materializohen 21 , ndërsa kapaciteti institucional për t’u përballur me fushatat e dezinformimit dhe kërcënimet hibride mbetet i dobët, me mungesë të ndërgjegjësimit, burime të pamjaftueshme dhe strategji të pakoordinuara. Pasojat e këtyre goditjeve janë të thella, duke ndikuar jo vetëm në stabilitetin institucional, por edhe duke shkaktuar dëme të drejtpërdrejta për qytetarët dhe shoqërinë. Një nga ndikimet më të dëmshme mbetet zbehja e besimit – qoftë ndërmjet qytetarëve dhe shtetit, ndërmjet komuniteteve etnike, apo besimit në media – e nxitur nga narrativat e korrupsionit, njëanshmërisë dhe amplifikimi i vazhdueshëm i pakënaqësive etnike. Për më tepër, duke shfrytëzuar dobësitë socio-ekonomike të shoqërisë kosovare, dezinformimi dhe kërcënimet hibride përdoren për të krijuar rrugë që çojnë drejt radikalizimit. Siç është dëshmuar, neglizhenca, varfëria, papunësia dhe qasja e kufizuar në arsim në komunitetet e margjinalizuara krijuan hapësirë që grupet fetare ekstremiste, të financuara nga aktorë të huaj, të përhapin ideologji radikale, duke çuar kështu në pasoja tragjike si bashkimi i qytetarëve në luftëra të huaja. 12 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Përhapja e vazhdueshme e narrativave për një konflikt të mundshëm, kërcënime etnike, dështimi shtetëror apo agresion të jashtëm rrit ndjenjën e ankthit dhe pasigurisë tek qytetarët dhe mund të kontribuojë në ikje të trurit. Fushatat e dezinformimit në Kosovë pothuajse ekskluzivisht krijojnë panik ose alarmim, duke synuar në veçanti komunitetet pakicë, për t’i arritur qëllimet politike ose për të minuar besimin në të ardhmen e Kosovës. 22 Po ashtu, këto goditje ndikojnë drejtpërdrejt në integritetin dhe funksionalitetin institucional. Fushatat keqdashëse minojnë efektivitetin e qeverisjes dhe sundimin e ligjit, shpeshherë duke shfrytëzuar ose thelluar dobësitë ekzistuese, si perceptimi i korrupsionit, favorizimi politik ose joefikasiteti. Kjo çon në erozion të legjitimitetit institucional, si në nivelin kombëtar ashtu edhe në atë ndërkombëtar. Rreziqet që paraqesin dezinformimi dhe kërcënimet hibride për institucionet dhe shoqërinë e Kosovës nuk pritet të zvogëlohen, madje edhe mund të forcohen në mungesë të përpjekjeve të duhura për t’i adresuar ato. Tensionet e vazhdueshme gjeopolitike lidhur me statusin e Kosovës dhe dinamikat e fuqive rajonale garantojnë se do të mbetet shënjestër për aktorët e jashtëm që kërkojnë të ushtrojnë ndikim, të ruajnë mungesën e stabilitetit ose ta pengojnë rrugën euroatlantike të Kosovës. Për më tepër, metodat e përdorura në kërcënimet hibride ndryshojnë vazhdimisht, duke i shfrytëzuar avancimet teknologjike për ta rritur shpejtësinë, shkallën dhe sofistikimin e fushatave të dezinformimit dhe operacioneve kibernetike. Mbetet shqetësues kapaciteti institucional i Kosovës për t’u përballur me këto kërcënime që janë gjithnjë në ndryshim, duke parë që ende ka mangësi në kuadrin ligjor, shkathtësitë teknike, burimet njerëzore, si dhe mungesë koordinimi strategjik. Labour shortages due to automation 13

Kuadri rregullativ Kuadri rregullativ – që përfshin ligjet, rregulloret, strategjitë dhe politikat e tjera – është thelbësor për Kosovën në adresimin dhe zgjidhjen e këtyre goditjeve. Përveç kësaj, ky kuadër duhet të jetë rezilient ashtu që t’i ndihmojë institucionet dhe shoqërinë që t’i përballojnë këto goditje. Aktualisht, megjithëse ekziston një kuadër rregullativ përkatës, ai karakterizohet me dobësi të konsiderueshme, legjislacion të vjetruar dhe përgjegjësi të fragmentuara. Kushtetuta e Republikës së Kosovës është themeli i këtij kuadri rregullativ. Ajo garanton të drejtat themelore që kanë të bëjnë me hapësirën e informacionit. Më saktësisht, nenet 40 dhe 42 mbrojnë shprehimisht lirinë e shprehjes dhe lirinë e mediave dhe pluralizmin, duke garantuar të drejtën për të shpërndarë dhe marrë informacion, ndërsa ndalon censurën. 23 Nëpërmjet kësaj, Kushtetuta krijon bazën për një mjedis të hapur informimi, i cili megjithatë kërkon legjislacion dhe rregullore mbështetëse për funksionim adekuat përballë goditjeve të ndryshme, përfshirë dezinformimin dhe kërcënimet hibride. Në këtë drejtim, disa ligje trajtojnë aspekte të integritetit dhe llogaridhënies së informacionit. Në veçanti, Ligji kundër shpifjes dhe fyerjes përcakton standardet për kompensimin e individëve reputacioni i të cilëve dëmtohet, duke synuar balancimin e mbrojtjes së reputacionit me lirinë e shprehjes. 24 Ligjet e tjera janë ai mbrojtjen e burimeve gazetareske 25 , ligji për sinjalizuesit 26 , ligji për qasjen në dokumentet publike 27 , si dhe ligji për mbrojtjen e të dhënave personale 28 . Edhe pse këto janë ligje të rëndësishme, ato kryesisht adresojnë dëmet individuale ose të drejtat procedurale, dhe jo sfidën sistemike të fushatave të koordinuara të dezinformimit apo të kërcënimeve hibride. Në përgjithësi, Kosovës i mungojnë ligje specifike që rregullojnë aspekte thelbësore të mjedisit modern mediatik, si financimi dhe pronësia e mediave, veçanërisht për subjektet online 29 , duke lënë kështu hapësirë të konsiderueshme të paeksploruar dhe të parregulluar për ndikimet e fshehta. 14 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Organi kryesor rregullativ për mediat është Komisioni i Pavarur i Mediave(KPM) , i themeluar në bazë të nenit 141 të Kushtetutës. Mandati i tij përfshin rregullimin e frekuencave të transmetimit, licencimin e transmetuesve publikë dhe privatë audio e audiovizuel, si dhe zbatimin e politikave të transmetimit. 30 Megjithatë, ky ligj konsiderohet përgjithësisht si i vjetruar dhe i papërshtatshëm për epokën digjitale. 31 Ajo që është më shqetësuese në këtë drejtim është fakti se autoriteti i KPM-së nuk shtrihet mbi mediat online(portalet e lajmeve, platformat e mediave sociale etj.), të cilat luajnë rol kyç në përhapjen e dezinformimit. Ky kuadër rregullativ është megjithatë i rëndësishëm. Për shembull, KPM-ja ka autoritet që të kërkojë heqjen e kanaleve nga operatorët transmetues, siç ndodhi pas pushtimit rus të Ukrainës, kur urdhëroi heqjen e Russia Today, Russia 24 dhe Planeta RTR për të parandaluar propagandën. 32 Megjithatë, pasi ky autoritet nuk shtrihet mbi mediat online, ato mbeten me rrezikun e amplifikimit të dezinformimit dhe propagandës pa asnjë kufizim. Për më tepër, duke marrë parasysh se anëtarët e bordit të KPM-së emërohen nga Kuvendi i Kosovës 33 , ka shqetësime të shprehura lidhur me pavarësinë e saj. Puna e mediave online bie nën juridiksionin e Këshillit të Mediave të Shkruara të Kosovës(KMShK) , i cili është organ vetërregullues i themeluar nga sektori i mediave. Puna e KMSHK-së udhëhiqet nga Kodi i Mediave të Shkruara të Kosovës dhe trajton ankesat e ndryshme për shkelje etike nga mediat e shkruara dhe ato online. 34 Dobësia më e madhe e KMSHK-së mbetet pamundësia për t’i zbatuar vendimet e saj; institucioni nuk mund të shqiptojë gjoba ose të revokojë licenca, gjë që kufizon efektivitetin e saj në përpjekjet për ta luftuar dezinformimin dhe kërcënimet hibride të përhapura nga mediat online. Përpjekjet e qeverisë dhe të institucioneve publike për ta forcuar kuadrin rregullativ për luftimin e dezinformimit janë kundërshtuar gjerësisht nga trupat mediatike si KMSHK dhe Asociacioni i Gazetarëve të Kosovës (AGK) , për shkak të frikës nga cenimi i lirisë së shprehjes. 35 Përpjekjet e mëparshme të qeverisë në këtë drejtim përfshijnë Projektligjin për Mediat (2018) dhe propozimin për ta trajtuar“lajmin e rremë” si gjuhë urrejtjeje në kuadër të Kodit Penal të Kosovës. 36 Për i përket sigurisë kibernetike, si komponent kritik i përballjes me kërcënimet hibride, Kosova miratoi Ligjin për sigurinë kibernetike më 2023. 37 Ky legjislacion çoi në krijimin e Agjencisë së Sigurisë Kibernetike (ASK) , e ngarkuar me detyrën e mbikëqyrjes së mbrojtjes kibernetike të Kosovës dhe ofrimin e trajnimeve përkatëse përmes Qendrës së Trajnimit për Siguri Kibernetike. 38 Megjithëse ligji është miratuar, ekspertët dhe raportet ndërkombëtare tregojnë se Kosova ende nuk e ka një kornizë gjithëpërfshirëse për sigurinë kibernetike, nuk ka mekanizma të mjaftueshëm operacionalë dhe kapacitete teknike por as burime njerëzore për t’i adresuar në mënyrë efektive kërcënimet kibernetike, përfshirë ato që kanë të bëjnë me fushatat e dezinformimit. 39 Në nivel strategjik, Kosovës i mungon një plan kombëtar enkas për luftimin e dezinformimit dhe promovimin e edukimit mediatik dhe “KPM-ja ka autoritet që të kërkojë heqjen e kanaleve nga operatorët transmetues. Megjithatë, ky autoritet nuk shtrihet mbi mediat online” Labour shortages due to automation 15

digjital. Megjithëse Agjenda Digjitale për Kosovën 2030 përfshin objektiva për zhvillimin digjital, ajo nuk parashikon masa ose objektiva specifike për kundërpërgjigje ndaj dezinformimit, forcimin e shkathtësive të qytetarëve për konsum kritik të informacionit apo për identifikimin e përmbajtjeve të rreme. Mungesa e një vizioni strategjik dhe e një nisme arsimore të dedikuar lë zbrazëtira të konsiderueshme në ndërtimin e reziliencës shoqërore ndaj manipulimi. Edhe pse kuadri rregullativ është i mjaftueshëm për t’i garantuar të drejtat themelore, kryesisht përbëhet nga ligje të vjetruara për media tradicionale, ka mungesë rregullimi për mediat online, kapacitet të kufizuar zbatimi në organet vetërregulluese, struktura të dobëta të sigurisë kibernetike, si dhe mungesë përqendrimi strategjik për t’u përballur me këto goditje. Ky fragmentim dhe kuadri i paplotë ligjor krijojnë hapësirë që aktorët e brendshëm dhe të jashtëm t’i shfrytëzojnë këto dobësi. 16 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Aplikimi i kornizës së Aplikimi i kornizës së analizimit të politikave analizimit të politikave D D u u k k e e u u m m b b ë ë s s h h t t e e t t u u r r n n ë ë h h a a r r t t ë ë n n e e k k u u a a d d r r i i t t r r r r e e g g u u l l l l a a t t i i v v p p ë ë r r k k a a t t ë ë s s t t ë ë K K o o s s o o v v ë ë s s , , n n ë ë k k a a p p i i t t u u l l l l i i n n v v i i j j u u e e s s ë ë s s h h t t ë ë p p a a r r a a q q i i t t u u r r n n j j ë ë a a n n a a l l i i z z ë ë m m ë ë e e t t h h e e l l l l ë ë d d u u k k e e a a p p l l i i k k u u a a r r kornizën e 4 k R or n ve izë të n r e ez 4 i R lie -v n e cë t s ë 40 re ( z q i ë li n e d n r c u ë e s s 40 hm (q ë ë r n i d , k ru a e p s a h c m ite ë t r e i, r k e a z p e a rv c ë it , e r t e e su re r z s e e r d vë h , e re sh su p r e s j e tësi ( d ) h p e ër sh t’ p i e v j l t e ë r s ë i s ( u ) a p r ë l r ig t j ’ e i t v , le rr r e ë g s u u l a lo r r l e ig t, je p t o , l r i r t e ik g a u t ll d o h re e t, s p tr o a l t i e ti g k j a it t ë d q h ë e k s a tr n a ë te t g ë ji b të ëj q n ë ë me p k ë a r n b ë al t l ë je b n ë d jn h ë e m ad e r p es ë i r m ba in llj e en de d z h in e f a o d rm re i s m im it in dh e e d k e ë z r i c n ë f n o i r m m e im ve it h d ib h r e id k e ë . r K cë jo ni b m ë e h v e e t m hi e br q id ë e ll . im Kjo që bë të he k t u m pt e oh q e ë t ll s im e s q i ë se t c ë il k i u p p ë t r o b h ë e rë t s se i k s u i a s d ec ri i t li r p re ë g rb u ë ll r a ë t s iv i k k o u n a t d r r ib it uon o rr s e e g n u u ll k at a iv rr k in on të tr k ib o u n o t n rib o u s o e jë nu n k ë a k r a r p in ac të ite k t o in nt e rib K u o o s j o ë v n ës ë p k ë a r p t a ’ c u it p e ë t r in ba e ll K u o r s m o e vë k s ëto g p o ë d r i t t ’ j u e p d ë h r e ba p l ë lu r r të m r e ea k g ë u to ar g n o ë di m tje ën d y h r e ë p e ë fe r k t t ë iv r e ea n g d u a a j r ty n r ë e. mënyrë efektive ndaj tyre. Si pjesë e kësaj analize, janë vlerësuar gjithsej 11 burime. Burimet janë zgjedhur b S a i z p u je a s r ë n e ë k a ë p s l a ik j im an in ali e ze ty , r j e an n ë ë v r l a e s r t ë e s t u e ar d g e j z i i t n h f s o e r j m 1 i 1 m b it u d ri h m e e k . ë B r u cë ri n m im et e j v a e n h ë ibride d z h g e je p d ë h r u f r sh b i a jn z ë ua p r o n li ë tik a a p , li l k ig im je i , n a e kt t e y n re ën n l ë ig r j a o s r t e e , t u e d d h e ë z z i i n m f e or a m d i m m i i n t i d st h r e at k iv ë e rc d ë h n e imes v t e ra h t i e b g r j i i d k e o d m h b e ë p t ë a r r f e s . h A ij t n o ë ja p n o ë lit a ik n a a , li l z ig u j a e r , s a i k n te ë n v ë ij n im lig : jore, udhëzime administrative dhe strategji kombëtare. Ato janë analizuar si në vijim: L L i i g g j j i i C C i i v v i i l l n n r r . . 0 0 2 2 / / L L 6 6 5 5 K K u u n n d d ë ë r r S S h h p p i i f f j j e e s s d d h h e e F F y y e e r r j j e e s s Rapidity Robustness 3 2 1 0 Redundancy Resourcefulness F F i i g g u u r r a a 1 1 : : V V l l e e r r ë ë s s i i m m s s i i p p a a s s K K o o r r n n i i z z ë ë s s s s ë ë 4 4 R R v v e e t t ë ë L L i i g g j j i i t t c c i i v v i i l l n n r r . . 0 0 2 2 / / L L 6 6 5 5 k k u u n n d d ë ë r r s s h h p p i i f f j j e e s s d d h h e e f f y y e e r r j j e e s s ( ( B B u u r r i i m m i i : : A A n n a a l l i i z z ë ë i i n n d d i i v v i i d d u u a a l l e e ) ) K K y y ë ë s s h h t t ë ë l l i i g g j j i i r r ë ë n n d d ë ë s s i i s s h h ë ë m m q q ë ë o o f f r r o o n n m m u u n n d d ë ë s s i i j j u u r r i i d d i i k k e e p p ë ë r r a a d d r r e e s s i i m m i i n n e e d d ë ë m m i i t t ndaj r n e d p a u j ta re c p io u n ta it c , i e on q i ë t, m e u q n ë d m të un s d hë t r ë b s e h jë ër e b d e h jë e e p d ë h r e çë p s ë h r tj ç e ës q h ë tj k e a q n ë ë k të an b ë ëj t n ë ë b m ëj e në dezinf m or e m d im ez i i n n . fo M rm eg im jit i h n a . t M ë, e l g ig ji j t i h d a e t m ë, o l n ig s j t i r d o e n m n o jë n n st iv ro e n l s n h jë um ni ë ve të l s u h l u ët m t ë ë t r ë ez u il l i ë e t n t c ë ës ndaj d re e z z i i l n ie fo n r c m ës im nd it a s j is d t e e z m in i f k o d rm he im k i ë t rc s ë is n te im m e ik ve d h h i e br k i ë d r e c , ë m ni e m n e j v ë e v h le ib rë ri s d im e, m pr e ej n v j e ë tëm 1 v 7 le % rë . sim prej vetëm 17%. 40 Për më shumë informacion në lidhje me metodologjinë, ju lutemi shihni kapitullin La e b m o e u to r d s o h lo o g r j t is a ë g . es due to automation 17

Qëndrueshmëria e këtij ligji është e dobët(notë 1). Edhe pse ligji nuk mbulon Qëndrueshmëria e këtij ligji është e dobët(notë 1). Edhe pse ligji nuk mbuçështjet që kanë të bëjnë me kërcënimet hibride, ai ofron një bazë ligjore për lon çështjet që kanë të bëjnë me kërcënimet hibride, ai ofron një bazë ligjore trajtimin e dëmit ndaj reputacionit(që mund jetë pasojë e dezinformimit). për trajtimin e dëmit ndaj reputacionit(që mund jetë pasojë e dezinformimit). Megjithatë, ligjit i mungon masa specifike për dezinformim ose ndikim të Megjithatë, ligjit i mungon masa specifike për dezinformim ose ndikim të sponsponsorizuar nga shtetet. Kapacitetet rezervë janë joekzistuese(notë 0), pasi sorizuar nga shtetet. Kapacitetet rezervë janë joekzistuese(notë 0), pasi ligji ligji mbështetet tërësisht në gjykata civile dhe nuk ofron mekanizma alternambështetet tërësisht në gjykata civile dhe nuk ofron mekanizma alternativë ose tivë ose sisteme paralele për të sinjalizuar ose zbutur kërcënimet e informasisteme paralele për të sinjalizuar ose zbutur kërcënimet e informacionit përtej cionit përtej procedurave gjyqësore. Edhe resurset janë të kufizuara(notë 1); procedurave gjyqësore. Edhe resurset janë të kufizuara(notë 1); ligji mundëson ligji mundëson përdorimin e burimeve individuale, por i mungojnë kompopërdorimin e burimeve individuale, por i mungojnë komponentët bashkëpunues nentët bashkëpunues dhe adaptivë, si fushata të ndërgjegjësimit publik, dhe adaptivë, si fushata të ndërgjegjësimit publik, angazhim me platformat digangazhim me platformat digjitale ose promovim i edukimit mediatik. jitale ose promovim i edukimit mediatik. Shpejtësia është joekzistuese(notë 0), Shpejtësia është joekzistuese(notë 0), pasi procedurat standarde gjyqësore pasi procedurat standarde gjyqësore janë vetvetiu të gjata dhe marrin kohë. janë vetvetiu të gjata dhe marrin kohë. Vlen të theksohet se ligji ka fushëveprim shumë të ngushtë, kryesisht me fokus Vlen të theksohet se ligji ka fushëveprim shumë të ngushtë, kryesisht me te dëmi individual i reputacionit. Duke lejuar vetëm procedim civil, ai nuk është fokus te dëmi individual i reputacionit. Duke lejuar vetëm procedim civil, ai i përshtatshëm për të adresuar shpejtësinë, shkallën dhe natyrën sistemike të nuk është i përshtatshëm për të adresuar shpejtësinë, shkallën dhe natyrën fushatave të koordinuara të dezinformimit. Politikëbërësit duhet të kuptojnë se, sistemike të fushatave të koordinuara të dezinformimit. Politikëbërësit duhet ndonëse ky ligj është i rëndësishëm për mbrojtjen e të drejtave individuale, ai të kuptojnë se, ndonëse ky ligj është i rëndësishëm për mbrojtjen e të nuk ofron mbrojtje domethënëse apo përgjigje efektive ndaj goditjeve si dezindrejtave individuale, ai nuk ofron mbrojtje domethënëse apo përgjigje formimi dhe kërcënimet hibride. efektive ndaj goditjeve si dezinformimi dhe kërcënimet hibride. L L i i g g j j i i n n r r . . 0 0 6 6 / / L L 0 0 8 8 2 2 p p ë ë r r M M b b r r o o j j t t j j e e n n e e t t ë ë d d h h ë ë n n a a v v e e p p e e r r s s o o n n a a l l e e Rapidity Robustness 3 2 1 0 Redundancy Resourcefulness F F i i g g u u r r a a 2 2 : : V V l l e e r r ë ë s s i i m m s s i i p p a a s s K K o o r r n n i i z z ë ë s s s s ë ë 4 4 R R v v e e t t ë ë L L i i g g j j i i t t n n r r . . 0 0 6 6 / / L L 0 0 8 8 2 2 p p ë ë r r m m b b r r o o j j t t j j e e n n e e t t ë ë d d h h ë ë n n a a v v e e p p e e r r s s o o n n a a l l e e ( ( B B u u r r i i m m i i : : A A n n a a l l i i z z ë ë i i n n d d i i v v i i d d u u a a l l e e ) ) 18 16 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V. Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Ky ligj është veçanërisht i rëndësishëm për trajtimin e këtyre goditjeve, pasi ofron mbrojtje të fortë të të dhënave personale, duke mbështetur në mënyrë i K n y di l r i e g k j t ë e sh re t z ë il v ien ça cë n n ër n is d h a t j i t r y ë r n e d p ë ë s r i m sh e ë s m m p b ë r r oj t t r j a e j s ti s m ë in j e ë k v ë e t k y t r o e ri g k o y d ç it s je u v lm e, i. p L a i s g i ji m of o ro ri n v m le b rë r s o i j m tje të të la fo rt r ë të të të re të zil d ie h n ë c n ë a s ve pr p e e j r 8 s 3 on % a . le, duke mbështetur në mënyrë indirekte reziliencën ndaj tyre përmes mbrojtjes së një vektori kyç sulmi. Ligji mori M vler q ë ë si ë m sh t t ë ë l n a ë rtë pë të rp r u e t z h il s i h en m c ë ë r s i p m rej G 8 D 3 P % R . , ka autoritetin e dedikuar mbikëqyrës(Agjencia për Informacion dhe Privatësi) dhe për shkak se ka mekanizma t M ë e q q a ë rt ë ë s t h ë të zb n a ë ti p m ër it pu p t ë h rm sh e m s ë in ri s m pe e kt G im D e P v R e , d ka he au g t job ri a te v t e in , q e ën d d ed ru ik e u sh ar m m ër b ia ikë e qyrës l ( i A g g jit je ë n s c h ia të p s ë h r u I m nf ë or e m l ac rt io ë n (n d o h t e ë P 3 r ). iv K a a të p s a i c ) i d te h t e i i p r ë e r s s u h rs k e a v k e s ë e s k h a të m g e ji k th a a n s iz h m tu a i të qal r a të rtë të (n zb ot a ë ti 3 m ) i , t p p a ë s r i m lig es ji i u ns g p a e r k a t n im to e n v s e u d b h je e k g te jo ve ba t v ë e, të që d n h d ë r n u a e v s e h t m ë ë d r r i e a jt e a l ( i q g a ji s t j ë e s , htë k s o h r u r m ig ë jim e , la fs r h të ir ( je n ) o , t g ë a 3 ra ). n K to a n pa tr c a it n e s t p i a i ren su cë rs d ev h e e ë m sh u t n ë d g ës ji o th n a r s e h a t g u im i la a r d të ap (n ti o v. të 3), K pas p i a l c ig it j e i t u et g r a e r z a e n r t v o ë n ja s n u ë bj m ek e t s e a v t e ar t e ë ( t n ë o d të hë 2 n ); a p v a e r t i ë m d e r t ej e ta sh (q u a m s ë je , sh ko tr r e ri s g u j a im ra , t f ë shirje), m ga b r r a o n jtj o e n s t s r ë an të sp d a h r ë e na cë ve d d h h e e m a u to nd të s m on in r i e m a i g z im i a t d të ap të tiv d . h K ë a n p a a v c e it o e f t r e o t jn re ë z n e j r ë v f ë ar janë mb e ë sa sh ta te re tje (n , o p t o ë r 2 m ); u p n a g r o im jn e ë t p e la s n h e um të ë p -s o h s t a r ç e sh u m ar e a a të lte m rn b a ro ti j v tj e es in s s ë titu ë c d io h n ë a n l a e ve dhe n a ë to se të ko m m in p i r m om izi e m to it h t e ë t t a ë g d je h n ë c n ia av k e ry o e f s r or jn e. ë S n h jë p f e a jt r ë m si b a ë ë s s h h t t e ë tj g e, ji p th o a r s m ht u u n m go e jn sa ë ta p r l e ane ( t n ë o p t o ë s 2 a ) ç , s m hm e a e f al t t e er t n ë a p t ë iv r e ca in kt s u ti a tu ra ci p o ë n r a t l r e a n jt ë im se in ko e m kë p rk o e m sa e v to e h t e ë t s a u g b j j e e n k c t i e a ve kr t y ë etë d so h r ë e n . a S v h e p , e p j o të r s m ia u ë n s g h o t j ë në gj d it i h s a p s o h z t it u a m pë e r sa s t is a t r em (n e o e të m 2 e ) r , g m je e nt a e fa o t p e e t ra ë t p iv ë e rc q a ë ktuara m pë u r n t d ra ë j s t o im jn i ë n r e ea k g ër im kes të av s e hp të ej s t u ë b n je ë k r t a e s v t e e t k ë ri t z ë as d h hë (p n . a s v h e . , fu p s o h r a m ta un d g e o zi j nf ë o d rm isp im oz i ita o p s ë e r s të ist k e ë m rc e ën e i m m e e r v g e je h n ib te rid o e pe q r ë at s iv h e fr q yt ë ë m zo u jn n ë dë të so d jn h ë n re a a t g p i e m rs t o ë na sh le p ) e . jtë në raste krizash(p.sh. fushata dezinformimi ose të kërcënimeve hibride që shfrytëzojnë Q të ë d n h d ë ru n e a s t h p m er ë s r o ia na e le la ). rtë e bën më të vështirë për aktorët keqdashës t’i eksploatojnë të dhënat personale për dezinformim, gjë që komplementon p Q ë ë r n p d je r k u j e e s t h p m ër ër s i i a gu e r l i a k r i t b ë e e rn b e ë t n ike m n ë ë të ve v n ë d sh (s tir ç ë s p h ë p r je a g k o to h r e ë t t m ke ë q p d o a s s h h t ë ë s ). t M ’i ek g s ji p t l oh a ë to s j e n p ë ë t r ë d d er h is ë a na s t h p fa e q rs a o f n të a s le i t p ë ë l r a d rt e ë zi n n ë fo m rm ob im ili , z g im jë in që e k re o s m u p rs l ev m e e , n re to d n un p d ë a rp n j c e a kjet k p a ë p r a s c ig it u e r t i e k t i r b e e z r e n r e v t ë ik m e e n s ë a v ta e r n e d k ( r s ij i o ç j s n h ë p r j r e e g z o ik he p t o m te ë nc p ia o l sh n t ë ë s ) e . M au e t g o j r i i t t h e ë t s i e kr p y ë e r s d o e r risa d sh ës fa h q to a n ft g ë j s a i t t ë ë n l j a ë rt k ë ri n z ë e. m P o ër bi s l a izim pë in rk e et re s s h u p r e se jt v ë e s , is r ë e , d l u ig n j d i a fu n n ca ks k io a n p o a n cit m et ir e ë t p re ë z r ervë mb e r s o a j t t a je re st k a ri n jo d j a n r ë de rr , e p z o ik r n p u o k te ë n s c h ia të l n a ë d s e e ku au at o p r ë it r e n ti d k ë r r y h e y s r o je r d të ës m h e to n n jë g h j e a r t s ë hm një e krize. g P j ë a r të sa n i jë p k ë ri k z e e t t s ë h i p n e f j o të rm sis a ë c , io li n g i j t i t f ë un b k a s z i u o a n r on ë m t i ë rë dh për na m . b P r r o a j n tj d e a s j, ta k n o d n a tri d b e u , t p i o i r ti n j uk m ës b h e të te a t d k e ry k e u s a i t sh p t ë p r a n r d a ë n r d h a y l r u je es të . menjëhershme gjatë një krize të informacionit të bazuar në të dhëna. Prandaj, kontributi i tij mbetet kryesisht parandalues. L L i i g g j j i i n n r r . . 0 0 8 8 / / L L 1 1 7 7 3 3 p p ë ë r r s s i i g g u u r r i i n n ë ë k k i i b b e e r r n n e e t t i i k k e e Rapidity Robustness 3 2 1 0 Redundancy Resourcefulness Figura 3: Vlerësim sipas Kornizës së 4R-ve të Ligjit nr. 06/L-173 për sigurinë kibernetike (Burimi: Analizë individuale) Figura 3: Vlerësim sipas Kornizës së 4R-ve të Ligjit nr. 06/L-173 për sigurinë kibernetike (Burimi: Analizë individuale) Labour shortages due to automation 19

Ky është ligj bazik për mbrojtjen ndaj kërcënimeve kibernetike që prekin hapësirën digjitale të Kosovës. Ligji u vlerësua me reziliencë të përgjithshme prej 75%, duke e bërë atë mesatarisht rezilient. Siç është paraqitur në Figurën 3, ligji demonstron qëndrueshmëri të konsiderueshme(notë 3), duke krijuar një bazë të fortë institucionale me Agjencinë e Sigurisë Kibernetike(ASK), me përgjegjësi të qarta dhe ndëshkime të zbatueshme për shkelje. 41 Kapacitetet rezervë janë mesatare(notë 2) përmes krijimit të ekipeve të reagimit ndaj incidenteve kibernetike(CSIRT), por mungon thellësia strategjike në infrastrukturën alternative të komunikimit ose planet e plota të emergjencës në rast të dështimit të sistemit kryesor. Po ashtu, kapaciteti i resurseve është mesatar(notë 2), pasi ligji autorizon ASK-në të sigurojë bashkërendim në nivel vendor dhe ndërkombëtar, si dhe të planifikojë trajnime 42 . Megjithatë, vërehen mangësi në përfshirjen e gjerë të aktorëve(shoqëria civile, akterë lokalë) dhe mungesë dispozitash për financim fleksibil apo nxitje të inovacionit në strategjitë e reagimit. Shpejtësia është gjithashtu mesatare(notë 2); ekzistojnë afate të përcaktuara për raportim(njoftim brenda 24 orësh për incidente) 43 , por kuadrit i mungojnë protokolle të vendimmarrjes së përshpejtuar ose mekanizma të koordinimit në kriza, që janë thelbësore për reagime efektive dhe të shpejta ndaj ngjarjeve dinamike kibernetike ose fushatave dezinformuese. Qëndrueshmëria e lartë e ligjit siguron bazë të fortë për menaxhimin e kërcënimeve kibernetike dhe mund të shërbejë si bazë ligjore për strategjitë përkatëse. Efikasiteti i tij ndaj dezinformimit varet në masë të madhe nga koordinimi me institucionet e tjera, që aktualisht është i dobët. Megjithatë, vlen të theksohet se kapacitetet rezervë mesatare nënkuptojnë se Kosova mbetet e ndjeshme në rast se mbrojtja kryesore kibernetike mbingarkohet gjatë sulmeve të ndërlikuara. Në kuptim të shpejtësisë, ndonëse njoftimet bëhen me kohë, përgjigjet e koordinuara mund të përballen me vonesa procedurale, për shkak të mungesës së protokolleve të posaçme të krizës të përcaktuara gjetkë. Politikëbërësit duhet t’i njohin kufizimet e këtij ligji në trajtimin e goditjeve si dezinformimi dhe kërcënimet hibride. Ligji përgjithësisht mbulon një kusht të domosdoshëm por të pamjaftueshëm për reziliencë; potenciali i tij mund të realizohet plotësisht vetëm përmes drejtimit të fortë strategjik(si Strategjia Kombëtare për Sigurinë Kibernetike), procedurave operative dhe mbi të gjitha, masave plotësuese që adresojnë hapësirën e informacionit. 20 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Udhëzimi Administrativ nr. 04/2024 për Regjistrin e Incidenteve Kibern U e d t h ik ë e zimi Administrativ nr. 04/2024 për Regjistrin e Incidenteve Kibernetike Robustness 3 2 Rapidity 1 Redundancy 0 Resourcefulness Figura 4: Vlerësim sipas Kornizës së 4R-ve të Udhëzimit Administrativ nr. 04/2024 për Regjistrin e incidenteve Figura 4: Vlerësim sipas Kornizës së 4R-ve të Udhëzimit Administrativ nr. 04/2024 për Regjistrin e incidenteve kiber kibernetike(Burimi: Analizë individuale) netike(Burimi: Analizë individuale) K K y y u u d d h h ë ë z z i i m m ë ë s s h h t t ë ë p p o o l l i i t t i i k k ë ë t t h h e e l l b b ë ë s s o o r r e e , , p p a a s s i i n n d d i i h h m m o o n n n n ë ë r r e e g g j j i i s s t t r r i i m m i i n n e e i i n n c c i i d ent d e e v n e t , e p v o e r , p n o ë r të n r ë ës të i r t ë re si g t o r n eg m on an m gë a s n i g t ë ë s d i u të ks d h u m ks e h n m ë e re n z ë il r i e e z n i c li ë e . n U cë d . h U ëz d i h m ë i z m im o i r m i ori v v l l e e r r ë ë s s i i m m p p r r e e j j 5 5 8 8 % % , , q q ë ë t t r r e e g g o o n n n n i i v v e e l l m m e e s s a a t t a a r r t t ë ë r r e e z z i i l l i i e e n n c c ë ë s s . . Q Q ë ë n n d d r r u u e e s s h h m m ë ë r r i i a a e e u u d d h h ë ë z z i i m m i i t t ë ë s s h h t t ë ë m m e e s s a a t t a a r r e e ( ( n n o o t t ë ë 2 2 ) ) ; ; a a i i k k ë ë r r k k o o n n q q ë ë A A S S K K t t ë ë mbam jë b r a eg jë ji r s e të g r jis të të s r ig të ur s t ig in u c rt id i e n n c t id e e sh nt d e h sh e d p h ër e ca p k ë t r o ca n k p to ro n ce p d ro u c r e a d p u ë r r a n p j ë o r ft n im jo , ft n im dj , ekje n d d h j e ek a j n e a d li h z e ë. a 44 n M al e iz g ë j . i 4 t 4 h M at e ë g , n ji u th k a p të a , ra n s u h k ih p e a n ra m sh a i s h a en sp m ec a i s fi a ke sp p e ë c r if d ik e e zi p n ë fo r r d m e i z m in i n f d o h r e m n im uk in k d la h s e if n ik u o k he k n las k i ë f r ik c o ën h i e m n e k t ë h rc ib ë r n id im e, e g t j h ë ib q r ë id k e u , f g iz jë on që fo k r u cë fi n zo in n s f t o it r u c c ë i n on in a s le ti . t K u a c p io a n c a it l e e t . e K t a re p z a e c r i v te ë te ja t n r ë ez t e ë rv d ë ob ja ë n ta ë ( t n ë o d t o ë b 1 ë ) t ; a ed (n h o e të ps 1 e ); r e e d g h jis e tr p i s p e ë r r e d g o j r i e st t r p i ër vlerëp si ë m rd in or e et rr p e ë z r iq v e le v r e ë t s ë im a i r n dh e s r h re m z e iq 45 e , v n e u t k ë p a ë r r d m hs e h n m de e n 45 , si n s u te k m p e ër r m ez e e n r d vë en ap si o st r e e m gj e istra r t e ë z d e y rv të ë , a d p u o ke re o g f j r i u st a r r a p t a ë k d p yt r ë o , v d a u p k ë e r o in fr f u ra a s r tr p u a k k tu p r r ë ov fu a n p k ë s r io in n f a r l a e st re ru z k e t r u vë rë . Kapaciteti f i u r n es k u si r o se n v a e le ë r s e h z t e ë rv m ë e . s K a a t p a a r c ( i n t o et t i ë i 2 r ) e ; s u u d rs h e ë v z e im ës i h p t a ë ra m sh es ik a o ta n r r ( a n p o o t r ë ti 2 m ); a u n d o h n ë i z m im të i p in a c r i a d s e h n ik te o v n e r p a ë p r o m rt e im s f a a n q o es ni s m ë A të S i K n c s i ë d 4 e 6 , n q te ë v m e p u ë n r d m t e a s z f g a j q e e ro s jë së in A p S u K ti n së , 4 p 6 o , r që mungon m pë u r n fs d hi t r a ja z e gj a e k ro to jë rë in ve pu tj t e in rë , . p S o h r p m e u jt n ës g i o a n ë p sh ër t f ë sh g i j r it ja ha e sh ak tu to m rë e v s e a t t j a e r r e ë. (n S o h t p ë e 2 jt ) ë ; s A ia SK është gjithashtu mesatare(notë 2); ASK ka detyrim të reago 47 jë shpejt ndaj ka detyrim të reagojë shpejt ndaj incidenteve të raportuara , por udhëzimi nuk i p n ë c r i f d s e h n in te p v r e o t t ë ok r o ap lle or t t ë ua b r a a s 4 h 7 , k p ë o p r u u n d im hë it z n im dë i r n in u s k ti p tu ër c f i s o h n i a n l p a r p o o to p k r o o l c le es t e ë t b ë a p sh ë k rs ë h pep jt u u n a i r m a i p t ë n r d v ë e r p in r s im tit e u u ci r o g n je a n l t a e p . o procese të përshpejtuara për veprime urgjente. S S i i ç ç q q ë ë n n d d r r o o n n t t a a n n i i , , u u d d h h ë ë z z i i m m i i o o f f r r o o n n p p r r o o c c e e d d u u r r a a s s o o l l i i d d e e a a d d m m i i n n i i s s t t r r a a t t i i v v e e d d h h e e operative o p p ë e r r r a e t g iv ji e st p ri ë m r i r n eg e ji i s n t c ri i m de i n n t e ev i e n , c p id o e r n m te u v n e g , e p s o a r m e k u l n a g s e if s ik a im e e k v la e s s if p ik e i c m if e ik v e e p s ë p r ec in if c i i denk te e t p h ë i r br in id c e id o e s n e te t t ë h li i d b h ri u d r e a o m se e t d ë e l z i i d n h fo u r r m a m im e in de k z u i f n iz fo o r n m d i o m b i i n sh k m uf ë iz ri o n n ë d e o t b ij is p h ë m r ë a nalir z i a në të e t t a ij rg p e ë t r u a a n ra a . li R za ed t u ë n t d a a rg n e c t a ua e r d a o . R bë e t du e n b d ë a n n s c i a st e em do in bë p t ë e rg b ji ë th n ë s s i i s s t h e t m t i ë n ndjeshëm, p n ë d r ë g r j s i a th d ë e si t s y h ri t m të i i n A d S je K s h s ë ë m p , ë n r d re ë a rs g a im de t t ë y s ri h m p i e i jt A ë S ë K s h s t ë ë p p ë o r z r it e i a v. g P im or, të në sh m pe u j n të gesë ë të sh p t r ë ot p o o k z o it l i l v e . v P e o p r ë , r në ba m sh u k n ë g p e u s n ë i t m ë p n r d o ë t r o in k s o t l i l t e u v c e io p n ë a r l b , k a a sh r k re ë z p i u k n t i ë m v n ep d r ë i r m in e s v t e itu të c n i g o a n d a a l, lt k a a t r ë re k z o ik or t d ë in v u e a p r r a im . P e o v l e it t ik ë ë n b g ë a rë d s a i l t ta du të he k t o t o ë rd k i o n n u s a id ra e . r P oj o n l ë iti p k ë ë r b m ër i ë rë s s it ime, d ve u ç h a e n t ë t r ë is k h o t n n s ë id d e r r e o j j t n im ë p t ë ë rm që i n rë d s r i u m e e s , h v m e ë ça ri n së ë , ri k s a h p t a n c ë it d e r t e e j v t e im re t z ë er q v ë ë n d d h ru e e s s h h p m e ë jt r ë isisë. së, kapaciteteve rezervë dhe shpejtësisë. 44 Udhëzimi Administrativ nr. 04/2024 për Regjistrin e incidenteve kibernetike. Neni 4(5). 45 Po aty. Neni 4(2) 46 Po aty. Neni 5(2) 47 Po aty. Neni 5(1) dhe(3) Labour shortages due to automation 21 Dezinformimi dhe kërcënimet hibride 19

Udhëzimi Administrativ nr. 04/2024 për Regjistrin e Rreziqeve dhe Kërcënimeve të Sigurisë Kibernetike Rapidity Robustness 3 2 1 0 Redundancy Resourcefulness F F i i g g u u r r a a 5 5 : : V V l l e e r r ë ë s s i i m m s s i i p p a a s s K K o o r r n n i i z z ë ë s s s s ë ë 4 4 R R v v e e t t ë ë U U d d h h ë ë z z i i m m i i t t A A d d m m i i n n i i s s t t r r a a t t i i v v n n r r . . 0 0 5 5 / / 2 2 0 0 2 2 4 4 p p ë ë r r R R e e g g j j i i s s t t r r i i n n e e r r r r e e z z i i q q e e v v e e d d h h e e kër c k ë ë n rc im ën e im ve e t v ë e s t i ë gu si r g is u ë ri k s i ë be k r ib n e e r t n ik e e ti ( k B e u ( r B im ur i i : m A i n : a A l n iz a ë li i z n ë d i i n vi d d i u vi a d l u e) ale) Ky udhëzim u vlerësua me reziliencë të lartë, me vlerësim 83%. Kjo bën që udh u ë d z h i ë m z i m të i o të fr of j r n o jë n k jë ua k d u ë a r d t ë ë r f t o ë r f t o ë r p të ër p i ë d r e i n d t e i n fi t k i i f m ik in m d in he dh m e e m na e x n h a i x m h in m s in istematik të r s r i e st z e iq m e a v t e ik ki t b ë e r r r n e e z t iq ik e e v . e kibernetike. Qëndrueshmëria është e lartë(notë 3), pasi udhëzimi krijon regjistër të detyrues d h e ë ty m ru d e h sh e ë t m ë o d r h ga e n t i ë zu o a rg r a p n ë i r zu rr a e r zi p q ë e r t r k re ib z e iq rn et et k ik ib e e , r t n ë e m tik e e n , a t x ë h m ua e r n n a g xh a u A a S r K ng n a ë bashk A ë S p K uni ë m b m as e hk in ë s p t u it n u i c m io m ne e t i ë ns tj t e it r u a c , i t o ë n m e b të ës t h je t r e a t , u t r ë m m e b k ë r s i h te t r e e tu k r la m si e fiki r m ite i r d e he mjete a kl n a a s l i i f t i i k k i e m . 4 i 8 d K h a e pa m c j i e te te ti a i n re a s li u ti r k s e. v 4 e 8 K ë a sh p t a ë ci g te ji ti h i a r s e h s t u u rs i e la ve rtë s ( h n t o ë të gj 3 it ) h , a p s a h s t i u ud i h la ë r z të imi n (n x o it të zh 3 v ), il p lim as in u e dh m ë j z e i t m ev i e nx d i h t e zh u v d i h lli ë m zi i m n ev m e j t e ë te s v p e c d ia h l e iz u u d a h ra ë , z in m teg ve ro t n ë d s i p s e a c o ia rg liz a u n iz a a ra ta , in (u t s e h g t r r o inë d , i o sa pe o r r a g t a o n rë iz t a e ta te ( l u e s k h o t m rin u ë n , ik o a p c e io ra n t i o t, rë rr t e e gu te lla e t k o o r m ët u ) n d i h k e ac o io fr n o i n t, vlerësime f r l r ek g s u i l b la il t e o t r ë t r ) re d z h i e ku o t f 4 r 9 o , n du v k lerë n s x i i m tu e r s fl j ek ll s je ib b il a e s t h ë k r ë r p e u zi n k u u e t 4 s 9 e , d d u h k e e a n d x a i p tu ti r v s e je in ll s je titucion b al s e h . k K ë a p p u a n c u i e te s t e et dh re e ze a r d v a ë p j t a iv n e ë i m ns e t s it a u t c a i r o e n ( a n l o e. të Ka 2 p ); a n c d it o e n te ë t se re s z i e s r t v e ë m j i a p n r ë io m rit e i s z a o t n ar d e he r ( e n g o j t i ë st 2 ro ); n n r d re o z n i ë q s e e t, s n is u t k em kr i ij p o r n io n ri i t v i e zo le n o d p h e e ra r t e i g ve jis r t e r z o e n rv r ë re o zi s q e e r t e , g n j u is k tr k a ri a jo lt n er n n i a ve ti l v e ë për t o ë pe p r a a r t a iv n e da re lu z a e r v d ë ë o sh se tim re i g n ji n st ë ra ra a s l t te k r o n m at p iv ro ë m p e ë t r im të i p t a ë r r a e n g d ji a s l t u ri a t r k d ry ë e sh so ti r m . S in hp n e ë jt r ë a s s i t a ë ko sh m të pr g o j m ith e a ti s m ht i u të m reg sa ji t s a tri e t ( k n r o ye të so 2 r ) . , S p h a p s e i j u të d s h i ë a z ë im sh i t n ë u g k jit p h a a ra sh sh tu ik m on es v a e t p a r r i e m ( e no u t r ë gj 2 e ) n , t p e a o si se ud e h s ë k z a i l m im i n të uk m p e a n r j a ë s h h e i r k s o h n ëm vep të ri k m ë e rc u ë r n g im jen e t v e e o n s ë e k e o s h k ë al r i e m al t e ë b m az e u n a jë r h v e e r t s ë m n h ë m të t d ë h k ë ë n r a cë t n e im re e g v ji e st n ri ë t. k M oh e ë gj r i e th a a le të b , a a z i u p a ë r rf v s e h t i ë n m ra n p ë o t rt ë im dh v ë j n e a to t r e d r h e e gj p is ë t r r d it i . tësim të v M a e z g h j d it u h e a s t h ë ë , m ai p të ër t f ë sh d i h n ë r n a a p v o e r . tim vjetor dhe përditësim të vazhdueshëm të të dhënave. Përparësitë e udhëzuesit janë sistemi i qëndrueshëm për identifikimin e rreziqeve d P h ër e p b a a rë s s h i k të ëp e u u n d im hë i z i u la e r s t i ë t j n a d n ë ë ri s n iste it m uc i i i o q n ë a n l, d d r uk e e sh m ëm bë p sh ë t r e i t d u e r n d ti r f e ik jt i p m ë i r n dr e ejt Strateg rr j e in z ë iq K ev o e m d b h ë e ta b r a e s t h ë k S ë i p g u u n r im së i K i i l b a e rt r ë ne n t d ik ë e rin p s ë t r i m tu e c s io o n f a ri l m , d it uk të e t m ë b d ë h s ë h n t a e v tu e r s d is r t e e j m tp i ë k r e . E d f re ik j a t s S i tr e a t t i e i g ti j j in n ë ë K n o jë m k b r ë iz t ë ar v e a t r ë et S k ig ry u e ri s s i ë sh K t i n b g er a n i e n t t i e k g e r p im ër i m m e e s p o o fr l im tik it a t t ë ë t t ë jera që m dh u ë n n d av ta e s p i ë s r t k e t m he ik j e n . ë E r f r i e k z a i s k i u te n ti e i i t d ij ent ë if n ik jë ua k r ri n z ë ve a p re r t im kr e y k e o si n s k h r t e n te g . a integrimi me politika të tjera që mund ta përkthejnë rrezikun e identifikuar në veprime konkrete. 48 Udhëzimi Administrativ nr. 05. 04/2024 për Regjistrin e rreziqeve dhe kërcënimeve të sigurisë kibernetike. Nenet 1-7. 49 Po aty. Neni 2 dhe 8. 22 20 Frie F d ri r e i d ch ri c E h b e E r b t e -S rti S ft t u if n t g un e g .V e . .V.

Strategjia Kombëtare e Sigurisë Kibernetike 2023–2027 5 5 0 0 Rapidity Robustness 3 2 1 0 Redundancy Resourcefulness F F i i g g u u r r a a 6 6 : : V V l l e e r r ë ë s s i i m m s s i i p p a a s s K K o o r r n n i i z z ë ë s s s s ë ë 4 4 R R v v e e t t ë ë i i S S t t r r a a t t e e g g j j i i s s ë ë K K o o m m b b ë ë t t a a r r e e p p ë ë r r S S i i g g u u r r i i K K i i b b e e r r n n e e t t i i k k e e 2 2 0 0 2 2 3 3 – – 2 2 0 0 2 2 7 7 ( ( B B u u r r i i m m i i : : A A n n a a l l i i z z ë ë i i n n d d i i v v i i d d u u a a l l e e ) ) Kjo strategji është një tjetër politikë rregullative e rëndësishme, e cila operacioo n p a e li r z a o c n io L n i a g l j iz n o p n ë L r i S g i j g in ur p in ër ë S K ig ib u e r r i ne ë t K ik i e be (d rn is e k t u ik t e ua (d r i m sk ë ut la u r a t r ), m d ë uk la e r s t y ), n d u u a k r e reziliencë s k y ib n e u r a n r e r t e ik z e ili t e ë n k cë oo k r i d b i e n r u n a e r t . ik S e tr t a ë te k g o j o ia rd ë i s n h u t a ë r. v S le t rë a s te u g a j r ia si ë s s h h u të m v ë le re rë z s il u ie a n r t s e i , me s v h le u r m ës ë im re 8 zi 3 lie % n . te, me vlerësim 83%. Siç paraqitet në Figurën 6, strategjia demonstron qëndrueshmëri të lartë (notë ( 3 n ) o ; t a ë jo 3 p ); ë a rc jo ak p t ë o r n ca q k a to rt n ë q p a ë rt g ë je p g ë j r ë g s j i e të gj i ë n s s i t t i ë tu in ci s o t n it a u l c e io p n ë a r l s e u p b ë je r k s t u e b t je si k M te i t n s is i tria M e P in u is n t ë ri v a e e të P B un re ë n v d e s t h ë m B e re d n h d e sh A m SK e , d m h a e n A d S a K to , n m k a r n ij d im at i o n n e k e r k ij ip m e i v n e e sekt ip o e ri v a e le se p k ë t r o re ri a a g le im pë n r d r a e j a i g n i c m ide n n d t a e j v i e nc k i i d b e e n rn te e v t e ike kib (C e S rn IR e T ti ) ke dh (C e S k I ë R r T k ) on dh a e ud kë it r i k m o e n p a e u r d io it d im ike të p si e g r u io r d is i ë ke pë të r o si p g e u r r a is to ë rë p t ër e o in p f e r r a a s t t o r r u ë k t tu e r i ë n s fr k a r s iti r k u e kt ( u fa rë q s e k 2 r 0 it – ik 2 e 2, (f 3 a 4 q – e 3 2 8 0 ). – K 2 a 2 p , acite3 ti 4 i – r 3 e 8 su ). r K se a v p e a ë ci s t h e të i i g r j e it s h u a rse h v tu e i ës la h r t t ë ë g (n ji o th të as 3 h ) t , u pa i s la i r s t t ë ra ( t n e o g t j ë ia 3 p ), ro p m as o i v s o tr n at q e a g s j j i e a p m ro u m lti o se v k o t n or q i as le je , p m ë u rf l s t h is i e rë kt b o a ri s a h l k e ë , pu ër n f i s m hir n ë n b d a ë s r h m kë je p t u q n e im ve i r n is n ë d , s ë e rm kt j o e r t it q p e r v i e v r a i t së d , he s a e k k a t d o e ri m t p is r ë iv , a p t ër d c h a e kt a o k n ad n e jë m s i i s s ë t , e p m ër k c o a m kt b o ë n ta n r jë të si m st en m ax k h o i m m b it ë të ar rr t e ë z m iku en t a k x ib h e im rn i e t të ik rr d e h z e ik p u l t a k n ib fi e k r o n n et p ik ër d fs h h e ir p je la n n e if O ik S on HC p ë v r e fs n h ë irj f e u n sh e a O ta S t H e C v e v t e ë n d ë ije f s u i s m h i a t t ( a f t aq e e 25, v 2 e 2 t , ë 2 d 8 ij , e 4 si 0 m – i 4 t 1 ( ) f , a d q u e k 2 e 5 t , r 2 eg 2 u , a 2 r 8, si 4 s 0 te – m 41 r ) e , a d g u i k m e i t f r l e e g k u si a b r il s d is h tem të re k a o g o i r m di i n f u le a k r s m ib i i r l ë. d M h e e g t j ë ith k a o t o ë r , d k in a u p ar ci m te i t r e ë t . M rez e e g r j v it ë ha ja t n ë, ë k m ap e a sa ci t t a e r t e et (n re o z të er 2 v ) ë ; e ja d n h ë e m ps e e sa s t t a ra re te ( g n j o ia të nxitë 2 id ); en ed ti h fi e ki p m s i e n s e tr c a e te n g u j e ia sh n m xi ë t r ë iv id e e d n h t e ifi a k p im lik in im e in ce e n C ue S s IR hm Të ve riv ( e fa d q h e e 2 a 2 p – l 2 ik 4 i ) m , a in jo e nuk C si S g I u R r T o n ve ka (f p a a q c e it 2 et 2 e – r 2 e 4 z ) e , r a v j ë o f n u u n k ks s i i o g n u a ro le n m ka id p i a s c s i e te k t t e orë e v z e, rv a ë po fu p n l k a s n io e n t a ë le ho m ll i ë d s i i s shme s rez k e to rv rëv p e ë , r a v p e o p p ri l m an e e n t ë ë r h a o s l t lë e s m is e h r m gj e en re c z e e . r S v h ë p p e ë jt r ë v s e ia pr ë i s m h e të n g ë ji r t a h s a t s e h m tu er m g e je s n a c t e a . re S (n h o p t e ë jt 2 ë ) s ; ia str ë a s t h e t g ë ji g a ji p th a a ra s s h h tu iko m n e p sa ro ta ce re du (n ra ot e ë m 2 e ); rg st je ra n t t e e g r j e ia ag p i a m ra i s s h i i E k k o i n pi p K ro o c m ed b u ët ar r p a ër em Re e a rgj i e m nt E e m re e a rgj i e m n i t s ( i E E K k R ip S i H K ) o d m h b e ë n t j a o r ft p im ër e R t e e a h g e im rsh E m m e er p g a je ra n l t a ( jm EK ë R ru S e H s ) e d (f h a e qet n 2 j 6 o , f 4 ti 0 m ), e p t o e r h n e u r k sh p m ër e ca p k a t r o a h la e j n m p ë ro u c e e s d e u ( r f a q e e m t e 2 r 6 g , je 4 n 0 t ) e , p t o ë r d n e u ty k ru p e ë s rc h a m kt e o l h ig e j n ërisht p a r p o o ce m d e u k ra n e i m zm er a g t je ë n p t ë e r t s ë hp d e e j t t y u r a u r e t s ë hm nd e a l r i j g e j s ër s i ë sh r t es a u p r o se m ve e . kanizma të përshpejtuar të ndarjes së resurseve. 50 Qeveria e Republikës së Kosovës(2023). Strategjia Kombëtare për Siguri Kibernetike 2023- 2027 Labour shortages due to automation 23 Dezinformimi dhe kërcënimet hibride 21

Strategjia Kombëtare e Sigurisë 2022–2027 51 Robustness 3 2 1 Rapidity 0 Redundancy Resourcefulness Figura 7: Vlerësim sipas Kornizës së 4R-ve të i Strategjisë Kombëtare të Sigurisë 2022–2027 (Burimi: Analizë individuale) Kjo është strategji gjithëpërfshirëse, e cila njeh një sërë kërcënimesh. Megj M ith eg at ji ë t , h aj t o ë, s a h j p o ë s rf h a p q ë ë rf r a e q z ë ili r e e n z c il ë ie t n ë c u ë lë të t n u d lë a t j n s d fi a d j a s v f e id s a p v e e ci s f p ik e e ci t f ë ik d e e t z ë in d f e o z r i m nimit d fo h r e m k im ër i c t ë d n h im e e k v ë e rc h ë i n b i r m id e e v , e m h e ib v r l i e d r e ë , s m im e p v r l ej rë 5 s 0 im %. prej 50%. Qëndrueshmëria është mesatare(notë 2), pasi strategjia njeh kërcënimet hibride, përfshirë fushatat e dezinformimit dhe sulmet kibernetike, dhe përc p a ë k rc to ak n t p on ërg pë je r gjë e s g i jë p s ë i r p in ër st i i n tu st c i i t o u n c e io s n i e A s g i j A en g c je ia nc e ia K e os K o o v s ë o s v p ë ë s r p I ë n r te In lig te je li n g c je ë n ( c A ë KI) d (A h K e I F ) o d r h c e at F e or S c i a g t u e ris S ë ig s u ë ri K së os s o ë v K ës os ( o F v S ë K s ) ( ( F fa S q K e ) t (f 7 a – q 8 e ) t . M 7– e 8 g ) j . it M ha eg të ji , t m ha je të te , t m d je h t e et m dh e e ka m n e iz k m an a i t zm op a e t r o at p i e v r ë a p ti ë v r ë r p e ë a r gi r m eag n i d m aj n d d e a z j in d f e o z r i m nf i o m rm it i j m an it ë j t a ë n p ë ë t r ë g p jit ë h rg sh ji m th e dhe t s ë hm pa e z d h h vi e llu të ar p a a . z K h a v p il a lu c a it r e a t . e K t a re p z a e c r i v te ë t j e a t n r ë ez t e ë r d v o ë b j ë a t n a ë (n të o d të ob 1 ë ) t ; a st ( r n a o te të gj 1 ia ); thekson m str u a n t g eg es ji ë a n th e e i k n s fr o a n st m ru u k n t g u e rë s s ën ad e e i k n u f a ra te st d ru h k e tu v r a ë r s ës a i d n e ë k n u g a a te m d a h r e rë v v a e r s ë h s j i e n t ë b n il g a a terale p m ë a r r i r n ë t v e e l s ig h j j e e n t c b ë il ( a f t a e q ra e le 9) p , ë p r o i r n n te u l k ig p je a n ra c s ë h ( i f h a e q n e s 9 is ), te p m or e n t u p k ar p a a le ra le sh a i p h o en ko s m ist u e n ikimi a m lt e e t rn p at ra iv le p le ër a t p ë o p k a o ra m n u d n a i l k u i a m r i d a ë l s te h r t n im at i i n v g p j ë a r të të su pa lm ra e n v d e a h lu ib a r r id d e ë . s K h a ti p m a i c n it g e j t a i t i ë resurse u v lm e e ë v s e ht h ë ib m ri e d s e a . t K ar ap (n a o c t it ë e 2 ti ), i p re a s s u i r s s t e r v a e te ë g s ji h a të pa m s e q s y a ro ta n r a (n d o a t p ë tu 2 e ) s , h p m as ë i r s i t i r n a s t t e i g tu cion jia l p e a d s h q e yr s o y n no a n da f p o t rc u i e m sh in m e ër q i e i v n e s r t is tu je c s i , o p n o a r le i m dh u e n s g y o n n o b n a f s o h rc k i ë m pu in n e im q i e n v d e ë ri r s s j ek s, torial ( p v o e r ç i a m në u r n is g h o t n m b e a m sh e k d ë i p a u t n d i h m e i O nd S ë H r C se -t k ë to p r ë ia r l ç ( ë v s e h ç t a je n t ë e ris d h e t z m in e fo m rm e i d m ia i t ) d . S he hpejtësia ë O s S h H të C e -të do p b ë ë r t çë (n s o h të je 1 t ) e , p d a e s z i n s f t o ra rm te i g m jia it) n . u S k hp p e ë j r t m ës b ia an ës m ht e ë ka e n d iz o m bë a t k (n o o n t k ë re 1 t ) e , të rea p g a i s m i s it r t a ë te s g h j p ia ej n të u , k të pë p r ë m rs b h a t n at m ur e e k n a k n a iz s m m a e k u o r n g k je re n t c e ë t n ë e re f a u g sh im at it av të e s d h e p z e in jt f ë o , rm të uese a p p ër o sh k t ë a rc tu ë r ni e m nk ev a e s m hib e r u id rg e. jencën e fushatave dezinformuese apo kërcënimeve hibride. Megjithëse kjo strategji përbën një instrument të rëndësishëm kombëtar të s M ig e u g r j i i s t ë h , ë n se iv k el jo i i s u tr lë a t e i g re ji z p il ë ie rb n ë c n ës n t j r ë eg in o s n tr s u e m a e j n o t n t u ë k rë ë n s d h ë të si e sh p ë a m jis k u o r m m b ir ë ë ta p r ë t r ë t’u p si ë g r u b r a is ll ë u , r n n iv ë e m li ë i n u y lë rë t i e r f e e z k i t l iv e e nc m ës e t d reg zi o n n fo s r e m a im jo in u d k h ë e s k h ë t r ë cë e n p im aji e s t u h r i m br i i r d ë e p . ë Ë r shtë e t’u rë p n ë d r ë b s a i l s l h u m r n e ë q m ë ë s n tr y a r t ë eg e j f i e a k të ive ris m hi e ko d h e e z t in p fo ër m të im pë in rf d shi e rë kë m rc je ë t n e im të e f t o h rt ib a r k id u e n . dër d Ë e sh zi t n ë fo e r r m ën im dë it s , is ta hm fo e rc q o ë jë st re ra d t u e n g d ji an t c ë ë r n is p h ë ik rm oh e e s t p p l ë a r n t e ë ve pë të rfs e h m ir e ë rg m je je n t c e ë t s ë d f h o e rta t k ë un ve d n ë d r o d s e ë zi m nf e o k rm an i i m zm it, a ta të fo q r a c r o të jë r r e e a d g u im nd i a t n ë c s ë h n pe p j ë t r ë m n e ë s k p r l i a zë n , e q v ë e i t n ë t em gr e o r h g e j n en n ë m cë ë s n d y h rë e e të fe v k e ti n v d e o m së e m st e r k a a te n g iz ji m të a e të tje q r a a rt k ë om rea b g ët im ar i e t . ë shpejtë në krizë, që integrohen në mënyrë efektive me strategjitë e tjera kombëtare. 51 Qeveria e Republikës së Kosovës(2022). Strategjia e Sigurisë së Kosovës 2022- 2027. 24 22 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V. Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Ligji nr. 04/L-044 për Komisionin e Pavarur të Mediave(KPM) Rapidity Robustness 3 2 1 0 Redundancy Resourcefulness F F i i g g u u r r a a 8 8 : : V V l l e e r r ë ë s s i i m m i i s s i i p p a a s s k k o o r r n n i i z z ë ë s s s s ë ë 4 4 R R v v e e i i l l i i g g j j i i t t n n r r . . 0 0 4 4 / / L L 0 0 4 4 4 4 p p ë ë r r K K o o m m i i s s i i o o n n i i n n e e P P a a v v a a r r u u r r p p ë ë r r M M e e d d i i a a ( ( B B u u r r i i m m i i : : A A n n a a l l i i z z ë ë i i n n d d i i v v i i d d u u a a l l e e ) ) Ky ligj është i rëndësishëm pasi me të themelohet KPM si rregullator i mediave audiovizuele në Kosovë. Megjithëse ka rol të rëndësishëm në luftimin e dezd in e f z o i r n m fo im rm it im dh it e d k h ë e rc k ë ë n rc im ën e i v m e e h v i e br h id ib e ri n d ë e m në ed m ia e , d l ia g , ji li m gj o i r m i v o l r e i r v ë l s e i r m ës p im rej p 5 re 0 j % 5 , 0 q % ë , q tr ë eg tr o e n go re n z r il e ie zi n li c e ë n t c ë ë u të lë u t. lët. Qëndrueshmëria është e lartë(notë 3) për fushën e mandatit të tij. Ligji themelon KPM-në si organ të pavarur me mandat kushtetues, të ngarkuar me licencimin, monitorimin dhe sanksionimin e transmetuesve audiovizuel, me vendime ligjërisht të detyrueshme dhe të përmbarueshme. 5 5 2 2 Përmes kësaj, ligji k li r g ijo i n kr s ij t o r n uk s t t u ru rë ktu ë r f ë o t r ë të fo q r e t v ë e q ri e s v je e j r e is i j n e s je tit i u n c st io it n u a c l i e on p a ë l r e m pë e r di m at ed tr i a a d t i t c r i a o d n i a c l i e on të ale tr ë a t n r s a m ns e m tim et it m . M it. e M gj e it g h j a it t h ë a , t k ë a , p k a a c p i a te c t i e te t t r e e t z r e e r z v e ë rv ja ë n j ë an të d të ob d ë o t b a ë ( t n a o ( t n ë o 1 të ), 1 p ) a , s p i a l s ig i ji n li u g k ji p n a u r k as p h a i r k a o s n hi s k t o r n uk s t t u ru ra kt m ur b a ik m ëq b y ik rës q e yr a ë l s ter a n l a t t e i r v n e a o ti s v e e m os e e ka m n e iz k m an a iz r m ez a er r v e ë ze n r ë vë r n a ë st ra s s e t K se PM KP m M b m ing b a in r g ko a h rk e o t h o e s t e o k s o e m k p om ro p m r e o t m oh et e o t h . E et d . h E e d p h s e e p l s ig e ji li p g a ji ra p s a h ra ik s o h n ikon bashkëpunim me institucione të tjera 5 5 3 3 , nuk janë përcaktuar procedurat alternaa ti l v ter o n s a e tiv rr e u o gë se t e rru sh g u ë m t e ëf s i h sh u t m a ë t f ë is z h b t at t im ë z it b . a K t a im pa it c . it K e a t p i i a r c e it s e u t r i s i e r v e e su ë r s s h e t v ë e g ë ji s t h h t a ë shtu g i j d it o h b a ë s t h ( t n u o i të do 1 b ); ë m t( e n g o j t it ë h 1 ë ) s ; e m K e P g M jith m ë u s n e d K t P ë M kr m ijo u j n ë d rr t e ë g k u r ll ij a oj t ë ë r b re re g n u d ll s a hm të e b d re h n e d t ë s b h a m sh e k d ër h e e nd të oh b e a t sh m k e ër K en u d ve o n h d e i t n m e e K K o u so ve v n ës d , in lig e ji K n o u s k ov n ë x s it , l b ig a j s i h n k u ë k pu n n xit m b m as ë hk të p g u je rë n m im e a m kt ë o t r ë g të je t r j ë er m ë, e si a O kt S o H rë C t ë të tj a e p rë o , p s l i a O tf S o H rm Ca t t ë t a e p k o no p l l o a g t j f i o k r e m p a ë t r t l e u k f n ti o m lo in gj e ik d e e p z ë in r l f u o f r t m im im in it e , s d i e d z h in e fo n r u m k i k m a it m , s je i t d e h a e d n a u p k ti k v a e s m iç je j t a e n a ë d s a is p t t e iv m e e s t iç di j g a j n it ë al s e is t t ë em m e o t nitorimit. d S i h g p ji e ta jt l ë e si t a ë ë m sh o t n ë it g o j r it m ha it s . h S t h u p e ej d të o s b ia ët ë ( s n h o t t ë ë g 1 j ) it ; h n a d s o h n tu ës e e d K o P b M ët k ( a no a t u ë to 1 r ) i ; t n et do p n ër ëse K pe P z M ul k li a m a l u ic t e o n ri c t a et sh pë d r h p e e s z h u q ll i i p m tim lic t e ë nc n a d s ë h sh d k h i e m s e h v q e i , p l t ig im ji n të uk nd p ë a s r h a k sh im eh ev p e r , o l c ig ed ji u n r u a k p e a m ra e s rg h j e e h nt p e ro a c p e o d m ur e a k e a m ni e z r m gj a en të te p a ë p rs o h m pe e jt k u a a n r iz p m ër a t t r ë aj p ti ë m rs in hp e e g jt o u d a i r tj p e ë v r e t s r i a d jt e im zi i n n e g fo o r d m it i j m ev i e o si e d k e ë z r i c n ë f n o i r m m e im t h i i o b s r e id k e ë n rc ë ë m ni e m d e ia t . hibride në media. Në formën e tanishme, megjithëse ky ligj përbën hap pozitiv drejt ndërtimit të reziliencës kundër dezinformimit, ai mbetet kryesisht joefikas ndaj kanaleve moderne të dezinformimit dhe kërcënimeve hibride. Fushëveprimi i tij i kufizuar (duke përjashtuar mediat online), së bashku me dobësitë e tjera të përmendura, r n a ë , n n k ë u n p k t u o p n to se n l s i e gj l i ig n j u i k nu m k u m nd un të d s t h ë ë s r h b ë e r j b ë e s j i ë s s h i t s y h ll t ë yl q lë en q d e r n o d re ro e re p e ër pë je rp kjev k e je t v ë e të Kosovës për të luftuar dezinformimin. 52 Po aty, 30. Nenet 1-4. 53 Po aty. Art. 8 Labour shortages due to automation 25 Dezinformimi dhe kërcënimet hibride 23

Kodi i Mediave të Shkruara(KPM-2016/03) 54 Robustness 3 2 1 Rapidity 0 Redundancy Resourcefulness Figura 9: Vlerësimi Kodit sipas Kornizës së 4R-ve(Burimi: Analizë individuale) Megjithëse i rëndësishëm në përcaktimin e standardeve profesionale, Kodi i Etikës i KPM-së demonstron reziliencë mesatare ndaj dezinformimit dhe kërcënim kë e rc v ë e n h im ib e ri v d e e, h m ib e rid v e le , r m ës e im vle p r r ë e s j i 5 m 8% pr . ej 58%. Siç është paraqitur në Figurën 9, kodi ka qëndrueshmëri të lartë(notë 3), pasi përcakton kërkesat ligjërisht të detyrueshme si saktësia, paanshmëria dhe korrigjimi i përmbajtjeve të pasakta. Kodi mbështetet nga Ligji për KPM-në dhe, përmes tij, mund të zbatojë ndëshkime, si gjoba ose pezullime të licenc li a c v e e n , c d av u e k , e d s u ig k u e r s u i a g r u l r l u o a g r a l r l i o d g h a ë r n id ie hë d n h i e e p d r h o e m p o r v o u m a o r v s u ta a b r i s li t t a e b t i s li i t s e t t em sis ik te . m Ka ik p . acitetet r K e a z p e a rv c ë ite ja te n t ë r t e ë ze d r o v b ë ë j t a a n ( ë n t o ë të do 1 b ); ë m ta e ( g n ji o t t h ë ës 1 e ); n m d e ë g sh ji k th im ës e e t n ja d n ë ë sh li k g i j m ër e is t h ja t n të det li y g r j u ë e ri s s h h m t t e ë d d h e e ty n r uk es k h ë m rk e oj d n h ë e n n d u ë k rh k y ë r r je ko t j ë në tje n r d a ë g rh jy y q rj ë e so të re t , je s r is a te g m jy i q n ë u so k re k , a mek si a s n te iz m m i a nu re k z k e a rv m ë n e ë ka r n a i s z t m se a K re P z M erv n ë u n k ë ës ra h s t t ë s n e ë K g P je M nd n j u e k të ës v h e t p ë ro n j ë ë g o j s e e n k d o je m t p ë romet v o e h p e ro t. jë Pë o r se m k ë o t m ep p ë ro r, m em et ë o r h im et i . i P b ë o r r m di ë t te ë p K ë P r, M em -së r n im ga i i K b u o v r e d n it d t i ë i K o P s M o v s ë ë s n p g a a raqet r K r u ez v i e k n p d o i t i e K n o c s ia o l v p ës ër p n a d ra ik q i e m t r p r o ez li i t k ik p , o d t u e k n e ci k a u l f p iz ë u r a n r d r i e k z im ilie p n o c l ë it n ik p , ë d r u s k h e k k a u k fi t z ë uar v re a z r i ë li s e is n ë cë n n ga pë n r jë sh a k k a to k r të i v v e a t r ë ë m sis p ë a n m ga bi n k j ë ë q a y k rj t e or të i m ve b të ro m jtu p r a . K m a b p i a k c ë i q te y t r i je i t re ë surseve ë m s b h r t o ë jt m ur e . s K a a ta p r a ( c n it o e t t ë i i 2 r ) e , s p u a r s s i e k v o e d ë i s p h ë t r ë fs m hi e n sa m ta e r ka (n n o iz të m 2 a ), ll p o a g s a i r k id o h d ë i n p i ë e r je fs s h i in e drejta p m ë e r k p a ë n r i g z j m ig a je ll d o h g e ar k id o h rr ë ig n j i i e m je . M si e e g d ji r t e h j a ta të p , ë m r u p n ë g rg o j j i n g ë je k d u h a e dr k o o t r b ri a g s ji h m kë . p M u e n g u j e it s h e at q ë ë , do t m ’i u n n d g ih o m jnë on k i u n a m dr e o d t ia b t as q h ë k t ë ë p p u ë n r u s e h s t e at q e ë n d n o da t’ j i k n ë d r i c h ë m ni o m n e in ve m h e i d br ia id t e q a ë p t o ë t p a ë k r t s i h k t a a v e të en re n ja da t j ë k d ë e rc z ë in n f i o m rm ev i e m h it ib p r ë id rt e ej a e p t o ik t ë a s k tr ik a a d v ic e io të na r l e e ja të të tr d a e n z s i m nf e o t r i mim t. i S t h p p ë e r j t t e ë j sia ë e s ti h k t ë ë s g tr ji a t d h i a c s io h n tu al e e d të ob tr ë a t n ( s n m ot e ë ti 1 m ); it m . S e h g p ji e th jt ëse ia k ë a sh af t a ë t g s j h it t h a a t s ë h d t it u o e r p d ë o r b t ë ë t d (n re o j të n e 1) p ; ë m rg e j g ig ji j t e h s ë , s k e o k d a i n a u fa k t p s ë h r t f a s t h ë i d n it m or as p a ër e t m ë e d r r g e j j e t n ë t n e e , r p is ë h r i g k j i i m gj e es t , ë k p o ë d r i s n h u p k ejtuara apo m pë e r k fs a h n i i n zm m a as t a ë e zb m a e t r im gje it n t t ë e, s r h is p h e i j k të im p e ër të si p tu ë a rs ta hp u e r j g tu je a n r t a e. apo mekanizma të zbatimit të shpejtë për situata urgjente. Efikasiteti i Kodit është i lidhur ngushtë me Ligjin për KPM-në, i cili kufizon z E b fi a k t a u s e it s e h t m i i ë K ri o n d ë it e ë t s ij h v të et i ë l m idh p u ë r r n m g e u d s i h a t t ë a m ud e io L v ig iz ji u n e p le ër të K l P ic M en -n cu ë, a i ra c , il d i u ku ke fiz p o ë n rjasht z u b a a r tu s e fe s r h ë m n ë o r n in li ë ne e , t k ij u v n e d të o m dh p p ë j r e m sa e m di ë at e a m ud a i d o h v e izu e e d le z t i ë nf li o c r e m n i c m ua it r . a K , o d d u i k k e a nevojë për ja n s jë ht m ua o r d s e f r e n r i ë z n im on të lin th e e , l k lë u , n a d s o h d tu h q p ë je t s a a z m gj ë er e oj m ë a m d a h n e d e at d i e n z e in t f i o j r p m ër im të it. m K b o u d l i uar s k f a er n ë e n voj n ë li p n ë e r , n sh jë oq m ë o ru d a e r n m iz e im m t a ë sa th t e ë ll r ë e , ja s p h ë t r u f q o ë rc t im a z in gj e er p o a j v ë a m rë a s n is d ë a , t k in rij e im tij n e m pë e r k t a ë n m iz b m u a lu ve ar re s z fe e r r ë v n ëd o h n e lin m e e , k s a h n o i q z ë m ru a a ve r m ba e s m hk a ë s p a u t n ë u r e e s ja të p r ë e r a f g o i r m ci i m t. in e pavarësisë, krijimin e mekanizmave rezervëdhe mekanizmave bashkëpunues të reagimit. 54 Komisioni i Pavarur për Media. Kodi i Etikës për KPM-në. 26 24 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V. Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

K K o o d d i i i i M M e e d d i i a a v v e e t t ë ë S S h h k k r r u u a a r r a a i i K K ë ë s s h h i i l l l l i i t t t t ë ë M M e e d d i i a a v v e e t t ë ë S S h h k k r r u u a a r r a a t t ë ë K K o o s s o o v v ë ë s s Robustness 3 2 1 Rapidity 0 Redundancy Resourcefulness Figure 10: Vlerësim sipas Kornizës së 4R-ve i Kodit të Mediave të Shkruara të Kosovës(Burimi: Analizë individual F e) igure 10: Vlerësim sipas Kornizës së 4R-ve i Kodit të Mediave të Shkruara të Kosovës(Burimi: Analizë individuale) K K o o d d i i i i M M e e d d i i a a v v e e t t ë ë S S h h k k r r u u a a r r a a ë ë s s h h t t ë ë k k u u a a d d ë ë r r e e t t i i k k v v e e t t ë ë r r r r e e g g u u l l l l u u e e s s p p ë ë r r g g a a z z e e t t a a r r ë ë t t , , r r e e d d a a k k t t o o r r ë ë t t d d h h e e b b o o t t u u e e s s i i t t , , d d h h e e ë ë s s h h t t ë ë i i r r ë ë n n d d ë ë s s i i s s h h ë ë m m s s e e p p s s e e ë ë s s h h t t ë ë e e v v e e t t m m j j a a politikë p rr o e l g it u ik ll ë at r i r v e e gu q l ë la m tiv u e nd që të m z u b n a d to t h ë e z t b p a ë t r oh p e la t t p fo ë r r m p a la t t d fo h r e m m at ed d i h a e t o m n e li d n i e a . t K o o n d li i n m e. ori K v o le d r i ës m im ori p v re le j r 4 ë 2 si % m , q p ë re t j r 4 eg 2 o % n , q re ë z t il r i e e g n o c n ë t re ë z u il l i ë e t n n cë da të j d u e l z ë i t n n fo d r a m j d im ez it in d f h o e rm k i ë m rc i ë t nid m h e e v k e ë h rc ib ë r n id im e. eve hibride. F F i i g g . . 1 1 0 0 t t r r e e g g o o n n k k u u f f i i z z i i m m e e t t e e t t i i j j . . K K o o d d i i d d e e m m o o n n s s t t r r o o n n q q ë ë n n d d r r u u e e s s h h m m ë ë r r i i t t ë ë d d o o b b ë ë t t ( ( n n o o t t ë ë 1 1 ) ) ; ; m m e e g g j j i i t t h h ë ë s s e e p p r r o o m m o o v v o o n n e e t t i i k k ë ë n n p p r r o o f f e e s s i i o o n n a a l l e e s s i i r r a a p p o o r r t t i i m m i i n n e e v v ë ë r r t t e e t t ë ë d d h h e e mosm di o sk sd ri i m sk i r n i i m m i i n n i , m z i b n a , t z im ba i t i im kë i t i y k re ët r y r r e e g r u r l e la g v u e lla m v b e ë m sh b t ë e s t h et te n t ë et p n ë ë rm pë b r u m sh b j u e s v h u je llnetare v d u h l e ln k e o ta n r t e ro d ll h k e o k le o g n i t a ro l, l e l k jo ole n g ë ia a l u , t e or j i o te n t ë li a g u jo to r. r K it a et pa li c g i j t o e r t . e K t a re p z a e c r i v te ë te ja t n r ë ez g e j r i v th ë ashtu j t a ë n d ë o g b j ë it t h a a ( s n h o tu të t 1 ë ) d ; o ed b h ët e a p ( s n e ot k ë rit 1 e ) r ; e e t d p h ë e r p p s a e an kr s i h te m re ë t ri p , ë ra r p p o a r a ti n m sh t m ë ë b r a i, la ra n p cu o a rr dhe t t i ë m d t r ë ej b të a n la e nc p u ë a rg r j d ig h j e es të nd d i r k e o jt j ë n n ë e në pë rr r i g tj j e ig n je e s k n a d p i a ko ci j t n e ë te n v ë e r r r e it z j e e r n vë e p k ë a r pa ra c p it o e r t t e im ve r e e t z ik er d v h ë e p l ë a r r r m ap is o h r m tim ëri e t t ë ik in d f h o e rm la a r c m io is n h it m , k ë o ri d t i ë n i u n k fo p r ë m rc a a c k io to n n it, m ko b d ro i j n tj u e k s p is ë te rc m ak a tike t n o d n a m j d b e r z o i j n tj f e or s m is i t m em it, a s ti i k ç e ja n n d ë aj rr d je e t z e i t nf b o a r s m h i k m ëp it u , n si u ç e j s a e n t ë ë r v rj e e r t i e fi t k b im as it hk të ëp fa u k n t u e e v s e e apo t p ë ro v t e o ri k f o ik ll i e m t i p t ë të r r f u a a k j t t e je ve n a e p i o nt p e r g o r t it o e k t o it ll t e ë t i p n ë fo r r r m ua a j c tj i e o n ni e t n in ë te d g is r a ite p t l i a t t t f ë or in m f a or g m ja a t ë c k i r o iz n a it v n e. ë K d a is p a ac p i l t a e t t f i o i r r m es a u g rs ja ev të e k ë r s i h za të ve g . ji K th a a p s a h c t it u et i i d i o r b es ë u t r ( s n e o v t e ë ë 1 s ) h , t p ë a g si ji m th u a n sh go tu jnë i d d is o p b o ë z t it ( a n t o p të ër 1 p ), ë p rs a h si ta m tj u e n n g m oj ë në të d g is je p r o ë zi i t n a s t ti p tu ë c r i p o ë n r a s l h e ta a t p j o en p m ërd ë o t r ë im gj i e n rë e inovai c n i s o t n it i u t c te io k n n a o l l e og ap jik o , p të ër c d i o la r t im ja in në e t i h n e o l v b a ë c s i o o r n e it p t ë e r k r n e o z l i o li g en ji c k ë , n të a c d il a a p t t j i a ve n . ë S t h h p e e lb jt ë ë s s o ia r ë e sh p t ë ë r r m ez e i s l a ie t n a c re ën (n a o d t a ë p 2 t ) iv , e p . a S si h k p o e d jt i ë t s h ia ek ë s s o h n të k m or e ri s g a j t im ar i e n ( e no s t h ë p 2 ej ) t , ë p t a ë si in k f o o d r i macionit t t h ë e r k r s e o m n ë k , o p r o r r ig n ji u m k in pa e ra s s h h p i e k j o t n ë t p ë ro in ce fo d r u m ra ac e i m on e i r t g t j ë en rr t e e m a ë p , o p s o is r t n e u m k e p n a ë ra k s o h h ik ë o r n eale p p r ë o r c t e ’ d i k u u ra nd e ë m rs e h rg tu je a n r t s e u a lm po et si e st k e o m o e rd n in ë u k a o ra hë ap re o a f le us p h ë a r t t a ’ t i k d u e n zi d n ë f r o s r h m tu u a e r se su v l i m zu e a t le. e koordinuara apo fushatat dezinformuese vizuale. Kufizimi kryesor i Kodit të Mediave të Shkruara qëndron në natyrën e tij vetërK re u g fi u z l i l m ue i s k e r , y e es c o il r a i ë K s o h d të it e të p M am ed ja ia ft v u e e t s ë hm Sh e k k ru u a n r d a re q j ë t n a d k r t o o n rë n v ë e n të at ja yr s ë h n të e m ti t j ë v k e ë t r ë c r ë r n e i g m u e ll v u e es h e i , b e rid c e il , a s ë h s p h e t s ë h e të pa m m b j ë a s f h tu te e t s u h r m n e ga ku s n h d te re te jt q a ë kt n o u rë k v i e p t ë ë rm ja b sh a t h ë e m n t k ë ë k ty ë r r e cë s n ta im nd e a ve rd h e i v b e ri e d t e ik , e sh . K pe o s n h tr t ib ë u m ti b i ë t s ij h k te ry tu es r o n r g q a ë s n h d t r e o t n e n q ë ë n n x u i k tje i n pë e rm sj b el a lj h e e s n k e ë t t ik y e re b s r t e a n n d d a a k rd o e m v u e n e i t t i e k t e it . K pr o o n f t e r s ib io u n t a i l i g ti a j z k e ry ta e r s e o s r k q , ë q n ë d ë r s o h n të në ko n m xi p tj o e n n e e nt sj t e h ll e j l e b s ësor e i t e ik k e os b is re te n m da it k t o ë m sh u ë n n it d e e ti t t sh p ë ro m fe i s n io fo n r a m l a g t a iv z . e M ta e re g s j k it , h q a ë të ë , s k h o t d ë i k m om un p d on të en sh t ërbejë si t b h a e z lb ë ë e s t o ik r e i m ek b o i s t is ë te c m ilë i n t t m ë u s n h d ën t d ë e n ts d h ë ë rt m oh i e n n fo m rm a a s t a iv m . M ë e të gj f i o th rt a a të rr , e k g o u d l i la m ti u v n e d os të e s b h a ë s r h b k e ë jë rre si g b u a ll z u ë es e e t , ik d e u m ke b s i i t g ë u c ru il a ë r n q m ë u p n ë d rp t j ë ek n j d e ë t r k t u o n h d en ër m de a z sa in m fo ë rm të im fo it rt t a ë mos r c r e e n g o u j l n la ë ti l v ir e it o ë s g e a b z a e s ta h r k e ë s r k re e g . ulluese, duke siguruar që përpjekjet kundër dezinformimit të mos cenojnë liritë gazetareske. D L e a z b i o n u fo r r s m ho im rt i a d g h e e s d kë u r e cë to ni a m u e t t om hi a b t r i i o d n e 2 2 7 5

Agjenda Digjitale për Kosovën 2030 5 5 5 5 Rapidity Robustness 3 2 1 0 Redundancy Resourcefulness Figura 11: Vlerësim sipas Kornizës së 4R-ve të Agjendës Digjitale për Kosovën 2030 (Burimi: Analizë individuale) Edhe pse nuk është strategji e dedikuar për luftimin e dezinformimit, Agjenda d D a ig D ji i t g a j l i e ta p le ër p fs ë h rf in sh e in lem elem nt en t t ë e r t ë ë n r d ë ë n s d is ë h s m ish e m p e ër p n ë d r ë n r d ti ë m rt i i n m e in re e zi r l e ie z n ili c e ë n s c n ë d s aj dezn in d f a o j rm de im zin it fo d r h m e i k m ë i r t c d ën h i e m k e ë v r e cë h n i i b m ri e d v e e , m hi e br v id le e r , ë m sim e v p le re rë j s 5 i 8 m % p . rej 58%. Strategjia demonstron qëndrueshmëri mesatare(notë 2); ajo njeh ekzistencën c e ë d n e e zi d n e fo z r in m fo im rm it im dh it e d k h ë e rc k ë ë n r i c m ë e n v im e e h v ib e ri h d i e br n id ë e k n o ë nt k e o k n s te in ks e ti r n ez e il r i ez n i c li ë e s n k cë ib s erk n i e b t e ik rn e e d t h ik e e p d ë h r e ca p k ë t r o c n ak p t ë o r n gj p e ë g r j g ë j s e i g in jë s s t i t i u n c s i t o it n u a c l i e on (A a S le K ( , A M S i K n , is M tr in a is e tr P ia un e ë P ve un t ëve t B ë re B n re d n sh d m sh e m ), e d ), u d ke uk s e yn s u yn a u r a h r a h rm ar o m n o iz n im izim e m s e ta s n ta d n a d rd a e r t det B e E B -s E ë -s d ë h d e h N e A N T A O T O s. -s. Megjithatë, nuk ceket asnjë kuadër ligjor i zbatueshëm që trajton drejtpërdrejt dr e e z j i t n d fo e r z m in i f m or i m n o im se in k o ë s rc e ë k n ë im rc e ë t ni h m ib e r t id h e i . b K rid ap e. a K ci a te p t a e c t it r et z e e t rv re ë z j e a r n v ë t ja ë n d ë o t b ë ëta(notë d 1 o ); b e ë d ta he (n p o s t e ë s 1 t ) ra ; e te d g h j e ia p n s x e it s ë tr m at e e d g i j a ia n n e x p it a ë v m ar e u d r i d a h n e e n p d a ë v r a g r j u eg r j d ë h s e im n i d n ë p rg u j b e l g ik jë , simi u n n p g u o b jn li ë k, m m a u sa ng in o s jn ti ë tu m ci a o s n a a i l n e s o ti s t e uc s io st n e a m le ik o e se re s z i e s r t v e ë m . i K k a e p r a e c z i e t r e v t ë i . i K re a s p u a r c se it v e e ti ë i shtë r i e l s a u rt r ë se ( v n e ot ë ë sh 3 t ) ë , m i l e a q rt ë ë s ( t n ra o te ë g 3 ji ) a , m pr e o q m ë o s v t o ra n te b g a j s ia hk p ë ro p m un o im vo i n b n a d s ë h rm kë j p et un q i e m ve in risë, n p d a ë rt r n m e j r e ë t ve qe t v ë e h ri u s a ë j , , p m ar e t d n i e a r v ë e ve dh të e h O u S a H j, C m -v e e d , i s a i v d e h d e h n e x O it S r H ea C g i v m e, e s a i da h p e t n iv x e it përmes r f e u a s g h i a m ta e v a e d e a d p u t k iv u e es p e ër d m h es n f i u sm sh a a v t e av p e ër ed n u g k ri u tj e e se ka d p h a e ci n t i e s t m es a h v . e S p h ë p r e n jt g ë r s i i t a je është e k d a o p b a ë c t it (n et o e t s ë h 1 . ) S ; h e p d e h j e të p s s ia e ë c s e h k t e ë n e si d s o te b m ët e ( t n e ot p ë a 1 ra ); la e j d m h ë e ri p m s i e t c të ek h e e n rs s h is ë t m em d e h t e e monp it a o r r a im la i j t m t ër k im ër i c t ë t n ë im he e r v s e h , ë m m u d n h g e oj m në on m it e o t r o im da it t t ë ë z k y ë rt rc a ë ri n z i u m a e ra ve t , ë m re u a n g g im ojn it ë të shpejtë m ap e o to p d r a oc t e ë d z u y r r a ta të riz p u ë a r r s a hp të ej r t e u a a g ra im in it sti ë tu s c h i p o e n j a të le a . po procedura të përshpejtuara institucionale. Agjenda Digjitale mund të kontribuojë pozitivisht në ndërtimin afatgjatë të rezA ili g e j n e c n ë d s a , d D u ig ke jit f a o l r e cu m a u r n a d ft t ë ë si k të on d t i r g ib ji u ta o l j e ë d p h o e zi e ti d v u is k h im t n in ë m nd e ë d r i t a im tik in . M af e a g t j g it j h at a ë të t , ë nevr o e j z it i e li n en m cë a s s , a d m uk ë e k f o o n rc k u re a t r e a n ft ë ë k si ë t t ë ë d d ig re ji j ta im le , d v h eç e a e n d ë u ri k s i h m t i p n ë m r p e ë d r i f a s t h ik ir . j M en e e gj e it d h u a k të im , it n m e b v i o d ji e te z n in m fo a rm sa im m i ë n k d o h n e k e re d t u e k n im ë i k n ë m të e d d r i e a j t t i i k m n , ë ve s ç h a k n o ë ll r a is t h ë t m pë e r s p m ë e rf d shi e rj n en ë a e rsimin ed l u a k rt i ë m . it mbi dezinformimin dhe edukimin mediatik në shkolla të mesme dhe në arsimin e lartë. 55 Qeveria e Republikës së Kosovës(2023). Agjenda Digjitale për Kosovën 2030.. 28 26 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V. Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Diskutim i gjetjeve Diskutim i gjetjeve Vlerësimi përmes kornizës së 4R-ve i kuadrit rregullativ të Kosovës nxjerr në p V a le h rë n s j i ë m s i is p t ë e r m me të s f k r o a r g n m iz e ë n s t s u ë ar 4 d R h -v e e t i ë k p u a a z d h r v it il r lu re a g r u p ll ë a r ti t v ë t l ë uf K tu o a s r ov n ë iv s e n li x n je e rr në d p e a z h in n f j o ë rm sis im tem it d t h ë e fr k a ë g r m cë e n n im tu e a v r e d h h i e br t i ë de pa m zh e v t i ë llu c a il r at pë v r en të di lu ë f s t h u t a ë r p n ë iv rb e a li l n lu e r d d e h z e inv fo a r z m hd im on it t d ë h p e ë k r ë b r a c l ë le n t i . m M e e ve n h jë ib r r e i z d i e lie m n e cë të të ci p la ë t rg v j e it n h d s i h ë m sh e t p ë re p j ë 5 rb 9 a % llu (r r e d z h ili e en va cë zhdon m të e p s ë a r t b a a re ll ) e , t k . u M a e dr n i j r ë re r g e u zi l l l i a e t n iv cë tr t e ë go p n ër d g i j s it a hs a h n m ë e të p f r o e r j t 5 a 9 ( % veç (r a e n z ë il r ie is n h c t ë n m ë e fu sa sh ta ë r n e) e , s k i u g a u d ri r s i ë rr k e i g b u e l r l n a e ti t v ik t e r ) e ; g m on eg d j i i s th a a a t n ë, ë r t e ë zi f l o ie r n ta ca (v s e i ç st a e n m ër i i k s e ht m n in ë o f h u e sh t ë n n dj e es s h ig ë u m ris n ë g k a iberh n e e n ti d k e e) q ; e m t k e r g i j t i i t k h e a n të ë , t r ë ez k i a li t e ë n r c d a im sis e t n e s m io ik n e et m e in k o o h rn e i t zë n s dj s e ë sh 4 ë R m -ve n . ga hendeqet kritike në të katër dimensionet e kornizës së 4R-ve. Tabela 5: Rezultati total i politikave të vlerësuara Tabela 5: Rezultati total i politikave të vlerësuara # Politikat Vlerësimi 1 Ligji civil nr. 02/L-65 kundër shpifjes dhe fyerjes 2 2 Ligji nr. 06/L-082 për mbrojtjen e të dhënave personale 10 3 Ligji nr. 08/L-173 për sigurinë kibernetike 9 4 Udhëzimi Administrativ nr. 04/2024 për Regjistrin e incidenteve kibernetike 7 5 Udhëzimi Administrativ nr. 04/2024 për Regjistrin e rreziqeve dhe kërcëni- 10 meve të sigurisë kibernetike 6 Strategjia Kombëtare për Siguri Kibernetike 2023- 2027 10 7 Strategjia Kombëtare e Sigurisë Kibernetike 2022–2027 6 8 Ligji nr. 04/L-044 për Komisionin e Pavarur të Mediave(KPM) 6 9 Kodi i Mediave të Shkruara(KPM-2016/03) 7 10 Kodi i Mediave të Shkruara i Këshillit të Mediave të Shkruara të Kosovës 5 11 Agjenda Digjitale për Kosovën 2030 7 Gjithsej 79 Pikët maksimale 132 59% Ç Ç ë ë s s h h t t j j e e t t e e q q ë ë n n d d r r u u e e s s h h m m ë ë r r i i s s ë ë p p a a r r a a q q e e s s i i n n s s h h q q e e t t ë ë s s i i m m e e s s e e r r i i o o z z e e n n ë ë p p ë ë r r p p j j e e k k j j e e t t p p ë ë r r të t a ë dr a e d s r u e a su r a o r se os lu e f l t u u f a tu r a d r ez d i e n z f i o n r f m or i m m i i m n d in h d e h k e ër k c ë ë r n c i ë m ni e m t e h t ib h r i i b d r e i . d L e i . g L ji ig i j v i j i e v t j ë e r t s ë u r a su r për a K r P p M ë r n K ë P , M i c i n li ë n , u i k ci a li rr n i u n k të ar m rin bu t l ë o m jë b m u e lo d j i ë at m o e n d l i i a n t e, o l n ë li n n j e ë , h lë en n d jë ek he të nd m ek ad t h ë rregulm lat a i d v. h P r ë re r g m u ë lla te ti p v ë . r P , ë p r o m lit ë ik t a e t p e ër h , a p r o t l u it a ik ra at p e ër h m ar e t d u i a a r t a t p ra ë d r i m cio e n d a ia le t t o ra se di u c d io h n ë a z l i e met o et s i e ke u , d s h i ë K z o im di e E t t e ik tik i e K , P s M i K -s o ë di d E h t e ik K i o K d P i i M M -s e ë d d ia h v e e K të od S i h i k M ru e a d ra ia , v t e re t g ë o S jn h ë kr r u ez a i r l a ie , ncë t s r h e u g m oj ë në të re u z l i ë l t ie a n p c o ë t s ë hu u m lë ë t n të da u j lë fu t s a h p a o ta t v ë e u t l ë ët k n o d o a rd j i f n u u s a h r a a ta t v ë e d t e ë zi k n o f o o r r d m in im ua it r , a p t a ë si u d m e u z n in g f o o n rm a i u m to it r , it p e a ti si li u gj m or u , f n u g s o h n ëv a e u p t r o i r m it i e i ti d l u ig h j u o r r, d fu h s e h m ëv e e k p a r n im iz i m i a d t u e hu zb r a d t h im e it. Edhe m po e l k it a ik n a iz t m të a c t i e la z t b n a ë ti v m e i t t e . E ka d n h ë e q p ë o n li d ti r k u a e t s t h ë m c ë il r a i, t s n i ë Li v g e j t i e p k ë a r n M ë b q ro ën jt d je r n ue e sh të m D ë h ri ë , n si ave L P i e g r j s i o p n ë a r le M , b k r a o n jt ë je z n ba e ti t m ë D të hë k n u a fi v z e ua P r e n rs ë o p n ë a r le b , a k ll a je n n ë m zb e a d ti e m zi t n ë fo k r u m fi i z m u i a n r . në përballjen me dezinformimin. Për më tepër, vlerësimi zbuloi një mungesë të vazhduar e të theksuar të Dezinformimi dhe kërcënimet hibride 27 kapaciteteve rezervë sistemike në kuadrin rregullativ. Në përgjithësi, vërehet një varësi e tepërt në institucione të vetme në kuadër të fushës së tyre Labour shortages due to automation 29

përkatëse(p.sh. KPM për mediat audiovizuele, ASK për sigurinë kibernetike, KMSHK për etikën e mediave online) pa sisteme rezervë të përcaktuara qartë, protokolle alternative operacionale, apo plane emergjente për adresimin e dështimeve institucionale ose mbingarkesën gjatë krizave. Dokumentet e tjera strategjike gjithëpërfshirëse, si Strategjia e Sigurisë së Kosovës, pranojnë ekzistencën e hendeqeve në koordinim, por nuk përcaktojnë konkretisht mekanizma rezervë. Kjo mungesë e redundancës në kuadrin rregullativ rrit ndjeshmërinë e tij ndaj ndërprerjeve që shkaktohen nga dezinformimi dhe kërcënimet hibride. Adaptueshmëria dhe qasjet bashkëpunuese shumëpalëshe janë gjithashtu të nënzhvilluara, gjë që sjell burimësi të kufizuar sistemike. Megjithëse instrumentet si Strategjia Kombëtare e Sigurisë Kibernetike dhe Agjenda Digjitale promovojnë qasje shumëpalëshe, kjo nuk reflektohet në pjesën tjetër të kuadrit rregullativ. Shumica e ligjeve i japin prioritet strukturave administrative para atyre për nxitje të inovacionit ose bashkëpunimit të gjerë institucional. Një tjetër mangësi e rëndësishme është mungesa e një strategjie gjithëpërfshirëse kombëtare apo një platforme të institucionalizuar e të dedikuar për nxitjen e bashkëpunimit ndërmjet aktorëve të ndryshëm në funksion të luftimit të dezinformimit dhe kërcënimeve hibride, përfshirë qeverinë, agjencitë e sigurisë, politikëbërësit, OSHC-të, akademinë dhe platformat teknologjike. Gjithashtu, mungesa e një strategjie kombëtare për rritjen e edukimit mediatik(veçanërisht brenda sistemit arsimor formal) paraqet një mangësi madhore në ndërtimin e reziliencës shoqërore për t’i rezistuar manipulimit dhe fushatave dezinformuese. Vlerësimi gjithashtu thekson mungesën e shpejtësisë në të gjithë spektrin e politikave. Shpejtësia e përhapjes së dezinformimit(veçanërisht përmes platformave online) tejkalon ndjeshëm kapacitetin e reagimit që ofron kuadri aktual rregullativ. Shumica e politikave të vlerësuara nuk përmbajnë dispozita specifike për zbulim të shpejtë, aftësi analitike në kohë reale, procese të përshpejtuara të vendimmarrjes apo protokolle për koordinim emergjent. Edhe politikat që tregojnë shpejtësi mesatare në disa aspekte(p.sh. Ligji për Sigurinë Kibernetike) nuk kanë plane konkrete të veprimit në kriza për reagim të shpejtë dhe të koordinuar. Politikat që bazohen në vetërregullim (p.sh. KMSHK) ose në procedura gjyqësore(p.sh. Ligji për Shpifjen) janë shumë të ngadalta për të qenë efektive ndaj dezinformimit. Kjo mungesë sistematike e shpejtësisë bën që ndërhyrjet të jenë të vonuara dhe të pamjaftueshme për të zbutur apo adresuar ndikimin e dezinformimit dhe kërcënimeve hibride. Një tjetër gjetje e rëndësishme është shkalla e lartë e fragmentimit dhe mungesa e kohezionit strategjik midis politikave të ndryshme të analizuara. Për shembull, përpjekjet në fushën e sigurisë kibernetike, ndonëse më të avancuara, kanë lidhje të dobët me kuadrin rregullativ të hapësirës së informacionit. Në të njëjtën mënyrë, Strategjia e Sigurisë së Kosovës nuk ka arritur të integrojë në mënyrë efektive masa specifike për kundërshtimin e dezinformimit si rrezik sigurie, duke krijuar shkëputje strategjike. Ngjashëm, Agjenda Digjitale, ndonëse përmend objektiva për edukimin digjital, ka mungesë të lidhjeve operacionale me kuadrot e sigurisë apo zbatimin rregullativ të lidhur me dezinformimin. 30 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V. “Shpejtësia e përhapjes së dezinformimit (veçanërisht përmes platformave online) tejkalon ndjeshëm kapacitetin e reagimit që ofron kuadri aktual rregullativ”

Konkluzione dhe rekomandime Adresimi i dezinformimit dhe kërcënimeve hibride paraqet një sfidë komplekse, që kërkon balancim të kujdesshëm për të shmangur cenimin e të drejtave themelore, si liria e shprehjes dhe liria e mediave. Megjithatë, analiza e mësipërme dhe studimet e realizuara në këtë fushë tregojnë qartazi për një cenueshmëri të konsiderueshme brenda kuadrit aktual rregullativ, duke e bërë të domosdoshme ndërhyrjen strategjike dhe gjithëpërfshirëse përtej përpjekjeve ekzistuese të fragmentuara. Rekomandimet në vijim synojnë të forcojnë kuadrin rregullativ, duke mësuar nga praktikat më të mira, veçanërisht ato të Bashkimit Evropian(BE) në lidhje me Shërbimet Digjitale(DSA) dhe dezinformimin, duke i përshtatur me kontekstin specifik të Kosovës. Vlerësimi nxori vazhdimisht në pah dobësi kritike në të katër dimensionet e kornizës së 4R-ve të reziliencës. Për të ndërtuar një kuadër më rezilient, prioriteti kryesor duhet të jetë modernizimi i kuadrit rregullativ për “Ndërtimi i reziliencës shoqërore është ndoshta hapësirën e informacionit në Kosovë, veçanërisht për sa i përket mediave online. aspekti më sfidues, pasi ndryshimeve thelbësore në Ligjin për Kjo kërkon reformë gjithëpërfshirëse përmes kërkon investime të dhe të zgjeruar që mbulon mediat online KPM-në, për t’i përcaktuar mandat të qartë dedikuara afatgjate.” (portalet e lajmeve dhe platformat digjitale), me burime adekuate dhe pavarësi institucionale. Kjo reformë është jetike për forcimin institucional në një fushë ku aktualisht ka mungesë të theksuar. Paralelisht me reformën e Ligjit për KPM-në, është thelbësore që të miratohen masa legjislative specifike që rrisin transparencën dhe llogaridhënien në hapësirën online, duke nxjerrë mësime nga Akti i Shërbimeve Digjitale të BE-së(DSA) dhe Kodi i Forcuar i Praktikës për Dezinformimin. Në vend që të hartohen ligje ose rregullore që mund të rrezikojnë censurimin e përmbajtjes, duke ngritur kështu shqetësime të mëdha mbi lirinë e shprehjes, legjislacioni duhet të fokusohet në dinamikat e përhapjes së dezinformimit. Kjo mund të përfshijë(i) transparencë të detyrueshme për reklamat politike online, duke kërkuar nga platformat që operojnë në Kosovë të mbajnë arkiva publike të qasshme për reklamat, ngjashëm me kërkesat në kuadër të DSA-së,(ii) etiketim të qartë të përmbajtjes së sponsorizuar nga shtetet,(iii) krijimin e mekanizmave për trajtimin e sjelljeve të koordinuara joautentike(si rrjetet e botëve digjitalë). Për më tepër, zbatimi i një qasjeje të bazuar në rrezik dhe të përshtatur sipas Labour shortages due to automation 31

përmasave për platfromat online mund të jetë i dobishëm. Në këtë mënyrë, platformat online do të kenë detyrim të vlerësojnë dhe të zbusin rreziqet sistemike të dezinformimit(ngjajshëm me nenin 34 të Aktit për Shërbime Dixhitale- DSA), nën mbikqyrjen e KPM-së. Gjithashtu, eksplorimi i një modeli bashkë-rregullues që ndërthur rregullimin formal dhe vetërregullimin e strukturuar, i frymezuar nga Kodi i Forcuar i Praktikës i BE-së, mund të nxisë përgjegjësinë e industrisë. Përpjekjet kyçe që mund të zbatohen përfshijnë demonetizimin e përmbajtjeve dezinformuese, rritjen e integritetit të shërbimeve kundër llogarive të rreme dhe botëve(bots) të ndërtuar me intelegjencë artificiale, fuqizimin e përdoruesve, si dhe lehtësimin e qasjes së sigurt të hulumtuesve në të dhëna për analizimin e dezinformimit, duke respektuar legjislacionin për mbrojtjen e të dhënave(GDPR). Përtej rregullimeve specifike që kanë të bëjnë me mediat dhe platformat online, është thelbësore të forcohet kohezioni strategjik dhe kapaciteti institucional në të gjitha institucionet publike. Strategjia e Sigurisë së Kosovës duhet të rishikohet ashtu që të integrohen masa për të luftuar dezinformimin dhe kërcënimet hibride si prioritete thelbësore. Po ashtu, kjo strategji, si instrument gjithëpërfshirës, duhet t’i përcaktojë qartë rolet ndërinstitucionale dhe të sigurojë lidhje efektive me strategjitë e tjera(p.sh. Strategjinë Kombëtare të Sigurisë Kibernetike). Njëkohësisht, kapaciteti operacional i institucioneve përkatëse duhet të forcohet përmes financimit adekuat, trajnimeve të specializuara dhe burimeve teknike, duke ruajtur pavarësinë e tyre institucionale. Ndërtimi i reziliencës shoqërore është ndoshta aspekti më sfidues, pasi kërkon investime të dedikuara afatgjate. Në këtë drejtim, është me rëndësi të lartë miratimi dhe zbatimi i qëndrueshëm i Strategjisë Kombëtare për Edukimin Mediaitk dhe Informativ. Është i domosdoshëm integrimi i kësaj strategjie dhe veprimeve përkatëse në sistemin arsimor formal dhe programet publike mbështetëse(arsimi joformal) për t’i fuqizuar qytetarët me shkathtësi të edukimit mediatik dhe luftimit të dezinformimit. Po ashtu, nxitja e një mjedisi mediatik të pavarur pluralist dhe të qëndrueshëm, përmes mekanizmave transparentë të financimit publik dhe mbështetjes së gazetarisë cilësore, do t’u siguronte qytetarëve burime të larmishme dhe të besueshme informacioni, që veprojnë si mburojë natyrale ndaj dezinformimit dhe kërcënimeve hibride. Gjatë gjithë këtij procesi, është me rëndësi forcimi i bashkëpunimit ndërkombëtar dhe përafrimi me standardet ndërkombëtare. Angazhimi i vazhdueshëm me BE-në, NATO-n dhe partnerët bilateralë për shkëmbim të inteligjencës, aplikimi i praktikave të mira dhe harmonizimi i kuadrit të Kosovës me standardet ndërkombëtare në zhvillim, veçanërisht me zbatimin e DSA-së dhe nismave relevante, do të jetë kyç për ndërtimin e një rezilience moderne, efektive dhe me respektim të plotë të të drejtave të njeriut ndaj dezinformimit dhe kërcënimeve hibride. Siç u theksua gjatë tërë dokumentit, adresimi i këtyre sfidave kërkon ndërhyrje strategjike dhe gjithëpërfshirëse, përtej përpjekjeve fragmentare aktuale. Në vijim, përkushtimi i qëndrueshëm për zbatimin e reformave është kyç për forcimin e kapaciteteve të institucioneve për përballje dhe luftimin të dezinformimit dhe kërcënimeve hibride. 32 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Labour shortages due to automation 33

Biblografia 1. Klasifikuar bazuar në dokumentin e OECD-së(2014)“Udhëzimet për analizën e sistemeve të reziliencës: Si të analizohen rreziqet dhe të ndërtohet një udhërrëfyes për reziliencë”. Botim i OECD. 2 Vishnska, I.(2023)“Perspektiva gjeopolitike e rrjedhave të dezinformimit në Ballkanin Perëndimor”. Fondacioni Metamorfozis për Internetin dhe Shoqërinë. 3 NDI(2022)“Integriteti i Informacionit në Kosovë: Vlerësimi i ekonomisë politike të dezinformimit”. Instituti Demokratik Kombëtar. 4 Zamfir, R.(2020)“Rreziqet dhe dobësitë në Ballkanin Perëndimor”. Qendra e Ekselencës për Komunikimet Strategjike të NATO-s. 5 Burmester, I, etj.,(2025)“Vlerësimi i kërcënimit politik në shtetet e fqinjësisë lindore dhe të Ballkanit perëndimor”. ReUnir Working Paper. 6 Po aty, 2. 7 Po aty, 3 8 Po aty 2. 9 EUvsDinfo(2019)“700 lajme të reja të rreme në tabloidët serbë në vitin 2018”. EUvsDisinfo. 10 Disinfo(2022)“Keqinformimi i opinionit publik në Serbi si strategji zgjedhore”. Sbunker 11 Zamfir, R.(2019)“Propagandë sipas masës: Dimensionet e rrezikut dhe rezistencës në Ballkanin Perëndimor”. Global Focus/The Balkan Trust for Democracy. 12 Zyra e Kryeministrit(2024). Nënshkruhet marrëveshja me prodhuesin shtetëror turk të industrisë së mbrojtjes“Makine ve Kimya Endüstrisi”. Qasur së fundi më: 5 maj 2025. 13 Die Morina(2018)“Ministri dhe shefi i inteligjencës së Kosovës shkarkohen për shkak të arrestimeve në Turqi”. BIRN/Balkan Insights(Qasja e fundit: 5 maj 2025). 14 Shaban Mexharraj(2025)“‘Gjashtëshja kundër Turqisë’ nuk heq dorë nga Prizreni, Zyrtarët heshtin”. Koha. 15 Po aty. 16 Po aty, 11. 34 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

17 Nisma“Brezi dhe Rruga”(e njohur edhe si“Një Brez, një Rrugë”) është një strategji ndërkombëtare e zhvillimit të infrastrukturës e zbatuar dhe e financuar nga Qeveria Kineze. Shihni më shumë në: Portali“Një Brez, një Rrugë”. 18 Gashi, K.(2024)“Papërgatitja Institucionale: Sfida e Kosovës kundër dezinformimit”. Balažič, P.& Brglez, L(2024)“Mirazhi i së Vërtetës:” Kompleksitetet dhe sfidat e dezinformimit në Ballkanin Perëndimor”. Qendra për Perspektivë Evropiane. 19 Disnfo(2022)“Nën mbikëqyrjen e kamerave të dyshimta kineze”. Sbunker 20 Mehmeti, J(2021)“Korniza kombëtare rregullatore dhe vetërregulluese kundër gjuhës së urrejtjes dhe dezinformimit”. SEENPM, Peace Institute dhe Kosovo 2.0. 21 Po aty, 3. 22 ISD(2024)“Monitorimi i fushatave të ndikimit dhe dezinformimit në Ballkanin Perëndimor”. 23Kushtetuta e Republikës së Kosovës 24 Ligji Nr. 02/L-65 ligji civil kundër shpifjes dhe fyerjes. Nenet 14 dhe 15. 25 Ligji nr. 04/L-137 për mbrojtjen burimeve të gazetarëve. 26 Ligji nr. 06/L-085 për mbrojtjen e sinjalizuesve. 27 Ligji nr. 03/L-081 për qasjen dokumente publike. 28 Ligji nr. 06/L082 për mbrojtjen e të dhënave personale. 29 Po aty, 3. 30 Ligji nr. 04/L-044 për Komisionin e Pavarur të Mediave. Neni 3(2). 31 Po aty, 3. 32 Po aty, 2. 33 Po aty, 30. neni 11. 34 Kodi i Mediave të Shkruara të Kosovës, mars 2005 35 Po aty, 3. 36 Po aty. 37 Ligji nr. 08/L-173 sigurisë kibernetike. 38 Po aty, nenet 12 dhe 21. Labour shortages due to automation 35

39 Po aty, 14. 40 Për më shumë informacion në lidhje me metodologjinë, ju lutemi shihni kapitullin e metodologjisë. 41 Po aty, 37. Nenet 12-16 dhe 24. 42 Po aty. Neni 9. 43 Po aty. Neni 6. 44 Udhëzimi Administrativ nr. 04/2024 për Regjistrin e incidenteve kibernetike. Neni 4(5). 45 Po aty. Neni 4(2) 46 Po aty. Neni 5(2) 47 Po aty. Neni 5(1) dhe(3) 48 Udhëzimi Administrativ nr. 05. 04/2024 për Regjistrin e rreziqeve dhe kërcënimeve të sigurisë kibernetike. Nenet 1-7. 49 Po aty. Neni 2 dhe 8. 50 Qeveria e Republikës së Kosovës(2023). Strategjia Kombëtare për Siguri Kibernetike 2023- 2027 51 Qeveria e Republikës së Kosovës(2022). Strategjia e Sigurisë së Kosovës 2022- 2027. 52 Po aty, 30. Nenet 1-4. 53 Po aty. Art. 8 54 Komisioni i Pavarur për Media. Kodi i Etikës për KPM-në. 55 Qeveria e Republikës së Kosovës(2023). Agjenda Digjitale për Kosovën 2030.. 36 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.

Labour shortages due to automation 37

38 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.