VADEMECUM EUROPA od A do Z Zbigniew Czachór, Andrzej Graœ Warszawa 2006 Wydanie II, poprawione i rozszerzone Copyright: © Z. Czachór, A. Graœ i Fundacja im. Friedricha Eberta, Przedstawicielstwo w Polsce Za³¹czona p³yta CD-ROM stanowi integraln¹ czêœæ niniejszej ksi¹¿ki, a publikowane na niej materia³y zosta³y udostêpnione dziêki uprzejmoœci Urzêdu Komitetu Integracji Europejskiej – z zachowaniem praw nale¿nych Autorom tych materia³ów. Redakcja: Anna Kierzkowska-Tokarska Julian Koz³owski Opracowanie graficzne: Mariusz Stel¹gowski Sk³ad i ³amanie: ANTER s.c., ul. Tamka 4 lok. 12, Warszawa Instytucja sprawcza: Fundacja im. Friedricha Eberta, Przedstawicielstwo w Polsce ul. Podwale 11, 00-252 Warszawa tel./fax: 022-831-13-03 www.feswar.org.pl Wydawca: VIZJA PRESS&IT Sp.z o.o. ul. Dzielna 60, 01-029 Warszawa tel.: 022-536-54-53 www.vizja.net.pl www.vizja.osdw.pl ISBN 83-60283-07-9

Spis treści Przedmowa................................................. 7 Agencja Ochrony Granic FRONTEX............................. 11 Akcesja do Unii Europejskiej, zawieszenie w prawach cz³onka, wyst¹pienie z UE.................................................... 12 Artyku³y spo¿ywcze, jab³ka, ogórki, banany; bezpieczeñstwo produktów w Unii Europejskiej........................................ 16 Azyl i polityka wizowa w Unii Europejskiej......................... 19 Badania, Rozwój Technologiczny oraz Ramowy Program Badañ Naukowych, Rozwoju Technicznego i Prezentacji Unii Europejskiej......... 21 Banki w systemie finansowym Unii Europejskiej..................... 24 Bia³oruœ w polityce Unii Europejskiej.............................. 27 Bud¿et Unii Europejskiej, p³atnicy netto i beneficjenci netto............ 28 Deficyt w handlu zagranicznym................................. 33 Demograficzne problemy Unii Europejskiej......................... 34 Dorobek prawny( acquis communautaire ) oraz przepisy Wspólnot i Unii Europejskiej.............................................. 35 Dziennik Urzêdowy UE i jêzyki urzêdowe Unii Europejskiej............ 38 Edukacja europejska i studia europejskie(„europeistyka”).............. 38 Eurokorpus, Europejska Strategia Bezpieczeñstwa i europejskie si³y zbrojne (armia europejska)......................................... 41 Eurokraci, praca w unijnych instytucjach........................... 44 Europa socjalna.............................................. 45 Europejska Polityka Energetyczna: bezpieczeñstwo dostaw, unijna solidarnoœæ i Wspólnota Energii.................................... 47 Europejska Polityka S¹siedzka................................... 50 Europejska waluta, kryteria konwergencji, Unia Walutowa............. 53 Europejski Model Gospodarczy i Spo³eczny(EMGiS)................. 57 Europejskie Partie Polityczne.................................... 58 Europejskie prawo wspólnotowe – prawo europejskie................ 60 Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu(EFTA)................. 62 3

Spis treści Eurorealizm i eurosceptycyzm................................... 63 Euroregiony – wspó³praca przygraniczna/ transgraniczna.............. 64 Federalizm i polityczne wizje federacji europejskiej................... 65 Fundusze i programy przedakcesyjne.............................. 68 Geneza i etapy integracji europejskiej.............................. 70 Globalizacja................................................. 73 Instytucje Wspólnot i Unii Europejskiej oraz agendy wspieraj¹ce pracê UE. 76 Integracja i instytucjonalizacja integracji europejskiej.................. 80 Integracja Polski z Uni¹ Europejsk¹ – przebieg, koszty i korzyœci......... 83 Interesy miêdzynarodowe a integracja europejska.................... 88 Jean Monnet a kryzys integracji europejskiej........................ 89 Kary finansowe nak³adane na Pañstwa Cz³onkowskie Unii przez Trybuna³ Sprawiedliwoœci........................................... 91 Komisja Europejska: kurator Traktatów............................ 92 Konferencja Europejska i konferencja miêdzyrz¹dowa................. 94 Konstytucja Unii Europejskiej/ Traktat ustanawiaj¹cy Konstytucjê dla Europy 96 Kontrola wydatków Unii Europejskiej............................. 98 Konwent Europejski.......................................... 99 Koœció³ Rzymskokatolicki – integracja europejska.................... 100 Kraje i terytoria zamorskie Unii Europejskiej( Overseas Countries and Territories – OCT)......................................... 101 Kryteria kopenhaskie......................................... 101 Kryzys pañstwa narodowego a renacjonalizacja...................... 102 Kszta³cenie zawodowe, oœwiata i m³odzie¿ w Unii Europejskiej.......... 103 Lobbing(rzecznictwo interesów) w Unii Europejskiej................. 104 Media w Unii Europejskiej...................................... 105 Minister Spraw Zagranicznych UE................................ 106 Nabywanie nieruchomoœci w Pañstwach Cz³onkowskich Unii Europejskiej. 107 Narkotyki i walka z nimi w Unii Europejskiej....................... 107 Norwegia a Unia Europejska.................................... 109 Nowa Perspektywa Finansowa 2007–2013......................... 109 Obywatelstwo Unii Europejskiej. Prawa obywatela Unii Europejskiej...... 110 Ochrona praw cz³owieka i podstawowych wolnoœci. Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej...................................... 122 Ochrona œrodowiska w Unii Europejskiej........................... 125 Ochrona zdrowia i farmaceutyki w Unii Europejskiej.................. 127 Ojcowie integracji europejskiej.................................. 128 Organizacje pozarz¹dowe a integracja Polski w ramach Unii Europejskiej.. 130 Pakt na rzecz Stabilnoœci i Wzrostu( Stability and Growth Pact ).......... 131 Papie¿ Jan Pawe³ II a integracja europejska......................... 133 Parlament Europejski w procesie integracji europejskiej................ 134 Parlamenty Pañstw Cz³onkowskich w systemie integracji europejskiej..... 135 4

Spis treści PHARE(Phare) i programy wspólnotowe w Polsce................... 138 Podatki w Unii Europejskiej..................................... 141 Podejmowanie decyzji, deficyt demokracji w Unii Europejskiej, wiêkszoœæ kwalifikowana(QMV), kompromis luksemburski, kompromis z Janiny (Ioanniny), komitologia..................................... 143 Polityczne koncepcje integracji europejskiej......................... 148 Polityka gospodarcza, przemys³owa, handlowa Unii Europejskiej oraz sektor przedsiêbiorstw w UE....................................... 150 Polityka kulturalna Unii Europejskiej.............................. 153 Polityka strukturalna, Fundusze Strukturalne, NUTS.................. 153 Polskie rolnictwo a integracja europejska........................... 157 „Pomarañczowa rewolucja” a UE................................. 158 Poszanowanie to¿samoœci narodowej Pañstw Cz³onkowskich Unii Europejskiej.................................................... 160 Pozyskiwanie œrodków finansowych Unii Europejskiej................. 161 Proces Boloñski.............................................. 161 Rada Europejska, Rada Europy i Rada Unii Europejskiej.............. 162 Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej(RWPG).................... 165 Regionalizm, regiony i polityka regionalna w Unii Europejskiej.......... 166 Reklama w Unii Europejskiej.................................... 168 Rolnicze organizacje zawodowe w Unii Europejskiej.................. 170 Rosja – strategiczny partner UE.................................. 172 Ruch drogowy w Unii Europejskiej............................... 174 Ruch Europejski.............................................. 174 Rybo³ówstwo w UE........................................... 175 Rynek Wewnêtrzny – Rynek Jednolity. Wolnoœci europejskie(swobody) i ochrona Rynku Wewnêtrznego UE............................. 176 Rzecznik Praw Obywatelskich Unii Europejskiej..................... 181 Samorz¹d – integracja europejska – Polska.......................... 182 Schengen: Porozumienia z Schengen – acquis Schengen – SIS(System Informacyjny Schengen)..................................... 184 Stolica Apostolska a Unia Europejska.............................. 186 Stowarzyszenie ze Wspólnotami Europejskimi oraz ich Pañstwami Cz³onkowskimi............................................ 187 Strategia Lizboñska........................................... 188 Subsydiarnoœæ(pomocniczoœæ) i suwerennoœæ w procesie integracji europejskiej.................................................... 189 Symbole i œwiêto integracji europejskiej............................ 191 Œciœlejsza wspó³praca(wzmocniona wspó³praca) lub elastycznoœæ integracyjna( flexibility )............................................. 191 Œwiatowa Organizacja Handlu( World Trade Organisation – WTO). Wojna handlowa Unia Europejska – USA............................. 193 5

Spis treści Traktat Elizejski: Francja i Niemcy motorem integracji europejskiej....... 195 Traktat Konstytucyjny i debata w sprawie jego ratyfikacji............... 198 Traktaty Wspólnot Europejskich i Traktaty Unii Europejskiej........... 201 Transformacja ustrojowa pañstw Europy Œrodkowo-Wschodniej a integracja europejska............................................... 205 Transport i Sieci Transeuropejskie................................ 206 Trybuna³y Unii Europejskiej i orzecznictwo Trybuna³u Sprawiedliwoœci... 207 Turcja a integracja europejska.................................... 210 Unia Europejska – osobowoœæ prawna, definicja i cele................. 211 Unia Europejska – unia polityczna – fina³ integracji europejskiej( finalité politique )................................................ 213 Us³ugi finansowe w Unii Europejskiej. Dyrektywa Bolkensteina: dyrektywa w zakresie rynku us³ug...................................... 214 Walka z przestêpczoœci¹ w Unii Europejskiej........................ 216 Wsparcie Unii Europejskiej dla krajów rozwijaj¹cych siê............... 220 Wspólna Polityka Rolna(CAP), prawodawstwo rolne Unii Europejskiej, dotacje UE dla gospodarstw rolnych, kwoty produkcyjne.............. 222 Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeñstwa(WPZiB) Unii Europejskiej 226 Wspólnoty Europejskie: zjednoczeni w ró¿norodnoœci................. 226 Wspó³praca krajów Europy Œrodkowo-Wschodniej.................... 230 Wspó³praca pañstw basenu Morza Ba³tyckiego....................... 231 Wybory powszechne do Parlamentu Europejskiego................... 233 Wybory samorz¹dowe w Unii Europejskiej.......................... 234 Wymiar Sprawiedliwoœci i Sprawy Wewnêtrzne Unii Europejskiej(dziœ: wspó³praca policji i s¹dów w sprawach karnych).................. 236 Zakupy a prawo Unii Europejskiej................................ 237 Zamówienia publiczne w Unii Europejskiej......................... 238 Zwi¹zki zawodowe w Unii Europejskiej............................ 239 ród³a informacji o Unii i Wspólnotach Europejskich................. 240 O Fundacji im. Friedricha Eberta................................. 246 Bibliografia.................................................. 247

Przedmowa Up³yn¹³ krótki czas od referendów, w których wielu obywateli Francji i Niderlandów wypowiedzia³o siê przeciwko traktatowi konstytucyjnemu dla Europy. Powody, dla których g³osowali na„nie” z pewnoœci¹ nie by³y g³ównie spraw¹ polityki wewnêtrznej, chocia¿ ju¿ od dawna trzeba pogodziæ siê z faktem, ¿e polityki narodowe poszczególnych krajów przenikaj¹ siê w wielu dziedzinach ze wspólnotow¹ polityk¹ europejsk¹, a nawet, i to w coraz wiêkszym stopniu, z procesami i polityk¹ o zasiêgu globalnym. Proces integracji europejskiej, rozpoczêty po II wojnie œwiatowej, nie by³ drog¹, która zosta³a przebyta bez trudu. Aby osi¹gn¹æ obecne stadium wspólnoty konieczne by³o przezwyciê¿enie licznych kryzysów. Zw³aszcza w procesie stopniowego rozszerzania Unii, po 1 maja 2004 roku, 25 pañstwom, a od 2007 roku 27 Pañstwom Cz³onkowskim UE traktat konstytucyjny mo¿e byæ pilnie potrzebny. Po ostatnim rozszerzeniu Unii Europejskiej zrodzi³o siê wiele pytañ. Dlaczego Francuzi i Holendrzy odrzucili traktat konstytucyjny? Czy g³osowali przeciwko konstytucji europejskiej? Czy proces rozszerzania Unii zosta³ na d³u¿szy czas zatrzymany, a mo¿e wrêcz dobieg³ kresu? Czy nale¿y przemyœleæ i uregulowaæ na nowo ró¿ne sfery polityki wspólnotowej, np. w dziedzinie rolnictwa, bud¿etu czy polityki energetycznej? Czy istniej¹cy podzia³ zadañ miêdzy pañstwo, spo³eczeñstwo obywatelskie i rynek jest nadal obowi¹zuj¹cy wobec rosn¹cego znaczenia globalizacji – zw³aszcza w dziedzinie finansów, przep³ywu kapita³u, si³y roboczej oraz wymiany informacji? Czy politycy europejscy trac¹ z oczu potrzeby, obawy i pragnienia swoich wyborców? 7

Przedmowa Robert Schuman i Jean Monnet mieli wizjê nadchodz¹cej przysz³oœci: Integracjê Europejsk¹, Zjednoczon¹ Europê. Ich zasadnicz¹ myœl¹ by³o zbudowanie, utrzymanie i zapewnienie pokoju w Europie. Istotnym instrumentem do realizacji tego celu by³a wspó³praca gospodarcza. Postêpuj¹cy proces integracji obejmowa³ stopniowo kolejne istotne dziedziny polityki. Tak¿e i dzisiaj, po up³ywie ponad pó³wiecza dyskutujemy o niezmiennie wa¿nej, ale i trudnej dla Unii Europejskiej kwestii naszych wspólnych, podstawowych wartoœci i naszej wspólnej, europejskiej to¿samoœci. Przede wszystkim musimy doceniaæ fundamentaln¹ dla Europy koncepcjê pokoju i pamiêtaæ o niej w lokalnych, regionalnych i narodowych, a tak¿e wspólnotowych dzia³aniach. Niedawne wojny na Ba³kanach i aktualne zagro¿enia bezpieczeñstwa œwiatowego dowodz¹, ¿e taka hierarchia wartoœci nie straci³a i dziœ na znaczeniu. Jeœli Unia Europejska chce utrzymaæ rolê partnera globalnego, aby pozytywnymi doœwiadczeniami minionych lat wnieœæ w³asny wk³ad w dzie³o budowy i zapewnienia pokoju – to powinna wzmocniæ konkretne instrumenty swej polityki, m.in. Wspóln¹ Politykê Zagraniczn¹ i Bezpieczeñstwa. We wspó³czesnym œwiecie czêsto zwraca siê uwagê przede wszystkim na procesy gospodarcze i w ich kontekœcie ocenia perspektywy rozwojowe Wspólnoty. Wa¿ne jest jednak, aby pamiêtaæ, ¿e droga ku integracji europejskiej po³¹czy³a szeroki obszar zagadnieñ i dziedzin polityki. 25 krajów ró¿ni siê pod wieloma wzglêdami i to nie tylko doœwiadczeniami dotychczasowego rozwoju, lecz tak¿e celami, jakie zamierzaj¹ osi¹gn¹æ. „Jednoœæ w ró¿norodnoœci” jako cecha wyró¿niaj¹ca Uniê Europejsk¹ ma bez w¹tpienia bardzo istotne znaczenie. Nie nale¿y jednak pomijaæ cechy równie istotnej – to¿samoœci europejskiej, z jej wartoœci¹ szczególn¹, jak¹ jest solidarnoœæ. Dopiero bowiem solidarne dzia³anie wszystkich Pañstw Cz³onkowskich, zarówno na p³aszczyŸnie europejskiej jak i globalnej, sprawia, ¿e Unia Europejska staje siê zdolna do funkcjonowania skutecznego i wywierania wp³ywu o globalnym zasiêgu. Ró¿norodnoœæ, to¿samoœæ i solidarnoœæ – te trzy filary opieraj¹ siê na istotnej zasadzie demokratycznych, socjalnych pañstw prawa, na inkluzji spo³ecznej. Jej zapewnienie nie stanowi przy tym celu samego w sobie, lecz okreœla spo³eczny wymiar rozwoju gospodarczego Wspólnoty. Tym w³aœnie ró¿ni siê europejski model spo³eczny od modeli spo³ecznych innych pañstw nienale¿¹cych do Unii Europejskiej. 8

Przedmowa Jednak¿e nie chodzi w tym modelu o ukszta³towanie jednolitej europejskiej polityki spo³ecznej i gospodarczej, lecz o zachowanie jej zasadniczych wartoœci. Unia Europejska, choæ sama nie chce byæ superpañstwem, musi byæ zainteresowana tym, by jej Pañstwa Cz³onkowskie by³y zdolne do efektywnego dzia³ania. Jednym z takich pañstw jest Polska, gdzie kluczowe znaczenie w skomplikowanym procesie integracji ma spo³eczeñstwo obywatelskie. Dlatego wa¿ne jest, by Polacy posiadali wiedzê na temat Unii Europejskiej. Chodzi nie tylko o przybli¿enie obywatelom dzia³alnoœci samych jej instytucji, lecz równie¿ o zrozumienie standardów i regu³, obowi¹zuj¹cych w wielu dziedzinach ¿ycia gospodarczego i spo³ecznego Unii. W Polsce wzrasta stopniowo poziom akceptacji spo³ecznej procesu integracji europejskiej, jednak, jak wykazuj¹ wyniki badañ socjologicznych, brak dostatecznej wiedzy wp³ywa hamuj¹co na ten wzrost. Negatywne oceny instytucji europejskich, procesu integracji oraz roli Polski w tym procesie opieraj¹ siê przede wszystkim na stereotypach wynikaj¹cych z niepe³nej informacji. Pog³ebiona wiedza na temat europejskiego procesu integracyjnego pozwala okreœliæ nowe pola do dzia³ania dla Polski i jej obywateli, a tym samym pozwoli realizowaæ ideê silnej Polski w silnej Europie. Zainteresowanie obywateli wyzwaniami integracji europejskiej dotyczy szerokiego spektrum zagadnieñ: od mo¿liwoœci podejmowania pracy i studiów w krajach unijnych, szans na rozwój gmin i spo³ecznoœci lokalnych, przysz³oœci polskiego sektora rolno-spo¿ywczego, wsparcia dla ma³ych i œrednich przedsiêbiorstw dziêki przepisom unijnym i praktykom decyzyjnym w dziedzinie wolnej konkurencji, perspektywy wprowadzenia w Polsce waluty euro, a¿ po nowe wyzwania w polityce zagranicznej, wewnêtrznej czy energetycznej. Pojawiaj¹ siê te¿ nowe problemy i wyzwania, wczeœniej nieobecne w polskim dyskursie politycznym, jak skuteczna realizacja podstawowych celów Unii Europejskiej w zakresie wzrostu, zatrudnienia, kszta³cenia i ochrony œrodowiska oraz dalszego rozszerzania Unii. Im bardziej kompleksowa jest wiedza Polaków na temat integracji europejskiej, tym pewniej bêd¹ siê oni czuæ przy podejmowaniu decyzji jako obywatele przy wspó³tworzeniu kompleksowych politycznych procesów decyzyjnych. Bêd¹ te¿ zdolni w pe³ni wykorzystaæ swoje uprawnienia wynikaj¹ce z udzia³u Polski w Rynku Wewnêtrznym UE: swobodnego przep³ywu towarów, osób, us³ug i kapita³u. 9

Przedmowa Niniejszym, drugim wydaniem Vademecum , pragniemy przybli¿yæ Czytelnikowi postêpuj¹cy proces integracji europejskiej z perspektywy obywatela Unii Europejskiej oraz przyczyniæ siê do lepszego zrozumienia skutków tej integracji dla Polski jako Pañstwa Cz³onkowskiego. Vademecum nie jest prostym leksykonem, lecz zbiorem definicji dotycz¹cych najwa¿niejszych, aktualnych zagadnieñ integracji europejskiej. Czytelnik znajdzie w tekœcie ³¹czniki internetowe do poszczególnych hase³ uzupe³nione p³yt¹ CD-ROM. Podziêkowania w tym miejscu pragniemy wyraziæ P.T. Autorom Vademecum i Panu dr. Ernstowi Piehlowi, ekspertowi ds. UE z Brukseli, za wydatn¹ pomoc w opracowaniu niniejszego Vademecum , a tak¿e Urzêdowi Komitetu Integracji Europejskiej za udostêpnienie materia³ów prezentowanych na p³ycie CD-ROM towarzysz¹cej Vademecum oraz wszystkim osobom, które przyczyni³y siê do obecnego kszta³tu tej publikacji. Peter Hengstenberg Dyrektor Fundacji im. Friedricha Eberta Przedstawicielstwo w Polsce Anna Kierzkowska-Tokarska asystent naukowy Fundacji

Agencja Ochrony Granic FRONTEX Agencja Ochrony Granic FRONTEX Od pocz¹tku europejskiej integracji zak³adano utworzenie wielkiej unii celnej, dziêki czemu dziœ zbêdne jest dokonywanie kontroli towarów na wspólnych granicach Unii Europejskiej. Na pozosta³ych granicach, zwanych granicami zewnêtrznymi, kontrole celne dokonywane s¹ przez s³u¿by Pañstw Cz³onkowskich w imieniu UE. W ostatnich latach ogromnego znaczenia nabra³y jednak kontrole paszportowe, czyli kontrole podró¿nych przekraczaj¹cych granice zewnêtrzne UE oraz ochrona granicy zewnêtrznej Unii przed niedozwolonym jej przekraczaniem. Kwestia ta sta³a siê szczególnie istotna po rozpoczêciu – wraz z wejœciem w ¿ycie Traktatu Amsterdamskiego – wdra¿ania dorobku prawnego Schengen w ramy UE oraz w sytuacji wzrostu zagro¿enia terrorystycznego w Europie. Wykorzystano przy tym doœwiadczenia p³yn¹ce z funkcjonowania tzw. Wspólnej Jednostki Praktyków ds. Granic Zewnêtrznych. W roku 2002 Rada przyjê³a rozporz¹dzenie ustanawiaj¹ce Europejsk¹ Agencjê Zarz¹dzania Wspó³prac¹ Operacyjn¹ na Granicach Zewnêtrznych Pañstw Cz³onkowskich Unii Europejskiej FRONTEX(od fr.: frontieres exterieures – granice zewnêtrzne), nazywan¹ w skrócie FRONTEX lub Europejsk¹ Agencj¹ Graniczn¹, albo Agencj¹ Ochrony Granic. Zadaniem Agencji nie jest tworzenie czy te¿ prowadzenie w³asnej polityki granicznej – a jedynie koordynowanie wspó³pracy s³u¿b granicznych ró¿nych Pañstw Cz³onkowskich, wspomaganie szkoleñ, przeprowadzanie analiz ryzyka i wspieranie prac badawczych. Wewnêtrznymi jednostkami Agencji zosta³y istniej¹ce dotychczas centra operacyjne, takie jak: Centrum do Spraw Granic L¹dowych(CLB) z siedzib¹ w Berlinie, Centrum Doskonalenia(CE) w Dover, Centrum Analizy Ryzyka(RAC) w Helsinkach, Centrum ds. Szkolenia S³u¿b Granicznych(ACT) w Traiskirchen i Wiedniu, Plan Miêdzynarodowych Portów Lotniczych(IAP) z siedzib¹ w Rzymie oraz Centrum do Spraw Granic Morskich(CMB) z siedzibami w Madrycie i Pireusie Na siedzibê Agencji wybrano Warszawê, gdzie 3 paŸdzienika 2005 roku FRONTEX zainaugurowa³ swoj¹ dzia³alnoœæ. Agencja zatrudnia nieco ponad 50 osób, a jej Dyrektorem jest pochodz¹cy z Finlandii Ilkka Laitinen. 11

Akcesja do Unii Europejskiej Akcesja do Unii Europejskiej, zawieszenie w prawach członka, wystąpienie z UE Zgodnie z art. 49 Traktatu o Unii Europejskiej – ka¿de pañstwo europejskie mo¿e ubiegaæ siê o cz³onkostwo w Unii. Swój wniosek sk³ada ono do Rady, która dzia³a jednomyœlnie – po zapoznaniu siê z opini¹ Komisji Europejskiej i po otrzymaniu zgody Parlamentu Europejskiego, dzia³aj¹cego bezwzglêdn¹ wiêkszoœci¹ swoich cz³onków. Schemat procedury przyjmowania nowych krajów cz³onkowskich do Unii Europejskiej wygl¹da nastêpuj¹co: 1. Kraj kandyduj¹cy sk³ada wniosek o cz³onkostwo w UE do Rady Europejskiej. 2. Rada Europejska zwraca siê z proœb¹ do Komisji Europejskiej o przygotowanie opinii(fr.: avis ) o wniosku danego kandydata. 3. Komisja przed opracowaniem opinii zazwyczaj prowadzi intensywne konsultacje z pañstwem kandyduj¹cym, oceniaj¹ce stopieñ jego przygotowania do akcesji. 4. Komisja przedstawia swoj¹ opiniê o wniosku. 5. Rada(dzia³aj¹c jednomyœlnie) decyduje o rozpoczêciu negocjacji. 6. Komisja Europejska przygotowuje propozycjê mandatu negocjacyjnego, a Rada UE przyjmuje ten mandat jednomyœlnie. 7. Unia Europejska, reprezentowana przez Prezydencjê(pañstwo aktualnie przewodnicz¹ce Unii Europejskiej) i wspierana przez Komisjê Europejsk¹ przeprowadza negocjacje z krajem kandyduj¹cym. 8. Zakoñczenie negocjacji w formie uzgodnienia projektu traktatu akcesyjnego. 9. Parlament Europejski wyra¿a bezwzglêdn¹ wiêkszoœci¹ g³osów zgodê na przyjêcie wynegocjowanego tekstu traktatu akcesyjnego. 10. Rada UE zatwierdza jednomyœlnie projekt traktatu akcesyjnego. 11. Kraje cz³onkowskie UE i kraj kandyduj¹cy formalnie podpisuj¹ traktat akcesyjny. 12. Pañstwa Cz³onkowskie( Member States ) i kraj kandyduj¹cy – zgodnie z ich wewnêtrznymi procedurami – ratyfikuj¹ traktat akcesyjny. Kraje przyjmuj¹ce nowego cz³onka oraz kraje przystêpuj¹ce do UE mog¹, zgodnie z wewnêtrzn¹ sytuacj¹ konstytucyjn¹, przeprowadziæ referendum w sprawie przyst¹pienia do UE. 13. Nowelizacje traktatów unijnych i traktat akcesyjny wchodz¹ w ¿ycie w okreœlonym w nim terminie. 12

Akcesja do Unii Europejskiej Opinia(fr.: avis ) jest kluczowym dokumentem procedury akcesyjnej krajów przygotowuj¹cych siê do cz³onkostwa w Unii Europejskiej. Przygotowywana jest przez Komisjê Europejsk¹, która dokonuje oceny przysz³ego kandydata. Opinia przekazywana Radzie Europejskiej stanowi formê rekomendacji rozpoczêcia negocjacji akcesyjnych. Opinia dotyczy wszystkich aspektów: politycznych, gospodarczych oraz ¿ycia spo³ecznego w pañstwie kandyduj¹cym. Przygotowanie opinii sk³ada siê z kilku etapów: 1. Komisja Europejska przygotowuje kwestionariusze pytañ, które kieruje do pañstwa kandyduj¹cego. Kwestionariusze te zawieraj¹ bardzo szczegó³owe pytania dotycz¹ce wszystkich obszarów funkcjonowania pañstwa objêtych w przysz³oœci dorobkiem prawnym Wspólnot Europejskich i Unii Europejskiej. 2. Kraj kandyduj¹cy udziela odpowiedzi i przesy³a je do Komisji Europejskiej w Brukseli. W przypadku negocjowania cz³onkostwa Polski w UE – Komisja Europejska przes³a³a Kwestionariusz Rz¹dowi RP 26 kwietnia 1996 r. Pytania dotycz¹ce sytuacji Polski zgrupowano w 24 rozdzia³ach na 156 stronach. Rz¹d odpowiedzia³ na kwestionariusz w dokumencie licz¹cym blisko 2700 stron, przedstawionym Komisji 26 lipca 1996 r. Podobne kwestionariusze zawsze przedstawiane s¹ pañstwom staraj¹cym siê o cz³onkostwo w UE i przes³ane zosta³y równie¿ wszystkim pañstwom stowarzyszonym z UE. 3. Komisja Europejska dokonuje analizy odpowiedzi, weryfikuj¹c je z w³asnymi danymi na temat pañstwa kandyduj¹cego. 4. Komisja Europejska prezentuje oficjalnie opiniê i przekazuje j¹ Radzie Europejskiej za poœrednictwem Prezydencji. 16 lipca 1997 roku Komisja Europejska przedstawi³a Radzie Unii Europejskiej oraz Parlamentowi Europejskiemu opiniê( avis ) na temat stanu przygotowañ pañstw kandyduj¹cych do cz³onkostwa UE, rekomenduj¹c rozpoczêcie negocjacji z 6 pañstwami, w tym z Polsk¹. Opinia poœwiêcona Polsce zawiera³a opis transformacji systemowej, g³êbokich reform gospodarczych oraz wyraŸnego zbli¿enia Polski do standardów wspólnotowych, wskazuj¹c jednoczeœnie na dziedziny wymagaj¹ce dalszych reform. Na podstawie tego dokumentu Rada Europejska na szczycie w Luksemburgu (12–13 grudnia 1997 r.) podjê³a decyzjê o rozpoczêciu negocjacji akcesyjnych z Cyprem, Estoni¹, Republik¹ Czesk¹, S³oweni¹, Wêgrami i Polsk¹. 13

Akcesja do Unii Europejskiej Podkreœliæ trzeba, i¿ opinie Komisji Europejskiej nie s¹ wi¹¿¹ce dla Rady Europejskiej. Na przyk³ad: swego czasu opinia Komisji w sprawie przyst¹pienia Grecji do Wspólnot Europejskich by³a negatywna, a mimo to rozpoczêto i sfinalizowano negocjacje akcesyjne z tym krajem. Traktat akcesyjny jest umow¹ miêdzynarodow¹ zawart¹ miêdzy Pañstwami Cz³onkowskimi Unii Europejskiej a pañstwem przystêpuj¹cym. Przedmiotem traktatu akcesyjnego(umowy o przyst¹pieniu) jest cz³onkostwo w Unii Europejskiej kraju przystêpuj¹cego, a wiêc warunki przyjêcia i wynikaj¹ce z powy¿szego przyjêcia dostosowania traktatów, na których opiera siê Unia. Traktat akcesyjny sk³ada siê trzech czêœci: aktu akcesji, aneksów i aktu koñcowego. Traktat ten podlega nastêpnie ratyfikacji zgodnie z uregulowaniami przyjêtymi w danym kraju. Zgodnie z Konstytucj¹ RP, Traktat podlega³ ratyfikacji w drodze referendum ogólnokrajowego. Konstytucja Polski przewiduje tak¿e mo¿liwoœæ ratyfikacji przez Sejm(wiêkszoœci¹ 2/3 g³osów, w obecnoœci co najmniej po³owy ustawowej liczby pos³ów) i przez Senat(wiêkszoœci¹ 2/3 g³osów, w obecnoœci co najmniej po³owy ustawowej liczby senatorów). Do zawieszenia pañstwa w prawach cz³onka Unii Europejskiej mo¿e dojœæ w sytuacji, gdy pañstwo to narusza fundamentalne postanowienia Traktatu o Unii Europejskiej(art. 6 ust. 1):„Unia jest ustanowiona na zasadach wolnoœci, demokracji, poszanowania praw cz³owieka i podstawowych wolnoœci oraz praworz¹dnoœci, na zasadach, które s¹ wspólne dla Pañstw Cz³onkowskich.” Je¿eli dojdzie do takiego naruszenia, wówczas Rada, decyduj¹c jednomyœlnie w sk³adzie g³ów pañstw lub szefów rz¹dów na spotkaniu organizowanym na wniosek jednej trzeciej Pañstw Cz³onkowskich lub Komisji oraz po uzyskaniu zgody Parlamentu Europejskiego i po wezwaniu danego pañstwa do zajêcia stanowiska – mo¿e stwierdziæ istnienie powa¿nego i uporczywego naruszania przez Pañstwo Cz³onkowskie powy¿szych zasad. Je¿eli powziête zostanie takie stwierdzenie, wówczas Rada Europejska, dzia³aj¹c wiêkszoœci¹ kwalifikowan¹, mo¿e zdecydowaæ, o zawieszeniu pewnych praw wynikaj¹cych ze stosowania Traktatu o UE wobec Pañstwa Cz³onkowskiego, o którym mowa – w³¹czaj¹c w to prawo do g³osowania przedstawiciela rz¹du tego pañstwa na forum Rady UE. G³os kraju zawieszonego w prawach cz³onka Unii nie jest brany pod uwagê w toku prac Rady Unii. Kraj ten jednak bêdzie musia³ w tym czasie wype³niaæ wszystkie zobowi¹zania wynikaj¹ce z traktatów, w tym i zobowi¹zania fi14

Akcesja do Unii Europejskiej nansowe wobec bud¿etu UE. Postêpuj¹c tak, Rada bierze pod uwagê mo¿liwe konsekwencje takiego zawieszenia wobec praw oraz obowi¹zków osób fizycznych i prawnych. Dotychczas nigdy nie dosz³o jednak do zawieszenia Pañstwa Cz³onkowskiego w prawach cz³onka UE. Kwestia mo¿liwoœci wyst¹pienia Pañstwa Cz³onkowskiego z UE nie jest jasno rozstrzygniêta. Artyku³ 51 Traktatu o Unii Europejskiej(TUE) stanowi, ¿e traktat ten zosta³ zawarty na czas nieograniczony. Podobne uregulowanie zawiera Traktat Ustanawiaj¹cy Wspólnotê Europejsk¹ TUWE). Traktaty te nie zawieraj¹ natomiast postanowieñ dotycz¹cych wyst¹pienia z Unii Europejskiej. Nie zawieraj¹ równie¿ katalogu konsekwencji jednostronnego wyst¹pienia z UE. Dla rozstrzygniêcia kwestii mo¿liwoœci wyst¹pienia z Unii konieczne jest odwo³anie siê do zasad prawa miêdzynarodowego, w tym w szczególnoœci do postanowieñ Konwencji Wiedeñskiej o Prawie Traktatów z 1969 r. Jeden z artyku³ów tej konwencji przewiduje jednak, i¿ jedna ze stron umowy miêdzynarodowej mo¿e siê z niej wycofaæ za zgod¹ pozosta³ych stron nawet wówczas, gdy ta umowa mo¿liwoœci takiej nie zak³ada. Konwencja nie wspomina jednak o konsekwencjach natury prawnej i finansowej, wynikaj¹cych z jednostronnego zerwania umowy miêdzynarodowej. Jednostronne zerwanie umowy miêdzynarodowej(w tym traktatu akcesyjnego do Unii Europejskiej) jest jednak mo¿liwe. W tej sytuacji nale¿y liczyæ siê z polityczn¹(równie¿ i prawn¹) reakcj¹ innych pañstw, które to zerwanie dotknê³o. W historii integracji europejskiej mia³ miejsce jeden przypadek wy³¹czenia czêœci terytorium Pañstwa Cz³onkowskiego z obszaru Wspólnoty. Na podstawie Traktatu z 1984 r. zmieniaj¹cego traktaty wspólnotowe w odniesieniu do Grenlandii, ta autonomiczna czêœæ Królestwa Danii od 1985 r. zmieni³a status z czêœci Pañstwa Cz³onkowskiego na status Stowarzyszonego Terytorium Zamorskiego. Wycofanie siê Grenlandii nast¹pi³o w drodze nowego traktatu, a wiêc za zgod¹ wszystkich pozosta³ych Pañstw Cz³onkowskich. Przypadek Grenlandii jest jednak szczególny z uwagi na jej usytuowanie geograficzne oraz jej wyj¹tkowy status wewn¹trz Danii. 15

Artykuły spożywcze Artykuły spożywcze, jabłka, ogórki, banany; bezpieczeństwo produktów w Unii Europejskiej U podstaw unijnej ochrony artyku³ów spo¿ywczych i swobody ich sprzeda¿y leg³o orzeczenie Trybuna³u Sprawiedliwoœci z roku 1979 w sprawie nazywanej„Cassis de Dijon”. Chodzi³o wówczas o pytanie: czy francuska nalewka porzeczkowa zawieraj¹ca jedynie 15–20% alkoholu mo¿e byæ sprzedawana jako likier w RFN, gdzie dla likierów wymagana jest minimalna zawartoœæ alkoholu w wysokoœci 25%? Sêdziowie Trybuna³u dopatrzyli siê w niemieckiej normie alkoholowej samowolnego ograniczenia swobodnego obrotu towarowego i otworzyli niemiecki rynek dla Cassis. Podobnie zadecydowano w przypadku niemieckiego piwa, zabielacza do kawy i pasztetu z Francji zawieraj¹cych bia³ko soi; z kolei we W³oszech mo¿e byæ oferowany makaron niewyprodukowany z twardej m¹ki pszennej(z pszenicy durum) i niemiecki ocet jab³kowy, zaœ niemieckie kie³baski zawieraj¹ce bia³ko z mleka mog¹ byæ sprzedawane w Niderlandach. Po wielu latach prowadzenia kampanii informacyjnej i promocyjnej organizacje konsumenckie osi¹gnê³y sukces. Unia Europejska podjê³a w efekcie m.in. tych kampanii zdecydowane kroki zwi¹zane z popraw¹ jakoœci ¿ycia konsumentów w UE. Jednym z tych kroków by³o przyjêcie norm czystoœci oraz sporz¹dzenie europejskiej listy substancji dozwolonych jako dodatki w produkcji artyku³ów spo¿ywczych. Na liœcie tej wymieniono barwniki, przeciwutleniacze, œrodki konserwuj¹ce, emulgatory, stabilizatory i œrodki ¿eluj¹ce. Ustalono równie¿ maksymalny poziom zawartoœci pestycydów w owocach i warzywach oraz kwasu erukowego w olejach i t³uszczach jadalnych. Odpowiednimi rozporz¹dzeniami objêto produkcjê miodu, soków owocowych, mleka puszkowanego, kakao i czekolady, wyci¹gu z cykorii, ekstraktu kawowego, d¿emów, marmolady, masy kasztanowej i szczególnych artyku³ów ¿ywnoœciowych, np. produktów stosowanych w specjalnych dietach. Przyjêto te¿ dyrektywy w sprawie obowi¹zku etykietowania artyku³ów spo¿ywczych, podawania informacji na temat sk³adników, iloœci oraz terminu przydatnoœci danego produktu do spo¿ycia. W hodowli zwierz¹t zakazano u¿ywania pasz, które zawieraj¹ niektóre substancje o efektach hormonalnych lub zak³ócaj¹cych czynnoœci tarczycy. W dyrektywie dotycz¹cej substancji niebezpiecznych uregulowane zosta³y kwestie kontrolowania, klasyfikowania, obrotu, etykietowania i wy16

Artykuły spożywcze korzystania wielu toksycznych substancji, szczególnie pestycydów, rozpuszczalników, farb, werniksów, farb drukarskich, klejów i azbestu. Szczególnej regulacji poddane zosta³y tak¿e farmaceutyki. Odpowiednimi przepisami wprowadzono koniecznoœæ ich testowania, patentowania i etykietowania. Handel produktami farmaceutycznymi zosta³ wy³¹czony z klasycznych regulacji obrotu towarami na Rynku Wewnêtrznym Unii Europejskiej. Dyrektywy Unijne obejmuj¹, tak¿e ze wzglêdu na szczególne okolicznoœci(bezpieczeñstwo konsumenta), produkty takie, jak kosmetyki, tekstylia(gdzie g³ówn¹ wagê przywi¹zuje siê do stosowania materia³ów niepalnych), zabawki i szereg artyku³ów przemys³owych. Przyjêto równie¿ kilkaset dyrektyw, których celem by³a normalizacja narzêdzi, czêœci sk³adowych i produktów koñcowych w przemyœle przetwórczym. Unia Europejska przyjê³a te¿ przepisy dotycz¹ce wymogów jakoœciowych zwi¹zanych z produkcj¹ jab³ek(ustalona zosta³a m.in. minimalna œrednica jab³ek rzêdu 55 mm) i ogórków. Wypada wyjaœniæ, dlaczego by³o to potrzebne i czym spowodowane. Otó¿ realizacja postanowieñ Wspólnej Polityki Rolnej gwarantuje rolnikom minimalne ceny za wyprodukowane przez nich jab³ka. W przypadku, gdy cena jab³ek w handlu spadnie poni¿ej ceny minimalnej(okreœlonej przez Uniê), np. ze wzglêdu na urodzaj jab³ek, Unia Europejska jest zobowi¹zana skupiæ od producentów jab³ka po gwarantowanych cenach minimalnych, jednak dotyczy to wy³¹cznie jab³ek o œrednicy co najmniej 55 mm. Oczywiœcie rolnik mo¿e oferowaæ na sprzeda¿ jab³ka dowolnej wielkoœci, tak¿e mniejsze od wielkoœci minimalnej, o ile ktoœ je kupi – albo mo¿e z tych jab³ek zrobiæ sok, mus, d¿em lub moszcz itp. W tym przypadku sprzeda¿ jab³ek o œrednicy poni¿ej 55 mm nie bêdzie poddana interwencji Unii Europejskiej. Wyznaczenie w Unii Europejskiej po¿¹danego k¹ta zakrzywienia ogórka w odpowiednich normach prawnych tak¿e mia³o swoje bardzo wa¿ne uzasadnienie. Chodzi³o o dostosowanie kszta³tu ogórków do opakowañ, w których s¹ one przechowywane i transportowane. Dziêki tej regulacji wiêcej ogórków mieœci siê do standardowej skrzynki i na europaletê, co w rezultacie zapewnia du¿e oszczêdnoœci. Rzecz jasna, tak¿e w tym przypadku rolnik mo¿e oferowaæ na sprzeda¿ dowolnie zakrzywione ogórki, jednak handel takimi ogórkami nie bêdzie dopuszczony do unijnego obrotu hurtowego. Gdy w Unii Europejskiej podro¿a³y banany, pojawi³y siê komentarze, jakoby przyczyn¹ tej podwy¿ki by³a ochrona rynku„kolonialnych bananów” z Francji, Zjednoczonego Królestwa i Hiszpanii. Komentarze by³y 17

Artykuły spożywcze prawdziwe – UE wprowadzi³a wy¿sz¹ stawkê celn¹ i kontyngent iloœciowy na banany, ale z wy³¹czeniem bananów z by³ych czy obecnych terytoriów zale¿nych(zamorskich) Pañstw Cz³onkowskich Unii, szczególnie Francji. Banany takiego pochodzenia nazywane s¹ potocznie„bananami AKP”(od„Afryka, Karaiby, Pacyfik”). Podwy¿ki te dotknê³y szczególnie Niemiec i dziœ oddzia³uj¹ tak¿e na Polskê. Dziêki licznym w naszym kraju dojrzewalniom bananów byliœmy bowiem do niedawna jednym z najwiêkszych eksporterów bananów. Spór w sprawie bananów siêga genezy integracji europejskiej. Ju¿ w roku 1957 Kanclerz Konrad Adenauer przesun¹³ parafowanie przez RFN Traktatów Rzymskich o 4 dni, czekaj¹c, a¿ Niemcy zrealizuj¹ bezc³owy import tzw. bananów dolarowych(banany z Ameryki Œrodkowej i Po³udniowej). Trzeba bowiem wiedzieæ, i¿ ka¿dy obywatel Niemiec zjada przeciêtnie 16 kg bananów rocznie, czyli co najmniej dwukrotnie wiêcej, ni¿ mieszkaniec innych krajów cz³onkowskich UE. Niemcy konsumuj¹ oko³o 1,3 mln ton bananów na oko³o 6 mln ton bananów spo¿ywanych rocznie w ca³ej Unii Swoj¹ decyzjê Unia Europejska uzasadnia³a równie¿ sprzeciwem wobec poczynañ koncernów amerykañskich, których najwiêksze plantacje w Ameryce£aciñskiej osi¹gaj¹ 10 000 ha, gdy tymczasem przeciêtna powierzchnia plantacji unijnej czy krajów AKP zwi¹zanych gospodarczo z UE nie przekracza 100 ha. Wielkie koncerny z USA wykupi³y ogromne po³acie krajów Ameryki£aciñskiej(np. w Kostaryce i Ekwadorze), podporz¹dkowuj¹c swoim interesom gospodarkê i politykê tych pañstw, znanych opinii œwiatowej pod nazw¹„republik bananowych”. Przychody z handlu bananami p³yn¹ do pó³nocnoamerykañskich przedsiêbiorstw macierzystych, natomiast kraje Ameryki£aciñskiej i ich mieszkañcy ubo¿ej¹ – a chemia na plantacjach coraz bardziej zagra¿a zdrowiu lokalnych spo³ecznoœci. W tym kontekœcie„aferê bananow¹” nale¿y widzieæ równie¿ przez pryzmat ekonomicznego konfliktu pomiêdzy UE a USA(mówi siê ju¿ o wojnie handlowej). Tym bardziej, ¿e nie jest to jedyny przyk³ad ró¿nic w realizacji interesów ekonomicznych obu potêg. Aren¹ tych konfliktów sta³a siê Œwiatowa Organizacja Handlu, do której odwo³uj¹ siê ze wzajemnymi skargami zarówno Unia, jak i USA. 18

Azyl i polityka wizowa w Unii Europejskiej Azyl i polityka wizowa w Unii Europejskiej Pañstwa uczestnicz¹ce w integracji europejskiej przez wiele lat prowadzi³y dzia³ania dotycz¹ce udzielania azylu niejako„na w³asn¹ rêkê”. Jest to zrozumiale, gdy¿ traktaty za³o¿ycielskie(w szczególnoœci Traktat ustanawiaj¹cy Europejsk¹ Wspólnotê Gospodarcz¹) nie przewidzia³y w tym zakresie kompetencji wspólnotowych. Ka¿dy przeœladowany lub nara¿ony na przeœladowanie obywatel innego pañstwa mo¿e jednak ubiegaæ siê o ochronê przed tym przeœladowaniem w Pañstwach Cz³onkowskich UE na podstawie norm miêdzynarodowych. Najwa¿niejsze z owych norm zawarte s¹ w Konwencji o Statusie UchodŸców sporz¹dzonej w Genewie w 1951 roku, uzupe³nionej Protoko³em Nowojorskim z 1967 roku. Mo¿liwoœci uzyskania takiej ochrony jednak by³y i s¹ nadal czêsto wykorzystywane w celu nielegalnej imigracji zarobkowej. Jednoczeœnie nast¹pi³ wzrost aktywnoœci zorganizowanych grup przestêpczych specjalizuj¹cych siê w przemycie oraz handlu ludŸmi, broni¹ i narkotykami. Ponadto nasili³o siê zjawisko„orbituj¹cych azylantów”, czyli osób, które po wyczerpaniu procedury rozpatrywania wniosku o azyl ze skutkiem negatywnym w jednym kraju Unii(a trwaæ ona mo¿e nawet do dwóch lat) wyje¿d¿a³y po prostu do s¹siedniego kraju Europy Zachodniej i tam sk³ada³y nowy wniosek o azyl. Na pocz¹tku lat dziewiêædziesi¹tych ubieg³ego stulecia te trzy czynniki zmusi³y pañstwa uczestnicz¹ce w integracji europejskiej do dzia³ania. W konwencji wykonawczej Schengen z 1990 roku przewidziano regu³y dotycz¹ce w³aœciwoœci pañstw stron podczas rozpatrywania wniosku o azyl. Równolegle zawarto specjaln¹ konwencjê o prawie identycznej treœci w sprawach azylowych, mianowicie Konwencjê Dubliñsk¹, w której uczestniczy³y – w przeciwieñstwie do Schengen – wszystkie pañstwa cz³onkowskie EWG, w³¹cznie ze Zjednoczonym Królestwem oraz Irlandi¹. Konwencja wesz³a w ¿ycie w 1997 r., zastêpuj¹c odpowiednie postanowienia Konwencji Wykonawczej Schengen. Na mocy Konwencji Dubliñskiej ka¿dy wniosek azylowy jest rozpatrywany tylko w jednym kraju UE, a wynik procedury jest wi¹¿¹cy dla wszystkich pozosta³ych pañstw UE. Konwencja ustala kryteria w³aœciwoœci, czyli wyboru okreœlonego pañstwa dla rozpatrzenia danego wniosku. Na potrzeby Konwencji przyjêto w roku 2000 rozporz¹dzenie o utworzeniu bazy danych EURODAC(zawieraj¹cej odciski palców osób ubiegaj¹19

Azyl i polityka wizowa w Unii Europejskiej cych siê o azyl). Wreszcie w roku 2003 sam¹ Konwencj¹ Dubliñsk¹ przyjêto jako akt acquis communautaire , czyli jako akt prawa wspólnotowego, w formie rozporz¹dzenia Rady(tzw. rozporz¹dzenie Dublin II). Polityka wizowa UE wywodzi siê ze wspó³pracy w ramach Schengen, która moc¹ Traktatu Amsterdamskiego zosta³a stopniowo w³¹czona do systemu unijnego. Wspólna Polityka Wizowa sk³ada siê z kilku elementów. Jednym z nich s¹ wspólne listy, tzw. pozytywna i negatywna, dotycz¹ce wjazdu obywateli pañstw trzecich na terytorium Pañstw Cz³onkowskich UE. S¹ tak¿e listy tych pañstw trzecich, których obywatele s¹ obowi¹zani posiadaæ wizê przy wjeŸdzie do UE, oraz pozosta³ych pañstw trzecich, których obywatele s¹ zwolnieni z tego obowi¹zku. Wizy s¹ wzajemnie uznawane. Posiadacz wizy wystawionej np. przez konsula niemieckiego mo¿e w okresie wa¿noœci tej wizy swobodnie poruszaæ siê po np. Francji czy innych Pañstwach Cz³onkowskich. Ta harmonizacja dotyczy wiz wystawianych na okres krótki(do 3 miesiêcy). Innym elementem zharmonizowanej polityki wizowej jest ujednolicona forma graficzna wizy(tzw. wiza Schengen). Wydawanie wiz drukowanych wed³ug wspólnego wzoru u³atwia ich odczytywanie przez ro¿ne s³u¿by(nie tylko graniczne) 25 pañstw cz³onkowskich. Z drugiej strony – wspólny standard wygl¹du wizy gwarantuje jednolity, wysoki poziom ochrony przed jej fa³szowaniem. Kolejnym elementem wspólnej polityki wizowej jest wymiana informacji o osobach, które nie powinny otrzymaæ unijnej wizy. S³u¿by konsularne pañstwa udzielaj¹cego zgody na wjazd pytaj¹ o tak¹ zgodê tak¿e inne Pañstwa Cz³onkowskie. Nastêpuje to w ca³kowicie zautomatyzowany sposób dziêki systemowi SIS. W ramach wspólnej polityki wizowej ustalane s¹ kryteria udzielania wiz, jednak zawsze konsul jej udzielaj¹cy korzystaæ mo¿e z pewnego marginesu swobody w konkretnych sytuacjach. Wizy na okres d³u¿szy ni¿ 3 miesi¹ce nie podlegaj¹ harmonizacji. Taka wiza nie uprawnia do zamieszkiwania w innym Pañstwie Cz³onkowskim ni¿ pañstwo, które udzieli³o zgody na wjazd. Ze wzglêdów humanitarnych dopuszczalne jest udzielanie wiz na granicy – a nie w konsulacie. Tak wystawiona wiza wa¿na jest jednak tylko w kraju wjazdu. 20

Badania, Rozwój Technologiczny Mimo krytyki wyra¿anej ze strony niektórych pañstw trzecich wobec wspólnej polityki wizowej – nie sposób zaprzeczyæ, i¿ dla obywateli tych pañstw niesie ona ze sob¹ tak¿e pozytywne skutki. Na przyk³ad: podczas swoich podró¿y s³u¿bowych czy turystycznych do kilku krajów Unii s¹ oni zwolnieni z obowi¹zku posiadania osobnych wiz do ka¿dego z kolejno odwiedzanych pañstw. Wczeœniej np. biznesmen rosyjski, maj¹cy do za³atwienia sprawy w Berlinie, Pary¿u i Mediolanie, musia³ ubiegaæ siê o trzy wizy na jedn¹ podró¿. Podkreœliæ trzeba, ¿e polityka wizowa UE nie dzia³a na zasadzie wzajemnoœci. Nie istniej¹ przepisy zmuszaj¹ce pañstwa trzecie do prowadzenia jednolitej polityki wizowej wobec wszystkich Pañstw Cz³onkowskich UE. Dlatego obywatele np. Polski czy Grecji musz¹ posiadaæ wizy przy wjeŸdzie do USA, natomiast od obywateli Francji czy RFN wizy takie nie s¹ w USA wymagane. Badania, Rozwój Technologiczny oraz Ramowy Program Badań Naukowych, Rozwoju Technicznego i Prezentacji Unii Europejskiej Wraz z ustanowieniem 25 marca 1957 r. w Rzymie Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej(EWG) i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej(Euratom) polityka w zakresie badañ naukowych i rozwoju technicznego i technologicznego zosta³a podniesiona do rangi polityki wspólnotowej. Znalaz³o to szczególnie wyraŸne odzwierciedlenie w dziedzinie europejskiej polityki atomowej, która zmierza³a(m.in. poprzez wspólnotowe badania i sterowanie zaopatrzenia w uran) do intensywnego rozwoju produkcji energii atomowej, konkurencyjnej na rynkach miêdzynarodowych. W tym celu utworzono Wspóln¹ Placówkê Badawcz¹ i Agencjê Zaopatrzeniow¹ Euratomu. Mimo tych po³¹czonych dzia³añ badania naukowe i rozwój nowych technologii pozostawa³y do koñca lat 60. przede wszystkim w gestii Pañstw Cz³onkowskich. Kryzys gospodarczy w po³owie lat 70. oraz pog³êbienie siê luki technologicznej w odniesieniu do Japonii i USA sta³y siê g³ównymi przes³ankami zacieœniania wspó³pracy krajów Wspólnot Europejskich w zakresie wspierania badañ i rozwoju technicznego i technologicznego. W roku 1974 Rada Ministrów EWG podjê³a decyzjê o wypracowaniu, a nastêpnie realizacji wspólnej strategii w dziedzinie na21

Badania, Rozwój Technologiczny uki i technologii. Do tego czasu dzia³alnoœæ badawczo-rozwojowa na p³aszczyŸnie wspólnotowej by³a realizowana na trzy sposoby: • dzia³añ bezpoœrednich, zwi¹zanych z badaniami prowadzonymi w laboratoriach Wspólnego Oœrodka Badawczego(który dysponowa³ oœmioma instytutami, m.in. w Ispra we W³oszech, Geel w Belgii, Karlsruhe w Niemczech, Petten w Niderlandach oraz w Sewilli w Hiszpanii); • dzia³añ poœrednich, pozostaj¹cych w zwi¹zku z badaniami prowadzonymi przez instytucje Pañstw Cz³onkowskich, lecz inspirowanych, koordynowanych i finansowanych(przynajmniej w czêœci) przez Komisjê Europejsk¹; • uzgodnionych badañ wspólnotowych, prowadzonych na p³aszczyŸnie wewnêtrznej bez interwencji finansowej Wspólnoty, ale planowanych na poziomie wspólnotowym i koordynowanych przez Komisjê Europejsk¹. Realizuj¹c za³o¿on¹ w 1974 r. strategiê, Pañstwa Cz³onkowskie Wspólnot zdecydowa³y siê powo³aæ w 1978 r. Program FAST – Prognozowanie i Ocenianie w Nauce i Technologii(ang.: Forecasting and Assessment in Science and Technology ). Jednak zasadnicz¹ i jakoœciow¹ zmian¹ by³ przyjêty w lipcu 1983 roku Pierwszy Ogólny Program Ramowy wspólnotowej dzia³alnoœci naukowej i technologicznej na lata 1984–1987. Rezultatem tego by³a decyzja Pañstw Cz³onkowskich Wspólnot Europejskich o zmianach w traktatowych podstawach zacieœniania wspó³pracy badawczo-rozwojowej. Dosz³o do tego w wyniku przyjêcia Jednolitego Aktu Europejskiego(wszed³ w ¿ycie 1 lipca 1987 roku). Pozwoli³ on organom wspólnotowym(g³ównie Komisji i Radzie) na wyraŸne zwiêkszenie kompetencji w zakresie dzia³añ na rzecz wzmocnienia potencja³u badawczo-rozwojowego Wspólnoty, zdefiniowa³ cele takiej wspó³pracy i sposoby ich realizacji. Zasadniczy prze³om w tej kwestii nast¹pi³ po wejœciu w ¿ycie Traktatu o Unii Europejskiej z Maastricht oraz Traktatu Amsterdamskiego. Unia Europejska postawi³a sobie za cel wzmacnianie bazy naukowej i technologicznej przemys³u Wspólnoty oraz zwiêkszanie jego miêdzynarodowej konkurencyjnoœci, przy jednoczesnym promowaniu intensywnej dzia³alnoœci badawczej. Postawiono na pomaganie przedsiêbiorstwom, w tym ma³ym i œrednim firmom, oœrodkom badawczym i uniwersytetom w ich wysi³kach badawczych i rozwoju technologii wysokiej jakoœci. 22

Badania, Rozwój Technologiczny Unia Europejska prowadzi w tym zakresie ca³y szereg dzia³añ, takich jak: • realizacja ramowych programów badañ, rozwoju technologicznego i prezentacji(obecnie prowadzony jest ju¿ szósty tego typu program); • promowanie wspó³pracy z przedsiêbiorstwami, oœrodkami badawczymi i uniwersytetami: • popieranie wspó³pracy, upowszechnianie i optymalizacja wyników dzia³añ w dziedzinie wspólnotowych badañ, rozwoju technologicznego i prezentacji w ramach Unii, a tak¿e z pañstwami trzecimi i organizacjami miêdzynarodowymi; • wzmacnianie kszta³cenia i mobilnoœci kadry naukowej Prze³omem w rozwoju polityki w zakresie badañ naukowych i technologii by³o posiedzenie Rady Europejskiej w Lizbonie(marzec 2000 r.), na którym przyjêta zosta³a Strategia Lizboñska. Zak³ada ona, ¿e w ci¹gu 10 lat nast¹pi dynamiczny rozwój gospodarki europejskiej opartej na wiedzy, konkurencyjnej w skali globalnej. Podczas szczytu UE w Barcelonie(marzec 2002 r.) zdecydowano zwiêkszyæ do roku 2010 nak³ady na badania naukowe do 3% PKB(Produktu Krajowego Brutto). Dla realizacji tych celów powo³ana zosta³a Europejska Przestrzeñ Badawcza jako program ukierunkowany na: • zwiêkszenie miêdzynarodowej roli wspólnotowych badañ naukowych; • wzmocnienie polityki UE w dziedzinie badañ, rozwoju technologii sprzyjaj¹cych zwiêkszaniu konkurencyjnoœci przemys³u europejskiego; • koordynacjê badañ naukowych na poziomie europejskim z badaniami na poziomie Pañstw Cz³onkowskich; • promowanie wspó³pracy naukowo-technicznej miêdzy instytucjami krajów UE a instytucjami krajów z innych regionów Europy i œwiata; • uœwiadamianie roli nauki w ¿yciu wspó³czesnego spo³eczeñstwa i inicjowaniu spo³ecznej debaty wokó³ zagadnieñ zwi¹zanych z badaniami na poziomie europejskim; Do obszarów priorytetowych polityki UE w zakresie badañ i rozwoju technologicznego nale¿¹ dziœ: • genomika i biotechnologie w dziedzinie zdrowia; 23

Banki • technologie w spo³eczeñstwie informacyjnym; • nanotechnologie, wielofunkcyjne materia³y oraz nowe procesy i urz¹dzenia produkcyjne; • aeronautyka i przestrzeñ kosmiczna; • jakoœæ i bezpieczeñstwo ¿ywnoœci; • zrównowa¿ony rozwój, globalne zmiany i ekosystemy; • system rz¹dzenia w spo³eczeñstwie opartym na wiedzy. G³ównym instrumentem realizacji wspólnotowej polityki w zakresie badañ naukowych i rozwoju technologicznego sta³ siê Ramowy Program Badañ Naukowych, Rozwoju Technicznego i Prezentacji. G³ównym zadaniem programu by³a i jest integracja badañ naukowych w Europie oraz stworzenie Europejskiej Przestrzeni Badawczej . Na lata 2002–2006 Unia Europejska zaproponowa³a listê 7 priorytetowych dziedzin badawczych, które otrzyma³y znacznie wiêcej œrodków na rozwój ni¿ pozosta³e dziedziny. Priorytetami objête zosta³y badania genetyczne i biotechnologie dla zdrowia. W tym wypadku nikt nie ma w¹tpliwoœci, ¿e in¿ynieria genetyczna, biotechnologie, biologia molekularna – to nauki XXI wieku. Po nich œwiat obiecuje sobie najwiêcej, m.in. nowe leki na chorobê Parkinsona, Alzheimera, AIDS, raka i inne. Kolejne miejsca na tej wa¿nej liœcie priorytetów zajmuj¹: technologie spo³eczeñstwa informacyjnego oraz nanotechnologia, inteligentne materia³y i metody produkcji. Czwartym unijnym priorytetem sta³y siê badania lotniczo-kosmiczne; dalej plasuj¹ siê takie dziedziny badawcze jak: bezpieczna ¿ywnoœæ, zmiany globalne, energia i zrównowa¿ony rozwój oraz obywatele i rz¹dzenie w spo³eczeñstwie opartym na wiedzy(spo³eczeñstwo informacyjne). Banki w systemie finansowym Unii Europejskiej W Unii Europejskiej powo³ano banki, które maj¹ szczególny charakter: nie s¹ to banki prywatne ani banki pañstwowe. Banki te nie zajmuj¹ siê równie¿ obs³ug¹ osób fizycznych. Banki te s¹ natomiast czêœci¹ systemu instytucjonalnego Unii Europejskiej i realizuj¹ jej cele gospodarcze. Zalicza siê do nich: Europejski Bank Centralny i Europejski System Banków Centralnych, Europejski Bank Inwestycyjny(EBI). Oddzieln¹ kategoriê stanowi Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju(EBOR). 1. Powstanie Europejskiego Banku Centralnego(EBC) zapowiada³ Traktat o Unii Europejskiej z Maastricht. Zanim jednak zosta³ on powo³a24

Banki ny Unia Europejska utworzy³a w 1994 r. Europejski Instytut Walutowy (EIW) z siedzib¹ we Frankfurcie nad Menem. Do zadañ EIW nale¿a³a przede wszystkim pomoc we wspó³pracy miêdzy narodowymi bankami centralnymi oraz rozwijanie koordynacji polityki pieniê¿nej Pañstw Cz³onkowskich, maj¹cej s³u¿yæ zapewnieniu stabilnoœci cen w UE. Na prze³omie 1998/1999 r. EIW przekszta³cony zosta³ w Europejski Bank Centralny(EBC), tworz¹cy wspólnie z narodowymi bankami centralnymi Europejski System Banków Centralnych(ESBC), który odpowiada za ustalenia i realizacjê polityki pieniê¿nej Wspólnoty, w tym Unii Gospodarczej i Walutowej. ESBC sk³ada siê z EBC i krajowych banków centralnych wszystkich Pañstw Cz³onkowskich UE, niezale¿nie od tego czy przyjê³y one euro. ESBC ma za zadanie utrzymanie stabilnoœci cen, definiowanie i realizowanie polityki monetarnej Unii Europejskiej oraz przeprowadzanie operacji dewizowych. ESBC wspiera ogólne polityki gospodarcze Unii oraz przechowuje i zarz¹dza urzêdowymi rezerwami dewizowymi Pañstw Cz³onkowskich. Poza tym do jego zadañ nale¿y umo¿liwianie sprawnego funkcjonowania systemów p³atniczych. ESBC przyczynia siê te¿ do sprawnego prowadzenia polityki zwi¹zanej z kontrol¹ instytucji kredytowych oraz stabilnoœci systemu finansowego. Europejski Bank Centralny(EBC) posiada osobowoœæ prawn¹ jako instytucja publiczna w rozumieniu prawa miêdzynarodowego. Rol¹ Europejskiego Banku Centralnego jest przede wszystkim realizacja zadañ powierzonych traktatowo przez ESBC. EBC ma wy³¹czne prawo wydawania zgody na emisjê banknotów na obszarze euro. We wspó³pracy z krajowymi bankami centralnymi EBC zbiera od w³adz krajowych lub bezpoœrednio od podmiotów gospodarczych informacje statystyczne niezbêdne do wykonywania jego zadañ. EBC utrzymuje te¿ robocze kontakty z odpowiednimi zewnêtrznymi instytucjami, organami i forami, zarówno unijnymi jak i miêdzynarodowymi – je¿eli wspó³praca ta jest zwi¹zana z zadaniami powierzonymi Unii Gospodarczej i Walutowej. 2. Europejski Bank Inwestycyjny(EBI) powo³ano w roku 1958 Traktatem o Europejskiej Wspólnocie Gospodarczej(ze zmianami wprowadzonymi Traktatem o Unii Europejskiej) jako wspóln¹ w³asnoœæ wszystkich Pañstw Cz³onkowskich UE. Zadaniem EBI jest przyczynianie siê(siêgaj¹c do rynku kapita³owego i œrodków w³asnych Unii Europejskiej) do zrównowa¿onego i stabilnego rozwoju Wspólnego Rynku i Rynku Wewnêtrznego w interesie wszystkich Pañstw Cz³onkowskich. Projekty wybrane do finan25

Banki sowania promuj¹ integracjê europejsk¹, zrównowa¿ony rozwój, spójnoœæ gospodarcz¹ i spo³eczn¹ oraz innowacyjn¹ gospodarkê opart¹ na wiedzy. EBI, prowadz¹c dzia³alnoœæ nie nastawion¹ na zysk(nie pozyskuje jakichkolwiek œrodków z bankowych rachunków oszczêdnoœciowych lub bie¿¹cych), nie korzysta z funduszy pochodz¹cych z bud¿etu UE. EBI jest natomiast finansowany z po¿yczek zaci¹ganych na rynkach finansowych oraz przez akcjonariuszy Banku – czyli Pañstwa Cz³onkowskie UE. Kapita³ EBI pochodzi tym samym z subskrypcji w Pañstwach Cz³onkowskich, przy czym wk³ad ka¿dego pañstwa odzwierciedla jego znaczenie gospodarcze w obrêbie Unii. EBI udziela po¿yczek i gwarancji umo¿liwiaj¹cych finansowanie projektów we wszystkich sektorach gospodarki. Nale¿¹ do nich m.in. projekty rozwoju regionów mniej rozwiniêtych, projekty modernizacji i przekszta³cania przedsiêbiorstw lub rozwoju nowych obszarów dzia³añ oraz inne projekty obejmuj¹ce wiêksz¹ liczbê Pañstw Cz³onkowskich(najczêœciej z zakresu: transportu, telekomunikacji, energetyki, przemys³u i ochrony œrodowiska). EBI wspiera tak¿e zrównowa¿ony rozwój w pañstwach nienale¿¹cych do UE z obszaru basenu Morza Œródziemnego, krajach Afryki, Morza Karaibskiego i Pacyfiku oraz projekty w Ameryce£aciñskiej i Azji. Od 1 stycznia 1999 r. kapita³ zak³adowy Banku wynosi 100 mld euro. EBI jest wiêkszoœciowym udzia³owcem Europejskiego Funduszu Inwestycyjnego, utworzonego w 1994 roku w celu finansowania inwestycji w ma³ych i œrednich przedsiêbiorstwach. Projekty, w które oko³o po³owy œrodków inwestowaæ ma Bank, poddawane s¹ szczegó³owej selekcji – zgodnie z nastêpuj¹cymi kryteriami oceny: • przyczynianie siê do osi¹gania celów UE, np. zwiêkszenia konkurencyjnoœci europejskiego przemys³u i ma³ych przedsiêbiorstw; • tworzenie sieci transeuropejskich(transport, telekomunikacja, energetyka); • sprzyjanie doskonaleniu sektora technologii informatycznych; • sprzyjanie ochronie œrodowiska naturalnego i miejskiego; • sprzyjanie podwy¿szeniu jakoœci us³ug w dziedzinie edukacji i ochrony zdrowia; • przysparzanie korzyœci przede wszystkim najs³abiej rozwiniêtym regionom; • pomaganie w pozyskiwaniu innych Ÿróde³ finansowania. 26

Białoruś 3. Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju(EBOR) z siedzib¹ w Londynie utworzony zosta³ w 1990 r. z inicjatywy ówczesnego prezydenta Francji F. Mitteranda. G³ównym celem EBOR jest wspieranie przedsiêwziêæ gospodarczych, podmiotów pochodz¹cych z Europy Œrodkowej i Wschodniej(EŒW), co ma u³atwiæ tym pañstwom przejœcie do gospodarki rynkowej. Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju nie jest bankiem Unii Europejskiej. Jego udzia³owcami jest obecnie 60 pañstw(w tym Polska) oraz Wspólnota Europejska i Europejski Bank Inwestycyjny. Dzia³a w 27 krajach EŒW i œrodkowej Azji. Organami banku s¹: Rada Gubernatorów, Rada Dyrektorów oraz Prezes i Komitet Wykonawczy. Kapita³ za³o¿ycielski Banku wynosi 20 miliardów euro. Warunkiem udzielenia pomocy jest, poza kryteriami ekonomicznymi, przede wszystkim rozwój demokracji i poszanowanie praw cz³owieka w danym pañstwie. EBOR udziela kredytów zarówno rz¹dom, jak i podmiotom prywatnym. Białoruś w polityce Unii Europejskiej Przez wiele lat Unia Europejska nie prowadzi³a odrêbnej polityki wobec Bia³orusi. Zapewne uznawano, ¿e kraj ten nie jest pañstwem samodzielnym i stanowi obszar bêd¹cy pod wp³ywem kraju s¹siaduj¹cego – Rosji. Sytuacja zmieni³a siê nieco po rozszerzeniu UE w roku 2004, od kiedy UE sta³a siê równie¿ bezpoœrednim geograficznym s¹siadem Bia³orusi – i to od razu w trójnasób: przez granicê polsk¹, litewsk¹ i ³otewsk¹. W tym samym roku wybuch³a i odnios³a sukces tzw. pomarañczowa rewolucja na Ukrainie. Unia stwierdzi³a, ¿e wybory parlamentarne i referendum z 17 paŸdziernika 2004 r. na Bia³orusi w sprawie usuniêcia z konstytucji przepisu ograniczaj¹cego kadencjê prezydenta nie odpowiada³y standardom demokratycznym. Prezydencja UE oœwiadczy³a, ¿e mo¿e to prowadziæ do samoizolacji Bia³orusi. W roku 2005 nasili³y siê szykany administracji prezydenta A.£ukaszenki wobec mniejszoœci narodowych, g³ównie polskiej oraz wobec niezale¿nych stowarzyszeñ i wysepek niezale¿nego bia³oruskiego dziennikarstwa. W tych warunkach Bia³oruœ nie mo¿e korzystaæ w pe³ni z dobrodziejstw i instrumentów s¹siedztwa z UE. Tym niemniej Bia³oruœ nadal uczestniczy w trzech programach s¹siedzkich( Program Baltic Sea,£otwa– 27

Budżet –Litwa–Bia³oruœ , Polska–Ukraina–Bia³oruœ ). Bia³oruœ bêdzie tak¿e uprawniona do udzia³u w nowym unijnym programie tematycznym Europejski Instrument S¹siedztwa i Partnerstwa (ENPI). W sprawie sytuacji na Bia³orusi aktywnoœci¹ wykaza³ siê Parlament Europejski, przyjmuj¹c kilka rezolucji; planowana jest pomoc finansowa UE, maj¹ca zapewniæ obywatelom Bia³orusi swobodny dostêp do informacji. Bia³oruœ jest dziœ jedynym krajem Europy Œrodkowo-Wschodniej, który nie posiada z UE funkcjonuj¹cego Uk³adu o Partnerstwie i Wspó³pracy. Budżet Unii Europejskiej, płatnicy netto i beneficjenci netto Bud¿et ogólny Unii Europejskiej jest instrumentem, w którym dla ka¿dego roku bud¿etowego okreœla siê i dopuszcza ³¹czne kwoty dochodów i wydatków uznanych za niezbêdne dla jej funkcjonowania. Bud¿et tworzy siê i wykonuje zgodnie z zasadami jednolitoœci, rzetelnoœci bud¿etowej, jednorocznoœci, równowagi, jednostki rozliczeniowej, uniwersalnoœci, specyfikacji, nale¿ytego zarz¹dzania finansami oraz przejrzystoœci. Zasady jednolitoœci oraz rzetelnoœci bud¿etowej oznaczaj¹, ¿e ca³okszta³t dochodów oraz pokrywanych z bud¿etu wydatków Wspólnot – a tak¿e Unii – ujêty jest w jednym dokumencie. Zasada jednorocznoœci oznacza, ¿e bud¿et jest przyjmowany ka¿dorazowo na jeden rok bud¿etowy – oraz ¿e zarówno œrodki na pokrycie zobowi¹zañ, jak i na pokrycie p³atnoœci na dany rok bud¿etowy musz¹ byæ zasadniczo wykorzystane w trakcie tego roku. Zasada równowagi oznacza, ¿e prognozy dochodów w danym roku bud¿etowym musz¹ byæ równe œrodkom na pokrycie p³atnoœci na ten rok: zaci¹ganie d³ugu w celu pokrycia ewentualnego deficytu bud¿etowego jest niedozwolone jako niezgodne z systemem œrodków w³asnych. Zgodnie z zasad¹ jednostki rozliczeniowej bud¿et sporz¹dza siê i wykonuje w walucie euro; w euro przedstawia siê równie¿ rozliczenia. Zasada uniwersalnoœci oznacza, ¿e ³¹czna kwota dochodów musi pokryæ ³¹czne œrodki na pokrycie p³atnoœci, z wyj¹tkiem ograniczonej liczby pozycji dochodów, które s¹ przeznaczone na sfinansowanie konkretnych pozycji wydatków. Wszystkie dochody i wydatki uwzglêdnia siê w bud¿ecie w pe³nej wysokoœci, bez dokonywania jakichkolwiek korekt miêdzy nimi. Zasada specyfikacji oznacza, ¿e ka¿da pozycja œrodków musi mieæ konkretne przeznaczenie i byæ przypisana do konkretnego celu, aby unikn¹æ ewentualnych pomy³ek miêdzy ró¿nymi œrodkami. Zasada nale¿ytego zarz¹dzania finansa28

Budżet mi jest definiowana przez odwo³anie siê do gospodarnoœci, skutecznoœci i efektywnoœci. Bud¿et ustanawia siê zgodnie z zasad¹ przejrzystoœci, przy zapewnieniu rzetelnej informacji o jego wykonaniu i rozliczeniu. Przypadaj¹ce Wspólnotom œrodki finansowe wp³acane s¹ przez Pañstwa Cz³onkowskie i oddawane do dyspozycji Komisji Europejskiej realizuj¹cej bud¿et. Dochody Wspólnot pochodz¹ w przewa¿aj¹cej czêœci z: • bezpoœrednich wp³at od Pañstw Cz³onkowskich(bezpoœrednie wp³aty krajów cz³onkowskich w proporcji do wysokoœci ich dochodów narodowych); • wp³ywów uzyskanych w Pañstwach Cz³onkowskich z podatku od wartoœci dodanej(VAT) – od 1% w roku 2000 do 0,5% w roku 2004; • wp³ywów z op³at celnych(pobiera siê je na podstawie wspólnej taryfy celnej UE); • op³at od importu artyku³ów rolno-spo¿ywczych; • op³at wyrównawczych od cukru; • ze Ÿróde³ dodatkowych, takich jak np. nadwy¿ki finansowe z lat poprzednich, podatki od funkcjonariuszy UE, kary wymierzone przez Komisjê Europejsk¹ przedsiêbiorstwom naruszaj¹cym regu³y konkurencji. Wydatki Unii Europejskiej przeznaczane s¹ g³ównie na: • realizacjê zadañ wynikaj¹cych ze Wspólnej Polityki Rolnej; • finansowanie polityki strukturalnej; • urzeczywistnienie Przestrzeni Wolnoœci, Bezpieczeñstwa i Sprawiedliwoœci oraz Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeñstwa; • finansowanie dzia³alnoœci i obs³ugi administracyjnej instytucji i organów UE. Nie nale¿y myliæ bud¿etu Unii Europejskiej(w skali jednego roku) z wieloletnimi ramami finansowymi UE, zwanymi te¿ Perspektyw¹ Finansow¹, które przyjmuj¹ charakter planów finansowych(zestawienie transferów finansowych do i z UE) i s¹ wspólnie opracowywane przez instytucje unijne i Pañstwa Cz³onkowskie na okres siedmiu lat. Aktualna Perspektywa obejmuje lata 2000–2006. Kolejna, Nowa Perspektywa Finansowa UE, dotyczy lat 2007–2013. 29

Budżet Wpływy i wydatki finansowe Unii Europejskiej w roku 2005 Bud¿et UE 2005 Dochody w euro Dochody ró¿ne(dostêpna nadwy¿ka z poprzedniego roku bud¿etowego, nadwy¿ka œrodków w³asnych wynikaj¹ca z przesuniêcia œrodków z rozdzia³ów EFOGR – Sekcja Gwarancji, nadwy¿ka œrodków w³asnych wynikaj¹ca ze zwrotu nadwy¿ki z Funduszu Gwarancji na dzia³ania zewnêtrzne, saldo œrodków w³asnych pochodz¹cych z VAT i œrodków opartych na PNB/DNB z poprzednich lat) 1 040 531 228 Kwota netto ce³, op³at rolnych i op³at wyrównawczych od cukru 12 362 925 000 Œrodki w³asne VAT wed³ug jednolitej stawki 15 313 493 929 Ró¿nica pozostaj¹ca do sfinansowania przez œrodki dodatkowe(œrodki w³asne oparte na Dochodzie Narodowym Brutto) 77 583 049 843 Œrodki do pokrycia z zasobów w³asnych, o których mowa 105 259 468 772 w art. 2 decyzji 2000/597/WE, Euratom Dochody razem 106 300 000 000 Bud¿et UE 2005 1. Rolnictwo 2. Dzia³ania strukturalne 3. Polityki wewnêtrzne 4. Dzia³ania zewnêtrzne 5. Administracja 6. Rezerwy 7. Strategia przedakcesyjna 8. Wyrównanie Wydatki razem Wydatki w euro 49 114 850 000 32 396 027 704 7 923 781 439 5 476 162 603 6 351 199 258 446 000 000 3 286 990 000 1 304 988 996 106 300 000 000 30

Budżet Finansowanie budżetu ogólnego UE według Państw Członkowskich – propozycja na rok 2006 Pañstwo Cz³onkowskie Belgia Republika Czeska Dania Niemcy Estonia Grecja Hiszpania Francja Irlandia W³ochy Cypr £otwa Litwa Luksemburg Wêgry Malta Niderlandy Austria Polska Portugalia S³owenia S³owacja Finlandia Szwecja Zjednoczone Królestwo Razem Zasoby w³asne ogó³em w euro 4 458 908 291 1 138 069 095 2 237 143 504 22 877 764 456 113 408 822 2 049 631 589 9 936 343 950 18 279 842 542 1 536 572 974 15 233 451 865 172 544 988 145 089 301 239 219 359 263 975 047 1 007 707 384 54 903 206 5 784 050 549 2 394 716 626 2 608 048 777 1 509 280 360 317 373 003 427 032 881 1 647 143 907 3 025 227 440 13 809 217 390 111 266 667 306 Wk³ad w finansowanie ogó³em(%) 4,01 1,02 2,01 20,56 0,10 1,84 8,93 16,43 1,38 13,69 0,16 0,13 0,21 0,24 0,91 0,05 5,20 2,15 2,34 1,36 0,29 0,38 1,48 2,72 12,41 ród³o: FINANSOWANIE BUD¯ETU OGÓLNEGO UE. Materia³ dostêpny na stronie internetowej: http://europa.eu.int/eur-lex/budget/data/AP2006. 31

Budżet Beneficjenci netto w UE to pañstwa, które otrzymuj¹ z bud¿etu UE wiêcej œrodków finansowych, ni¿ same do tego bud¿etu transferuj¹. Takim pañstwem jest m.in. Polska. W roku 2004 saldo przep³ywów finansowych miêdzy Polsk¹ a UE wynosi³o 1554 mln euro. Za p³atnika netto uwa¿a siê natomiast te Pañstwa Cz³onkowskie, które z bud¿etu UE uzyskuj¹ mniej œrodków, ni¿ same do niego wp³acaj¹ w postaci transferu (tzw. sk³adek). W Niemczech czêsto podkreœla siê, ¿e pañstwo to jest najwiêkszym p³atnikiem netto, zapominaj¹c jednak przy tym, ¿e jest to zarazem najwiêksze Pañstwo Cz³onkowskie. W przeliczeniu na g³owê mieszkañca najwiêkszym unijnym p³atnikiem netto nie s¹ wiêc Niemcy, lecz ma³e Niderlandy. Uproszczony, arytmetyczny podzia³ na p³atników netto i beneficjentów netto Ÿle oddaje rzeczywisty obraz obci¹¿eñ. Niemcy, bêd¹c najwiêksz¹ gospodark¹ w UE, s¹ te¿ jednym z najwiêkszych w niej beneficjentów. Zw³aszcza wschodnie kraje zwi¹zkowe(landy) otrzymuj¹ znaczne œrodki z funduszy strukturalnych – w roku 2004 by³o to a¿ 650 mln euro. Poza tym podzia³ ten nie uwzglêdnia faktu, i¿ Niemcy maj¹ gospodarkê wybitnie zorientowan¹ na eksport(co czwarte miejsce pracy zale¿y od eksportu) i w poœredni sposób bardzo korzystaj¹ z funkcjonowania Rynku Wewnêtrznego UE. Wielkie czêœci unijnego wsparcia strukturalnego dla Grecji, Irlandii, Hiszpanii czy Portugalii, a tak¿e dla Pañstw Cz³onkowskich z Europy Œrodkowej i Wschodniej trafiaj¹ w formie zleceñ do firm niemieckich i wracaj¹ do tego kraju w postaci dochodów. Wa¿ne jest, i¿ zakres pojêcia„p³atnik” nie jest identyczny z zakresem pojêcia„beneficjent”. O ile p³atnikiem jest w przewa¿aj¹cej czêœci bud¿et Pañstwa Cz³onkowskiego, o tyle po drugiej stronie z pieniêdzy z Brukseli korzyœci czerpi¹ g³ównie rolnicy i przedsiêbiorstwa. Od lat ministrowie finansów Pañstw Cz³onkowskich UE próbuj¹ zmieniæ klucz podzia³u wp³at do bud¿etu UE, lecz nie jest to ³atwe, albowiem: • obecni p³atnicy netto pragn¹ w przysz³oœci p³aciæ mniejsze„sk³adki” do bud¿etu UE, • nowe Pañstwa Cz³onkowskie ¿¹daj¹ wiêcej solidarnoœci w konstruowaniu bud¿etu, • beneficjenci netto wœród„starych” Pañstw Cz³onkowskich nie chc¹ straciæ wsparcia finansowego z funduszy strukturalnych, • Zjednoczone Królestwo nie chce zrezygnowaæ z tzw. rabatu brytyjskiego(nawiasem mówi¹c: wysokoœæ sk³adki brytyjskiej jest obni¿o32

Deficyt w handlu zagranicznym na z uwagi na fakt, i¿ pañstwo to w mniejszym zakresie korzysta z unijnych funduszy w rolnictwie), • Komisja Europejska pragnie istotnego zwiêkszenia ca³oœci bud¿etu. Deficyt w handlu zagranicznym Okres przed akcesj¹ Polski do Unii Europejskiej charakteryzowa³ siê znacznym deficytem w naszym handlu zagranicznym, zw³aszcza z krajami UE. Sytuacja ta zaczê³a istotnie zmieniaæ siê po 1 maja 2004 r. Na zwiêkszenie wymiany handlowej z Uni¹ Europejsk¹ du¿y wp³yw mia³o: • wejœcie Polski w system Rynku Wewnêtrznego UE wraz ze swobod¹ przep³ywu towarów, us³ug i kapita³u; • przyjêcie Wspólnotowego Kodeksu Celnego; handel artyku³ami przemys³owymi, jak i produktami rolno-spo¿ywczymi miêdzy Polsk¹ a pozosta³ymi krajami Unii odbywa siê ju¿ bez ce³; • wzrost iloœci i ró¿norodnoœæ inwestycji w Polsce, a tym samym wzrost zaufania do naszego kraju; • zwiêkszenie liczby przedsiêbiorstw z udzia³em kapita³u zagranicznego, bowiem zdecydowana wiêkszoœæ zainwestowanego w Polsce kapita³u zagranicznego pochodzi³a i pochodzi z Unii; • wsparcie polskiego eksportu przez rz¹d Polski i Uniê Europejsk¹. Doœwiadczenia 2004 roku pokaza³y, i¿ nieuzasadnione okaza³y siê obawy dotycz¹ce znacznego pogorszenia siê wyników wymiany handlowej Polski z krajami Unii. Takie czynniki jak niedostateczny stopieñ przygotowania polskich przedsiêbiorstw, wysokie koszty dostosowañ do funkcjonowania na Rynku Wewnêtrznym Unii czy agresywna konkurencja ze strony podmiotów zagranicznych nie okaza³y siê czynnikami wa¿¹cymi. Wart podkreœlenia jest fakt, i¿ po akcesji Polski do UE zanotowano lawinowy wzrost w eksporcie produktów rolno-spo¿ywczych, szczególnie owoców i warzyw. Zgodnie z danymi EUROSTATU – Polska jest nadal niezwykle wa¿nym, czwartym rynkiem eksportowym Unii: po USA, Szwajcarii i Japonii oraz jej istotnym partnerem handlowym pod wzglêdem obrotów(wyprzedzaj¹ nas m.in. USA, Szwajcaria, Japonia, Chiny, Norwegia i Rosja). Wœród g³ównych partnerów handlowych Polski na pocz¹tku roku 2005 najwy¿sz¹ dynamikê obrotów odnotowano w eksporcie do Norwegii, Rosji, Zjednoczonego Królestwa oraz Republiki Czeskiej, a w imporcie – 33

Demograficzne problemy z Niemiec, Chin, Niderlandów, Hiszpanii, Republiki Czeskiej i Rosji. Najwiêkszym partnerem handlowym Polski w Unii Europejskiej pozostaj¹ nadal Niemcy. Pozytywnym zjawiskiem w imporcie jest jego proprodukcyjny i proinwestycyjny charakter – import maszyn i technologii, w du¿ej czêœci na u¿ytek przedsiêbiorstw prywatnych. Odwo³aæ siê tu mo¿na równie¿ do przyk³adu Portugalii. Produkt Krajowy Brutto Portugalii po uzyskaniu cz³onkostwa we Wspólnotach Europejskich w 1986 r. wzrasta³ w latach 1987–1990 w tempie 4% rocznie(w nastêpnych latach ok. 3% rocznie). W tym czasie pomoc Wspólnot dla Portugalii wynios³a 3% PKB rocznie. Znaczny przep³yw kapita³u wywo³any Rynkiem Wewnêtrznym przyczyni³ siê do rozwoju proeksportowych ga³êzi przemys³u. Dziêki temu eksport Portugalii do pozosta³ych Pañstw Cz³onkowskich Wspólnot Europejskich wzrasta³ w tempie 10–25% rocznie, powoduj¹c prze³amanie deficytu handlowego, z którym Portugalia boryka³a siê od lat. Demograficzne problemy Unii Europejskiej Populacja Europy siêga 810 milionów mieszkañców, tj. jednej siódmej populacji œwiatowej – wobec 1 mld mieszkañców w Indiach; 1,25 mld w Chinach i 270 mln w Stanach Zjednoczonych Ameryki Pó³nocnej. Wzrost liczby ludnoœci w skali rocznej jest w Europie bardzo powolny. Wzrost ten wynosi 0,2% w Unii Europejskiej. Taki sam wskaŸnik ma Japonia, ale jest on du¿o ni¿szy ni¿ w Stanach Zjednoczonych Ameryki (0,9%) czy w Chinach(1,2%). Liczba urodzeñ w Europie faktycznie spada – a przeciêtna d³ugoœæ ¿ycia wzrasta. Wed³ug raportu Rady Europy w sprawie„obecnego stanu demograficznego w Europie”, zjawisko spadku liczby urodzeñ i wzrostu d³ugoœci ¿ycia powoduje, ¿e Europa stoi przed faktem ogólnego starzenia siê swojej populacji. Sytuacja ta oznacza zachwianie równowagi demograficznej w wiêkszoœci krajów UE i proces ten bêdzie postêpowaæ przez najbli¿sze 30 lat. Bêdzie to mia³o hamuj¹cy wp³yw na dynamikê rozwoju gospodarczego i spo³ecznego pañstw europejskich. W wiêkszoœci krajów Europy Zachodniej przeciêtna d³ugoœæ ¿ycia kobiet przekracza 80 lat a mê¿czyŸni ¿yj¹ œrednio o 5–8 lat krócej. W Europie Centralnej i Wschodniej œrednia d³ugoœæ ¿ycia jest w przypadku mê¿czyzn ni¿sza i jedynie w trzech krajach(Rep. Czeskiej, S³owenii i Macedonii) przekracza œredni¹ 70 lat. Analiza raportu Rady Europy 34

Dorobek prawny ujawnia ponadto, i¿ liczba zawartych zwi¹zków ma³¿eñskich zmniejsza siê w wiêkszoœci krajów Europy, natomiast roœnie liczba rozwodów. Jednoczeœnie w Europie wzrasta liczba urodzeñ dzieci poczêtych poza formalnymi zwi¹zkami ma³¿eñskimi, osi¹gaj¹c skalê do tej pory nie notowan¹. W Polsce czêsto pytamy, czy swoboda przep³ywu pracowników zwi¹zana z przyst¹pieniem Polski do Unii Europejskiej grozi nam tzw. drena¿em mózgów? Swoboda przep³ywu pracowników bêdzie mieæ odmienne skutki dla Polski i dla Unii Europejskiej. Pañstwa Unii mog³y siê obawiaæ nap³ywu du¿ej liczby pracowników z Polski, natomiast problemem dla polskiego rynku pracy mo¿e okazaæ siê odp³yw wysokokwalifikowanej kadry pracowniczej(np. lekarzy). Przeciwdzia³a temu zjawisku ogólna polityka pañstwa polskiego, m.in. wzrost p³ac, dalsza reforma ubezpieczeñ spo³ecznych, przejmowanie standardów europejskich w zakresie pracy i polityki socjalnej. Wa¿ne jest równie¿ dostosowywanie programów nauczania, wzajemne uznawanie œwiadectw i dyplomów oraz prawa do wykonywania zawodu. Przyk³ad Hiszpanii dobitnie œwiadczy o tym, ¿e„drena¿ mózgów” nie musi byæ automatycznym efektem przyst¹pienia do Unii Europejskiej. Dorobek prawny( acquis communautaire) oraz przepisy Wspólnot i Unii Europejskiej Dorobek prawny Wspólnot Europejskich i Unii Europejskiej nazywany jest acquis communautaire . Sk³adaj¹ siê na niego: porz¹dek prawny, zasady prawne, orzecznictwo Trybuna³u Sprawiedliwoœci oraz S¹du Pierwszej Instancji. O kszta³cie porz¹dku prawnego Wspólnot Europejskich i Unii Europejskiej stanowi¹: prawo pierwotne, prawo wtórne i umowy miêdzynarodowe( → Europejskie prawo wspólnotowe – prawo europejskie). Do pierwotnych Ÿróde³ prawa europejskiego – obok traktatów za³o¿ycielskich Europejskiej Wspólnoty Wêgla i Stali, Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej i Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej(dzisiaj: Wspólnota Europejska) – nale¿¹ m.in. Traktat o Fuzji Organów(1965 r.), Jednolity Akt Europejski(1986 r.) Traktat o Unii Europejskiej(z Maastricht – 1992 r.), Traktat Amsterdamski(1997 r.) oraz Traktat Nicejski(2001/2003). Do Ÿróde³ pierwotnych zalicza siê równie¿ umowy o przyst¹pieniu kolejnych, nowych Pañstw Cz³onkowskich. Do tej pory do Wspólnot i Unii przyst¹pi³o dziewiêtnaœcie krajów(Zjednoczone Królestwo, Dania, Irlandia, Gre35

Dorobek prawny cja, Hiszpania, Portugalia, Austria, Szwecja i Finlandia oraz w 2004 r. 10 pañstw Europy Wschodniej i Po³udniowej). Do pochodnych Ÿróde³ prawa wspólnotowego(europejskiego) nale¿¹ akty prawne wydawane przez organy(instytucje) Wspólnot Europejskich. S¹ to: rozporz¹dzenia, dyrektywy, decyzje, zalecenia i opinie. Wspólnoty Europejskie i Unia Europejska mog¹ zawieraæ umowy miêdzynarodowe zarówno z pañstwami trzecimi, jak i z organizacjami miêdzynarodowymi. Porz¹dek prawny, czyli fundament, na którym opiera siê integracja europejska, zosta³ uzupe³niony o wypracowane w orzecznictwie Trybuna³u Sprawiedliwoœci podstawowe zasady prawne, takie jak: zasada supremacji, skutku bezpoœredniego, proporcjonalnoœci dzia³añ w stosunku do celu, zakaz dyskryminacji, zasada równego traktowania i inne. Zaakceptowanie i przyjêcie acquis communautaire jest warunkiem podstawowym cz³onkostwa w Unii Europejskiej. Traktat z Maastricht wprowadzi³ pojêcie struktury Unii Europejskiej z³o¿onej z trzech filarów(przestrzeni prawnych, czy inaczej: przestrzeni regulacyjnych). W ka¿dym z tych filarów obowi¹zuje inny proces podejmowania decyzji. Filar I obejmuje zagadnienia, które rozstrzygane s¹ zgodnie z procedurami decyzyjnymi obowi¹zuj¹cymi dla Wspólnot Europejskich(np. wspólna polityka rolna, polityka handlowa itp.). Filar II dotyczy wspólnej polityki zagranicznej i Bezpieczeñstwa. Filar III obejmuje sprawy wspó³pracy w dziedzinie wymiaru sprawiedliwoœci i spraw wewnêtrznych(po Traktacie Amsterdamskim zosta³y w nim tylko sprawy wspó³pracy policji i wspó³pracy s¹dów w sprawach karnych). Decyzje odnosz¹ce siê do filarów II i III podejmowane s¹ w drodze ustaleñ miêdzyrz¹dowych. W 2002 roku sygnatariusze apelu Polskiej Rady Ruchu Europejskiego zg³osili projekt utworzenia czwartego filara WE, maj¹cego obejmowaæ wspóln¹ politykê edukacji i kulturê. Realizuj¹c swoje cele traktatowe, Wspólnoty Europejskie wydaj¹ akty prawne w randze: rozporz¹dzenia, dyrektywy, decyzji, zalecenia i opinii. Rozporz¹dzenie wspólnotowe mo¿na przyrównaæ do polskiej ustawy – ze wzglêdu na jego charakter i znaczenie. Rozporz¹dzenie ma zasiêg ogólny, bowiem zawiera normy prawne obowi¹zuj¹ce wszystkich, których dotyczy okreœlona w tym akcie sytuacja. Rozporz¹dzenie stosowane jest wprost(bezpoœrednio). Obowi¹zuje na terenie wszystkich Pañstw Cz³onkowskich Unii Europejskiej, a wiêc jego adresatem s¹ zarówno pañstwa, jak i ich obywatele oraz osoby prawne. 36

Dorobek prawny Dyrektywa wspólnotowa ma, w porównaniu z rozporz¹dzeniem, charakter mniej kategoryczny. Do tej formy aktu prawnego Rada Unii Europejskiej i Komisja Europejska siêgaj¹ wówczas, gdy kompetencje do podjêcia dzia³ania le¿¹ po stronie Wspólnot, jednak dobór œrodków realizacji mo¿e pozostawaæ w gestii ka¿dego Pañstwa Cz³onkowskiego. Dyrektywa stosowana jest zatem wówczas, gdy prawo europejskie stwarza mo¿liwoœæ u¿ycia instrumentu integracyjnego o ³agodniejszym charakterze i gdy nie jest wymagane scentralizowane zarz¹dzanie okreœlonymi sferami aktywnoœci Wspólnot. Podobnie jak rozporz¹dzenie, dyrektywa ma charakter wi¹¿¹cy, ale w odró¿nieniu od niego – nie ma charakteru powszechnego aktu normatywnego. Obowi¹zuje bowiem wy³¹cznie adresatów(Pañstwa Cz³onkowskie), do których zostaje wyraŸnie skierowana. Z kolei na pañstwach tych spoczywa obowi¹zek transpozycji, czyli implementacji przepisów dyrektyw do prawa wewnêtrznego, a tak¿e zapewnienia stosowania tych przepisów. Dyrektywy s¹ œrodkiem czêsto wykorzystywanym do realizacji celów zwi¹zanych z procesem harmonizacji prawa w Pañstwach Cz³onkowskich. Decyzja obowi¹zuje w ca³oœci tych, do których zosta³a wyraŸnie skierowana. Taka konstrukcja czyni j¹ podobn¹ do polskiej decyzji administracyjnej. Jest to wiêc instrument prawny stosowany w konkretnych przypadkach i mo¿e dotyczyæ zarówno jednego lub wiêkszej liczby Pañstw Cz³onkowskich, jak te¿ podmiotów indywidualnych(osób fizycznych i prawnych). Zalecenie pozbawione jest mocy wi¹¿¹cej – w odró¿nieniu od dyrektyw, rozporz¹dzeñ i decyzji. Adresat nie ma zatem prawnego obowi¹zku zastosowania siê do zalecenia. Wyra¿a ono przede wszystkim stanowisko Rady Unii Europejskiej i Komisji Europejskiej w okreœlonej sprawie, czêsto proponuj¹c przyjêcie konkretnych rozwi¹zañ lub formu³uj¹c postulaty wobec adresatów. Adresatami zaleceñ s¹ przede wszystkim Pañstwa Cz³onkowskie. Opinia jest œrodkiem prawnego oddzia³ywania w unijnym postêpowaniu wewnêtrznym, miêdzy poszczególnymi instytucjami Wspólnot Europejskich. Opinie wydawane s¹ zarówno przez Komisjê Europejsk¹(tzw. opinie umotywowane, kierowane do pañstw naruszaj¹cych prawo europejskie), Parlament Europejski(w procesie stanowienia prawa, gdy PE wypowiada siê na temat proponowanych aktów prawnych), jak i przez inne instytucje wspólnotowe, np. przez Komitet Ekonomiczno-Spo³eczny, Komitet Regionów czy Komitet Konsultacyjny. 37

Dziennik Urzędowy UE i języki urzędowe Programy dzia³ania nie s¹ ani aktami prawa pierwotnego, ani pochodnego – formu³uj¹ jedynie ró¿nego rodzaju cele i zadania polityki realizowanej przez Wspólnoty i Uniê Europejsk¹. Dziennik Urzędowy UE i języki urzędowe Unii Europejskiej Dziennik Urzêdowy UE wydawany jest we wszystkich dwudziestu jêzykach urzêdowych Unii Europejskiej, w³¹cznie z jêzykiem polskim. Seria opatrzona symbolem„L” zawiera wszelkie akty prawne wydawane przez instytucje unijne. Seria„C” publikuje natomiast projekty aktów prawnych, opinie, dokumentacjê spraw wniesionych do Trybuna³u Sprawiedliwoœci oraz niektóre jego orzeczenia, aktualny terminarz obrad instytucji, protoko³y z posiedzeñ Parlamentu Europejskiego oraz aktualny kurs Euro wobec walut narodowych. Seria„S” zawiera za³¹czniki i uzupe³nienia(suplement) oraz og³oszenia dotycz¹ce zamówieñ publicznych. Osoby chc¹ce precyzyjnie poznaæ funkcjonowanie Wspólnot i Unii musz¹ mieæ sta³y dostêp do tych Dzienników . Obecnie w pracach instytucji Unii Europejskiej obowi¹zuje 20 równoprawnych jêzyków urzêdowych. S¹ to: angielski, czeski, duñski, estoñski, fiñski, francuski, grecki, hiszpañski, holenderski, litewski, ³otewski, maltañski, niemiecki, polski, portugalski, s³owacki, s³oweñski, szwedzki, wêgierski i w³oski. Wszystkie dokumenty Unii t³umaczone s¹ na ka¿dy z tych jêzyków. Warto podkreœliæ, i¿ osoby poszukuj¹ce pracy w instytucjach europejskich powinny w³adaæ co najmniej jêzykiem francuskim i angielskim (s¹ to tzw. jêzyki robocze UE). Traktaty t³umaczone s¹ równie¿ na 21. jêzyk, którym jest irlandzki. W systemie Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeñstwa(„drugi filar” Unii Europejskiej) jêzykiem obrad, poza posiedzeniami ministrów, jest jêzyk angielski i francuski. Natomiast posiedzenia Trybuna³u Sprawiedliwoœci odbywaj¹ siê wy³¹cznie w jêzyku francuskim. Sprawami t³umaczeñ zajmuje siê, powo³ane przez Uniê, Europejskie Centrum T³umaczeñ(ang.: European Translation Centre ) z siedzib¹ w Luksemburgu. Edukacja europejska i studia europejskie(„europeistyka”) Pod pojêciem„edukacji europejskiej” kryje siê jeden z najwa¿niejszych celów Wspólnoty – kszta³towanie postaw tolerancji i otwartoœci na inne kul38

Edukacja europejska tury i ludzi. Edukacja europejska jest jednak pojêciem wieloznacznym. Najczêœciej uto¿samia siê j¹ z nauczaniem o historii Europy, funkcjonowaniu Unii Europejskiej, prawie wspólnotowym, prezentowaniu pañstw i poszczególnych kultur oraz ze zwracaniem szczególnej uwagi na analizê zysków i strat p³yn¹cych z przyst¹pienia Polski do Unii Europejskiej. Czêsto jednak rozszerza siê j¹ o edukacjê obywatelsk¹, zwi¹zan¹ z przekazywaniem konkretnych sposobów myœlenia o funkcjonowaniu w spo³eczeñstwie i kszta³towaniu postaw obywatelskich. Chodzi w pierwszym rzêdzie o przygotowanie obywateli UE do œwiadomego korzystania z w³asnych praw i obowi¹zków. Nale¿y wyró¿niæ przy tym dwa pojêcia: A. Edukacjê europejsk¹ – rozumian¹ jako przekazywanie wiadomoœci o Europie i Unii Europejskiej oraz cz³onkostwie w tej organizacji, B. Europejski wymiar nauczania – rozumiany jako zestaw pewnych treœci programowych, które wzmacniaj¹ poczucie to¿samoœci europejskiej. Z metodycznego punktu widzenia w edukacji europejskiej powinny znaleŸæ siê cztery elementy: 1) uczenie o Europie, czyli nauka historii kontynentu, rozwoju idei europejskich, eksponowanie kultury europejskiej jako rozwoju kultur narodowych; 2) uczenie o integracji europejskiej, czyli ukazanie procesów integracyjnych w perspektywie historycznej, wiedza o instytucjach europejskich; 3)„europejskie myœlenie”, jako nauka o fundamentalnych wartoœciach i zasadach, na których oparta jest Europa, takich jak: wolnoœæ, demokracja, tolerancja, prawa cz³owieka, gospodarka rynkowa; 4)„europejskie kompetencje”, charakteryzowane jako narzêdzia niezbêdne do funkcjonowania Europejczyka, wœród nich wyró¿niæ nale¿y: znajomoœæ jêzyków obcych, korzystanie z technologii informatycznych. Zadania w zakresie edukacji wynikaj¹ce z cz³onkostwa Polski w Unii Europejskiej dotycz¹ przede wszystkim szkolnictwa wy¿szego i przygotowania studentów i absolwentów do sprostania wymogom szeroko pojêtego europejskiego rynku pracy. Nie ulega dziœ w¹tpliwoœci, ¿e system„europejskiej” edukacji akademickiej stoi przed dwojakiego rodzaju wyzwaniami: po pierwsze – przygotowania studentów do bieg³ego interpretowania zasad dzia³ania i mechanizmów pañstwa prawa i gospodarki rynkowej oraz po drugie – adaptacji wzorców europejskich do polskich warunków 39

Edukacja europejska oraz aktywnego, innowacyjnego wspó³tworzenia wspólnoty europejskiej. Pomys³ uruchamiania studiów europejskich zrodzi³ siê w Europie Zachodniej w latach 50., w trakcie powo³ywania Wspólnot Europejskich(Europejskiej Wspólnoty Wêgla i Stali, Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej oraz Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej). Tworzone i rozrastaj¹ce siê instytucje europejskie gwa³townie potrzebowa³y fachowych kadr zarz¹dzaj¹cych i administracyjnych. Postêpuj¹cy proces integracji wymaga³ coraz wiêkszej iloœci specjalistów w dziedzinie ekonomii i prawa europejskiego. Dlatego w pierwszej kolejnoœci tworzone by³y studia podyplomowe. Mia³y one dostarczyæ encyklopedycznej wiedzy o Europie, a wiêc by³y to studia interdyscyplinarne, z natury rzeczy powierzchowne. Obok omawiania prawa i zagadnieñ gospodarczych wiele uwagi poœwiêcano jêzykom, historii, literaturze i sztuce. Drugi kierunek – zapocz¹tkowany przez utworzone w 1949 r. Kolegium Europejskie( College of Europe ) w Brugii – mia³ charakter zdecydowanie bardziej prointegracyjny. Podejmowano na tych studiach zagadnienia dotycz¹ce prawa, w tym prawa europejskiego oraz administracji i gospodarki, natomiast problematykê historii najnowszej i zagadnieñ spo³ecznych traktowano wy³¹cznie w sposób uzupe³niaj¹cy. Studia te przechodzi³y póŸniej ewolucjê, czêsto staj¹c siê studiami licencjackimi lub magisterskimi. Jak siê wydaje, zdominowa³y one obecnie ofertê studiów europejskich, choæ wiele uniwersytetów uruchomi³o równie¿ studia o profilu politologicznym. W przygotowaniu oferty edukacyjnej studiów europeistycznych bardzo pomocne s¹ Centra Dokumentacji Europejskiej (CDE). Centra te powo³ywane s¹ na mocy porozumienia zawartego pomiêdzy Komisj¹ Europejsk¹ a placówkami edukacyjnymi(w tym akademickimi), prowadz¹cymi kursy na temat integracji europejskiej. CDE otrzymuj¹ regularnie i bezp³atnie komplety dokumentacji i publikacji wydawanych przez Wspólnoty Europejskie za poœrednictwem Office for Official Publications of the European Communities w Luksemburgu. Zadaniem Centrów Dokumentacji Europejskiej jest umo¿liwienie otwartego dostêpu wszystkim zainteresowanym(szczególnie studentom) do informacji nt. integracji europejskiej oraz funkcjonowania Unii Europejskiej. 40

Eurokorpus Eurokorpus, Europejska Strategia Bezpieczeństwa i europejskie siły zbrojne(armia europejska) Ideê europejskich si³ zbrojnych sformu³owa³ ju¿ w 1950 r. Winston Churchill, proponuj¹c utworzenie armii europejskiej. W 1952 r. przyjêto traktat o powo³aniu Europejskiej Wspólnoty Obronnej, który jednak nigdy nie wszed³ w ¿ycie. Polityczn¹ przes³ank¹ przysz³ej wspó³pracy w ramach Eurokorpusu by³o podpisanie 22 stycznia 1963 r. Traktatu Elizejskiego przez Charlesa de Gaulle’a, Prezydenta Francji i Konrada Adenauera, Kanclerza Federalnego RFN. Traktat by³ powa¿nym impulsem pojednania francusko-niemieckiego i przewidywa³ m.in. wspó³pracê w dziedzinie bezpieczeñstwa i obrony. Rzeczywiste dzia³ania na rzecz utworzenia europejskich si³ zbrojnych podjêto dopiero w roku 1987 w Karlsruhe, kiedy to Francja i Republika Federalna Niemiec postanowi³y utworzyæ pierwowzór Brygady Francusko-Niemieckiej oraz powo³aæ wspóln¹ Radê Bezpieczeñstwa i Obrony. W trzy lata póŸniej, tj. 22 maja 1992 r., podczas szczytu francusko-niemieckiego w La Rochelle oficjalnie powo³ano Eurokorpus – otwarty dla wszystkich cz³onków Unii Zachodnioeuropejskiej, sformowany w oparciu o Brygadê Francusko-Niemieck¹. Z szansy przy³¹czenia najszybciej skorzysta³ rz¹d belgijski, bo ju¿ rok póŸniej. W dalszej kolejnoœci do Eurokorpusu przyst¹pi³y m. in. Hiszpania(1994) i Luksemburg(1996). Eurokorpus od dawna bra³ udzia³ w æwiczeniach, przede wszystkim z NATO. Najwa¿niejszy jest jednak udzia³ w misjach pokojowych NATO na Ba³kanach – w 1998 r. w g³ównej kwaterze SFOR w Boœni i Hercegowinie, a w roku 2000 w kwaterze g³ównej KFOR w Kosowie oraz w misji pokojowej w Pristinie i w Skopje. Od 1 lipca 2003 r. Polska – jako cz³onek NATO – wysy³a personel do sztabu Kwatery G³ównej Eurokorpusu. W sk³ad Eurokorpusu wchodz¹, oprócz wspólnej brygady niemiecko-francuskiej ze sztabem w Müllheim, tak¿e jednostki wojskowe z Francji (brygada pancerna i brygada piechoty z Marsylii), Niemiec(10 Dywizja Pancerna zakwaterowana w Sigmaringen), Belgii(Operacyjne Dowództwo Si³ Obrony Kraju z kwater¹ w Evere), Hiszpanii(1 Dywizja Pancerna zlokalizowana w Burgos) i Luksemburga(kompania zwiadowcza stacjonuj¹ca w Diekirch). Do zadañ Eurokorpusu nale¿y wspólna obrona pañstw tworz¹cych Eurokorpus, udzia³ w misjach pokojowych oraz pomoc humanitarna. W sytuacji kryzysowej Eurokorpus podporz¹dkowany jest opera41

Eurokorpus cyjnie Kwaterze G³ównej NATO. Siedzib¹ sztabu jest francuski Strasbourg. S³u¿y w nim ok. 900 ¿o³nierzy i 100 pracowników cywilnych. Zjednoczone Królestwo, w rezultacie zacieœniania siê wspó³pracy politycznej i wojskowej Pañstw Cz³onkowskich Unii Europejskiej, wspólnie z Francj¹ zaproponowa³o w 1998 r.(Deklaracja z Saint-Malo) utworzenie europejskich si³ zbrojnych niezale¿nych od Sojuszu Pó³nocnoatlantyckiego. Unia zaakceptowa³a brytyjsko-francuski projekt w czerwcu 1999 r. na szczycie Rady Europejskiej w Kolonii. W grudniu tego samego roku w Helsinkach oficjalnie proklamowano ustanowienie Europejskiej Polityki Bezpieczeñstwa i Obrony„CESDP”(ang.: Common European Security and Defence Policy ) jako narzêdzie Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeñstwa, a przywódcy UE uzgodnili, ¿e do roku 2003 europejskie si³y zbrojne maj¹ liczyæ 50–60 tys. ¿o³nierzy, 300 samolotów i kilkadziesi¹t okrêtów. W Nicei podpisano w grudniu 2000 r. aneks do traktatu powo³uj¹cy Europejskie Si³y Szybkiego Reagowania(ang.: Rapid Reaction Force – RRF), Komitet Polityki i Bezpieczeñstwa(COPSI), Komitet Wojskowy i wspólny sztab. W koñcowej fazie prac Konwentu Europejskiego, w czasie posiedzenia Rady Europejskiej w Salonikach(19–20 czerwca 2003 r.), zaprezentowano projekt strategii bezpieczeñstwa Unii pt.„ Bezpieczna Europa w lepszym œwiecie ”, przygotowany przez Javiera Solanê, Wysokiego Przedstawiciela UE do spraw WPZiB. Prace nad strategi¹ podjêto w œcis³ym porozumieniu Pañstw Cz³onkowskich z Komisj¹ Europejsk¹. W dokumencie tym omówione zosta³y wszystkie ryzyka i zagro¿enia dla europejskiego bezpieczeñstwa i stabilnoœci oraz zaproponowany zosta³ katalog œrodków koniecznych dla zapobiegania kryzysom. Dokument wymienia³ trzy g³ówne sytuacje kryzysogenne wywo³ane: terroryzmem, zastosowaniem broni masowego ra¿enia i niebezpieczeñstwami p³yn¹cymi ze strony tzw. pañstw niestabilnych. Strategia zak³ada, ¿e europejska polityka zagraniczna mo¿e byæ tylko wtedy skuteczna w sytuacjach kryzysowych, jeœli UE bêdzie w stanie, w przypadku ekstremalnym przeforsowaæ swoje ¿¹dania – tak¿e przez zastosowanie si³y wojskowej. Wi¹¿e siê to z kwesti¹ ewentualnego wyjœcia poza dotychczasowe ramy Misji Petersberskich( Petersberg Task , deklaracja w sprawie pre-emptive actions ). Zak³ada siê, ¿e Europa musi rozbudowywaæ swoje zdolnoœci wojskowe. W zakresie Europejskiej Polityki Bezpieczeñstwa i Obrony mo¿e byæ wykorzystany instrument wzmocnionej wspó³pracy, a pewna grupa Pañstw Cz³onkowskich ma mo¿liwoœæ 42

Eurokorpus pog³êbiania integracji w otwartym procesie, w którym mog¹ uczestniczyæ wszyscy obecni i przyszli cz³onkowie UE. Przy czym nie ma to byæ dzia³anie skierowane przeciwko NATO, lecz wzmacniaj¹ce europejski filar partnerstwa transatlantyckiego. Opracowywana doktryna wskazuje te¿ na przydatnoœæ zdolnoœci wojskowych, jak¹ ju¿ obecnie dysponuje UE, w tym: pomoc zagraniczn¹ i rozwojow¹, rozci¹gniêcie strefy bezpieczeñstwa wokó³ Europy, wspieranie demokracji i budowê instytucji pañstwowych, a zw³aszcza – umocnienie „skutecznego multilateralizmu”, którego„podstawowe ramy” stanowi³aby Karta Narodów Zjednoczonych. Nie bez znaczenia dla realizacji tej doktryny by³aby propagowana w Unii Europejskiej konstrukcja bezpieczeñstwa miêdzynarodowego opartego na„kwartecie”, z³o¿onym z USA, UE, ONZ oraz Federacji Rosyjskiej. W trakcie posiedzenia Rady Europejskiej w Salonikach zdecydowano równie¿: • ustanowiæ grupy projektowe w ramach realizacji ECAP(ang.: European Capability Action Plan – Plan Dzia³añ na rzecz Europejskich Zdolnoœci Wojskowych); • kontynuowaæ prace w zakresie zarz¹dzania kryzysami wewnêtrznymi; • wdro¿yæ uzgodnienia dotycz¹ce organizacji strategicznego partnerstwa miêdzy UE a NATO(ze szczególnym uwzglêdnieniem inicjatywy„Berlin plus”, czyli porozumienia ramowego zawartego w roku 2003 pomiêdzy NATO i UE w sprawie m.in. planowania i bezpieczeñstwa); • podj¹æ realizacjê programu zapobiegania gwa³townym konfliktom; ustali³a go strategia bezpieczeñstwa UE przyjêta w trakcie posiedzenia Rady Europejskiej w Brukseli 12 grudnia 2003 r.; wspólnie przyjêto równie¿ deklaracjê w sprawie stosunków transatlantyckich, w której znalaz³y siê argumenty: – o potrzebie kszta³towania nowego porz¹dku miêdzynarodowego opartego na multilateraliŸmie, szczególnie wa¿nego w odniesieniu do polityki amerykañskiego interwencjonizmu; – o potrzebie wspólnej, transatlantyckiej wspó³pracy pañstw na rzecz celów zapisanych w Europejskiej Strategii Bezpieczeñstwa; – o koniecznoœci podejmowania równoczesnych akcji prewencyjnych o charakterze wojskowym, policyjnym i cywilnym; 43

Eurokraci, praca w unijnych instytucjach – o celowoœci kontynuowania wspó³pracy w ramach formu³y porozumieñ„Berlin-plus”. Eurokraci, praca w unijnych instytucjach Zgodnie z informacjami podawanymi przez Uniê Europejsk¹ – w jej instytucjach pracuje 33 000 urzêdników. Na utrzymanie tej administracji wydaje siê rocznie 4,8 mld euro, czyli 5% rocznego bud¿etu UE. Oko³o 2/3 wszystkich osób zatrudnionych w Unii Europejskiej pracuje w Komisji Europejskiej. W Komisji Europejskiej dzia³a ok. 40 Generalnych Dyrekcji i S³u¿b. Generalna Dyrekcja(odpowiedzialna za okreœlony resort funkcjonowania Wspólnot Europejskich) kierowana jest przez Dyrektora Generalnego, który nale¿y do w¹skiej grupy urzêdników UE najwy¿szego szczebla. Pozostali merytoryczni pracownicy Komisji kwalifikowani s¹ do poszczególnych grup kategorii A. Pracownicy techniczni i biurowi dzieleni s¹ na grupy oznaczane literami B, C i D. Natomiast t³umacze nale¿¹ w Komisji Europejskiej, jak i w ca³ej Unii, do specjalnej grupy o nazwie LA. Funkcjonowanie Rady Unii Europejskiej opiera siê na pracy 2680 urzêdników(w tej liczbie 610 osób to t³umacze). Dla Trybuna³u Sprawiedliwoœci pracuje 870 osób. Nie ma jakichkolwiek norm prawnych reguluj¹cych narodowe kwoty (kontyngenty) udzia³u w pracach instytucji UE. Nie ulega jednak w¹tpliwoœci, i¿ istniej¹ niepisane regu³y proporcjonalnego podzia³u miejsc pracy w instytucjach UE, w zale¿noœci od znaczenia i wielkoœci Pañstwa Cz³onkowskiego. Nabór do pracy w instytucjach unijnych og³aszany jest ka¿dorazowo w Dzienniku Urzêdowym UE . Nabór opiera siê na kilkuetapowym konkursie. Pierwszym etapem jest test, drugi etap to egzamin pisemny, a trzeci to egzamin ustny. Pierwsze dwa etapy maj¹ miejsce w krajach cz³onkowskich, natomiast ostatni etap odbywa siê w Brukseli. Procedura konkursowa trwa oko³o roku. Corocznie do konkursu staj¹ tysi¹ce kandydatów, ale pracê uzyskuje bardzo niewielu. Praca w instytucjach europejskich jest, z jednej strony, marzeniem wielu urzêdników i ekspertów z Pañstw Cz³onkowskich, jednak z drugiej strony spotyka siê z krytyk¹ spo³eczeñstw tych pañstw, wskazuj¹c¹ na wygórowane zarobki, rozbudowane przywileje socjalne, symbolicznie ustalone stawki podatków, a przede wszystkim rzeczywist¹ czy domnieman¹ sk³on44

Europa socjalna noœæ unijnych eurokratów do nadmiernej regulacji prawnej w ka¿dej dziedzinie. Europa socjalna Zgodnie z Traktatem o Wspólnocie Europejskiej strategicznym zadaniem, przed którym stanê³y Pañstwa Cz³onkowskie i instytucje Unii Europejskiej jest zapewnienie: • wysokiego poziomu zatrudnienia i ochrony socjalnej, • równego traktowania mê¿czyzn i kobiet, • sta³ego podwy¿szania poziomu i jakoœci ¿ycia, • spójnoœci gospodarczej i spo³ecznej oraz solidarnoœci integracyjnej. Dla realizacji tych celów postawiono na: • promowanie zatrudnienia, • poprawê warunków ¿ycia i pracy, • odpowiedni¹ ochronê socjaln¹, • dialog miêdzy partnerami spo³ecznymi, • rozwój zasobów ludzkich pozwalaj¹cy podnosiæ i utrzymaæ poziom zatrudnienia, • przeciwdzia³anie wykluczeniu i wyobcowaniu spo³ecznemu. Unia Europejska w praktycznym dzia³aniu, wyra¿onym w wielu wspólnotowych aktach prawnych, skoncentrowa³a siê tu g³ównie na: • polepszaniu zw³aszcza œrodowiska pracy w celu ochrony zdrowia i bezpieczeñstwa pracowników, • zagwarantowaniu odpowiednich warunków pracy; • zabezpieczeniu spo³ecznym i ochronie socjalnej pracowników, • ochronie pracowników w przypadku wypowiedzenia umowy o pracê, • informacji i konsultacji z pracownikami, • reprezentacji i obronie zbiorowej interesów pracowników i pracodawców, • warunkach zatrudnienia obywateli pañstw trzecich legalnie przebywaj¹cych na terytorium Wspólnoty, • integracji osób wy³¹czonych z rynku pracy, • faktycznej równoœci mê¿czyzn i kobiet w odniesieniu do ich szans na rynku pracy i traktowania w pracy, 45

Europa socjalna • skutecznym zwalczaniu wykluczenia spo³ecznego, • modernizacji systemów ochrony socjalnej, • dialogu spo³ecznym zarówno z pracownikami(np. zwi¹zki zawodowe), jak i pracodawcami, • kszta³ceniu i doskonaleniu zawodowym. Bardzo wa¿nym instrumentem w gestii Unii Europejskiej jest Europejski Fundusz Spo³eczny(EFS), powo³any w roku 1960. G³ównym jego zadaniem jest przyczynianie siê do ekonomicznej i spo³ecznej spójnoœci Wspólnot Europejskich, a tym samym ca³ej Unii Europejskiej. EFS finansuje projekty skierowane na poprawê mo¿liwoœci zatrudnienia pracowników w obrêbie Rynku Wewnêtrznego Unii. Przyczynia siê w ten sposób do podniesienia poziomu ¿ycia mieszkañców Pañstw Cz³onkowskich oraz do zwiêkszenia ich geograficznej i zawodowej mobilnoœci. Poza tym EFS wspomaga finansowo te przedsiêwziêcia, które pomagaj¹ pracownikom w dostosowywaniu siê do zmian na rynku pracy, zw³aszcza poprzez kszta³cenie zawodowe i system reorientacji zawodowej(np. kursów przekwalifikowuj¹cych). EFS zarz¹dzany jest przez Komisjê Europejsk¹, wspomagan¹ przez specjalny Komitet pod przewodnictwem jednego z cz³onków Komisji Europejskiej. Komitet ten z³o¿ony jest z przedstawicieli rz¹dów, zwi¹zków zawodowych i organizacji pracodawców. Dla realizacji polityki spo³ecznej Unii Europejskiej istotnym dokumentem jest Karta Podstawowych Praw Socjalnych Pracowników. Nie zawiera ona jednak wi¹¿¹cych norm prawnych. Sta³a siê uroczyst¹ deklaracj¹, przyjêt¹ przez szefów rz¹dów i pañstw jedenastu pañstw EWG(Zjednoczone Królestwo wy³¹czy³o siê ze stosowania Karty), zebranych na konferencji Rady Europejskiej w Strasburgu w grudniu 1989 roku. Karta zawiera zasady, na których opiera siê europejski model prawa pracy i proklamuje nastêpuj¹ce prawa: • prawo do swobodnego wyboru zawodu, • prawo do swobodnego wyboru miejsca pracy w dowolnym kraju UE; • prawo do poprawy warunków ¿ycia i pracy; • prawo do opieki socjalnej; • wolnoœæ stowarzyszania siê i grupowych negocjacji; • prawo do kszta³cenia zawodowego; • prawo mê¿czyzn i kobiet do równego traktowania; 46

Europejska Polityka Energetyczna • prawo pracowników do informacji, konsultacji i udzia³u; • prawo do ochrony zdrowia i bezpieczeñstwa w œrodowisku pracy; • prawo do ochrony dzieci i m³odzie¿y; • prawa osób starszych; • prawa osób niepe³nosprawnych. Rada Europy ju¿ 18 paŸdziernika 1961 r. przyjê³a Europejsk¹ Kartê Socjaln¹(wesz³a w ¿ycie 26 lutego 1965 r.), chroni¹c¹ podstawowe prawa ekonomiczne i spo³eczne obywateli. Gwarantuje ona prawo do: • pracy i wynagrodzenia; • poprawy warunków ¿ycia i pracy; • ochrony socjalnej; • stowarzyszeñ i zbiorowych negocjacji; • kszta³cenia zawodowego; mê¿czyzn i kobiet do równego traktowania; • pracowników do informacji, konsultacji i udzia³u; • ochrony zdrowia i bezpieczeñstwa w œrodowisku pracy; • ochrony dzieci i m³odzie¿y; • ochrony osób starszych; • ochrony osób niepe³nosprawnych. Polska ratyfikowa³a Kartê w 1997 r. Europejska Polityka Energetyczna: bezpieczeństwo dostaw, unijna solidarność i Wspólnota Energii Jedynie przemys³ wêglowy podlega³ od pocz¹tku lat 50. kontroli Europejskiej Wspólnoty Wêgla i Stali(EWWiS). Podstaw¹ prawn¹ by³ Traktat ustanawiaj¹cy EWWiS z maja 1950 r.(w szczególnoœci jego art. 3), który wygas³ w roku 2002. Przemys³em atomowym kierowa³a od 1958 roku Europejska Wspólnota Energii Atomowej – Euratom, na mocy Traktatu ustawiaj¹cego EWA(w szczególnoœci art. 40–76; zob. tak¿e art. 92–100 o wspólnym rynku nuklearnym). EWWiS i Euratom nie do koñca spe³ni³y pok³adane w nich oczekiwania. Aczkolwiek import energii w latach 60. ub. wieku przyczyni³ siê do wzrostu gospodarczego w Europie Zachodniej, to jednak w nastêpnym dziesiêcioleciu pañstwa Starego Kontynentu dotkliwie odczu³y skutki kryzysu naftowego. St¹d dzia³alnoœæ Miêdzynarodowej Agencji Energii, której celem by³o utrzymywanie wspólnych za47

Europejska Polityka Energetyczna pasów ropy w przypadku przerwania dostaw. Sytuacja zmieni³a siê dopiero w latach osiemdziesi¹tych. Chocia¿ energia nuklearna przez ponad trzy dekady odgrywa³a kluczow¹ rolê w europejskiej polityce energetycznej, to katastrofa w Czernobylu w roku 1986 uczyni³a jej dalszy rozwój kwesti¹ wysoce kontrowersyjn¹. Jednak odejœcie od energii nuklearnej jest celem co najwy¿ej œrednioterminowym; okaza³o siê, ¿e potrzebne s¹ znacznie wiêksze nak³ady na zastosowanie bezpiecznych standardów wytwarzania energii nuklearnej. W³aœnie w latach 80. XX w. Europejska Wspólnota Gospodarcza rozpoczê³a prowadzenie samodzielnej polityki energetycznej. W œwietle orzecznictwa Trybuna³u Sprawiedliwoœci energia jest bowiem towarem. W koñcu lat 80. rozpoczêto wiêc liberalizacjê rynku energii, zw³aszcza wêgla i elektrycznoœci. Przyst¹piono do finansowania transeuropejskich sieci energetycznych, rozbudowy sieci po³¹czeñ gazowych i elektrycznych miêdzy Pañstwami Cz³onkowskimi. Jednak nawet najnowsza wersja Traktatu ustanawiaj¹cego WE(Traktat z Nicei wraz z poprawkami wynikaj¹cymi z rozszerzenia UE w roku 2004) nie zawiera oddzielnego rozdzia³u o polityce energetycznej. Polityka ta jest jedynie wymieniona na liœcie ogólnych celów(ex art. 3u) i wzmiankowana w tytule„Œrodowisko” oraz wœród przepisów o Sieciach Trans-Europejskich(TEN), które obejmuj¹ równie¿ infrastrukturê energetyczn¹. Pojawia siê jednak pytanie, czy Wspólnoty Europejskie mog¹ prowadziæ i czy prowadz¹ aktywn¹ politykê energetyczn¹ w zakresie zewnêtrznym? Dzisiaj brak spójnej i wspólnej polityki energetycznej. Pañstwa Cz³onkowskie w sposób mniej czy bardziej jawny realizuj¹ swoje narodowe interesy. Pañstwa, w których swoje siedziby maj¹ wielkie koncerny energetyczne czêsto wykazuj¹ z nimi œcis³e zwi¹zki. Jednak nie zawsze przek³ada siê to na lepsz¹ sytuacjê pracobiorców na krajowym rynku pracy, czy uprzywilejowan¹ pozycjê lokalnych konsumentów, poniewa¿ wielkie ponadnarodowe spó³ki koncentruj¹ siê na generowaniu maksymalnego zysku w interesie swoich akcjonariuszy. W ich interesie nie le¿y np. walka z efektem cieplarnianym przez obni¿enie atmosferycznej emisji spalin, czy realizacja idei z roku 1992 w sprawie podatku energetycznego. Dzisiaj wiêkszoœæ Pañstw Cz³onkowskich nie jest gotowa do faktycznego przeniesienia kompetencji w zakresie swojej polityki energetycznej na szczebel europejski. Tak wiêc, zgodnie z zasad¹ subsydiarnoœci(która jest wartoœci¹ demokratyczn¹, czêsto instrumentalizowan¹ przez eurosceptyków), pozostaje ona w gestii Pañstw Cz³onkowskich. 48

Europejska Polityka Energetyczna Specjalny rozdzia³ o polityce energetycznej przewidziano w → Traktacie Konstytucyjnym(patrz art. III-157), co eksperci i czêœæ polityków traktuje jako dodatkowy powód, by konieczna by³a ratyfikacja konstytucji przez pozosta³e Pañstwa Cz³onkowskie. Dla Polski problem zapewnienia krajowi bezpieczeñstwa energetycznego ma szczególne znaczenie, jesteœmy bowiem obecnie uzale¿nieni od dostaw ropy i gazu z Rosji. Podejmowane próby dywersyfikacji Ÿróde³ dostaw ropy i gazu nie powiod³y siê. Tymczasem 18 lutego 2004 r. Rosja nagle wstrzyma³a na pewien czas dostawy gazu ruroci¹giem jamalskim do Polski i Niemiec, t³umacz¹c to handlowymi nieporozumieniami z Bia³orusi¹. Ten incydent zaliczany jest do wielu istotnych przes³anek zawarcia tzw. kontraktu Schröder-Gazprom z 8 wrzeœnia 2005 r., w którym zapowiedziano zbudowanie po dnie Ba³tyku tzw. Gazoci¹gu Pó³nocnego z Rosji do Niemiec, a wiêc z ominiêciem Bia³orusi i Polski. Polska nie by³a wczeœniej konsultowana przez któr¹kolwiek ze stron w kwestii ba³tyckiego gazoci¹gu, chocia¿ by³by on prowadzony najprawdopodobniej tak¿e po dnie Ba³tyku nale¿¹cym do polskiej wy³¹cznej strefy ekonomicznej. Utrudnia to realizacjê planów ewentualnej budowy ropoci¹gu Pó³noc-Po³udnie z Norwegii do Polski, jak i rodzi powa¿ne obawy natury ekologicznej. Dodatkowe w¹tpliwoœci w kwestii uzale¿niania siê od dostaw gazu z Rosji wzbudzi³o zmniejszenie z pocz¹tkiem stycznia 2006 r. dostaw rosyjskich na Ukrainê. Rosja za¿¹da³a bowiem od Ukrainy nag³ej, prawie piêciokrotnej podwy¿ki cen gazu, co przez komentatorów zosta³o odebrane jako kara za pomarañczow¹ rewolucjê. W powsta³ej sytuacji unijna zasada europejskiej solidarnoœci w prowadzeniu wspólnej polityki wobec pañstw trzecich zosta³a wystawiona na powa¿n¹ próbê. Uzasadnione staje siê pytanie, czy istnieje wspólnotowa kompetencja w tym zakresie? Na razie nie w pe³ni s¹ znane Ÿród³a œrodków na sfinansowanie podmorskiej czêœci Gazociagu Pó³nocnego, jednak budowa czêœci naziemnej w Rosji ju¿ siê rozpoczê³a. Podkreœliæ wypada przy tej okazji, i¿ w rzeczywistoœci w Europie nie funkcjonuje Unia Gospodarcza i Walutowa, lecz jedynie Unia Walutowa. Unii Gospodarczej nie ma – istnieje tylko obowi¹zek koordynowania polityk gospodarczych Pañstw Cz³onkowskich. Poniewa¿ polityka energetyczna nale¿y do polityki gospodarczej, istnieje unijny obowi¹zek wzajemnej koordynacji pañstwowych polityk energetycznych. Nowym elementem w zakresie budowy wspólnej polityki energetycznej UE jest tworzona 49

Europejska Polityka Sąsiedzka w³aœnie Wspólnota Energii, maj¹ca jednak niewiele wspólnego z dawn¹ Europejsk¹ Wspólnot¹ Wêgla i Stali. Zadaniem nowej Wspólnoty jest ustanowienie wewnêtrznego rynku energii pomiêdzy Uni¹ Europejsk¹ a 9 pañstwami spoza(jeszcze) UE z Europy Po³udniowo-Wschodniej. S¹ wœród nich: Albania, Bu³garia, Boœnia i Hercegowina, Chorwacja, By³a Jugos³owiañska Republika Macedonii, Czarnogóra, Rumunia, Serbia, Turcja oraz Misja Administracyjna ONZ w Kosowie. Perspektywa cz³onkostwa b¹dŸ stowarzyszenia otwarta jest przed Norwegi¹, Mo³dow¹ i Ukrain¹. Wspó³praca ta ma obejmowaæ tak¿e wzajemne wsparcie i mo¿liwoœæ wspólnej zewnêtrznej polityki energetycznej(tzn. wobec pañstw trzecich). Traktat za³o¿ycielski ustanawia struktury regulacyjne i przewiduje implementacjê acquis communautaire przez pañstwa spoza UE w zakresie energii, ochrony œrodowiska, konkurencji i polityki w zakresie odnawialnych Ÿróde³ energii. Traktat tworzy wiêc obszar bez granic wewnêtrznych dla gazu i energii elektrycznej w tej czêœci Europy, gdzie nie ma tradycji zawierania umów wielostronnych. Projektowana Wspólnota Energii niesie ze sob¹ perspektywê podniesienia poziomu us³ug dla odbiorcy oraz bezpieczeñstwa dostaw, zakoñczenia izolacji energetycznej Grecji. Wi¹¿e siê te¿ z po³¹czeniem Europy Centralnej i Zachodniej z obszarem Morza Kaspijskiego, Afryki Pó³nocnej oraz Œrodkowego Wschodu poprzez sieæ dostaw noœników energii przez Ba³kany. Zaanga¿owanie finansowe w ten projekt zapowiedzia³ ju¿ Bank Œwiatowy. Traktat w tej sprawie zosta³ podpisany jesieni¹ 2005 r. Europejska Polityka Sąsiedzka Idea przyjêcia odrêbnej strategii politycznej wobec najbli¿szych s¹siadów poszerzonej Unii zrodzi³a siê w latach 2002–2003 i w pierwszym rzêdzie mia³a dotyczyæ tych pañstw Europy Wschodniej, które po spe³nieniu warunków z art. 45 Traktatu o UE mog³y stan¹æ przed perspektyw¹ cz³onkostwa, zgodnie z art. 49 tego Traktatu. W roku 2003 w ramach Komisji Europejskiej utworzono tzw. Wider Europe Task Force . 12 maja 2004 r. Komisja Europejska opublikowa³a najwa¿niejszy z dokumentów: Strategiê Europejskiej Polityki S¹siedzkiej(EPS) Przedstawiono w nim ca³oœciow¹ wizjê polityki poszerzonej Unii wobec najbli¿szych i dalszych s¹siadów. Nowym elementem jest m. in. w³¹czenie do EPS pañstw Po³udniowego Kaukazu, a tak¿e po³udniowych s¹siadów UE, w³¹cznie z Syri¹, Egiptem czy Maro50

Europejska Polityka Sąsiedzka kiem, które nie maj¹ perspektywy cz³onkostwa. Stwierdzono przy tym wyraŸnie, ¿e celem Strategii nie jest doprowadzenie do cz³onkostwa tych krajów w UE, choæ zawiera ona propozycje tzw. Porozumieñ S¹siedzkich. Strategia na obecnym etapie jest skierowana do krajów, które w przewidywalnej perspektywie pozostan¹ s¹siadami Unii, a wiêc obecnie ich ewentualne cz³onkostwo nie jest rozpatrywane nawet jako potencjalne. EPS otwiera mo¿liwoœci intensywniejszej wspó³pracy pomiêdzy Uni¹ a jej wschodnimi i po³udniowymi s¹siadami. Realizacja tego potencja³u zale¿y jednak przede wszystkim od determinacji samej Unii oraz poszczególnych krajów wschodniego s¹siedztwa, by urzeczywistniaæ sformu³owane cele. Europejska Polityka S¹siedzka skierowana jest do krajów Europy Wschodniej: Ukrainy, Bia³orusi i Mo³dowy. Nie do koñca jasny jest status Rosji: z jednej strony zaznacza siê, i¿ EPS odnosi siê tak¿e do Rosji, z drugiej jednak podkreœla siê, ¿e polityka wobec tego kraju bêdzie budowana na nieco odrêbnych zasadach, w oparciu o ustalon¹ na szczycie w Petersburgu w 2003 r. koncepcjê czterech przestrzeni: gospodarczej; wolnoœci, bezpieczeñstwa i sprawiedliwoœci; bezpieczeñstwa zewnêtrznego; badañ naukowych i oœwiaty. Koncepcja ta zosta³a uszczegó³owiona podczas szczytu w Londynie w paŸdzierniku 2005 roku. Dokument obejmuje tak¿e kraje basenu Morza Œródziemnego: Izrael, Jordaniê, Maroko, Algieriê, Egipt, Liban, Libiê, Syriê, Tunezjê i Autonomiê Palestyñsk¹. Pod naciskiem Komisji i Parlamentu Europejskiego w³¹czono do EPS tak¿e kraje Kaukazu Po³udniowego: Gruzjê, Armeniê i Azerbejd¿an. EPS nie obejmuje natomiast Turcji jako kraju posiadaj¹cego status kandydata oraz Ba³kanów Zachodnich, wobec których UE dopuszcza mo¿liwoœæ pe³nej integracji i dlatego decyduje siê na prowadzenie odrêbnej polityki – nastawionej na stopniowe przygotowywanie do statusu pañstw kandyduj¹cych. Wspó³praca w ramach EPS obejmuje: 1. Promocjê uznawanych przez UE podstawowych wartoœci, takich jak poszanowanie dla praw cz³owieka, demokracji i rz¹dów prawa; 2. Prowadzenie dialogu politycznego, mo¿liwoœæ uczestnictwa we Wspólnej Polityce Zagranicznej i Bezpieczeñstwa(CFSP) oraz Europejskiej Polityce Bezpieczeñstwa i Obronnej(ESDP), zarz¹dzaniu kryzysami, przeciwdzia³aniu konfliktom itp.; 51

Europejska Polityka Sąsiedzka 3. Realizacjê reform ekonomicznych, dostosowywanie ustawodawstwa do norm unijnych; EPS przewiduje tak¿e mo¿liwoœæ ustanowienia preferencyjnych relacji handlowych, stopniowe zwiêkszanie dostêpu krajów s¹siedzkich do wewnêtrznego rynku UE; 4. Wspó³pracê w Obszarze Sprawiedliwoœci i Spraw Wewnêtrznych, efektywne zarz¹dzanie granicami, doskonalenie pracy instytucji pañstwowych pod k¹tem skutecznoœci i przejrzystoœci. Mo¿e to stworzyæ nowe mo¿liwoœci dla lokalnego ruchu granicznego oraz uelastycznienia systemu wizowego; 5. Wspó³pracê w dziedzinie energetyki, transportu, ochrony œrodowiska, nauki i oœwiaty. EPS nie przewiduje renegocjacji obowi¹zuj¹cych umów miêdzynarodowych i zmian w pracy instytucji ustanowionych na podstawie tych umów. W odniesieniu do wschodnich i po³udniowych s¹siadów bazê prawn¹ do wzajemnej wspó³pracy maj¹ stanowiæ dwustronne umowy o partnerstwie i wspó³pracy(ang.: Partnership and Cooperation Agreement – PCA). Umowy takie zosta³y zawarte przez WE ze wszystkimi pañstwami Europy Wschodniej, z wyj¹tkiem Bia³orusi. Konkretne dzia³ania w ramach polityki s¹siedzkiej s¹ realizowane w oparciu o tzw. plany dzia³ania(ang.: Action Plan – AP) odrêbnie dla ka¿dego kraju. Pierwsze plany dzia³ania ustalono w grudniu 2004 roku z Autonomi¹ Palestyñsk¹, Izraelem, Jordani¹, Marokiem, Mo³dow¹, Tunezj¹ i Ukrain¹. AP zawieraj¹ uzgodniony z danym krajem konkretny opis dzia³añ w szeregu kluczowych sfer. Postêp w tych dzia³aniach jest monitorowany przez istniej¹ce instytucje wspó³pracy bilateralnej, na forum np. szczytów dwustronnych czy Rady Wspó³pracy. AP s¹ wstêpnie za³o¿one na 3–5 lat. Po tym okresie mog¹ zostaæ przed³u¿one. Po ich wype³nieniu istnieje mo¿liwoœæ podpisania nowych umów dwustronnych, np. tzw. porozumieñ s¹siedzkich. Poza wspó³prac¹ dwustronn¹ EPS przewiduje tak¿e wielostronn¹ kooperacjê regionaln¹. Koncepcja ta jest bardziej rozwiniêta w odniesieniu do krajów basenu Morza Œródziemnego. Realizuje siê tu m.in. konferencje na poziomie ministrów ró¿nych sektorów. Wspó³praca regionalna pañstw Europy Wschodniej odbywa siê wy³¹cznie w ramach ju¿ istniej¹cych gremiów, takich jak np. Rada Europy, Rada Pañstw Morza Ba³tyckiego, Czarnomorska Wspó³praca Gospodarcza, Inicjatywa Œrodkowoeuropejska. Do 2007 roku EPS bêdzie realizowana w oparciu o ju¿ istniej¹ce instrumenty finansowe, a wiêc m.in. programy TACIS i MEDA. Po tym 52

Europejska waluta okresie planuje siê zreformowanie wielu unijnych funduszy ukierunkowanych na wspó³pracê z zagranic¹. W szczególnoœci w roku 2007 r. uruchomiony zostanie tzw. Europejski Instrument S¹siedztwa( European Neighbourhood Policy Instrument – ENPI), w ramach którego realizowana bêdzie wspó³praca transgraniczna i regionalna pomiêdzy Pañstwami Cz³onkowskimi a ich bezpoœrednimi s¹siadami. Planuje siê tak¿e utworzenie Instrumentu Wspó³pracy i Rozwoju, który mia³by wspieraæ wspó³pracê regionaln¹ i transgraniczn¹ pomiêdzy krajami s¹siedzkimi UE. Czy EPS przyczyni siê do jakoœciowej zmiany dotychczasowych stosunków UE z s¹siadami? Czy zapobiegnie pog³êbianiu siê podzia³ów pomiêdzy Uni¹ a jej s¹siadami, a tym samym bêdzie sprzyjaæ tworzeniu siê wokó³ UE krêgu pañstw przyjaznych i funkcjonuj¹cych w oparciu o podobne do unijnych wartoœci i standardy? Ustanowienie EPS nie jest rewolucyjnym prze³omem. Nie zmienia obowi¹zuj¹cych umów dwustronnych oraz ustanowionych przez nie instytucji. Jednak¿e EPS otwiera mo¿liwoœci szerszej kooperacji pomiêdzy Uni¹ a jej wschodnimi i po³udniowymi s¹siadami. Dodatkowym wyzwaniem s¹ istniej¹ce ró¿nice pomiêdzy tymi obiema kategoriami pañstw. Mo¿liwoœæ kooperacji pojawia siê zw³aszcza w sferze dialogu politycznego, w tym w ramach CFSP i ESDP; wspó³pracy regionalnej i transgranicznej. Czy ten potencja³ uda siê wykorzystaæ zale¿eæ bêdzie przede wszystkim od aktywnego zaanga¿owania wszystkich stron. W wypadku Ukrainy i Mo³dowy, wi¹¿e siê to z koniecznoœci¹ akceptacji statusu partnera zewnêtrznego i podjêcia wysi³ku zacieœnienia wspó³pracy bez konkretnej perspektywy cz³onkostwa w Unii Europejskiej. Po stronie UE kluczowa wydaje siê gotowoœæ udzielenia rzeczywistych koncesji na rzecz wschodnich i po³udniowych s¹siadów, takich jak: wiêksza pomoc finansowa, uelastycznienie re¿imu wizowego dla pewnych grup obywateli, np. studentów, czy te¿ asymetryczne otwarcie rynku UE dla produktów przemys³owych z pañstw s¹siedzkich. Europejska waluta, kryteria konwergencji, Unia Walutowa Geneza przyjêcia wspólnej waluty w UE siêga powo³ania Europejskiego Systemu Walutowego(ESW) w dniu 13 marca 1979 r. ESW regulowa³ kwestie wspó³pracy walutowej Pañstw Cz³onkowskich Wspólnot Europejskich. W ramach ESW funkcjonowa³y trzy elementy: 53

Europejska waluta 1) ECU(ang.: European Currency Unit – Europejska Jednostka Walutowa). Wartoœæ ECU oparta by³a na koszyku walut narodowych, skonstruowanym proporcjonalnie do potencja³ów gospodarczych Pañstw Cz³onkowskich. ECU s³u¿y³: – do wyznaczania kursów centralnych walut nale¿¹cych do systemu; – jako denominator dla operacji w ramach mechanizmu interwencyjnego i kredytowego; – jako œrodek p³atniczy w operacjach miêdzy bankami centralnymi krajów Unii. 2) Mechanizm wymiany i interwencji w zakresie kursów walutowych (ang.: Exchange Rate Mechanism). Mechanizm ten ogranicza³ wahania kursów wszystkich walut Pañstw Cz³onkowskich wzglêdem siebie. 3) Mechanizmy kredytowe. Traktat o Unii Europejskiej z Maastricht, realizuj¹c zamierzenia dotycz¹ce powo³ania Unii Gospodarczej i Walutowej(UGW), wprowadzi³ do regulacji wspólnotowych szeroki zbiór postanowieñ dotycz¹cych polityki monetarnej. Ustanowi³ Europejski System Banków Centralnych(ESBC) i Europejski Bank Centralny(EBC). Okreœli³ te¿ kryteria konwergencji UGW, umo¿liwiaj¹c tym samym przyjêcie wspólnej waluty„euro”. Kryteria te z czasem sta³y siê jedn¹ z najwa¿niejszych determinant zmian zachodz¹cych w systemie Unii Europejskiej. Poza zasadniczymi zmianami, które w tym obszarze znalaz³y swe miejsce w Traktacie o Wspólnocie Europejskiej, zwróciæ uwagê nale¿y na fakt przeniesienia wielu rozwi¹zañ dotycz¹cych koñcowych etapów UGW do protoko³ów i deklaracji do³¹czonych do Aktu Koñcowego konferencji miêdzyrz¹dowej. W tym przypadku by³y to protoko³y do TUE dotycz¹ce m.in.: • statutu Europejskiego Instytutu Walutowego(instytucji zlikwidowanej w momencie powo³ania EBC); • statutu Europejskiego Systemu Banków Centralnych i Europejskiego Banku Centralnego; • przejœcia do trzeciego etapu Unii Gospodarczo-Walutowej oraz niektórych postanowieñ dotycz¹cych Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii, Irlandii i Danii. Deklaracje do³¹czone do Traktatu o UE dotyczy³y m.in. rozstrzygania sporów pomiêdzy EBC i Europejskim Instytutem Walutowym a ich personelem. 54

Europejska waluta Kryteria konwergencji dotycz¹ce wprowadzania w ¿ycie Unii Walutowej okreœlone zosta³y precyzyjnie w Traktacie o Unii Europejskiej z Maastricht( → Traktaty). Po pierwsze – roczny wskaŸnik wzrostu cen w Pañstwie Cz³onkowskim nie mo¿e byæ wy¿szy ni¿ 1,5 punktu procentowego od œredniej stopy inflacji w trzech krajach UE o najlepszych pod tym wzglêdem wskaŸnikach. Po drugie – wysokoœæ deficytu bud¿etowego nie mo¿e przekroczyæ 3% PKB. Po trzecie – wysokoœæ d³ugu publicznego nie mo¿e przekroczyæ 60% PKB. Po czwarte – wysokoœæ œredniej nominalnej d³ugookresowej stopy procentowej nie mo¿e przekroczyæ o wiêcej ni¿ 2 punkty procentowe œredniej nominalnej d³ugookresowej stopy procentowej w trzech krajach UE o najni¿szym rocznym wskaŸniku inflacji. Po pi¹te – Pañstwo Cz³onkowskie w ramach mechanizmu kursowego Europejskiego Systemu Walutowego musi zachowaæ przez co najmniej dwa lata normalny przedzia³ wahañ kursów walut. W tym okresie waluta tego pañstwa nie mo¿e byæ dewaluowana w stosunku do walut innych krajów UE. Traktat z Maastricht przes¹dza³ te¿ o dobrowolnym udziale Pañstw Cz³onkowskich w UGW. Pozwoli³o to najpierw Danii i Zjednoczonemu Królestwu, a potem(od 1995 r.) Szwecji na wy³¹czenie siê z realizacji trzeciego etapu UGW i zaniechanie wprowadzenia na swoim obszarze wspólnej waluty. W 1995 r. Rada Europejska podjê³a w Madrycie decyzjê o zast¹pieniu ECU przez euro. Decyzja o utworzeniu Europejskiego Systemu Walutowego drugiej generacji(ESW II) podjêta zosta³a rok póŸniej w Weronie – podczas spotkania ministrów spraw zagranicznych i prezesów banków centralnych Pañstw Cz³onkowskich Unii Europejskiej. ESW II jest kontynuacj¹ ESW I dla pañstw, które nie uczestnicz¹ w Unii Gospodarczej i Walutowej. Regulowaæ ma on kursy wymiany pomiêdzy walutami pañstw uczestnicz¹cych w strefie euro i pañstw UE pozostaj¹cych poza UGW. Korzyœci wynikaj¹ce z wprowadzenia jednolitej waluty to przede wszystkim: 1. Dla przeciêtnego mieszkañca Unii Europejskiej: – pozbycie siê problemu wymiany walut w trakcie wyjazdów zagranicznych; – ³atwoœæ porównywania cen; 55

Europejska waluta 2. Dla gospodarki Unii Europejskiej: – ³atwoœæ transferowania kapita³u; – wyeliminowanie wahañ kursów walutowych w celu zapobie¿enia spekulacji ró¿nic¹ kursów na danym rynku . Swój udzia³ w Unii Gospodarczej i Walutowej zadeklarowa³o 12 Pañstw Cz³onkowskich UE. Od pocz¹tku 2002 r. euro sta³o siê jedynym œrodkiem p³atniczym na obszarze wszystkich Pañstw Cz³onkowskich UGW. Grupa pañstw, które przyst¹pi³y do Unii Walutowej, nazywana Eurogrup¹, ma charakter nieformalny. Jedynym sformu³owaniem na ten temat jest przepis TWE, okreœlaj¹cy kraje, które nie przyst¹pi³y do„strefy euro” jako„Pañstwa Cz³onkowskie objête derogacj¹”. Mamy tu jednak do czynienia z rozbudowan¹ struktur¹ instytucjonaln¹ wyposa¿on¹ w okreœlone instrumenty. Najwa¿niejszym s¹ obrady Rady UE prowadzone w formule ECOFIN, ale w sk³adzie tylko tych ministrów, którzy reprezentuj¹ pañstwa cz³onkowskie UGW(ang.: informal meetings of the Euro 12 Group ). W Traktacie Nicejskim zdecydowano siê na rezygnacjê z g³osowania jednomyœlnego w Radzie UE w zakresie reprezentacji Wspólnoty Europejskiej na szczeblu miêdzynarodowym – w odniesieniu do kwestii, które le¿¹ w szczególnym interesie Unii Gospodarczej i Walutowej. Traktat ten zmieni³ te¿ do³¹czony do Traktatu o UE protokó³ dotycz¹cy statutu Europejskiego Systemu Banków Centralnych i Europejskiego Banku Centralnego. Postanowiono w nim, ¿e Rada w sk³adzie szefów pañstw lub rz¹dów mo¿e podejmowaæ zmiany w statucie dotycz¹ce Rady Dyrektorów UGW (Rada ta nazywana jest te¿ Rad¹ Naczeln¹). Wprowadzenie euro nie spotka³o siê z wielkim poparciem spo³eczeñstw pañstw, które przyst¹pi³y do UGW. Wydaje siê, ¿e mieszkañcy Unii Europejskiej zaakceptuj¹ euro tylko wówczas, gdy przekonaj¹ siê, ¿e nowa waluta s³u¿y zwalczaniu bezrobocia i dynamizowaniu wzrostu gospodarczego. W tym celu konieczna jest m.in. proporcjonalna harmonizacja fiskalna w UE, uzale¿niona od stopnia rozwoju gospodarczego, koordynacja polityki bud¿etowej przy zrównowa¿eniu deficytu bud¿etowego ze wzrostem gospodarczym oraz zmniejszenie obci¹¿eñ dla MŒP oraz wzrost p³ac. Do przyjêcia wspólnej waluty przygotowuje siê 10 nowych krajów cz³onkowskich, w³¹cznie z Polsk¹. W przypadku naszego kraju perspektywa ta nie wydaje siê jednak zbyt bliska. O przesuwaniu daty wejœcia Pol56

Europejski Model Gospodarczy i Społeczny ski do grupy euro decyduj¹ k³opoty ze sprostaniem kryteriom konwergencji wspólnej waluty oraz brak entuzjazmu i jednomyœlnoœci dla tego pomys³u wœród polskich elit politycznych. Europejski Model Gospodarczy i Społeczny(EMGiS) Pañstwa Cz³onkowskie UE s¹ miêdzy sob¹ bardzo zró¿nicowane pod wzglêdem sytuacji spo³eczno-gospodarczej. Europejski Model Gospodarczy i Spo³eczny mo¿e byæ zatem rozumiany i realizowany w krajach UE rozmaicie, zale¿nie od w³asnych priorytetów polityki gospodarczej i spo³ecznej. Najwa¿niejszym jednak celem jest stabilny pomyœlny rozwój gospodarczy i spo³eczny we wszystkich 25 Pañstwach Cz³onkowskich, w warunkach demokracji politycznej i pluralizmu. Wa¿nym czynnikiem jest wspieranie równoœci szans i dostêpu do rynku pracy dla wszystkich uczestników procesów ekonomicznych i spo³ecznych. Europejski Model Gospodarczy i Spo³eczny zak³ada rozwój gospodarczy po³¹czony z odpowiedni¹ ochron¹ spo³eczn¹ i socjaln¹, czego nie przewiduj¹ np. modele rozwoju innych gospodarek œwiatowych. Jeœli wiêc mówimy, ¿e Produkt Krajowy Brutto jest np. we Francji ni¿szy ni¿ w USA, to pamiêtajmy, ¿e w USA trzeba pracowaæ o 20% d³u¿ej ni¿ w Europie. Natomiast nie ma znacz¹cych ró¿nic w produktywnoœci miêdzy Francj¹ czy Niemcami – a USA. Europejski Model Gospodarczy i Spo³eczny polega na aktywnym udziale podmiotów, w tym tzw. partnerów spo³ecznych w procesach gospodarczych. Udzia³ ten jest zmienny, co wynika z odmiennych priorytetów polityk sektorowych w pañstwach UE, lecz s³u¿y on np. os³abieniu szkodliwych dla pracobiorców skutków podejmowanych zmian w gospodarce. Kwestia Europejskiego Modelu Gospodarczego i Spo³ecznego zwi¹zana jest z pomyœln¹ realizacj¹ ca³oœci projektu integracji europejskiej. W przysz³oœci rozwój tego modelu powinien byæ podstawowym elementem partnerstwa na rzecz dobrobytu, solidarnoœci i bezpieczeñstwa socjalnego. Definicja ustalona w marcu 2002 r. w Barcelonie przez Radê Europejsk¹ pozostaje w tej sytuacji w pe³ni aktualna:„Europejski model spo³eczny oparty jest na dobrej skutecznoœci ekonomicznej, wysokim poziomie ochrony spo³ecznej i edukacji oraz dialogu spo³ecznym”. 57

Europejskie Partie Polityczne Aby zapewniæ stabilnoœæ gospodarcz¹ i spo³eczn¹, w Pañstwach Cz³onkowskich UE nale¿y zacieœniæ wspó³pracê z partnerami spo³ecznymi. Ku pewnemu zaskoczeniu obserwatorów – kwestia ta sta³a siê jednym z punktów ciê¿koœci brytyjskiej prezydencji jesieni¹ 2005 r. W UE polityka spo³eczna zapewniæ powinna trwa³e inwestycje w rozwój ekonomiczny – równolegle zaœ: s³u¿yæ wspieraniu solidarnoœci i stabilnoœci spo³ecznej. Podstawowe znaczenie w kszta³towaniu Europejskiego Modelu Spo³ecznego i Gospodarczego odgrywa zatem kierunek polityki spo³ecznej koordynowanej na szczeblu Unii Europejskiej – a wype³niany treœci¹ w politykach sektorowych przez poszczególne Pañstwa Cz³onkowskie. Europejskie Partie Polityczne W trakcie procesu ratyfikacji Traktatu z Maastricht w roku 1992 w Parlamencie Europejskim zaproponowano wypracowanie statutu partii politycznych europejskich, okreœlaj¹cego ramy dzia³alnoœci partii i zasady korzystania ze wsparcia finansowego z funduszy wspólnotowych. Sugerowano wtedy wypracowanie: • definicji partii europejskiej, rozumianej jako zwi¹zek federacyjny partii narodowych lub regionalnych, funkcjonuj¹cych w wiêkszoœci Pañstw Cz³onkowskich oraz legitymuj¹cy siê okreœlonym procentem uzyskanych g³osów w ostatnich wyborach do Parlamentu Europejskiego(np. 2%, 3% lub 5%); • statutów poszczególnych partii europejskich, okreœlaj¹cych nazwê i siedzibê, sk³ad i uprawnienia kongresów partii i ich organów wykonawczych, warunki przyjmowania nowych cz³onków, ich prawa i obowi¹zki oraz zasady finansowania; • zakresu zadañ partii europejskiej, do których nale¿eæ powinna praca nad rozszerzeniem i pog³êbianiem œwiadomoœci europejskiej, ustalenie programów przysz³ego dzia³ania politycznego Unii oraz wywieranie wp³ywu na Radê i Komisjê poprzez programy wyborcze formu³owane w okresie wyborów do Parlamentu Europejskiego; • regu³ finansowania poszczególnych partii i indywidualnych cz³onków(sk³adki cz³onkowskie) oraz bezpoœrednie dofinansowanie z bud¿etu Unii; • metod uznania danej organizacji za partiê europejsk¹(o zgodnoœci ze statutem takiej pretenduj¹cej grupy politycznej decydowaæ mia³by niezale¿ny organ: Komisja, b¹dŸ Rada UE). 58

Europejskie Partie Polityczne Rada UE wraz z Parlamentem Europejskim przyjê³y 4 listopada 2003 r. w formule pozatraktatowej rozporz¹dzenie dotycz¹ce organizacji partii politycznych na szczeblu europejskim oraz sposobów ich finansowania. Nowe przepisy wesz³y w ¿ycie 15 lutego 2004 r., z wyj¹tkiem regulacji finansowych, które zaczê³y obowi¹zywaæ od nowej kadencji PE, po wyborach w czerwcu 2004 r. W oparciu o zapisy tego rozporz¹dzenia partiê na poziomie europejskim definiuje siê alternatywnie – jako: 1) partiê polityczn¹, rozumian¹ jako stowarzyszenie obywateli maj¹ce cele polityczne, uznane przez co najmniej jedno Pañstwo Cz³onkowskie, zgodnie z jego prawem wewnêtrznym; 2) sojusz – alians partii politycznych(ang.: alliance of political parties ) wyra¿ony w postaci wspó³pracy strukturalnej co najmniej dwóch partii politycznych. Zgodnie z rozporz¹dzeniem – partia europejska powinna: • dysponowaæ osobowoœci¹ prawn¹ w Pañstwie Cz³onkowskim, w którym partia ma sw¹ siedzibê; • posiadaæ przedstawicieli w przynajmniej jednej czwartej Pañstw Cz³onkowskich UE, bêd¹cych cz³onkami Parlamentu Europejskiego, parlamentów krajowych lub regionalnych, b¹dŸ te¿ zgromadzeñ regionalnych; • uzyskaæ w przynajmniej jednej czwartej Pañstw Cz³onkowskich UE co najmniej 3% g³osów oddanych na tê partiê w ka¿dym z tych krajów w ostatnich wyborach do Parlamentu Europejskiego; • w swym programie i dzia³aniach przestrzegaæ zasad, na których oparto Uniê Europejsk¹, takich jak: wolnoœæ, demokracja, poszanowanie praw cz³owieka i praworz¹dnoœæ(poszanowanie praw powszechnych). Do weryfikacji wype³niania tych warunków zobowi¹zany zosta³ Parlament Europejski oraz specjalnie do tego celu powo³any komitet. Parlament uprawniony zosta³ te¿ do rozpatrywania wniosków partii europejskich o dofinansowanie, zagwarantowane im z bud¿etu UE. Uregulowane zosta³y tak¿e: • formalne i materialne warunki uzyskania subwencji; • procedury kontroli wydatkowania œrodków finansowych UE; • zasady technicznego wsparcia dla partii europejskich ze strony PE; • kryteria sk³adania sprawozdañ przez PE z realizacji zobowi¹zañ wobec partii, które wynikaj¹ z traktatów i aktów wspólnotowych. 59

Europejskie prawo wspólnotowe Z nowych regulacji jako pierwsi skorzystali europejscy„Zieloni”, którzy na swym kongresie w Rzymie(20–22 lutego 2004 r.) powo³ali Europejsk¹ Partiê Zielonych. Skupia ona 32 partie cz³onkowskie z ca³ej Europy oraz 8 partii o statusie obserwatora. Na wspólnotowej scenie politycznej jeszcze nie istniej¹ inne europejskie partie polityczne. Frakcje w Parlamencie Europejskim nie s¹ bowiem takimi partiami, chocia¿ swoimi nazwami mog¹ to sugerowaæ. Europejskie prawo wspólnotowe – prawo europejskie Europejskie prawo wspólnotowe to prawo europejskie, które obowi¹zuje na obszarze Unii Europejskiej. ród³a prawa europejskiego dziel¹ siê na: pierwotne i pochodne. Do pierwotnych Ÿróde³ prawa wspólnotowego nale¿¹: Traktat Paryski o utworzeniu Europejskiej Wspólnoty Wêgla i Stali (8.04.1951 r.) oraz Traktaty o utworzeniu Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej(oba z 25.03.1957 r.). Traktat Paryski i Traktaty Rzymskie podpisane zosta³y przez 6 pañstw za³o¿ycielskich; nale¿¹ do nich: Belgia, Francja, Niderlandy, Luksemburg, Republika Federalna Niemiec oraz W³ochy. Do pierwotnych Ÿróde³ prawa europejskiego nale¿¹ tak¿e: Traktat o Fuzji Organów(1965 r.), Jednolity Akt Europejski(1986 r.) Traktat o Unii Europejskiej(z Maastricht – 1992 r.), Traktat Amsterdamski(1997 r.) oraz Traktat Nicejski(2000/2001). Do Ÿróde³ pierwotnych zalicza siê równie¿ umowy o przyst¹pieniu nowych Pañstw Cz³onkowskich. Do tej pory jest ich dziewiêtnaœcie(Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii, Dania, Irlandia, Grecja, Hiszpania, Portugalia, Austria, Szwecja, Finlandia, Polska, Estonia,£otwa, Litwa, Republika Czeska, S³owacja, S³owenia, Wêgry, Cypr, Malta). Do pochodnych(wtórnych) Ÿróde³ prawa wspólnotowego(europejskiego) nale¿¹ akty prawne wydawane przez organy(instytucje) Wspólnot Europejskich. S¹ to: rozporz¹dzenia, dyrektywy, decyzje, zalecenia i opinie. Trzy pierwsze s¹ wi¹¿¹ce dla ich adresatów; zalecenia i opinie nie maj¹ takiego charakteru( → Dorobek prawny). Do Ÿróde³ prawa wspólnotowego zalicza siê tak¿e umowy miêdzynarodowe zawierane z krajami trzecimi i organizacjami miêdzynarodowymi, a tak¿e porozumienia zawierane miêdzy Pañstwami Cz³onkowskimi. Pamiêtaæ nale¿y natomiast, ¿e normy prawne zawarte w umowach miêdzynarodowych przyjmowanych w ramach Rady Europy(organizacji miêdzy60

Europejskie prawo wspólnotowe narodowej niezale¿nej od Unii Europejskiej) nie wchodz¹ w zakres prawa wspólnotowego(prawa europejskiego). Prawo europejskie stanowi autonomiczny system prawny ponadpañstwowego systemu decyzyjnego. Poniewa¿ prawo to nie obejmuje swymi regulacjami ani wszystkich dyscyplin prawa, ani – w ich obrêbie – nie normuje wszystkich zagadnieñ, jego naturalnym dope³nieniem staj¹ siê narodowe porz¹dki prawne. Przyczyn¹ tej sytuacji jest koniecznoœæ zapewnienia jednolitego stosowania prawa wspólnotowego w sytuacjach, gdy wymaga tego realizacja zadañ i celów Wspólnot. Pojêcie bezpoœredniego stosowania oznacza dopuszczalnoœæ stosowania norm prawa wspólnotowego przez s¹dy i inne organy Pañstw Cz³onkowskich bez koniecznoœci uprzedniego wydawania odpowiednich przepisów prawa wewnêtrznego. Bezpoœrednia skutecznoœæ prawa wspólnotowego oznacza, ¿e normy wspólnotowe tworz¹ prawa i obowi¹zki wprost dla obywateli i podmiotów gospodarczych. Na te prawa i obowi¹zki mo¿na powo³ywaæ siê w postêpowaniu przed organami wewnêtrznymi w danym Pañstwie Cz³onkowskim UE. Zasada prymatu prawa Wspólnot(zwana zasad¹ pierwszeñstwa stosowania) dotyczy m.in. wszelkiego rodzaju norm prawa wspólnotowego, bez wzglêdu na ich usytuowanie w systemie prawa Wspólnot. Zgodnie z t¹ zasad¹ – w wypadku stwierdzenia konfliktu w konkretnej sytuacji miêdzy norm¹ prawa krajowego i norm¹ wspólnotow¹ nale¿y zastosowaæ normê wspólnotow¹, a normê prawa krajowego nale¿y pozostawiæ bez zastosowania. Zasada pierwszeñstwa norm wspólnotowych obowi¹zuje bez wzglêdu na rangê normy prawa krajowego. Prawo europejskie s³u¿y realizacji celów okreœlonych w traktatach powo³uj¹cych do ¿ycia Wspólnoty Europejskie i Uniê Europejsk¹. Traktaty te nie obejmuj¹ wszystkich obszarów dzia³ania Pañstw Cz³onkowskich Unii. Nie ma dotychczas europejskich regulacji prawnych dotycz¹cych prawa karnego, procedury karnej, prawa administracyjnego i wielu innych ga³êzi. Wspólnoty Europejskie wykraczaj¹ poza tradycyjne prawo miêdzynarodowe, gdy¿ stanowione przez nie prawo stwarza prawa i nak³ada obowi¹zki nie tylko na Pañstwa, lecz tak¿e bezpoœrednio na ich obywateli. Prawo stanowione przez instytucje Wspólnot nie jest równie¿ prawem wewnêtrznym Pañstw Cz³onkowskich. Prawo wspólnotowe odró¿nia od prawa miêdzynarodowego to, ¿e instytucje Wspólnot(Komisja Europejska, 61

Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu a nastêpnie Rada Unii Europejskiej i Parlament Europejski) uzyska³y na mocy traktatów za³o¿ycielskich kompetencjê stanowienia prawa, które nie wymaga transformacji, lecz obowi¹zuje bezpoœrednio. Warunkiem jest tu prymat prawa wspólnotowego nad prawem Pañstw Cz³onkowskich. Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu(EFTA) Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu EFTA(ang.: European Free Trade Association ) rozpoczê³o dzia³alnoœæ 4 stycznia 1960 r. jako ugrupowanie gospodarcze za³o¿one w odpowiedzi na utworzenie EWG. Za³o¿ycielami EFTA by³y: Austria, Dania, Norwegia, Portugalia, Szwajcaria, Szwecja i Zjednoczone Królestwo. Z up³ywem lat wiêkszoœæ pañstw nale¿¹cych wczeœniej do EFTA przyst¹pi³a do Unii Europejskiej; cz³onkami EFTA pozosta³y jedynie: Islandia, Liechtenstein, Norwegia i Szwajcaria. Stowarzyszenie EFTA zak³ada³o przede wszystkim utworzenie strefy wolnego handlu i sta³y rozwój gospodarczy. Strefa wolnego handlu, w odró¿nieniu od unii celnej, nie przewidywa³a jednak ustanowienia wspólnej taryfy celnej wobec pañstw trzecich. W 1984 r. w Luksemburgu zadecydowano o powo³aniu Europejskiego Obszaru Gospodarczego(EOG) pomiêdzy Wspólnotami Europejskimi i EFTA. Europejski Obszar Gospodarczy powsta³ faktycznie dopiero w 1992 r. Obejmuje on terytorium Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA) i Unii Europejskiej, jednak w rezultacie negatywnego wyniku referendum(z 6 grudnia 1992 r.) do EOG nie przyst¹pi³a Szwajcaria. Uk³ad zak³ada swobodny przep³yw towarów, us³ug, kapita³u i si³y roboczej na ca³ym Obszarze. Znaczenie Europejskiego Obszaru Gospodarczego zmala³o po przyst¹pieniu do Unii Europejskiej trzech pañstw EFTA: Austrii, Szwecji i Finlandii. W Uk³adzie o EOG nie znalaz³y siê zapisy dotycz¹ce sektora rolnego i unii celnej. Nie zniesiono te¿ kontroli granicznej pomiêdzy Uni¹ Europejsk¹ a Obszarem EFTA. Siedzib¹ EFTA jest Genewa. 10 grudnia 1992 r. Polska podpisa³a w Genewie umowê z EFTA o ustanowieniu strefy wolnego handlu(obowi¹zuje ona od listopada 1993 r.). Natomiast od czerwca 2004 r. Polska jest te¿ stron¹ umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym. 62

Eurorealizm i eurosceptycyzm Eurorealizm i eurosceptycyzm Wydaje siê, ¿e w Polsce s³owo„euroentuzjazm” wychodzi z obiegu zastêpowane nowym:„eurorealizm”. Definicje obu tych pojêæ s¹ skrajnie ró¿ne i – co wa¿niejsze – bardzo subiektywne. Otó¿ euroentuzjasta definiuje siebie jako osobê popieraj¹c¹ integracjê Polski z Uni¹ Europejsk¹ na partnerskich zasadach. Jest wiêc raczej za przyspieszeniem tego procesu ni¿ za jego opóŸnianiem. Euroentuzjasta uznaje za eurorealistê osobê, która próbuje wprowadzaæ warunki kategoryczne, konieczne do spe³nienia przez Uniê Europejsk¹ w procesie w³¹czania Polski do UE. Eurorealista jest czêsto – zdaniem euroentuzjasty – zwolennikiem du¿ej iloœci okresów przejœciowych we w³¹czaniu polskiej gospodarki do UE. Tak pojmowany eurorealizm sprowadza siê do akceptacji spowalniania okresu polskiej integracji po to, aby wymusiæ spe³nienie przez UE postawionych warunków. Natomiast eurorealista definiuje siebie jako osobê, która popiera integracjê Polski z UE, ale po zagwarantowaniu z góry okreœlonej, szerokiej listy polskich interesów narodowych. Eurorealista nie chce byæ kojarzony z okreœleniem„euroentuzjazm”. Eurorealista uwa¿a euroentuzjastê za bezkrytycznego, a nawet œlepego zwolennika udzia³u Polski w strukturach unijnych. Sprowadza go do roli technokraty pozbawionego umiejêtnoœci obejmowania integracji Polski z Uni¹ w szerszym kontekœcie odpowiedzialnoœci za losy pañstwa i przysz³ych pokoleñ. Nie wypada zapomnieæ o eurosceptykach, którzy z pewnoœci¹ nie s¹ ani euroentuzjastami, ani eurorealistami. Niektórzy wyodrêbniaj¹ jeszcze tzw. eurokrytyków, czyli radykalnych eurosceptyków, jednoznacznie niechêtnych wobec UE. Najbardziej sceptyczni wobec integracji europejskiej byli do tej pory Brytyjczycy i Duñczycy. Wynika³oby z tego, ¿e sceptycyzm wobec integracji europejskiej nie jest tylko polsk¹ specyfik¹ – jednak ograniczmy siê tutaj do refleksji nad jego rodzim¹ odmian¹. Narzekamy na zmiany zachodz¹ce w Polsce w zwi¹zku z transformacj¹ ustrojow¹ i reformami, zapominaj¹c, i¿ jeszcze 15 lat temu nie bardzo wierzono, ¿e w naszym kraju mo¿liwe bêd¹ jakiekolwiek zmiany. Jeszcze przed 8 laty kwesti¹ sporn¹ by³o, czy Polska zostaæ ma pe³noprawnym cz³onkiem Paktu Pó³nocnoatlantyckiego i czy ju¿ w 2004 roku uda siê przyst¹piæ do Unii Europejskiej. Na pocz¹tku lat dziewiêædziesi¹tych ub. wieku unijna Europa przyci¹ga³a realn¹ szans¹ w³¹czenia siê Polski do wspó³tworzenia jej sukcesu 63

Euroregiony... cywilizacyjnego i czerpania wspólnych korzyœci z rozwoju UE. Tylko od polityki pañstwa i aktywnoœci obywateli zale¿a³o, w jakim stopniu bêdziemy potrafili wykorzystaæ otwieraj¹ce siê w UE mo¿liwoœci. Sonda¿e opinii publicznej na pocz¹tku lat 90. ub. wieku wskazywa³y na ogromne poparcie dla europejskiej orientacji naszego kraju. Rozpoczê³a siê ¿mudna i trudna praca dorównywania standardom europejskim. Dziœ Polska jest cz³onkiem Rady Europy i Unii Europejskiej a sonda¿e opinii publicznej nadal udowadniaj¹ trwa³e poparcie polskiego spo³eczeñstwa dla integracji europejskiej. Euroregiony – współpraca przygraniczna/transgraniczna Euroregiony to obszary wspó³pracy przygranicznej(transgranicznej), bêd¹cej wynikiem wzajemnego porozumienia regionów przygranicznych (jednostek samorz¹du terytorialnego – lokalnych i regionalnych). Ich celem jest przede wszystkim wspó³praca gospodarcza, rozwój po³¹czeñ komunikacyjnych, ochrona œrodowiska oraz dzia³alnoœæ kulturalno-edukacyjna i turystyka. Tworzenie euroregionów nie zagra¿a suwerennoœci pañstw narodowych, gdy¿ tylko pañstwa, a nie euroregiony posiadaj¹ pe³n¹ kompetencjê w zakresie kreowania swojej polityki zagranicznej. Utworzenie ka¿dego euroregionu na poziomie lokalnym, przygranicznym, wi¹¿e siê zazwyczaj ze zgod¹ w³adz regionalnych lub centralnych na tego typu wspó³pracê. Euroregiony funkcjonuj¹, opieraj¹c siê na w³asnych statutach, które nie mog¹ byæ jednak sprzeczne z prawem tych pañstw, na których terytorium dany euroregion siê znajduje. Do tej pory euroregiony i ich kompetencje nie zosta³y uregulowane w prawie Unii Europejskiej. W Europie Zachodniej funkcjonuj¹ m.in.: Euroregion Saar-lor-Lux, Euroregion Argealp, Euregio, czy te¿ Regio Basilensis. W obszarze polskiego przygranicza s¹ nastêpuj¹ce euroregiony: • Ba³tyk, od 2.02.1998(uczestnicz¹: Dania, Litwa,£otwa, Polska, Rosja, Szwecja), • Beskidy, od 15.03.2000(Polska, S³owacja), • Bug, od 29.09.1995(Bia³oruœ, Polska, Ukraina), • Dobrava, w stadium organizacyjnym(Rep. Czeska, Polska), • Glacensis, od 05.12.1995(Rep. Czeska, Polska), • Karpaty, od 14.02.1993(Polska, Rumunia, S³owacja, Ukraina, Wêgry), 64

Federalizm i polityczne wizje federacji europejskiej • Niemen, od 06.06.1997(Bia³oruœ, Litwa, Polska), • Nysa, od 21.12.1991(Rep. Czeska, Niemcy, Polska), • Pomerania, od 15.12.1995(Niemcy, Polska, Szwecja), • Pradziad, od 02.07.1997(Rep. Czeska, Polska), • Pro Europa Viadrina, od 21.12.1993(Niemcy, Polska), • Silesia, od 22.09.1998(Rep. Czeska, Polska), • Sprewa–Nysa–Bóbr, od 21.09.1998(Niemcy, Polska), • Œl¹sk Cieszyñski, od 22.04.1998(Rep. Czeska, Polska), • Tatry, od 26.08.1994(Polska, S³owacja). Wspó³praca przygraniczna wspierana jest przez programy i fundusze pomocowe Unii Europejskiej, m.in. INTERREG, a tak¿e CROSSBORDER COOPERATION w ramach programu Phare. Federalizm i polityczne wizje federacji europejskiej Federalizm oznacza formê organizacji pañstwa, ale te¿: ruch polityczny, maj¹cy na celu polityczn¹ integracjê dowolnego makroregionu w formie dobrowolnego zwi¹zku pañstw. Federalizm skupia siê na swoistym podziale w³adz i metod zorganizowania procesu decyzyjnego w ramach okreœlonej wspólnoty. Najczêœciej federalizm sprowadza siê do podzia³u kompetencji pomiêdzy w³adz¹ centraln¹ a w³adz¹(lub w³adzami) regionalnymi(terytorialnymi). Podzia³ ten uzale¿niony jest od decyzji centrum i czêœci sk³adowych federacji. Koncepcja utworzenia europejskiej federacji, czyli„Ojczyzny Europejskiej” zosta³a zaprezentowana na Kongresie Europejskim w Hadze(7–10 maja 1948 r.). Podstaw¹„Ojczyzny Europejskiej” by³ projekt utworzenia unii ekonomicznej i politycznej opartej na ponadnarodowych strukturach (parlament/ rz¹d i s¹d). Zwolennicy„Ojczyzny Europejskiej”, zwani równie¿ federalistami europejskimi, opowiadaj¹ siê za przeniesieniem uprawnieñ suwerennych pañstw na rzecz organów federalnych. Uwa¿aj¹ oni, ¿e tylko taki model Europy mo¿e zmniejszyæ lub wyeliminowaæ ryzyko wojny na Starym Kontynencie a pañstwom europejskim pozwoli uzyskaæ wysoki poziom rozwoju demokracji i gospodarki. Obecnie wyró¿nia siê dwa stanowiska dotycz¹ce metody urzeczywistniania unii federalnej: A. Metodê paktu federalnego miêdzy rz¹dami; B. Metodê konstytuanty. Pierwsza z nich polega³aby na zawarciu umowy o utworzeniu federacji pomiêdzy rz¹dami zainteresowanych pañstw, dru65

Federalizm i polityczne wizje federacji europejskiej ga zaœ na uformowaniu ogólnoeuropejskiego organu, wybranego demokratycznie, który z mandatu obywateli by³by uprawniony do decyzji w sprawie tworzenia federacji. Na rzecz utworzenia federacji europejskiej aktywnie anga¿uje siê Unia Federalistów Europejskich – europejska organizacja pozarz¹dowa, maj¹ca najwiêcej cz³onków w RFN i W³oszech. Od kilku lat dzia³a równie¿ w Polsce. Do politycznych wizji ponadpañstwowej(supranarodowej) integracji europejskiej zalicza siê nastêpuj¹ce wizje(koncepcje), maj¹ce ju¿ wartoœæ historyczn¹: 1.„Stany Zjednoczone Europy” Autorem tego pojêcia jest Winston Churchill, który 19 wrzeœnia 1946 r. przedstawi³ w Zurychu ideê utworzenia Stanów Zjednoczonych Europy. Do pomys³u tego politycy europejscy wracali kilkakrotnie. Czeski prezydent Vaclav Havel, podczas oficjalnego wyst¹pienia we francuskim Senacie w 1999 r., zaproponowa³ powo³anie Europejskich Stanów Zjednoczonych. Prezydent Havel postulowa³ napisanie ustawy zasadniczej Unii Europejskiej: niezbyt d³ugiej i powszechnie zrozumia³ej konstytucji, w której zawarty by³by sens europejskiej integracji i funkcjonowania UE. Oœwiadczy³ ponadto, ¿e potrzebne bêdzie zreformowanie Parlamentu Europejskiego przez utworzenie systemu dwuizbowego, podobnie jak w normalnych federacjach. Utworzenie drugiej izby, np. Izby Narodów, w której wszystkie pañstwa mia³yby tyle samo pos³ów, umo¿liwi³oby, zdaniem Vaclava Havla, dalsz¹ zmianê Unii Europejskiej. Zmiana ta polega³aby na uchyleniu regu³y, wed³ug której w Komisji Europejskiej, silnym organie administracyjnym UE, reprezentowane s¹ wszystkie Pañstwa Cz³onkowskie Unii. Wa¿niejsze by³yby polityczne i fachowe zdolnoœci komisarzy Komisji, ni¿ zapewnienie w niej reprezentacji wszystkim Pañstwom Cz³onkowskim. Interesy poszczególnych Pañstw Cz³onkowskich powinny i mog³yby byæ reprezentowane na forum Rady Europejskiej i drugiej Izby Europejskiego Parlamentu – proponowa³ Havel. W swym wyst¹pieniu o przysz³oœci UE V. Havel opowiedzia³ siê po stronie federalistów, którzy na fundamencie dzisiejszej Unii chcieliby stopniowo zbudowaæ Europejskie Stany Zjednoczone, wyposa¿one docelowo we wszystkie atrybuty pañstwa federacyjnego. 66

Federalizm i polityczne wizje federacji europejskiej 2. Wizjê Joschki(Josepha) Fischera(ministra spraw zagranicznych Niemiec do roku 2005) charakteryzowa³y nastêpuj¹ce wnioski: – kryzys„metody Jeana Monneta” zosta³ potwierdzony wprowadzeniem do traktatów(a konkretnie Traktatem Amsterdamskim) tzw. wzmocnionej wspó³pracy(ang.: enhanced cooperation ); – przyjêcie federalnej konstytucji europejskiej staje siê koniecznoœci¹ w sytuacji intensywnej przebudowy wewnêtrznej UE i rozszerzania terytorialnego o tak du¿¹ liczbê pañstw; konstytucja taka umo¿liwia³aby utworzenie centrów grawitacji integracyjnej, inaczej ujmuj¹c – awangardy integracyjnej z³o¿onej z grup krajów o ró¿nym stopniu zaawansowania integracyjnego(5, 6 lub 12 pañstw); – utrzymanie pañstwa narodowego w obecnym kszta³cie nie jest do koñca mo¿liwe; na nowo musz¹ zostaæ zdefiniowane relacje miêdzy Pañstwami Cz³onkowskimi a Uni¹ Europejsk¹ i jej instytucjami, oparte na solidarnoœci i subsydiarnoœci; – konieczna jest nowa konstrukcja Parlamentu Europejskiego(np. dwie izby: pierwsza z³o¿ona z parlamentarzystów narodowych, druga z³o¿ona z bezpoœrednio wybieranych senatorów lub z przedstawicieli Pañstw Cz³onkowskich – na wzór niemieckiego Bundesratu); – konstrukcja przysz³ego rz¹du europejskiego musi zostaæ oparta na Radzie Europejskiej lub bezpoœrednim wyborze Przewodnicz¹cego Komisji Europejskiej. 3. Wizja Jacques’a Delorsa, by³ego przewodnicz¹cego Komisji Europejskiej, oparta zosta³a na postulatach: – koncepcji„federacji pañstw narodowych”; – federacji szeœciu pañstw za³o¿ycielskich, których wspólne funkcjonowanie oparte by³oby na specjalnych uregulowaniach(„Traktat w traktacie”); – wzmocnienia ponadpañstwowych instytucji, a g³ównie Komisji i Parlamentu Europejskiego. 4. Wizja Helmuta Schmidta i Valéry’ego Gistarda d’Estaing koncentrowa³a siê na: – odwo³aniu do koncepcji utworzenia„trzonu-rdzenia Europy” na bazie 11(dziœ 12) pañstw cz³onków strefy euro; – koniecznoœci zastanowienia siê nad konsekwencjami rozszerzenia UE o nowe kraje – z Europy Œrodkowo-Wschodniej oraz o Turcjê. 67

Fundusze i programy przedakcesyjne 5. Wizja Tony’ego Blaira odwo³ywa³a siê do: – Unii Europejskiej definiowanej jako sojusz narodów, a nie federalne superpañstwo; – w³¹czenia parlamentów narodowych w proces decyzyjny UE; – wyboru sta³ego Przewodnicz¹cego Rady Europejskiej. T. Blair odrzuca³ w swej koncepcji: • przekazywanie wiêkszej w³adzy instytucjom UE; • pe³ne uwspólnotowienie II filaru UE oraz polityki podatkowej i gospodarczej; • powrót do idei„pierwotnego j¹dra Europy” z³o¿onego przede wszystkim z Niemiec i Francji. Wymienione cztery wizje przysz³oœci integracji europejskiej mia³y istotny wp³yw na przebieg prac w Konwencie Europejskim i przyjêcie Traktatu ustanawiaj¹cego Konstytucjê dla Europy. Ró¿nice zdañ w tym zakresie sprawi³y, ¿e – zw³aszcza po nieudanych referendach konstytucyjnych we Francji i Niderlandach – traktat ten w obecnej postaci nie wejdzie w ¿ycie. Fundusze i programy przedakcesyjne Tylko Pañstwa ubiegaj¹ce siê o cz³onkostwo w Unii Europejskiej obejmowane s¹ pomoc¹ finansow¹ w ramach unijnych programów przedakcesyjnych(ang. pre-accession programs ). Pomoc ta ustaje z chwil¹ uzyskania cz³onkostwa w UE przez pañstwo-beneficjenta, jednak wówczas – niejako automatycznie – zastêpowana jest pomoc¹ z tzw. funduszy strukturalnych. Rocznie na realizacjê finansowej pomocy przedakcesyjnej Unia Europejska przeznacza³a 3120 mln euro. Od 2000 roku Polska otrzymywa³a wsparcie z trzech programów przedakcesyjnych: 1. Phare (ang.: Poland and Hungary Assistance for Restructuring their Economies – Program Pomocy Polsce i Wêgrom w Restrukturyzacji Gospodarki PHARE) jest najwiêkszym programem bezzwrotnej pomocy dla krajów Europy Œrodkowej i Wschodniej, utworzonym w 1989 roku dla wspierania dwóch pierwszych pañstw postkomunistycznych. W 2000 roku pomoc w ramach Phare obejmowa³a tak¿e Bu³gariê, Estoniê, Litwê,£otwê, Rep. Czesk¹, Rumuniê, S³owacjê, S³oweniê, a obecnie obejmuje tak68

Fundusze i programy przedakcesyjne ¿e Albaniê, Boœniê-Hercegowinê, Chorwacjê oraz By³¹ Jugos³owiañsk¹ Republikê Macedonii. Instytucj¹ koordynuj¹c¹ udzielanie pomocy jest Komisja Europejska wspó³pracuj¹ca z instytucjami krajowymi. Polsce przyznano ³¹cznie ponad 3 mld euro w ramach podpisanych Memorandów Finansowych Phare 1990–2002. W bud¿ecie Unii na lata 2000–2006 globalna wysokoœæ pomocy Phare wynosi 1,5 mld euro rocznie. W ramach Phare funkcjonuj¹ programy krajowe, programy dla grup beneficjentów oraz programy wspó³pracy przygranicznej(ang.: Cross Border Cooperation ). W Polsce programy finansowane z PHARE koncentrowa³y siê w latach 2000–2003 na problemach zwi¹zanych, miêdzy innymi, z systemem zabezpieczeñ socjalnych, ochron¹ œrodowiska, energetyk¹, transportem, telekomunikacj¹ i walk¹ z przestêpczoœci¹. Przygotowaniem do wykorzystania przez Polskê po wejœciu do Unii jej pomocowych funduszy strukturalnych by³ Program Phare Spójnoœæ Spo³eczna i Gospodarcza(Phare SSG , maj¹cy na celu zmniejszanie nierównomiernoœci rozwoju regionów przez aktywnoœæ gospodarcz¹, rozwi¹zywanie problemów spo³ecznych kojarzonych z rynkiem pracy i restrukturyzacjê infrastruktury. Program Phare SSG sk³ada siê z trzech g³ównych komponentów: wsparcia rozwoju infrastruktury(INFRA), wsparcia ma³ych i œrednich przedsiêbiorstw(MSP) oraz wsparcia rozwoju zasobów ludzkich(RZL). Rok 2003 by³ ostatnim rokiem programowania Phare w krajach wstêpuj¹cych do UE. Zgodnie z harmonogramem okreœlonym w Memorandach Finansowych, podpisanych przez Polskê i Komisjê Europejsk¹ w 2003 r., projekty objête alokacj¹ Phare 2003 bêd¹ jednak realizowane do 2006 r. 2. ISPA(ang.: Instrument for Structural Policies for Pre-accession – Przedakcesyjny Instrument Strukturalny ISPA). Instrument ten finansuje projekty w zakresie spójnoœci spo³ecznej i gospodarczej w sektorze œrodowiska i transportu. Bud¿et ISPA wynosi 1,04 mld euro rocznie w okresie od 2000 do 2006 roku, z czego Polsce przys³ugiwa³o od 30 do 37% tej kwoty(œrednio oko³o 348 mln euro). Wsparcie finansowe ISPA objê³o: • pomoc dla przedsiêwziêæ umo¿liwiaj¹cych krajom beneficjentom dostosowanie siê do wspólnotowego prawa ochrony œrodowiska oraz do celów Partnerstwa dla Cz³onkostwa; 69

Geneza i etapy integracji europejskiej • dofinansowanie zrównowa¿onych przewozów, a w szczególnoœci przedsiêwziêæ wchodz¹cych w sk³ad projektów o wspólnym interesie; umo¿liwia to Polsce dostosowanie siê do celów Partnerstwa dla Cz³onkostwa, co obejmuje stworzenie po³¹czeñ sieci krajowej z transeuropejsk¹ oraz umo¿liwia ujednolicenie warunków wykorzystania tych¿e sieci. 3. SAPARD(ang.: Support for Pre-accession Measures for Agriculture and Rural Developement – Przedakcesyjny Instrument Wsparcia dla Rolnictwa i Obszarów Wiejskich SAPARD). Instrument ten finansowano przez Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji Rolnej. Do jego priorytetów nale¿a³o: • poprawa konkurencyjnoœci rolnictwa i przetwórstwa rolno-spo¿ywczego, zarówno w kraju jak za granic¹; • dostosowanie sektora rolno-spo¿ywczego do wymagañ Rynku Wewnêtrznego w pod wzglêdem sanitarno-higienicznym i jakoœciowym; • rozwój obszarów wiejskich przez rozwój infrastruktury technicznej oraz tworzenie warunków do podejmowania pozarolniczej dzia³alnoœci gospodarczej. Przyjmowanie projektów do programu SAPARD zakoñczy³o siê przed przyst¹pieniem Polski do Unii Europejskiej. Obecnie kontynuowany jest jedynie proces wdra¿ania zatwierdzonych projektów. Roczna wartoœæ œrodków przyznanych Polsce przez Uniê Europejsk¹ w ramach SAPARD wynios³a ok. 170 mln euro. Geneza i etapy integracji europejskiej Geneza europejskich organizacji integracyjnych wi¹¿e siê z trzema wa¿nymi wydarzeniami: 1) Kongresem Europejskim w Hadze(1948 r.), 2) przyjêciem i og³oszeniem Deklaracji Schumana(1950 r.) i 3) Konferencj¹ w Messynie(1955 r.). 1. Z inspiracji Europejskiej Unii Federalistów, w dniach 7–10 maja 1948 roku, w auli gotyckiej parlamentu holenderskiego, odby³ siê zjazd zwolenników federacji Europy. Uczestniczy³o w nim 750 deputowanych, polityków, ludzi kultury i dzia³aczy ruchów proeuropejskich z 19 krajów 70

Geneza i etapy integracji europejskiej Europy. Kongresowi przewodniczy³ Winston Churchill. Kongres obradowa³ w trzech Komisjach: Politycznej, Ekonomicznej i Spo³ecznej oraz Komisji do Spraw Kultury. Komisji do Spraw Kultury przewodniczy³ hiszpañski pisarz Salvador Madariaga, w asyœcie Denisa de Rougemonta(Szwajcar, czo³owy propagator regionalizacji, przeciwnik koncepcji gen. Charlesa de Gaulle’a budowy Europy suwerennych pañstw narodowych w formie„Europy Ojczyzn”.) Zebrani jednomyœlnie opowiedzieli siê za budow¹ zjednoczonej Europy. Rezultatem bezpoœrednim Kongresu by³o miêdzy innymi: • powstanie Ruchu Europejskiego(1948), • utworzenie Rady Europy(1949), • utworzenie Europejskiego Centrum Kultury(1950), którego dyrektorem zosta³ Denis de Rougemont. Utworzenie specjalnej Komisji do Spraw Kultury, na równi z Komisj¹ Polityczn¹ oraz Ekonomiczn¹ i Spo³eczn¹, by³o œwiadectwem tego, i¿ twórcy wizji przysz³ej zjednoczonej Europy traktowali znaczenie kultury dla procesu integracji kontynentu europejskiego na równi z gospodark¹ i polityk¹. Przy innej okazji Denis de Rougemont tak skomentowa³ ten fakt:„Prawdziwa kultura nie jest ornamentem, zwyk³ym luksusem, ani zbiorem specyficznych wartoœci nie dotycz¹cych cz³owieka z ulicy. Rodzi siê ona ze œwiadomoœci ¿ycia, z wiecznej potrzeby zg³êbiania sensu egzystencji, powiêkszania w³adzy cz³owieka nad rzeczami. Ona stworzy³a wielkoœæ Europy”. 2. Deklaracja Roberta Schumana zosta³a przedstawiona opinii publicznej 9 maja 1950 r. Rok 1950 by³ bardzo istotny dla historii integracji europejskiej. Wtedy to Jean Monnet przekona³ francuskiego ministra spraw zagranicznych Roberta Schumana do przedstawienia koncepcji zak³adaj¹cej, ¿e zachodnioniemiecki oraz francuski przemys³ stalowy i wêglowy powinny znajdowaæ siê pod jedn¹ tzw. Wysok¹ W³adz¹, która mia³aby nadzorowaæ ich rozwój. W rezultacie Wysoka W³adza sta³a siê g³ównym organem Europejskiej Wspólnoty Wêgla i Stali(EWWiS) utworzonej w wyniku tej propozycji. By³ to impuls do rozpoczêcia procesu integracji europejskiej. Powstanie EWWiS urzeczywistni³o koncepcjê Jeana Monneta, który uwa¿a³, ¿e integracja europejska oraz budowanie struktury ponadnarodowej(federacji) mo¿e byæ realizowane stopniowo(sektorowo: od integracji sektorów gospodarki do integracji politycznej). 71

Geneza i etapy integracji europejskiej 3. Konferencja w Messynie odby³a siê w czerwcu 1955 r. z udzia³em ministrów spraw zagranicznych Belgii, Francji, Holandii(Niderlandów), Luksemburga, Republiki Federalnej Niemiec i W³och(czyli tzw. szóstki). Podjête w efekcie obrad decyzje uruchomi³y proces poszerzania i zacieœniania integracji gospodarczej pañstw nale¿¹cych dot¹d do EWWiS. Nowe obszary wspó³pracy objê³y m.in. pokojowe wykorzystanie energii atomowej. Pod przewodnictwem Paula-Henri Spaaka, ministra spraw zagranicznych Belgii, opracowany zosta³ raport ekspertów, który nastêpnie wykorzystano jako programow¹ podstawê w negocjacjach poprzedzaj¹cych zawarcie Traktatów Rzymskich w marcu 1957 r.(czyli traktatów ustanawiaj¹cych Europejsk¹ Wspólnotê Gospodarcz¹ i Europejsk¹ Wspólnotê Energii Atomowej). Wspólnoty Europejskie oraz Unia Europejska to najbardziej udany projekt integracji miêdzynarodowej krajów Europy. 50 lat pokonywania wielu problemów oraz ogromnej pracy i wysi³ku pokoleñ dla pokojowego wspó³istnienia i rozwoju narodów Europy. Chyba nie bêdzie w tym du¿ej przesady kiedy powiemy, ¿e integracja europejska zaczê³a siê od przyjaŸni kilku osób. Bo to w³aœnie kilku mê¿ów stanu – Robert Schuman, Jean Monnet, Konrad Adenauer i Alcide de Gasperi byli inicjatorami i pierwszymi realizatorami idei integracji. Za¿egnanie dalszych konfliktów i budowa pokoju w Europie by³y podstawowymi celami, które zgromadzi³y inicjatorów integracji europejskiej krótko po zakoñczeniu II wojny œwiatowej. PrzyjaŸñ narodów i wspólne dzia³ania dla utrwalenia pokoju, wspó³praca na rzecz odbudowy zniszczonej gospodarki – to cele, które zrodzi³y ideê integracji. Pierwszym etapem na drodze do powstania Unii Europejskiej by³o utworzenie trzech Wspólnot Europejskich: wspomnianej Europejskiej Wspólnoty Wêgla i Stali(1951 r.), Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (1957 r.) i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej(1957 r.). Pañstwami za³o¿ycielskimi Wspólnot Europejskich by³y: Francja, W³ochy, Republika Federalna Niemiec, Belgia, Holandia(Niderlandy) i Luksemburg. Drugi etap integracji zainaugurowany zosta³ na pocz¹tku lat 70. decyzj¹ o poszerzeniu Wspólnot o Daniê, Irlandiê i Zjednoczone Królestwo(1972 r.); zainicjowana zosta³a koordynacja wspólnej polityki zagranicznej(Europejska Wspó³praca Polityczna), powo³ano Radê Europejsk¹(1974 r.) i zrealizowano projekt unii celnej. Drugi etap zakoñczy³ siê decyzj¹ o wyborach bezpoœrednich do Parlamentu Europejskiego w 1979 r. Trzeci etap mia³ za zada72

Globalizacja nie prze³amaæ kryzys integracji. Obj¹³ lata 80. Jednym z jego osi¹gniêæ by³o uchwalenie Jednolitego Aktu Europejskiego(1986 r.) uzupe³niaj¹cego istotne przepisy Traktatów Wspólnotowych. W tym te¿ okresie przyjêto nowe Pañstwa Cz³onkowskie: Grecjê(1981 r.), Portugaliê i Hiszpaniê (1985 r.). W 1985 r. przewodnicz¹cym Komisji zosta³ Jacques Delors. Czwarty etap zaowocowa³ przyjêciem Traktatu o Unii Europejskiej (Maastricht 1992 r., który wszed³ w ¿ycie 1.11.1993 r.) oraz poszerzeniem Unii Europejskiej o nowe pañstwa: Austriê, Finlandiê i Szwecjê (1995 r.). Od stycznia 1995 r. Unia Europejska liczy³a 15 Pañstw Cz³onkowskich. Traktat o Unii Europejskiej z Maastricht uzupe³niony zosta³ przez nowy Traktat podpisany 2 paŸdziernika 1997 r. w Amsterdamie. Traktat zwany Amsterdamskim wszed³ w ¿ycie 1 maja 1999 r. Kolejnym traktatem jest Traktat Nicejski, przyjêty w grudniu 2000 r. a podpisany 26 lutego 2001 r. Poniewa¿ Irlandczycy odrzucili ten Traktat w referendum 7 czerwca 2001 r., wszed³ on ostatecznie w ¿ycie w roku 2003. 1 maja 2004 r. wesz³y w ¿ycie traktaty o przyst¹pieniu kolejnych 10 pañstw do UE. Natomiast w paŸdzierniku 2004 r. szefowie pañstw lub rz¹dów podpisali uroczyœcie Traktat ustanawiaj¹cy Konstytucjê dla Europy. W maju 2005 roku spo³eczeñstwa Francji i Niderlandów odrzuci³y → Traktat Konstytucyjny w narodowych referendach, kwestionuj¹c tym samym s³usznoœæ przyjêtego kierunku i szybkoœæ zmian w Unii Europejskiej. Globalizacja Zagêszczenie zwi¹zków w skali œwiatowej, prowadz¹ce do wzajemnego oddzia³ywania na siebie wydarzeñ o znaczeniu lokalnym, regionalnym i œwiatowym Anthony Giddens nazwa³ zjawiskiem„globalizacji”. Dziêki globalnemu zarz¹dzaniu kapita³em i pieni¹dzem oraz dziêki mediom elektronicznym i przep³ywowi idei i informacji mo¿liwe sta³y siê coraz szersze i silniejsze powi¹zania gospodarcze, kontakty spo³eczeñstw i osób indywidualnych. Pojêcie„globalizacja” jest jednak bardzo wieloznaczne. Jednym s³u¿y ono jako sposób na wyjaœnienie wiêkszoœci problemów gospodarczych i spo³ecznych, jakie wystêpuj¹ na œwiecie. Dla innych to propozycja rozwi¹zania œwiatowych problemów. Mo¿na te¿ dostrzec tendencjê wskazywania na ponoæ silne uwarunkowania globalnych procesów, co ma usprawiedliwiæ biernoœæ i brak propozycji alternatywnych rozwi¹zañ. 73

Globalizacja Globalizacja to nie stan, lecz proces. Charakter ca³ych gospodarek i rynków zmienia siê w ostatnich latach nie do poznania. Procesy globalizacji w gospodarce przyspieszy³y tak bardzo, ¿e zmiany kursów wymiany walut, stóp procentowych i cen akcji w ró¿nych krajach s¹ ze sob¹ wzajemnie powi¹zane. Globalizacja wymusza wiêc koniecznoœæ nowego podejœcia i wypracowania sprawnego systemu zdobywania i zarz¹dzania istniej¹c¹ globalnie wiedz¹, informacj¹ oraz zasobami. Globalizacja bowiem to masowe przemieszczanie siê ludzi wraz z ich potencja³em materialnym, intelektualnym i spo³ecznym. Wykorzystuj¹c coraz tañsze i bardziej rozbudowane po³¹czenia lotnicze i l¹dowe, zwiêkszaj¹ zakres swej mobilnoœci w stopniu dot¹d nieosi¹galnym. Globalna gospodarka obejmuje dziœ wiêc nie tylko wolny przep³yw towarów i us³ug, ale tak¿e wolny przep³yw idei, si³y roboczej i kapita³u – od inwestycji bezpoœrednich po transakcje finansowe. Zatem pog³êbianie i poszerzanie ponadgranicznych wspó³zale¿noœci nastêpuje nie tylko w wymiarze ekonomicznym, lecz tak¿e w dziedzinie stosunków spo³ecznych, mediów, kultury, ekologii. Globalizacja nie jest procesem homogenicznym, jest silnie zró¿nicowana regionalnie. Najbardziej intensywne wiêzi gospodarcze ³¹cz¹ Europê, Amerykê Pó³nocn¹ i Japoniê oraz Azjê Po³udniowo-Wschodni¹. Gospodarki tych krajów czerpi¹ profity ze œwiatowej integracji rynków. Natomiast do zapomnianych obszarów nale¿y np. region Afryki subsaharyjskiej. Z kolei Ameryka£aciñska czy Afryka Pó³nocna to regiony, które trudno jednoznacznie zakwalifikowaæ jako zwyciêzców lub przegranych globalizacji. Globalizacja nie oznacza te¿, ¿e zyskuje na niej ca³e spo³eczeñstwo konkretnego kraju – a spo³eczeñstwo innego kraju w ca³oœci traci. Na przyk³ad: przegranymi globalizacji mog¹ byæ producenci danego produktu, zaœ wygranymi – konsumenci w tym samym kraju. Globalna integracja przynosi ogromne korzyœci ekonomiczne: miêdzynarodowy podzia³ pracy, zwi¹zany z wiêksz¹ mobilnoœci¹ kapita³u i produkcji, szybkie rozpowszechnianie siê innowacji, a tak¿e korzyœci nieekonomiczne, takie jak wolnoœæ wyboru, zwi¹zana z miêdzynarodowym przep³ywem dóbr, kapita³u i kapita³u ludzkiego. Czynniki takie powinny zatem sprzyjaæ krajom rozwijaj¹cym siê w ich transformacji ustrojowej i strukturalnej. 74

Globalizacja Z drugiej jednak strony, w obliczu zwiêkszaj¹cej siê mobilnoœci, poszczególne kraje a nawet ca³e regiony konkuruj¹ miêdzy sob¹ o zdobycie nowych i utrzymanie starych zasobów kapita³owych. Miêdzy krajami tworzy siê wówczas specyficzna rywalizacja w dziedzinie deregulacji. Deregulacja rynków finansowych i ich dynamika oraz powi¹zania transnarodowe to j¹dro globalizacji. Miêdzynarodowa architektura rynków finansowych nie jest jednak stabilna. Coraz bardziej wzrastaj¹ca niestabilnoœæ systemowa doprowadzi³a w ubieg³ej dekadzie do licznych krachów gie³dowych, w tym bardzo silnego kryzysu azjatyckiego w roku 1997. Wspomniana rywalizacja w dziedzinie deregulacji mo¿e mieæ niekorzystny wp³yw na standardy pracy i ochrony œrodowiska, wysokoœæ wynagrodzeñ czy jakoœæ ubezpieczenia spo³ecznego. Dlatego ostatnie lata s¹ okresem wiêkszej rozwagi nad kierunkiem rozwoju globalizacji; dosz³o nawet do protestów z udzia³em licznych organizacji i inicjatyw obywatelskich. Jako wspó³odpowiedzialnych za kszta³t globalizacji wskazuje siê Œwiatow¹ Organizacjê Handlu(WTO), Bank Œwiatowy, Miêdzynarodowy Fundusz Walutowy, OECD, Grupê G-8 oraz, naturalnie, koncerny miêdzynarodowe. Globalizacja jest procesem, który tylko w niewielkim zakresie da siê ukszta³towaæ. Niew¹tpliwie jednak mo¿na szukaæ pewnych rozwi¹zañ i instrumentów w takim zakresie jak jej legitymizacja demokratyczna czy d¹¿enie do spójnoœci spo³ecznej. Dlatego globalizacja zwi¹zana jest tak¿e z globaln¹ solidarnoœci¹ i wspó³odpowiedzialnoœci¹ za to, co dzieje siê na ca³ym œwiecie, g³ównie w Afryce, Ameryce£aciñskiej i Azji. Przyk³adem takiego odpowiedzialnego podejœcia s¹ próby globalnego rozwi¹zywania zagro¿eñ ekologicznych (np. Konferencja klimatyczna w Kyoto, zakoñczona Protoko³em z Kyoto) oraz zwalczanie na forum WTO praktyk monopolistycznych i protekcjonizmu w skali ogólnoœwiatowej. Jedn¹ z odpowiedzi na wyzwania globalizacji jest zacieœnienie wspó³pracy regionalnej. Mo¿e ono nast¹piæ poprzez tworzenie unii celnych czy choæby stref wolnego handlu miêdzy zainteresowanymi pañstwami. Efektywny udzia³ instytucji ponadnarodowych w zacieœnianiu tego typu koordynacji móg³by przyczyniæ siê do rozwi¹zania przynajmniej niektórych problemów oraz wzmocniæ obecnoœæ ró¿nych regionów na rynku europejskim i œwiatowym. Ostatnio karierê robi tak¿e termin Global Governance , który odnosi siê do struktur decyzyjnych i regu³ politycznych, niebêd¹cych w gestii po75

Instytucje Wspólnot i Unii Europejskiej jedynczych pañstw. Wczeœniej zarz¹dzanie globalne dotyczy³o systemu stosunków pomiêdzy pañstwami, bazuj¹cym w szczególnoœci na multilateralizmie pañstw. Dzisiaj zarz¹dzanie globalne uwzglêdnia tak¿e wspó³pracê na innych szczeblach – tak¿e na szczeblu lokalnym i regionalnym. Perspektywa obejmuje równie¿ wspó³pracê aktorów pañstwowych i niepañstwowych, w tym m.in. spo³eczeñstwa obywatelskiego, organizacji pozarz¹dowych, organizacji miêdzynarodowych oraz przedsiêbiorców prywatnych, tworz¹cych sieæ globalnego zarz¹dzania(ang.: Global Governance Network ). Unia Europejska nie powsta³a wskutek narastania procesów globalizacyjnych. Regionalna wspó³praca ekonomiczna by³a w projekcie europejskim pomyœlana jako instrument s³u¿¹cy utrzymaniu i zapewnieniu trwa³ego pokoju na kontynencie. Unia nie jest wiêc swego rodzaju przek³adni¹ procesów globalizacji w Europie. Co wiêcej, w œwiecie zglobalizowanych rynków kapita³owych, które zawê¿aj¹ mo¿liwoœci suwerennego dzia³ania pañstw, UE mo¿e pomóc w przywróceniu – choæby czêœciowym – utraconej suwerennoœci, na przyk³ad na polu finansów publicznych. Globalizacja wspiera procesy integracji, gdy¿ z zasady opieraj¹ siê one na m.in. zapewnieniu ochrony podmiotów i beneficjentów integracji przed zagro¿eniami zewnêtrznymi. Dzia³ania takie, wyra¿ane g³ównie w aktywnoœci Komisji Europejskiej i Parlamentu Europejskiego, bardzo czêsto polegaj¹ na ochronie pañstw i obywateli UE przed m.in.: skutkami globalnego przep³ywu kapita³u miêdzynarodowego, unifikacj¹ kulturow¹, a tak¿e stoj¹ na stra¿y praw socjalnych pracowników w koncernach o globalnym zasiêgu. O ile wiêc globalizacja jest zjawiskiem nieuniknionym, o tyle mo¿liwe jest ujêcie jej w pewne ramy prawne i wypracowanie instrumentów wp³ywu na jej kszta³t w celu ochrony podstawowych wartoœci, na których opiera siê UE. Instytucje Wspólnot i Unii Europejskiej oraz agendy wspierające pracę UE Nie ka¿da instytucja europejska jest jednoczeœnie unijnym organem. Posiadanie statusu organu UE wynika z traktatów za³o¿ycielskich. Organami UE s¹ Rada Europejska, Rada Unii Europejskiej, Komisja Europejska, Trybuna³ Sprawiedliwoœci, Trybuna³ Rewidentów Ksiêgowych. Jedynym or76

Instytucje Wspólnot i Unii Europejskiej ganem UE nie bêd¹cym jednoczeœnie organem WE – jest Rada Europejska. Natomiast jedynym organem wspólnotowym nie bêd¹cym jednoczeœnie organem UE – jest Trybuna³ Rewidentów Ksiêgowych, zwany tak¿e Trybuna³em Obrachunkowym. Zgodnie z traktatami za³o¿ycielskimi Wspólnot Europejskich i Unii Europejskiej, wykonanie zadañ im powierzonych zapewniaj¹ nastêpuj¹ce instytucje: Parlament Europejski, Rada Unii Europejskiej, Komisja Europejska, Trybuna³ Sprawiedliwoœci i Trybuna³ Obrachunkowy. Radê i Komisjê wspiera Komitet Ekonomiczno-Spo³eczny i Komitet Regionów, które pe³ni¹ funkcje doradcze. Do instytucji Unii nale¿y tak¿e Rada Europejska, której dzia³alnoœæ uregulowano prawnie w Jednolitym Akcie Europejskim obowi¹zuj¹cym od 1987 r.(nie nale¿y jej myliæ z Rad¹ Europy). Na mocy Traktatu tzw. fuzyjnego(z 1965 r., wszed³ w ¿ycie w 1967 r.) wszystkie trzy Wspólnoty(Europejska Wspólnota Wêgla i Stali, Europejska Wspólnota Energii Atomowej oraz Wspólnota Europejska) otrzyma³y wspólne instytucje i organy. Instytucje Unii Europejskiej maj¹ siedziby w 3 miastach: Strasburgu (Parlament Europejski), Luksemburgu(Trybuna³ Sprawiedliwoœci i Trybuna³ Obrachunkowy) i Brukseli(Komisja Europejska i Rada Unii Europejskiej). Rada Europejska spotyka siê w pañstwie, które wówczas sprawuje 6-miesiêczne Przewodnictwo(Prezydencjê) w Unii Europejskiej. Spotkania nadzwyczajne maj¹ zawsze miejsce w Brukseli. Unia Europejska i Wspólnoty Europejskie opieraj¹ swoje funkcjonowanie na aktywnoœci wielu agencji maj¹cych charakter œciœle bran¿owy. Instytucje te nale¿y odró¿niæ od instytucji pomocniczych UE, takich jak: Komitet Regionów, Komitet Ekonomiczno-Spo³eczny czy Komitet Sta³ych Przedstawicieli Rz¹dów Pañstw Cz³onkowskich(COREPER). Komitet Ekonomiczno-Spo³eczny(KES, zwany te¿ ECOSOC) jest instytucj¹ wspóln¹ dla Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej i Wspólnoty Europejskiej. W jego sk³ad wchodzi 317 przedstawicieli œrodowisk gospodarczych i spo³ecznych – producentów, rolników, przewoŸników, pracowników najemnych, kupców, rzemieœlników, przedstawicieli wolnych zawodów. Z Polski – 21 osób. KES uczestniczy aktywnie w realizacji celów i zadañ Unii Europejskiej, wypracowuj¹c stanowiska w wielu kwestiach gospodarczych i spo³ecznych. Musi byæ wys³uchany przez Radê Unii Europejskiej i Komisjê Europejsk¹. Instytucje te mog¹ zasiêgaæ opinii Komitetu we wszystkich przypadkach, gdy uznaj¹ to za stosowne. Komi77

Instytucje Wspólnot i Unii Europejskiej tet Ekonomiczno-Spo³eczny mo¿e te¿ wyra¿aæ opinie z w³asnej inicjatywy. Opinie KES nie maj¹ jednak charakteru prawnie wi¹¿¹cego. Unia Europejska stymuluje wspó³pracê miêdzyregionaln¹ w Europie. Dzieje siê to poprzez stworzenie z jednej strony, w Traktacie o Unii Europejskiej, politycznej reprezentacji regionów europejskich z Pañstw Cz³onkowskich Unii – Komitetu Regionów, a z drugiej – dziêki uruchomieniu przez Komisjê Europejsk¹ programów promuj¹cych miêdzynarodow¹ wspó³pracê regionów na du¿¹ skalê. Programy te przede wszystkim umo¿liwi³y finansowanie wielu dzia³añ wspó³pracy miêdzyregionalnej w Europie, stworzy³y ramy programowe i polityczne u³atwiaj¹ce podjêcie wspó³pracy, przyczyni³y siê do profesjonalizacji w budowaniu sieci powi¹zañ miêdzyregionalnych i ich wykorzystywaniu przez regiony do wspólnych przedsiêwziêæ. To„operacyjne” wsparcie miêdzynarodowej wspó³pracy regionów jest konsekwencj¹ wzrastaj¹cego znaczenia sfery regionalnej i lokalnej w Unii Europejskiej i pocz¹tkiem zastosowania zasady subsydiarnoœci nie tylko w stosunku do pañstw, ale tak¿e wobec regionów w Europie. O powo³aniu Komitetów Regionów zdecydowano w trakcie Konferencji Miêdzyrz¹dowej(obraduj¹cej przed przyjêciem Traktatu o Unii Europejskiej z Maastricht), maj¹cej na celu reformê traktatów za³o¿ycielskich o powo³aniu Europejskiej Wspólnoty Wêgla i Stali, Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej. Wnioski Konferencji zapisano w postanowieniach Traktatu o Unii Europejskiej podpisanego w Maastricht w lutym 1992 r. G³ównym celem Komitetu Regionów jest gwarantowanie i odpowiednia reprezentacja interesów regionalnych i lokalnych jednostek terytorialnych w Unii Europejskiej oraz ich wspó³uczestniczenie w procesie integracji. Uregulowania dotycz¹ce liczby jego cz³onków i wy³¹cznie doradczego charakteru s¹ podobne do przepisów o Komitecie Ekonomicznym i Spo³ecznym. Obecnie w Komitecie zasiada 317 cz³onków i tylu¿ zastêpców. W sumie, ze wszystkich miejsc w Komitecie, mniej miejsc przypada na reprezentantów szczebla regionalnego, a wiêkszoœæ na przedstawicieli gmin b¹dŸ prowincji. Daje siê zauwa¿yæ, ¿e szczebel regionalny reprezentowany jest g³ównie przez regiony z pañstw federalnych b¹dŸ z³o¿onych, zaœ szczebel lokalny g³ównie przez reprezentantów pozosta³ych Pañstw Cz³onkowskich. Swojej reprezentacji w Komitecie Regionów nie posiadaj¹ euroregiony. Ich przedstawiciele mog¹ jedynie zostaæ w³¹czeni do delegacji w ramach krajowych limitów. Niewykluczone jest uczestnictwo w Komitecie przedstawicieli eu78

Instytucje Wspólnot i Unii Europejskiej roregionów dzia³aj¹cych na granicach Unii i pañstw stowarzyszonych. Istniej¹ równie¿ postulaty wydzielenia dla nich specjalnej puli miejsc w Komitecie, obok ju¿ istniej¹cych reprezentacji regionalnych i lokalnych. Komitet Sta³ych Przedstawicieli Rz¹dów Pañstw Cz³onkowskich(fr.: Comité des représentants permanents des gouvernements des États membres – COREPER) jest najwa¿niejsz¹ instytucj¹ pomocnicz¹ Wspólnot Europejskich(czyli Wspólnoty Europejskiej oraz Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej). Komitet sk³ada siê z ambasadorów Pañstw Cz³onkowskich Unii Europejskiej akredytowanych przy Wspólnotach Europejskich(tzw. COREPER II); niekiedy zastêpowanych przez zastêpców ambasadorów (COREPER I). Odpowiada on za przygotowanie prac Rady Unii Europejskiej i wykonywanie zadañ przydzielonych mu przez tê Radê. W ramach COREPER dzia³a 200 grup roboczych. Oprócz tego w jego ramach funkcjonuj¹ sta³e komitety i specjalistyczne grupy robocze powo³ywane ad hoc do realizacji konkretnych zadañ. G³ównym zadaniem COREPER jest wypracowywanie zgodnoœci stanowisk Pañstw Cz³onkowskich w sprawie propozycji Komisji Europejskiej jeszcze zanim zostan¹ one wpisane do porz¹dku dziennego obrad Rady Unii Europejskiej. COREPER nie posiada uprawnieñ decyzyjnych, lecz jest wrêcz symbolem podstawowej regu³y integracji europejskiej, jak¹ jest zasada ustêpstw i kompromisu. Sprawy uzgodnione wczeœniej przez COREPER s¹ nastêpnie w ca³oœci zatwierdzane przez Radê w jednym g³osowaniu, co bardzo u³atwia jej prace nad tymi zagadnieniami, wobec których Pañstwa Cz³onkowskie nie dosz³y do porozumienia na szczeblu COREPER. Do instytucji(agencji) wspieraj¹cych dzia³ania Unii Europejskiej nale¿y m.in.: Europejskie Centrum Rozwoju Szkolenia Zawodowego(ang.: European Centre for the Development of Vocational Training ) – Thessaloniki, Europejska Fundacja na Rzecz Poprawy Warunków ¯ycia i Pracy (ang.: Foundation for improvement of Living and Working Conditions ) – Dublin, Europejska Agencja ds. Œrodowiska(ang.: European Environment Agency) – Kopenhaga, Europejska Fundacja ds. Szkoleñ(ang.: European Training Foundation ) – Turyn, Europejskie Centrum ds. Walki z Narkomani¹(ang.: European Monitoring Centre for Drugs and Drug-Addiction ) – Lizbona, Europejska Agencja ds. Kontroli Leków(ang.: European Agency for the Evaluation of Medicinal Products ) – Londyn, Biuro ds. Harmonizacji w Ramach Rynku Wewnêtrznego(ang.: Office for Harmonisation in the Internal Market ) – Alicante, Agencja ds. Bezpieczeñstwa i Zdrowia 79

Integracja i instytucjonalizacja integracji europejskiej w Miejscu Pracy(ang.: Agency for Safety and Health at Work ) – Bilbao, Wspólnotowe Biuro ds. Ochrony Praw do Gatunków Roœlin(ang.: Community Plant Variety Rights Office ) – Angers, Centrum T³umaczeñ(ang.: Translation Centre ) – Luksemburg oraz → FRONTEX Warszawa. Integracja i instytucjonalizacja integracji europejskiej Integracja to, wed³ug definicji wielu s³owników:„wytwarzanie ca³oœci z drobnych cz¹stek”. Proces integracji polega, inaczej mówi¹c, na tworzeniu siê takich wzajemnych powi¹zañ miêdzy poszczególnymi jednostkami, które prowadz¹ do ukszta³towania siê nowej ca³oœci – skomponowanej z tych czêœci. Integracja jest wiêc procesem ³¹czenia, scalania, syntezy mniejszych jednostek(struktur) – w wiêksze. Integracja obejmowaæ mo¿e ró¿norodne sfery ¿ycia spo³ecznego, jednak w wymiarze historycznym najczêœciej dotyczy integracji miêdzynarodowej, sprowadzaj¹c siê do procesów ekonomicznego i/lub politycznego scalania pañstw. Integracja gospodarcza zainteresowanych pañstw nie zawsze zwi¹zana jest z ich integracj¹ polityczn¹. W przypadku obu rodzajów integracji pañstwa do niej przystêpuj¹ce kieruj¹ siê okreœlonymi motywami i interesami(korzyœciami). Ka¿da integracja musi byæ oparta na ustalonych podstawach formalno-prawnych i instytucjonalnych. Do najwa¿niejszych cech integracji miêdzypañstwowej nale¿¹: internacjonalizacja ¿ycia politycznego i gospodarczego, œwiadoma dzia³alnoœæ podmiotów integracji w zakresie formowania i regulowania g³êbokich i trwa³ych powi¹zañ integracyjnych oraz procesy zbli¿ania narodów. W sferze integracji wyró¿nia siê równie¿ podzia³ na integracjê regionaln¹ i subregionaln¹ – gdy integruj¹ siê mniejsze grupy pañstw w warunkach uniemo¿liwiaj¹cych integracjê ca³ego regionu. Przyk³adem integracji subregionalnej by³o utworzenie trzech Wspólnot Europejskich i w konsekwencji – Unii Europejskiej. W ró¿nych dziedzinach i zakresach stosunków miêdzynarodowych instytucjonalizacja pojawia siê wtedy, gdy okreœlona zbiorowoœæ pañstw akceptuje swoje dotychczasowe wzajemne oddzia³ywania i uznaje celowoœæ ich powtarzania; umieszczaj¹c je nastêpnie w pewnych ramach systemowych i organizacyjnych – zapewnia sobie ich kontrolê. Miêdzynarodowa instytucjonalizacja dokonywa³a siê, wed³ug Józefa Kuku³ki„…stopniowo od chwili, kiedy wyczerpa³y siê mo¿liwoœci tradycyjnej dyplomacji i konieczne okaza³y siê innowacje w ¿yciu miêdzynaro80

Integracja i instytucjonalizacja integracji europejskiej dowym”. Mechanizmem sprawczym tworzenia instytucji miêdzynarodowych sta³y siê od pocz¹tku XIX wieku konferencje dyplomatyczne. Konferencje odbywane cyklicznie tworzy³y swe biura i sekretariaty, przekszta³caj¹c siê w swego rodzaju instytucje miêdzynarodowe. Istotne s¹ te¿ formy instytucjonalizacji stosunków miêdzynarodowych. Pierwsz¹ z nich jest instytucjonalizacja w formie obrotu dyplomatycznego. Z punktu widzenia praktyki oddzia³ywañ politycznych – najwa¿niejsze znaczenie ma dzia³alnoœæ negocjacyjna: rokowania, konsultacje i rozmowy. Drug¹ form¹ jest instytucjonalizacja poprzez organizacje miêdzynarodowe. Stanowi¹ one przede wszystkim forum aktywnoœci dyplomatycznej pañstw, s¹ miejscem spotkañ, konsultacji i negocjacji polityków, dyplomatów i mê¿ów stanu oraz instrumentem organizowania wp³ywu ró¿nych ugrupowañ na politykê zagraniczn¹ Pañstw Cz³onkowskich. Organizacje te s¹ tak¿e instrumentem zbiorowej legitymizacji ich wspólnych interesów. Dziêki funkcjom mediacyjnym, koncyliacyjnym i regulacyjnym organizacje miêdzynarodowe oraz nie bêd¹ce organizacjami miêdzynarodowymi systemy wspó³pracy miêdzyrz¹dowej spe³niaj¹ istotn¹ rolê w utrzymaniu pokoju miêdzynarodowego. Trzeci¹ form¹ instytucjonalizacji jest odgrywanie ról miêdzynarodowych. Poprzez role rozumie siê oczekiwane zachowania pañstw, daj¹ce siê przewidzieæ i do których mo¿na siê dostosowaæ. Szczególne znaczenie ma stopieñ akceptacji ról przez innych uczestników stosunków miêdzynarodowych. Wyró¿nia siê role mocarstwa i przywódcze, ale te¿ i role pañstw mediacyjnych, czy rolê pañstwa neutralnego. Za³o¿yæ te¿ trzeba, ¿e ¿adna z ról miêdzynarodowych nie jest akceptowana w sposób trwa³y i niezmienny, poza tym mo¿e staæ siê ona Ÿród³em powa¿nych konfliktów i napiêæ. Ostatni¹ form¹ jest instytucjonalizacja poprzez przestrzeganie norm miêdzynarodowych. Proces instytucjonalizacji stwarza m.in. p³aszczyzny dla kszta³towania siê norm, które mog¹ mieæ status prawny, polityczny, moralny, zwyczajowy lub mog¹ byæ po prostu odformalizowanymi regu³ami gry(patrz: publikacje Stanis³awa Bielenia). Prof. Roman KuŸniar wyró¿nia nastêpuj¹ce trzy grupy wewnêtrznych przyczyn instytucjonalizacji: istotne potrzeby systemu i jego uczestników, podstawowe prawid³owoœci rozwoju systemu oraz sprzecznoœci rozwoju i funkcjonowania systemu. W grupie prawid³owoœci najwiêksz¹ rolê w powstawaniu procesów instytucjonalizacji odgrywa przyspieszona internacjonalizacja rozwoju poli81

Integracja i instytucjonalizacja integracji europejskiej tycznego, spo³ecznego i gospodarczego oraz postêpuj¹ca wspó³zale¿noœæ rozwoju pañstw i spo³eczeñstw. Instytucjonalizacja spe³nia te¿ okreœlone funkcje w stosunkach miêdzynarodowych. Funkcja stabilizacyjna – zmierza do utrzymania i utrwalenia pozytywnych aspektów status quo politycznego, terytorialnego, ekonomicznego i kulturalnego. Polega ona na tworzeniu ochrony i gwarancji obrony, a zatem równowa¿enia i stabilizacji interesów cz³onków instytucji miêdzynarodowych. Funkcja legitymizacyjna – polega na uznawaniu za wa¿ne nowych sytuacji faktycznych w œrodowisku miêdzynarodowym, np.: powstawanie nowych pañstw, nowych instytucji, przyjêcie planów i propozycji rozwi¹zañ regionalnych. Funkcja integracyjna – organizuje pañstwa wokó³ wspólnych celów ich instytucji miêdzynarodowych oraz kszta³tuje wiêzi miêdzynarodowe. Funkcja ta zbli¿a pañstwa, mobilizuje je do uzgadniania i koordynacji ich aktywnoœci, wzmacnia wzajemnie i kanalizuje ¿ywio³owoœæ ich oddzia³ywañ. Prof. J. Kuku³ka pisze, i¿:„zespolenie pañstw w procesie instytucjonalizacji staje siê silniejsze i g³êbsze jeœli kszta³tuje siê na tle potrzeb i interesów pañstw, chocia¿ ich uzgodnienie jest z regu³y doœæ trudne”. Funkcja integracyjna polega te¿ na utrwalaniu granic systemu, mobilizowaniu œrodków dzia³ania i d¹¿enia uczestników systemu skupionych wokó³ istotnych wartoœci. Legitymuje te wartoœci, wzmacnia skutecznoœæ dzia³añ, integruje rozproszone si³y, wzmacnia to¿samoœæ systemu, wy³ania normy i regu³y umo¿liwiaj¹ce funkcjonowanie systemu. Przy omawianiu tej funkcji nale¿y dodaæ, ¿e bez niej nie by³by mo¿liwy ¿aden proces integracyjny. Dzieje siê tak bez wzglêdu na rodzaj urzeczywistnianego modelu integracyjnego: federacyjny czy konfederacyjny. Termin„instytucjonalizacja” u¿ywany jest w stosunkach dwustronnych i wielostronnych oraz w ró¿nych sferach, rodzajach i formach stosunków miêdzypañstwowych. Obejmuje zatem wszystkie zakresy zmiennoœci rzeczywistoœci miêdzynarodowej, w tym tak¿e procesy integracyjne.„W zwi¹zku z tym geneza instytucjonalizacji procesów integracyjnych wi¹za³a siê i wi¹¿e przede wszystkim z okreœlonymi potrzebami regulowania oddzia³ywañ wzajemnych pañstw w toku dzia³añ integracyjnych”(J. Kuku³ka). Dlatego te¿ stworzenie zorganizowanych systemów wspó³pracy miêdzyrz¹dowej jest wynikiem zinstytucjonalizowania pewnego etapu zgodnego wspó³dzia³ania pañstw. Warto równie¿ zauwa¿yæ, i¿ dynamika procesów instytucjonalizacyjnych przechodzi fazy, w ramach których zakres i intensywnoœæ pe³nionych przez nie funkcji to zwiêksza siê, to zmniejsza. 82

Integracja Polski z Unią Europejską Integracja Polski z Unią Europejską – przebieg, koszty i korzyści Oficjalne nawi¹zanie stosunków dyplomatycznych miêdzy Polsk¹ a Europejsk¹ Wspólnot¹ Gospodarcz¹(EWG) nast¹pi³o we wrzeœniu 1988 roku – a 19 wrzeœnia 1989 r. podpisano umowê o handlu oraz wspó³pracy gospodarczej. Dziêki tej umowie ju¿ w 1990 r. Pañstwa Cz³onkowskie Wspólnot Europejskich sta³y siê g³ównym partnerem handlowym Polski. W dniach 14–15 lipca 1989 r., podczas paryskiego szczytu siedmiu najbardziej uprzemys³owionych Pañstw œwiata(G-7), podjêto decyzjê o przyznaniu pomocy ekonomicznej dla Polski i Wêgier – pañstw, które jako pierwsze podjê³y trudn¹ próbê przeprowadzenia reform ustrojowych. Koordynacjê tej pomocy, któr¹ nazwano → Phare (od ang.: Poland and Hungary Assistance for Restructuring their Economies – Program Pomocy Polsce i Wêgrom w Restrukturyzacji Gospodarki PHARE), powierzono Komisji Europejskiej. Program Phare zosta³ póŸniej rozszerzony na inne pañstwa Europy Œrodkowej, Wschodniej i Po³udniowej. W konsekwencji podjêtych dzia³añ 16 grudnia 1991 r. podpisano umowê o stowarzyszeniu Polski ze Wspólnotami Europejskimi oraz ich Pañstwami Cz³onkowskimi. Umowa ta, zwana równie¿ Uk³adem Europejskim, stanowi³a podstawê dalszego rozwoju handlu i stosunków gospodarczych pomiêdzy stronami. Umowa stowarzyszeniowa nie zagwarantowa³a Polsce cz³onkostwa w Unii Europejskiej(UE), jakkolwiek zawiera³a stwierdzenie, ¿e Polska traktuje stowarzyszenie jako etap na drodze do cz³onkostwa. Prze³omowe znaczenie pod tym wzglêdem mia³a dopiero decyzja Rady Europejskiej podjêta na szczycie w Kopenhadze 21–23 czerwca 1993 r. Przyjêto wtedy konkretne warunki cz³onkostwa Polski w Unii Europejskiej, takie jak: stabilnoœæ instytucji gwarantuj¹cych demokracjê, pañstwo prawa, respektowanie praw cz³owieka, poszanowanie i ochrona praw mniejszoœci narodowych, gospodarka rynkowa oraz zdolnoœæ bycia konkurencyjnym na rynku Unii Europejskiej i wreszcie zdolnoœæ do wywi¹zywania siê z zobowi¹zañ wynikaj¹cych z cz³onkostwa w UE. 8 kwietnia 1994 r., w kilka tygodni po wejœciu w ¿ycie Uk³adu Europejskiego, Polska z³o¿y³a oficjalny wniosek w sprawie przyst¹pienia Polski do Unii Europejskiej. Tym samym zarówno dla Polski, jak i dla Unii Europejskiej i jej Pañstw Cz³onkowskich rozpocz¹³ siê okres realizacji strategii przedcz³onkowskiej. 83

Integracja Polski z Unią Europejską Bardzo istotna dla akcesji Polski do Unii Europejskiej by³a „Agenda 2000” . Dziœ ten dokument autorstwa Komisji Europejskiej o nazwie w pe³nym brzmieniu: „Agenda 2000. Na rzecz silniejszej i rozszerzonej Unii” ma ju¿ walor historyczny. Zaprezentowany zosta³ 16 lipca 1997 r. na forum Rady Europejskiej, tj. szefów pañstw i rz¹dów krajów cz³onkowskich Unii Europejskiej. „Agenda 2000” . omawia³a najistotniejsze dla Unii kwestie: 1. Finansowanie Unii Europejskiej z bud¿etu wspólnotowego na okres 2000–2006, w tym realizacjê polityki strukturalnej; 2. Reformê Wspólnej Polityki Rolnej; 3. Wzrost zatrudnienia i poziomu ¿ycia obywateli UE; 4. Ramy przysz³ej reformy instytucjonalnej UE; 5. Zasady przygotowania do rozszerzenia Unii. Istotn¹ czêœæ Agendy stanowi³a opinia( avis ) Komisji Europejskiej nt. stanu przygotowañ do cz³onkostwa pañstw kandyduj¹cych. Tym samym Agenda przybra³a formalny kszta³t rekomendacji do rozpoczêcia negocjacji akcesyjnych z Wêgrami, Polsk¹, Estoni¹, Czechami, S³oweni¹ i Cyprem. Ostateczne stanowisko Unii na temat jej rozszerzenia sformu³owane zosta³o podczas szczytu szefów pañstw i rz¹dów UE w Luksemburgu 12–13 grudnia 1997 r. Postanowiono wówczas rozpocz¹æ 31 marca 1998 r. dwustronne Konferencje Miêdzyrz¹dowe z pañstwami, z którymi w pierwszej kolejnoœci podjêto negocjacje cz³onkowskie, tj. z: Cyprem, Republik¹ Czesk¹, Estoni¹, S³oweni¹, Wêgrami i Polsk¹. Rozmowy na temat polskiego cz³onkostwa w UE przebiega³y w dwu fazach. Pierwsza z nich to przegl¹d → dorobku prawnego Unii Europejskiej pod k¹tem zgodnoœci z nim ustawodawstwa polskiego(tzw. screening ). W drugiej fazie Polska – opieraj¹c siê na przeprowadzonym przegl¹dzie prawa – przygotowywa³a swoje stanowiska negocjacyjne w poszczególnych obszarach (29 na 31 obszarów) i przedk³ada³a je przedstawicielom Unii Europejskiej, negocjuj¹cym w imieniu krajów cz³onkowskich. W czasie przygotowañ do integracji Polski z Uni¹ Europejsk¹ przyjêto kilka istotnych dokumentów. Po stronie Unii do najwa¿niejszych nale¿a³y: „Bia³a Ksiêga w sprawie integracji pañstw stowarzyszonych z Europy Œrodkowej i Wschodniej z Rynkiem Wewnêtrznym Wspólnot Europejskich”,„Opinia Komisji Europejskiej o wniosku Polski w sprawie cz³onkostwa w Unii Europejskiej” oraz„Partnerstwo dla cz³onkostwa”. Natomiast Polska przygotowa³a m.in.„Programy dzia³añ dostosowuj¹cych pol84

Integracja Polski z Unią Europejską sk¹ gospodarkê i system prawny do wymagañ Uk³adu Europejskiego”, „Narodow¹ Strategiê Integracji” oraz„Narodowy Program Przygotowania do Cz³onkostwa w Unii Europejskiej”. Negocjacje zakoñczono w roku 2002, zaœ 1 maja 2004 r. Polska sta³a siê cz³onkiem UE. Integracja Polski z UE wi¹¿e siê z kosztami, które nale¿y rozpatrywaæ nie tylko w aspekcie bud¿etowym, ale i gospodarczo-spo³ecznym. Koszty bud¿etowe wi¹¿¹ siê z kosztami funkcjonowania centralnej struktury koordynacyjnej, dostosowywaniem prawa, szkoleniem kadr i dzia³aniami informacyjnymi. Koszty gospodarczo-spo³eczne mog¹ natomiast mieæ postaæ trudnych wyzwañ dla niektórych sektorów gospodarki, regionów kraju, czy indywidualnych podmiotów gospodarczych i poszczególnych obywateli. Znaczna czêœæ kosztów procesów dostosowawczych musi byæ w pierwszym okresie cz³onkostwa finansowana w ramach funduszy przedakcesyjnych i przez transfery z funduszy strukturalnych. Poza tym to, co dla jednych jest kosztem politycznym – np. przeniesienie czêœci kompetencji wykonywanych przez niektóre organy pañstwowe na rzecz instytucji UE – dla innych jest zyskiem w postaci wspó³uczestnictwa w procesach decyzyjnych UE. Koszty natury ekonomicznej zwi¹zane z przejmowaniem dorobku prawnego UE( acquis communautaire ) i restrukturyzacj¹ gospodarki prowadz¹ do modernizacji i wzrostu konkurencyjnoœci gospodarki i stabilnoœci prawnej obywateli. Analogicznie, mo¿liwy wzrost kosztów pracy dla jednych, mo¿e dla drugich oznaczaæ korzyœæ w postaci wzrostu p³ac, stabilnoœci socjalnej i podwy¿szenia poziomu ¿ycia. Dlatego proces integracji powinien byæ bezwzglêdnie oceniany w ujêciu ca³oœciowym. Nale¿y podkreœliæ, ¿e koszty transformacji gospodarczej nie s¹ cen¹ cz³onkostwa w Unii, lecz cen¹ wieloletniego zapóŸnienia polskiej gospodarki w systemie socjalistycznym. Koszty te nale¿a³oby ponieœæ w ka¿dym wypadku – niezale¿nie od tego czy Polska przyst¹pi³aby do Unii, czy nie. Doœwiadczenie innych pañstw wstêpuj¹cych do Unii pokazuje, ¿e w d³u¿szej perspektywie korzyœci ekonomiczne zawdziêczane integracji wielokrotnie przewy¿szaj¹ koszty dostosowañ wynikaj¹cych ze specyfiki funkcjonowania Unii Europejskiej. Polska, podejmuj¹c ogromny wysi³ek dostosowawczy i ponosz¹c zwi¹zane z tym koszty, za³o¿y³a, ¿e strona unijna równie¿ bêdzie ponosiæ finansowe konsekwencje naszego cz³onkostwa. Koszty te Unia powinna zestawiæ z korzyœciami, jakie wynikaj¹ dla niej z cz³onkostwa Polski. Korzyœci te s¹ znaczne i s¹ g³ównie efektem dynamicznie rosn¹cej wymiany handlowej, szerokiego otwarcia dostêpu producentów 85

Integracja Polski z Unią Europejską z UE do naszego rynku, korzystnych inwestycji oraz stabilizacji politycznej, gospodarczej i spo³ecznej w regionie. Uczestnictwo Polski w strukturach europejskich nie jest procesem ³atwym i wymaga przezwyciê¿enia po obu stronach wielu interesów – sprzecznych w rzeczywistoœci lub pozornie. Tylko stanowcza wola polityczna ze strony Polski i UE mo¿e pokonaæ istniej¹ce trudnoœci Polska jako cz³onek UE ma obowi¹zek obrony swoich interesów i prawo przedstawiania w³asnych koncepcji dalszego rozwoju Unii. Korzyœci wynikaj¹ce z cz³onkostwa Polski w Unii Europejskiej maj¹ charakter polityczny, gospodarczy i spo³eczny. Korzyœci natury politycznej – to udzia³ w budowaniu zjednoczonej Europy. Udzia³ ten realizowany jest przez aktywne uczestnictwo w dzia³alnoœci instytucji Unii Europejskiej we wszystkich jej filarach. Dziêki temu mo¿liwe jest zwiêkszenie stabilnoœci systemu demokratycznego oraz bezpieczeñstwa obywateli i pañstwa. Wspólna Europa daje te¿ obywatelom mo¿liwoœæ swobodnego podró¿owania, osiedlania siê i podejmowania pracy. Korzyœci polityczne polegaj¹ równie¿ na œciœlejszym budowaniu zwi¹zków Polski z reszt¹ Europy na poziomie indywidualnym, lokalnym i regionalnym. Cz³onkostwo Polski w Unii Europejskiej oznacza tak¿e: formalny kres„porz¹dku poja³tañskiego” w Europie; unicestwienie widma totalitaryzmu i utrwalenie demokracji, a tak¿e rozwój gospodarczy, bezpieczeñstwo i stabilnoœæ oraz uzyskanie przez Polskê pozycji miêdzynarodowej odpowiadaj¹cej jej rzeczywistemu potencja³owi. Korzyœci natury gospodarczej – to udzia³ w Jednolitym Rynku UE, z jego swobod¹ przep³ywu towarów, ludzi, us³ug i kapita³u; to tak¿e dostêp do funduszy strukturalnych, nap³yw inwestycji i nowych technologii. Korzyœci natury spo³ecznej – to realne zbli¿anie Polski do standardów europejskich w dziedzinie bezpieczeñstwa wewnêtrznego, bezpieczeñstwa i warunków pracy, zdrowia, edukacji, informacji, to – generalnie – wy¿sza jakoœæ ¿ycia. Np. emeryci i renciœci, którzy zapragn¹ na sta³e zamieszkaæ w innym kraju Unii mog¹ otrzymywaæ swoje(przyznane w kraju pochodzenia) emerytury i renty. Konkretne korzyœci spo³eczne wi¹¿¹ siê te¿ z przyst¹pieniem Polski do Karty Podstawowych Praw Spo³ecznych Pracowników podpisanej przez kraje cz³onkowskie Unii Europejskiej. Korzyœci wynikaj¹ce z wdro¿enia europejskich norm ekologicznych obejmuj¹ poprawê œrodowiskowych warunków ¿ycia spo³eczeñstwa, wdro¿enie nowoczesnych technologii przyjaznych dla œrodowiska, racjonalizuj¹86

Integracja Polski z Unią Europejską cych zu¿ycie surowców i energii, a wiêc jednoczeœnie poprawiaj¹cych efektywnoœæ gospodarowania i pozwalaj¹cych na unikniêcie ekologicznej bariery wzrostu. Po up³ywie okresów przejœciowych integracja Polski z Uni¹ Europejsk¹ umo¿liwi swobodne podró¿owanie(bez jakichkolwiek kontroli granicznych), osiedlanie siê, inwestowanie i podejmowanie pracy. Integracja wyra¿a siê m.in. w uznaniu równorzêdnoœci œwiadectw i dyplomów, swobodzie uzyskania zezwolenia na pracê, za³o¿enia firmy, podjêcia nauki. Przy tej okazji warto równie¿ zastanowiæ siê, co zyska³a Unia Europejska, przyjmuj¹c Polskê do swego grona? Po pierwsze: w³¹czenie Polski do struktur europejskich prze³ama³o stary,„poja³tañski porz¹dek” w Europie, Po drugie: tylko w pe³ni zintegrowana Europa bêdzie w stanie sprostaæ konkurencji USA, Japonii oraz tzw. tygrysów azjatyckich(m.in. Korea P³d., Tajlandia, Singapur) i Chin w dziedzinie gospodarki. Po trzecie: obecnie korzyœci ekonomiczne dla pozosta³ych pañstw Unii Europejskiej wynikaj¹ z szybko rosn¹cej wymiany handlowej, dostêpu do naszego rynku, wzrostu inwestycji oraz ze stabilizacji polityczno-gospodarczej w ca³ym regionie Europy Œrodkowo-Wschodniej. Polska odgrywaæ bêdzie tak¿e wa¿n¹ rolê w handlu Unii Europejskiej z obszarem by³ego Zwi¹zku Radzieckiego. Polska to dla Unii Europejskiej równie¿ olbrzymi kapita³ ludzki z tego samego krêgu kulturowego – pracowników i konsumentów aktywnych, dobrze wykszta³conych, przedsiêbiorczych, gotowych sprostaæ wymaganiom wspó³czesnego rynku oraz nowoczesnych technik i technologii. Wypada przypomnieæ, jakimi argumentami pos³ugiwano siê w niedawnej publicznej dyskusji na temat polskiego cz³onkostwa w Unii Europejskiej. Po pierwsze – ostrzegano przed utrat¹ to¿samoœci narodowej. A przecie¿ Polacy nie utracili jej w warunkach bez porównania trudniejszych – w okresie ponad 120 lat zaborczej opresji, pozbawieni nadziei na szybkie odzyskanie w³asnego Pañstwa, poddawani wynaradawiaj¹cej presji i szykanom administracyjnym i spo³ecznym. Ka¿dy naród powinien czerpaæ naukê ze swojej w³asnej historii. Nie nale¿y lêkaæ siê, ¿e prawie czterdzieœci milionów Polaków ulegnie we w³asnym suwerennym Pañstwie wynarodowieniu w nastêpstwie ekonomicznej, prawnej, cywilizacyjnej i kulturalnej integracji Starego Kontynentu. Po drugie – obawiano siê, ¿e zagraniczny kapita³ nap³ynie do naszego kraju tylko po to, by wyzyskaæ tani¹ si³ê robocz¹. Jest oczywistoœci¹, ¿e integracja otworzy³a szerokie 87

Interesy międzynarodowe mo¿liwoœci dla obcego kapita³u w Polsce – zw³aszcza wobec braku, co podkreœlali oponenci, wystarczaj¹cego kapita³u rodzimego. Takie argumenty, odwo³uj¹ce siê g³ównie do emocji – a unikaj¹ce sporu na p³aszczyŸnie rzeczowych argumentów gospodarczych by³y echem sloganów propagandowych, wrogich posierpniowej Polsce. Pogl¹d, jakoby zintegrowanie polskiej gospodarki z europejsk¹ mo¿e nas zniewoliæ i uczyniæ jeszcze biedniejszymi ni¿ jesteœmy – nie jest trafny. Nie ma bowiem takiego kraju, który by straci³ na swym uczestnictwie we wspólnocie europejskiej. Polski dorobek wraz z tysi¹cletni¹ tradycj¹ jest wystarczaj¹co silny, aby sprostaæ wyzwaniu integracji europejskiej. Po trzecie – podkreœlano, ¿e wspó³czesny kapitalizm nie jest idea³em, ¿e wiele w tym ustroju z³a, biedy i niesprawiedliwoœci. Ta powszechnie przecie¿ znana prawda nie umniejsza jednak znaczenia faktu, i¿ proces integracji europejskiej s³u¿y eliminacji tych negatywnych zjawisk spo³ecznych i daje do dyspozycji odpowiednie instrumenty finansowe. Po raz pierwszy w takiej skali kraje bogate pomagaj¹ biedniejszym, jednoczeœnie rozwi¹zuj¹c niektóre w³asne problemy spo³eczne i ekonomiczne. Obywatele poszczególnych krajów uzyskali mo¿liwoœæ swobodnego przemieszczania siê, wyboru miejsca zamieszkania, nauki i pracy na ca³ym terytorium Unii Europejskiej. Interesy międzynarodowe a integracja europejska Potrzeby s¹ w stosunkach miêdzynarodowych podstaw¹ interesów miêdzynarodowych. Interesy s¹ natomiast istotne dla budowania celów, zaœ cele s¹ impulsem do podejmowania miêdzynarodowej aktywnoœci. Interes miêdzynarodowy to relacja miêdzy potrzebami uczestnika stosunków miêdzynarodowych – a zaspokajaj¹cymi te potrzeby dobrami lub wartoœciami, stosunkami i stanami rzeczywistoœci. Mo¿na wyró¿niæ nastêpuj¹ce rodzaje interesów miêdzynarodowych: a) interesy œwiatowego systemu stosunków miêdzynarodowych, takie jak na przyk³ad œwiatowy pokój, bezpieczeñstwo, walka z efektem cieplarnianym; b) interesy ponadregionalnych systemów stosunków miêdzynarodowych, przyk³adowo takich jak system powsta³y w procesie OBWE; c) interesy regionalnych systemów stosunków miêdzynarodowych, jak Unia Europejska; d) interesy poszczególnych pañstw; 88

Jean Monnet e) interesy uczestników stosunków miêdzynarodowych dzia³aj¹cych wewn¹trz pañstw, szczególnie wtedy, gdy funkcjonuj¹ oni równoczeœnie we wnêtrzu wielu pañstw, a sposób i cele ich dzia³ania s¹ koordynowane w skali miêdzynarodowej. Prawid³owy rozwój stosunków miêdzynarodowych oraz harmonia interesów miêdzy pañstwami wymagaj¹ kontrolowania procesu narastania sprzecznoœci i, co istotne, d¹¿enia do rozwi¹zywania ich zanim doprowadz¹ do konfliktów i kryzysów miêdzynarodowych. Zgodnoœæ interesów pañstw w ramach struktur miêdzynarodowych, równie¿ takich jak Unia Europejska, nie polega jednak na identycznoœci ich interesów. W rzeczywistoœci zawsze istnieje pewne ich zró¿nicowanie. W konsekwencji – pomiêdzy uczestnikami struktury miêdzynarodowej wystêpuj¹, obok procesów wspó³pracy, tak¿e procesy rywalizacji, które odzwierciedlaj¹ ró¿nice w ich interesach. Unia Europejska jest – z punktu widzenia analizy jej funkcjonowania – systemem ci¹g³ego wypracowywania kompromisu pomiêdzy czêsto rozbie¿nymi interesami poszczególnych krajów cz³onkowskich a interesem UE sformu³owanym przez instytucje(organy) unijne, szczególnie Komisjê Europejsk¹, przy uwzglêdnianiu wspólnych europejskich wartoœci. Jean Monnet a kryzys integracji europejskiej Traktat o Unii Europejskiej z Maastricht i jego rewizja w postaci Traktatu Amsterdamskiego, a tym bardziej Nicejskiego, podkreœli³y istniej¹cy podzia³ na pañstwa, które s¹ zainteresowane pog³êbianiem integracji oraz te, które chcia³yby skoncentrowaæ siê na lepszym wykorzystywaniu istniej¹cych mo¿liwoœci. Proces dalszego integrowania Europy znalaz³ siê wiêc w impasie. WyraŸnie potwierdza to wprowadzenie Traktatem Amsterdamskim nowych zapisów dotycz¹cych„elastycznoœci integracyjnej”, czyli tzw. œciœlejszej integracji(traktat u¿ywa terminu„wzmocniona wspó³praca”). Nie sposób przeceniæ wagi ewentualnych konsekwencji podzia³u Unii Europejskiej na kraje znajduj¹ce siê w strefie euro i te, które poza ni¹ pozostaj¹(z koniecznoœci lub z wolnego wyboru). Odrzucenie w roku 2005 Traktatu ustanawiaj¹cego Konstytucjê dla Europy przez uczestników referendów we Francji i Niderlandach dope³ni³o obraz kryzysu w UE. Aby zrozumieæ dychotomiê dziel¹c¹ wolê i deklaracje Pañstw z jednej strony a bie¿¹ce efekty ich dzia³añ z drugiej, na89

Jean Monnet le¿y siêgn¹æ do historii. Idea Europy wymyœlona przez Jeana Monneta i jego zwolenników ufundowana by³a na za³o¿eniu nieodwracalnoœci miêdzynarodowej integracji dziêki odpowiednim strukturom ponadnarodowym (ponadpañstwowym). Zak³adano koniecznoœæ zbudowania europejskiego pañstwa federalnego. Zrealizowanie tego celu okaza³o siê niemo¿liwe i Europa Jeana Monneta dosz³a do kresu swej realizacji. Przynios³a ona jednak Rynek Wewnêtrzny, a w konsekwencji Uniê Gospodarcz¹ i Walutow¹(z euro jako wspóln¹ walut¹). Zabrak³o wszak¿e energii do prowadzenia równolegle integracji politycznej. Cios zadany przez Francjê(Charles’a de Gaulle’a) w po³owie lat szeœædziesi¹tych za³ama³ tak w¹t³¹ budowlê przysz³ej Unii Europejskiej opieraj¹cej siê na za³o¿eniu realizowania jednoczeœnie integracji ekonomicznej i politycznej. W³aœnie dlatego jednym z g³ównych problemów Traktatu z Maastricht, Traktatu Amsterdamskiego i Traktatu Nicejskiego jest nie do koñca udana próba po³¹czenia elementów federacyjnych z konfederacyjnymi. Nie pomog³a ona w rozwi¹zywaniu nowych problemów, przed którymi stanê³y Pañstwa Cz³onkowskie UE. Problemy Europy przysz³oœci dadz¹ siê jasno zdefiniowaæ: 1. Rynek Wewnêtrzny jeszcze nie jest w pe³ni zrealizowany a Unia Gospodarcza i Walutowa sta³a siê faktem, odbieranym krytycznie przez niektóre spo³eczeñstwa. 2. Rozszerzanie Unii jest równoczeœnie jej pog³êbianiem. Rozszerzenie UE to wyraz g³êbokiego, wa¿nego i wspólnego europejskiego interesu i europejskich wartoœci. St¹d g³osy krytykuj¹ce sytuacjê, ¿e prawie natychmiast otwarto drzwi do UE dla rozwiniêtych demokratycznych pañstw EFTA, a zbyt d³ugo(kilkanaœcie lat) trzymano przed tymi drzwiami nowe demokracje Europy Œrodkowo-Wschodniej. 3. Rozwój gospodarczy ostatnich lat by³ czymœ wiêcej ni¿ procentowym wzrostem wskaŸników. Nastêpuj¹ bowiem tak¿e zmiany strukturalne, które nios¹ daleko id¹ce skutki dla przysz³oœci pracy, przemys³u i spójnoœci spo³eczno-ekonomicznej w Europie. 4. Polityka zagraniczna i obronna staje siê tematem kluczowym. Wspólne interesy Pañstw Cz³onkowskich musz¹ zostaæ w tym obszarze jednoznacznie zidentyfikowane. 5. Wobec wielu zagro¿eñ na œwiecie(w tym terroryzmu miêdzynarodowego) najlepsz¹ odpowiedzi¹ mo¿e byæ Europa dzia³aj¹ca jako jeden polityczny organizm. 90

Kary finansowe Wymienione powy¿ej trudnoœci to sytuacja niekorzystna dla integracji Europy, generuj¹ca wrêcz procesy rozpadania siê tego, co próbowano ³¹czyæ w procesie dotychczasowej integracji. Wizje Europy politycznej oraz ekonomicznej powinny siê uzupe³niaæ, tymczasem wystêpuj¹ w nich nie tylko ró¿nice, ale wrêcz antynomie. Europa ekonomiczna opiera siê bowiem na interesach, zaœ Europa polityczna – na wartoœciach. Kary finansowe nakładane na Państwa Członkowskie Unii przez Trybunał Sprawiedliwości Grecja, jako pierwszy kraj w historii Wspólnot Europejskich, zosta³a 4 lipca 2000 r. skazana przez Trybuna³ Sprawiedliwoœci na zap³acenie 20 tys. euro za ka¿dy dzieñ trwania stanu naruszenia prawa wspólnotowego w postaci nieprawid³owego przetransponowania wdro¿onej dyrektywy. Podstaw¹ prawn¹ tego orzeczenia jest art. 228 Traktatu ustanawiaj¹cego Wspólnotê Europejsk¹, który zak³ada, ¿e jeœli Trybuna³ Sprawiedliwoœci na wniosek Komisji Europejskiej uzna, ¿e Pañstwo Cz³onkowskie uchybi³o jednemu z zobowi¹zañ, które na nim ci¹¿¹ na podstawie traktatu, Pañstwo to jest zobowi¹zane podj¹æ œrodki, które zapewni¹ wykonanie wyroku Trybuna³u. Jeœli jednak Komisja Europejska uzna, ¿e wskazane Pañstwo Cz³onkowskie nie podjê³o takich œrodków – wydaje tzw.„umotywowan¹ opiniê”, czyli dokument precyzuj¹cy punkty, w których to Pañstwo Cz³onkowskie nie zastosowa³o siê do wyroku Trybuna³u. Uprzednio jednak Komisja musi umo¿liwiæ temu Pañstwu przedstawienie swoich uwag. Aby tak siê sta³o, Komisja najpierw wzywa dane Pañstwo Cz³onkowskie w specjalnym liœcie, zwanym potocznie monitem, do zajêcia stanowiska w sprawie. Jeœli Pañstwo Cz³onkowskie nadal, mimo monitu i umotywowanej opinii nie podejmuje kroków, które zapewni¹ wykonanie wyroku Trybuna³u w terminie okreœlonym przez Komisjê – mo¿e ona wnieœæ sprawê do Trybuna³u. W takiej sytuacji Komisja Europejska ustala wysokoœæ rycza³tu lub okresowej kary pieniê¿nej p³atnej przez wskazane Pañstwo Cz³onkowskie. Je¿eli Trybuna³ faktycznie uzna wniosek Komisji i potwierdzi, ¿e Pañstwo Cz³onkowskie nie zastosowa³o siê do orzeczenia Trybuna³u, wtedy mo¿e na³o¿yæ na nie rycza³t lub okresow¹ karê pieniê¿n¹(grzywnê). W przypadku Grecji dosz³o w³aœnie do takiej sytuacji. W roku 1987 Komisja Europejska dowiedzia³a siê o istnieniu niekontrolowanego wysypiska œmieci, 91

Komisja Europejska w tym odpadów przemys³owych, medycznych i militarnych na wyspie Kreta. W kwietniu 1989 r. Komisja wnios³a skargê do Trybuna³u Sprawiedliwoœci przeciwko Grecji o naruszenie obowi¹zków traktatowych. W kwietniu 1992 r. Trybuna³ uzna³ skargê Komisji, stwierdzaj¹c, ¿e Grecja naruszy³a dyrektywy o odpadach oraz o odpadach truj¹cych i niebezpiecznych. Komisja Europejska nie zosta³a poinformowana przez Grecjê o wykonaniu tego orzeczenia, w zwi¹zku z tym w roku 1993 Komisja Europejska przypomnia³a Grecji o niewype³nianiu przez ni¹ na³o¿onych przez Trybuna³ zobowi¹zañ.„Przypominanie” trwa³o do roku 1997, kiedy to Komisja ostatecznie wnios³a do Trybuna³u skargê o na³o¿enie na Grecjê kary finansowej. Sprawa nie zosta³a odrzucona ani zawieszona. Trybuna³ skaza³ Grecjê na zap³acenie kary. Nie ulega w¹tpliwoœci, i¿ sprawa ta mia³a charakter precedensowy. W miêdzyczasie skazano tak¿e Francjê na jednoczesn¹ zap³atê okresowej kary finansowej i rycza³tu za nieprzestrzeganie przepisów o kontroli wielkoœci oczek w sieciach rybackich. Z pewnoœci¹ takich orzeczeñ bêdzie wiêcej, gdy¿ iloœæ nierespektowanych orzeczeñ Trybuna³u gwa³townie roœnie; tocz¹ siê ju¿ nowe sprawy przeciw Francji, Grecji, Hiszpanii i Niemcami. Dla Pañstwa Cz³onkowskiego problemem jest nie tylko wysokoœæ takich kar(s¹ one bardzo dolegliwe), lecz tak¿e sposób ustalenia odpowiedzialnego resortu. Szczególnie trudnym przypadkiem jest sytuacja, gdy naruszenia prawa wspólnotowego dopuszcza siê gmina, na przyk³ad poprzez zawarcie cywilno-prawnej umowy o œwiadczenie us³ug oczyszczania miasta z pominiêciem unijnych procedur przetargowych. Wówczas gmina jest zwi¹zana tak¹ umow¹, zaœ zobowi¹zanym do uiszczenia kary finansowej jest rz¹d reprezentuj¹cy pañstwo przed Trybuna³em. Prawo wspólnotowe nie reguluje natomiast kwestii rozliczeñ z tytu³u p³atnoœci kar finansowych miêdzy rz¹dem a innymi jednostkami administracji publicznej. Komisja Europejska: kurator Traktatów Komisja Europejska jest wspólnym organem dwóch Wspólnot Europejskich(Wspólnota Europejska, Wspólnota Energii Atomowej) oraz Unii Europejskiej. Nazywana jest„kuratorem(ang.: guardian ) traktatów”. Do kompetencji KE nale¿y: prawo inicjatywy legislacyjnej, reprezentacja interesów i koordynacja dzia³añ Wspólnot(wewn¹trz i na zewn¹trz Unii Europejskiej), kontrola stosowania prawa wspólnotowego(europejskiego), 92

Komisja Europejska realizacja postanowieñ zawartych w traktatach oraz aktach prawnych przyjêtych przez Wspólnoty. Komisja liczy 25 cz³onków, ³¹cznie z przewodnicz¹cym i jego, obecnie, piêcioma zastêpcami. Cz³onkowie KE s¹ nieformalnie zwani komisarzami. Ka¿dy komisarz pochodzi z innego Pañstwa Cz³onkowskiego. Przewodnicz¹cym Komisji Europejskiej jest José Manuel Durao Barroso, by³y premier Portugalii. W strukturze Komisji funkcjonuj¹ 23 Dyrekcje Generalne(odpowiedzialne za realizacjê poszczególnych polityk Unii Europejskiej) oraz wyspecjalizowane s³u¿by ogólne oraz wewnêtrzne(np. S³u¿ba Prawna). Komisja Europejska, stoj¹c na stra¿y przestrzegania europejskiego prawa wspólnotowego, kontroluje: 1. Przestrzeganie przez Pañstwa Cz³onkowskie norm prawnych zawartych w traktatach, umowach miêdzynarodowych zawieranych przez Uniê, jak i norm zawartych w unijnych aktach prawnych, takich jak: rozporz¹dzenia i decyzje; 2. Transpozycjê dyrektyw wspólnotowych do porz¹dku prawnego Pañstw Cz³onkowskich, zarówno pod wzglêdem przestrzegania czasu transpozycji jak i jej jakoœci; 3. Realizacjê bud¿etu Unii Europejskiej. Informacje dotycz¹ce ³amania prawa wspólnotowego mog¹ przekazywaæ Komisji Europejskiej pozosta³e instytucje unijne, Pañstwa Cz³onkowskie, osoby prawne i fizyczne. Na stronach internetowych Komisji zosta³ nawet w tym celu umieszczony specjalny formularz. Komisja Europejska jest, obok Trybuna³ów, najbardziej niezale¿nym organem UE. Niezale¿noœæ nie oznacza jednak ca³kowitej swobody. Wotum nieufnoœci wobec Komisji Europejskiej ma prawo zg³osiæ Parlament Europejski. Wniosek jest przyjmowany wiêkszoœci¹ 2/3 g³osów oddanych, przy czym jednoczeœnie: dla wa¿noœci g³osowania„za przyjêciem” konieczne jest g³osowanie wiêkszoœci¹ bezwzglêdn¹ cz³onków Parlamentu. Od 1979 r. Parlament Europejski trzy razy g³osowa³ nad dymisj¹ Komisji. W 1990 roku zarzucano Komisji niew³aœciwe wydatkowanie funduszy rolnych, w 1992 r. – niekorzystn¹ dla UE strategiê w negocjacjach w ramach Œwiatowej Organizacji Handlu(WTO), a w 1997 r. – uleganie presji hodowców oraz odwlekanie decyzji o na³o¿eniu embarga na import wo³owiny ze Zjednoczonego Królestwa, dotkniêtego epidemi¹ sza93

Konferencja Europejska lonych krów. Za pozbawieniem Komisji w³adzy wykonawczej zawsze g³osowa³o zbyt ma³o deputowanych, aby j¹ faktycznie odwo³aæ. Ostatnim razem, w roku 1999, poparcia Komisji kierowanej przez J. Santera odmówi³o ze wzglêdu na afery korupcyjne niemal dwa razy wiêcej, bo 232 pos³ów w g³osowaniu w Parlamencie Europejskim, czyli 42% g³osuj¹cych. Za poparciem wotum nieufnoœci g³osowali w komplecie libera³owie(42 pos³ów),„Zieloni”(27) i przedstawiciele mniejszych partii prawicowych. Przeciwko Komisji opowiedzia³o siê tak¿e bardzo wielu chadeków. Komisjê uratowali socjaliœci(214) i wiêkszoœæ pozosta³ych partii lewicowych. Odrzucenie wotum nieufnoœci nie zakoñczy³o jednak k³opotów Komisji. Deputowani uchwalili bowiem – 319 g³osami za i 157 przeciw – osobn¹ rezolucjê, w której domagali siê wyjaœnienia wszystkich przypadków korupcji i nieprawid³owoœci w zarz¹dzaniu bud¿etem UE, o które w ostatnich miesi¹cach Komisjê oskar¿a³y media i unijny Trybuna³ Obrachunkowy. Powo³any zosta³„Komitet Ekspertów”, którego cz³onków mianowa³ Parlament Europejski i Komisja(ka¿dy po po³owie). Komitet uzna³ prawdziwoœæ oskar¿eñ i przedstawi³ na ten temat bardzo krytyczny raport koñcowy. W wyniku tych zarzutów Komisja Europejska pod kierownictwem Jacques’a Santera – mimo braku wotum nieufnoœci – poda³a siê do dymisji. Konferencja Europejska i konferencja międzyrządowa 12 marca 1998 r. odby³o siê w Londynie pierwsze posiedzenie Konferencji Europejskiej w formule spotkania na szczycie szefów Pañstw lub rz¹dów oraz ministrów spraw zagranicznych 15 Pañstw Cz³onkowskich Unii Europejskiej oraz 11 pañstw ubiegaj¹cych siê o cz³onkostwo w Unii. Turcja, wobec ówczesnego wy³¹czenia jej przez Radê Europejsk¹ z procesu rozszerzenia, nie wziê³a udzia³u w Konferencji. Jednak od paŸdziernika 2005 r. Turcja jest pañstwem, z którym prowadzone s¹ negocjacje cz³onkowskie. Spotkania Konferencji Europejskiej s¹, zgodnie z decyzj¹ Rady Europejskiej z Luksemburga z grudnia 1997 r., jednym z elementów procesu rozszerzania Unii. Stanowi¹ one p³aszczyznê dyskusji miêdzy cz³onkami Unii Europejskiej i pañstwami ubiegaj¹cymi siê o cz³onkostwo w sprawach dotycz¹cych polityki zagranicznej i bezpieczeñstwa, wymiaru sprawiedliwoœci i spraw wewnêtrznych oraz wspó³pracy gospodarczej i regionalnej. 94

Konferencja Europejska Komisja Europejska podkreœli³a równie¿, ¿e Konferencja jest œciœle zwi¹zana z procesem poszerzenia UE i u³atwiaæ ma osi¹gniêcie kryteriów akcesji pañstwom ubiegaj¹cym siê o cz³onkostwo. Konferencjê miêdzyrz¹dow¹(ang.: Intergovernmental Conference – IGC) inicjuje Rada Europejska. Rz¹d ka¿dego z Pañstw Cz³onkowskich UE mo¿e przedstawiæ Radzie UE swoje propozycje zmiany traktatów, na których oparta jest Unia. Rada, decyzj¹ jej Przewodnicz¹cego, zwo³uje konferencjê po uzyskaniu opinii Parlamentu Europejskiego oraz, w uzasadnionych sytuacjach, Komisji lub Europejskiego Banku Centralnego (gdy propozycje dotycz¹ przemian instytucjonalnych w sferze walutowej). Celem konferencji miêdzyrz¹dowej, zgodnie z dotychczasow¹ praktyk¹, jest przyjêcie decyzji w sprawie reformy traktatowej. Je¿eli chodzi o przebieg prac konferencji miêdzyrz¹dowej – to najczêœciej brane s¹ pod uwagê trzy modele: 1. Model ograniczonej konferencji, oparty na„agendzie minimum” – strony decyduj¹ siê tu na przyjêcie minimalnego zakresu koniecznych rozwi¹zañ, aby zmiany nie hamowa³y procesu integracji europejskiej i skutecznie przyczynia³y siê do niwelowania problemów Unii Europejskiej. 2. Model szeroki, sprowadzaj¹cy siê do dwóch etapów: pierwszy wi¹¿e siê z urzeczywistnieniem znanych ju¿ propozycji zawartych w Traktacie i postanowieniach instytucji Unii; drugi etap dotyczy ju¿ wielu nowych zagadnieñ, maj¹c na celu dog³êbn¹ rewizjê i uzupe³nienie wielu postanowieñ traktatowych. 3. Model otwarty, w którego przypadku ka¿de Pañstwo Cz³onkowskie ma mo¿liwoœæ zaproponowania takich zmian traktatowych, które uzna za stosowne, a które dotycz¹ ró¿norodnych kwestii. O wyborze jednego z wymienionych modeli decyduj¹ Pañstwa Cz³onkowskie Unii w pierwszej fazie Konferencji miêdzyrz¹dowej. Uchwalone zmiany nabieraj¹ mocy po ich ratyfikacji przez wszystkie Pañstwa Cz³onkowskie – zgodnie z ich wymogami konstytucyjnymi. Konferencje miêdzyrz¹dowe poprzedza³y przyjêcie m.in. Traktatu z Maastricht, Traktatu Amsterdamskiego, Traktatu Nicejskiego oraz Traktatu Konstytucyjnego, odrzuconego przez spo³eczeñstwa Francji i Niderlandów. Konferencje miêdzyrz¹dowe poprzedza³y te¿ akcesje nowych pañstw do Unii Europejskiej. 95

Konstytucja Unii Europejskiej Konstytucja Unii Europejskiej/ Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy Unia Europejska dotychczas nie dysponowa³a obowi¹zuj¹c¹ konstytucj¹ rozumian¹ jako akt jednorodny w formie, który reguluje wszystkie najwa¿niejsze zagadnienia ustrojowe tej struktury. Mimo tego na konstytucjê UE w tym w³aœnie ujêciu sk³ada siê dziœ wszystko to, co nazywamy wspólnotowym prawem pierwotnym(przede wszystkim traktaty za³o¿ycielskie i ich zmiany). Traktaty ustanawiaj¹ce Uniê i Wspólnoty oraz traktaty rewizyjne okreœlane bywaj¹ w sensie funkcjonalnym jako„akty konstytucyjne”(na przyk³ad w orzecznictwie europejskiego Trybuna³u Sprawiedliwoœci), lub„akty o charakterze konstytucyjnym”. Traktaty s¹ uznawane za konstytucyjne tylko wówczas, gdy ich zawarcie gwarantuje podzia³ w³adzy integracyjnej, okreœla hierarchiê organów w³adzy, reguluje stosunki pomiêdzy w³adzami publicznymi na wszystkich szczeblach, a tak¿e zapewnia: • udzia³ wszystkich zainteresowanych podmiotów we w³adzy; • ochronê uprawnieñ jednostek; • istnienie niezale¿nej w³adzy s¹downiczej. Traktat Konstytucyjny wpisuje siê zatem w taki sposób rozumienia zmian zachodz¹cych w procesie integracji europejskiej a odnosz¹cych siê do charakteru traktatowego(prawnomiêdzynarodowego) ustroju Unii Europejskiej, w którym Pañstwa Cz³onkowskie s¹ nadal tego ustroju„panami i stra¿nikami”. Dlatego te¿ Traktat ten, mimo projektu przygotowanego przez Konwent Europejski, musieli przyj¹æ i zatwierdziæ przedstawiciele rz¹dów Pañstw Cz³onkowskich w trakcie konferencji miêdzyrz¹dowej, zakoñczonej uroczystym podpisaniem Traktatu przez szefów pañstw lub rz¹dów oraz ministrów krajów cz³onkowskich UE. Nazwa„konstytucja” wymieniana w treœci Traktatu Konstytucyjnego ma znaczenie umowne i symboliczne. Oddaje ona nietypow¹ i transnarodow¹ strukturê Unii Europejskiej, ale w ¿aden sposób nie przes¹dza o ewentualnym powo³aniu federacji europejskiej, tzw. Stanów Zjednoczonych Europy, republiki europejskiej, czy te¿„ojczyzny europejskiej”(rozumianej jako odwrotnoœæ tzw.„Europy ojczyzn”). Tym niemniej Traktat ustanawiaj¹cy Konstytucjê dla Europy jest bardzo wa¿nym etapem w procesie integracji europejskiej. Po pierwsze dlatego, ¿e zosta³ przygotowany przez forum reprezentatywne dla 28 pañstw 96

Konstytucja Unii Europejskiej europejskich, które przybra³o symboliczn¹ postaæ Konwentu Europejskiego. Po drugie – traktat ten by³ odpowiedzi¹ na wyzwania i ryzyka zwi¹zane z bezprecedensowym rozszerzeniem Unii Europejskiej a¿ o 10 nowych krajów. Wed³ug opinii cz³onków Konwentu – traktat by³ odpowiedzi¹ na oczekiwanie 450 milionów obywateli UE pragn¹cych Europy jeszcze bardziej demokratycznej, przejrzystej, skutecznej i s³u¿¹cej interesom jej obywateli. Konstytucja Europejska, w rozumieniu Traktatu Konstytucyjnego, nie zastêpuje konstytucji poszczególnych Pañstw Cz³onkowskich Unii Europejskiej, w tym Polski. Konstytucja Europejska ma charakter samodzielny i niezale¿ny od aktów konstytucyjnych krajów cz³onkowskich. Bez wzglêdu na wszelkie zastrze¿enia – oparta jest na umowie miêdzynarodowej, która jest niezale¿nym od konstytucji krajowych Ÿród³em praw i obowi¹zków podmiotów integracji europejskiej. Dokument ten okreœla, czy te¿ opisuje, ramy ustrojowe Unii Europejskiej jako organizacji obywateli i pañstw. Jednak obok charakterystyki podstaw funkcjonowania UE – zawiera w sobie tak¿e zbiór regu³, praw i obowi¹zków o charakterze kodeksowym, które w aktach konstytucyjnych nie znajduj¹ swego miejsca. Przyk³adem mo¿e byæ ca³a Czêœæ III Traktatu Konstytucyjnego, odnosz¹ca siê do polityk i funkcjonowania Unii Europejskiej, tak¿e takich, jak np. regu³y konkurencji, rolnictwo i rybo³ówstwo, transport, sieci transeuropejskie, energetyka czy przestrzeñ kosmiczna. Nie mo¿na jednak wykluczyæ, i¿ Pañstwa Cz³onkowskie Unii po negatywnych referendach konstytucyjnych we Francji i Niderlandach w roku 2005 zdecyduj¹ siê w najbli¿szych latach na przyjêcie skróconego jednolitego aktu prawnego o nazwie„Konstytucja Unii Europejskiej”, który zawiera³by jedynie najwa¿niejsze zasady i regu³y funkcjonowania UE. Dyskusja na rzecz jej jednog³oœnego przyjêcia opieraæ siê powinna na nastêpuj¹cych przes³ankach: • Konstytucja UE nie mo¿e byæ tworzona wed³ug modelu konstytucji jakiegokolwiek pañstwa; • nale¿y myœleæ raczej o ograniczonym traktacie konstytucyjnym UE, powsta³ym z woli Pañstw, dotycz¹cym podstawowych struktur integracyjnych i podzia³u kompetencji miêdzy nimi; • przy konstruowaniu nowego traktatu konstytucyjnego nale¿y siêgaæ do doœwiadczeñ konstytucjonalizmu pañstwowego tylko w odniesieniu do wiod¹cych, powszechnie akceptowanych zasad demokra97

Kontrola wydatków Unii Europejskiej cji(wspólne wartoœci, legitymacja demokratyczna od elektoratu, trójpodzia³ w³adzy, polityczna odpowiedzialnoœæ za sprawowan¹ w³adzê). Kontrola wydatków Unii Europejskiej Z roku na rok bud¿et Unii Europejskiej powiêksza siê. W ostatnich latach przekracza³ on kwotê 100 mld euro. W zwi¹zku z tym Unia Europejska i jej instytucje zmuszone s¹ przyk³adaæ coraz wiêksz¹ wagê do kontroli wykonania bud¿etu. Najwa¿niejsz¹ rolê odgrywa Komisja Europejska. Zgodnie z przepisami Traktatu o Wspólnocie Europejskiej, Komisja Europejska ma mo¿liwoœæ ograniczania narodowych programów wsparcia – szczególnie w zakresie rodzaju i wysokoœci subwencji. Istniej¹ce subwencje musz¹ byæ kontrolowane na bie¿¹co przez Komisjê, nowe subwencje musz¹ uzyskaæ jej zgodê, aby nie dosz³o do jakiegokolwiek naruszenia prawa wspólnotowego. Dla stali i wêgla istnieje oddzielna regulacja na podstawie przepisów zwi¹zanych z dawn¹ Europejsk¹ Wspólnot¹ Wêgla i Stali. W przemyœle metalurgicznym i stalowym dopuszczalne s¹ jedynie subwencje dla badañ i rozwoju, ochrony œrodowiska i zamykania urz¹dzeñ i linii produkcyjnych zak³adów stalowych. Równie¿ Komisja Kontroli Bud¿etowej Parlamentu Europejskiego sprawdza w³aœciwe wydatkowanie publicznych funduszy. Znaczy to, i¿ pe³ni sta³¹ kontrolê nad wykorzystywaniem wydatków, prowadzi dzia³alnoœæ prewencyjn¹, ujawnia i zwalcza przejawy defraudacji, ocenia celowoœæ czy pod wzglêdem zgodnoœci finansowej? przeprowadzane operacje finansowe. Co roku Komisja Kontroli Bud¿etowej PE ocenia sposób wykorzystania bud¿etu przez Komisjê Europejsk¹, co jest warunkiem uzyskania przez Komisjê absolutorium. Kontrol¹ legalnoœci i celowoœci wydatków UE zajmuje siê tak¿e Trybuna³ Rewidentów Ksiêgowych. Wszystkie te procedury nie zapobieg³y jednak aferom korupcyjnym w Unii Europejskiej, które doprowadzi³y m.in. do dymisji Komisji Europejskiej pod przewodnictwem Jacques’a Santera(1999 r.). Po tej dymisji wzmocniono kompetencje OLAF-u(ang.: European Anti-Fraud Office , Europejskiego Urzêdu ds. Zwalczania Nadu¿yæ Finansowych) – wczeœniej wewnêtrznego biura Komisji Europejskiej zajmuj¹cego siê wewnêtrzn¹ kontrol¹ wydatków. 98

Konwent Europejski Konwent Europejski Tradycja Konwentu(konwencji) zwi¹zana jest, z jednej strony, z uchwaleniem Konstytucji USA, a z drugiej strony z Rewolucj¹ francusk¹ i Konstytucj¹ republikañsk¹. Konstytucja Stanów Zjednoczonych Ameryki zosta³a uchwalona w 1787 r. przez„Konwencjê” Konstytucyjn¹ obraduj¹c¹ w Filadelfii pod przewodnictwem George’a Washingtona. Stworzy³a ona podstawy dla funkcjonowania systemu opartego na zasadach federalizmu oraz usankcjonowa³a trwa³e powi¹zanie klasycznego(monteskiuszowskiego) podzia³u w³adzy(na: ustawodawcz¹, wykonawcz¹ i s¹downicz¹) – z systemem hamulców i równowagi(ang.: checks and balances ). We Francji Konwent Narodowy( Convention Nationale ) sta³ siê zgromadzeniem ustawodawczym powo³anym w trakcie Rewolucji francuskiej, który 21–22 wrzeœnia 1792 r. przes¹dzi³ o zniesieniu monarchii i proklamowaniu republiki a 23 wrzeœnia 1795 r. uchwali³ d³ugo oczekiwan¹ Konstytucjê. Z doœwiadczeñ obu tych konstytucji korzysta siê do dziœ. Istnieje wiele analogii do obecnych rozwi¹zañ ustrojowych w Unii Europejskiej. Formu³a Konwentu zastosowana zosta³a w Unii Europejskiej po raz pierwszy w trakcie przyjmowania Karty Praw Podstawowych. Natomiast w zakres rewizji traktatowej w³¹czona zosta³a do ostatniej czêœci Deklaracji z Laeken pt.„Utworzenie Konwentu w sprawie przysz³oœci Europy”. Deklaracja zak³ada³a, ¿e zamierzeniem Konwentu bêdzie rozwa¿enie kluczowych aspektów przysz³ego rozwoju Unii oraz identyfikacja mo¿liwych odpowiedzi. W praktyce g³ównym zadaniem Konwentu Europejskiego sta³o siê przygotowanie w sposób klarowny i wszechstronny zwartego projektu traktatu konstytucyjnego w celu przed³o¿enia go pod obrady nowej konferencji miêdzyrz¹dowej. Konwent sk³ada³ siê z g³ównie z przedstawicieli Pañstw Cz³onkowskich i przystêpuj¹cych do UE – po trzy osoby w ka¿dego Pañstwa, spoœród których dwie reprezentowa³y parlament, a jedna – rz¹d. Prezydium Konwentu sk³ada³o siê z Przewodnicz¹cego Konwentu oraz dwóch Wiceprzewodnicz¹cych, a tak¿e dziewiêciu cz³onków Konwentu (przedstawicieli wszystkich trzech rz¹dów sprawuj¹cych Prezydencjê w trakcie prac Konwentu, dwóch przedstawicieli parlamentów Pañstw Cz³onkowskich, dwóch przedstawicieli Parlamentu Europejskiego oraz dwóch przedstawicieli Komisji Europejskiej). Sesje plenarne Konwentu, wczeœniej zaplanowane przez Prezydium, mia³y charakter tematyczny, do99

Kościół Rzymskokatolicki tycz¹cy wybranego zagadnienia z zakresu proponowanych zmian w funkcjonowaniu UE. Funkcje pomocnicze w stosunku do Konwentu i Prezydium pe³ni³ Sekretariat, wspomagaj¹cy cz³onków Konwentu we wszystkich rodzajach prac. Przygotowywa³ potrzebne Konwentowi dokumenty i opracowywa³ syntezy i sprawozdania z debat; asystowa³ równie¿ Przewodnicz¹cemu, Wiceprzewodnicz¹cym i Prezydium. Poza tym Sekretariat by³ odpowiedzialny za logistykê i stronê techniczn¹ prac Konwentu oraz za organizowanie dzia³alnoœci Forum. Pracownicy Sekretariatu pochodzili g³ównie z Sekretariatu Generalnego Rady, ale w jego sk³ad weszli równie¿ eksperci z Komisji Europejskiej i z Sekretariatu Parlamentu Europejskiego oraz osoby spoza instytucji UE. Konwent Europejski analizowa³ najwa¿niejsze kwestie jakie wynika³y dla Unii z jej rozwoju, zarówno w sferze wewnêtrznej jak i zewnêtrznej. Prace rozpoczêto od tzw. fazy s³uchania, której celem by³o zapoznanie siê z oczekiwaniami Pañstw Cz³onkowskich i kandyduj¹cych oraz ich obywateli(st¹d obecnoœæ organizacji pozarz¹dowych). Nastêpny etap polega³ na analizie porównawczej zalet i wad proponowanych sposobów organizowania Unii Europejskiej w przysz³oœci. Celem trzeciej i ostatniej fazy by³o syntetyczne opracowanie projektu traktatu konstytucyjnego. Przyjêty przez Konwent projekt Konstytucji dla Europy zosta³ nastêpnie w du¿ej czêœci zaakceptowany przez Konferencjê Miêdzyrz¹dow¹. Kościół Rzymskokatolicki – integracja europejska Pojawi³a siê w Polsce opinia, jakoby Koœció³ katolicki stawa³ ponownie przed zadaniem ewangelizacji i reewangelizacji Europy. W myœl tej opinii – Koœció³ katolicki nie godzi siê na to, by Europa odciê³a siê od w³asnych Ÿróde³, od korzeni, z których wyros³a i od chrzeœcijañskiej kultury, która j¹ przez wieki kszta³towa³a. Mimo wielu nurtów kulturowych i religijnych, które przyczyniaj¹ siê do ró¿norodnoœci Europy, jej to¿samoœæ jest od wieków z³¹czona z chrzeœcijañstwem. Przypomnia³ o tym papie¿ Jan Pawe³ II w pamiêtnym przemówieniu w GnieŸnie:„Zr¹b to¿samoœci europejskiej jest zbudowany na chrzeœcijañstwie. Obecny brak jej duchowej jednoœci wynika g³ównie z kryzysu tej w³aœnie chrzeœcijañskiej œwiadomoœci”. Koœció³ d¹¿y do przywrócenia Europie jej chrzeœcijañskiej samoœwiadomoœci, która stanowi³a i mo¿e stanowiæ nadal o duchu Europy. Tak postawione pytanie wzbudza powa¿ne dyskusje, zw³aszcza w krajach zlaicy100

Kryteria kopenhaskie zowanych. Je¿eli jednak na to¿samoœæ spojrzy siê z punktu widzenia obywatela Europy, który skutki postêpuj¹cej islamizacji jego szko³y, dzielnicy, czy rodzinnego miasta ocenia jako nadu¿ycie regu³ tolerancji œwiatopogl¹dowej – wówczas trudno zaprzeczyæ, ¿e europejska spo³ecznoœæ tylko w chrzeœcijañstwie odnajduje Ÿród³a jednocz¹cego j¹ systemu wartoœci. Kraje i terytoria zamorskie Unii Europejskiej ( Overseas Countries and Territories – OCT) OCT to terytoria zale¿ne od niektórych Pañstw Cz³onkowskich UE, które z przyczyn instytucjonalnych lub ekonomicznych nie s¹ objête postanowieniami traktatów wspólnotowych. OCT korzystaj¹ jednak z tych samych systemów preferencji, jakie obejmuj¹ pañstwa AKP – Afryki, Karaibów i Pacyfiku(dostêp do rynku europejskiego, pomoc techniczna i finansowa Europejskiego Funduszu Rozwoju). Grupa ta liczy 20 krajów i terytoriów zamorskich: • dwie francuskie wspólnoty terytorialne(Mayotte i Saint-Pierre-et-Miquelon), • cztery francuskie terytoria zamorskie(Nowa Kaledonia, Polinezja, Terres australes et antarctiques, Wallis i Futuna), • Grenlandiê(czêœæ terytorium Danii wy³¹czona spod kompetencji wspólnotowej) • Antyle Holenderskie i Arubê, • Antyle Brytyjskie(6), Wyspy Sandwich, Falklandy, Œwiêt¹ Helenê, Terytoria Antarktyki i Oceanu Indyjskiego(dominia Zjednoczonego Królestwa). Kryteria kopenhaskie Spe³nienie tzw. kryteriów kopenhaskich umo¿liwi³o pañstwom postkomunistycznym z Europy Œrodkowo-Wschodniej ubieganie siê o cz³onkostwo w Unii Europejskiej. Szczyt Rady Europejskiej w Kopenhadze z 21–22 czerwca 1993 roku okreœli³ nastêpuj¹ce kryteria cz³onkostwa: • osi¹gniêcie przez kraj kandyduj¹cy stabilnoœci instytucji gwarantuj¹cych demokracjê, rz¹dy prawa, przestrzeganie praw cz³owieka oraz poszanowanie i ochronê mniejszoœci; 101

Kryzys państwa narodowego a renacjonalizacja • funkcjonowanie gospodarki rynkowej; • istnienie potencja³u mog¹cego sprostaæ konkurencji i si³om rynkowym Unii; • zdolnoœæ do przyjêcia obowi¹zków wynikaj¹cych z cz³onkostwa, w³¹czaj¹c w to wype³nianie celów Unii Politycznej, Gospodarczej i Walutowej; • kryterium niezale¿ne – przyjêcie pañstwa do Unii nie mo¿e zahamowaæ integracji europejskiej. Stosuje siê równie¿ podzia³ kryteriów na trzy grupy: 1) kryteria polityczne(stabilnoœæ instytucji gwarantuj¹cych demokracjê, rz¹dy prawa, przestrzeganie praw cz³owieka i ochrona mniejszoœci); 2) kryteria gospodarcze(gospodarka rynkowa, sprostanie konkurencji Wspólnego Rynku); 3) kryteria zdolnoœci do przyjêcia dorobku prawnego Wspólnot i wype³niania celów Unii Politycznej, Gospodarczej i Walutowej. Kwestia kryteriów akcesyjnych ma obecnie najwiêksze znaczenie w odniesieniu do Turcji, która na pocz¹tku paŸdziernika 2005 r. rozpoczê³a negocjacje cz³onkowskie, mimo powa¿nych w¹tpliwoœci, czy kandydat ten spe³nia kryteria pañstwa w pe³ni demokratycznego. Kryzys państwa narodowego a renacjonalizacja W rozwa¿aniach nad przysz³oœci¹ integracji europejskiej pojawiaj¹ siê przeciwstawne pogl¹dy. Z jednej strony – istnieje przekonanie, i¿ model Pañstwa Cz³onkowskiego prze¿ywa kryzys(miejsce pañstwa przejmie Unia Europejska jako ponadnarodowa struktura spo³eczna), a z drugiej strony – podkreœla siê, i¿ tylko pañstwo jest w stanie zagwarantowaæ swoim obywatelom bezpieczeñstwo i postêp spo³eczny(efektem swobody przep³ywu towarów, osób, us³ug i kapita³u jest np. wzrost zagro¿enia ubóstwem, przestêpczoœci¹ i terroryzmem). Zwolennicy integracji podkreœlaj¹, ¿e w skali ca³ego œwiata obserwujemy powa¿ny kryzys klasycznie suwerennego pañstwa, którego formu³a ju¿ siê prze¿y³a. Jednoczeœnie rozwija siê typowa struktura postmodernistyczna; jedn¹ z jej cech jest rozpad hierarchii – ze struktury pionowej czyni siê strukturê poziom¹. Zwolennicy integracji twierdz¹, ¿e struktura hierarchiczna w pañstwie, sztuce, rodzinie, wspó³czesnych spo³eczeñstwach jest 102

Kształcenie zawodowe przestarza³a. G³osz¹ oni koniecznoœæ stworzenia nowej struktury, skonfigurowanej wed³ug zasady: coraz wiêcej otwartego spo³eczeñstwa w pañstwie a coraz mniej narodowego pañstwa w spo³eczeñstwie. Uzupe³nieniem tej konfiguracji mo¿e byæ tylko przeniesienie trójpodzia³u w³adzy na poziom ponadnarodowy. Jedynym gwarantem realizacji tego modelu mo¿e byæ Unia Europejska. Zwolennicy renacjonalizacji uwa¿aj¹ natomiast, ¿e wszelkie próby budowania ponadnarodowych struktur opieraj¹cych siê na Unii Gospodarczo-Walutowej oraz Unii Politycznej nie znajd¹ nigdy poparcia wœród ludzi ze wzglêdu na brak mechanizmów legitymizuj¹cych w³adzê na poziomie ponadnarodowym. I nie jest to tylko problem praktyki ¿ycia publicznego, ale i problem deficytu demokracji. Ludzie nie rozumiej¹ i nie akceptuj¹ Parlamentu Europejskiego, który mia³by zast¹piæ ich parlamenty krajowe i stanowiæ prawo dla wszystkich narodów(spo³eczeñstw) europejskich. W toku tej debaty pojawi³a siê tendencja denacjonalizacji, prowadz¹ca do zahamowania procesów g³êbszej integracji europejskiej, Kształcenie zawodowe, oświata i młodzież w Unii Europejskiej W zakresie oœwiaty, kszta³cenia zawodowego i spraw m³odzie¿y Unia Europejska respektuje odpowiedzialnoœæ Pañstw Cz³onkowskich za treœci nauczania, organizacjê systemów oœwiatowych, a tak¿e ich ró¿norodnoœæ kulturow¹ i jêzykow¹. Natomiast wspólna polityka w tej dziedzinie ma przede wszystkim na celu rozwój i wspieranie nauczania i rozpowszechniania jêzyków Pañstw Cz³onkowskich, wymianê studentów i nauczycieli uznawanie dyplomów i zaliczanie okresów studiów, wspó³pracê pomiêdzy instytucjami oœwiatowymi, wymianê informacji i doœwiadczeñ, rozwój wymiany m³odzie¿y i instruktorów oraz rozwój kszta³cenia zawodowego. W ramach polityki w zakresie oœwiaty, kszta³cenia zawodowego i m³odzie¿y funkcjonuje wiele programów wspieraj¹cych. Nale¿¹ do nich m.in. COMETT(kszta³cenie i praktyki zawodowe dotycz¹ce technologii), ERASMUS(wspó³praca i wymiana studentów oraz naukowców), LINGUA (nauka jêzyków obcych), PETRA(kszta³cenie i dokszta³canie zawodowe), FORCE(dokszta³canie zawodowe dla ma³ych i œrednich przedsiêbiorstw) oraz M£ODZIE¯ DLA EUROPY(wymiana m³odzie¿owa). Dzia³ania Unii 103

Lobbing Europejskiej w zakresie tej polityki uzupe³niaj¹ inicjatywy podejmowane przez Radê Europy. W ostatnich latach Unia Europejska koncentruje siê na: promowaniu szerszej znajomoœci jêzyków Pañstw Cz³onkowskich Unii, zwiêkszeniu mobilnoœci studentów i nauczycieli, edukacji z zakresu bie¿¹cych zagadnieñ europejskich, przechodzeniu m³odych ludzi z systemu szkolnego do ¿ycia zawodowego, edukacji osób niepe³nosprawnych, kampanii propaguj¹cej umiejêtnoœæ pisania i czytania(szczególnie wœród imigrantów) oraz wprowadzaniu nowych technologii informatycznych i innowacji. Lobbing(rzecznictwo interesów) w Unii Europejskiej Reprezentowanie i obrona interesów staj¹ siê w coraz wiêkszym stopniu czêœci¹ rzeczywistoœci wspólnotowej. Tak¹ rolê pe³ni ok. 3000 organizacji lobbistycznych maj¹cych sw¹ siedzibê w Brukseli. Wœród nich mo¿na wyró¿niæ: • organizacje europejskie: federacje lub stowarzyszenia zawodowe (np. producentów zbó¿, konstruktorów samochodów), jak równie¿ instytucje(np. patronackie, zwi¹zki zawodowe, konsumenckie); • organizacje krajowe: stowarzyszenia izb handlowo-przemys³owych, regiony i spo³ecznoœci lokalne; • organizacje sektora prywatnego: du¿e przedsiêbiorstwa, konsultanci itp. Liczba organizacji tworz¹cych w Brukseli lobby wzros³a w ci¹gu ostatnich piêtnastu lat prawie siedmiokrotnie – do trzech tysiêcy. Jednak liczba grup nacisku dzia³aj¹cych przy organach decyzyjnych Wspólnot Europejskich jest znacznie wiêksza. Wœród tych trzech tysiêcy organizacji wyró¿niæ mo¿na oko³o piêciuset europejskich i miêdzynarodowych federacji ró¿nych organizacji. W unijn¹ dzia³alnoœæ lobbistyczn¹ bezpoœrednio zaanga¿owanych jest oko³o dziesiêciu tysiêcy osób. Wielkoœæ ta jest doœæ znacz¹ca jeœli zauwa¿ymy, ¿e Komisja Europejska zatrudnia ³¹cznie oko³o siedemnastu tysiêcy urzêdników. Fakty te przestaj¹ jednak dziwiæ, kiedy uœwiadomimy sobie, ¿e ponad trzy czwarte zasobów prawa gospodarczego obowi¹zuj¹cego w Unii Europejskiej to prawo wspólnotowe, zaœ przeciêtnie co druga ustawa uchwalana przez parlamenty Pañstw Cz³onkowskich ma swój pocz¹tek w Brukseli. O swoje interesy w stolicy Europy stara siê dbaæ ka¿dy. Wœród lobbistów s¹ wiêc przedsiêbiorstwa, wolne zawo104

Media dy, organizacje pracodawców, pracowników, farmerów, konsumentów, grupy celowe, organizacje regionalne czy wreszcie organizacje ekologiczne. Przyk³adowo: G³ówny Komitet Spó³dzielczoœci Rolniczej(COGECA), który powsta³ 24 wrzeœnia 1959 r. na mocy porozumienia central spó³dzielczych 6 pañstw za³o¿ycielskich Wspólnot lobbuje na rzecz farmerów. COGECA bierze udzia³ w tworzeniu zasad i realizacji polityki Wspólnoty wobec spó³dzielni rolniczych, promuje wspó³pracê miêdzy takimi spó³dzielniami w ramach Wspólnoty i poza jej granicami, uczestniczy w projektowaniu i wdra¿aniu rozwi¹zañ prawnych kszta³tuj¹cych warunki dzia³alnoœci spó³dzielni). Lobbiœci to tak¿e rzesza wyspecjalizowanych firm zajmuj¹cych siê œwiadczeniem us³ug w zakresie ochrony i promowania interesów. Najwiêksze znaczenie wœród europejskich lobbistów maj¹ jednak przedstawiciele wielkiego biznesu. Media w Unii Europejskiej Œrodki przekazu(media) traktowane jako towar(us³uga rynkowa) podlegaj¹ wspólnotowym regulacjom Rynku Wewnêtrznego. Polityka œrodków przekazu Unii Europejskiej ogranicza siê, jak dotychczas, wy³¹cznie do mediów audiowizualnych. Realizacja polityki audiowizualnej oparta jest przede wszystkim na Bia³ej Ksiêdze„Wzrost, Konkurencyjnoœæ, Zatrudnienie” z 1993 r. oraz na Zielonej Ksiêdze„Polityka Audiowizualna Unii Europejskiej” z 1994 r. W ramach tej polityki zak³ada siê rozwój spo³eczeñstwa informacyjnego (docelowo powo³anie Europejskiego Obszaru Informacyjnego) oraz technologicznej infrastruktury informacyjnej. Poza tym istotna jest te¿ ochrona praw autorskich, liberalizacja us³ug audiowizualnych oraz ich standaryzacja. W polityce audiowizualnej k³adzie siê istotny nacisk na rozwój bran¿y filmowej i telewizyjnej i stworzenie w ten sposób europejskiego rynku mediów. W ramach polityki audiowizualnej realizowane s¹ programy rozwojowe i wspieraj¹ce, m.in. MEDIA(wspó³praca w zakresie przemys³u audiowizualnego), czy te¿ EUREKA(rozwój infrastruktury audiowizualnej oraz wprowadzenie normy technicznej HDTV dla emisji sygna³u telewizyjnego). W zakresie regulacji prawnych dotycz¹cych mediów najbardziej ciekaw¹ i zarazem kontrowersyjn¹ okaza³a siê dyrektywa dotycz¹ca„telewizji 105

Minister Spraw Zagranicznych UE bez granic”. Zawiera³a ona ograniczenia czasu przeznaczonego na reklamê, ustalenia dotycz¹ce ochrony m³odzie¿y i prawa do repliki. Spornym okaza³ siê projekt zapisu dotycz¹cy wprowadzenia regu³y„50% czasu antenowego przeznaczonego na produkcjê europejsk¹”. Forsowali go Francuzi, ale zapis ten w dyrektywie siê nie znalaz³. Dyrektywa nie ograniczy³a jednak przepisów narodowych na rzecz ochrony interesu publicznego, wprowadzaj¹cych obostrzenia tego typu. Minister Spraw Zagranicznych UE Daleko id¹c¹ w skutkach zmian¹ zwi¹zan¹ z polityk¹ zagraniczn¹ Unii Europejskiej jest decyzja o utworzeniu urzêdu Ministra Spraw Zagranicznych UE, zawarta w Traktacie ustanawiaj¹cym Konstytucjê dla Europy. Mianowaæ ma go Rada Europejska, za zgod¹ Przewodnicz¹cego Komisji i to nawet nie jednomyœlnie, lecz stosuj¹c zasadê kwalifikowanej wiêkszoœci g³osów. Minister Spraw Zagranicznych Unii przewodniczy³by Radzie do Spraw Zagranicznych. Mia³by on byæ te¿ jednoczeœnie jednym z Wiceprzewodnicz¹cych Komisji Europejskiej. Minister Spraw Zagranicznych UE, zapewniaj¹c spójnoœæ zewnêtrznych dzia³añ Unii, prowadziæ ma przede wszystkim politykê w zakresie Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeñstwa(WPZiB, czyli tzw. II Filaru UE) i przysz³ej Wspólnej Polityki Bezpieczeñstwa i Obronnej. Prowadzi³by on dialog ze stronami trzecimi w imieniu Unii oraz wyra¿a³by jej stanowisko w organizacjach miêdzynarodowych i na konferencjach miêdzynarodowych.£¹czy³by tym samym funkcje obecnego komisarza do spraw stosunków zewnêtrznych Komisji Europejskiej oraz obecnego Wysokiego Przedstawiciela do spraw WPZiB. W wykonywaniu swojego mandatu Minister Spraw Zagranicznych Unii wspomagany ma byæ przez Europejsk¹ S³u¿bê Dzia³añ Zewnêtrznych – rodzaj unijnej dyplomacji, w której pracowaæ maj¹ zarówno dyplomaci z Pañstw Cz³onkowskich, jak i pracownicy s³u¿by zagranicznej Komisji Europejskiej. Nie ma jednak pewnoœci, czy Minister Spraw Zagranicznych UE zostanie faktycznie powo³any wobec odrzucenia traktatu konstytucyjnego w referendach we Francji i Niderlandach(maj 2005 r.). 106

Narkotyki Nabywanie nieruchomości w Państwach Członkowskich Unii Europejskiej Sprawa zakupu ziemi przez cudzoziemców nie jest w Unii Europejskiej traktowana identycznie we wszystkich krajach. Na przyk³ad w Danii ziemiê mo¿e kupiæ tylko osoba, która mieszka w tym kraju od kilku lat. W Austrii, np. w Tyrolu, równie¿ nie mo¿na kupiæ ziemi ³atwo, ze wzglêdów czysto ekonomicznych. Austriacy wol¹, ¿eby Niemcy, którzy ich co roku odwiedzaj¹, p³acili raczej za wynajem domków ni¿ kupili je raz na zawsze. Ograniczenia przy zakupie ziemi wprowadzi³y tak¿e inne kraje europejskie. W Niemczech ustawodawstwo w sprawie ziemi jest liberalne, ale uci¹¿liwe s¹ procedury administracyjne. Trzeba mieæ specjalne uprawnienia rolnicze, ¿eby móc nabyæ grunt rolny w Niemczech. Mimo przytoczonych tu ograniczeñ w Unii Europejskiej obowi¹zuje generalna zasada wolnoœci zakupu ziemi na terenie danego kraju cz³onkowskiego przez mieszkañców pozosta³ych pañstw UE. Nabywanie ziemi w Polsce przez obywateli Unii Europejskiej sta³o siê jednym z g³ównych problemów negocjacji cz³onkowskich Polski z Uni¹ Europejsk¹. Ceny nieruchomoœci s¹ w Polsce znacznie ni¿sze ni¿ w UE. Polska uzyska³a ustanowienie nastêpuj¹cych okresów przejœciowych, licz¹c od dnia akcesji(1 maja 2004 r.): • 5 lat w zakresie nabywania nieruchomoœci przeznaczonych na drugie domy, • 12 lat w zakresie nabywania nieruchomoœci rolnych i leœnych. U³atwienia przewidziano jedynie dla rolników pochodz¹cych z UE, ale ju¿ rezyduj¹cych w Polsce i u¿ytkuj¹cych ziemiê dzier¿awion¹. Narkotyki i walka z nimi w Unii Europejskiej Pierwszy Europejski Plan Walki z Narkotykami przyjêty zosta³ przez Radê Europejsk¹ dopiero w 1990 r. Na poziomie unijnym by³a to pierwsza konkretna propozycja okreœlenia celów i zasad wspólnego podejœcia Pañstw Cz³onkowskich do problemu zwalczania narkomanii przez jednoczesne ograniczanie popytu(kryterium„zdrowotne) i ograniczanie poda¿y(kryterium„prawnokarne”) – przy zwiêkszonej koordynacji na poziomie wspólnotowym. Traktatowym umocowaniem spójnych antynarkotykowych dzia³añ UE by³y regulacje Traktatu z Maastricht z 1992 r., wzmocnione nastêpnie w Traktacie Amsterdamskim, który wszed³ w ¿ycie 1 ma107

Narkotyki ja 1999 r. Walka z narkotykami zosta³a w nim uznana za jedno z priorytetowych zadañ w budowie„obszaru wolnoœci, bezpieczeñstwa i sprawiedliwoœci”(art. 29 TUE). Wyspecjalizowane Europejskie Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii EMCDDA(ang.: European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addition , http://www.emcdda.org/) przedstawi³o w listopadzie 2005 r., wspólnie z Europolem, doroczne sprawozdanie o stanie problemu narkomanii oraz produkcji i przemytu narkotyków w krajach UE. EMCDDA zwraca uwagê na nastêpuj¹ce fakty: • liczba osób uzale¿nionych od narkotyków stale wzrasta od 2003 r. i osi¹gnê³a oko³o 2 mln osób; • wzrasta spo¿ycie kokainy, zw³aszcza w najm³odszej grupie wiekowej objêtej badaniami, a tak¿e pochodnych amfetaminy oraz ekstasy; • konopie indyjskie pozostaj¹ najbardziej popularnym narkotykiem w Europie, przy czym roœnie liczba osób uzale¿nionych od pochodnych marihuany; • najpowa¿niejszym aspektem problemu narkomanii w UE jest upowszechnianie siê mody na za¿ywanie wiêcej ni¿ jednego narkotyku; • wzrasta poziom przestêpczoœci na tle narkotykowym. EMCDDA podkreœla w swoim raporcie, ¿e wysi³kom zapobiegania narkomanii i leczenia osób uzale¿nionych podejmowanym przez Pañstwa Cz³onkowskie towarzyszy brak skoordynowania; s¹ one rozproszone i oparte na rozbie¿nych za³o¿eniach. Faktyczna legalizacja spo¿ycia niektórych miêkkich narkotyków w Niderlandach jest tego najlepszym dowodem. ¯aden z za³o¿onych celów strategii oraz planu dzia³ania UE w zakresie narkotyków na lata 2000–2004 nie zosta³ w pe³ni osi¹gniêty, jednynie w ca³ej Unii wzros³a liczba skazanych za przestêpstwa narkotykowe. Jednym z niewielu pozytywnych zjawisk jest stabilizacja liczby heroinistów. Badania potwierdzaj¹ szerok¹ dostêpnoœæ narkotyków, pomimo wzrostu dokonanych aresztowañ, przejêæ i zarekwirowañ. Nowa strategia UE w zakresie narkotyków na lata 2005–2012 jest kontynuacj¹ dotychczasowej polityki, a wiêc skupia dzia³ania na zorganizowanej przestêpczoœci i niszczeniu Ÿróde³ hurtowych dostaw. Uwa¿a siê, ¿e strategii tej brakuje zdecydowania w zwalczaniu„detalistów”, czyli dilerów sprzedaj¹cych g³ównie tzw. narkotyki rekreacyjne. Utrzymana zostanie prohibicja narkotykowa, natomiast spodziewaæ siê nale¿y zaniechania represji wobec za¿ywaj¹cych narkotyki. 108

Nowa Perspektywa Finansowa Norwegia a Unia Europejska Norwegowie najbardziej konsekwentnie spoœród narodów europejskich nie zgadzaj¹ siê na cz³onkostwo w Unii Europejskiej. W³adze norweskie o bli¿szych zwi¹zkach z reszt¹ kontynentu myœl¹ ju¿ od lat szeœædziesi¹tych. Obywatele jednak ju¿ dwukrotnie, w roku 1972 i 1994, powiedzieli Unii„nie” w referendum. Norwescy wyborcy twierdz¹, ¿e dla bogatej Norwegii(wy¿szy dochód na g³owê mieszkañca wœród pañstw Unii Europejskiej ma tylko Luksemburg) wejœcie do Unii oznacza³oby, i¿ bêdzie ona wiêcej wp³acaæ do brukselskiego bud¿etu ni¿ z niego czerpaæ. Argumentem decyduj¹cym by³y jednak obawy dotycz¹ce koniecznoœci przekazania Brukseli kontroli nad zasobami najwa¿niejszych bogactw kraju: ryb, ropy naftowej i gazu ziemnego. Norwegowie nie chc¹ staæ siê cz³onkami UE tak¿e dlatego, gdy¿ wiêkszoœæ korzyœci p³yn¹cych z ewentualnego cz³onkostwa maj¹ ju¿ zapewnione i bez niego. Jako obywatele kraju nale¿¹cego do Europejskiego Obszaru Gospodarczego(Pañstwa UE oraz Norwegia, Islandia i Liechtenstein) mog¹ swobodnie handlowaæ i œwiadczyæ us³ugi na obszarze Unii oraz przenosiæ siê do Pañstw Cz³onkowskich UE. Uczestnicz¹ wiêc w rynku wewnêtrznym. Nie maj¹ jednak wp³ywu na treœæ przepisów reguluj¹cych ten rynek. Nowa Perspektywa Finansowa 2007–2013 Zasada jednorocznoœci to zasada, która rz¹dzi bud¿etem UE. Natomiast co siedem lat przyjmowana jest przez Pañstwa Cz³onkowskie tzw. Nowa Perspektywa Finansowa(NPF), okreœlaj¹ca maksymaln¹ wielkoœæ bud¿etu UE na te lata. Najnowsza Perspektywa Finansowa zosta³a przyjêta na szczycie Rady Europejskiej w Brukseli w dniach 15–16 grudnia 2005 r. Nieprzyjêcie NPF grozi³o drugim, po odrzuceniu → Konstytucji Europejskiej, powa¿nym kryzysem integracji europejskiej. Ostateczna NPF na lata 2007–2013 zak³ada maksymaln¹ wielkoœæ bud¿etu UE na poziomie 1,045% dochodu narodowego brutto(co daje kwotê 826 363 mld euro). Polska ma szansê uzyskania w latach 2007–2013 w ramach polityki spójnoœci, → Wspólnej Polityki Rolnej oraz innych polityk wspólnotowych do 91 mld EUR. Polska bêdzie zatem najwiêkszym beneficjentem UE: do Polski trafi 10,5% ca³ego przysz³ego bud¿etu UE. Œredniorocznie 109

Obywatelstwo oznacza to ok. 13 mld euro(przy wp³atach Polski do bud¿etu UE wynosz¹cych ok. 3 mld rocznie). W latach 2007–2013 nast¹pi radykalne przesuniêcie polityki spójnoœci w stronê nowych Pañstw Cz³onkowskich. Bêdzie do nich trafiaæ 51,1% œrodków(zamiast 17,1% w latach 2004–2006). Sama Polska otrzyma w ramach polityki spójnoœci w latach 2007–2013 minimum 59,656 mld euro, zatem bêdzie najwiêkszym beneficjantem tej polityki. W jej ramach co pi¹te euro bêdzie wiêc wydawane w Polsce. Kraj nasz wynegocjowa³ tak¿e zgodê na utrzymanie specjalnego funduszu wsparcia rozwoju 5 najbiedniejszych regionów Polski(Lubelskiego, Podkarpackiego, Podlaskiego, Œwiêtokrzyskiego i Warmiñsko-Mazurskiego). Wsparcie dla nich wyniesie 880 mln euro i bêdzie wy¿sze o ponad 303 mln euro ni¿ proponowano Polsce jeszcze w czerwcu 2005 r. W ramach Wspólnej Polityki Rolnej trafi do Polski 26 mld euro, w tym blisko 11,8 mld euro bêdzie mo¿na wykorzystaæ na modernizacjê wsi. Oznacza to, i¿ prawie 1/5 œrodków na rozwój wsi w UE powiêkszonej o Rumuniê i Bu³gariê trafi do Polski. Trzeba te¿ dodaæ, i¿ na wspomnianym szczycie w Brukseli delegacja polska kierowana przez premiera Kazimierza Marcinkiewicza, oprócz wy¿szych ni¿ propozycje brytyjskie wysokoœci kwot, wynegocjowa³a tak¿e u³atwienia w dostêpie do œrodków polityki spójnoœci. W stosunku do wyjœciowej propozycji Komisji Europejskiej w trakcie pierwszych 4 lat NPF wyd³u¿ony zostanie okres na wykorzystanie œrodków Funduszu Spójnoœci z 3 do 4 lat. Beneficjenci niebêd¹cy p³atnikami VAT bêd¹ mogli refundowaæ koszty tego podatku œrodkami z Brukseli, co ograniczy obci¹¿enia dla bud¿etu pañstwa i bud¿etów samorz¹dów. Ponadto dla beneficjentów funduszy strukturalnych zmniejszono wk³ad w³asny – wspó³finansowanie unijne zosta³o podniesione do 85% ca³ej wartoœci projektów. Obywatelstwo Unii Europejskiej. Prawa obywatela Unii Europejskiej Unia Europejska przyjê³a jako jeden z g³ównych celów swego dzia³ania wzmocnienie ochrony praw i interesów obywateli Pañstw Cz³onkowskich. Dla realizacji tego wzmocnienia w Traktacie o Wspólnocie Europejskiej, 110

Obywatelstwo a wiêc w pierwszym filarze UE, znalaz³y siê przepisy(wprowadzone przez Traktat o Unii Europejskiej) dotycz¹ce obywatelstwa Unii Europejskiej. Zgodnie z nimi ka¿da osoba posiadaj¹ca obywatelstwo Pañstwa Cz³onkowskiego staje siê automatycznie obywatelem Unii Europejskiej. Korzystaj¹c z tego uprawnienia, ka¿dy obywatel ma prawo do swobodnego przebywania i poruszania siê i na obszarze Pañstw Cz³onkowskich. Poza tym ka¿dy obywatel Unii zamieszka³y na terytorium Pañstwa Cz³onkowskiego, którego nie jest obywatelem, posiada prawo do g³osowania i kandydowania w wyborach samorz¹dowych w tym pañstwie. Podobnie dzieje siê w przypadku wyborów do Parlamentu Europejskiego. Do praw wynikaj¹cych z obywatelstwa Unii Europejskiej nale¿y tak¿e: wspólna ochrona dyplomatyczna i konsularna, prawo przedk³adania petycji do Parlamentu Europejskiego oraz mo¿liwoœæ zwracania siê do Rzecznika Praw Obywatelskich Unii Europejskiej. Traktat Amsterdamski podpisany 2.10.1997 r.(wszed³ w ¿ycie 1.05.1999 r.) uzupe³ni³ te przepisy stwierdzeniem, ¿e obywatelstwo europejskie nie zastêpuje, lecz uzupe³nia obywatelstwa poszczególnych Pañstw Cz³onkowskich UE. Z praktycznego punktu widzenia bardzo istotne s¹ wymienione poni¿ej przyk³ady praw obywatela Unii Europejskiej: 1. Prawa wynikaj¹ce z zatrudnienia Wykonywanie pracy przez obywatela Unii Europejskiej na terenie ca³ej Unii nie wymaga jakiegokolwiek zezwolenia na pracê. Mimo istnienia od 1991 r. unijnych regulacji prawnych w zakresie uznawania dyplomów szkó³ o co najmniej trzyletnim okresie studiów, ka¿dy kraj unijny stosuje w tym zakresie zró¿nicowane procedury. W takich zawodach jak: lekarz, pielêgniarka, dentysta, weterynarz, aptekarz, architekt – istnieje automatyczne uznawanie œwiadectw i dyplomów. W innych zawodach nie jest wykluczona koniecznoœæ zdania egzaminu sprawdzaj¹cego, czy te¿ odbycia kursu uzupe³niaj¹cego. Zatrudnienie na terytorium Unii Europejskiej wymaga: nawi¹zania stosunku pracy(umowa o pracê); uzyskania meldunku w miejscu pobytu(pracy), je¿eli pobyt nie przekracza trzech miesiêcy – lub zgody na pobyt, je¿eli pobyt przekracza trzy miesi¹ce. Zgoda ta ma charakter jedynie potwierdzaj¹cy. A¿eby tak¹ zgodê uzyskaæ, nale¿y przed³o¿yæ dowód(lub paszport) i potwierdzenie uzyskanej pracy. Przepisy Unii Europejskiej okreœlaj¹ wymogi formalne umowy o pracê. Unia Europejska nie reguluje kwestii dokumentów, które wymagane s¹ od pracownika – 111

Obywatelstwo obywatela Unii Europejskiej podejmuj¹cego pracê w jednym z krajów cz³onkowskich. Sprawa ta uzale¿niona jest od regulacji przyjêtych przez prawo wewnêtrzne danego Pañstwa i stosowanych wobec w³asnych obywateli. Do tych dokumentów nale¿eæ mog¹: ¿yciorys, ankieta osobowa, zaœwiadczenie o niekaralnoœci oraz zaœwiadczenia potwierdzaj¹ce dotychczasowe zatrudnienie. Natomiast sama umowa o pracê musi okreœlaæ: strony umowy, miejsce pracy, rodzaj pracy, opis czynnoœci zleconych pracownikowi, datê nawi¹zania stosunku pracy, okres zatrudnienia, wymiar p³atnego urlopu, d³ugoœæ okresu wypowiedzenia, wysokoœæ wynagrodzenia zasadniczego, dobowe i tygodniowe normy czasu pracy. Zgodnie z przepisami Unii Europejskiej – pracownik wykonuj¹cy pracê na podstawie umowy o pracê uzyskuje uprawnienie do czterech tygodni corocznego p³atnego urlopu. W niektórych krajach urlop jest jednak d³u¿szy, np. w Danii, Francji, Hiszpanii i Luksemburgu a¿ 5 tygodni, a w Niemczech tylko trzy tygodnie. Kwestie rozwi¹zania stosunku pracy i odpraw reguluje umowa zawierana miêdzy pracodawc¹ a pracobiorc¹. Unia Europejska, co jest zupe³nie zrozumia³e, nie reguluje okresów zawierania umowy, okresów wypowiedzenia, wysokoœci odpraw itp. Pracownik uzyskuje prawo do zasi³ku dla bezrobotnych w kraju pobytu, tak jak inni pracownicy. Zasi³ek dla bezrobotnych wyp³acany jest przez dalsze trzy miesi¹ce, je¿eli bezrobotny zmieni³ kraj pobytu na terytorium Unii Europejskiej. Kwestiê tak¹ nale¿y jednak omówiæ z urzêdem pracy kraju pochodzenia. Je¿eli bezrobotny otrzymuj¹cy zasi³ek dla bezrobotnych zmienia w trakcie zasi³ku kraj pobytu – prawo do tego zasi³ku ustaje po trzech miesi¹cach jego nieobecnoœci. Zgodnie z przepisami Unii Europejskiej: ka¿dy pracownik musi posiadaæ ubezpieczenie zdrowotne, które jest warunkiem zasadniczym podjêcia legalnej pracy. Z tego ubezpieczenia zdrowotnego op³acane bêd¹ koszty leczenia szpitalnego, ambulatoryjnego, wizyty u lekarzy itp. Ubezpieczenie zdrowotne z kraju pochodzenia obowi¹zuje równie¿ w kraju pobytu. Ka¿dy zainteresowany musi jednak posiadaæ przy sobie zaœwiadczenie ze swojej instytucji ubezpieczeniowej potwierdzaj¹ce ubezpieczenie(tzw. Europejsk¹ Kartê Ubezpieczenia Zdrowotnego). To zaœwiadczenie musi przed³o¿yæ w instytucji ubezpieczeniowej miejsca pobytu. Obywatel Unii Europejskiej z zasady podlega równie¿ ubezpieczeniu emerytalnemu kraju pobytu. Wyliczenie emerytury osoby, która wykonywa³a pracê w ró¿nych krajach Unii Europejskiej jest mo¿liwe i polega na zsumowaniu sk³adek ubezpieczeniowych sk³adanych przez ca³y okres wykonywanej pracy. 112

Obywatelstwo Wniosek o obliczenie emerytury sk³ada siê w kraju, w którym pracownik podj¹³ ostatni¹ pracê. Emeryci, którzy zechc¹ zmieniæ kraj pobytu, uzyskaj¹ zgodê na pobyt w innym kraju Unii Europejskiej tylko wtedy, gdy posiadaj¹ ubezpieczenie zdrowotne i dysponuj¹ odpowiedni¹ iloœci¹ œrodków finansowych koniecznych do utrzymania siê w danym kraju(nale¿y okazaæ dowód potwierdzaj¹cy wyp³atê emerytury). Emerytura i renta uzyskana w jednym kraju Unii Europejskiej jest bez przeszkód wyp³acana w innym kraju Unii. Emerytom i rencistom prawo do pobytu przyznawane jest na 5 lat z mo¿liwoœci¹ przed³u¿ania tego okresu. 2. Prawa wynikaj¹ce z pozostawania bezrobotnym Ka¿dy obywatel Unii Europejskiej, który podejmie pracê na terenie innego kraju UE ni¿ kraj swego pochodzenia, chroniony jest tymi samymi normami prawnymi, co obywatel kraju pobytu. Dotyczy to równie¿ sytuacji, gdy obywatel UE traci pracê. Krajowe regulacje prawne dotycz¹ce œwiadczeñ zwi¹zanych z bezrobociem obowi¹zuj¹ ka¿dego trac¹cego pracê obywatela UE. Utrata pracy przez obywatela UE pracuj¹cego dotychczas poza swym krajem pochodzenia nie mo¿e byæ argumentem na rzecz natychmiastowego pozbawienia go prawa pobytu w kraju wykonywania dotychczasowej pracy. Jednak przed³u¿aj¹cy siê okres pozostawania„na bezrobociu” mo¿e byæ przyczyn¹ braku przed³u¿enia prawa pobytu tego obywatela w danym kraju UE. Poza tym – bezrobotny w Unii Europejskiej, otrzymuj¹c zasi³ek w kraju, w którym dotychczas pracowa³, mo¿e podj¹æ starania w celu znalezienia pracy w innym kraju UE i, nie trac¹c tego zasi³ku, przeje¿d¿aæ w poszukiwaniu pracy z kraju do kraju UE. Obwarowane jest to jednak wieloma warunkami. Ka¿dy bezrobotny, który podejmie tak¹ próbê musi przebywaæ w kraju, w którym straci³ pracê, przez co najmniej 4 tygodnie. Poza tym swój wyjazd musi zg³osiæ w miejscowym urzêdzie pracy, w którym do tej pory wype³nia³ formularz„E 303”. Formularz ten przekazany zostanie w ci¹gu siedmiu dni do Pañstwa Cz³onkowskiego, do którego udaje siê bezrobotny. Ju¿ w kolejnym kraju UE, gdzie bezrobotny poszukuje pracy miejscowy urz¹d pracy przejmuje wyp³acanie owemu bezrobotnemu zasi³ku tego samego, który uzyskiwa³ w kraju uzyskania œwiadczenia. Zasi³ek ten wyp³acany jest przez trzy miesi¹ce. Je¿eli bezrobotny znajdzie pracê przed up³ywem tego terminu – zasi³ek wstrzymywany jest automatycznie. Je¿eli w tym terminie bezrobotny nie znajdzie pracy – musi wróciæ do kraju, w którym ostatnio tê pracê straci³. Nieste113

Obywatelstwo ty, przywilej ten mo¿liwy jest tylko raz w okresie pozostawania„na bezrobociu”. Pracownik, który utraci³ pracê np. w Niemczech i wyjecha³ w poszukiwaniu pracy do Francji i otrzymywa³ przez trzy miesi¹ce niemiecki zasi³ek, bêd¹c we Francji, jednak pracy nie znalaz³ – wraca wówczas do Niemiec i traci prawo do ponownego poszukiwania pracy na tych samych zasadach w innym kraju UE, np. w Hiszpanii. Prawo to uzyska ponownie, gdy rozpocznie pracê, nabierze uprawnieñ do uzyskania œwiadczeñ dla bezrobotnych i – wówczas historia mo¿e powtórzyæ siê zgodnie z wy¿ej wskazanym scenariuszem. Najwa¿niejsze jednak, i¿ swobodny przep³yw pracowników w Unii Europejskiej nie oznacza swobodnego przep³ywu bezrobocia. Bezrobotny pochodz¹cy z kraju A mo¿e udaæ siê do kraju B w poszukiwaniu pracy, lecz nowy kraj pobytu nie ma obowi¹zku traktowania pod wzglêdem socjalnym tego bezrobotnego jak w³asnego obywatela nie posiadaj¹cego pracy, i zazwyczaj tak nie czyni. Mo¿liwy jest jedynie transfer œwiadczeñ z kraju pochodzenia. 3. Prawa wynikaj¹ce z systemu wzajemnego uznawania wykszta³cenia i kwalifikacji zawodowych Traktatowa zasada niedyskryminacji, swoboda przep³ywu pracowników, swoboda prowadzenia dzia³alnoœci gospodarczej oraz swoboda œwiadczenia us³ug – nie zawsze wystarczaj¹, by obywatel jednego z Pañstw Cz³onkowskich móg³ skutecznie domagaæ siê uznania prawa do wykonywania zawodu na terenie innego Pañstwa Cz³onkowskiego. Wynika to z faktu, ¿e prawo wspólnotowe w tej kwestii nie zosta³o jeszcze w pe³nym zakresie zharmonizowane, a poza tym Unia Europejska pozostawia Pañstwom Cz³onkowskim swobodê w uznawaniu kwalifikacji osób z innych Pañstw Cz³onkowskich Unii. Pocz¹tkowo Wspólnoty Europejskie zdecydowa³y siê na przyjêcie ca³ego szeregu dyrektyw sektorowych normuj¹cych uznawalnoœæ kwalifikacji w poszczególnych zawodach i bran¿ach(lekarz, pielêgniarka dentysta, akuszerka, weterynarz, architekt, farmaceuta, adwokat, samodzielny agent handlowy, poœrednik w handlu, przemyœle i rzemioœle, pracownik handlu detalicznego, pracownik przemys³u spo¿ywczego, i przemys³u wyspecjalizowanego w produkcji napojów, agent i poœrednik ubezpieczeniowy, pomocnik transportowy i agent podró¿y, fryzjer, pracownik transportu oraz nauczyciel). Nastêpnie zrezygnowano z tej metody na rzecz przyjêcia dyrektyw ogólnych(dyrektywa w sprawie 114

Obywatelstwo uznawania dyplomów szkó³ wy¿szych i dyrektywa w sprawie ogólnego systemu uznania kszta³cenia i doskonalenia zawodowego), które ogólnie zak³adaj¹ wzajemn¹ uznawalnoœæ wykszta³cenia zawodowego i uznawalnoœæ dyplomów studiów wy¿szych trwaj¹cych minimum trzy lata – przy za³o¿eniu, ¿e w jednym i drugim przypadku zakres wykszta³cenia, tj. zdobyta wiedza i umiejêtnoœci uzyskane w jednym kraju UE odpowiadaj¹ zakresowi wykszta³cenia osi¹gniêtemu w innym kraju UE. W wyniku tego nowego podejœcia kraje cz³onkowskie w stosunku do osób, które pragn¹ podj¹æ pracê na ich terenie, uzyska³y mo¿liwoœæ oceny równowa¿noœci uzyskanych kwalifikacji. Porównywane s¹ wiêc kwalifikacje uzyskane w innym Pañstwie z kwalifikacjami obowi¹zuj¹cymi na miejscu(z wyj¹tkiem kwalifikacji uregulowanych wczeœniej w dyrektywach sektorowych). Je¿eli jednak nie odpowiadaj¹ one prawnie okreœlonym wymogom krajowym(jest to tzw. ocena ekwiwalentnoœci kwalifikacji), wówczas mo¿na zobligowaæ zainteresowanego do zaliczenia dodatkowych kursów uzupe³niaj¹cych lub testów sprawdzaj¹cych. Bardzo interesuj¹ce w tym zakresie s¹ orzeczenia Trybuna³u Sprawiedliwoœci. Sprawa Irene Vlassopoulu: Obywatelka Grecji Irene Vlassopoulu, prawnik z wykszta³cenia, tytu³ zawodowy uzyska³a w Grecji i praktykowa³a w Niemczech przez kilka lat w zakresie prawa niemieckiego. Jej podanie o przyjêcie do Izby Adwokackiej i zezwolenie na praktykê zosta³o jednak odrzucone, co uzasadniono tym, i¿ nie zdawa³a odpowiednich egzaminów niemieckich i z tego powodu nie posiada koniecznych kwalifikacji. W tej sytuacji I. Vlassopoulu wnios³a sprawê do s¹du niemieckiego, który w ostatniej instancji zwróci³ siê z zapytaniem prejudycjalnym do Trybuna³u Sprawiedliwoœci o rozstrzygniêcie sporu. Trybuna³ w swym orzeczeniu odrzuci³ pozew Greczynki, argumentuj¹c, ¿e w przypadku braku dyrektyw harmonizacyjnych to Pañstwo Cz³onkowskie decyduje o uznaniu, albo o nieuznaniu kwalifikacji, przy za³o¿eniu jednak, ¿e jego ocena nie mo¿e byæ dowolna, lecz przeprowadzona przez porównanie kwalifikacji wymaganych przez prawo danego Pañstwa Cz³onkowskiego dla uzyskania dostêpu do zawodu – z odpowiednimi kwalifikacjami uzyskanymi przez osobê staraj¹c¹ siê w innym Pañstwie Cz³onkowskim. Sprawa Heylensa: George Heylens, obywatel belgijski, z belgiijskimi uprawnieniami trenerskimi, zosta³ zatrudniony we Francji, w zespole pi³karskim Lille. Jego 115

Obywatelstwo podanie o uznanie równorzêdnoœci dyplomu zosta³o odrzucone przez francuskie Ministerstwo Sportu bez podawania powodów. Heylens kontynuowa³ nastêpnie dzia³alnoœæ jako trener i zosta³ oskar¿ony(sprawê wniesiono do s¹du) przez Francuski Zwi¹zek Trenerów Pi³ki No¿nej o bezprawne wykonywanie zawodu. W tym przypadku Trybuna³ orzek³, ¿e w³adze francuskie mia³y prawo podj¹æ decyzjê w sprawie nieuznania kwalifikacji trenera przy za³o¿eniu, ¿e zobowi¹zane by³y one uzasadniæ brak ekwiwalentnoœci(szczegó³owe porównanie treœci i zakresu uzyskanych kwalifikacji) wykszta³cenia Heylensa z kwalifikacjami trenerów francuskich. Takiego uzasadnienia jednak nie by³o w decyzji przes³anej Heylensowi. 4. Prawa wynikaj¹ce z równouprawnienia i zakazu dyskryminacji W Unii Europejskiej obowi¹zuje zakaz dyskryminacji z powodu p³ci, rasy lub pochodzenia etnicznego, religii lub wyznania, inwalidztwa, wieku lub orientacji seksualnej. Polityka równouprawnienia szczególnie w zakresie p³ci ma w Unii Europejskiej d³ugie tradycje. Ju¿ Traktat Rzymski(ustanawiaj¹cy EWG) z roku 1957 zobowi¹zuje w art. 119 Pañstwa Cz³onkowskie do przyjêcia takiego samego wynagrodzenia za pracê dla mê¿czyzn i kobiet przy wykonywaniu takiej samej pracy. Nastêpnie uchwalono i wprowadzono w ¿ycie ca³y szereg dyrektyw, na przyk³ad w zakresie równoœci wynagrodzenia, zabezpieczenia socjalnego, równego traktowania w œrodowisku pracy, zagwarantowania pracy w czêœciowym wymiarze godzin i pracy okresowej oraz wprowadzenia urlopu rodzicielskiego. 5. Prawa wynikaj¹ce z zasad bezpieczeñstwa i higieny pracy Unia Europejska mo¿e poszczyciæ siê wieloma sukcesami w zakresie poprawy œrodowiska pracy. Do najwa¿niejszych regulacji prawnych w tym zakresie nale¿¹ dyrektywy dotycz¹ce minimalnych wymagañ bezpieczeñstwa i higieny: • miejsca pracy; • u¿ytkowania w pracy sprzêtu przez pracownika; • u¿ytkowania w pracy przez pracowników profesjonalnego sprzêtu ochronnego; • rêcznej obs³ugi ³adunków, zagro¿onej szczególnie urazem krêgos³upa; • pracy przy monitorach; • pracy zwi¹zanej z czynnikami rakotwórczymi i biologicznymi. 116

Obywatelstwo Przyk³adem z zakresu bezpieczeñstwa i higieny pracy s¹ unijne normy dotycz¹ce ujednolicenia mundurów stra¿y po¿arnej. Ministrowie gospodarki Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej uchwalili w roku 1989 dyrektywê przewiduj¹c¹ normy bezpieczeñstwa dla mundurów stra¿y po¿arnej. Bez w¹tpienia regulacja ta s³u¿y³a bezpieczeñstwu i ochronie zdrowia stra¿aków. W ramach rynku wewnêtrznego UE stra¿acy mog¹ nabywaæ swoje uniformy ochronne tak¿e w innych Pañstwach Cz³onkowskich Unii. Normy unijne obowi¹zuj¹ tylko w stosunku do ubrañ ochronnych stosowanych podczas akcji ratunkowych przy po¿arach. Stra¿ po¿arna mo¿e w przypadku innych akcji ratowniczych, jak np. wypadki drogowe, nadal u¿ywaæ swojego lekkiego umundurowania ochronnego. Drugim przyk³adem s¹ przepisy dotycz¹ce unijnych pojemników na œmieci. Pojemniki te musz¹ mieæ zamontowane kó³ka. W dyrektywie le¿¹cej u podstaw tej regulacji chodzi równie¿ o realizacjê politykê ochrony socjalnej i bezpieczeñstwa pracy, bowiem ustalone w niej zosta³y wymogi minimum bezpieczeñstwa i ochrony zdrowia pracowników, którzy musz¹ rêcznie przemieszczaæ du¿e ciê¿ary i nadwyrê¿aj¹ przy tym lêdŸwiowy odcinek krêgos³upa. Dyrektywa ta musia³a zostaæ wdro¿ona do maja 1992 r., ale ju¿ we wrzeœniu 1991 zrzeszenia zawodowe przedsiêbiorstw wywozu œmieci ustali³y w Komisji normalizacji, ¿e pojemniki na odpady musz¹ byæ wyposa¿one w kó³ka, aby mog³y byæ ci¹gniête, a nie przenoszone. 6. Prawa wynikaj¹ce ze statusu studenta – obywatela Unii Europejskiej Osoby bêd¹ce obywatelami Unii Europejskiej, które chc¹ podj¹æ studia w jednym z krajów Unii Europejskiej, korzystaj¹ ze swobody przemieszczania siê i podejmowania nauki. Studenci, którzy zaczynaj¹ studia w innym ni¿ w³asny kraju Unii Europejskiej maj¹ pe³ne prawa akademickie, tj. takie same, jakie uzyskuj¹ studenci miejscowi, w tym prawo do stypendiów naukowych, akademika i innych uprawnieñ przyznanych studentom miejscowym. Stypendia uzyskane w kraju pochodzenia obowi¹zuj¹ równie¿ w trakcie rozpoczêcia studiów w innym kraju Unii(z wyj¹tkiem stypendium socjalnego). Uczelnie maj¹ prawo wymagaæ udokumentowanej znajomoœci jêzyka kraju, w którym student pragnie siê uczyæ; mog¹ poddaæ go równie¿ jêzykowemu testowi sprawdzaj¹cemu. Nie mo¿na te¿ wykluczyæ koniecznoœci zdania egzaminów uzupe³niaj¹cych. 117

Obywatelstwo W zwi¹zku z tym, i¿ w Unii Europejskiej nie istnieje jeszcze automatyczna uznawalnoœæ wszystkich dyplomów i œwiadectw, nale¿y przed rozpoczêciem studiów w innym kraju Unii Europejskiej udaæ siê do Krajowego Biura Informacyjnego do spraw Nostryfikacji(w kraju pochodzenia lub w kraju pobytu). Tam te¿ student mo¿e dowiedzieæ siê, czy wybrana przez niego uczelnia uzna jego œwiadectwa i dyplomy. Najlepiej jest sprawdziæ, czy wybrany kierunek studiów jest w³¹czony do programu wymian studenckich Unii Europejskiej(chodzi o program Unii Europejskiej SOCRATES – ERASMUS), który z góry zapewnia mo¿liwoœæ bezproblemowego podjêcia dalszych studiów w wybranych uczelniach. Studenci w trakcie pobytu w innym kraju Unii Europejskiej mog¹ podejmowaæ pracê bez koniecznoœci uzyskiwania jakiegokolwiek zezwolenia i bez ograniczeñ maksymalnej wysokoœci wynagrodzeñ. Informacja o œrodkach potrzebnych do utrzymania siê w kraju podjêtych studiów wymagana jest przede wszystkim przy uzyskiwaniu prawa do pobytu w danym Pañstwie Unii Europejskiej. Studenci, tak jak wszyscy inni obywatele Unii Europejskiej, musz¹ wyst¹piæ do najbli¿szego urzêdu w kraju pobytu o wydanie zgody na pobyt na okres jednego roku – o ile ich planowany pobyt w kraju Unii Europejskiej przekracza trzy miesi¹ce. Taka zgoda ma jedynie charakter potwierdzaj¹cy. Chêæ pozostawania d³u¿ej wymaga corocznego odnowienia prawa do pobytu. Wydanie zgody na pobyt przez ww. urz¹d wymaga: • oœwiadczenia studenta o zdolnoœci do utrzymania siê i pokrycia kosztów studiów; • posiadania ubezpieczenia zdrowotnego z kraju pochodzenia lub wykupionego w kraju pobytu; • przedstawienia urzêdowi decyzji uczelni o przyjêciu studenta na konkretny kierunek studiów. Ubezpieczenie zdrowotne z kraju pochodzenia obowi¹zuje równie¿ w kraju pobytu. Najbardziej znan¹ placówk¹ w Europie, która zajmuje siê kszta³ceniem przysz³ych urzêdników i ekspertów instytucji UE jest College of Europe (Kolegium Europejskie). Ta placówka edukacyjna utworzona zosta³a w 1949 r. w historycznym mieœcie Brugia(Belgia) i w krótkim czasie sta³a siê kuŸni¹ kadr dla instytucji Unii Europejskiej, prowadz¹c¹ w jêzyku angielskim i francuskim studia europejskie dla absolwentów szkó³ wy¿118

Obywatelstwo szych. Studia obejmuj¹ g³ównie zagadnienia polityczne, prawne i ekonomiczne w zakresie integracji europejskiej. Wiêkszoœæ wyk³adowców pochodzi z krajów cz³onkowskich Unii Europejskiej. Przez wiele lat rektorem tej uczelni by³ prof. Jerzy£ukaszewski(póŸniejszy ambasador Polski we Francji). Filia Kolegium utworzona zosta³a w Warszawie-Natolinie. Pierwszy rok akademicki w filii w Natolinie rozpocz¹³ siê we wrzeœniu 1994 r. Obecnie wiele uczelni oferuje podobne studia podyplomowe lub uzupe³niajace o profilu europejskim dla prawników, ekonomistów, mened¿erów i urzêdników. 7. Prawa wynikaj¹ce z ochrony konsumenta w Unii Europejskiej Pierwszy wspólnotowy Program Ochrony Konsumentów przyjêto w 1975 r., a nastêpne w latach 1981 i 1986. Traktat z Maastricht wprowadzi³ do Traktatu o Wspólnocie Europejskiej podstawê dla zbioru norm prawnych podnosz¹cych ochronê konsumenta do rangi polityki wspólnotowej. Zapisano w nim, ¿e Wspólnota przyczynia siê do osi¹gniêcia wysokiego poziomu ochrony konsumenta m. in. poprzez dzia³ania szczególne, wspieraj¹ce i uzupe³niaj¹ce politykê realizowan¹ przez Pañstwa Cz³onkowskie dla ochrony zdrowia, bezpieczeñstwa i interesów ekonomicznych konsumentów oraz dla zapewnienia im odpowiedniej informacji. Polityka konsumencka Unii Europejskiej stanowi dziœ jeden z g³ównych filarów funkcjonowania Rynku Wewnêtrznego. Dzia³ania Unii uzupe³niaj¹ dzia³ania Pañstw Cz³onkowskich podejmowane dla ochrony zdrowia, bezpieczeñstwa i interesów ekonomicznych konsumentów i zapewnienia im odpowiednich informacji. W zakresie ochrony konsumentów istotne dla polityki Unii Europejskiej s¹ prace normalizacyjne Europejskiego Komitetu Norm(CEN) oraz Europejskiego Komitetu Norm Elektrotechnicznych(CENELEC). Interesy konsumentów reprezentuje równie¿ pozarz¹dowe Biuro Europejskiej Unii Konsumentów. Zniesienie sklepów wolnoc³owych podyktowane by³o tak¿e interesem konsumenta. Zgodnie z decyzj¹ Rady UE z 1991 r. – w roku 1999 r. zrezygnowano z handlu wolnoc³owego na obszarze Rynku Wewnêtrznego, poniewa¿ Komisja Europejska s³usznie uwa¿a³a, i¿ instytucja duty free shop stoi w sprzecznoœci z ide¹ Rynku Wewnêtrznego UE opartego na wolnej konkurencji i braku przywilejów dla okreœlonych handlowców, czy dla okreœlonej kategorii konsumentów. Projekt zniesienia tych sklepów budzi³ wiele kontrowersji. Przez wiele miesiêcy podmioty prowadz¹ce pla119

Obywatelstwo cówki wolnoc³owe, towarzystwa lotnicze, ¿eglugowe, zarz¹dcy lotnisk i portów, organizatorzy wyjazdów itp. protestowali i – korzystaj¹c z poparcia wiêkszoœci krajów cz³onkowskich UE – starali siê bezskutecznie doprowadziæ do odwo³ania decyzji podjêtej jednog³oœnie. Z dobrodziejstwa tanich zakupów korzystali tylko ludzie podró¿uj¹cy samolotami i morskimi promami, a wiêc z regu³y dobrze sytuowani, co narusza³o zasady uczciwej konkurencji na Rynku Wewnêtrznym UE. W zakresie ochrony konsumentów przyjêto nastêpuj¹ce dyrektywy: • w sprawie ogólnego bezpieczeñstwa produktów(odpowiedzialnoœæ producenta za produkt); • w sprawie harmonizacji przepisów prawa Pañstw Cz³onkowskich dotycz¹cych bezpieczeñstwa zabawek; • w sprawie zbli¿enia przepisów Pañstw Cz³onkowskich w zakresie nazewnictwa tekstyliów; • w sprawie dostosowania ustaw i przepisów wykonawczych Pañstw Cz³onkowskich dotycz¹cych odpowiedzialnoœci za wadliwy produkt; • w sprawie harmonizacji ustaw i przepisów wykonawczych Pañstw Cz³onkowskich dotycz¹cych kredytów konsumenckich; • w sprawie nieuczciwych klauzul umownych w umowach zawieranych z konsumentami; • o podró¿ach i wycieczkach turystycznych sprzedawanych w formie pakietu us³ug; • o nakazach maj¹cych na celu zaprzestanie praktyk naruszaj¹cych zbiorowe interesy konsumentów; • w sprawie zakazu reklamy i sponsoringu wyrobów tytoniowych. 8. Prawa wynikaj¹ce z ochrony dyplomatycznej i konsularnej oraz z posiadania paszportu europejskiego Obywatel Unii Europejskiej mo¿e korzystaæ, zgodnie z Traktatem o Wspólnocie Europejskiej, z prawa do opieki dyplomatycznej i konsularnej ze strony w³adz dyplomatycznych i konsularnych ka¿dego Pañstwa Cz³onkowskiego. Zapisane w Traktacie uprawnienie jest mo¿liwe tylko wtedy, gdy obywatel Unii Europejskiej przebywa poza Uni¹ na terytorium pañstwa trzeciego i tylko wówczas, gdy na terytorium tego pañstwa trzeciego nie znajduje siê placówka dyplomatyczna i konsularna Pañstwa pochodzenia obywatela Unii Europejskiej. Opieka konsularna i dyploma120

Obywatelstwo tyczna musi zostaæ udzielona na takich samych warunkach, na jakich korzystaj¹ z takiej opieki obywatele Pañstwa udzielaj¹cego opieki zastêpczej. Zgodnie z decyzj¹ Rady Europejskiej zebranej w Rzymie 1 grudnia 1985 r., Pañstwa Cz³onkowskie Wspólnot Europejskich wprowadzi³y od 1 stycznia 1985 roku wspólny wzór paszportu, zastêpuj¹cy sukcesywnie paszporty dotychczas wydawane przez w³adze krajów cz³onkowskich. Dokument ten ma jednolity format, ok³adkê koloru bordowego, na której znajduje siê napis„Unia Europejska” oraz nazwa kraju, którego obywatelem jest jego posiadacz; nowy paszport umo¿liwia sprawniejsze identyfikowanie obywateli Wspólnot podczas kontroli granicznej. Paszport europejski jest jednym z konkretnych przyk³adów realizacji koncepcji„Europy obywateli”. 9. Prawa wynikaj¹ce z regulacji dotycz¹cych wspólnej waluty Wraz ze swobod¹ przep³ywu osób mamy te¿ do czynienia ze swobod¹ przep³ywu pieniêdzy. Bank w dowolnym kraju Unii Europejskiej zobowi¹zany jest przes³aæ na ¿yczenie klienta zarobione przez niego pieni¹dze na wskazane konto. Pañstwa Cz³onkowskie Unii Europejskiej zdecydowa³y siê na powo³anie Unii Gospodarczej i Walutowej, maj¹cej na celu: utrzymanie stabilnoœci cen, definiowanie i realizowanie polityki walutowej Unii Europejskiej, przechowywanie i zarz¹dzanie urzêdowymi rezerwami dewizowymi Pañstw Cz³onkowskich Unii, umo¿liwianie sprawnego funkcjonowania systemów p³atnoœci, przyczynianie siê do sprawnego prowadzenia przez kompetentne w³adze polityki zwi¹zanej z kontrol¹ instytucji kredytowych oraz utrzymanie stabilnoœci systemu finansowego Unii Europejskiej. Pieni¹dze zgromadzone przez obywateli na kontach bankowych zosta³y automatycznie przeliczone na euro wed³ug sztywnego kursu tego samego we wszystkich krajach UE. Nie ulega w¹tpliwoœci, ¿e przyst¹pienie do unii walutowej zmniejsza rolê banku centralnego w poszczególnych krajach cz³onkowskich(w tym i Narodowego Banku Polskiego po przyst¹pieniu naszego kraju do UE i UGW). Banki centralne nie bêd¹ emitowaæ ju¿ waluty narodowej swojego kraju, a ich wp³yw na politykê pieniê¿n¹ zostanie zredukowany. Kurs euro w stosunku do dolara i innych walut ustalany jest przez Europejski Bank Centralny. Korzyœci dla obywatela Unii Europejskiej wynikaj¹ce z wprowadzenia jednolitej waluty euro to przede wszystkim: 121

Ochrona praw człowieka • wyeliminowanie problemu wymiany walut w trakcie wyjazdów zagranicznych; • pe³na porównywalnoœæ cen; • ³atwoœæ transferowania pieniêdzy. Jedna waluta nie oznacza jednej ceny. Istnieje zbyt wiele barier, by mo¿liwa by³a zgodnoœæ cen na terenie Unii. Szereg czynników przyczynia siê do utrzymywania ró¿nic cen w Europie, m. in. podatek VAT w ró¿nej wysokoœci, zró¿nicowane p³ace pracowników, lokalne op³aty, koszt transportu i ceny nieruchomoœci. Nawet w granicach poszczególnych krajów ceny nie s¹ wszêdzie jednakowe, z tych samych zreszt¹ powodów. Euro nie spowoduje te¿ automatycznego spadku cen. Dziêki wspólnej walucie ka¿dy kraj wprowadzaj¹cy euro musi utrzymywaæ nisk¹ inflacjê, aby nie naraziæ euro na spadek kursu. 10. Prawa wynikaj¹ce z dysponowania wspólnotowym prawem jazdy W lipcu 1996 r. zaczê³a obowi¹zywaæ dyrektywa dotycz¹ca wspólnotowego, europejskiego prawa jazdy. Od tamtego czasu wszystkie osoby ubiegaj¹ce siê o prawo jazdy zdaj¹ egzamin oparty na takich samych regu³ach. Takie same s¹ równie¿ kategorie zdobywanych kwalifikacji(m.in. w zale¿noœci od rodzaju kierowanego pojazdu). Prawo jazdy wydane w jednym z krajów UE obowi¹zuje we wszystkich pozosta³ych Pañstwach Cz³onkowskich Unii. Ochrona praw człowieka i podstawowych wolności. Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej Najwa¿niejszym europejskim dokumentem w zakresie ochrony praw cz³owieka i podstawowych wolnoœci jest Europejska Konwencja Praw Cz³owieka(oficjalnie: Europejska Konwencja o Ochronie Praw Cz³owieka i Podstawowych Wolnoœci), przyjêta przez Radê Europy 4.11.1950 r. w Rzymie. Europejska Konwencja Praw Cz³owieka wraz z jej Protoko³ami gwarantuje: • ¿ycie, wolnoœæ i bezpieczeñstwo osób, • sprawiedliwy proces s¹dowy w sprawach karnych i cywilnych, • prawo do g³osowania i kandydowania w wyborach, • wolnoœæ myœli, sumienia i wyznania, 122

Ochrona praw człowieka • wolnoœæ wyra¿ania opinii(w tym wolnoœæ mediów), • prawo do poszanowania w³asnego mienia. Konwencja zakazuje: torturowania oraz nieludzkiego i poni¿aj¹cego traktowania albo karania, kary œmierci, dyskryminacji w korzystaniu z praw i wolnoœci zagwarantowanych Konwencj¹, deportacji z Pañstwa w³asnych obywateli lub odmówienia im wjazdu oraz zbiorowego wydalania cudzoziemców. Przestrzeganie praw zapisanych w tej konwencji podlega kontroli Europejskiego Trybuna³u Praw Cz³owieka(w Strasburgu). Pragn¹c sprostaæ wyzwaniom nowej rozszerzonej Europy, w czasie Szczytu Wiedeñskiego w 1993 r. zdecydowano o utworzeniu nowego jednolitego Europejskiego Trybuna³u Praw Cz³owieka w miejsce poprzedniego systemu dwustopniowego(Europejska Komisja Praw Cz³owieka oraz Europejski Trybuna³ Praw Cz³owieka). Trybuna³ w nowej strukturze, z siedzib¹ w Strasburgu, przyst¹pi³ do dzia³ania 1 listopada 1998 r. Unia Europejska, zgodnie z Traktatem o UE, respektuje podstawowe prawa zagwarantowane w Konwencji. Europejsk¹ Konwencjê Praw Cz³owieka uzupe³niaj¹ trzy zasadnicze dokumenty: 1. Europejska Karta Socjalna stanowi uzupe³niaj¹c¹ czêœæ Europejskiej Konwencji Praw Cz³owieka w zakresie ochrony praw ekonomicznych i spo³ecznych. Karta gwarantuje miêdzy innymi prawo do pracy i szkolenia zawodowego, prawo do godnych warunków zatrudnienia i godnej zap³aty, prawo do przynale¿noœci zwi¹zkowej, prawo do pomocy socjalnej i medycznej oraz zabezpieczenia spo³ecznego. Europejska Karta Spo³eczna umacnia zasadê równoœci kobiet oraz rozszerza zakres przys³uguj¹cych praw, uwzglêdniaj¹c miêdzy innymi prawo do odpowiednich warunków zamieszkania. Przestrzeganie postanowieñ Karty podlega kontroli miêdzynarodowej. 2. Europejska Konwencja o Zapobieganiu Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poni¿aj¹cemu Traktowaniu, albo Karaniu stanowi dodatkowy instrument prawny, chroni¹cy wiêŸniów i osoby aresztowane przed ewentualnymi torturami oraz nieludzkim i poni¿aj¹cym traktowaniem. Cz³onkowie Europejskiego Komitetu Zapobiegania Torturom s¹ uprawnieni od wizytowania miejsc, w których przebywaj¹ osoby pozbawione wolnoœci na podstawie decyzji w³adz publicznych, wiêzieñ, domów poprawczych dla nieletnich, komisariatów 123

Ochrona praw człowieka policji, koszar wojskowych, zak³adów psychiatrycznych itp. Badaj¹ oni sposób traktowania ludzi przebywaj¹cych w odosobnieniu oraz opracowuj¹ rekomendacje maj¹ce na celu zwiêkszenie ich ochrony. 3. Europejska Konwencja Ramowa o Ochronie Mniejszoœci Narodowych jest pierwszym w historii, wi¹¿¹cym, wielostronnym instrumentem prawnym, s³u¿¹cym ochronie mniejszoœci narodowych. Postanowienia Konwencji realizowane s¹ przez stosowanie w poszczególnych krajach odpowiednich ustaw i polityki w tym zakresie. Konwencja precyzuje zasady postêpowania, które powinny byæ respektowane przez Pañstwa ratyfikuj¹ce ten dokument. Dotycz¹ one równoœci wobec prawa, zapewnienia mo¿liwoœci zachowania i rozwoju ró¿nych kultur, ochrony to¿samoœci, wyznania, jêzyków mniejszoœci i tradycji, zapewnienia dostêpu do mediów oraz nawi¹zywania pokojowych kontaktów transgranicznych z mieszkañcami legalnie przebywaj¹cymi w innych pañstwach. Konwencja zapewnia funkcjonowanie mechanizmu odpowiedzialnego za jej realizacjê, dziêki któremu Komitet Ministrów(organ Rady Europy), wspomagany przez komitet doradczy, jest uprawniony do dokonywania ocen, jak dalece postanowienia konwencji wprowadzane s¹ w ¿ycie. Rozpoczête w czerwcu 1999 r. w Kolonii redagowanie Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej zakoñczy³o siê w czasie posiedzenia Rady Europejskiej w Nicei. Analizuj¹c tekst Karty, trzeba podkreœliæ, ¿e nie ma on charakteru prawnie wi¹¿¹cego. Karta zawiera preambu³ê oraz 54 artyku³y, które zosta³y podzielone na siedem rozdzia³ów nosz¹cych nastêpuj¹ce tytu³y: Godnoœæ, Wolnoœæ, Równoœæ, Solidarnoœæ, Prawa obywateli, Wymiar sprawiedliwoœci, Postanowienia ogólne. Karta wzorowana jest na innych podobnych dokumentach i choæ adresowana jest przede wszystkim do obywateli Pañstw Cz³onkowskich Unii Europejskiej, to jednak sformu³owane w niej prawa i wolnoœci adresowane s¹ w istocie do wszystkich osób podlegaj¹cych jurysdykcji UE. Postanowienia Karty maj¹ zastosowanie do instytucji i organów Unii z w³aœciwym uwzglêdnieniem zasady subsydiarnoœci oraz do Pañstw Cz³onkowskich wy³¹cznie w zakresie, w jakim stosuj¹ prawo Unii. Maj¹ one wiêc obowi¹zek szanowaæ prawa, przestrzegaæ zasady i popieraæ ich stosowanie w granicach swoich uprawnieñ. 124

Ochrona środowiska Karta nie ustanawia jakiegokolwiek nowego uprawnienia ani zadania dla Wspólnoty lub Unii, ani nie zmienia uprawnieñ i zadañ okreœlonych w traktatach. Ka¿de ograniczenie korzystania z praw i wolnoœci uznanych w Karcie musi byæ przewidziane przez ustawê z poszanowaniem istoty ich treœci. Z zastrze¿eniem zasady proporcjonalnoœci – ograniczenia mog¹ byæ wprowadzone wy³¹cznie wtedy, gdy s¹ konieczne i rzeczywiœcie realizuj¹ cele wynikaj¹ce z ogólnego interesu, uznane przez Uniê, lub wynikaj¹ z potrzeby ochrony praw i wolnoœci innych osób. Prawa uznane w Karcie, których podstaw¹ s¹ traktaty Wspólnoty lub Traktat o Unii Europejskiej, realizowane s¹ na warunkach i w granicach okreœlonych w tych traktatach. W zakresie, w jakim Karta zawiera prawa, które odpowiadaj¹ prawom zagwarantowanym w konwencji o ochronie praw cz³owieka i podstawowych wolnoœci, znaczenie i zakres tych praw s¹ zgodne z nadanymi im przez tê konwencjê. Karta zosta³a w³¹czona do tekstu Traktatu ustanawiaj¹cego Konstytucjê dla Europy, który nie wszed³ w ¿ycie z powodu negatywnych wyników referendów w tej sprawie we Francji i Niderlandach. Ochrona środowiska w Unii Europejskiej Unijna polityka ochrony œrodowiska jest istotna dla zachowania, ochrony i poprawy stanu œrodowiska przede wszystkim z punktu widzenia ochrony zdrowia cz³owieka – obywatela UE. Szczególn¹ uwagê w Unii Europejskiej zwraca siê na rozwa¿ne i racjonalne wykorzystanie zasobów naturalnych oraz wspieranie na p³aszczyŸnie miêdzynarodowej dzia³añ dotycz¹cych rozwi¹zywania regionalnych, krajowych lub œwiatowych problemów œrodowiska naturalnego. Ochrona œrodowiska realizowana jest w ramach Wspólnot Europejskich od 1972 r. Opiera siê ona na stosowaniu dzia³añ zapobiegawczych, d¹¿eniu do neutralizacji Ÿróde³ zanieczyszczeñ oraz likwidacji szkód w œrodowisku(w³¹cznie ze stosowaniem kar dla sprawców zniszczeñ oraz zmuszaniem ich do pokrywania kosztów spowodowanych szkód). G³ównymi instrumentami polityki ochrony œrodowiska s¹: podatki, normy oceny jakoœci œrodowiska, normy emisji zanieczyszczeñ oraz normy produkcyjne. Najtrudniejszymi problemami w zakresie ochrony œrodowiska s¹: emisja dwutlenku wêgla i innych gazów, sk³adowanie i transport niebezpiecznych dla zdrowia odpadów oraz oczyszczanie œcieków. Dla realizacji zadañ wynikaj¹cych z tej polityki powo³ano Europejsk¹ Agencjê Ochrony Œrodowiska, z siedzib¹ w Kopenhadze. 125

Ochrona środowiska Przyjêcie wspólnotowych norm ekologicznych oznacza³o dla krajów cz³onkowskich koniecznoœæ: • ograniczenia produkcji zak³adów najbardziej uci¹¿liwych dla œrodowiska lub ich modernizacji i zast¹pienia przestarza³ych technologii nowymi rozwi¹zaniami, w wyniku czego nast¹pi racjonalizacja wykorzystania wody, surowców i energii, zasobów i walorów morza oraz wzrost wydajnoœci i poprawa konkurencyjnoœci przemys³u; • wyposa¿enia istniej¹cych zak³adów w urz¹dzenia chroni¹ce œrodowisko, co mo¿e sprawiæ, ¿e wzrosn¹ koszty wytwarzania i ulegnie obni¿eniu konkurencyjnoœæ tych dziedzin gospodarki, które rozwija³y siê kosztem œrodowiska; • uwzglêdnienia udzia³u s³u¿b ratowniczych w zabezpieczaniu œrodowiska z tytu³u obowi¹zku wykonywania ratownictwa ekologicznego i przywracania terenu zdarzenia do stanu pierwotnego; • decentralizacji podejmowania decyzji w sprawach ochrony œrodowiska i w³¹czenia w proces decyzyjny spo³ecznoœci lokalnych, zw³aszcza w zakresie decyzji lokalizacyjnych zwi¹zanych z ocenami oddzia³ywania na œrodowisko. Najwiêkszymi wytwórcami œmieci wewn¹trz Unii s¹ pañstwa najsilniejsze ekonomicznie. Niemcy, Francja, Zjednoczone Królestwo i W³ochy wytwarzaj¹ ³acznie prawie 70% ca³kowitej iloœci odpadów. Rozwi¹zanie problemu, przy tak rozga³êzionym rynku, jaki mamy w Europie, polega na zapobieganiu powstawaniu odpadów oraz na wytwarzaniu produktów ekologicznych, daj¹cych siê ponownie zu¿ytkowaæ. W dyrektywie UE o odpadach zapisano podstawowe zasady, natomiast w dyrektywie o usuwaniu truj¹cych i niebezpiecznych odpadów – warunki ramowe dla ich usuwania. Najwa¿niejsze z nich to zasady dotycz¹ce: • usuwania polichlorowanych dwufenyli i terfenyli; • przetwarzania odpadów z przemys³u tlenku tytanu; • nadzoru i kontroli wewn¹trzunijnego przewo¿enia odpadów; • opakowañ dla p³ynnych œrodków spo¿ywczych; • zastosowania osadów œciekowych w rolnictwie; • zapobiegania zanieczyszczeniu powietrza przez nowe spalarnie dla odpadów osiedlowych; • regulacji w zakresie baterii i akumulatorów zawieraj¹cych niebezpieczne substancje; • obróbki œcieków komunalnych; • nadzoru i kontroli przewo¿enia i sk³adowania odpadów z UE. 126

Ochrona zdrowia Jednym z rozwi¹zañ ograniczaj¹cych negatywne skutki produkcji odpadów jest rozbudowany system recyklingu(selektywnej zbiórki odpadów w celu ich ponownego wykorzystania), zarówno w ujêciu przemys³owym jak i przydomowym. Ochrona zdrowia i farmaceutyki w Unii Europejskiej Polityka Unii Europejskiej w zakresie ochrony zdrowia swoich obywateli realizowana jest przede wszystkim przez finansowanie w³asnych programów profilaktycznych, jak:„Europa przeciwko rakowi”,„Europa walczy z AIDS” albo„Europejski Tydzieñ Walki z Narkotykami”. Ochrony zdrowia dotycz¹ równie¿ liczne przepisy unijne, m.in. w zakresie bezpieczeñstwa i higieny pracy(np. praca przy ekranie komputerowym, noszenie ciê¿kich przedmiotów, czy ochrona przed py³em azbestowym na budowach). Wa¿na jest te¿ aktywnoœæ unijnych instytucji w zakresie walki z na³ogiem palenia papierosów. W rezultacie spowodowano ograniczenie w papierosach zawartoœci rakotwórczych substancji smolistych i nikotyny, a od roku 2002 wprowadzono zakaz reklamy wyrobów tytoniowych. Przyk³adem w zakresie ochrony zdrowia s¹ przepisy unijne dotycz¹ce wody pitnej. Unia Europejska, realizuj¹c swoj¹ politykê w zakresie ochrony œrodowiska, d¹¿y do poprawy jakoœci wody pitnej. Pierwsza dyrektywa w tej sprawie przyjêta zosta³a roku 1980(na marginesie: najsurowsza regulacja na œwiecie). W tej dyrektywie i nastêpnych aktach prawnych Unii okreœlono bardzo nisk¹ zawartoœæ graniczn¹ o³owiu i arsenu w wodzie przeznaczonej do spo¿ycia przez ludzi. Dla realizacji tych przepisów konieczna sta³a siê wymiana rur kanalizacyjnych, przewodów i armatur zawieraj¹cych o³ów. Nie zapomniano te¿ o na³o¿eniu na Pañstwa Cz³onkowskie UE obowi¹zku eliminacji z wody pitnej azotanów i pestycydów, które s¹ szczególnie groŸne dla zdrowia cz³owieka. Najtañsze obecnie lekarstwa mo¿na nabywaæ we Francji i w Portugalii. W kraju wysokich cen, tj. w Niemczech, konsument p³aci za lekarstwa przeciêtnie 2,4 raza wiêcej ni¿ we Francji. W kilku przypadkach zaobserwowano odchylenia dziesiêciokrotne. Do grona Pañstw o najwy¿szych cenach leków w Europie do³¹czy³a Polska. Od 1 stycznia 1993 r. artyku³y farmaceutyczne poddane s¹ regu³om Rynku Wewnêtrznego. W zwi¹zku z tym obrót nimi pomiêdzy krajami UE odbywa siê bez przeszkód. Swoboda przep³ywu farmaceutyków powoduje, ¿e ich ceny w ró¿nych krajach Unii 127

Ojcowie integracji europejskiej zaczê³y siê wyrównywaæ. Ka¿dy lekarz w UE mo¿e przepisywaæ pacjentowi lekarstwo z dowolnego kraju Unii Europejskiej. Nie ma natomiast pewnoœci, ¿e Pañstwo za nie zap³aci. Wspólnotowe regulacje prawne nie ingeruj¹ w pracê kas chorych, czy te¿ funduszy zdrowia. W zwi¹zku z tym pacjent przed nabyciem lekarstw w innym kraju UE powinien zorientowaæ siê, czy w³asne Pañstwo zrefunduje mu koszt nabycia tego lekarstwa. Natomiast bez problemu lekarstwo przepisane przez lekarza w jednym kraju cz³onkowskim Unii mo¿e zostaæ kupione w aptece na terenie innego pañstwa UE. Pamiêtaæ te¿ trzeba, i¿ w zakresie obrotu detalicznego artyku³ami farmaceutycznymi przepisy unijne wymusi³y na producentach: klarowny opis zastosowania leku, podanie jego substancji sk³adowych, datê wa¿noœci itp. Uregulowano równie¿, które lekarstwa mog¹ byæ sprzedawane bez recepty. Reklama leków wymagaj¹cych przepisania przez lekarza jest zabroniona a wysy³kowy handel zagraniczny takimi lekami jest wykluczony. Ojcowie integracji europejskiej Geneza integracji europejskiej wi¹¿e siê z aktywnoœci¹, wizj¹ i poœwiêceniem w jej realizacji wielu ludzi polityki, nauki i kultury. Poni¿ej przedstawione zosta³y noty biograficzne najwa¿niejszych z nich. To w³aœnie te osoby nazywane s¹ dziœ„Ojcami Integracji Europejskiej”. Jean Monnet(1888–1979) – ekonomista i finansista francuski. W latach 1919–1921 pe³ni³ funkcjê pierwszego zastêpcy sekretarza Generalnego Ligi Narodów(poprzednika ONZ). W 1947 r. zosta³ Pe³nomocnikiem Planu Modernizacji Francji. W³¹czy³ siê aktywnie w przygotowanie i realizacjê celów wypracowanych na Kongresie Europejskim w Hadze(1948 r.), maj¹cych na celu zjednoczenie Europy. Jean Monnet bra³ aktywny udzia³ w powo³ywaniu Europejskiej Wspólnoty Wêgla i Stali(EWWiS), w której od 1952 do 1955 r. pe³ni³ obowi¹zki Przewodnicz¹cego tzw. Wysokiej W³adzy(odpowiednik dzisiejszej Komisji Europejskiej). W 1955 r. powo³a³ do ¿ycia Komitet Akcji na Rzecz Stanów Zjednoczonych Europy i zosta³ pierwszym jego przewodnicz¹cym. Organizacja ta zmierza³a do popularyzowania idei gospodarczego zjednoczenia pañstw cz³onkowskich. W efekcie tego powo³ano Europejsk¹ Wspólnotê Gospodarcz¹ i Europejsk¹ Wspólnotê Energii Atomowej. Z nazwiskiem Jeana Monneta wi¹¿e siê realizowany przez Komisjê Europejsk¹ program pod nazw¹„Aktion Jean Monnet”. Wspiera on projekty o charakterze akademickim maj¹ce na ce128

Ojcowie integracji europejskiej lu pog³êbienie wiedzy studentów i naukowców nt. integracji europejskiej. W programie tym uczestniczy równie¿ Polska. Alcide De Gasperi(1881–1954) – pose³ do parlamentu austriackiego, wspó³za³o¿yciel W³oskiej Partii Ludowej(1919), pose³ do parlamentu w³oskiego, w czasie rz¹dów Benito Mussoliniego wiêziony. W latach 1943–1954 by³ przewodnicz¹cym w³oskiej Partii Chrzeœcijañsko-Demokratycznej. W tym czasie pe³ni³ funkcjê ministra spraw zagranicznych oraz kilkakrotnie premiera W³och. Alcide de Gasperi przyczyni³ siê do wyprowadzenia W³och z powojennej izolacji. Jako orêdownik integracji europejskiej dzia³a³ zarówno we W³oszech jak i na forum miêdzynarodowym. By³ jednym z honorowych przewodnicz¹cych Ruchu Europejskiego. Wprowadzi³ W³ochy do Europejskiej Wspólnoty Wêgla i Stali. Pe³ni³ w niej funkcjê przewodnicz¹cego Rady Ministrów. Konrad Adenauer(1876–1967). W latach 1920–1932, bêd¹c nadburmistrzem Kolonii, pe³ni³ funkcjê przewodnicz¹cego Pruskiej Rady Pañstwa. K. Adenauer by³ jednym z za³o¿ycieli Unii Chrzeœcijañsko-Demokratycznej(CDU), której przewodniczy³ od 1946 r. a¿ do 1965 r. W latach 1949–1963 by³ kanclerzem Republiki Federalnej Niemiec(RFN), w tym w okresie 1951–1955 by³ jednoczeœnie ministrem spraw zagranicznych RFN. Podejmuj¹c dzia³ania na rzecz integracji europejskiej, doprowadzi³ do cz³onkostwa Niemiec w Radzie Europy oraz w Europejskiej Wspólnocie Wêgla i Stali. Przyczyni³ siê te¿ do powstania Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej. W³¹czy³ siê te¿ aktywnie w budowanie porozumienia niemiecko-francuskiego(Traktat Elizejski z 1963 r.). Robert Schuman(1886–1963) urodzony w Luksemburgu, ¿o³nierz armii niemieckiej, obywatelstwo francuskie przyj¹³ po I wojnie œwiatowej. W latach 1919–1940 zasiada³ w paryskim parlamencie jako cz³onek Demokratycznej Partii Ludowej. W latach 1945–1962 by³ ponownie deputowanym parlamentu. Od 1946 do 1947 r. by³ ministrem finansów, 1947–1948 premierem, a nastêpnie ministrem spraw zagranicznych Francji. W 1950 r. wyst¹pi³ z propozycj¹ utworzenia Europejskiej Wspólnoty Wêgla i Stali(znanej jako plan Schumana ), a w 1951 r. doprowadzi³ do podpisania Traktatu Paryskiego powo³uj¹cego j¹ do ¿ycia. Nale¿a³ te¿ do zwolenników utworzenia Europejskiej Wspólnoty Obronnej. W 1955 r. zosta³ przewodnicz¹cym Ruchu Europejskiego. By³ te¿ cz³onkiem Parlamentu Europejskiego, a w latach 1958–1960 jego przewodnicz¹cym. 129

Organizacje pozarządowe Henri-Paul Spaak(1899–1972), polityk belgijski, jeden z przywódców Belgijskiej Partii Socjalistycznej. Od roku 1932 deputowany do parlamentu, wielokrotny minister spraw zagranicznych i premier Belgii. Przewodnicz¹cy pierwszego Zgromadzenia Ogólnego ONZ. Uczestnik Kongresu Europejskiego w Hadze(1948 r.). By³ wspó³inicjatorem Unii Gospodarczej Holandii, Luksemburga i Belgii(Benelux). Zaanga¿owa³ siê aktywnie w tworzenie struktur europejskich(trzech Wspólnot Europejskich) oraz NATO. W latach 1952–1954 by³ przewodnicz¹cym Wspólnego Zgromadzenia Europejskiej Wspólnoty Wêgla i Stali. W 1953 r. Spaak zaprezentowa³ projekt statutu Europejskiej Wspólnoty Politycznej(EWP) z dwuizbowym parlamentem na czele. Wraz z odrzuceniem przez francuskie Zgromadzenie Narodowe Traktatu o utworzeniu Europejskiej Wspólnoty Obronnej, niemo¿liwe okaza³o siê tak¿e powo³anie EWP. W 1956 r. Spaak przedstawi³ raport(tzw. Raport Spaaka), który stanowi³ podstawê do dyskusji o utworzeniu Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej. W latach 1957–1961 Henri-Paul Spaak by³ równie¿ Sekretarzem Generalnym NATO. Organizacje pozarządowe a integracja Polski w ramach Unii Europejskiej Silna pozycja Polski w Unii Europejskiej wymaga – poza dostosowaniami natury gospodarczej i prawnej – intensywnych przygotowañ spo³eczeñstwa do aktywnego udzia³u w realizacji tego trudnego i d³ugotrwa³ego wyzwania. Dlatego te¿ bardzo wa¿nym czynnikiem zwi¹zanym z edukacj¹ europejsk¹ w skali zarówno ogólnopolskiej jak i regionalnej oraz lokalnej jest rozwój organizacji pozarz¹dowych, znanych tak¿e pod angielskim skrótem ich nazwy jako NGO-sy(od: Non-Governmental Organisations – NGOs). W Polsce istnieje ponad 42 tysi¹ce organizacji pozarz¹dowych, jednak jedynie 30% z nich jest faktycznie aktywnych. Stopieñ ich aktywnoœci mo¿e byæ jednym z mierników stopnia realizacji idei spo³eczeñstwa obywatelskiego do jakiego d¹¿y w swych celach Unia Europejska. W procesie edukacji w skali lokalnej organizacje pozarz¹dowe o profilu europejskim podejmuj¹ siê zadañ: • upowszechniania i urzeczywistniania idei integracji europejskiej; 130

Pakt na rzecz Stabilności i Wzrostu • wspierania dzia³añ na rzecz aktywnoœci Polski w Unii Europejskiej oraz w innych organizacjach miêdzynarodowych; • prowadzenia dzia³alnoœci naukowej, edukacyjnej oraz kulturalnej o tematyce europejskiej; • wspó³dzia³ania z innymi stowarzyszeniami krajowymi i zagranicznymi maj¹cymi ten sam cel dzia³ania. Organizacje pozarz¹dowe uczestnicz¹ w definiowaniu strategicznych celów i priorytetów rozwoju regionalnego oraz negocjowaniu i wdra¿aniu wspólnych przedsiêwziêæ integracyjnych. Do g³ównych celów organizacji pozarz¹dowych na najbli¿sze lata nale¿eæ bêdzie: • udzia³ w wypracowaniu polskiego modelu promowania i informowania o integracji europejskiej, • edukacja europejska m³odzie¿y i doros³ych, • lobbowanie na rzecz pozyskiwania dla województw, powiatów i gmin w³aœciwego udzia³u w poakcesyjnych funduszach strukturalnych Unii Europejskiej, • udzia³ w wypracowywaniu za³o¿eñ i celów polskiej polityki integracyjnej. Pakt na rzecz Stabilności i Wzrostu ( Stability and Growth Pact) Celem UE sta³o siê utworzenie systemu zapewniaj¹cego wiêksz¹ zgodnoœæ polityki gospodarczej prowadzonej przez poszczególne rz¹dy z prawid³owo funkcjonuj¹c¹ Uni¹ Gospodarcz¹ i Walutow¹. Mechanizmem regulacji takiej zgodnoœci sta³ siê Pakt na rzecz Stabilnoœci i Wzrostu, który zosta³ zainicjowany przez niemieckie Ministerstwo Finansów w 1995 r. a przyjêty w trakcie posiedzenia Rady Europejskiej w Amsterdamie(czerwiec 1997 r.). Niemcy s¹ bowiem Pañstwem szczególnie przywi¹zanym do stabilnoœci wspólnego pieni¹dza euro, m.in. ze wzglêdu na doœwiadczenia historyczne z lat dwudziestych XX w. zwi¹zane z du¿¹ dewaluacj¹ pieni¹dza i kryzysem ca³ego systemu gospodarczego.(Uczestnicy Unii Gospodarczej i Walutowej opowiedzieli siê przy tym za trwa³ym uporz¹dkowaniem finansów Pañstw Cz³onkowskich. Przepisy Traktatu o Wspólnocie Europejskiej sprzed roku 1997 zosta³y uznane za dalece niewystarczaj¹ce w kon131

Pakt na rzecz Stabilności i Wzrostu tekœcie zachowania dyscypliny bud¿etowej. Procedura kontroli bud¿etu i procedury stosowane w przypadku nadmiernego deficytu zosta³y w treœci Paktu poddane zwiêkszonemu rygorowi. Przewidziane w Traktacie z Maastricht sankcje, które s¹ uchwalane przez Radê w g³osowaniu kwalifikowan¹ wiêkszoœci¹ g³osów lub 2/3 g³osów, zosta³y uzupe³nione( de facto zast¹pione) mechanizmem stabilizacji i wczesnego ostrzegania. Pañstwa strefy euro zosta³y zobowi¹zane do przedk³adania programów stabilizacji i dzia³añ przeciwinflacyjnych(kierowanych do Rady UE i Komisji). Wykazuj¹ w nich swoje œrednioterminowe cele bud¿etowe i prognozy rozwoju gospodarczego oraz przedstawiaj¹ wstêpn¹ analizê aktualnego stanu swego deficytu bud¿etowego. W sytuacji, gdy Rada UE w programie stabilizacji zidentyfikuje istotn¹ rozbie¿noœæ stanu bud¿etu w stosunku do œredniookresowego celu bud¿etowego lub œcie¿ki prowadz¹cej do jego osi¹gniêcia, mo¿e w ramach procedury wczesnego ostrzegania skierowaæ do zainteresowanego kraju zalecenie podjêcia niezbêdnych dzia³añ zaradczych, by zapobiec tworzeniu siê nadmiernego deficytu. W przypadku, gdy deficyt bud¿etowy zostanie uznany za zbyt wysoki, a zalecenia nie przynios¹ po¿¹danego skutku(w postaci redukcji deficytu bud¿etowego), na Pañstwo naruszaj¹ce Pakt mog¹ zostaæ na³o¿one sankcje. Polegaj¹ one na obowi¹zku z³o¿enia nieoprocentowanego depozytu stabilizacyjnego. Je¿eli dany kraj w ci¹gu dwóch lat nie zredukuje nadmiernego deficytu – depozyt zamieniany jest w karê finansow¹, której wysokoœæ zawarta jest w przedziale 0,2 do 0,5% PKB w zale¿noœci od skali przekroczenia granicy deficytu, która wynosi 3% PKB. Z postulatem rozwi¹zania powstaj¹cej asymetrii miêdzy zak³adanymi celami bud¿etowymi a faktycznym, bie¿¹cym stanem bud¿etu wyst¹pi³a Komisja Europejska oraz Europejski Bank Centralny. W maju 2002 r. Komisja zaproponowa³a wzmocnienie swojej pozycji w ramach polityki gospodarczej Unii Europejskiej, szczególnie w zakresie nadzoru nad sytuacj¹ bud¿etow¹ i wysokoœci¹ d³ugu publicznego w Pañstwach Cz³onkowskich. Komisja opowiedzia³a siê równie¿ za w³¹czeniem w ten obszar Parlamentu Europejskiego i parlamentów narodowych pañstw, których asymetria ta dotyczy. Przestrzeganie Paktu zosta³o podwa¿one w roku 2003, kiedy to Francja i Niemcy zapowiedzia³y przekroczenie 3% deficytu bud¿etowego, ³ami¹c w ten sposób zalecenia Komisji Europejskiej.W tej sytuacji KE, nie maj¹c innego wyjœcia, wyst¹pi³a do Rady UE o wszczêcie procedury kwe132

Papież Jan Paweł II stionuj¹cej politykê bud¿etow¹ Francji i Niemiec. W listopadzie 2003 r. Rada UE w sk³adzie ECOFIN(ministrów finansów i gospodarki), w formalnym g³osowaniu w oparciu o regu³y Paktu nie zdecydowa³a siê jednak na na³o¿enie depozytów finansowych na te kraje, zawieszaj¹c procedurê rekomendowan¹ przez Komisjê. By³o to mo¿liwe dziêki zbudowaniu przez Francjê i Niemcy koalicji pañstw, która skutecznie zablokowa³a próbê ich ukarania. Francja i Niemcy wyra¿a³y m. in. opiniê, i¿ przyjête regu³y s¹ przestarza³e w kontekœcie celu rozwoju, którym by³o zmniejszenie bezrobocia, rozwój gospodarczy i wzrost zatrudnienia. Uwolnienie dwóch du¿ych Pañstw Cz³onkowskich spod odpowiedzialnoœci z tytu³u przekroczenia uzgodnionego poziomu wzrostu deficytu bud¿etowego wywo³a³o zdecydowan¹ reakcjê ze strony Komisji, która w styczniu 2004 r. skierowa³a przeciwko Radzie UE pozew do Trybuna³u Sprawiedliwoœci. Zarzuci³a ona Radzie UE b³êdy proceduralne w toku rozpatrywania sankcji przez ni¹ zaproponowanych. Sytuacja ta sta³a siê kolejnym argumentem w tocz¹cej siê w Unii Europejskiej dyskusji nad dysfunkcjonalnym i kryzysogennym rozdŸwiêkiem miêdzy zasad¹ egzekwowania regu³ Unii Europejskiej obowi¹zuj¹cych wszystkich – a wystêpuj¹c¹ praktyk¹ ustêpstw w stosunku do wybranych du¿ych krajów. Politycy europejscy musz¹ zastanowiæ siê, czy istniej¹ce instrumentarium jest odpowiednie, by zachowaæ stabilnoœæ wartoœci pieni¹dza przy jednoczesnym dynamizowaniu wzrostu gospodarczego, którego jednym z celów jest wzrost zatrudnienia lub redukcja bezrobocia. Papież Jan Paweł II a integracja europejska Ojciec Œwiêty Jan Pawe³ II wielokrotnie w swoich wyst¹pieniach i pismach odnosi³ siê do kwestii integracji europejskiej i przysz³oœci Starego Kontynentu. Jednym z wa¿niejszych by³o wyst¹pienie Jana Paw³a II w polskim parlamencie dnia 11 czerwca 2000 r. Oto najwa¿niejszy cytat:„Wydarzenia w Polsce sprzed dziesiêciu lat stworzy³y historyczn¹ szansê, by kontynent europejski, porzuciwszy ostatecznie ideologiczne bariery, odnalaz³ drogê ku jednoœci. Mówi³em o tym wielokrotnie, rozwijaj¹c metaforê «dwóch p³uc», którymi winna oddychaæ Europa, zespalaj¹c w sobie tradycje Wschodu i Zachodu. Zamiast jednak oczekiwanej wspólnoty ducha dostrzegamy nowe podzia³y i konflikty. Sytuacja ta niesie dla polityków, dla ludzi nauki i kultury i dla wszystkich chrzeœcijan piln¹ potrzebê no133

Parlament Europejski wych dzia³añ s³u¿¹cych integracji Europy. Pielgrzymuj¹c po œcie¿kach czasu, Koœció³ w³aœnie z naszym kontynentem zwi¹za³ sw¹ misjê tak œciœle, jak z ¿adnym innym. Duchowe oblicze Europy kszta³towa³o siê dziêki wysi³kowi wielkich misjonarzy i dziêki œwiadectwu mêczenników. Kszta³towano je w œwi¹tyniach wznoszonych z wielkim poœwiêceniem i w oœrodkach ¿ycia kontemplacyjnego, kszta³towano je oczywiœcie w humanistycznym przes³aniu uniwersytetów. Koœció³ powo³any do troski o duchowy wzrost cz³owieka jako istoty spo³ecznej, wnosi³ w europejsk¹ kulturê jednolity zbiór wartoœci. Zawsze trwa³ w przekonaniu, ¿e«autentyczna polityka kulturalna powinna ujmowaæ cz³owieka w jego ca³oœci, to znaczy we wszystkich jego wymiarach osobowych – bez pomijania wymiaru etycznego i religijnego». Jak¿e uboga pozosta³aby kultura europejska, gdyby zabrak³o w niej chrzeœcijañskiej inspiracji! Dlatego Koœció³ przestrzega przed redukowaniem wizji zjednoczonej Europy wy³¹cznie do jej aspektów ekonomicznych, politycznych oraz przed bezkrytycznym stosunkiem do konsumpcyjnego modelu ¿ycia. Now¹ jednoœæ Europy, je¿eli chcemy, by by³a ona trwa³a, winniœmy budowaæ na tych duchowych wartoœciach, które j¹ kiedyœ ukszta³towa³y, z uwzglêdnieniem bogactwa i ró¿norodnoœci kultur i tradycji poszczególnych narodów. Ma to byæ bowiem wielka Europejska Wspólnota Ducha. Równie¿ w tym miejscu ponawiam mój apel, skierowany do starego kontynentu:«Europo, otwórz drzwi Chrystusowi»... Polska ma pe³ne prawo, aby uczestniczyæ w ogólnym procesie postêpu i rozwoju œwiata, zw³aszcza Europy. Integracja Polski z Uni¹ Europejsk¹ jest od samego pocz¹tku wspierana przez Stolicê Apostolsk¹. Doœwiadczenie dziejowe, jakie posiada naród polski, jego bogactwo duchowe i kulturowe mog¹ ostatecznie przyczyniæ siê do ogólnego dobra ca³ej rodziny ludzkiej, zw³aszcza do umocnienia pokoju i bezpieczeñstwa w Europie.” Parlament Europejski w procesie integracji europejskiej Parlament Europejski jest sukcesorem Zgromadzenia Parlamentarnego(od 1962 r. pod nazw¹ Parlament Europejski), powsta³ego w 1957 r. na mocy uk³adu o po³¹czeniu Zgromadzenia Parlamentarnego EWG ze Zgromadzeniem Parlamentarnym Euratomu i Wspólnym Zgromadzeniem EWWiS. Parlament jest dziœ instytucj¹ dwóch Wspólnot(od wejœcia w ¿ycie Traktatu Fuzyjnego z 1967 r.) i Unii Europejskiej(od 1993 r.). Sk³ada siê z przedstawicieli spo³eczeñstw Pañstw Cz³onkowskich Unii Europejskiej 134

Parlamenty Państw Członkowskich wybieranych w wyborach bezpoœrednich(na okres 5 lat). Pierwsze bezpoœrednie wybory przeprowadzono dopiero w roku 1979. Do tego czasu w ³awach parlamentarnych zasiadali oddelegowani deputowani z parlamentów Pañstw Cz³onkowskich Wspólnot. Nie obowi¹zuje na razie jednolita, ogólnounijna ordynacja wyborcza do Parlamentu Europejskiego. Cz³onkowie Parlamentu s¹ wiêc wybierani wg ró¿nych procedur obowi¹zuj¹cych w ró¿nych Pañstwach Cz³onkowskich UE. Parlament Europejski liczy w obecnej kadencji 732 deputowanych(w roku 1958: 142, w roku 1973: 198, w roku 1979: 410, w roku 1984: 434, w roku 1989: 518 deputowanych, w roku 1995: 626). Parlament nie jest instytucj¹ samodzielnie stanowi¹c¹ prawo w Unii Europejskiej. Wspomaga on jedynie proces decyzyjny, a w czêœci materii wspó³uczestniczy w tym procesie. Parlament Europejski ma tak¿e szerokie uprawnienia w zakresie uchwalania bud¿etu, przyjmowania nowych Pañstw Cz³onkowskich oraz zatwierdzania uk³adów stowarzyszeniowych. Kontroluje te¿ pracê Komisji Europejskiej. Mo¿e tak¿e ustanawiaæ tymczasowe Komitety Dochodzeniowe(kontrolne) badaj¹ce wykroczenia lub nieprawid³owoœci w stosowaniu prawa wspólnotowego(europejskiego). Parlament powo³uje tak¿e unijnego → Rzecznika Praw Obywatelskich. W ramach Parlamentu funkcjonuje 21 komisji. Parlament Europejski, podobnie jak parlamenty narodowe, funkcjonuje w oparciu o frakcje partyjne, takie jak: Grupa Europejskiej Partii Ludowej(Chrzeœcijañscy Demokraci) i Europejskich Demokratów, Grupa Socjalistyczna w Parlamencie Europejskim, Grupa Porozumienia Libera³ów i Demokratów na rzecz Europy, Grupa Zielonych/ Wolne Przymierze Europejskie, Konfederacyjna Grupa Zjednoczonej Lewicy Europejskiej/ Nordycka Zielona Lewica, Grupa Niepodleg³oœæ/ Demokracja, Grupa Unii na rzecz Europy Narodów. Przewodnicz¹cy wybierany jest zawsze na okres 2,5 roku. Z Polski w pracach Parlamentu Europejskiego uczestniczy 54 deputowanych. Parlamenty Państw Członkowskich w systemie integracji europejskiej W procesie integracji uprawnienia Pañstw Cz³onkowskich jako ca³oœci s¹ œcis³e zdefiniowane, choæ w jej toku zosta³a wykreowana silna biurokracja, której kompetencje, z racji powi¹zañ trans- i supranarodowych), 135

Parlamenty Państw Członkowskich znacznie wzros³y. Równie¿ autonomia tej biurokracji wobec parlamentów narodowych znacznie siê zwiêkszy³a. Co wiêcej – negocjacyjna logika rozstrzygania problemów w ramach Unii w formie„wspólnotowo-miêdzyrz¹dowej kooperacji”, uczyni³a kontrolê parlamentów Pañstw Cz³onkowskich spraw¹ nie³atw¹. W procesie integracji europejskiej parlamenty Pañstw Cz³onkowskich odgrywa³y dotychczas praktycznie coraz mniejsz¹ rolê. Sprowadza³a siê ona do: • implementacji regu³ wspólnotowych; • kontroli nad prac¹ i g³ównymi kierunkami polityki rz¹dów krajowych; • zgody na przyjmowanie nowych pañstw i zmiany traktatów. Relacje pomiêdzy parlamentami Pañstw Cz³onkowskich a Wspólnotami Europejskimi i UE mo¿na w ujêciu historycznym podzieliæ na kilka etapów. Pierwszy rozpocz¹³ siê w roku 1979, kiedy wraz z przeprowadzeniem pierwszych bezpoœrednich wyborów do → Parlamentu Europejskiego(PE) parlamenty narodowe utraci³y prawo delegowania do tego organu swych przedstawicieli. Tym samym bezpoœrednie kontakty parlamentów Pañstw Cz³onkowskich z PE zosta³y formalnie ograniczone, chocia¿ ju¿ od 1963 r. odbywa³y siê regularne spotkania Konferencji przewodnicz¹cych parlamentów narodowych Pañstw Cz³onkowskich Wspólnot/UE i Parlamentu Europejskiego. Drugi etap zapocz¹tkowany zosta³ w 1989 r., od kiedy to organizowane s¹ spotkania wyspecjalizowanych komisji ds. integracji europejskiej powo³anych w parlamentach narodowych. Spotkania te przybra³y kszta³t Konferencji Komisji Wyspecjalizowanych w Sprawach Wspólnotowych(fr.: Conférence des organes spécialisés dans les affaires communautaires des parlements de la Communaute européenne – COSAC), bêd¹cej sformalizowan¹ i pozatraktatow¹ form¹ wspó³pracy ustanowion¹ przez Parlament Europejski oraz parlamenty narodowe Pañstw Cz³onkowskich Unii Europejskiej. W ramach COSAC przewodnicz¹cy i marsza³kowie parlamentów narodowych Unii Europejskiej i Parlamentu Europejskiego spotykaj¹ siê co szeœæ miesiêcy w Pañstwie sprawuj¹cym przewodnictwo(prezydencjê) w Unii Europejskiej. Pierwszy regulamin COSAC przyjêty zosta³ w 1991 r. Traktat o UE z Maastricht wprowadza³ nowatorskie przepisy zawarte w deklaracji w sprawie roli parlamentów krajowych w Unii Europejskiej. Uznano tam, ¿e parlamenty Pañstw Cz³onkowskich powinny aktywniej 136

Parlamenty Państw Członkowskich uczestniczyæ w dzia³aniach Unii Europejskiej poprzez zwiêkszenie wymiany informacji i spotkañ pomiêdzy parlamentami krajowymi a Parlamentem Europejskim. Rz¹dy Pañstw Cz³onkowskich zosta³y zobowi¹zane do zapewnienia swym parlamentom dostêpu do propozycji aktów prawnych Komisji w terminie umo¿liwiaj¹cym zapoznanie siê z nimi. Kolejn¹ jakoœciow¹ zmian¹ w tym zakresie by³ protokó³ za³¹czony do Traktatu Amsterdamskiego, a dotycz¹cy roli parlamentów narodowych w Unii Europejskiej. Protokó³, nadal pozostaj¹cy w mocy, zak³ada, ¿e kontrolowanie przez poszczególne parlamenty Pañstw Cz³onkowskich ich w³asnych rz¹dów w odniesieniu do integracji europejskiej nie jest kompetencj¹ samej Unii, lecz jest spraw¹ konkretnej organizacji i praktyki konstytucyjnej w ka¿dym z Pañstw Cz³onkowskich. Za³o¿ono tu jednak, i¿ parlamenty narodowe powinny uzyskaæ wiêkszy wp³yw na dzia³alnoœæ Unii Europejskiej. W protokole znalaz³y siê wskazania, i¿ wszystkie dokumenty konsultacyjne przyjmowane przez Komisjê Europejsk¹, tzw. Zielone i Bia³e Ksiêgi oraz inne dokumenty, które nie maj¹ charakteru formalnej inicjatywy ustawodawczej, np. komunikaty, powinny byæ niezw³ocznie przekazywane parlamentom Pañstw Cz³onkowskich. Protokó³ wyklucza z tej praktyki nastêpuj¹ce dokumenty: • objête zakresem → Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeñstwa oraz wzmocnionej wspó³pracy; • przygotowane przez Radê Europejsk¹; • objête procedur¹ protoko³u w³¹czenia tzw. dorobku → Schengen w ramy Unii Europejskiej. Protokó³ zawiera te¿ postanowienie w kwestii udostêpniania parlamentom Pañstw Cz³onkowskich„we w³aœciwym czasie”(kryterium koordynacji czasowej) oficjalnych projektów legislacyjnych Komisji Europejskiej. Zak³ada siê tu równie¿, ¿e powinien up³yn¹æ okres szeœciu tygodni pomiêdzy og³oszeniem projektu prawodawczego(lub projektu innej regulacji) w zakresie konkurencji, podatków i zbli¿ania ustawodawstw, a dat¹ jego umieszczenia w harmonogramie Rady UE. Protokó³ opisuje te¿ kompetencje COSAC. Uzyska³a ona kompetencje w sferze badania wszelkich wniosków lub inicjatyw ustawodawczych w sprawie ustanowienia Obszaru Wolnoœci, Bezpieczeñstwa i Sprawiedliwoœci, które mog¹ mieæ bezpoœredni wp³yw na prawa i swobody osób indywidualnych. COSAC mo¿e kierowaæ do Parlamentu Europejskiego, Rady i Komisji wszelkie inicjatywy, jakie uzna za stosowne w sprawie dzia³alnoœci ustawodawczej Wspól137

PHARE not/Unii, a w szczególnoœci w odniesieniu do zastosowania zasady subsydiarnoœci, Obszaru Wolnoœci, Bezpieczeñstwa i Sprawiedliwoœci oraz kwestii dotycz¹cych praw podstawowych. W myœl protoko³u dzia³ania podejmowane przez COSAC w ¿aden sposób nie wi¹¿¹ parlamentów krajowych, ani nie przes¹dzaj¹ o ich stanowisku. Debata ponicejska w tym obszarze tematycznym oparta zosta³a na deklaracji w sprawie przysz³oœci Unii Europejskiej, w której postulowano wzmocnienie roli parlamentów Pañstw Cz³onkowskich w architekturze europejskiej. Deklaracja przyjêta przez Radê Europejsk¹ obraduj¹c¹ w Laeken w roku 2001 w pe³ni potwierdzi³a koniecznoœæ w³¹czenia parlamentów narodowych bezpoœrednio w proces decyzyjny na szczeblu unijnym. W tym kontekœcie zaczê³y pojawiaæ siê propozycje ustanowienia drugiej izby Parlamentu Europejskiego, w sk³ad której wchodziliby przedstawiciele parlamentów Pañstw Cz³onkowskich. Zaczêto dyskutowaæ te¿ o zapewnieniu udzia³u parlamentów narodowych w debacie nad przysz³ym kszta³tem Unii Europejskiej, co w praktyce przynios³o efekt w postaci udzia³u parlamentarzystów z legislatyw Pañstw Cz³onkowskich w pracach Konwentu Europejskiego. PHARE( Phare) i programy wspólnotowe w Polsce PHARE – to pocz¹tkowo tylko akronim nazwy projektu Poland and Hungary Assistance for Restructuring their Economies , a obecnie imiê w³asne programu pomocy finansowej dla Pañstw Europy Œrodkowo-Wschodniej. Decyzjê o jego utworzeniu, pocz¹tkowo tylko dla Polski i Wêgier, przyjêto w 1989 r. w trakcie obrad przedstawicieli grupy 24 najbogatszych krajów œwiata(tzw. G-24 ). Koordynacj¹ prac programu zajê³a siê Komisja Europejska. Do kryteriów przyznawania pomocy w ramach Phare nale¿y: przestrzeganie rz¹dów prawa, poszanowanie praw cz³owieka, wprowadzenie systemu demokracji parlamentarnej oraz wprowadzenie i realizacja zasad gospodarki rynkowej. Od pocz¹tku dzia³ania program Phare udostêpni³ krajom partnerskim sumê znacznie przekraczaj¹c¹ 15 mld euro. Najwiêcej œrodków z programu Phare otrzymywa³a Polska, Wêgry i Rumunia. Do dziedzin priorytetowych nale¿a³y przede wszystkim: rozwój sektora prywatnego i wspieranie przedsiêbiorstw, restrukturyzacja rolnictwa, oœwiata, ochrona zdrowia, szkolenia i badania naukowe oraz pomoc humanitarna i ¿ywnoœciowa. Program polega³ i nadal polega na transferze 138

PHARE know-how (doradztwo, szkolenia, nowe instytucje) oraz pomocy inwestycyjnej(dotacje kapita³owe, gwarancje kredytowe, linie kredytowe i fundusze na rozwój infrastruktury). Phare by³ dotychczas g³ównym Ÿród³em œrodków pomocowych przyznawanych Polsce przez Uniê Europejsk¹. Na lata od 2000 r. do 2006 r. przyjêty zosta³ program Phare II . Komisja Europejska zdecydowa³a siê przeznaczaæ wiêcej œrodków na programy narodowe ni¿ wielonarodowe i horyzontalne. W ramach Phare II finansowane jest: 1. Wsparcie instytucjonalne W konkretnych projektach œrodki z programu Phare II przeznaczane s¹ na wsparcie procesów dostosowawczych polskiego prawa do unijnego oraz przygotowanie do realizacji unijnej polityki. W tym zakresie powo³ywane s¹ specjalne instytucje, które odpowiadaj¹ za wspó³pracê z unijnymi instytucjami w zakresie realizacji np. polityki regionalnej czy kulturalnej. Pomoc uzyskuj¹ te¿ samorz¹dy, które s¹ odpowiedzialne za realizacjê unijnej polityki na szczeblu regionalnym i lokalnym. W ramach tej czêœci Phare II wsparcie kieruje siê te¿ na dzia³ania zmierzaj¹ce do spe³nienia przez Polskê kryteriów politycznych(stabilizacja instytucji demokratycznych, przestrzeganie praw cz³owieka i zasad pañstwa prawa oraz uznanie praw cz³owieka). Jedna trzecia pieniêdzy z puli Phare II przekazywana jest Polsce, g³ównie w postaci finansowania wspó³pracy pomiêdzy instytucjami z naszego kraju oraz ich odpowiednikami w krajach cz³onkowskich UE. 2. Wsparcie inwestycyjne Pomoc inwestycyjna, która poch³onie 70% ca³ego bud¿etu Phare II by³a i jest kierowana na dwa g³ówne cele. Pierwszy z nich to inwestowanie we wdra¿anie unijnego prawa i realizowanie projektów, które wprowadzaj¹ w ¿ycie unijne normy i standardy. Zosta³y równie¿ wzmocnione instytucje, które pos³u¿¹ do egzekwowania tych norm, np. w zakresie bezpieczeñstwa i higieny pracy, sprawiedliwoœci, kontroli granic i kontroli weterynaryjnej. Drugim celem wsparcia jest inwestowanie w projekty, które pomog¹ osi¹gaæ Polsce coraz wy¿szy poziom rozwoju gospodarczego i spo³ecznego i wyrównywaæ ró¿nice istniej¹ce pomiêdzy regionami. Wsparcie finansowe w ramach Phare II obejmuje te¿ wzrost dzia³alnoœci sektora produkcyjnego, w tym zró¿nicowanie dzia³alnoœci gospodarczej, rozwój sektora prywatnego, modernizacjê przemys³u oraz poprawê infrastruktury zwi¹zanej z prowadzeniem dzia³alnoœci gospodarczej. 139

PHARE Programy wspólnotowe zosta³y uruchomione, aby rozwijaæ wspó³pracê miêdzynarodow¹. Maj¹ za zadanie wspieraæ integracjê krajów europejskich(nie tylko unijnych) przez realizacjê wieloletnich projektów wspó³pracy miêdzynarodowych konsorcjów i organizacji. Programy wspólnotowe s¹ finansowane z bud¿etu Wspólnoty. Na pocz¹tku by³y dostêpne jedynie dla krajów cz³onkowskich, jednak od 1997r. zaczê³y korzystaæ z nich równie¿ pañstwa stowarzyszone ze Wspólnotami Europejskimi(wczeœniej podpisuj¹c umowê oraz wp³acaj¹c sk³adkê na ich funkcjonowanie). Od dnia akcesji Polska uczestniczy w programach wspólnotowych na takich samych zasadach jak pozosta³e kraje cz³onkowskie. Bierzemy udzia³ w programach wewnêtrznych dotycz¹cych nastêpuj¹cych dziedzin: badania i rozwój technologiczny, us³ugi informatyczne, ochrona œrodowiska, edukacja i sprawy m³odzie¿y, polityka spo³eczna i ochrona zdrowia, ochrona konsumentów, ma³e i œrednie przedsiêbiorstwa, turystyka, kultura, sektor audiowizualny, przestrzeganie praw obywatelskich, u³atwienia w wymianie handlowej, energetyka, transport, zwalczanie narkomanii i handlu narkotykami. Polska uczestniczy³a lub nadal uczestniczy w nastêpuj¹cych programach wspólnotowych: • SOCRATES i SOCRATES II – najwiêksze programy edukacyjne, dotycz¹ce doskonalenia procesu kszta³cenia a jednoczeœnie pierwsze i najwiêksze programy wspólnotowe otwarte dla krajów Europy Œrodkowej; kierowane do m³odzie¿y i doros³ych, takie jak: – ERASMUS – szkolnictwo wy¿sze, rozwój wspó³pracy miêdzy uczelniami, wymiana studentów, nauczycieli akademickich, – COMENIUS – edukacja szkolna, wspó³praca i poprawa jakoœci kszta³cenia w przedszkolach, szko³ach podstawowych, gimnazjach oraz szko³ach œrednich, – GRUNDTVIG – kszta³cenie doros³ych, popularyzacja kszta³cenia ustawicznego, – MINERVA – kszta³cenie otwarte i na odleg³oœæ oraz stosowanie nowoczesnych technologii informatyczno-komunikacyjnych w edukacji, – LINGUA – projekty wspó³pracy w zakresie nauczania jêzyków obcych, – ARION – wizyty studyjne dla kadry zarz¹dzaj¹cej oœwiat¹, 140

Podatki – EURYDICE – sieci informacyjne, rozpowszechniaj¹ce informacje o systemach edukacyjnych w krajach cz³onkowskich i stowarzyszonych; • LEONARDO DA VINCI – wspiera i uzupe³nia dzia³ania s³u¿¹ce poprawie jakoœci kszta³cenia i szkolenia oraz wprowadzaniu innowacji dotycz¹cych kszta³cenia i szkolenia zawodowego; • M£ODZIE¯ DLA EUROPY i M£ODZIE¯ – wspiera³ i generalnie wspiera pozaszkolne inicjatywy m³odzie¿owe oraz wspó³pracê m³odzie¿y w Europie; • III WIELOLETNI PROGRAM DLA MA£YCH I ŒREDNICH PRZEDSIÊBIORSTW – jego celem by³a poprawa zaplecza administracyjnego i prawnego dla funkcjonowania ma³ych i œrednich przedsiêbiorstw(MSP), a tak¿e wzmocnienie konkurencyjnoœci MSP poprzez nawi¹zywanie wspó³pracy(targi i sieci informacyjne) oraz przep³yw informacji; • VI RAMOWY PROGRAM BADAÑ, ROZWOJU TECHNOLOGICZNEGO i PREZENTACJI – wspiera badania s³u¿¹ce poszukiwaniu nowych technologii oraz rozwojowi gospodarczo-spo³ecznemu; w jego ramach realizuje siê równie¿ dzia³alnoœæ informacyjn¹ o osi¹gniêciach UE; • RAPHAEL – przeznaczony na wsparcie rozwoju dziedzictwa kulturowego; • SAVE II – efektywne wykorzystanie energii; • KALEIDOSCOPE – dzia³ania artystyczne i kulturalne; • ARIANE – ksi¹¿ki i czytelnictwo; • e-CONTENT – promuje dostêp do nowoczesnych technologii. • KULTURA 2000 – wspiera³ projekty wspó³pracy kulturalnej. Podatki w Unii Europejskiej Traktat o Wspólnocie Europejskiej zak³ada harmonizacjê podatku obrotowego, akcyzowego i innych podatków poœrednich, a wiêc dotyczy tak¿e podatku od wartoœci dodanej(VAT) i podatku od wyrobów konsumpcyjnych. Na trudnoœci napotyka natomiast harmonizacja podatków bezpoœrednich, takich jak np. podatek od wynagrodzeñ, podatek dochodowy od osób fizycznych oraz podatek dochodowy od osób prawnych. Pierwsz¹ przyczyn¹ tych niepowodzeñ jest brak wyraŸnej podstawy traktatowej dla 141

Podatki takiej harmonizacji a drug¹ – brak woli politycznej wœród Pañstw Cz³onkowskich. Podatki bezpoœrednie s¹ w nowych krajach cz³onkowskich UE ni¿sze ni¿ w starych. Dotyczy to zarówno podatków dochodowych od osób prawnych, jak i fizycznych. W 25 krajach obecnej UE wszystkie obci¹¿enia podatkowe wynosi³y w 2003 roku œrednio 40,3%. PKB, czyli praktycznie tyle samo, co w 1995 roku(40,5%). W Polsce by³o to 35,8%. a wiêc istnieje nieco ni¿szy stopieñ obci¹¿enia podatkowego, który ma tendencjê malej¹c¹. Najni¿sze obci¹¿enia s¹ na Litwie i£otwie(odpowiednio 28,5–28,9%). Najwy¿sze – w Szwecji i Danii(48,8–50,8%). Zastanawia fakt, i¿ przy relatywnie niskim podatku dochodowy od osób prawnych(CIT) – w nowych krajach cz³onkowskich roœnie udzia³ dochodów z tego podatku w PKB. W 2003 roku wyniós³ on 2,7%, podczas gdy w starych krajach, gdzie podatek CIT jest generalnie wy¿szy, wyniós³ 2,2%. Mo¿na to po czêœci wyt³umaczyæ szybszym wzrostem gospodarczym w nowych krajach UE. CIT w wielu krajach starej UE przewy¿sza 30%(np. w Niemczech, W³oszech, Belgii); w Polsce wynosi 19%, na Cyprze – 10%, w Irlandii – 12,5%, a na Litwie i£otwie – 19%, przy œredniej dla UE wynosz¹cej 26,3%. Harmonizacja podatków dochodowych od przedsiêbiorstw mog³aby wiêc nie byæ w interesie nowych krajów UE, które m.in. przyci¹gaj¹ zagranicznych inwestorów ni¿szymi ni¿ na Zachodzie podatkami CIT. Jeszcze wiêksze ró¿nice wystêpuj¹ w przypadku podatku od osób fizycznych(PIT). Œrednia w UE to 41,1%, czyli mniej ni¿ najwy¿szy polski próg podatkowy w wysokoœci 40%. Najwy¿sze obowi¹zuj¹ce progi podatkowe s¹ w Danii(59%), Szwecji(56,5%) i Finlandii(52,1%). Najni¿sze maksymalne progi s¹ na S³owacji(19%), w Estonii(24%) i na£otwie(25%). Harmonizacja podatków bezpoœrednich jeszcze nie nast¹pi³a, dlatego wspólne uregulowania w tym zakresie w odniesieniu do osób fizycznych opieraj¹ siê jedynie na tzw. umowach o podwójnym opodatkowaniu, zawieranych pomiêdzy poszczególnymi Pañstwami. Zgodnie z nimi osoby mieszkaj¹ce w jednym z tych pañstw, ale regularnie przekraczaj¹ce granicê z powodu pracy w innym pañstwie z regu³y p³ac¹ podatki tam, gdzie uzyskuj¹ minimum 75% swojego dochodu. Skutkiem tego, tak zwanego ograniczonego obowi¹zku podatkowego jest to, ¿e nie wystêpuje mo¿liwoœæ wspólnego rozliczania siê ma³¿onków, lub ¿e sk³adki na ubezpieczenie chorobowe, wypadkowe i obowi¹zkowe ubezpieczenie odpowiedzial142

Podejmowanie decyzji noœci cywilnej nie mog¹ byæ odliczane jako wydatki specjalne. Poza tym obowi¹zuje najwy¿szy przedzia³ podatkowy, niezale¿nie od stanu rodziny. Trybuna³ Europejski zadecydowa³, ¿e obywatele Unii, np. Niemcy – p³ac¹cy podatki w Niemczech i przekraczaj¹cy granicê w celach zawodowych – nie mog¹ byæ opodatkowani wy¿ej, ni¿ pracownicy, którzy mieszkaj¹ w Niemczech. Ta sama zasada obowi¹zuje tak¿e w stosunku do wszystkich innych Pañstw Cz³onkowskich UE. W ramach harmonizacji podatkowej Pañstwom Cz³onkowskim nie wolno nak³adaæ na towary pochodz¹ce z innych Pañstw Cz³onkowskich jakichkolwiek bezpoœrednich lub poœrednich podatków wy¿szych ni¿ obowi¹zuj¹ce na ich terytorium. Podatek od wartoœci dodanej VAT jest harmonizowany od roku 1977 i stosowany przez wszystkie Pañstwa Cz³onkowskie Wspólnot. Chocia¿ zasady jego stosowania s¹ identyczne we wszystkich krajach cz³onkowskich, istniej¹ jednak pewne istotne ró¿nice (wysokoœæ i liczba stawek, termin p³atnoœci), które s¹ Ÿród³em zniekszta³ceñ konkurencji i wymagaj¹ dope³nienia pewnych formalnoœci przewozowych. Podejmowanie decyzji, deficyt demokracji w Unii Europejskiej, większość kwalifikowana(QMV), kompromis luksemburski, kompromis z Janiny(Ioanniny), komitologia Proces podejmowania decyzji we Wspólnotach Europejskich obejmuje trzy etapy: inicjatywê, opiniê(stanowisko) i decyzjê. Bior¹ w nim udzia³ przede wszystkim Komisja Europejska → Parlament Europejski i Rada Unii Europejskiej. Procedury decyzyjne w Unii Europejskiej przeœledziæ mo¿na najlepiej na przyk³adzie kompetencji Parlamentu Europejskiego(PE) w tym zakresie. W³adza prawodawcza Parlamentu przejawia siê w czterech procedurach legislacyjnych: 1. Konsultacja PE musi wydaæ opiniê, aby wysuniêta przez Komisjê propozycja legislacyjna mog³a byæ przyjêta przez Radê UE. Zdanie parlamentu nie wp³ywa jednak na opiniê Rady. Procedurê tê stosuje siê np. przy ustalaniu cen w rolnictwie. 143

Podejmowanie decyzji 2. Procedura wspó³pracy Jeœli stanowisko Rady UE w sposób niewystarczaj¹cy uwzglêdni opiniê wyra¿on¹ przez Parlament po pierwszym czytaniu, wówczas mo¿e on wniosek odrzuciæ w drugim czytaniu. Rada UE ma mo¿liwoœæ nieuwzglêdnienia decyzji Parlamentu jedynie w przypadku uzyskania w drugim czytaniu jednomyœlnoœci. Poniewa¿ jednomyœlnoœæ wœród 25 cz³onków Rady jest trudna do osi¹gniêcia, Rada zmuszona jest najczêœciej do szukania kompromisu z PE. Procedura ta dotyczy wielu dziedzin, takich jak np. Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, badania naukowe, ochrona œrodowiska. 3. Procedura wspó³decydowania PE w tej procedurze dzieli z Rad¹ uprawnienia decyzyjne. Je¿eli stanowisko Rady nie satysfakcjonuje Parlamentu, mo¿e on nie dopuœciæ do przyjêcia zg³aszanej propozycji. Jeœli Parlament odrzuci wniosek, nie mo¿e on byæ uchwalony przez Radê. Aby unikn¹æ takiej sytuacji powo³uje siê komitet pojednawczy(w jego sk³ad wchodz¹ cz³onkowie Parlamentu, Rady i Komisji), którego zadaniem jest znalezienie kompromisowego rozwi¹zania przed trzecim czytaniem. Je¿eli porozumienie nie zostanie osi¹gniête, PE mo¿e odrzuciæ wniosek definitywnie. Posiadane przez Parlament prawo do wspó³decydowania i zatwierdzania wniosków stanowi jego najwa¿niejsz¹ si³ê. Procedura wspó³decydowania stosowana jest przy uchwalaniu prawa w takich materiach, jak np. swobodny przep³yw pracowników, tworzenie rynku wewnêtrznego, badania naukowe i postêp technologiczny, ochrona œrodowiska, prawa konsumenta, oœwiata, kultura i ochrona zdrowia. 4. Zgoda udzielana przez Parlament Europejski Przy podejmowaniu wa¿nych postanowieñ dotycz¹cych takich kwestii, jak: decyzje o przyjêciu nowych Pañstw Cz³onkowskich, zawieranie uk³adów stowarzyszeniowych z pañstwami trzecimi, zawieranie umów miêdzynarodowych, ustalanie ujednoliconej procedury wyborczej, prawa pobytu obywateli Unii, organizacja i cele funduszu strukturalnego, okreœlanie zadañ i uprawnieñ Centralnego Banku Europejskiego – wymagana jest ratyfikacja(zgoda) wyra¿ona przez Parlament. W systemie demokratycznym parlament stanowi prawo(legislatywa), rz¹d odpowiada za realizacjê przyjêtego przez parlament prawa(egzekutywa), a s¹dy stoj¹ na stra¿y jego przestrzegania(w³adza s¹downicza). 144

Podejmowanie decyzji W Unii Europejskiej system ten ma charakter mieszany. Prawo stanowi nie tylko Parlament Europejski(wybrany w powszechnych wyborach), ale i Rada Unii Europejskiej(z³o¿ona z ministrów Pañstw Cz³onkowskich, a wiêc cz³onków egzekutyw). Komisja Europejska posiada kompetencjê inicjatywy prawodawczej, ale i sama mo¿e przyjmowaæ akty prawne. Parlament Europejski – mimo i¿ nie jest organem stricte prawodawczym, uczestniczy w procedurze stanowienia prawa europejskiego. Bez jego zgody nie mo¿e zostaæ przyjêty bud¿et UE i nie mo¿na przyj¹æ nowych Pañstw Cz³onkowskich. Wy¿ej wymienione argumenty udowadniaj¹, ¿e Unia Europejska i jej model stanowienia prawa nie jest klasycznym przeniesieniem kompetencji pañstwa narodowego na strukturê ponadpañstwow¹. Taka, wypracowana w Unii, konstrukcja decyzyjna przyczynia siê do powstania zjawiska, które umownie nazywa siê deficytem demokracji. Klasycznego trójpodzia³u w³adzy(legislatywa, egzekutywa i s¹downictwo), znanego jako„model monteskiuszowski”(i odpowiadaj¹ce mu organy w³adzy pañstwowej) nie mo¿na przenieœæ wprost jako model funkcjonowania Unii Europejskiej. Mówi siê raczej o zasadzie równowagi instytucjonalnej. Kwestie proceduralne s¹ bardzo istotnym elementem funkcjonowania UE. Wp³ywaj¹ one na sposób podejmowania bardzo istotnych rozstrzygniêæ. Ca³a historia integracji europejskiej to historia kryzysów i umiejêtnej sztuki budowania koalicji i dochodzenia do zadowalaj¹cych kompromisów. Rada Unii Europejskiej – g³ówny organ decyzyjny UE – mo¿e podejmowaæ decyzje jednog³oœnie oraz zwyk³¹, albo tzw. kwalifikowan¹ wiêkszoœci¹ g³osów. Kwalifikowana wiêkszoœæ oznacza, ¿e ró¿nym Pañstwom przydzielona jest ró¿na iloœæ g³osów i dla przyjêcia uchwa³y potrzeba, aby „za” pad³a okreœlona iloœæ g³osów. G³osowanie na zasadzie jednomyœlnoœci by³o regu³¹ jedynie w pocz¹tkowych latach integracji europejskiej. Zgodnie z Traktatem o utworzeniu EWG – Rada Ministrów mia³a do 1 stycznia 1966 r. przejœæ w okreœlonych dziedzinach z procedury jednog³oœnego podejmowania decyzji do podejmowania decyzji opartych na kwalifikowanej wiêkszoœci g³osów. Rz¹d francuski odrzuci³ jednak ten projekt. Sta³o siê tak, poniewa¿ 01.07.1965 r. nie osi¹gniêto porozumienia w sprawie finansowania wspólnotowego rolnictwa. Oznacza³o to, ¿e Francja mo¿e zostaæ w tej kwestii przeg³osowana. Chc¹c uniemo¿liwiæ podejmowanie decyzji i zablokowaæ pracê instytucji 145

Podejmowanie decyzji wspólnotowych, strona francuska wycofa³a swego przedstawiciela z Rady Ministrów. Tzw. polityka pustych krzese³ oznacza³a pierwszy powa¿ny kryzys w ramach Wspólnot Europejskich, który za¿egnany zosta³ w styczniu 1966 r. w Luksemburgu(st¹d nazwa: kompromis luksemburski). Kompromis luksemburski by³ w istocie zwyciêstwem Francji. W jego nastêpstwie Pañstwa Cz³onkowskie przyjê³y zasadê, i¿ kwestie dotycz¹ce wa¿nych interesów Pañstw Cz³onkowskich nale¿y przyjmowaæ w Radzie Ministrów jednog³oœnie. Nie zosta³a jednak rozstrzygniêta kwestia, jak nale¿y definiowaæ pojêcie:„wa¿ny interes narodowy”. Problem ten pojawi³ siê ponownie w trakcie realizacji postanowieñ Traktatu Amsterdamskiego, który przewiduje mo¿liwoœæ zastosowania procedur„œciœlejszej wspó³pracy”(elastycznoœci integracyjnej). Procedura ta to mo¿liwoœæ realizacji okreœlonych zadañ i celów integracyjnych przez wybran¹ grupê Pañstw. Dotychczas obowi¹zywa³a solidarna zasada:„wszyscy albo nikt”. Obecnie g³osowanie na zasadzie jednomyœlnoœci jest w UE rzadkoœci¹, gdy¿ jest bardzo wygodne dla tych Pañstw Cz³onkowskich, które przedk³adaj¹ swój interes narodowy nad potrzebê wspólnego rozwoju integracji europejskiej. G³osowanie wiêkszoœci¹ zwyk³¹ dotyczy zazwyczaj spraw proceduralnych. Jednolity Akt Europejski oraz kolejne Traktaty stopniowo zwiêksza³y zakres spraw, w których obowi¹zuje zasada wiêkszoœci kwalifikowanej. W tym systemie ka¿de Pañstwo Cz³onkowskie ma wiêcej ni¿ 1 glos. Od 1 listopada 2004 r. dla podjêcia uchwa³y w tym trybie wymagane jest jednoczesne spe³nienie nastêpuj¹cych dwóch warunków: • wiêkszoœæ(czyli 13) Pañstw Cz³onkowskich g³osuje„za”(w niektórych przypadkach wiêkszoœæ dwóch trzecich pañstw), co stanowi jednoczeœnie • minimum 232 g³osów„za”, tzn. 72,3% wszystkich g³osów(mniej wiêcej taki sam procent jak w poprzednim systemie); suma wszystkich g³osów w Radzie wynosi 321 a Polska posiada 27 g³osów. Pañstwo Cz³onkowskie mo¿e ponadto za¿¹daæ potwierdzenia, ¿e g³osy„za” reprezentuj¹ ogó³em przynajmniej 62% ludnoœci Unii. Jeœli wymagany procent nie zostanie uzyskany – decyzja nie zostaje podjêta. Wiêkszoœæ kwalifikowana symbolizuje ponadnarodowy rozwój Unii Europejskiej. Jednoczeœnie w konkretnych sytuacjach oznacza ona dla niektórych Pañstw gorycz pora¿ki w g³osowaniu i czasem powa¿ne konsekwencje wewnêtrzne(polityczne, spo³eczne, finansowe itp.). St¹d tak istotne jest pojêcie tzw. mniejszoœci blokuj¹cej. Obecnie Pañstwo zaintere146

Podejmowanie decyzji sowane w odrzuceniu jakiegoœ wniosku przez Radê musi zbudowaæ koalicjê mniejszoœci blokuj¹cej z³o¿on¹ z 321 – 232+ 1= 90 g³osów. Kwestia g³osowañ wiêkszoœci¹ kwalifikowan¹ zawsze by³a najbardziej dyskusujnym elementem procedur w Radzie. Decyzja podjêta w kwietniu 1994 roku na specjalnej sesji Rady Europejskiej w greckiej miejscowoœci Janina(Ioannina), ustala³a nowe proporcje g³osów w Radzie Unii Europejskiej w zwi¹zku z procesem akcesyjnym Szwecji, Finlandii i Austrii(planowano wówczas tak¿e cz³onkostwo Norwegii). Kompromis zak³ada³, ¿e przy ogólnej liczbie 87 g³osów w Radzie Unii Europejskiej, uchwa³a(proponowany akt prawny) mo¿e byæ odrzucona przy 23(wczeœniejsza mniejszoœæ blokuj¹ca), 24, 25 albo 26(nowa mniejszoœæ blokuj¹ca) g³osach przeciwnych. Uzgodnienia z Janiny zobowi¹zywa³y w takiej sytuacji Radê do wykorzystania swoich kompetencji i wszystkich mo¿liwoœci, by doprowadziæ w rozs¹dnym czasie do rozwi¹zania kompromisowego, popartego przynajmniej 65 g³osami(a wiêc wiêcej ni¿ przez 62 g³osy stanowi¹ce traktatow¹ wiêkszoœæ kwalifikowan¹). Deklaracja stanowi¹ca za³¹cznik do Traktatu Amsterdamskiego przed³u¿a³a obowi¹zywanie uzgodnieñ z Ioanniny do nastêpnego rozszerzenia. Jednak¿e w Traktacie Nicejskim stosowanie kompromisu z Janiny zosta³o zawieszone. Porównywalna regulacja znalaz³a siê w projekcie → Traktatu Konstytucyjnego, który ostatecznie nie wszed³ w ¿ycie. Z problematyk¹ procesów decyzyjnych w UE wi¹¿e siê tak¿e zagadnienie tzw. komitologii. Zgodnie z Traktatem o Wspólnocie Europejskiej za realizacjê podjêtych przez Radê Unii Europejskiej uchwa³ z regu³y odpowiedzialna jest Komisja Europejska. Rada jednak czêsto pragnie zachowaæ sobie kontrolê nad wykonywaniem takiej delegacji przez Komisjê, która jest organem ponadnarodowym. Rada wiêc zleca czêsto specjalnym komitetom(st¹d: komitologia), z³o¿onym z narodowych ekspertów, czuwanie nad pracami wykonawczymi Komisji na drodze konsultacji, wspó³zarz¹dzania lub wspó³regulowania. Komitologia rozumiana jest te¿ jako proces przyjmowania przez Komisjê Europejsk¹ aktów wykonawczych do aktów prawnych przyjêtych uprzednio przez Radê. Kompetencje wykonawcze s¹ przekazywane Komisji przez Radê w akcie prawnym, którego dotycz¹. Zazwyczaj aktem wykonawczym do dyrektywy jest dyrektywa Komisji, a aktem wykonawczym do rozporz¹dzenia jest rozporz¹dzenie Komisji. Podczas wykonywania tych kompetencji Komisja jest wspierana przez komitety sk³adaj¹ce siê z eksper147

Polityczne koncepcje tów Pañstw Cz³onkowskich, na których czele stoi przedstawiciel Komisji. Przekazanie Komisji uprawnieñ wykonawczych by³o podyktowane wzglêdami praktycznymi i wi¹za³o siê z rozwojem samej Wspólnoty. Proces ten wymaga³ wydawania coraz wiêkszej liczby coraz bardziej szczegó³owych aktów prawnych, nierzadko o bardzo technicznym charakterze. Do takich czynnoœci Komisja dysponuj¹ca odpowiednim zapleczem personalnym i technicznym przygotowana by³a du¿o lepiej od Rady, która ma g³ównie miêdzyrz¹dowy charakter. Pañstwa Cz³onkowskie chcia³y siê jednak zabezpieczyæ przed nadmiernym wzrostem roli Komisji – st¹d wprowadzenie komitologii, a wiêc procedur, dziêki którym zachowa³y one kontrolê nad jej poczynaniami w zakresie wydawania aktów wykonawczych. Polityczne koncepcje integracji europejskiej 1. Koncepcja„Ojczyzny Europejskiej” Po zakoñczeniu II wojny œwiatowej w Europie Zachodniej proponowana by³a koncepcja utworzenia federacji europejskiej o charakterze„Ojczyzny Europejskiej”. Koncepcja ta zosta³a oficjalnie zaprezentowana na Kongresie Europejskim w Hadze(7–10 maja 1948 r.). Zwolennicy„Ojczyzny Europejskiej”, zwani równie¿ federalistami europejskimi, opowiadaj¹ siê za transferem uprawnieñ suwerennego pañstwa na rzecz organów federalnych. Uwa¿aj¹ oni, ¿e tylko taki model Europy mo¿e zmniejszyæ lub wyeliminowaæ ryzyko wojny na Starym Kontynencie. Pozwoli równie¿ uzyskaæ pañstwom europejskim wysoki poziom rozwoju demokracji i gospodarki. Na rzecz utworzenia federacji europejskiej aktywnie anga¿uje siê Unia Federalistów Europejskich – europejska organizacja pozarz¹dowa maj¹ca najwiêcej cz³onków w RFN i W³oszech, a od kilku lat dzia³aj¹ca równie¿ w Polsce. 2. Koncepcja„Europy Ojczyzn” Kolejn¹ koncepcj¹ integracji by³a„Europa Ojczyzn”. Autorstwo koncepcji„Europy Ojczyzn” przypisuje siê Charles’owi de Gaulle. Zdaniem szefów pañstw i rz¹dów pañstw za³o¿ycielskich Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej(z wyj¹tkiem de Gaulle’a), integracja gospodarcza mia³a doprowadziæ z up³ywem czasu do utworzenia federacji politycznej. 31 maja 1960 r. genera³ de Gaulle przedstawi³ w³asn¹ koncepcjê przysz³oœci Europy, odbiegaj¹c¹ od wizji federalistów. Jego zdaniem integracja gospodar148

Polityczne koncepcje cza Europy mia³a pozwoliæ odzyskaæ jej dawne znaczenie jako oœrodka cywilizacji œwiatowej – ale poprzez nieuchronne powstanie konfederacji, czyli zwi¹zku pañstw„od Atlantyku po Ural”. Pañstwa europejskie, zdaniem de Gaulle’a, zachowaæ mia³y polityczn¹ suwerennoœæ, choæ mog³y zjednoczyæ siê gospodarczo. Koncepcja„Europy od Atlantyku po Ural” wspó³gra³a z projektem„Europy Ojczyzn”, który opiera³ siê na gwarancji dla pe³nej suwerennoœci i niezale¿noœci wszystkich Pañstw Cz³onkowskich Wspólnot Europejskich. Zak³ada³a ona odrzucenie ponadnarodowej koncepcji integracji Europy. Pojêcie„Europy Ojczyzn” wi¹¿e siê w analizie naukowej przede wszystkim z ograniczeniem przekazywania nowych kompetencji instytucjom europejskim(np. Radzie UE, Komisji i Parlamentowi Europejskiemu) kosztem organów(parlamentu, rz¹du) Pañstw Cz³onkowskich Unii Europejskiej. Natomiast w jêzyku polityki„Europa Ojczyzn” wykorzystywana jest czêsto jako argument do obrony to¿samoœci narodowej i interesu narodowego oraz niezawis³oœci terytorialnej pañstw w procesie integracji europejskiej. 3.„Europa à la carte” Kolejna polityczna koncepcja integracji europejskiej znana jest jako „Europa à la carte”. Zak³ada ona, i¿ wobec akceptacji podstawowych za³o¿eñ Unii przez ogó³ Pañstw Cz³onkowskich ka¿de z nich mo¿e – w zale¿noœci od swoich konkretnych warunków – niejako samodzielnie dokonywaæ wyboru metod dochodzenia do realizacji tych za³o¿eñ. Koncepcja ta charakterystyczna by³a dla brytyjskiej polityki w zakresie integracji europejskiej, szczególnie w okresie rz¹dów Partii Konserwatywnej. 4. Koncepcja„Europy krêgów koncentrycznych” „Europa krêgów koncentrycznych” to koncepcja zak³adaj¹ca nasilaj¹cy siê stopieñ integracji europejskiej – od zewn¹trz do œrodka. Pañstwa europejskie tworzy³yby tu kilka krêgów, skupiaj¹cych pañstwa o podobnym stopniu zaanga¿owania w ró¿ne dzia³ania integracyjne o charakterze ponadrz¹dowym lub miêdzyrz¹dowym. Pierwszy, najmniejszy kr¹g wewnêtrzny, stanowi¹ Wspólnoty Europejskie i Unia. Kr¹g nastêpny tworz¹ kraje Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu(EFTA), na kr¹g trzeci sk³adaj¹ siê kraje stowarzyszone ze Wspólnotami Europejskimi, natomiast ostatni, czwarty kr¹g tworz¹ pañstwa cz³onkowskie Organizacji Bezpieczeñstwa i Wspó³pracy w Europie. Autorem tej koncepcji by³ Jacques Delors, by³y Przewodnicz¹cy Komisji Europejskiej, który zapropo149

Polityka gospodarcza nowa³ model koncentrycznych krêgów jako sposób zorganizowania integracji paneuropejskiej, w³¹czaj¹c w ni¹ równie¿ pañstwa Europy Œrodkowej i Wschodniej oraz Rosjê. Polityka gospodarcza, przemysłowa, handlowa Unii Europejskiej oraz sektor przedsiębiorstw w UE Zgodnie z Traktatem ustanawiaj¹cym Wspólnotê Europejsk¹ zadaniem polityki gospodarczej Unii Europejskiej jest wspieranie harmonijnego rozwoju dzia³añ gospodarczych przez utworzenie Rynku Wewnêtrznego i Unii Gospodarczo-Walutowej. Celem polityki gospodarczej jest trwa³y wzrost gospodarczy, jak najni¿szy poziom inflacji oraz wysoki poziom zatrudnienia i opieki spo³ecznej. Istotny jest te¿ wzrost stopy ¿yciowej, wolna konkurencja; stabilne ceny, równowaga bilansu p³atniczego oraz solidarnoœæ miêdzy Pañstwami Cz³onkowskimi. Realizacji tych celów s³u¿yæ ma przede wszystkim zniesienie ce³ i innych ograniczeñ przywozowych i wywozowych, eliminacja utrudnieñ w przep³ywie towarów, osób, us³ug i kapita³u, oraz zbli¿anie regulacji prawnych. G³ównym osi¹gniêciem Unii Europejskiej w realizacji polityki gospodarczej jest utworzenie Unii Gospodarczo-Walutowej wraz ze wspóln¹ walut¹ euro jako jedynym œrodkiem p³atniczym. W zakresie polityki przemys³owej g³ówne dzia³ania Unii Europejskiej zmierzaj¹ do przyspieszania dostosowywania siê przemys³u do zmian strukturalnych oraz tworzenia klimatu sprzyjaj¹cego inicjatywom i rozwojowi przedsiêbiorstw, zw³aszcza ma³ych i œrednich. Polityka przemys³owa prowadzi do rozszerzenia wspó³pracy pomiêdzy przedsiêbiorstwami oraz wspiera lepsze wykorzystanie potencja³u przemys³owego i rozwoju innowacji. Wa¿n¹ rolê odgrywaj¹ tak¿e badania i rozwój techniki, co wyra¿a siê w m.in. pomocy finansowej, zamówieniach publicznych, poœrednictwie w kooperacji oraz transferze technologii. Polityka handlowa obejmuje natomiast handel z pañstwami trzecimi towarami i us³ugami wraz z wynikaj¹cym z niego obrotem p³atniczym. Polityka handlowa opiera siê na ujednoliconych zasadach – zw³aszcza w stosunku do zmian stawek celnych, zawierania umów celnych i handlowych, ujednolicenia dzia³añ liberalizuj¹cych i polityki eksportowej oraz œrodków chroni¹cych handel. G³ównym jej celem jest harmonijny rozwój handlu œwiatowego oraz znoszenie ograniczeñ w obrotach miêdzynarodowych. 150

Polityka gospodarcza Podstaw¹ realizacji wspólnej polityki handlowej jest wspólna taryfa celna i w rezultacie tego unia celna. Do klasycznych umów handlowych nale¿¹ umowy o strefie wolnego handlu(np. z pañstwami EFTA) oraz umowy o handlu i wspó³pracy, poprzedzaj¹ce umowy stowarzyszeniowe z krajami Europy Œrodkowo-Wschodniej. Unia Europejska od dawna wspiera³a wszelkie przedsiêwziêcia maj¹ce na celu kooperacjê miêdzy firmami z Pañstw Cz³onkowskich. Do przyk³adów tego wsparcia zalicza siê nastêpuj¹ce inicjatywy i programy: 1. Europartenariat Program„Europartenariat” powsta³ z inicjatywy Komisji Europejskiej (z 1987 r.) jako forum cyklicznych(co pó³ roku) imprez targowych w Pañstwach Cz³onkowskich Unii Europejskiej, na których przedstawiciele regionalnych ma³ych i œrednich przedsiêbiorstw mieli okazjê nawi¹zaæ kontakty kooperacyjne z partnerami z ca³ej UE. Komisja Europejska pokrywa³a 2/3 kosztów takich spotkañ. W 1994 r. zorganizowano je w Polsce (w Gdañsku), pierwszy raz w kraju nie bêd¹cym cz³onkiem Unii Europejskiej. Obecnie program nie jest kontynuowany. 2. Interprise By³a to inicjatywa Unii Europejskiej polegaj¹ca na organizacji targów i spotkañ kooperacyjnych dla przedsiêbiorców z trzech ró¿nych regionów (trzech krajów) Unii Europejskiej. W programie Interprise uczestniczyli równie¿ przedstawiciele z innych krajów, nie bêd¹cych cz³onkami UE. Celem by³o zwiêkszenie aktywnoœci transgranicznej wœród ma³ych i œrednich przedsiêbiorstw. 3. Centra Euro-Info( → ród³a informacji o Unii Europejskiej) 4. Business Cooperation Network(BC-NET) BC-NET jest elektroniczn¹ baz¹ danych, ³¹cz¹c¹ ze sob¹ 400 doradców z Unii i ca³ego œwiata, którzy pomagaj¹ w nawi¹zaniu wzajemnego kontaktu miêdzy przedsiêbiorcami. Centrala systemu mieœci siê w Brukseli. 5. Biuro do spraw Kontaktów miêdzy Przedsiêbiorstwami Biuro to, podobnie jak BC-NET, s³u¿y przedsiêbiorcom pomoc¹ w nawi¹zaniu wspó³pracy gospodarczej z zagranic¹. W ponad 60 krajach wspó³pracuje z Biurem ok. 500 korespondentów, udostêpniaj¹c firmom informacje o propozycjach wspó³pracy. 151

Polityka gospodarcza 6. ECIP(ang.: European Community Investment Partners ) European Community Investment Partners s³u¿y pomoc¹ tym przedsiêbiorstwom, które szukaj¹ kontaktów gospodarczych z pañstwami Ameryki£aciñskiej, Azji i basenu Morza Œródziemnego. 7. eBSN(ang.: European e-Business Support Network ) European e-Business Support Network to program, który powsta³ w celu realizacji dokumentu Komisji Europejskiej o nazwie„Plan Dzia³ania eEUROPE 2005”. S³u¿y wspieraniu stosowania elektronicznych form przedsiêbiorczoœci wœród ma³ych i œrednich przedsiêbiorstw. 8. SOLVIT System Solvit to projekt oparty na wspó³pracy biur umieszczonych we wszystkich Pañstwach Cz³onkowskich, zazwyczaj przy ministerstwach gospodarki, maj¹cych s³u¿yæ wymianie informacji i rozwi¹zywaniu problemów przy stosowaniu prawa wspólnotowego. Unia Europejska szczególnym wsparciem otacza ma³e i œrednie przedsiêbiorstwa. Zgodnie z nomenklatur¹ unijn¹: ma³e przedsiêbiorstwo to firma zatrudniaj¹ca mniej ni¿ 50 pracowników, maj¹ca roczny obrót poni¿ej 7 mln euro rocznie lub ca³kowity bilans roczny nieprzekraczaj¹cy 5 mln euro. Œrednie przedsiêbiorstwo zdefiniowane jest jako firma zatrudniaj¹ca mniej ni¿ 250 osób i osi¹gaj¹ca poni¿ej 40 mln Euro obrotu rocznie lub jej ca³kowity bilans roczny nie mo¿e byæ wy¿szy ni¿ 27 mln euro. Dodatkowym warunkiem dla obu rodzajów firm jest kryterium niezale¿noœci. Niezale¿noœæ oznacza, ¿e przedsiêbiorstwo lub przedsiêbiorstwa inne ni¿ ma³e lub œrednie nie mog¹ byæ w³aœcicielami 25% lub wiêcej kapita³u definiowanego przedsiêbiorstwa, albo nie posiadaj¹ w nim 25% lub wiêcej prawa g³osu. Polityka wobec ma³ych i œrednich przedsiêbiorstw MSP(ang.: Small and Medium-sized Enterprises – SMEs) opiera siê na zapisach Traktatu o Wspólnocie Europejskiej. Unia Europejska i Pañstwa Cz³onkowskie odpowiedzialne s¹ za warunki niezbêdne do zapewnienia konkurencyjnoœci na Rynku Wewnêtrznym UE. Dlatego te¿ za istotne zadanie uznano tworzenie klimatu sprzyjaj¹cego inicjatywom i rozwojowi przedsiêbiorstw. Polityka wobec ma³ych i œrednich przedsiêbiorstw jest czêœci¹ polityki przemys³owej Unii Europejskiej. Jej celem – poza liberalizacj¹ i harmonizacj¹ prawa – jest kontrola konkurencji, popieranie inwestycji oraz inicjatyw po152

Polityka strukturalna szczególnych przedsiêbiorstw dla rozwoju Rynku Wewnêtrznego. Polityka ta jest bardzo istotna, gdy¿ ma³e i œrednie przedsiêbiorstwa stanowi¹ 95% wszystkich przedsiêbiorstw Unii Europejskiej i zatrudniaj¹ 70% wszystkich zatrudnionych w UE. Na dodatek ok. 93% wspólnotowych firm zatrudnia mniej ni¿ 10 osób, a tylko 0,1% wszystkich przedsiêbiorstw w UE zatrudnia powy¿ej 500 osób. Na pomoc w rozwoju ma³ych i œrednich przedsiêbiorstw w latach 1993–1996 przyznano 112 mln ECU a 127 mln euro na lata 1997–2000. Fundusze te obejmuj¹ m.in. realizacjê Europartenariatu, BC-Net-u(Business Cooperation Network – komputerowej gie³dy informacji dla przedsiêbiorstw), funkcjonowanie Biura do spraw Kontaktów Miêdzy Przedsiêbiorstwami oraz Centrów Euro-Info. Polityka kulturalna Unii Europejskiej Zgodnie z Traktatem o Unii Europejskiej z Maastricht(zob. → Traktaty ) – polityka kulturalna zapewnia rozwój kultury w Pañstwach Cz³onkowskich, respektuj¹c ich narodow¹ i regionaln¹ ró¿norodnoœæ, uwypuklaj¹c jednak ich wspólne europejskie dziedzictwo kulturowe. Unia Europejska zwraca szczególn¹ uwagê na podnoszenie poziomu wiedzy oraz szerzenie wiedzy o kulturze i historii narodów europejskich. W realizacji polityki kulturalnej Unia Europejska bierze pod uwagê zachowanie i ochronê dziedzictwa kulturowego o znaczeniu œwiatowym i europejskim; niekomercyjn¹ wymianê dóbr kultury, twórczoœci artystycznej, literackiej oraz audiowizualnej. Unia Europejska, realizuj¹c politykê kulturaln¹, wspó³pracuje œciœle z Rad¹ Europy. W ramach unijnej polityki kulturalnej funkcjonuj¹ liczne programy, m.in. KALEJDOSKOP(wspieranie wymiany kulturalnej i inicjatyw kulturalnych), RAPHAEL(dla ochrony i renowacji zabytków architektury), inicjatywa Stolica Kultury Europejskiej, czy te¿ Europejski Miesi¹c Kultury. Unia nie prowadzi w³asnej polityki kulturalnej, której celem by³aby jakakolwiek harmonizacja przepisów Pañstw Cz³onkowskich. Polityka strukturalna, Fundusze Strukturalne, NUTS Unia Europejska w ramach realizacji swojej polityki strukturalnej ma za zadanie: • utworzenie na szczeblu regionalnym instytucji i struktur umo¿liwiaj¹cych decentralizacjê finansowania UE; 153

Polityka strukturalna • przygotowanie instytucji regionalnych do opracowania i realizacji programów pomocowych; • szkolenia dla administracji publicznej i samorz¹dowej wszystkich szczebli w zakresie zasad i procedur funkcjonowania funduszy strukturalnych; • utworzenie instytucji kontroli finansowej nadzoruj¹cych w³aœciwe wykorzystanie œrodków finansowych(utworzenie komórek rewizyjnych na szczeblu ministerstw, okreœlenie trybu kontroli finansowej); • przygotowanie odpowiedniego systemu zbierania danych statystycznych niezbêdnych do wytypowania regionów uprawnionych do korzystania ze œrodków pomocowych jak i do oceny efektywnoœci ich wykorzystania; • okreœlenie koncepcji rozwoju regionalnego kraju oraz zgodnych z nim priorytetów, w tym wskazanie regionów kwalifikuj¹cych siê w pierwszym rzêdzie do otrzymania œrodków pomocowych; • wypracowanie zasad i metodologii programowania ³¹cz¹cych istniej¹ce ju¿ koncepcje rozwoju regionalnego z praktyk¹ UE; • wspieranie dzia³alnoœci spo³ecznoœci lokalnych uczestnicz¹cych we wspó³pracy transgranicznej. W ramach polityki strukturalnej w okresie od roku 2000(od AGENDY 2000 → Integracja Polski z Uni¹ Europejsk¹ ) realizowane s¹ nastêpuj¹ce cele globalne: • CEL 1 – obejmuje regiony zapóŸnione w rozwoju; podstawowym kryterium jest tu wysokoœæ dochodu PKB na mieszkañca: poni¿ej 75% œredniej unijnej wysokoœci PKB; celem objête s¹ regiony s³abo zaludnione oraz„obszary ultra peryferyjne”(najbardziej oddalone, np.: po³o¿one na wyspach itp.); • CEL 2 – w jego ramach prowadzone s¹ dzia³ania zmierzaj¹ce do odbudowy terenów silnie uzale¿nionych od upadaj¹cych ga³êzi gospodarki; • CEL 3 – udzielana pomoc s³u¿yæ ma modernizacji rynku pracy poprzez szkolenia zawodowe, lokalne inicjatywy w zakresie zatrudnienia oraz poprawê dostêpu do miejsc pracy. Realizacjê polityki strukturalnej Unii Europejskiej uzupe³niaj¹ tzw. inicjatywy wspólnotowe. Inicjatywy te maj¹ na celu rozwi¹zywanie problemów wynikaj¹cych z rozwoju regionalnego w Unii Europejskiej. Priorytetami w realizacji inicjatyw wspólnotowych s¹ obecnie: 154

Polityka strukturalna • wspó³praca ponadnarodowa, ponadgraniczna i miêdzyregionalna, zmierzaj¹ca do promowania zrównowa¿onego rozwoju na ca³ym terytorium Europy(Inicjatywa INTERREG); • przekszta³cenia ekonomiczne i socjalne w miastach dotkniêtych kryzysem(Inicjatywa URBAN); • rozwój wsi(Inicjatywa LEADER); • wspó³praca ponadnarodowa w celu znalezienia nowych sposobów walki z dyskryminacj¹ i wszelkiej natury nierównoœciami w dostêpie mê¿czyzn i kobiet oraz osób zagro¿onych wykluczeniem do rynku pracy(Inicjatywa EQUAL). Do Funduszy Strukturalnych nale¿¹: Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji dla Rolnictwa(Sekcja Doradcza, nazywana te¿ Sekcj¹ Orientacji), Europejski Fundusz Spo³eczny(EFS – u¿ywana jest te¿, niepoprawnie, nazwa Europejski Fundusz Socjalny), Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, Finansowy Instrument Ukierunkowania Rybo³ówstwa (FIFG). Fundusze Strukturalne maj¹ za zadanie przyczyniaæ siê do zwiêkszenia gospodarczej i spo³ecznej spójnoœci Unii Europejskiej przez ³agodzenie dysproporcji w zakresie poziomu ¿ycia ludnoœci, infrastruktury regionalnej i zatrudnienia. Wyra¿a siê to przede wszystkim w udziale tych funduszy w realizacji celów Wspólnego Rynku i Rynku Wewnêtrznego Unii. Ka¿dy z ww. Funduszy opiera swoj¹ dzia³alnoœæ na w³asnym statucie, zasadach postêpowania i obszarze aktywnoœci. Przed rozszerzeniem Unii Europejskiej o 10 krajów w roku 2004 z tych Funduszy korzysta³y przede wszystkim Irlandia, Grecja, Hiszpania i Portugalia. Z funduszy strukturalnych generalnie mog¹ korzystaæ regiony, których Produkt Krajowy Brutto(PKB) na mieszkañca wynosi mniej ni¿ 75% œredniego PKB Unii Europejskiej. Mimo, i¿ Funduszu Kohezyjnego(Spójnoœci) nie zalicza siê do funduszy strukturalnych – jest on jednym z g³ównych instrumentów polityki strukturalnej Unii Europejskiej. Dzia³alnoœæ swoj¹ rozpocz¹³ w 1994 r. i od tego czasu wspiera przede wszystkim projekty dotycz¹ce œrodowiska i sieci transeuropejskich(w zakresie infrastruktury transportu). Ze œrodków Funduszu korzystaj¹ Pañstwa Cz³onkowskie, które osi¹gaj¹ Produkt Krajowy Brutto(PKB) poni¿ej 90% przeciêtnego PKB w ca³ej Unii. Do tej pory nale¿a³y do nich Grecja, Hiszpania, Portugalia i Irlandia. Obecnie do³¹czy³a do nich m. in. Polska – œrodki z Funduszu Spójnoœci przyznaje 155

Polityka strukturalna siê na kraj, a nie na region, jak to ma miejsce w przypadku funduszy strukturalnych. Wspólnoty Europejskie od pocz¹tku swego istnienia przyk³ada³y du¿¹ wagê do wypracowania przejrzystego, europejskiego systemu finansowania polityki spójnoœci regionalnej, czyli niwelowania ró¿nic w poziomie rozwoju ekonomicznego i spo³ecznego pomiêdzy bogatymi i biednymi regionami Unii. NUTS(ang.: Nomenclature of Territorial Units for Statistics – nomenklatura jednostek terytorialnych dla celów statystycznych) jest jednym z najwa¿niejszym elementów sk³adowych tego systemu. Nomenklatura NUTS zosta³a opracowana przez Eurostat(Urz¹d Statystyczny Unii Europejskiej) i funkcjonuje w legislacji wspólnotowej od 1988 roku. Opracowanie takiej nomenklatury mia³o na celu stworzenie obowi¹zuj¹cego w ca³ej Unii jednolitego systemu jednostek terytorialnych, dla których zbierane by³yby statystyki. Chciano w ten sposób uzyskaæ mo¿liwie zharmonizowane dane, aby móc, po pierwsze – analizowaæ sytuacjê spo³eczno-gospodarcz¹ regionów Unii i wyznaczaæ na tej podstawie kierunki polityki regionalnej, oraz po drugie – obiektywnie, na podstawie danych statystycznych dzieliæ, œrodki z Funduszy Strukturalnych. Dokonanie podzia³u na jednostki NUTS w obrêbie w³asnego terytorium le¿y w gestii Pañstw Cz³onkowskich Unii. Musz¹ one przy tym kierowaæ siê nastêpuj¹cymi ogólnymi wytycznymi: • podzia³ na NUTS powinien odzwierciedlaæ podzia³ administracyjny kraju, Tabela. Nomenklatura Jednostek Terytorialnych do Celów Statystycznych w Polsce Nomenklatura Jednostek Terytorialnych do Celów Statystycznych Liczba jednostek NTS 1 terytorium ca³ego kraju 1 NTS 2 województwa 16 NTS 3 podregiony(utworzone z powiatów) 44 NTS 4 powiaty(308) i miasta na prawach powiatów(65) 373 NTS 5 gminy(w tym gminy miejskie bêd¹ce miastami na prawach powiatu – 65) 2498 ród³o : Nomenklatura Jednostek Terytorialnych dla Celów Statystycznych w Polsce i innych krajach kandyduj¹cych, Serwis Polskich Eksporterów. Tekst dostêpny na stronie internetowej: http://www.exporter.pl/zarzadzanie/ue/6stat_NUTS.html. 156

Polskie rolnictwo • jednostki NUTS powinny mieæ charakter ogólny, tj. nie wi¹zaæ siê z okreœlonym rodzajem dzia³alnoœci gospodarczej, • podzia³ powinien byæ piêciopoziomow¹ klasyfikacj¹ hierarchiczn¹, tj. dzieliæ kraj na pe³n¹ liczbê obszarów NUTS I, z których ka¿dy dzieli siê na pe³n¹ liczbê obszarów NUTS II, które z kolei dziel¹ siê na pe³n¹ liczbê NUTS III itd. Polskie rolnictwo a integracja europejska Polska jest krajem posiadaj¹cym olbrzymi potencja³ rolniczy. Dlatego istniej¹ te¿ realne szanse wynikaj¹ce z integracji polskiego sektora rolnego z sektorem rolnym Unii. Nale¿¹ do nich: 1) uzyskanie dostêpu polskich produktów do rynku europejskiego; 2) wzrost polskiego eksportu rolnego na rynek unijny oraz importu nowoczesnych produktów i technologii, istotnego zw³aszcza dla postêpu agrobiologicznego i technicznego oraz uatrakcyjnienia oraz konkurencyjnoœci krajowej oferty towarowej; 3) dostêp do znacznych kapita³ów inwestycyjnych i handlowych; 4) mo¿liwoœæ modernizacji i poprawy struktury potencja³u produkcyjnego polskiego rolnictwa i przemys³u rolno-spo¿ywczego; 5) wzrost dochodów rolniczych poprzez wzrost cen niektórych produktów rolnych np. mleka i wo³owiny 6) objêcie polskich rolników bezpoœrednim wsparciem dochodów z bud¿etu Unii, 7) uzyskanie mo¿liwoœci wywierania wyp³ywu na podejmowanie decyzji w UE, w tym m.in. dotycz¹cych Wspólnej Polityki Rolnej; 8) mo¿liwoœæ szybszego tempa wzrostu gospodarczego 9) dostêp do funduszy strukturalnych(np. ISPA, SAPARD), których celem jest m.in. przyspieszenie przemian strukturalnych w rolnictwie oraz u³atwienie rozwoju i dostosowañ obszarów wiejskich. Po stronie zagro¿eñ dla polskiego rolnictwa znajduj¹ siê przede wszystkim: 1) wysokie koszty dostosowañ i modernizacji polskiego sektora ¿ywnoœciowego; 2) trudnoœæ okresu przejœciowego, zw³aszcza przy rozleg³ych regulacjach ochronnych Unii i powolnym rozwoju instytucji rynku i handlu zagranicznego; 157

Pomarańczowa rewolucja 3) prawdopodobieñstwo utraty czêœci rynku krajowego na rzecz dostawców z Unii i w zwi¹zku z tym wyeliminowanie czêœci krajowych producentów; 4) ograniczenia wynikaj¹ce z rozdrobnienia rolnictwa i niewielkie mo¿liwoœci szybkich zmian struktury agrarnej w Polsce. Polski sektor ¿ywnoœciowy zosta³ poddany ostrej konfrontacji i w niektórych dziedzinach bêdzie musia³, jako wzglêdnie nieefektywny, ust¹piæ konkurencji z innych krajów cz³onkowskich. Czêœæ s³abych ekonomicznie gospodarstw nie wytrzymuje konkurencji i bêdzie musia³a zorientowaæ siê na dochody spoza rolnictwa. „Pomarańczowa rewolucja” a UE Wybuch„pomarañczowej rewolucji” w roku 2004 na Ukrainie zaskoczy³ Uniê. Podczas pokojowych zmian Ukraina dokona³a swego samookreœlenia jako kraj nale¿¹cy do rodziny demokratycznych krajów Europy. Natomiast to, co zaoferowa³a UE ukraiñskim nowym w³adzom to tzw. Action Plan ( Europejska Polityka S¹siedzka ) przygotowany jeszcze za kadencji prezydenta Leonida Kuczmy. Nowe w³adze mog³y plan ten jedynie przyj¹æ w ca³oœci – b¹dŸ w ca³oœci odrzuciæ. Trzeba pamiêtaæ, ¿e w roku 2002 ministrowie spraw zagranicznych Szwecji i Zjednoczonego Królestwa zainicjowali nowy plan w relacjach z Ukrain¹, znany jako Inicjatywa Nowego S¹siedztwa(ang.: New Neighbours Initiative – NNI). By³ on skierowany tak¿e do Bia³orusi i Mo³dowy. Inicjatywa ta jednak nie spotka³a siê z poparciem wszystkich Pañstw Cz³onkowskich UE. Niektóre z nich obawia³y siê, ¿e krok ten móg³by zostaæ mylnie uznany za punkt wyjœcia na drodze do przysz³ego cz³onkostwa tych pañstw w UE. W grudniu 2002 roku w Kopenhadze UE uzna³a, ¿e rozszerzy zasiêg geograficzny inicjatywy i obejmie ni¹ tak¿e Federacjê Rosyjsk¹ oraz kraje na po³udniowym brzegu Morza Œródziemnego. W zwi¹zku z tym nazwê inicjatywy zmieniono na Inicjatywa Szerszej Europy ( Wider Europe Initiative ). W 2004 roku, z chwil¹ pojawienia siê Europejskiej Polityki S¹siedztwa, europejskie perspektywy Ukrainy wcale siê jednak nie poprawi³y. Mimo ró¿nic stanowisk miêdzy poszczególnymi Pañstwami Cz³onkowskimi UE w kwestii przysz³oœci Ukrainy – Pañstwa te w trakcie„pomarañczowej rewolucji” zaprezentowa³y jednoœæ pogl¹dów. Po drugiej turze wy158

Pomarańczowa rewolucja borów prezydenckich na Ukrainie Unia jednog³oœnie odrzuci³a oficjalne ich rezultaty, które zosta³y nastêpnie uznane za sfa³szowane przez S¹d Najwy¿szy Ukrainy. Udzia³ przedstawicieli UE w rozmowach Okr¹g³ego Sto³u miedzy kandydatami na urz¹d prezydenta: L. Kuczm¹, W. Janukowyczem i W. Juszczenk¹ by³ istotnym wk³adem Unii w rozwi¹zanie wewnêtrznego konfliktu. W rozmowach tych uczestniczy³ Sekretarz Generalny Rady i Wysoki Przedstawiciel UE ds. Polityki Zagranicznej Javier Solana, a tak¿e prezydenci dwóch spoœród Pañstw Cz³onkowskich UE: Polski (Aleksander Kwaœniewski) jako najwiêkszego s¹siada Ukrainy na Zachodzie oraz Litwy(Valdas Adamkus) jako kraju, z którym Ukraina przez wiele dziesiêcioleci dzieli³a losy w ramach ZSRR. Prezydenci A. Kwaœniewski i V. Adamkus nie dysponowali oczywiœcie formalnym mandatem Rady do dzia³ania w imieniu UE.„Pomarañczowa rewolucja” przebieg³a bez rozlewu krwi i zakoñczy³a siê sukcesem si³ demokratycznych a prezydentem zosta³ W. Juszczenko. Jednak na pytanie o perspektywy cz³onkostwa Ukrainy w UE na pocz¹tku roku 2005 komisarz Benita Ferrero-Waldner powiedzia³a:„Drzwi nie s¹ ani zamkniête, ani otwarte”. Mo¿na oceniæ, ze wœród Pañstw Cz³onkowskich istniej¹ znaczne ró¿nice pogl¹dów w ocenie tej perspektywy. Najbardziej zainteresowane zbudowaniem stabilnej perspektywy cz³onkostwa dla Ukrainy s¹ Polska, kraje ba³tyckie i kraje nordyckie, a tak¿e Zjednoczone Królestwo. Najmniejszy entuzjazm wykazuj¹ Francja i Niemcy, przy czym Niemcy zdecydowanie opowiadaj¹ siê za zacieœnianiem innych form wspó³pracy z Ukrain¹. Natomiast spoœród instytucji UE to Parlament Europejski przyj¹³ w dniu 13 stycznia 2005 roku rezolucjê zawieraj¹c¹ bardziej konkretne propozycje bli¿szej wspó³pracy z Ukrain¹ ni¿ te, które wyp³ywa³y z Rady Europejskiej b¹dŸ Komisji Europejskiej. Rezolucja sugerowa³a m.in. ofertê perspektywy cz³onkostwa dla Ukrainy. Przeciw rezolucji glosowa³o jedynie 19 eurodeputowanych. Obowi¹zuj¹cy Uk³ad o Partnerstwie i Wspó³pracy UE–Ukraina ma byæ na pocz¹tku 2008 roku zast¹piony bardziej rozbudowanym porozumieniem. Jakiego rodzaju bêdzie to porozumienie zale¿y jednak w du¿ej mierze od samej Ukrainy. W jej interesie le¿y jak najszybsze uzyskanie statusu cz³onka w WTO. Ponadto przed Ukrain¹ stoi koniecznoœæ zdecydowanych dzia³añ w wielu dziedzinach, przede wszystkim w polityce wewnêtrznej, np. rozwój klasy œredniej, walka z korupcj¹, przygotowanie kadr gospo159

Poszanowanie tożsamości narodowej darki i administracji, dostosowanie norm prawnych, rozwój samorz¹dnoœci lokalnej i spo³eczeñstwa obywatelskiego. Stworzy to podstawy do mo¿liwoœci rozpoczêcia negocjacji o stowarzyszeniu Ukrainy ze Wspólnotami Europejskimi. Dobrze funkcjonuj¹ca Umowa Stowarzyszeniowa daæ mo¿e z kolei asumpt do rozmów o przysz³ym cz³onkostwie w UE. Poszanowanie tożsamości narodowej Państw Członkowskich Unii Europejskiej Poczucie to¿samoœci narodowej i jej ochrona ma ¿ywotne znaczenie dla istnienia i rozwoju Pañstw Cz³onkowskich Unii Europejskiej. To¿samoœæ narodowa sk³ada siê z szeregu elementów, które konstytuuj¹ zbiorowoœæ jako naród. Nale¿y do nich: kultura materialna(literatura, sztuka, muzyka, folklor), jêzyk, historia oraz kultura duchowa(obyczaje, religia, symbole, normy prawne). Zgodnie z zapisami traktatowymi – Unia Europejska:„szanuje to¿samoœæ narodow¹ jej Pañstw Cz³onkowskich, których systemy rz¹dów oparte s¹ na zasadach demokratycznych”. Prawo wspólnotowe stoi na stra¿y realizacji tego zapisu przez: ochronê narodowych dóbr kultury o wartoœci artystycznej, historycznej lub archeologicznej(nie ma obowi¹zku stosowania tu rygorystycznych zasad swobody przep³ywu towarów), dopuszczenie pomocy Pañstw Cz³onkowskich w celu wspierania kultury i ochrony dziedzictwa kulturowego, przyjêcie i realizacjê polityki kulturalnej UE(w tym programy wsparcia finansowego) oraz ochronê jêzyka narodowego(jêzyki urzêdowe). Poszanowanie to¿samoœci narodowej Pañstw Cz³onkowskich ma bez w¹tpienia istotne znaczenie dla procesu legitymizacji w³adzy integracyjnej Unii i Wspólnot Europejskich. Wydaje siê, ¿e obywatele wielu krajów cz³onkowskich, nie akceptowali i nie akceptuj¹ zbyt daleko id¹cej unifikacji to¿samoœci europejskiej. Odrzucaj¹c kreowanie silnej integracyjnej struktury ponadpañstwowej w Europie, to w³aœnie w Pañstwach Cz³onkowskich, z ich histori¹, kultur¹ i tradycj¹, upatruj¹ g³ównego aktora pog³êbiania integracji europejskiej, a zatem i w³asnej to¿samoœci. Pozostawienie pañstw – a nie powo³anych przez nie organów – w roli decyduj¹cej w systemie UE, pozwala na podtrzymanie zgody spo³eczeñstw na dalszy proces harmonizacji i koordynacji Starego Kontynentu – zarówno politycznej jak i ekonomicznej. 160

Proces Boloński Pozyskiwanie środków finansowych Unii Europejskiej Œrodki pomocowe, przedakcesyjne i poakcesyjne przekazywane Polsce w ramach unijnej polityki wsparcia stanowi³y i nadal bêd¹ stanowiæ wa¿ne Ÿród³o finansowania przyspieszonego rozwoju naszego kraju. Doœwiadczenia takich krajów, jak Irlandia lub Hiszpania dowodz¹, ¿e dostêp do programów i funduszy strukturalnych UE jest istotnym czynnikiem wzrostu gospodarczego i spo³ecznego. Z punktu widzenia Polski szczególne oczekiwania wi¹¿e siê z mo¿liwoœci¹ wykorzystania œrodków unijnych na rzecz rozwoju infrastruktury gospodarczej i podnoszenia poziomu konkurencyjnoœci regionów doœwiadczaj¹cych trwa³ych trudnoœci rozwojowych. Udzia³ Polski w unijnej polityce regionalnej okreœlony jest zarówno przez du¿¹ skalê transferów œrodków finansowych, jak i warunki ich przekazywania. S¹ one uwarunkowane kilkoma czynnikami: • obecnymi i przysz³ymi zasadami funkcjonowania funduszy strukturalnych; • udzia³em œrodków przeznaczonych na politykê strukturaln¹ w bud¿ecie unijnym; • zasadami unijnej polityki bud¿etowej na lata 2007–2013; • ocen¹ zdolnoœci stopnia absorpcji po stronie polskiej, bêd¹cej pochodn¹ przygotowania instytucjonalnego oraz zdolnoœci do wspó³finansowania programów ze œrodków w³asnych. Bardzo wa¿nym elementem przygotowania do obecnej i przysz³ej realizacji unijnej polityki strukturalnej by³o zebrane przez ostatnie lata doœwiadczenia w tworzeniu i dzia³aniu struktur i instytucji zaanga¿owanych w absorpcji transferów z UE. Dalszy rozwój skutecznoœci instytucji realizuj¹cych politykê regionaln¹, zarówno na szczeblu centralnym, jak i lokalnym, jest od dawna warunkiem spe³nienia jednego z podstawowych kryteriów unijnej polityki strukturalnej, tj. partnerstwa miêdzy stron¹ unijn¹, rz¹dem centralnym i regionem w planowaniu i wprowadzaniu w ¿ycie programów finansowania. Proces Boloński Ministrowie szkolnictwa wy¿szego z 29 krajów europejskich podpisali 19 czerwca 1999 r. Deklaracjê Boloñsk¹. Sformu³owali w niej wspólne cele, maj¹ce sprzyjaæ utworzeniu do 2010 r. wewnêtrznie spójnego Europej161

Rada Europejska skiego Obszaru Szkolnictwa Wy¿szego(ang.: European Higher Education Area ) – sprzyjaj¹cego wiêkszej porównywalnoœci, kompatybilnoœci, jakoœci oraz przejrzystoœci systemów szkolnictwa akademickiego w pañstwach Unii. W Deklaracji Boloñskiej znalaz³y siê postulaty wprowadzenia: • systemu„³atwo czytelnych” i porównywalnych stopni i dyplomów (m.in. wdro¿enie suplementu do dyplomu); • studiów dwustopniowych, tj. przyjêcie systemu kszta³cenia opartego na dwóch g³ównych poziomach: licencjackim i magisterskim( „pre-licence” i „post-licence” ); • punktowego systemu rozliczania osi¹gniêæ studentów(system punktów kredytowych ECTS – ang.: European Credit Transfer System ); • zaawansowanego systemu mobilnoœci studentów, nauczycieli akademickich, naukowców oraz personelu administracyjnego; • jasnych zasad oceny jakoœci kszta³cenia; • europejskiego wymiaru szkolnictwa wy¿szego, szczególnie w zakresie rozwoju zawodowego, mobilnoœci oraz zintegrowanych programów nauczania, szkolenia i badañ; • dzia³añ na rzecz rozwoju kszta³cenia ustawicznego. Poza pañstwami-stronami Procesu Boloñskiego w realizacjê jego celów w³¹czy³a siê tak¿e Komisja Europejska, Rada Europy, Europejskie Stowarzyszenie Akademickie(EUA), Stowarzyszenie Krajowych Zwi¹zków Studentów Europy(ESIB), Europejskie Stowarzyszenie Instytucji Szkolnictwa Wy¿szego(EURASHE), Europejska Sieæ na Rzecz Gwarancji Jakoœci Kszta³cenia w Szkolnictwie Wy¿szym(ENQUA) oraz UNESCO/CEPES. Polska aktywnie w³¹czy³a siê we wdra¿anie Deklaracji Boloñskiej, m.in. podejmuj¹c dzia³ania zmierzaj¹ce do powszechnego stosowania Suplementu do Dyplomu, rozwijaj¹c dwustopniowy system studiów i system punktów kredytowych ECTS, powo³uj¹c Pañstwow¹ Komisjê Akredytacyjn¹, promuj¹c mobilnoœæ np. w ramach programu Sokrates/Erasmus ( → PHARE i programy wspólnotowe w Polsce ) lub dwustronnych umów miêdzynarodowych. Rada Europejska, Rada Europy i Rada Unii Europejskiej Nie ulega w¹tpliwoœci, ¿e Rada Europejska, Rada Europy i Rada Unii Europejskiej s¹ czêsto ze sob¹ mylone. Te trzy struktury wyraŸnie siê jednak miêdzy sob¹ ró¿ni¹. 162

Rada Europejska Rada Europejska powsta³a w 1974 r. jako forma systematycznych spotkañ szefów rz¹dów Pañstw Cz³onkowskich Wspólnot Europejskich(wyj¹tkowo Francjê reprezentuje szef pañstwa, a nie rz¹du; zawsze jest nim prezydent). Jej obecnoœæ w strukturze instytucjonalnej Wspólnot potwierdzona zosta³a formalnie w Jednolitym Akcie Europejskim(1986 r.) i Traktacie o Unii Europejskiej(z Maastricht). Rada Europejska nadaje Unii impulsy niezbêdne dla jej rozwoju i okreœla ogólne wytyczne wobec jej polityki. W sk³ad Rady Europejskiej wchodzi tak¿e Przewodnicz¹cy Komisji Europejskiej. Rada Europejska zbiera siê co najmniej dwa razy w roku, pod przewodnictwem g³owy pañstwa lub szefa rz¹du Pañstwa Cz³onkowskiego, które sprawuje przewodnictwo (tzw. prezydencjê) w Radzie. Od 1995 r. zrezygnowano z rotacji alfabetycznej. W pierwszej po³owie roku 2006 przewodnictwo bêdzie sprawowa³a Austria, a póŸniej Finlandia. Polska sprawowaæ ma prezydencjê w drugiej po³owie 2011 roku. Rada Europejska sk³ada Parlamentowi Europejskiemu sprawozdanie po ka¿dym swoim posiedzeniu i coroczne, pisemne sprawozdanie o postêpie osi¹gniêtym przez Uniê. Rada Europejska odgrywa istotn¹ rolê w systemie Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeñstwa(„drugi filar” Unii Europejskiej). Rady Europejskiej nie wolno uto¿samiaæ z Rad¹ Europy. Rada Europy powsta³a 5 maja 1949 r. jako pierwsza organizacja w Europie dzia³aj¹ca na rzecz wspó³pracy i integracji kontynentu. Zadaniem Rady Europy jest zacieœnianie wspó³pracy w dziedzinie spo³ecznej, kulturalnej i prawnej miêdzy jej pañstwami cz³onkowskimi. Organami Rady Europy s¹: Komitet Ministrów(ka¿de pañstwo ma w nim jednego przedstawiciela) oraz Zgromadzenie Parlamentarne – organ doradczy pozbawiony kompetencji ustawodawczych, sk³adaj¹cy siê z delegacji parlamentarzystów pañstw cz³onkowskich(2–18 deputowanych z ka¿dego kraju). Oba organy maj¹ do dyspozycji Sekretariat Generalny. W ramach Rady Europy dzia³a m.in. Komisja Praw Cz³owieka, Europejski Trybuna³ Praw Cz³owieka, Sta³a Konferencja Gmin i Regionów Europy oraz Spo³eczny Fundusz Rozwoju. Rada Europy nie jest wiêc organem a organizacj¹. Nie jest ona Wspólnot¹ Europejsk¹. Cz³onkostwo w Radzie Europy nie jest to¿same z cz³onkostwem w UE. Polska jest jednym z 46 cz³onków Rady Europy od 1991 r. Cz³onkami Rady Europy s¹ obecnie nastêpuj¹ce kraje: Albania, Andora, Armenia, Austria, Azerbejd¿an, Belgia, Boœnia i Hercegowina, Bu³garia, Chorwacja, 163

Rada Europejska Cypr, Czechy, Dania, Estonia, Finlandia, Francja, Grecja, Gruzja, Hiszpania,, Irlandia, Islandia, Liechtenstein, Litwa, Luksemburg,£otwa, Macedonia, Malta, Mo³dawia, Monako, Niderlandy, Niemcy, Norwegia, Polska, Portugalia, Rosja, Rumunia, San Marino, Serbia i Czarnogóra, S³owacja, S³owenia, Szwajcaria, Szwecja, Turcja, Ukraina, Wêgry, W³ochy, Zjednoczone Królestwo. Najwiêkszym europejskim pañstwem pozostaj¹cym poza Rad¹ Europy jest Bia³oruœ. Rada Unii Europejskiej jest natomiast instytucj¹ Wspólnot Europejskich(Wspólnoty Europejskiej oraz Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej) oraz Unii Europejskiej. Do g³ównych zadañ Rady Unii Europejskiej nale¿y wypracowanie i koordynacja ogólnej polityki gospodarczej Pañstw Cz³onkowskich. Rada jest g³ównym organem prawodawczym Wspólnot Europejskich. Przekazuje ona Komisji Europejskiej kompetencje wykonywania ustanowionych przez siebie przepisów prawnych. W sk³ad Rady wchodzi jeden przedstawiciel ka¿dego Pañstwa Cz³onkowskiego (szczebla ministerialnego), upowa¿niony do zaci¹gania zobowi¹zañ w imieniu swojego rz¹du. Funkcja Przewodnicz¹cego(prezydencja) jest piastowana kolejno przez ka¿de Pañstwo Cz³onkowskie Rady, przez szeœæ miesiêcy, w kolejnoœci z góry ustalonej, podobnie jak w Radzie Europejskiej. Rada Unii Europejskiej mo¿e wystêpowaæ w kilku sk³adach, jako Rada do Spraw Ogólnych(ministrowie spraw zagranicznych) lub Rada Specjalna, tzw. bran¿owa(ministrowie rolnictwa, przemys³u, spraw wewnêtrznych itd.). Organem pomocniczym Rady Unii jest Sekretariat Generalny. Sekretarz Generalny Rady Unii Europejskiej odgrywa bardzo istotn¹ rolê w procedurze decyzyjnej Unii Europejskiej. Na nim i na aparacie urzêdniczym Sekretariatu Generalnego oddanym mu do dyspozycji, opiera siê odpowiedzialnoœæ za przygotowanie porz¹dku obrad Rady Unii Europejskiej(tzw. agenda Rady UE) oraz za sprawny przebieg debat nad projektami aktów prawnych stanowionych przez Radê. W wyniku przyjêcia i wejœcia w ¿ycie Traktatu Amsterdamskiego Sekretarz Generalny Rady przej¹³ funkcjê Wysokiego Przedstawiciela ds. Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeñstwa. Z upowa¿nienia Rady UE prowadzi on dialog polityczny z krajami trzecimi. Podlega mu komórka planistyczno-analityczna(ang.: Policy Planning and Early Warning Unit ) powo³ana na mocy odrêbnej deklaracji i z³o¿ona z przedstawicieli krajów cz³onkowskich, Sekretariatu Rady, Komisji oraz UZE. 164

Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej W sytuacji, gdy na Sekretarzu Generalnym Rady Unii Europejskiej spoczywaj¹ dziœ obowi¹zki z zakresu Wspólnej Polityki Zagranicznej i bezpieczeñstwa, sprawami dotycz¹cymi administracji i agendy Rady UE zarz¹dza zastêpca Sekretarza Generalnego Rady UE. Sekretarzem Generalnym Rady UE jest obecnie Javier Solana – by³y Sekretarz Generalny Paktu Pó³nocnoatlantyckiego. Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej(RWPG) Radê Wzajemnej Pomocy Gospodarczej(RWPG), powo³ano na konferencji w dniach 5–8 stycznia 1949 r w Moskwie z udzia³em Bu³garii, Czechos³owacji, Polski, Rumunii, Wêgier i ZSRR. Utworzenie RWPG sformalizowa³o faktyczn¹ dominacjê ZSRR nad innymi pañstwami bloku pañstw socjalistycznych i zarazem odebra³o mo¿liwoœæ realizacji inicjatywom zjednoczeniowym w ca³ej Europie(wejœcie w ¿ycie Unii Celnej Beneluksu od 1.01.1948, obrady europejskiego ruchu zjednoczeniowego w Hadze, Kongres Haski 7–10.05.1948; za³o¿enie Ruchu Europejskiego 25.10.1948). RWPG sta³a siê wa¿nym dyplomatycznym atutem ZSRR w jego polityce zagranicznej. Statutowym celem RWPG by³ rozwój miêdzynarodowej wspó³pracy gospodarczej„w oparciu o konsekwentn¹ realizacjê miêdzynarodowego, socjalistycznego podzia³u pracy w interesie budowy socjalizmu i komunizmu...”. Do RWPG obok wymienionych 10 pañstw do³¹czona zosta³a: Albania, NRD, Mongolia i Kuba. Œrodkiem rozliczeniowym RWPG ustanowiono tzw. rubel transferowy. W ramach RWPG pañstwa cz³onkowskie realizowa³y m.in. d³ugoterminowe umowy w sprawie wzajemnych dostaw paliwa, surowców, maszyn i narzêdzi. Tworzono wspólne instytucje, zak³ady i przedsiêbiorstwa, zgodnie z rozdzielonymi w ramach RWPG i Uk³adu Warszawskiego specjalizacjami produkcyjnymi i naukowo-badawczymi(w tym militarnymi), koncentruj¹c poszczególne bran¿e, dostawy i zlecenia z wybranych krajów cz³onkowskich. Kalendarium wspó³pracy pañstw cz³onkowskich RWPG z organami jednocz¹cej siê Europy zawiera nastêpuj¹ce wa¿ne daty: • 16.02.1976 r.: wysuniêcie przez RWPG propozycji zawarcia uk³adu z EWG; • 25.06.1988 r.: podpisanie w Luksemburgu tzw. Wspólnej deklaracji EWG-RWPG; 165

Regionalizm • 26.09.1988 r.: podpisanie umowy o handlu i wspó³pracy pomiêdzy Wspólnotami Europejskimi a Wêgrami; • 19.12.1988 r.: podpisanie umowy o handlu wyrobami przemys³owymi pomiêdzy Wspólnotami Europejskimi a Czechos³owacj¹; • 11.05.1989 r.: ustanowienie przez Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy statusu goœcia specjalnego w Radzie Europy w celu nawi¹zania bli¿szych kontaktów z parlamentami Europy Œrodkowowschodniej; • 18.12.1989 r.: podpisanie umowy o handlu i wspó³pracy gospodarczej pomiêdzy Wspólnotami Europejskimi a Zwi¹zkiem Radzieckim; • 9.05.1990 r.: podpisanie umów o handlu i wspó³pracy pomiêdzy Wspólnotami Europejskimi a Bu³gari¹ i NRD; • 3.10.1990 r.: zjednoczenie Niemiec – szeregi RWPG topniej¹ o NRD. Rozpad bloku pañstw„demokracji ludowej” na prze³omie lat 80. i 90. ub. wieku oznacza³ zarazem koniec sztucznej, wymuszonej integracji w ramach RWPG. Fiaskiem zakoñczy³y siê prace nad statutem nowej organizacji zdolnej zast¹piæ RWPG po 1990 roku. W dniu 28 czerwca 1991 r. 9 pañstw cz³onkowskich RWPG podpisa³o w Budapeszcie protokó³ oficjalnie zatwierdzaj¹cy rozwi¹zanie RWPG. Regionalizm, regiony i polityka regionalna w Unii Europejskiej Regionalizm w stosunkach miêdzynarodowych zwi¹zany jest bezpoœrednio z aktywnoœci¹ ich podmiotów(uczestników). Wynika on ze szczególnego rodzaju wspó³zale¿noœci miêdzynarodowych zwi¹zanych z po³o¿eniem geograficznym czy geopolitycznym, systemem politycznym, rozwojem gospodarczym, czy te¿ histori¹, kultur¹, jêzykiem i religi¹. G³ównymi podmiotami regionalizmu s¹ pañstwa. Jednak coraz czêœciej w kreowaniu regionalizmu udzia³ bior¹ organizacje miêdzynarodowe, które moc¹ swych statutów(umów za³o¿ycielskich) uzyskuj¹ status ponadnarodowy lub quasi-ponadnarodowy. Regionalizm to wszelkiego rodzaju formy wspó³pracy miêdzynarodowej w postaci ró¿nego rodzajów sojuszów i zwi¹zków integracyjnych pañstw po³o¿onych blisko geograficznie. Re166

Regionalizm gionalizm mo¿na te¿ definiowaæ jako wspó³dzia³anie pañstw w ramach okreœlonego terytorium, zwi¹zanych wspólnot¹ interesów. Wszystkie definicje regionalizmu podkreœlaj¹, ¿e wspó³czeœnie wiêkszoœæ pañstw nie jest w stanie samodzielnie rozwijaæ siê ekonomicznie i politycznie. Regionalizm kszta³towany przez podmioty stosunków miêdzynarodowych wyra¿a siê w: • d¹¿eniu do wzajemnej wspó³pracy i jej rozszerzaniu; • zaspokajaniu potrzeb i interesów poprzez udzia³ w regionalnym wspó³dzia³aniu; • wykszta³caniu siê œwiadomoœci regionalnej i wspólnoty regionalnej. W procesie rozwoju regionalizmu dominuj¹ trzy rodzaje oddzia³ywañ: polityczne, ekonomiczne i militarne, które trudno rozdzieliæ ze wzglêdu na wzajemne przenikanie. Regionalizacja sprowadza siê do: • eliminowania barier utrudniaj¹cych wspó³pracê w regionie, • kreowania podstaw prawnych dla wzajemnych akcji i interakcji, • przyjmowania umów o charakterze regionalnym – Ÿróde³ prawa • miêdzynarodowego – regionalnego, • tworzenia organizacji miêdzynarodowych o charakterze regionalnym. Mo¿na mówiæ o czterech podstawowych funkcjach regionalizmu. Pierwsza, najbardziej rozpowszechniona, to funkcja integruj¹ca. G³ównym elementem tej funkcji jest stopieñ zaspokajania potrzeb i interesów uczestników systemu regionalnego, który w rezultacie prowadzi do procesów integruj¹cych. Druga to funkcja porz¹dkuj¹ca. Przejawianie siê tej funkcji regionalizmu jest konsekwencj¹ rozwoju i funkcjonowania norm i struktur dzia³ania(regionalnych instytucji). Na obecnym etapie rozwoju funkcja porz¹dkuj¹ca polega na regulacji, utrzymywaniu równowagi, zapewnieniu to¿samoœci w czasie i przestrzeni oraz w ci¹g³oœci i efektywnoœci dzia³ania. Trzeci¹ funkcj¹ jest funkcja przymuszaj¹ca. Jest ona zwi¹zana z funkcj¹ porz¹dkuj¹c¹ i polega na zmuszaniu pañstw – uczestników do okreœlonych zachowañ indywidualnych i zbiorowych. Przejawia siê ona w sprawowaniu funkcji: kontroli, perswazji, identyfikacji, izolacji i dystrybucji. Funkcja ta k³óci siê z suwerennoœci¹ pañstwa. Wywo³uje czêsto konflikty i napiêcia w systemach regionalnych, zwalnia dynamikê rozwoju tych systemów i mo¿e prowadziæ do ich rozpadu. 167

Reklama Ostatnia, czwarta funkcja, dynamizuj¹ca uczestników systemu regionalnego, polega na podejmowaniu przez nich dzia³añ adaptacyjnych wobec bodŸców p³yn¹cych z systemu regionalnego. Odnosz¹c siê do samego systemu, funkcja ta zapewnia, ¿e system regionalny wystêpuje jako uczestnik stosunków miêdzynarodowych. Poza tym w wymiarze regionalnym stosunki miêdzynarodowe charakteryzuj¹ siê wiêksz¹ stabilnoœci¹, trwa³oœci¹ i intensywnoœci¹. W ramach systemu dochodzi natomiast do iloœciowego zwiêkszenia typów, objawów i form oddzia³ywañ. Polityka regionalna jest na pewno jednym z„kó³ napêdowych” Unii Europejskiej. Od pocz¹tku istnienia Wspólnot Europejskich w polityce regionalnej po³o¿ono nacisk na koordynacjê polityk regionalnych poszczególnych Pañstw Cz³onkowskich. W 1975 r. powsta³ Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego(EFRR) wspieraj¹cy finansowo rozwój ubogich regionów Wspólnot Europejskich i realizuj¹cy jedno z wa¿nych zadañ Wspólnoty Europejskiej, jakim jest jej polityka regionalna. Fundusz ma na celu zmniejszenie dysproporcji w rozwoju poszczególnych regionów, a tak¿e zmniejszenie zacofania regionów maj¹cych najmniej korzystne warunki dla rozwoju gospodarczego, w tym obszarów wiejskich(tzw. polityka strukturalna Wspólnoty). EFRR uczestniczy w rozwoju i w dostosowaniu strukturalnym regionów o niskim stopniu rozwoju oraz w przekszta³caniu upadaj¹cych regionów przemys³owych. EFRR wspó³pracuje z Europejskim Bankiem Inwestycyjnym i Komitetem Regionów w organizowaniu i finansowaniu polityki strukturalnej. Polityka regionalna jest jedn¹ z podstaw polityki strukturalnej Wspólnot Europejskich, która opiera siê m.in. na: pomocy regionom s³abiej rozwiniêtym gospodarczo; restrukturyzacji regionów i obszarów przygranicznych; zwalczaniu d³ugotrwa³ego bezrobocia oraz wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich. Instrumentami polityki regionalnej s¹ wszystkie fundusze strukturalne. Poza wymienionym ju¿ Europejskim Funduszem Rozwoju Regionalnego, nale¿¹ do nich: Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji dla Rolnictwa(Sekcja Orientacji), Europejski Fundusz Spo³eczny, Finansowy Instrument Ukierunkowania Rybo³ówstwa(FIFG). Reklama w Unii Europejskiej Wspólnotowe prawo reklamy nie jest obszerne. Obejmuje dyrektywy w sprawie: 168

Reklama • ujednolicenia przepisów prawnych i administracyjnych Pañstw Cz³onkowskich dotycz¹cych reklamy wprowadzaj¹cej w b³¹d; • ujednolicenia przepisów prawnych i administracyjnych Pañstw Cz³onkowskich dotycz¹cych reklamy wprowadzaj¹cej w b³¹d w celu uwzglêdnienia reklamy porównawczej; • zbli¿enia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych Pañstw Cz³onkowskich odnosz¹cych siê do reklamy i sponsorowania wyrobów tytoniowych; • reklamy produktów medycznych przeznaczonych dla ludzi, ujednolicenia przepisów prawnych i administracyjnych Pañstw Cz³onkowskich dotycz¹cych przekazu i dzia³alnoœci telewizyjnej oraz nadawania programów telewizyjnych. W przypadku reklamy wprowadzaj¹cej w b³¹d warto przyjrzeæ siê najbardziej znanym orzeczeniom Trybuna³u Sprawiedliwoœci w tej sprawie: 1. Sprawa„Clinique Laboratoires” W przypadku zakazu reklamowania w Niemczech kosmetyku z oznaczeniem„Clinique” z powodu domniemanego sugerowania konsumentom w³aœciwoœci leczniczych – Trybuna³ orzeka³, czy zakaz tak uzasadniony jest zgodny z prawem wspólnotowym. Trybuna³ zawyrokowa³, ¿e zakaz taki jest bezprzedmiotowy, gdy¿ skojarzenia wyrazu„Clinique” ze sfer¹ medyczn¹ i lecznicz¹ nie mog¹ stanowiæ podstawy do jednoznacznego uznania tego wyrazu za wprowadzaj¹cy w b³¹d w stopniu, w którym zakaz taki by³by usprawiedliwiony. 2. Sprawa„Mars” Trybuna³ musia³ odpowiedzieæ na pytanie, czy zwiêkszenie wielkoœci opakowañ batonów lodowych firmy Mars w trakcie ograniczonej w czasie akcji reklamowej oraz oznaczenie ich napisem„+10%”, przy zwiêkszeniu ich masy o tyle samo – mog³o wprowadzaæ konsumentów w b³¹d, skoro kolorowa czêœæ opakowania, na której umieszczono napis zajmowa³a wiêcej ni¿ 10% powierzchni opakowania. Trybuna³ uzna³ jednak, ¿e reklamy tej nie mo¿na uznaæ za wprowadzaj¹c¹ w b³¹d. W zakresie pozosta³ych przepisów prawa UE(nie dotycz¹cych wprost reklamy) interesuj¹ce s¹ nastêpuj¹ce sprawy: 1. Sprawa firm Aragonesa de Publicidad i Publivia Na obie wymienione firmy na³o¿one zosta³y kary pieniê¿ne za narusze169

Rolnicze organizacje zawodowe nie prawa hiszpañskiego, które zakazuje reklamy napojów alkoholowych o zawartoœci alkoholu powy¿ej 23% w mediach, kinach, œrodkach transportu publicznego oraz w pobli¿u ulic i dróg g³ównych. Obie firmy odwo³a³y siê do s¹du. W rezultacie s¹d narodowy zwróci³ siê z zapytaniem w tej sprawie do Trybuna³u, a ten w efekcie koñcowym odrzuci³ argumentacjê producentów, którzy twierdzili, ¿e zakaz ten narusza swobodê przep³ywu towarów. Odrzucony zosta³ te¿ argument, ¿e zakaz reklamy napojów alkoholowych powy¿ej 23% uprzywilejowuje niskoprocentowe alkohole produkowane w Katalonii. 2. Sprawa Braci Schindler W tej sprawie Trybuna³ musia³ odpowiedzieæ na pytanie, czy zgodny z prawem wspólnotowym jest obowi¹zuj¹cy wówczas w ustawodawstwie brytyjskim zakaz urz¹dzania loterii na du¿¹ skalê, a co za tym idzie – tak¿e zakaz jej reklamowania i sprzeda¿y biletów. Bracia Schindler, przedstawiciele niemieckiej loterii, przesy³ali z Niderlandów m.in. materia³y reklamowe adresowane do osób zamieszka³ych w Zjednoczonym Królestwie. Brytyjskie w³adze celne konfiskowa³y te materia³y, powo³uj¹c siê na wspomnian¹ wy¿ej regulacjê. Trybuna³ uzna³ argumenty strony brytyjskiej, orzekaj¹c w uzasadnieniu, ¿e je¿eli nawet w Unii Europejskiej mamy do czynienia ze swobod¹ œwiadczenia us³ug(loteria to us³uga) – to Pañstwa Cz³onkowskie maj¹ prawo podejmowaæ œrodki konieczne do utrzymania porz¹dku publicznego, co oznacza nie tylko mo¿liwoœæ wprowadzenia ograniczeñ takiej dzia³alnoœci, ale i mo¿liwoœæ jej ca³kowitego zakazania z powo³aniem siê m.in. na ochronê konsumentów. Rolnicze organizacje zawodowe w Unii Europejskiej O swoje interesy w Brukseli staraj¹ siê zadbaæ nie tylko Pañstwa Cz³onkowskie, lecz wiele innych podmiotów. Zatem lobbystów maj¹ tam przedsiêbiorstwa, wolne zawody, organizacje pracodawców i pracowników. Tak¿e rolnicy powo³ali swoje organizacje zawodowe, które reprezentuj¹ ich interesy na szczeblu decyzyjnym Unii Europejskiej, jak: 1. G³ówny Komitet Spó³dzielczoœci Rolniczej(COGECA) COGECA powsta³ 24 wrzeœnia 1959 r. na mocy porozumienia central spó³dzielczych 6 pañstw za³o¿ycielskich Wspólnot. Komitet bierze udzia³ w tworzeniu zasad i realizacji polityki Wspólnoty wobec spó³dzielni rolni170

Rolnicze organizacje zawodowe czych, promuje wspó³pracê miêdzy takimi spó³dzielniami w ramach Wspólnoty i poza jej granicami, uczestniczy w projektowaniu i wdra¿aniu rozwi¹zañ prawnych kszta³tuj¹cych warunki dzia³alnoœci spó³dzielni. 2. Europejska Rada M³odych Rolników(CEJA) G³ównymi celami CEJA s¹: • obrona i promowanie interesów zawodowych m³odych rolników wobec instytucji i organów wspólnotowych, w szczególnoœci udzielanie m³odym rolnikom pomocy na rozpoczynanie dzia³alnoœci zawodowej i na utrzymanie prowadzonych gospodarstw rolnych, • przekazywanie instytucjom wspólnotowym informacji wa¿nych dla tej grupy rolników, dotycz¹cych zw³aszcza zdobywania kwalifikacji zawodowych i wykonywania zawodu rolniczego. 3. Europejska Federacja Zwi¹zków Zawodowych Pracowników Rolnictwa(EFA) EFA zrzesza organizacje zawodowe pracowników rolnictwa. Podstawowy cel jej dzia³ania to koordynacja dzia³alnoœci stowarzyszonych w niej zwi¹zków oraz obrona ich interesów w dziedzinie polityki ekonomicznej i socjalnej – zarówno przed organami Wspólnoty, jak i przed innymi organizacjami europejskimi. Znowelizowany statut EFA formu³uje nowy istotny cel jej funkcjonowania: dzia³anie na rzecz powiêkszenia Wspólnot Europejskich przez przyjêcie nowych cz³onków z pañstw demokratycznych. 4. Komitet Rolniczych Organizacji Zawodowych Wspólnoty Europejskiej(COPA) COPA powo³ano w 1958 r. Obecnie zrzesza 31 rolniczych organizacji zawodowych z 12 Pañstw Cz³onkowskich. Obok Zgromadzenia Ogólnego i Prezydium oraz tzw. grupy ekspertów ogólnych, dzia³aj¹ w nim wyspecjalizowane agendy zajmuj¹ce siê g³ównie rynkami rolnymi na poszczególne produkty(24 komitety). G³ówne statutowe cele dzia³alnoœci COPA to: • reprezentowanie i obrona interesów producentów rolnych wobec w³adz Wspólnoty i innych organizacji zawodowych, ekonomicznych i socjalnych; • analiza problemów zwi¹zanych z kszta³towaniem i realizacj¹ Wspólnej Polityki Rolnej oraz tworzenie wspólnych rozwi¹zañ zwi¹zanych z polityk¹ roln¹; 171

Rosja • negocjowanie z organami Wspólnot Europejskich istotnych spraw dotycz¹cych rolnictwa i producentów rolnych; • dzia³alnoœæ mediacyjna, tj. poszukiwanie rozwi¹zañ godz¹cych interesy wszystkich rolników z Pañstw Cz³onkowskich WE oraz • tworzenie wiêzi miêdzy w³adzami Wspólnot Europejskich i organizacjami zawodowymi rolników dzia³aj¹cymi przy Wspólnocie. Rosja – strategiczny partner UE Rosja jest najwiêkszym s¹siadem UE i jej strategicznym partnerem. Stosunki miêdzy UE a Rosj¹ rozwijaj¹ siê aktywnie – 53% zagranicznych inwestycji w Rosji to inwestycje z UE a 50% handlu zagranicznego Rosji to handel z UE. Rosja eksportuje do Europy Zachodniej i Wschodniej 2/3 swojego gazu ziemnego i blisko 50% ropy naftowej. Jednoczeœnie Rosja jest niezwykle wa¿nym partnerem politycznym UE, prowadz¹c wspó³pracê na licznych p³aszczyznach. W ostatnich latach nastêpuje proces ich porz¹dkowania. W maju 2003 r. w Sankt Petersburgu obie strony uzgodni³y, ¿e zostan¹ utworzone cztery tzw. wspólne przestrzenie. Partnerstwo z Rosj¹ opiera siê na elementach → Europejskiej Polityki S¹siedztwa i prowadziæ ma do zwiêkszenia mo¿liwoœci wspó³pracy transgranicznej i regionalnej. Na pocz¹tku maja 2005 r. w Moskwie odby³ siê kolejny, 15 ju¿ szczyt UE – Rosja, poœwiêcony przyjêciu pakietu tzw. planów dojœcia(z ang.: road map ) dla stworzenia owych 4 wspólnych przestrzeni w dziedzinach: 1) Gospodarka. W tym obszarze chodzi o obustronn¹ promocjê handlu i inwestycji i stworzenie przewidywalnych i bezpiecznych podstaw prawnych i instytucjonalnych umo¿liwiaj¹cych ten proces. Cz³onkostwo Rosji w Œwiatowej Organizacji Handlu jest istotnym krokiem w tym kierunku; 2) Wolnoœæ, bezpieczeñstwo i prawo. W tej przestrzeni celem s¹ u³atwienia w podró¿owaniu dla obywateli UE oraz Rosji – biznesmenów, studentów, turystów. Konieczne jest te¿ wzmocnienie wspó³pracy miêdzy urzêdami odpowiedzialnymi za œciganie przestêpstw i wspó³praca wymiaru sprawiedliwoœci, by rozwi¹zaæ narastaj¹cy problem nielegalnej migracji, zorganizowanej przestêpczoœci i przemytu. Wspó³praca ma tak¿e dotyczyæ walki z terroryzmem, przy zachowaniu swobód obywatelskich i praw cz³owieka. W tej przestrzeni wa¿ne jest rozwijanie kontaktów miêdzyludzkich, a przez to lep172

Rosja szego wzajemnego zrozumienia spo³eczeñstw oraz wspieranie wspólnych wartoœci: pokoju, demokracji i wolnoœci; 3) Bezpieczeñstwo zewnêtrzne. Rosja i UE powinny wspó³pracowaæ przy rozwi¹zywaniu konfliktów regionalnych, np. na Bliskim Wschodzie czy na Ba³kanach. Bêd¹c s¹siadami, s¹ najbardziej zainteresowane, by kraje ca³ego regionu znalaz³y w³asn¹ drogê wzrostu i stabilnoœci a jednoczeœnie by by³a respektowana niezale¿noœæ tych krajów. Przyk³adem s¹ zamro¿one konflikty w takich krajach jak: Mo³dowa, Gruzja, Armenia czy Azerbejd¿an. Szczegó³owe mo¿liwoœci wspó³pracy miêdzy Rosj¹ a UE w przestrzeni„bezpieczeñstwo zewnêtrzne” dotycz¹ walki z terroryzmem miêdzynarodowym oraz rozprzestrzeniania broni masowego ra¿enia, a tak¿e zarz¹dzania kryzysami i zapobieganie im. 4) Badania, edukacja i kultura. Celem jest wymiana studentów, wzmocnienie kooperacji miêdzy uniwersytetami, placówkami badawczymi i kulturalnymi dla podkreœlenia wspólnej historii i wspólnej przysz³oœci. Poprawie wspó³pracy w dziedzinie edukacji s³u¿¹ takie inicjatywy jak np. ustanowienie Instytutu Europejskiego w Moskwie, ale tak¿e wspólne badania nad zmianami klimatycznymi, nowymi technologiami, przestrzeni¹ kosmiczn¹ i nowymi Ÿród³ami energii. Wsparcie finansowe dla budowy ww. czterech przestrzeni ma pochodziæ z tworzonego w³aœnie Europejskiego Instrumentu S¹siedztwa i Partnerstwa(ang.: European Neighbourhood and Partnership Instrument – ENPI). Partnerstwo z Rosj¹ nie oznacza oczywiœcie, ¿e zbie¿ne s¹ wszystkie interesy i ¿e istnieje ca³kowita jednoœæ pogl¹dów w kwestii sposobu rozwi¹zywania problemów regionu. Rosja zawsze bêdzie przyk³adaæ wiêksz¹ wagê np. do: kwestii swobody podró¿owania swych obywateli do UE, zniesienia przez UE kwot importowych na rosyjsk¹ stal, gaz czy zbo¿e, a tak¿e do kwestii pomocy finansowej UE dla Obwodu Kaliningradzkiego czy uznania jêzyka rosyjskiego jako urzêdowy na£otwie i w Estonii. Strona unijna natomiast punkty ciê¿koœci tej wspó³pracy widzi raczej w zwiêkszeniu bezpieczeñstwa energetyki j¹drowej w Rosji, implementacji Protoko³u z Kyoto, wolnoœci prasy czy uregulowaniu stosunków granicznych z Estoni¹ lub reformie pañstwowego monopolisty – Gazpromu. Wa¿ne jest jednak to, ¿e UE i Rosja, jako dwaj kluczowi aktorzy na politycznej scenie Europy, rozwijaj¹ mo¿liwoœci wspó³pracy i z mo¿liwoœci tych korzystaj¹. 173

Ruch drogowy Ruch drogowy w Unii Europejskiej Unijne statystyki wypadków drogowych co roku odnotowuj¹ oko³o 70 000 œmiertelnych ofiar wypadków i ponad 1,9 mln rannych(z których oko³o 170 000 zostaje trwale inwalidami). Dziêki Traktatowi z Maastricht Unia Europejska otrzyma³a ¿¹dane kompetencje szerokiego dzia³ania w kwestiach bezpieczeñstwa komunikacyjnego. W ramach polityki bezpieczeñstwa drogowego UE wprowadza mo¿liwie wysokie standardy, jak np. obowi¹zek zapinania samochodowych pasów bezpieczeñstwa na siedzeniach przednich i tylnych na terenie wszystkich pañstw Unii Europejskiej. Ponadto UE domaga siê technicznego ujednolicenia cech konstrukcyjnych pojazdów mechanicznych w celu podwy¿szenia poziomu aktywnego i biernego bezpieczeñstwa uczestników ruchu drogowego. Od roku 1977 obowi¹zuje dyrektywa w zakresie obowi¹zkowej kontroli samochodów ciê¿arowych, autobusów, taksówek i karetek pogotowia ratunkowego. W roku 1988 techniczne œrodki nadzoru(kontroli) rozszerzone zosta³y o normy dotycz¹ce samochodów dostawczych i lekkich samochodów ciê¿arowych. W koñcu w roku 1991 wydano dyrektywê, która zasiêg swego zastosowania rozszerzy³a na samochody osobowe. Od 2003 r. dziêki prawu UE osoby poszkodowane w innym kraju cz³onkowskim wskutek wypadku oczekuj¹ krócej na pokrycie szkód z tym zwi¹zanych. Procedury sta³y siê prostsze a opóŸnienia w zaspokajaniu roszczeñ obci¹¿ane s¹ karami finansowymi. Dotyczy to nie tylko szkód powsta³ych na terytorium UE, lecz tak¿e w pañstwach trzecich, o ile sprawca wypadku i poszkodowany s¹ obywatelami UE. Wiele kwestii nie jest jednak regulowanych na szczeblu unijnym. I tak np.: w Zjednoczonym Królestwie, w Irlandii i na Cyprze obowi¹zuje ruch lewostronny. Równie¿ ograniczenia prêdkoœci s¹ ró¿ne w ró¿nych pañstwach, podobnie jak systemy p³atnoœci za korzystanie z autostrad czy maksymalna dopuszczalna zawartoœæ alkoholu we krwi kierowcy. Posiadanie przy sobie tzw. zielonej karty nie jest konieczne, mo¿e jednak u³atwiæ realizacjê roszczeñ. Ruch Europejski Ruch Europejski jest organizacj¹ miêdzynarodow¹, pozarz¹dow¹, której celem g³ównym jest dzia³anie na rzecz integracji europejskiej poprzez mo174

Rybołówstwo bilizowanie w tym celu obywateli i stowarzyszeñ. Ruch powsta³ w efekcie Kongresu Europejskiego w Hadze w 1948 r. Jego pierwszym przewodnicz¹cym by³ Duncan Sandys. Ruch Europejski doprowadzi³ do powstania w maju 1949 r. Rady Europy oraz, poœrednio, tak¿e trzech Wspólnot Europejskich. Ruch Europejski doprawadzi³ m. in. do za³o¿enia Kolegium Europejskiego w Bruggii oraz Europejskiego Centrum Kultury w Genewie. Ruch Europejski opowiada³ siê na wielu forach i przy wielu okazjach za bezpoœrednimi wyborami do Parlamentu Europejskiego, za utworzeniem Unii Europejskiej i za przyjêciem Konstytucji Europejskiej. W ramach Ruchu funkcjonuj¹ Rady Krajowe(np. Polska Rada Ruchu Europejskiego) oraz organizacje o zasiêgu ogólnoeuropejskim(np. Unia Federalistów Europejskich). Rozwój i masowy charakter zapewni³a Ruchowi Europejskiemu dzia³alnoœæ takich mê¿ów stanu jak m.in. Konrad Adenauer, Winston Churchill, Harold Macmillan, Alcide de Gasperi, Altiero Spinelli, Walter Hallstein, Jean Monnet, Robert Schuman, Henri Spaak i innych znanych osobistoœci œwiata polityki, nauki i kultury. Obecnie Ruch dzia³a w 41 pañstwach europejskich. Cz³onkiem Ruchu Europejskiego mo¿e bowiem zostaæ praktycznie ka¿dy mieszkaniec Europy, niezale¿nie od tego, czy pochodzi lub mieszka w kraju cz³onkowskim Unii. Wystarczy skontaktowaæ siê z lokaln¹ lub narodow¹ organizacj¹ pozarz¹dow¹ dzia³aj¹c¹ na rzecz np. popularyzowania wiedzy na temat Europy i integracji europejskiej. Rybołówstwo w UE Traktat ustanawiaj¹cy EWG od pocz¹tku przewidywal, ¿e Wspólna Polityka Rolna obejmowaæ bêdzie tak¿e handel produktami rybnymi. Pocz¹tkowo jednak EWG ogranicza³a siê jedynie do polityki celnej w tym zakresie. Impulsami dla szerszej akcji regulacyjnej wobec rybo³ówstwa by³y rozszerzenia Wspólnot Europejskich o Daniê, Zjednoczone Królestwo i Irlandiê (1973 r.), a tak¿e o Hiszpaniê i Portugaliê(1986 r.). Innym czynnikiem by³a œwiatowa tendencja do wprowadzania przez pañstwa nadbrze¿ne 200milowej wy³¹cznej strefy ekonomicznej. Obecnie mo¿na ju¿ mówiæ o kompleksowej Wspólnej Polityce Rybo³ówstwa, która obejmuje: • ochronê i zarz¹dzanie zasobami; regulacje ustalaj¹: komu, gdzie i co wolno ³owiæ. Jak wiadomo, istnieje nierównowaga: zbyt ma³o jest 175

Rynek Wewnętrzny ryb w stosunku do mo¿liwoœci po³owowych, st¹d potrzeba ochrony, ustalanie maksymalnych kwot po³owowych itp.; • Wspóln¹ Organizacjê Rynku; ustala siê warunki dostêpu towaru do rynku(gabaryty, normy jakoœciowe, zasady opakowywania), ceny oraz wspó³pracê z organizacjami producentów; • akwakulturê(hodowlê ryb). Ka¿de dzia³anie, którego skutkiem jest zmniejszenie presji na po³owy ryb niehodowlanych, powinno byæ wspierane. • pomoc pañstwa; Pañstwa Cz³onkowskie wspieraj¹ producentów krajowych; potrzebna jest wiêc kontrola Komisji Europejskiej, by nie dochodzi³o do zak³óceñ konkurencji na rynku wewnêtrznym UE; • politykê strukturaln¹; skoro zasobów ryby jest zbyt ma³o, nale¿y obni¿yæ liczbê kutrów i unowoczeœniæ infrastrukturê. UE finansuje premie za kasacjê kutrów lub ich przebudowê na cele niezwi¹zane z po³owami; po roku 2002 nowym punktem ciê¿koœci jest infrastruktura portowa i przetwórcza. Trwa obecnie akcja dobrowolnego z³omowania(za wysokim odszkodowaniem z kasy UE) oko³o 1/3 polskich kutrów na Ba³tyku. Dziêki temu po³owy pozosta³ych rybaków bêd¹ bardziej op³acalne; • wspóln¹ politykê zewnêtrzn¹; utworzenie w roku 1976„wspólnotowego morza” w postaci wy³¹cznej strefy ekonomicznej Pañstw Cz³onkowskich, do której nie maj¹ dostêpu statki bander pañstw trzecich, da³o EWG kompetencje do regulacji stosunków w zakresie rybo³ówstwa z pañstwami trzecimi i organizacjami miêdzynarodowymi. Nawet jeœli stron¹ takiej umowy jest Pañstwo Cz³onkowskie, to jej wykonywaniem zarz¹dza Komisja Europejska. Najwa¿niejszym funduszem w ramach Wspólnej Polityki Rybo³ówstwa jest Finansowy Instrument Ukierunkowania Rybo³ówstwa(ang.: Financial Instrument for Fisheries Guidance – FIFG). Rynek Wewnętrzny – Rynek Jednolity. Wolności europejskie (swobody) i ochrona Rynku Wewnętrznego UE Te pojêcia u¿ywane s¹ w jêzyku polskim wymiennie, choæ niektórzy eksperci uwa¿aj¹, ¿e nie oznaczaj¹ one dok³adnie tego samego. Bierze siê to 176

Rynek Wewnętrzny z faktu, i¿ Traktat ustanawiaj¹cy EWG pierwotnie u¿ywa³ jedynie pojêcia „Wspólny Rynek”. Okaza³o siê jednak, i¿ nie wystarczy znieœæ c³a i bariery iloœciowe oraz œrodki o podobnym skutku. Aby zbudowaæ prawdziwy zunifikowany rynek, taki jaki np. w Polsce funkcjonuje miêdzy poszczególnymi województwami, trzeba zbudowaæ Rynek Wewnêtrzny(niem.: Binnenmarkt, ang.: Internal Market ). Zgodnie z aktualnie obowi¹zuj¹cymi traktatami obejmuje on obszar Unii Europejskiej bez granic wewnêtrznych, na którym funkcjonuje swobodny przep³yw towarów, osób, us³ug i kapita³u – w zakresie zastosowania traktatów. Do wolnoœci(swobód) Rynku Wewnêtrznego Unii Europejskiej nale¿¹: 1. Wolnoœæ przep³ywu towarów Swoboda przep³ywu towarów stanowi jeden z czterech podstawowych elementów Jednolitego Rynku UE(Rynku Wewnêtrznego) i oznacza w pierwszym rzêdzie zniesienie wszelkich op³at celnych we wzajemnym handlu, przyjêcie wspólnej taryfy celnej w handlu z pañstwami trzecimi oraz zasad polityki handlowej. Ponadto nakazana jest eliminacja wszelkich przeszkód we wzajemnym handlu o charakterze pozataryfowym. Pañstwa Cz³onkowskie zobowi¹zane s¹ do zniesienia administracyjnych i technicznych barier dla przep³ywu towarów. Nie ma wiêc stawek celnych na towary przemys³owe czy rolno-spo¿ywcze. W konsekwencji – w UE nie wystêpuje kontrola celna ani na wewnêtrznej granicy, ani w g³êbi unijnych krajów. Warunkiem swobody przep³ywu towarów jest tak¿e harmonizacja przepisów okreœlaj¹cych wspólne zasady dzia³ania rynku – np. takich jak: normy techniczne, c³a stosowane wobec krajów trzecich, zasady subsydiowania, regu³y konkurencji, podatki poœrednie itp. W efekcie wolnoœæ przep³ywu towarów opiera siê wiêc m.in. na dostosowaniu lub wzajemnej akceptacji norm i przepisów handlowych, zniesieniu barier celnych i kontroli granicznych oraz na harmonizacji podatków. 2. Wolnoœæ przep³ywu osób Wolnoœæ ruchu osobowego to prawo obywateli UE do przemieszczania siê, pracy, osiedlania siê i korzystania ze wszystkich dóbr socjalnych (w zwi¹zku z prac¹) w miejscu pobytu na terytorium ca³ej Unii Europejskiej, bez wzglêdu na przynale¿noœæ pañstwow¹. Swoboda przep³ywu osób oznacza te¿ nieskrêpowane prawo do osiedlania siê i podejmowania dzia³alnoœci gospodarczej w dowolnym Pañstwie Cz³onkowskim UE. Wol177

Rynek Wewnętrzny noœæ ta ma s³u¿yæ optymalnemu wykorzystaniu zasobów pracy na terenie UE. Wdro¿enie tej zasady w Unii po przyst¹pieniu mniej zamo¿nych krajów z Europy Œrodkowo-Wschodniej nie spowodowa³o – wbrew obawom – masowych migracji ludnoœci w poszukiwaniu korzystniejszych warunków pracy. Wiêkszoœæ pañstw UE postanowi³a jednak, w zgodzie z dokumentami akcesyjnymi, zamkn¹æ swój rynek pracy dla obywateli nowych Pañstw Cz³onkowskich – przynajmniej w okresie pierwszych 2 lat ich cz³onkostwa, czyli do koñca kwietnia 2006 r. 3. Wolnoœæ przep³ywu us³ug Wolnoœæ przep³ywu us³ug sprowadza siê do liberalizacji us³ug rzemieœlniczych, budowlanych, finansowych, otwarcia rynku us³ug transportowych i telekomunikacyjnych oraz harmonizacji metod kontroli banków i ubezpieczeñ. We wszystkich pañstwach Unii Europejskiej sektor us³ug dysponuje najwiêksz¹ iloœci¹ miejsc pracy. Udzia³ us³ug w Produkcie Krajowym Brutto Unii wynosi a¿ 62%(dla porównania – przemys³ 35%). Swoboda œwiadczenia us³ug na terenie ca³ego rynku UE jest jednym z podstawowych elementów Jednolitego Rynku(Rynku Wewnêtrznego). W przypadku us³ug, których œwiadczenie mo¿liwe jest jedynie w bezpoœrednim kontakcie z odbiorc¹, kluczowe znaczenie ma nie tylko znoszenie barier technicznych i fizycznych uniemo¿liwiaj¹cych ich œwiadczenie w innym kraju, ale i prawo firm us³ugowych do nieskrêpowanego prowadzenia dzia³alnoœci gospodarczej na terenie ca³ej Unii. Oznacza to swobodê podejmowania dzia³alnoœci gospodarczej oraz dzia³alnoœci us³ugowej bez potrzeby ustanawiania jakiejkolwiek innej formy sta³ej obecnoœci gospodarczej w pañstwie œwiadczenia us³ugi. 4. Wolnoœæ przep³ywu kapita³u Wolnoœæ przep³ywu kapita³u opiera siê m.in. na d¹¿eniu do wspólnego rynku us³ug finansowych oraz liberalizacji obrotu papierami wartoœciowymi i innymi noœnikami kapita³u. Obywatele Unii mog¹ np. swobodnie wykonywaæ operacje bankowe we wszystkich krajach cz³onkowskich Unii. Wolnoœæ ta oznacza równie¿ prawo do nieskrêpowanego inwestowania dla przedsiêbiorstw i osób prywatnych z krajów UE, do swobodnego transferu zysków oraz prawo do inwestowania za granic¹ UE przez podmioty gospodarcze i osoby fizyczne. Inwestycje w nieruchomoœci s¹ równie¿ uwa¿ane za element wolnoœci przep³ywu kapita³u. 178

Rynek Wewnętrzny O koniecznych dzia³aniach na rzecz Rynku Wewnêtrznego mówi³a ju¿ przed³o¿ona przez Komisjê Europejsk¹ w 1985 r.„Bia³a Ksiêga w sprawie Utworzenia Jednolitego Rynku(Wewnêtrznego)”. By³ to zbiór 282 projektów aktów prawnych niezbêdnych dla prawid³owego funkcjonowania Jednolitego Rynku. Decyduj¹ce znaczenie dla realizacji Rynku Wewnêtrznego mia³o przyjêcie Jednolitego Aktu Europejskiego(1986 r.) i Traktatu o Unii Europejskiej(z Maastricht – 1992 r.). Do sukcesów w kszta³towaniu Rynku Wewnêtrznego zaliczyæ mo¿na m.in. liberalizacjê obrotu kapita³owego, otwarcie rynków zaopatrzenia, rozszerzanie regulacji wspólnotowej na dot¹d„wy³¹czone dziedziny”(np.: energia, transport, telekomunikacja) oraz liberalizacjê us³ug finansowych i transportowych. Istotnym elementem funkcjonowania Rynku Wewnêtrznego jest harmonizacja prawa. Zgodnie z Traktatem ustanawiaj¹cym Wspólnotê Europejsk¹, harmonizacjê prawa nale¿y rozumieæ jako dostosowywanie, uzgadnianie i ujednolicanie regulacji prawnych Pañstw Cz³onkowskich w stopniu koniecznym dla funkcjonowania Rynku Wewnêtrznego Unii Europejskiej. Spoœród ka¿dych zatrudnionych 100 obywateli Unii(w sk³adzie 15 pañstw) – 6 pracuje w rolnictwie, 32 w przemyœle i a¿ 62 w us³ugach(wysokoœæ zatrudnienia w sektorze us³ug wskazuje wprost proporcjonalnie na poziom rozwoju gospodarczego). Dla porównania – w Polsce odpowiednie wskaŸniki zatrudnienia wynosz¹ 30, 31 i 39 zatrudnionych. Regu³¹ Rynku Wewnêtrznego jest za³o¿enie, i¿ w obrotach miêdzy Pañstwami Cz³onkowskimi Unii Europejskiej zakazane s¹ c³a i ograniczenia iloœciowe przywozowe oraz wszelkie œrodki wywieraj¹ce podobny skutek. Poza tym w obrotach miêdzy krajami cz³onkowskimi zakazane s¹ tak¿e ograniczenia iloœciowe w wywozie oraz tranzycie oraz wszelkie œrodki wywieraj¹ce podobny skutek. Okazuje siê jednak, i¿ mimo tych postanowieñ Unia Europejska nie wy³¹cza mo¿liwoœci ustanowienia(przez Pañstwa Cz³onkowskie) zakazów lub ograniczeñ przywozu, wywozu lub tranzytu. Mog¹ one byæ uzasadnione wzglêdami moralnoœci publicznej, porz¹dku publicznego, bezpieczeñstwa publicznego; ochron¹ zdrowia i ¿ycia ludzi oraz zwierz¹t lub ochron¹ roœlin, ochron¹ maj¹tku narodowego posiadaj¹cego wartoœæ artystyczn¹, historyczn¹ lub archeologiczn¹, lub te¿ ochron¹ w³asnoœci przemys³owej i handlowej. Powy¿sze zakazy i ograniczenia nie powinny jednak stanowiæ œrodków samowolnej dyskryminacji ani zamaskowanego ograniczenia handlu miêdzy krajami cz³onkowskimi UE. 179

Rynek Wewnętrzny Najbardziej klasyczne mechanizmy ochrony Rynku Wewnêtrznego to procedury antydumpingowe. Dumping oznacza sprzeda¿ towarów za granicê po cenie ni¿szej od ceny osi¹ganej na rynku rodzimym. Dumpingiem jest te¿ sprzeda¿ towarów poni¿ej kosztów ich wytworzenia. Dumping, o ile powoduje szkodê producentom w kraju importuj¹cym, jest istotnym naruszeniem zasad wolnego handlu opartego na zasadzie konkurencyjnoœci. Reakcj¹ na dumping jest uruchomienie procedur antydumpingowych, których efektem mo¿e byæ m.in. c³o antydumpingowe. Nastêpuje to po stwierdzeniu szkody lub jej groŸby dla przemys³u i handlu okreœlonego pañstwa lub grupy pañstw(krajów cz³onkowskich Unii Europejskiej). Warunkiem sprawnego funkcjonowania Rynku Wewnêtrznego jest uczciwa konkurencja, a w szczególnoœci ograniczenie mo¿liwoœci nadu¿ywania przez przedsiêbiorstwa pozycji dominuj¹cej, zakaz zmowy kartelowej, kontrola skali i form pomocy udzielanej przedsiêbiorstwom przez rz¹dy, a tak¿e niedyskryminacyjne zasady funkcjonowania rynku zamówieñ publicznych. Zastosowanie siê wszystkich krajów UE do tych samych regu³ konkurencji uniemo¿liwiæ ma wykorzystywanie odmiennych regulacji prawnych dla dyskryminowania podmiotów pochodz¹cych z pozosta³ych Pañstw Cz³onkowskich. W zakresie polityki konkurencji prawo UE zakazuje takich porozumieñ, decyzji i praktyk miêdzy przedsiêbiorstwami, których przedmiotem lub skutkiem jest unikniêcie, ograniczenie lub naruszenie konkurencji w obrêbie Rynku Wewnêtrznego Unii Europejskiej. Dotyczy to przede wszystkim bezpoœredniego lub poœredniego ustalania cen zakupu lub sprzeda¿y, albo innych warunków transakcji. Polityka w zakresie konkurencji dotyczy te¿ sztucznego ograniczania lub kontrolowania produkcji, rynków, rozwoju technicznego lub inwestowania; podzia³u rynków lub Ÿróde³ zaopatrzenia. Zakazane jest poza tym: stosowanie ró¿nych warunków do podobnych transakcji z ró¿nymi kontrahentami oraz uzale¿nianie zawarcia kontraktów od warunków, które partner handlowy zmuszony jest przyj¹æ. Wszelkie umowy lub decyzje niedozwolone uznaje siê za niewa¿ne. Zabronione jest te¿ nadu¿ywanie pozycji dominuj¹cej na Rynku Wewnêtrznym Unii Europejskiej, wp³ywaj¹cej na handel miêdzy Pañstwami Cz³onkowskimi(m.in. poprzez zawy¿anie cen, ograniczanie produkcji i rynku na szkodê konsumentów). Za stosowanie praktyk niezgodnych z polityk¹ konkurencji Unii Europejskiej nak³adane s¹ kary pieniê¿ne i in180

Rzecznik Praw Obywatelskich ne op³aty przymusowe – przy jednoczesnym stosowaniu efektywnej kontroli i nadzoru administracyjnego. Unia kontroluje te¿ subsydiowanie przedsiêbiorstw przez Pañstwa Cz³onkowskie – szereg uprawnieñ ma w tym zakresie Komisja Europejska. Uchwalono równie¿ dyrektywy zmuszaj¹ce Pañstwa Cz³onkowskie do przejrzystoœci i harmonizacji procedur udzielania → zamówieñ publicznych. Informacje o zamówieniach s¹ publikowane w Dzienniku Urzêdowym UE , seria S. Rzecznik Praw Obywatelskich Unii Europejskiej Bardzo wa¿nym uprawnieniem obywatela Unii Europejskiej jest mo¿liwoœæ sk³adania skarg do Rzecznika Praw Obywatelskich(RPO) – Ombudsmana Unii Europejskiej. Jest to to stosunkowo nowa instytucja, utworzona na mocy Traktatu z Maastricht. Europejski rzecznik powo³ywany jest przez Parlament Europejski i wobec Parlamentu sk³ada sprawozdanie. Rzecznik Praw Obywatelskich przeprowadza kontrole z w³asnej inicjatywy( ex officio ) lub na podstawie skarg przedstawionych mu bezpoœrednio przez zainteresowanych(osoby fizyczne i prawne, o ile zamieszkuj¹ lub maj¹ siedzibê statutow¹ na terytorium pañstwa cz³onkowskiego), b¹dŸ te¿ za poœrednictwem pos³a Parlamentu Europejskiego. Skargi mog¹ dotyczyæ przypadków z³ego zarz¹dzania i funkcjonowania organów(instytucji) Unii, z wyj¹tkiem Trybuna³u Sprawiedliwoœci, S¹du S³u¿by Publicznej i S¹du Pierwszej Instancji w ich funkcji orzeczniczej. Rzecznik zajmuje siê wiêc kontrol¹ przestrzegania prawa wspólnotowego przez instytucje wspólnotowe a nie krajowe. Skarga powinna ponadto dotyczyæ zdarzeñ, które mia³y miejsce co najwy¿ej dwa lata przed jej z³o¿eniem. Ombudsman, zwany czasem w literaturze równie¿ mediatorem, wszczyna postêpowanie tylko pod warunkiem uznania zasadnoœci skargi(bez mo¿liwoœci odwo³ania siê od tej decyzji) i tylko wtedy, gdy w przedmiocie skargi nie toczy siê ju¿ postêpowanie s¹dowe. Jeœli Rzecznik Praw Obywatelskich UE stwierdza nieprawid³owoœci funkcjonowania, przedstawia dan¹ sprawê odnoœnej instytucji Unii Europejskiej. W ci¹gu 3 miesiêcy instytucja, do której dotar³a skarga, powinna poinformowaæ unijnego Ombudsmana o swoim stanowisku. Po tym terminie Rzecznik sporz¹dza sprawozdanie, w którym formu³uje zalecenia i przesy³a je Parlamentowi Europejskiemu oraz do odnoœnej instytucji. Osoba zainteresowana(fizycz181

Samorząd na lub prawna) musi zostaæ poinformowana o rezultatach postêpowania w formie opinii instytucji i zalecenia RPO UE. Samorząd – integracja europejska – Polska Najwa¿niejszym dokumentem w zakresie europejskiego wymiaru funkcjonowania samorz¹dów jest Europejska Karta Samorz¹du Terytorialnego. Karta przyjêta zosta³a 15 paŸdziernika 1985 r. przez Pañstwa Cz³onkowskie Sta³ej Konferencji Gmin i Regionów Europy funkcjonuj¹cej w ramach Rady Europy. Sta³a Konferencja W³adz Lokalnych i Regionalnych Europy (CPLRE) utworzona zosta³a w 1957 r. Zbiera siê na posiedzeniu raz w roku, na którym dyskutowane s¹ zagadnienia o istotnym znaczeniu dla rozwoju samorz¹du terytorialnego w Europie. G³ówne cele CPLRE to: • rozwijanie demokracji lokalnej przez wspieranie w³adz lokalnych i regionalnych; • wspó³praca transgraniczna i miêdzyregionalna; • u³atwianie integracji grup imigrantów; • obrona odrêbnoœci regionalnych, kulturowych i jêzyków. W styczniu 1994 r. Sta³a Konferencja przekszta³ci³a siê w Kongres W³adz Lokalnych i Regionalnych. Europejska Karta Samorz¹du Terytorialnego opiera siê na idei samorz¹du komunalnego jako g³ównego elementu efektywnej demokracji. Karta ma na celu: • w³¹czenie gmin i regionów w realizacjê integracji europejskiej; • wspó³pracê pomiêdzy gminami i regionami europejskimi; • w³¹czenie obywateli w tworzenie demokracji w ich miejscu zamieszkania. Karta zawiera katalog zasad istotnych dla prawid³owego funkcjonowania samorz¹du terytorialnego: • powszechn¹ wybieralnoœæ organów w³adzy samorz¹dowej; • koniecznoœæ konstytucyjnej regulacji samorz¹du terytorialnego; • obowi¹zek zasiêgania opinii spo³ecznej w wa¿nych sprawach; • samodzielnoœæ administracyjn¹ i gospodarcz¹ w³adz lokalnych; • prawn¹ ochronê samorz¹du komunalnego. Polska ratyfikowa³a Europejsk¹ Kartê Samorz¹du Terytorialnego, która obowi¹zuje w naszym kraju od 1994 r. Integracja Polski z Uni¹ Europejsk¹ wi¹¿e siê w istotny sposób z funkcjonowaniem polskich samorz¹dów. Sprostanie wyzwaniom wynikaj¹cym 182

Samorząd z procesów rozwojowych zachodz¹cych w Polsce i w ca³ej Europie staje siê podstawowym zadaniem, przed którymi stoj¹ w³adze samorz¹dowe oraz œrodowiska zawodowe i spo³eczne na poziomie regionalnym i lokalnym. Reforma administracji przeprowadzona w Polsce w latach 90. w zasadniczy sposób zmieni³a ustrój Pañstwa – od scentralizowanego systemu pañstwa realnego socjalizmu do pañstwa demokratycznego, d¹¿¹cego do pogodzenia unitarnoœci z decentralizacj¹. Transformacja pañstwa wi¹za³a siê z decentralizacj¹ kompetencji, œrodków i koniecznoœci¹ nowego podzia³u administracyjnego. Ju¿ w latach 80. zdano sobie sprawê, i¿ funkcji pañstwa nie powinna wykonywaæ tylko i wy³¹cznie administracja centralna. Decentralizacjê w nowym systemie politycznym oparto na zasadzie → subsydiarnoœci(pomocniczoœci), która oznacza, ¿e pañstwo staje siê organizacj¹ pomocnicz¹(szczególnie w stosunku do w³adz samorz¹dowych), akceptuj¹c¹ wielopodmiotowoœæ w³adz publicznych. Zasada pomocniczoœci, tak wa¿na dla reformy ustrojowej w Polsce, uzyska³a prawie równoczeœnie(1993 r.) status normy prawa wspólnotowego wprowadzonej Traktatem o Unii Europejskiej z Maastricht. Najistotniejszym zjawiskiem w procesie zmiany systemowej w Polsce (przeprowadzanej w oparciu o standardy europejskie) jest rozwój regionalny – rozumiany jako synteza aktywnoœci na tym samym terenie ró¿nych podmiotów w³adzy publicznej, przedsiêbiorstw i spo³eczeñstwa obywatelskiego. Wszelkie dzia³ania rozwojowe w regionie powinny siê uzupe³niaæ, aby przynios³y planowane efekty. Do g³ównych uwarunkowañ rozwoju regionalnego zalicza siê wiêc: stabilnoœæ i bezpieczeñstwo, kapita³ finansowy, kapita³ ludzki, infrastrukturê techniczn¹ i gospodarcz¹ oraz œrodowisko. Cz³onkostwo Polski w Unii Europejskiej wi¹¿e siê z konsekwentnym dostosowywaniem do wymogów UE struktur samorz¹dowych wszystkich szczebli: gminy, powiatu i województwa. Wynika to przede wszystkim z: • koniecznoœci pe³nego wykorzystania œrodków finansowych Unii Europejskiej; • wspó³pracy z samorz¹dami Pañstw Cz³onkowskich Unii Europejskiej oraz z instytucjami europejskimi; • w³¹czenia obywateli w funkcjonowanie samorz¹du w zwi¹zku ze stosowaniem prawa wspólnotowego. 183

Schengen Schengen: Porozumienia z Schengen – acquis Schengen – SIS(System Informacyjny Schengen) Pierwsze Porozumienie o stopniowym znoszeniu kontroli granic w ruchu osobowym pomiêdzy pañstwami stronami Uk³adu podpisane zosta³o w 1985 r. w luksemburskim mieœcie Schengen przez Belgiê, Francjê, RFN, Niderlandy(Holandiê) i Luksemburg. W 1990 r. podpisano nowe Porozumienie, zwane Konwencj¹ Wykonawcz¹ b¹dŸ Konwencj¹ Schengen II (wesz³o w ¿ycie w 1995 r.). Uzupe³nia³o ono postanowienia Porozumienia z 1985 r. o kwestie dotycz¹ce jednolitej polityki wizowej, wspó³dzia³ania w zakresie postêpowania azylowego, wspó³pracy policji oraz Komputerowego Systemu Informacji – SIS. W zakres acquis Schengen wchodz¹, obok obu Porozumieñ, tak¿e: protoko³y w sprawie akcesji W³och(1990 r.), Hiszpanii i Portugalii(1991 r.), Grecji(1992 r.), Austrii(1995 r.) oraz Danii, Finlandii i Szwecji(1996 r.), porozumienie w sprawie specjalnych stosunków grupy Schengen z Islandi¹ i Norwegi¹(1996 r.) oraz dotychczasowe decyzje Komitetu Wykonawczego Schengen – jako swego rodzaju prawo wtórne Schengen. Traktat Amsterdamski w³¹czy³ do → dorobku prawnego UE dorobek prawny Schengen. Sta³o siê tak na mocy protoko³u podpisanego w 1997 r. przez 13 krajów cz³onkowskich, który w³¹czy³ dorobek Schengen(normy prawne zawarte w dwóch Porozumieniach z Schengen i akty Komitetu Wykonawczego) do acquis communautaire . Po wejœciu w ¿ycie Traktatu Amsterdamskiego(01.05.1999r.) funkcje Komitetu Wykonawczego Schengen przejê³a Rada Unii Europejskiej. Dosz³o tak¿e do w³¹czenia Sekretariatu Schengen do Sekretariatu Generalnego Rady. Przypisanie poszczególnych fragmentów acquis Schengen do I lub III filaru UE – i w konsekwencji – zastosowanie w³aœciwych procedur decyzyjnych oraz uznanie jurysdykcji Trybuna³u Sprawiedliwoœci nast¹pi³o w drodze jednomyœlnej decyzji Rady. Trybuna³ Sprawiedliwoœci nie mo¿e wydawaæ orzeczeñ w sprawach maj¹cych zwi¹zek z utrzymaniem prawa i porz¹dku oraz bezpieczeñstwa wewnêtrznego krajów cz³onkowskich. Na mocy porozumienia z grudnia 1996 r. w realizacji acquis Schengen uczestnicz¹, jako kraje stowarzyszone, Norwegia i Islandia. Protokó³ zawiera tak¿e listê aktów prawnych sk³adaj¹cych siê na acquis Schengen. Ze stosowania acquis Schengen wy³¹czy³o siê Zjednoczone Królestwo i Irlandia(protokó³ do Traktatu Amsterdamskiego). Dania uczestniczy 184

Schengen w systemie jedynie czêœciowo i na innej podstawie prawnej. Natomiast w roku 2005 obywatele Szwajcarii wypowiedzieli siê w referendum za stowarzyszeniem z systemem Schengen. Nowe kraje cz³onkowskie, w tym Polska, zosta³y zobowi¹zane do przyjêcia Protoko³u w ca³oœci. Nie jest wiêc mo¿liwe zastosowanie tu wy³¹czeñ znanych nam z modelu brytyjskiego czy duñskiego. Dorobek UE w dziedzinie zarz¹dzania granicami wywodzi siê wiêc z prawa Schengen. System Schengen przewidywa³ wspó³pracê pañstw w takich dziedzinach, jak znoszenie kontroli granicznych na wspólnych granicach. Jako jeden ze œrodków, które od 1995 r. kompensowa³y powsta³y w ten sposób ubytek w zakresie bezpieczeñstwa, rozwiniêto System Informacyjny Schengen(SIS). Jest to baza danych o osobach i rzeczach, zawieraj¹ca oko³o 9 mln wpisów o osobach œciganych, poszukiwanych i zaginionych, a tak¿e o osobach, którym nie nale¿y zezwoliæ na wjazd do UE oraz o rzeczach skradzionych. Ta ostatnia kategoria dotyczy g³ównie skradzionych samochodów(ok. 1300 tys. wpisów) oraz broni(ponad 200 tys. wpisów). Baza sk³ada siê z jednostki centralnej(tzw. C-SIS), maj¹cej siedzibê we francuskim Strasburgu oraz z narodowych baz danych(tzw. N-SIS). Dane zawarte w systemie SIS mog¹ byæ wykorzystane przez placówki Pañstw Cz³onkowskich UE dla celów kontroli granicznej na przejœciach na granicach zewnêtrznych, a tak¿e w g³êbi kraju dla celów policyjnych, kontroli celnej oraz dla udzielania wiz w placówkach zagranicznych oraz zezwoleñ na pobyt. Oczywiœcie dane dotycz¹ce osób odnosz¹ siê zarówno do obywateli Pañstw Cz³onkowskich jak i do obywateli pañstw trzecich. System dzia³a w trybie on-line i pozwala w ci¹gu 5 sekund ustaliæ, czy na temat danej osoby istnieje jakiœ wpis. System pochodzi jednak z pocz¹tku lat 90. i jest obecnie przestarza³y. Nie by³ te¿ przygotowany na przyjêcie danych z 10 nowych Pañstw Cz³onkowskich. M.in. z tego powodu na wewnêtrznych granicach miêdzy nowymi a starymi Pañstwami Cz³onkowskimi potrzebne s¹ ci¹gle jeszcze kontrole graniczne. Obecnie trwaj¹ jednak koñcowe prace nad now¹ wersj¹ systemu, która nosi nazwê SIS II. Zawiera ona m.in. osobowe dane biometryczne oraz umo¿liwia dostêp do danych tak¿e → Europolowi, s³u¿bom zajmuj¹cym siê rejestracj¹ pojazdów mechanicznych itp. SIS II bêdzie prawdopodobnie wprowadzony do roku 2007, kiedy to obszar bez kontroli na grani185

Stolica Apostolska cach wewnêtrznych zostanie rozszerzony na nowe Pañstwa Cz³onkowskie, w tym Polskê. Zostanie wówczas ca³kowicie zniesiona kontrola podró¿nych na granicy polsko-niemieckiej. Wsparcie finansowe UE na poprawê bezpieczeñstwa na zewnêtrznych granicach nowych Pañstw Cz³onkowskich oraz wdro¿enie systemu SIS II wynosi 960 mln euro. Natomiast pañstwa nieuczestnicz¹ce we wspó³pracy Schengen, jak Zjednoczone Królestwo i Irlandia, bêd¹ mia³y jedynie dostêp do tych funkcji SIS II, które dotycz¹ wspó³pracy policji i s¹dów. Stolica Apostolska a Unia Europejska Stolica Apostolska jest szczególnym podmiotem prawa miêdzynarodowego. Nie jest cz³onkiem UE ani jakiejkolwiek innej organizacji polityczno-ekonomicznej. Stolicê Apostolsk¹ stanowi¹: g³owa Koœcio³a Katolickiego (papie¿) wraz z podleg³ym mu zespo³em urzêdów kurialnych. Zdolnoœæ papie¿a do wystêpowania w stosunkach miêdzynarodowych by³a uznawana ju¿ w œredniowieczu. Faktem istotnym dla znaczenia prawno-miêdzynarodowego Stolicy Apostolskiej by³o podpisanie w 1929 r. Traktatu Laterañskiego z W³ochami. Stolica Apostolska uzyska³a oparcie terytorialne (pañstwo-miasto Watykan). Tym samym dosz³o do dwoistoœci podmiotowoœci – zamiennego wystêpowania w stosunkach miêdzynarodowych Stolicy Apostolskiej i Watykanu. W stosunkach tych, poza sprawami o charakterze technicznym czy administracyjnym(Watykan jest m.in. cz³onkiem Miêdzynarodowego Zwi¹zku Telekomunikacyjnego i Powszechnego Zwi¹zku Pocztowego), z regu³y wystêpuje Stolica Apostolska. Stolica Apostolska jest stron¹ wielu umów. Do najwa¿niejszych nale¿¹ konkordaty. Stolica Apostolska nale¿y do kilku organizacji miêdzynarodowych. Nie jest jednak cz³onkiem ONZ a jedynie jej obserwatorem. Jest natomiast cz³onkiem Miêdzynarodowej Agencji Energii Atomowej i Œwiatowej Organizacji Turystyki. Politykê zagraniczn¹ Stolicy Apostolskiej prowadzi papie¿ lub upowa¿niony przez niego sekretarz stanu oraz Sekretarz Rady do spraw Publicznych Koœcio³a. Do wy³¹cznych uprawnieñ papie¿a nale¿y sk³adanie wizyt pañstwowych, przyjmowanie szefów pañstw i rz¹dów, mianowanie przedstawicieli dyplomatycznych, ratyfikowanie umów miêdzynarodowych, czy te¿ zawieranie konkordatów. Stolica Apostolska utrzymuje kontakty dyplomatyczne m.in. z UE oraz wszystkimi Pañstwami Cz³onkowskimi UE. 186

Stowarzyszenie ze Wspólnotami Europejskimi Stowarzyszenie ze Wspólnotami Europejskimi oraz ich Państwami Członkowskimi Stowarzyszenie jest podstaw¹ uprzywilejowanych stosunków Wspólnot Europejskich z pañstwami trzecimi, wykraczaj¹cych poza umowy o handlu i wspó³pracy. Polityka stowarzyszeniowa Wspólnot Europejskich wyró¿nia cztery rodzaje umów stowarzyszeniowych: 1. Umowy stowarzyszeniowe z by³ymi krajami i terytoriami zamorskimi Pañstw Cz³onkowskich. Chodzi tu m.in. o tzw. umowy Jaunde I–II oraz Lome I–IV(ich kontynuacj¹ jest obecnie umowa z Cotonou) z 69 krajami Afryki, Karaibów i Obszaru Pacyfiku. Umowy te nosz¹ oficjalnie nazwê: Uk³ady o Wspó³pracy. 2. Umowy o utworzeniu Europejskiego Obszaru Gospodarczego pomiêdzy Wspólnotami Europejskimi a pañstwami Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu(EFTA). 3. Umowa o stowarzyszeniu z Grecj¹(1961 r.) potraktowana jako wstêpny etap do cz³onkostwa. Podobne umowy podpisano z Malt¹ (1970 r.), Cyprem(1972 r.) i Turcj¹(1963 r.). S¹ to tzw. klasyczne umowy stowarzyszeniowe. 4. Umowy o stowarzyszeniu(inaczej Uk³ady Europejskie) z krajami Europy Œrodkowo-Wschodniej(Polska, Wêgry, Bu³garia, Rumunia, Republika Czeska, S³owacja, Litwa,£otwa, Estonia, S³owenia), otwieraj¹ce perspektywê przyst¹pienia do Unii Europejskiej. Typowy Uk³ad Europejski sk³ada siê z Preambu³y, postanowieñ dotycz¹cych dialogu politycznego, handlu, przep³ywu pracowników, zak³adania przedsiêbiorstw, obrotu kapita³owego, regu³ konkurencji, ochrony w³asnoœci intelektualnej, zbli¿ania przepisów prawnych oraz wspó³pracy gospodarczej, kulturalnej i finansowej. Dla realizacji zadañ wynikaj¹cych z Uk³adu Europejskiego powo³uje siê wspólne instytucje: Radê Stowarzyszenia, Komitet Stowarzyszenia oraz Parlamentarny Komitet Stowarzyszenia. Istnieje równie¿ nowy rodzaj stowarzyszenia, jakie powstaje wskutek zawarcia Umowy o stabilizacji i stowarzyszeniu. Wspólnota Europejska zawar³a takie umowy z prawie wszystkimi pañstwami powsta³ymi na gruzach dawnej Jugoslawii(wyj¹tkiem jest S³owenia). Umowy te nie otwieraj¹ jednak perspektywy cz³onkostwa. 187

Strategia Lizbońska Strategia Lizbońska Strategia Lizboñska przyjêta przez Radê Europejsk¹ w marcu 2000 r. jest obecnie najwa¿niejszym programem spo³eczno-gospodarczym Unii Europejskiej. Jego celem w perspektywie do 2010 roku jest uczynienie z Unii wiod¹cej gospodarki œwiatowej opartej na wiedzy. Przyjêcie tego programu by³o spowodowane krytyczn¹ ocen¹ rozwoju gospodarczego w pañstwach UE w ostatnich kilkunastu latach. Dekada lat 90. ujawni³a wyraŸne s³aboœci UE, zw³aszcza w porównaniu ze Stanami Zjednoczonymi: wolniejsze tempo rozwoju oraz mniejsz¹ zdolnoœæ do tworzenia i absorpcji nowych technologii. Osi¹gniêciu ambitnych celów Strategii Lizboñskiej maj¹ s³u¿yæ nastêpuj¹ce dzia³ania: • szybkie przechodzenie do gospodarki opartej na wiedzy, rozwój spo³eczeñstwa informacyjnego oraz rozwój badañ i innowacji; • liberalizacja i integracja tych rynków, których wspólny rynek de facto nie obj¹³: telekomunikacji, energetyki, transportu, poczty, a tak¿e us³ug finansowych; • rozwój przedsiêbiorczoœci: deregulacja i lepsze wsparcie ze strony administracji(likwidacja barier administracyjnych), ³atwiejszy dostêp do kapita³u i technologii, tworzenie równych warunków konkurencji; • wzrost zatrudnienia i uelastycznienie rynku pracy, poprawa edukacji, unowoczeœnienie systemu zabezpieczeñ spo³ecznych; • troska o œrodowisko: ograniczanie zmian klimatycznych, zachowanie zasobów naturalnych(to dzia³anie zosta³o dodane na szczycie Rady Europejskiej w Goeteborgu w marcu roku 2001). Realizacja Strategii Lizboñskiej postêpuje, ale z opóŸnieniami i niekiedy w sposób nadmiernie kompromisowy. Pakiet Lizboñski sk³ada siê z 28 celów g³ównych i 120 ubocznych, przy czym w sumie ocenia siê 120 ró¿nych wskaŸników. System sprawozdawczoœci prowadzi do tego, ¿e rocznie sk³ada siê 300 raportów, przy czym wielu z nich brakuje wymiaru praktycznego. Tymczasem w ci¹gu pierwszych piêciu lat XXI wieku ró¿nica przyrostu gospodarczego miêdzy USA jako wiod¹c¹ gospodark¹ œwiata a Uni¹ Europejsk¹ nie tylko nie zmala³a, lecz wrêcz wzros³a. St¹d w roku 2004 Komisja Europejska wyst¹pi³a z propozycj¹ reformy Strategii Lizboñskiej. Wynika³a ona z raportu tzw. Grupy Wima Koka – komisji 13 188

Subsydiarność ekspertów(wœród nich by³ m.in. by³y polski minister finansów i minister spraw zagranicznych Dariusz Rosati). Oceniono bowiem, i¿ nie da siê stworzyæ konkurencyjnej gospodarki przy tak du¿ych wydatkach na rolnictwo – a tak ma³ych na badania i rozwój. Subsydiarność(pomocniczość) i suwerenność w procesie integracji europejskiej Zgodnie z Traktatem o Unii Europejskiej – Wspólnota w zakresie, który nie podlega jej wy³¹cznej kompetencji podejmuje dzia³ania, zgodnie z zasad¹ subsydiarnoœci, tylko wówczas i tylko w takim zakresie, gdy cele proponowanych dzia³añ nie mog¹ byæ skutecznie osi¹gniête przez Pañstwa Cz³onkowskie, a zatem, z uwagi na skalê lub skutki proponowanych dzia³añ, zostan¹ lepiej(efektywniej) zrealizowane przez Wspólnotê. Subsydiarnoœæ, w myœl Traktatu o Unii Europejskiej(z Maastricht), polega na podziale kompetencji(zadañ) pomiêdzy Wspólnotami Europejskimi i Pañstwami Cz³onkowskimi. Subsydiarnoœæ nie dotyczy jednak jednostek podzia³u administracyjnego Pañstw jak np. landy, regiony, województwa, departamenty. Jeœli wiêc zasada subsydiarnoœci stosowana jest np. w odniesieniu do samorz¹du terytorialnego w Niemczech, to dzieje siê tak nie tyle z uwagi na wymogi unijne, lecz na mocy decyzji politycznej w³adz tego pañstwa. Poza tym Wspólnoty Europejskie s¹ w³aœciwe do wykonania okreœlonych zadañ tylko wtedy, gdy realizacja danej kompetencji przez Pañstwo Cz³onkowskie wywiera wp³yw na interesy innych Pañstw Cz³onkowskich oraz gdy, ze wzglêdu na jednoœæ prawn¹ i gospodarcz¹, okreœlone zadanie nie mo¿e byæ efektywniej wykonane przez Pañstwo Cz³onkowskie. Z drugiej strony Unia Europejska zobowi¹zana jest pozostawiaæ krajom cz³onkowskim te sprawy, które one same mog¹ uregulowaæ w najbardziej efektywny sposób. Traktatowy zapis dotycz¹cy subsydiarnoœci udowadnia, i¿ Unia Europejska nie zamierza przekszta³ciæ siê ani w scentralizowane superpañstwo, ani w federacjê regionów. Dlatego te¿ nieuzasadnione s¹ obawy, ¿e UE pragnie zaw³adn¹æ wszystkimi kompetencjami narodowymi swych Pañstw Cz³onkowskich. Unia nie chce te¿ doprowadziæ do jakiejkolwiek likwidacji Pañstw, przekszta³caj¹c siê w jednolit¹ strukturê bez granic, z jednym rz¹dem, parlamentem, systemem s¹downictwa, 189

Subsydiarność wojskiem czy policj¹. Za realizacjê zasady subsydiarnoœci odpowiedzialna jest przede wszystkim Komisja Europejska, która rozstrzyga w procesie inicjatywy prawodawczej, czy okreœlone zadania nale¿y pozostawiæ w sferze rozwi¹zañ wspólnotowych, czy te¿ ich realizacjê przekazaæ na poziom Pañstw Cz³onkowskich. Pañstwa Cz³onkowskie z kolei, a œciœlej ich rz¹dy, mog¹ te zadania zrealizowaæ same lub te¿ przekazaæ je swym jednostkom administracji rz¹dowej ni¿szego szczebla lub administracji samorz¹dowej. Termin„suwerennoœæ” zwi¹zany jest z podmiotowoœci¹ prawa miêdzynarodowego, która jest zdolnoœci¹ do nabywania praw i zaci¹gania zobowi¹zañ miêdzynarodowych. Wed³ug Ludwika Ehrlicha(autora pierwszego polskiego podrêcznika prawa miêdzynarodowego), podmiotowoœæ prawa miêdzynarodowego jest równoznaczna z suwerennoœci¹. Suwerennoœæ pañstwa to, po pierwsze – jego samow³adnoœæ, czyli prawna niezale¿noœæ od jakichkolwiek czynników zewnêtrznych i po drugie – ca³ow³adnoœæ, czyli kompetencja normowania wszystkich stosunków wewn¹trz pañstwa. Na obecne rozumienie suwerennoœci wp³yw maj¹: zwierzchnoœæ terytorialna, niepodleg³oœæ i swobodny, wolny od ingerencji ustrój polityczny, spo³eczny i ekonomiczny, wynikaj¹cy z zasady samostanowienia narodów oraz mo¿liwoœæ wspó³¿ycia z innymi narodami na zasadach równoœci i obopólnych korzyœci. Fakty interwencji zewnêtrznej, dyskryminacja, ale i dobrowolne przyst¹pienie do wspólnoty terytorialnej oznaczaj¹ ograniczenia(naruszenia) suwerennoœci. Pocz¹tek pañstwa i nabycia przez nie zdolnoœci prawnej i zdolnoœci do czynnoœci prawnych oznaczaj¹ równie¿ pocz¹tek suwerennoœci(tego pañstwa). W rozwa¿aniach na temat suwerennoœci wzi¹æ nale¿y pod uwagê wspó³zale¿noœci, które tworz¹ siê miêdzy pañstwami buduj¹cymi okreœlone zwi¹zki integracyjne(np.: Unia Europejska). Suwerennoœæ jest niew¹tpliwie obron¹ odrêbnoœci. Wspó³zale¿noœci natomiast sk³aniaj¹ czêsto ku poszukiwaniu rozwi¹zañ o charakterze unifikuj¹cym. Suwerennoœæ jest obron¹ pewnych wartoœci tradycyjnych. Wspó³zale¿noœci powoduj¹ najczêœciej potrzebê dzia³añ o charakterze nowatorskim. Suwerennoœæ strze¿e instytucji zewnêtrznych pañstwa i wy³¹cznoœci jego kompetencji. Wspó³zale¿noœci domagaj¹ siê czêsto przystosowania sfery wewnêtrznej w pañstwie do pewnych standardów miêdzynarodowych. Dla suwerennoœci celem nadrzêdnym jest interes pañstwa i narodu. Wspó³zale¿noœci sk³aniaj¹ czêsto do przyjmowania interesu wspólnego – grupy pañstw, regionu lub ca³ej spo³ecznoœci miêdzynarodowej. 190

Ściślejsza współpraca Symbole i święto integracji europejskiej Pierwszym najwa¿niejszym symbolem integracji europejskiej jest flaga Zjednoczonej Europy, przejêta przez Uniê Europejsk¹ w 1986 r. od Rady Europy i przedstawiaj¹ca kr¹g dwunastu z³otych gwiazd na lazurowym tle. Kr¹g z³otych gwiazd oficjalnie reprezentuje uniwersalizm, solidarnoœæ i harmoniê miêdzy narodami Europy. Liczba tych gwiazd nigdy nie zmienia³a siê i nie ma zwi¹zku z liczb¹ Pañstw Cz³onkowskich UE. Dopatrywanie siê symboliki chrzeœcijañskiej we fladze unijnej nie jest zupe³nie bezpodstawne, bowiem twórcê projektu, Francuza Arsene Hertza, zainspirowa³ opis wizerunku Najœwiêtszej Marii Panny z Ksiêgi Objawienia, 12.1. Dzieñ Europy obchodzony jest 5 maja ka¿dego roku. Uroczystoœæ ta zosta³a jednak og³oszona dla uczczenia utworzenia Rady Europy(5 maja 1949 r.), nie zaœ Unii Europejskiej. Natomiast Dzieñ Unii Europejskiej obchodzony jest 9 maja dla upamiêtnienia publicznej prezentacji przez francuskiego ministra spraw zagranicznych Roberta Schumana Uroczystej Deklaracji zawieraj¹cej ideê powo³ania pierwszej Wspólnoty Europejskiej, tj. Europejskiej Wspólnoty Wêgla i Stali(9 maja 1950 r.). Jako hymn europejski Komitet Ministrów Rady Europy zatwierdzi³ 12 stycznia 1972 r. preludium Ody do radoœci ( → na za³¹czonym CD-ROM-ie), IV czêœci IX Symfonii Ludwiga van Beethovena, w aran¿acji Herberta von Karajana. Hymn Rady Europy jest równie¿ hymnem Unii Europejskiej. Europejski hymn nie ma oficjalnego tekstu, co pozwala unikn¹æ protokolarnych komplikacji z wyborem odpowiedniej wersji jêzykowej(i znaczeniowej) przy okazji jego oficjalnych wykonañ. Ściślejsza współpraca(wzmocniona współpraca) lub elastyczność integracyjna( flexibility) W wiêkszej i bardziej zró¿nicowanej Unii Europejskiej elastycznoœæ formalna i merytoryczna bêdzie jeszcze bardziej konieczna ni¿ obecnie. Ka¿de poszerzenie powiêksza to zró¿nicowanie. Nie mo¿na wiêc wykluczyæ sytuacji, gdy przy bardziej zró¿nicowanym sk³adzie Pañstw Cz³onkowskich czêœæ z nich bêdzie chcia³a iœæ„dalej i szybciej” ni¿ pozosta³e. Takiemu za³o¿eniu spróbowa³y sprostaæ Pañstwa Cz³onkowskie, wprowadzaj¹c w tym zakresie stosowne zmiany do traktatów. Pañstwa te wziê³y na sie191

Ściślejsza współpraca bie ryzyko wprowadzenia do systemu UE elementów, które mog¹ przyspieszyæ integracjê w pewnych dziedzinach, ale te¿ zagroziæ jej dalszemu rozwojowi. Potwierdzi³y one tym samym koncepcjê integracji opart¹ na formule opting in (w odró¿nieniu od stosowanej ju¿ formu³y opting out ). Brak takiej mo¿liwoœci uzasadniano przekonaniem, i¿ Pañstwa Cz³onkowskie, przy braku wzajemnego porozumienia siê w kwestii wspólnego interesu, bêd¹ coraz czêœciej sk³ania³y siê ku wspó³pracy poza Uni¹(jak w przypadku Porozumieñ z Schengen) lub poza klasycznymi ramami instytucjonalnymi Unii(np. strefa euro z dwunastoma obecnie uczestnicz¹cymi w niej Pañstwami). Z drugiej strony, zdawano sobie sprawê, ¿e tego rodzaju rozwi¹zania doprowadziæ mog¹ do zachwiania instytucjonalnej równowagi Unii i poœredniej akceptacji nowej odmiany Europy á la carte . Opiera³aby siê ona na wybieraniu przez Pañstwa Cz³onkowskie spoœród spraw, których nie uda³o siê wspólnie przyj¹æ, tylko tych spraw, których uregulowania podejm¹ siê w wê¿szym gronie. W myœl Traktatu Amsterdamskiego – przyzwolenie na œciœlejsz¹ wspó³pracê opatrzono kilkoma zastrze¿eniami wprowadzonymi do Traktatu o Unii Europejskiej(TUE): • zostanie ona dopuszczona tylko wówczas, jeœli s³u¿yæ bêdzie celom Unii oraz zachowaniu i s³u¿eniu jej interesom; • opiera siê na poszanowaniu traktatów i jednolitych ram instytucjonalnych; • stosowana mo¿e byæ tylko w ostatecznoœci, gdy pañstwa nie s¹ w stanie rozwi¹zaæ problemów przy wykorzystaniu dotychczasowych procedur; • musi byæ ni¹ zainteresowana wiêkszoœæ krajów cz³onkowskich; • nie mo¿e s³u¿yæ ona naruszeniu kompetencji, praw, zobowi¹zañ i interesów pañstw; • ka¿dy kraj, który tego chce i spe³nia kryteria, musi mieæ mo¿liwoœæ uczestniczenia w przedsiêwziêciu, realizowanym ju¿ przez innych; • œciœlejsz¹ wspó³pracê nale¿y wprowadzaæ w taki sposób, aby zachowaæ dotychczasowy stan acquis communautaire ; • pañstwa nieuczestnicz¹ce nie przeszkadzaj¹ w realizacji tej formy wspó³pracy krajom uczestnicz¹cym. Warunki wprowadzenia œciœlejszej wspó³pracy przyjête w Traktacie Amsterdamskim a wprowadzone do Traktatu o Wspólnotach Europejskich (TWE) dotycz¹: 192

Światowa Organizacja Handlu • pozostawania w granicach kompetencji powierzonych Wspólnocie Europejskiej oraz wyeliminowania jej z zakresu obszarów kompetencji wy³¹cznej Wspólnoty, a tak¿e z regulacji dotycz¹cych obywatelstwa Unii; • zasady nienaruszalnoœci polityk, dzia³añ lub programów Wspólnot Europejskich; • zakazu stosowania jej, gdyby mia³o to prowadziæ do dyskryminacji i przeszkód w wymianie handlowej miêdzy Pañstwami Cz³onkowskimi oraz naruszaæ regu³y konkurencji; • zakazu naruszania protoko³u w³¹czaj¹cego acquis Schengen w ramy Unii Europejskiej; • mo¿liwoœci zablokowania podjêcia decyzji o wspó³pracy(w Radzie UE) przez ka¿de Pañstwo Cz³onkowskie w powo³aniu siê na wa¿ne i uzasadnione powody polityki krajowej. Traktat Nicejski dokona³ w tym wzglêdzie kilku istotnych zmian. W warunkach okreœlonych w TUE dodano nastêpuj¹ce warunki wprowadzania wspó³pracy ju¿ nie œciœlejszej, a tzw. wzmocnionej: • musi ona wzmacniaæ proces integracji zainteresowanych pañstw; • nie mo¿e ona naruszaæ regu³ Rynku Wewnêtrznego, a tak¿e spójnoœci gospodarczej i spo³ecznej; • obejmuje co najmniej 8 pañstw; • Komisja Europejska jak i Pañstwa Cz³onkowskie zosta³y zobowi¹zane do zachêcenia do udzia³u we wspó³pracy jak najwiêkszej liczby krajów. Traktat Nicejski wyraŸnie te¿ przes¹dzi³, i¿ akty i decyzje przyjmowane w ramach œciœlejszej wspó³pracy nie stan¹ siê czêœci¹ acquis Unii i wi¹zaæ bêd¹ jedynie pañstwa w niej uczestnicz¹ce. Dlatego te¿ Pañstwa Cz³onkowskie zastosuj¹, w zakresie, w jakim ich to dotyczy, te akty i decyzje, które bêd¹ wi¹¿¹ce jedynie dla Pañstw Cz³onkowskich uczestnicz¹cych we wzmocnionej wspó³pracy, znajduj¹c bezpoœrednie zastosowanie jedynie w odniesieniu do tych Pañstw. Światowa Organizacja Handlu( World Trade Organisation – WTO). Wojna handlowa Unia Europejska – USA Prezentacja Œwiatowej Organizacji Handlu musi zostaæ poprzedzona charakterystyk¹ GATT(ang.: General Agreement on Tariffs and Trade ). 193

Światowa Organizacja Handlu Uk³ad Ogólny w Sprawie Ce³ i Handlu(GATT) zawarty zosta³ w 1947 r. przez 23 pañstwa(w 1994 r. w GATT uczestniczy³o ju¿ 108 pañstw). Jego celem by³o usuniêcie miêdzynarodowych barier handlowych. W 1986 r. otwarto(ósm¹ z kolei) Rundê GATT(tym razem w Urugwaju) przerwan¹ w 1990 r. sporem(przede wszystkim USA i Francji) wokó³ handlu produktami rolnymi. Debatê wznowiono w 1992 r. Zakoñczy³a siê ona w 1994 r. zamkniêciem Rundy Urugwajskiej oraz podjêciem decyzji o powo³aniu Œwiatowej Organizacji Handlu( World Trade Organization ) w miejsce dotychczasowej GATT. Porozumienia koñcz¹ce Rundê Urugwajsk¹ GATT zawieraj¹ postanowienia dotycz¹ce m.in.: handlu us³ugami, klauzul ochronnych, handlowych aspektów polityki inwestycyjnej, barier technicznych w handlu, rolnictwa(m.in. handlu mlekiem i wo³owin¹) oraz lotnictwa cywilnego. Uk³ad o powo³aniu Œwiatowej Organizacji Handlu podpisano w Marrakeszu(Maroko) 15.04.1994 r. Uzupe³nia go G³ówny Uk³ad w sprawie Ce³ i Handlu. Oba te uk³ady podpisa³y 124 pañstwa i wesz³y one w ¿ycie 1.01.1995 r. Uk³ad WTO uzupe³niaj¹ aneksy dotycz¹ce m.in. wielostronnych uk³adów o handlu towarami, us³ugami, ochrony w³asnoœci intelektualnej oraz przegl¹du mechanizmów polityki handlowej. Œwiatowa Organizacja Handlu odpowiada za wprowadzenie w ¿ycie, administracjê i realizacjê wszystkich przyjêtych uk³adów. Pomaga te¿ krajom cz³onkowskim w prowadzeniu negocjacji handlowych. W strukturze instytucjonalnej WTO funkcjonuj¹: Rada Generalna, Konferencja Ministerialna, Sekretariat WTO oraz Organ Rozwi¹zywania Sporów. Polska od 1.01.1995 r. jest cz³onkiem Œwiatowej Organizacji Handlu. Do zaostrzenia europejsko-amerykañskiego konfliktu na forum Œwiatowej Organizacji Handlu(WTO) dosz³o po przeprowadzeniu przez Komisjê Europejsk¹ dochodzenia, w którym wykazano powa¿ne luki w amerykañskim systemie kontroli sanitarnej miêsa eksportowanego do Europy. Chodzi w szczególnoœci o zaniedbania w zakresie wykrywania w produktach miêsnych hormonów zakazanych w krajach Unii Europejskiej. Chroni¹c interesy konsumentów, Unia Europejska od dawna zakazuje importu miêsa zwierz¹t, których wzrost stymuluje siê hormonami. Limity zawartoœci pestycydów w ¿ywnoœci s¹ w USA o wiele korzystniejsze dla producentów, ni¿ podobne ograniczenia w Unii Europejskiej. W USA dopuszcza siê a¿ dwudziestokrotnie wiêksz¹ ni¿ w UE zawartoœæ pestycydów w wo³owinie oraz piêciokrotnie wiêksz¹ zawartoœæ DDT w t³uszczu zwie194

Traktat Elizejski rzêcym. Nawet gdy dochodzi do przekroczenia tych i tak bardzo liberalnych norm, to – jak twierdz¹ autorzy raportu Komisji Europejskiej – amerykañski Urz¹d ¯ywnoœci i Leków bardzo czêsto oci¹ga siê z nak³adaniem odpowiednich sankcji na producentów. To w³aœnie Stany Zjednoczone zg³aszaj¹ najwiêcej skarg do Organu Rozwi¹zywania Sporów WTO, wyprzedzaj¹c w tej klasyfikacji Uniê Europejsk¹ i Japoniê. Uda³o im siê wygraæ z Europejczykami dwie presti¿owe sprawy na forum tej organizacji. W maju 1997 roku WTO uzna³a europejskie embargo na dostawy amerykañskiego miêsa za niezgodne z zasadami handlu miêdzynarodowego. Na pocz¹tku wrzeœnia tego samego roku potêpi³a unijne regulacje dotycz¹ce importu bananów, na mocy których krajom Afryki, Karaibów i Pacyfiku przyznano preferencje w tej dziedzinie kosztem zdominowanych przez Amerykanów korporacji miêdzynarodowych – Chiquita Brands, Castel i Cooke. W Waszyngtonie oœwiadczono, ¿e Chiquita i inne firmy straci³y w 1998 r. 520 mln dolarów, gdy Europejczycy postanowili nie honorowaæ decyzji WTO, która mówi, ¿e traktowanie karaibskich i afrykañskich bananów na preferencyjnych warunkach jest nielegalne. Jest pewne, ¿e przedmiotem negocjacji bêdzie równie¿ kwestia genetycznie zmodyfikowanej ¿ywnoœci, na przyk³ad soi, kukurydzy czy pomidorów, któr¹ Stany Zjednoczone i Kanada chc¹ dostarczaæ w masowych iloœciach na rynek europejski. Do chwili obecnej Œwiatowa Organizacja Handlu nie zajmowa³a siê tym problemem. Wed³ug regu³ WTO ka¿de pañstwo powinno traktowaæ produkty ¿ywnoœciowe tak samo, bez zwracania uwagi na sposób, w jaki zosta³y wytworzone. Pomimo tego, ulegaj¹c naciskom organizacji konsumenckich, Bruksela oci¹ga siê z przyzwoleniem dla wejœcia ulepszonych genetycznie produktów na europejski rynek. Chce miêdzy innymi zobowi¹zaæ producentów ¿ywnoœci do specjalnego etykietowania artyku³ów zawieraj¹cych sk³adniki pochodz¹ce z genetycznie zmodyfikowanych organizmów. Traktat Elizejski: Francja i Niemcy motorem integracji europejskiej Wed³ug opinii analityków Francja i Niemcy uwa¿ane by³y przez d³ugi czas za motor integracji europejskiej. Zgodna wspó³praca obu tych pañstw by³a gwarancj¹ postêpu integracji europejskiej. 195

Traktat Elizejski Po drugiej wojnie œwiatowej stosunki francusko-niemieckie nie nale¿a³y do przyjaznych. W pierwszym okresie po II wojnie œwiatowej najwiêkszy wp³yw na europejsk¹ politykê Francji mia³ jej prezydent, genera³ Charles de Gaulle. Rozumia³ on doskonale potrzebê pojednania z Niemcami i wci¹gniêcia tego kraju w europejskie procesy integracyjne. Za jego spraw¹ Republika Federalna Niemiec sta³a siê pe³noprawnym uczestnikiem tych procesów, bêd¹c cz³onkiem za³o¿ycielem trzech Wspólnot Europejskich. Równie¿ politycy zachodnioniemieccy ju¿ od koñca lat czterdziestych bardzo aktywnie w³¹czyli siê w debatê na temat przysz³oœci Europy. Traktatem Elizejskim nazywany jest uk³ad zawarty miêdzy Francj¹ a RFN w sprawie wspó³pracy. Podpisany zosta³ 22 stycznia 1963 r. przez prezydenta Francji Charles’a de Gaulle’a i kanclerza RFN Konrada Adenauera. Traktat ten sta³ siê baz¹ dla wspó³pracy francusko-niemieckiej w integrowaniu Europy. W czêœci Uk³adu dotycz¹cej„Programu” wspó³pracy dokonano podzia³u na„Sprawy Zagraniczne” i„Obronê”. W zakresie„Spraw Zagranicznych” postanowiono, i¿ przed podjêciem ka¿dej decyzji oba rz¹dy bêd¹ konsultowaæ siê we wszystkich wa¿nych zagadnieniach polityki zagranicznej. Przedmiotem konsultacji sta³y siê m.in. problemy dotycz¹ce Wspólnot Europejskich, stosunki Wschód-Zachód i sprawy rozpatrywane przez organizacje miêdzynarodowe. Okreœlono te¿ obszary zacieœniania wspó³pracy gospodarczej. W zakresie„Obrony” strony Uk³adu postanowi³y m.in.: zbli¿aæ swoje doktryny obronne, rozszerzyæ wymianê personelu miêdzy si³ami zbrojnymi, wspó³pracowaæ w zakresie opracowywania odpowiednich planów zbrojeniowych i przygotowywania planów sfinansowania tych zbrojeñ oraz wspó³dzia³aæ na polu cywilnej obrony ludnoœci. Istotn¹ czêœæ Uk³adu obejmuje równie¿„Wychowanie i sprawy m³odzie¿y”. Chodzi³o tu o: naukê jêzyka, francuskiego i niemieckiego, uznawanie w obu krajach okresów nauki w szko³ach, egzaminów, tytu³ów naukowych i dyplomów uniwersyteckich oraz wspó³pracê w dziedzinie badañ naukowych. Dla realizacji zapisanych w Uk³adzie zadañ i celów okreœlono, i¿ szef pañstwa(Francja) i szef rz¹du(RFN) spotykaæ siê bêd¹ przynajmniej dwa razy w roku. Ministrów spraw zagranicznych zobowi¹zano do czuwania nad wykonywaniem„Programu” jako ca³oœci, wyznaczaj¹c im narady co najmniej raz na trzy miesi¹ce. Faktem jest, i¿ wspó³praca francusko-niemiecka prze¿ywa³a swoje lepsze i gorsze dni. Pomijaj¹c jednak aspekty polityczne, wspó³praca obu tych 196

Traktat Elizejski pañstw doskonale funkcjonowa³a i funkcjonuje w takich sferach, jak gospodarka, badania, technologia, turystyka, kultura i edukacja. Niezaprzeczalnym sukcesem Francji i Niemiec by³o zawarcie w roku 1984 umowy w Saarbrücken, dotycz¹cej u³atwieñ w przekraczaniu wspólnej granicy, która sta³a siê pierwowzorem umowy Schengen I z roku 1985. Umowy te by³y jednak zawierane poza systemem integracji europejskiej. Praktycznie nic pod tym wzglêdem siê nie zmieni³o, a¿ do Konferencji Miêdzyrz¹dowej, która za spraw¹ tandemu: kanclerz RFN H. Kohl i prezydent Francji F. Mitterand oraz przy wsparciu ze strony W³och i pañstw Beneluksu wypracowa³a Traktat o Unii Europejskiej przyjêty w Maastricht. Zawiera on wiele elementów koncepcji ponadnarodowej Unii. Traktat ten prze³ama³ kryzys integracyjny zapocz¹tkowany za czasów prezydentury Charlesa de Gaulle’a. Do wspomnianych spotkañ na szczycie planowanych co 6 miesiêcy dodano od stycznia 2001 r. spotkania w ramach tzw. Procesu Blaesheim. S¹ to nieformalne rozmowy miêdzy niemieckim szefem rz¹du i prezydentem Francji z towarzyszeniem ministrów spraw zagranicznych. Odbywaj¹ siê one co 6–8 tygodni i dotycz¹ spraw europejskich. W przeciwieñstwie do dialogu elizejskiego – maj¹ one charakter niepublicznej wymiany pogl¹dów na czêsto trudne tematy. W ten sposób rozwi¹zano na przyk³ad niemiecko-fancuskie napiêcia przed szczytem UE w Laeken w roku 2001, zwi¹zane z projektem zbrojeniowym A-400 M, czy te¿ ustalono szczegó³y wdro¿enia wschodniego rozszerzenia UE. Proces Blaesheim zdopingowa³ te¿ urzêdników obu pañstw do bardziej intensywnej wymiany. Czy wiêc tylko wspó³praca francusko-niemiecka mog³a byæ motorem napêdzaj¹cym europejsk¹ integracjê? Warto wspomnieæ, ¿e w 1989 r. to w³aœnie Francja by³a najmniej entuzjastyczna wobec szybkiego zjednoczenia dwóch pañstw niemieckich; obawia³a siê zapewne, ¿e zjednoczone Niemcy mog¹ przej¹æ w partnerstwie Pary¿-Berlin dominuj¹c¹ rolê. Mimo och³odzenia wzajemnych relacji od po³owy lat dziewiêædziesi¹tych, wspó³praca w niektórych dziedzinach, jak w interoperatywnym transporcie kolejowym czy w dziedzinie energii atomowej rozwija³a siê modelowo. Francusko-Niemiecka Wspó³praca M³odzie¿y by³a pierwowzorem dla Polsko-Niemieckiej Wspó³pracy M³odzie¿y; kana³ telewizyjny ARTE pozostaje najbardziej ambitnym w Europie. Berlin i Pary¿ to z pewnoœci¹ dwie najœciœlej wspó³pracuj¹ce ze sob¹ unijne stolice. Od 40 rocznicy Traktatu Elizejskiego w roku 2003 konfe197

Traktat Konstytucyjny rencje na szczycie s¹ uzupe³nione wspólnymi obradami rz¹dów obu pañstw, przy ministerstwach w jednym pañstwie s¹ na sta³e specjalni urzêdnicy ³¹cznikowi z drugiego. Niemcy i Francja zawsze staraj¹ siê prezentowaæ wspólne stanowisko na forum UE. Nie zawsze siê to jednak udaje, np. w sprawie traktatu z Nicei dosz³o na szczycie do otwartej rozbie¿noœci. W jej wyniku postanowiono, ¿e szefowie MSZ Francji i Niemiec bêd¹ siê spotykaæ co miesi¹c. Francja by³a jednym z g³ównych promotorów idei przyjêcia konstytucji europejskiej. Niemcy wspó³pracowa³y œciœle z Francj¹ podczas pracy Konwentu. Ratyfikacja konstytucji europejskiej przebieg³a w RFN bez problemu. Jednak¿e kolejny cios zadany integracji europejskiej przez Francjê to negatywny wynik referendum w sprawie ratyfikacji Traktatu Konstytucyjnego w 2005 r. W przesz³oœci uwa¿ano, i¿ w integracji europejskiej nie dzieje siê nic bez zgody Francji i Niemiec. W ostatnim czasie idea motoru niemiecko-francuskiego nieco os³ab³a. Ale te¿ i os³ab³o powszechne przekonanie, ¿e w UE najwiêkszy wp³yw na rozwój integracji maj¹ jej najwiêksi cz³onkowie. W roku 2004 przyst¹pi³o do UE 10 nowych pañstw a zatem i skomplikowa³y siê zasady dochodzenia do kompromisów i mechanizmy g³osowañ. Wydaje siê wiêc, ¿e model francusko niemieckiego motoru integracji nie bêdzie ju¿ najwa¿niejszym Ÿród³em inspiracji w rozwoju UE. Traktat Konstytucyjny i debata w sprawie jego ratyfikacji W³aœciwa, formalna nazwa tego dokumentu brzmi: Traktat ustanawiaj¹cy Konstytucjê dla Europy. Mimo tej oryginalnej nazwy jest to umowa miêdzynarodowa. Jej projekt zosta³ przygotowany w wyniku prac Konwentu Europejskiego. Umowa zosta³a podpisana przez przedstawicieli wszystkich Pañstw Cz³onkowskich Unii Europejskiej, w tym przez Polskê, 29 paŸdziernika 2004 r. w Rzymie. Tym samym nadal kraje cz³onkowskie pozostaj¹„Panami Traktatów Unijnych” i w pe³ni decyduj¹ o teraŸniejszoœci i przysz³oœci integracji europejskiej. Umowa ta nie tworzy te¿ ¿adnej nowej organizacji w miejsce obecnej Unii Europejskiej, a zgodnie z prawem UE ma przede wszystkim charakter rewizyjny, inaczej mówi¹c – modyfikuj¹cy i porz¹dkuj¹cy. Nie ma w niej tak¿e zapisów potwierdzaj¹cych przekszta³cenie siê Unii Europejskiej w ujednolicon¹ strukturê pañstwow¹ (superpañstwo, Stany Zjednoczone Europy itp.). 198

Traktat Konstytucyjny Traktat ustanawiaj¹cy Konstytucjê dla Europy nazywany jest te¿ Traktatem Konstytucyjnym. W treœci traktatu u¿ywane jest tak¿e pojêcie„Konstytucja Europejska”, ale nazwa ta s³u¿yæ ma jedynie propagowaniu nowego sposobu definiowania ram ustrojowych Unii Europejskiej. Do najwa¿niejszych postanowieñ Traktatu Konstytucyjnego zalicza siê: • fuzjê(scalenie) w jednym akcie natury prawno-miêdzynarodowej i konstytucyjnej dotychczasowych traktatów: Traktatu ustanawiaj¹cego Wspólnotê Europejsk¹ i Traktatu o Unii Europejskiej; • rozwi¹zanie Wspólnoty Europejskiej i przyznanie Unii Europejskiej osobowoœci prawnej; • wprowadzenie jasnego i precyzyjnego podzia³u kompetencji pomiêdzy Pañstwami Cz³onkowskimi a Uni¹ Europejsk¹; • poprawê funkcjonowania instytucji Unii Europejskiej, m.in. poprzez powo³anie Przewodnicz¹cego Rady Europejskiej i Ministra Spraw Zagranicznych Unii Europejskiej; • wprowadzenie nowego katalogu aktów prawnych UE(np. ustawa europejska, czy te¿ europejska ustawa ramowa); • zmiany w mechanizmie decyzyjnym Unii Europejskiej, szczególnie w zakresie„wa¿enia g³osów” w Radzie Ministrów UE(uznanie liczby mieszkañców Pañstwa Cz³onkowskiego jako wa¿nego elementu procesu podejmowania decyzji); • rozszerzenie zakresu obowi¹zywania g³osowania wiêkszoœci¹ kwalifikowan¹ w Radzie; • nadanie mocy prawnej Karcie Praw Podstawowych; • umocnienie roli parlamentów narodowych; • przyznanie prawa inicjatywy obywatelskiej co najmniej milionowi obywateli Unii; • zmiany w zakresie rewizji Traktatu, m.in. w oparciu o konwent; • istotne zmiany i przebudowa w ramach Przestrzeni Wolnoœci, Bezpieczeñstwa i Sprawiedliwoœci oraz we Wspólnej Polityce Zagranicznej i Bezpieczeñstwa(³¹cznie z polityk¹ obron¹). Traktat Konstytucyjny zosta³ dotychczas ratyfikowany przez podwójn¹ wiêkszoœæ – Pañstw Cz³onkowskich(14) oraz ludnoœci(53%). Z pewnoœci¹ jego tekst bêdzie baz¹ dla przysz³ych debat. By³ on przecie¿ rezultatem mozolnego kompromisu, wypracowanego nie tylko przez przedstawicieli rz¹dów, lecz tak¿e 28 parlamentów krajowych i Parlamentu Europejskiego. 199

Traktat Konstytucyjny Analiza debaty referendalnej we Francji i Niderlandach pozwala wyró¿niæ wspólne i odmienne argumenty przeciw Traktatowi Konstytucyjnemu, którymi pos³ugiwano siê w intensywnej kampanii referendalnej. Do argumentów przeciwko temu Traktatowi wspólnych, tj. przytaczanych zarówno we Francji jak i w Niderlandach, zalicza siê: • brak zaufania obywateli do Konstytucji UE odbieranej przez spo³eczeñstwo jako projekt elit(rz¹dz¹cych), którzy ju¿ od dawna buduj¹ Europê ponad g³owami ludzi; • nieudolnoœæ w³adz, a tym samym Unii Europejskiej w zakresie rozwi¹zywania podstawowych problemów obywateli, takich jak bezrobocie, pomoc socjalna, zwy¿ka cen itp. • obawa przed budowaniem superpañstwa europejskiego w miejsce dotychczasowych krajów cz³onkowskich; • nieufnoœæ wobec dotychczasowego i kolejnych etapów rozszerzania Unii Europejskiej, w³¹cznie z niechêci¹ wobec solidarnoœci finansowej z nowymi cz³onkami; • brak klarownoœci i zrozumienia zapisów zawartych w Traktacie Konstytucyjnym. We Francji w debacie przedreferendalnej dominowa³y argumenty dotycz¹ce: • odrzucenia wizji Europy opartej na modelu brytyjskim skoncentrowanym na liberalnych i wolnorynkowych idea³ach w gospodarce; • protestu wobec sposobu postêpowania w³adz francuskich i instytucji UE obarczanych przez Francuzów odpowiedzialnoœci¹ za kryzys ich modelu pañstwa socjalnego w œwiecie globalizacji; • obawy o krajowy rynek pracy, który mo¿e zostaæ zdominowany przez obywateli nowych krajów cz³onkowskich(„strach przed polskim hydraulikiem”); • samych polityków – protest przeciwko„re¿imowi Chiraka”, podzia³ w sprawie konstytucji w Partii Socjalistycznej. W Niderlandach natomiast dominowa³y przede wszystkim argumenty dotycz¹ce: • zagro¿eñ dla to¿samoœci kraju, przede wszystkim zwi¹zanych z ekspansj¹ islamu w Niderlandach i poza ni¹, w kontekœcie rozszerzenia UE o Turcjê; • nieufnoœci wobec cudzoziemców po zabójstwach Pima Fortuyna i Theo van Gogha; 200

Traktaty Wspólnot Europejskich • rezygnacji z budowy Europy politycznej opartej na dominacji francusko-niemieckiej; • walki z wszechobecn¹ biurokracj¹ unijn¹; • negatywnego stosunku Holendrów do wspólnej waluty euro i do statusu tzw. p³atnika netto. Jakkolwiek po wyborach wiosn¹ 2007 r. sytuacja w obu krajach mo¿e ulec zmianie, to mo¿na przypuszczaæ, ¿e w wypadku powrotu do idei referendum istnieje niebezpieczeñstwo, i¿ wiêkszoœæ argumentów wynikaæ bêdzie zapewne bardziej z kontekstu politycznego na szczeblu narodowym, europejskim i globalnym – ni¿ z tekstu samej konstytucji. Podsumowuj¹c debaty narodowe przed ratyfikacj¹ konstytucji europejskiej, nale¿y stwierdziæ, i¿ nie mia³y one wiele wspólnego z sam¹ jej treœci¹. Okaza³o siê, ¿e nadmiar goryczy spowodowany trudn¹ sytuacj¹ spo³eczn¹ w poszczególnych krajach przewa¿y³ nad argumentami zwolenników konstytucji. W najbli¿szych latach trudno bêdzie uzyskaæ poparcie dla powrotu do idei konstytucji w jej obecnym kszta³cie. Traktaty Wspólnot Europejskich i Traktaty Unii Europejskiej Traktaty, zwane wspólnotowymi, sta³y siê podstaw¹ wspólnego porz¹dku prawnego i politycznego miedzy pañstwami europejskimi, które od 1951 r. do dziœ zdecydowa³y siê przyst¹piæ do Wspólnot Europejskich/Unii Europejskiej. Nikt dziœ nie ma w¹tpliwoœci, ¿e bez Wspólnot nie istnia³aby dziœ Unia Europejska z wszystkimi jej zdobyczami: Wspóln¹ Polityk¹ Zagraniczn¹ i Bezpieczeñstwa, Wymiarem Sprawiedliwoœci i Sprawami Wewnêtrznymi, Uni¹ Gospodarcz¹ i Walutow¹(ze wspóln¹ walut¹ Euro), czy prawami obywatela Unii Europejskiej. I. Traktat Paryski By³ to traktat powo³uj¹cy Europejsk¹ Wspólnotê Wêgla i Stali; podpisany zosta³ 18.04.1951 r. w Pary¿u przez Belgiê, Niderlandy, Francjê, Luksemburg, RFN i W³ochy. Wszed³ w ¿ycie 25.07.1952 r. Organami tej Wspólnoty do 1967 r. by³y m.in. Wysoka W³adza(póŸniej Komisja Europejska) oraz Specjalna Rada Ministrów(póŸniej Rada Ministrów). Zawarcie Traktatu doprowadzi³o do skutecznej integracji w dziedzinie produkcji i handlu wêglem i stal¹. Traktat wygas³ po 50 latach. 201

Traktaty Wspólnot Europejskich II. Traktaty Rzymskie Chodzi o dwa Traktaty(przyjête na czas nieograniczony), powo³uj¹ce do ¿ycia Europejsk¹ Wspólnotê Gospodarcz¹(EWG) – obecna nazwa: Wspólnota Europejska i Europejsk¹ Wspólnotê Energii Atomowej(Euratom). Podpisane zosta³y w Rzymie 25.03.1957 r. przez Belgiê, W³ochy, Francjê, Niderlandy, Luksemburg i RFN. Wesz³y w ¿ycie 1.01.1958 r. Traktaty te uzupe³niono i zmieniono m.in. w Jednolitym Akcie Europejskim(JAE) z 1986 r. JAE wszed³ w ¿ycie 1.07.1987 r. Zmienia³ i uzupe³nia³ trzy Traktaty o utworzeniu Europejskiej Wspólnoty Wêgla i Stali, Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej. G³ówne postanowienia JAE to: w³¹czenie Rady Europejskiej do systemu instytucji wspólnotowych, utworzenie podstaw prawnych dla Europejskiej Wspó³pracy Politycznej(koordynacja polityki zagranicznej Pañstw Cz³onkowskich) oraz utworzenie → Rynku Wewnêtrznego(do koñca 1992 r.). Zmieniono te¿ procedurê → podejmowania decyzji w Radzie UE, rezygnuj¹c w niektórych przypadkach z jednomyœlnoœci na rzecz kwalifikowanej wiêkszoœci(szczególnie w sprawach dotycz¹cych Rynku Wewnêtrznego). Wzmocniono tak¿e kompetencje → Parlamentu Europejskiego(tzw. procedura wspó³pracy z Rad¹ Unii Europejskiej). Od momentu przyjêcia JAE zaprzestano stosowania tzw. kompromisu luksemburskiego(z 1966 r). Traktaty wspólnotowe zosta³y tak¿e znowelizowane traktatami unijnymi: Traktatem o Unii Europejskiej(z Maastricht – 1992 r.), Traktatem Amsterdamskim(1997 r.) i Traktatem Nicejskim(2001 r.). Koncepcje przekszta³cenia Wspólnot Europejskich w Uniê pojawia³y siê ju¿ od lat piêædziesi¹tych ub. wieku. Istotnym dokumentem zapowiadaj¹cym powstanie UE by³a tzw. Deklaracja Stuttgarcka, przyjêta przez Radê Europejsk¹ w czerwcu 1983 roku. W Deklaracji tej wyra¿ono potrzebê ustanowienia Unii Europejskiej. Uroczysta Deklaracja do dziœ jest postrzegana jako pierwszy krok do pog³êbiania procesu integracji europejskiej, którego czêœci¹ mia³a byæ m. in. wspólna polityka zagraniczna Pañstw Cz³onkowskich. Deklaracja przewidywa³a równie¿ poprawê wspó³pracy instytucjonalnej, harmonizacjê prawa, jak równie¿ realizacjê konkretnych celów integracji gospodarczej. Natomiast geneza traktatów, które umownie nazywane s¹ traktatami Unii Europejskiej, siêga roku 1991 r., kiedy to w holenderskim mieœcie 202

Traktaty Wspólnot Europejskich Maastricht Pañstwa Cz³onkowskie ówczesnych trzech Wspólnot Europejskich podjê³y historyczn¹ decyzjê o powo³aniu Unii Europejskiej. Kszta³t przyjêtych w Traktacie o Unii Europejskiej zmian nie mia³ charakteru ostatecznego. Potwierdza³ to zapis traktatowy, który zak³ada³, ¿e w roku 1996 dojdzie do zwo³ania Konferencji Miêdzyrz¹dowej w celu dokonania nowelizacji regulacji przyjêtych w Maastricht. Efektem tej Konferencji by³o z kolei przyjêcie w czerwcu 1997 r. Traktatu Amsterdamskiego(wszed³ w ¿ycie 1 maja 1999 r.), a nastêpnie w lutym 2001 r. – Traktatu Nicejskiego(wszed³ w ¿ycie w lutym 2003 r.). III. Traktat z Maastricht – Traktat o Unii Europejskiej Traktat ten dokona³ zmian w Traktacie Paryskim(Europejska Wspólnota Wêgla i Stali) i Traktatach Rzymskich(Wspólnota Europejska i Europejska Wspólnota Energii Atomowej). Jego tekst podpisany zosta³ w holenderskim mieœcie Maastricht 7.02.1992 r. Wszed³ w ¿ycie 1.11.1993 r. Traktat sk³ada siê z 3 zasadniczych czêœci: 1) zmiany w Traktatach o powo³aniu Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej – EWG(traktat zamienia³ jej nazwê na Wspólnota Europejska), Europejskiej Wspólnoty Wêgla i Stali oraz Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej(te trzy wspólnoty w myœl Traktatu Amsterdamskiego utworzy³y pierwszy„filar” Unii Europejskiej); 2) utworzenie systemu → Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeñstwa(drugi„filar” Unii Europejskiej), 3) wspó³praca w dziedzinie → Wymiaru Sprawiedliwoœci i Spraw Wewnêtrznych(trzeci„filar” Unii Europejskiej). Traktat uzupe³nia 17 protoko³ów i 33 deklaracje. Od dnia wejœcia w ¿ycie nie jest mo¿liwe cz³onkostwo we Wspólnotach: przyst¹piæ mo¿na jedynie do Unii. Jednak¿e Unia nie posiada osobowoœci prawnej, IV. Traktat Amsterdamski Szczyt szefów Pañstw i rz¹dów Unii Europejskiej, który odbywa³ siê od 16 do 17 czerwca w Amsterdamie, zakoñczy³ trwaj¹c¹ od marca 1996 r. Konferencjê Miêdzyrz¹dow¹(IGC). Nowy Traktat przyjêty zosta³ 17 czerwca 1997 r.(podpisano go 2 paŸdziernika 1997 r. a wszed³ w ¿ycie 1 maja 1999 r.). Zawiera bardzo istotne zmiany w pierwotnym prawie traktatowym Unii Europejskiej. Traktat Amsterdamski wprowadza³ nowe zapisy: 203

Traktaty Wspólnot Europejskich • o przestrzeganiu zasad wolnoœci i demokracji, praw cz³owieka i podstawowych wolnoœci(odwo³ano siê tu do Europejskiej Konwencji Praw Cz³owieka). Traktat okreœla tryb ewentualnego zawieszenia niektórych praw wynikaj¹cych z cz³onkostwa w UE w przypadku powa¿nego i trwa³ego naruszenia przez dany kraj cz³onkowski wspomnianych wy¿ej praw i wolnoœci; • dotycz¹ce mo¿liwoœci podjêcia przez Radê Unii(z inicjatywy Komisji) dzia³añ maj¹cych na celu przeciwdzia³anie dyskryminacji ze wzglêdu na p³eæ, rasê, pochodzenie etniczne, religiê, wiek, inwalidztwo i orientacjê seksualn¹; • tytu³u IV Traktatu o Wspólnocie Europejskiej dotycz¹ce Przestrzeni (Obszaru) Wolnoœci, Bezpieczeñstwa i Sprawiedliwoœci(w tym azyl, migracje, wizy); • protoko³u podpisanego przez 13 krajów cz³onkowskich w³¹czaj¹cego dorobek prawny wspó³pracy pañstw grupy → Schengen(normy prawne zawarte w dwóch Porozumieniach z Schengen) do acquis communautaire ; • protoko³u dotycz¹cego → subsydiarnoœci; • dotycz¹ce nowego trybu zewnêtrznej reprezentacji UE w dziedzinie WPZiB; Uniê reprezentowaæ bêdzie urz¹d przewodnicz¹cego wspierany przez Sekretarza Generalnego Rady jako Wysokiego Przedstawiciela ds. Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeñstwa. W Traktacie Amsterdamskim znalaz³y siê równie¿ zapisy dotycz¹ce → œciœlejszej wspó³pracy(bli¿sza wspó³praca – ang.: closer cooperation , flexibility ). Wspó³praca ta nie mo¿e m. in. naruszaæ jednolitych ram instytucjonalnych Unii ani wp³ywaæ na zmianê dotychczasowego acquis communautaire . Wspó³praca ta ma byæ œrodkiem ostatecznym i musi byæ ni¹ zainteresowana wiêkszoœæ krajów cz³onkowskich. Traktat z Amsterdamu by³ traktatem kontynuacji, ale nie by³ traktatem prze³omu. W odró¿nieniu od Traktatu z Maastricht, nie otwiera on nowych dziedzin wspó³pracy takich jak Unia Gospodarcza i Walutowa. Wiêkszoœæ jego koñcowych postanowieñ jest wynikiem doraŸnych politycznych kompromisów podyktowanych przede wszystkim obaw¹ przed narastaniem w spo³eczeñstwach krajów cz³onkowskich nastrojów eurosceptycznych. 204

Transformacja ustrojowa V. Traktat Nicejski W godzinach porannych 11 grudnia 2000 r. zakoñczy³ siê w Nicei najd³u¿szy szczyt Rady Europejskiej w historii Wspólnot Europejskich i UE (rozpocz¹³ siê 7 grudnia). Jego tematem by³a przede wszystkim reforma instytucjonalna, warunkuj¹ca przyjêcie do Unii Europejskiej nowych Pañstw Cz³onkowskich. Szczyt w Nicei musia³ siê uporaæ z kwestiami, których nie uda³o siê pozytywnie za³atwiæ podczas ostatniej Konferencji Miêdzyrz¹dowej zakoñczonej podpisaniem w 1997 r. Traktatu Amsterdamskiego(tzw. left overs ). Podczas spotkania w Nicei szefowie pañstw i rz¹dów krajów UE skoncentrowali siê na trzech zasadniczych sprawach: • ogólnej liczbie komisarzy w Komisji Europejskiej oraz ich przydziale dla poszczególnych Pañstw Cz³onkowskich; • zasadzie podzia³u g³osów w Radzie podczas g³osowania za pomoc¹ kwalifikowanej wiêkszoœci; • rozszerzeniu zasady g³osowania w Radzie za pomoc¹ wiêkszoœci kwalifikowanej na nowe dziedziny(kosztem uszczuplenia zakresu, dla którego obowi¹zywa³a jednomyœlnoœæ). Reforma instytucji Wspólnot Europejskich oraz Unii Europejskiej, umo¿liwiaj¹ca ich sprawne funkcjonowanie przed i po rozszerzeniu UE, sta³a siê podstaw¹ zmian wniesionych przez podpisany podczas szczytu Traktat Nicejski. Zmiany te oceniane s¹ ró¿norodnie. Dla krajów kandyduj¹cych do UE by³y one niew¹tpliwie zadowalaj¹ce. Unia Europejska po ratyfikacji Traktatu Nicejskiego, co nast¹pi³o w lutym 2003 r., by³a gotowa do rozszerzenia na nowe kraje. Pozytywny wynik szczytu Rady Europejskiej w Nicei by³ warunkiem uzyskania przez UE„gotowoœci strukturalnej” przyjêcia kolejnych pañstw. Transformacja ustrojowa państw Europy Środkowo-Wschodniej a integracja europejska „Jesieñ Narodów” – w ten sposób nazwano rewolucyjne wydarzenia w Europie Œrodkowo-Wschodniej. Spowodowa³y one za³amanie funkcjonowania Uk³adu Warszawskiego i → Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej(RWPG), a tym samym systemu realnego socjalizmu w krajach tego regionu. Przes³anki procesu, który doprowadzi³ do Jesieni Narodów‘89 205

Transport stworzy³y zmiany systemowe: tzw.„pierestrojka” w ZSRR oraz sukces opozycji solidarnoœciowej w wyborach parlamentarnych w Polsce(4 VI 1989). Drugim po Polsce krajem objêtym tym procesem by³y Wêgry. Wniesiono tam zasadnicze poprawki do konstytucji, nastêpnie przeprowadzono referendum w sprawie reform dotychczasowego systemu pañstwa, aby wreszcie w rozmowach rz¹du z opozycj¹(XI 1989) ustaliæ termin wolnych wyborów do parlamentu. Trzecim krajem by³a Niemiecka Republika Demokratyczna. Na czwartym miejscu znalaz³a siê Czechos³owacja, gdzie wydarzenia rozpoczê³y siê wielk¹ demonstracj¹(XI 1989), aby w szeœæ dni póŸniej doprowadziæ do zmiany konstytucji, a po miesi¹cu do wyboru prezydenta Vaclava Havla – lidera demokratycznej opozycji(by³a to tzw. aksamitna rewolucja). Nastêpnym pañstwem, które w³¹czy³o siê w nurt zmian politycznych by³a Bu³garia. Widowni¹ przemian sta³a siê równie¿ Rumunia, gdzie rozegra³y siê krwawe wydarzenia i przejêcie w³adzy przez Front Ocalenia Narodowego. Do cech charakterystycznych Jesieni Narodów‘89 nale¿a³o odrzucenie podstawowych zasad realnego socjalizmu, takich jak kierownicza rola partii robotniczej(w Polsce by³a ni¹ Polska Zjednoczona Partia Robotnicza), monopol jednej ideologii, pañstwowa gospodarka planowa oraz podporz¹dkowanie ZSRR(m.in. przez Uk³ad Warszawski i RWPG). Spo³eczeñstwa pañstw Europy Centralnej i Wschodniej zaczê³y spogl¹daæ na Zachód – przyjêcie modelu demokracji zachodnioeuropejskiej i gospodarki wolnorynkowej zaczêto z czasem traktowaæ jako etap na drodze do uzyskania cz³onkostwa w strukturach takich jak Rada Europy, NATO czy Wspólnoty Europejskie. Transport i Sieci Transeuropejskie Polityka transportowa stanowi jeden z istotnych elementów urzeczywistniania Rynku Wewnêtrznego Unii Europejskiej. Do g³ównych jej celów zaliczyæ nale¿y regulacjê wspólnych zasad dotycz¹cych transportu miêdzynarodowego(w tym tranzytu) oraz eliminacjê dyskryminacji w transporcie miêdzynarodowym. Unia Europejska dzia³a te¿ aktywnie na rzecz zwiêkszenia bezpieczeñstwa transportu oraz ustanowienia i rozwoju transportowych sieci transeuropejskich(w ramach tzw. Trans-European Networks ). Z pieniêdzy Unii Europejskiej w tym zakresie wspó³finansowane s¹ budowy autostrad, po³¹czeñ kolejowych(w tym szybkiej kolei), lotnisk 206

Trybunały Unii Europejskiej i po³¹czeñ kolejowo-drogowych(tzw. transport kombinowany).W zakresie transportu samochodowego Pañstwom Cz³onkowskim uda³o siê prawie ujednoliciæ podatki transportowe oraz uregulowaæ kwestiê op³at za transport ciê¿ki. Je¿eli chodzi o transport kolejowy, Komisja Europejska przedstawi³a schemat rozwoju europejskiej sieci kolei ekspresowej do roku 2010. Zmiany zachodz¹ tak¿e w zakresie transportu lotniczego. Regulacje prawne transportu unijnego najlepiej zobrazuj¹ dwa przyk³ady. Pierwszy dotyczy transportu zwierz¹t. Czêsto docieraj¹ komunikaty informuj¹ce, ¿e coraz wiêcej zwierz¹t ubojowych pada w wyniku wyczerpuj¹cego transportu przez ca³¹ Europê. Dzieje siê tak, chocia¿ od 1.01.1997 r. zwierzêta w ca³ej UE, które transportowane s¹ w zwyk³ych pojazdach, po 8 godzinach transportu musz¹ zostaæ poddane 24-godzinnej przerwie, podczas której zostan¹ napojone i nakarmione. Je¿eli natomiast pojazdy s¹ klimatyzowane, wyposa¿one w dostateczn¹ iloœæ wy³o¿enia ze s³omy, jak i zaopatrzone w urz¹dzenia do picia i pasienia, czas transportu mo¿e, w zale¿noœci od gatunku zwierz¹t, wynosiæ nieprzerwanie do 24 godzin. Drugi przyk³ad zwi¹zany jest z tranzytem ciê¿arówek przez Alpy. Dziêki umowie tranzytowej pomiêdzy Uni¹ Europejsk¹ a Austri¹ i Szwajcari¹ zagwarantowano, ¿e maksymalny ciê¿ar samochodu ciê¿arowego przeje¿d¿aj¹cego przez Austriê wynosi 38 ton, natomiast dla przejazdu przez Szwajcariê wynosi on tylko 28 ton. Wprowadzony zosta³ system punktów ekologicznych w ramach wspólnotowej polityki drogowej (komunikacyjnej), który prowadzi do tego, ¿e coraz mniej ciê¿arówek obci¹¿aj¹cych œrodowisko mo¿e przejechaæ przez Alpy. Za³o¿ono konkretny cel, tzn. zredukowanie emisji tlenku azotu o 60% w okresie od 1993 do 2003 roku. Punkty ekologiczne kontroluj¹ emisjê tlenku azotu oraz iloœæ przejechanych samochodów ciê¿arowych. Trybunały Unii Europejskiej i orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Jakkolwiek zarówno Trybuna³ Obrachunkowy jak i Trybuna³ Sprawiedliwoœci maj¹ w swej nazwie s³owo„trybuna³” – tylko jeden z nich spe³nia rolê s¹du – Trybuna³ Sprawiedliwoœci. 207

Trybunały Unii Europejskiej Trybuna³ Sprawiedliwoœci jest Instytucj¹ i organem wspólnot europejskich(Wspólnota Europejska oraz Europejska Wspólnota Energii Atomowej). Trybuna³ zapewnia przestrzeganie prawa przy stosowaniu traktatów. Sk³ada siê z 25 sêdziów. Wspierany jest przez 8 rzeczników generalnych, których zadaniem jest publiczne przedstawianie tzw. umotywowanych opinii na temat spraw rozpatrywanych przez Trybuna³. Umotywowana opinia jest niewi¹¿¹cym projektem przysz³ego orzeczenia. Przy Trybunale Sprawiedliwoœci dzia³a S¹d S³u¿by Publicznej UE oraz S¹d Pierwszej Instancji. S¹ one w³aœciwe do rozpatrywania i rozstrzygania w pierwszej instancji sporów m.in.: Wspólnot Europejskich z pracownikami ich instytucji, czy te¿ osób fizycznych i prawnych z instytucjami Wspólnot. Trybuna³ Sprawiedliwoœci przede wszystkim orzeka o zgodnoœci aktów prawnych wydawanych przez instytucje Wspólnot z traktatami Wspólnot. Rozpoznaje te¿ spory pomiêdzy Pañstwami lub miêdzy Komisj¹ Europejsk¹ a Pañstwami wynikaj¹ce ze stosowania prawa europejskiego. Od pocz¹tku istnienia Trybuna³u(1953 r.) z³o¿ono do niego ok. 13 tys. wniosków. Rocznie przed Trybuna³em toczy siê ok. 550 procesów. Ok. 2/3 koñczy siê orzeczeniem. Najczêœciej stron¹(zarówno jako pozwany i powód) wystêpuj¹c¹ przed Trybuna³em jest Komisja Europejska, a spoœród Pañstw Cz³onkowskich – W³ochy. Kanonem orzecznictwa Trybuna³u Sprawiedliwoœci Wspólnot Europejskich nazywamy grupê spraw s¹dowych, które mia³y charakter decyduj¹cy dla rozwoju i przestrzegania europejskiego prawa wspólnotowego. Wœród nich wyró¿niaj¹ siê: 1. Sprawa Cassis de Dijon W 1979 r. Trybuna³ orzek³, ¿e produkt wytworzony legalnie i sprzedawany w jednym z Pañstw Cz³onkowskich mo¿e byæ sprzedawany w ka¿dym kraju cz³onkowskim Wspólnot bez ¿adnych ograniczeñ. Nazwa sprawy pochodzi od nazwy francuskiego likieru z owoców czarnej porzeczki. Zachodnioniemiecki przemys³ monopolowy stara³ siê o wydanie zakazu jego importu, gdy¿ zawartoœæ alkoholu w tym likierze(18%) by³a poni¿ej minimum(25%) niemieckich norm dotycz¹cych likierów. Trybuna³ nie przyj¹³ tego argumentu, potwierdzaj¹c formalnie zasadê swobodnego przep³ywu towarów. 208

Trybunały Unii Europejskiej 2. Sprawa Van Gend en Loos Sprawa ta dotyczy³a kwestii interpretacji Traktatu ustanawiaj¹cego EWG, który w art. 12 zabrania³ wprowadzania nowych ce³ i op³at o podobnym charakterze w obrocie handlowym pomiêdzy Pañstwami Cz³onkowskimi, a tak¿e podnoszenia op³at ju¿ istniej¹cych. Firma Van Gend en Loos uwa¿a³a, ¿e podwy¿szenie op³aty celnej na formaldehyd przez Holandiê nast¹pi³o z pogwa³ceniem prawa wspólnotowego. Trybuna³ potwierdzi³ takie stanowisko i stworzy³ tym samym zasadê bezpoœredniej skutecznoœci, uznaj¹c, i¿ niezale¿nie od ustawodawstwa krajowego, prawo wspólnotowe przyznaje prawa bezpoœrednio jednostkom oraz, ¿e jednostki te mog¹ dochodziæ tych praw przed s¹dem krajowym. 3. Sprawa Costa przeciwko ENEL W tej sprawie Trybuna³ stwierdzi³, i¿ prawo wspólnotowe stanowi odrêbny porz¹dek prawny, który funkcjonuje obok prawa krajowego i prawa miêdzynarodowego. W razie niezgodnoœci prawa Pañstw Cz³onkowskich z regulacjami wspólnotowymi Pañstwa te powinny zmieniæ swoje ustawodawstwo. Trybuna³ potwierdzi³ tym samym, ¿e ¿adne normy prawa krajowego nie mog¹ mieæ pierwszeñstwa przed prawem wspólnotowym. 4. Sprawa Francovich W tym przypadku Trybuna³ potwierdzi³, ¿e przyjêcie dyrektywy przez Radê Ministrów Wspólnot Europejskich mo¿e nadaæ stosowne uprawnienia obywatelom Pañstw Cz³onkowskich, nawet w przypadku, gdy Pañstwo Cz³onkowskie nie przenios³o(nie dokona³o transpozycji) dyrektywy do swego Pañstwa narodowego. W rezultacie tego osoba, która ponosi szkody w nastêpstwie zaniechania przeniesienia prawa mo¿e w mysl tego orzeczenia domagaæ siê rekompensaty od w³adz swojego pañstwa. Nazwa sprawy pochodzi od nazwiska pracownicy pewnej w³oskiej firmy, która zbankrutowa³a. Dyrektywa wspólnotowa z 1980 r., stanowi¹ca o ochronie pracowników w przypadkach niewyp³acalnoœci firm nie zosta³a jednak przetransponowana do prawa w³oskiego. Trybuna³ zdecydowa³, ¿e Francovich mo¿e ¿¹daæ odpowiedniej rekompensaty od pañstwa w³oskiego, mimo i¿ prawo takie nie obowi¹zywa³o w czasie jej zwolnienia ze zbankrutowanego przedsiêbiorstwa. 209

Turcja 5. Sprawa Van Duyn W tym przypadku Trybuna³ potwierdzi³ bezwarunkowoœæ swobody przep³ywu osób. Nazwa sprawy pochodzi od nazwiska holenderskiej cz³onkini koœcio³a scjentologicznego, która w roku 1973 nie otrzyma³a prawa wjazdu do Zjednoczonego Królestwa, aby podj¹æ pracê w Hubbard College of Scientology w East Grinstead. W³adze brytyjskie uzasadnia³y odmowê tym, ¿e„niepo¿¹dane” jest wpuszczenie do kraju osób maj¹cych zamiar pracowaæ dla kultu, który uwa¿aj¹ za„spo³ecznie szkodliwy”. Trybuna³ nie zgodzi³ siê z tak¹ decyzj¹ w³adz brytyjskich, tym samym Pani van Duyn uzyska³a prawo wjazdu i pobytu w Zjednoczonym Królestwie. Trybuna³ Obrachunkowy jest równie¿ Instytucj¹ dwóch Wspólnot Europejskich(Wspólnota Europejska oraz Europejska Wspólnota Energii Atomowej) i Unii Europejskiej. Trybuna³ kontroluje przede wszystkim rachunki, poprzez badanie wszystkich dochodów i wydatków Wspólnot. Do jego zadañ nale¿y równie¿ kontrola czy finansami wspólnotowymi zarz¹dzano w³aœciwie i zgodnie z prawem. Trybuna³ Obrachunkowy wspiera wiêc Parlament Europejski i Radê Unii Europejskiej w wykonywaniu ich uprawnieñ kontrolnych w zakresie realizacji bud¿etu. W jego sk³ad wchodzi 25 rewidentów(cz³onków Trybuna³u) mianowanych przez Radê Unii(w porozumieniu z Parlamentem Europejskim) na okres 6 lat. Pamiêtajmy, ¿e Trybuna³ Obrachunkowy nie jest s¹dem. Turcja a integracja europejska Jakkolwiek na szczycie Rady Europejskiej w Helsinkach(1999 r.) Turcja zosta³a oficjalnie wpisana na listê pañstw kandydatów do cz³onkostwa w Unii Europejskiej a jesieni¹ 2005 r. rozpoczê³y siê negocjacje cz³onkowskie – kraj ten nie mo¿e byæ jeszcze pewien, ¿e faktycznie stanie siê cz³onkiem UE(Turcja z³o¿y³a ju¿ w 1987 r. wniosek o cz³onkostwo). Dlaczego zatem wiêkszoœæ krajów UE nie chce przyj¹æ do wspólnotowego grona Turcji, nale¿¹cej do NATO?? Wœród powodów podaje siê konflikt z Grecj¹(okupacja Cypru pó³nocnego i nieuznawanie Cypru jako pañstwa) oraz nieprzestrzeganie praw cz³owieka. Turcja uwik³ana jest w konflikty i nie zawsze przestrzega praw cz³owieka, o czym œwiadcz¹ m.in. represje wobec tych, którzy podaj¹ w w¹tpliwoœæ sens obecnej polityki wobec mniejszo210

Unia Europejska – osobowość prawna œci kurdyjskiej. Turcja to równie¿ 60 mln muzu³manów, przed którymi Unia musia³aby otworzyæ swe granice(Turcja liczy ogó³em 70 mln mieszkañców). Przyjêcie Turcji, która pod wzglêdem gospodarczym znacznie ustêpuje nawet biednym pañstwom Unii, oznacza³oby równie¿ prawdopodobny pocz¹tek wielkiej fali migracji. Uwa¿a siê, ¿e kraje Unii, które i tak maj¹ doœæ problemów z nap³ywem imigrantów, w znacznej czêœci przyby³ych ze œwiata islamu, bardzo siê tego obawiaj¹. Turcja do³¹czy³aby te¿ do grona tych pañstw, które wymagaj¹ pomocy gospodarczej, a przy jej terytorium i liczbie ludnoœci by³oby to dla Unii du¿e obci¹¿enie. Dla UE wygodna jest wiêc obecna sytuacja, gdy¿ z Turcj¹ ³¹czy j¹ od 1996 r. jedynie unia celna. To Unia Europejska bowiem odnios³a wiêksze korzyœci z wzajemnego otwarcia rynków. Europejski eksport na rynek turecki roœnie znacznie szybciej ni¿ wartoœæ eksportu Turcji. W efekcie w ci¹gu ostatnich dwóch lat deficyt handlowy Turcji wzrós³ dwukrotnie, do 10 mld dolarów. Jednoczeœnie Turcja od kilku lat odnotowuje silny wzrost gospodarczy(2002:+7,8%, 2003:+5,9%, 2004:+10%). Polska polityka w kwestii przyjêcia Turcji do UE stanê³a przed trudnym dylematem. Nie sposób bowiem dziœ przewidzieæ, czy jej przyjêcie przyspieszy, czy te¿ opóŸni przysz³e cz³onkostwo Ukrainy w UE i czy zachodzi miêdzy tymi procesami jakakolwiek zale¿noœæ. Trzeba te¿ pamiêtaæ, ¿e od roku 2007 we Francji konieczne bêdzie przeprowadzanie referendum o zgodê na rozszerzenia UE o nowe pañstwa. Unia Europejska – osobowość prawna, definicja i cele W aktualnie najnowszym traktacie unijnym, czyli w Traktacie Nicejskim, nie znalaz³ siê przepis mówi¹cy o osobowoœci prawnej Unii Europejskiej. W dyskusji nad zmianami traktatowymi(jeszcze przed przyjêciem Traktatu Amsterdamskiego) pojawi³ siê projekt artyku³u A Traktatu o Unii Europejskiej, który mówi³, ¿e Unia korzystaæ bêdzie z osobowoœci prawnej w stopniu koniecznym do realizacji jej celów. W praktyce sprowadza³oby siê to do tego, ¿e Unia wystêpowa³aby jako samodzielny podmiot prawa miêdzynarodowego jedynie w zakresie filaru II(Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeñstwa) i filaru III(Wymiar Sprawiedliwoœci i Sprawy Wewnêtrzne). Traktat z Amsterdamu nie rozstrzygn¹³ wiêc problemu mnogoœci podmiotów reprezentuj¹cych Wspólnotê i jej Pañstwa Cz³onkowskie, a tak¿e praktycznej kwestii akredytacji przedstawicielstw Pañstw 211

Unia Europejska – osobowość prawna Cz³onkowskich i krajów trzecich(formalnie mog¹ one nadal byæ akredytowane przy Wspólnotach Europejskich, ale nie przy Unii Europejskiej). Traktat ustanawiaj¹cy Konstytucjê dla Europy przewiduje natomiast, i¿ Unia posiadaæ bêdzie osobowoœæ prawn¹. Nadal jednak w obecnym stanie prawnym osobowoœci¹ tak¹ dysponuj¹ jedynie Wspólnota Europejska oraz Europejska Wspólnota Energii Atomowej(Euroatom). W tej sytuacji przyjmuje siê za prawnikami konstrukcjê polegaj¹c¹ na tym, i¿ Unia Europejska nie posiada zdolnoœci do bycia stron¹ traktatów(mimo wyj¹tków od tej zasady) i korzysta z osobowoœci prawnej Wspólnoty Europejskiej (Wspólnot Europejskich). Do formalnego powo³ania Unii dosz³o z mocy Traktatu z Maastricht, który wszed³ w ¿ycie 10 lat póŸniej, tj. 1 listopada 1993 r. Unia Europejska nie jest pañstwem zwi¹zkowym, lecz nowym typem zwi¹zku miêdzy pañstwami. G³ównym zadaniem Unii Europejskiej jest organizacja wspó³pracy miêdzy krajami cz³onkowskimi i miêdzy ich mieszkañcami. Unia sta³a siê zwi¹zkiem równoprawnych uczestników, a nie procesem podporz¹dkowywania jednych drugim. Do najwa¿niejszych celów Unii nale¿y zapewnienie bezpieczeñstwa, postêpu gospodarczego i spo³ecznego oraz ochrona wolnoœci, praw i interesów obywateli. Unia Europejska respektuje to¿samoœæ narodow¹ Pañstw Cz³onkowskich, ich historiê, tradycjê i kulturê. Unia Europejska to gwarancja: pokoju, demokracji, praw cz³owieka, prywatnej w³asnoœci i wolnego rynku. Unia Europejska to równie¿ wspólnota interesów i wspó³zale¿noœci, a g³ównym zasadniczym zadaniem jest zapewnienie obywatelom Pañstw Cz³onkowskich dobrobytu i postêpu cywilizacyjnego. Unia wspiera siê na trzech filarach – trzech przestrzeniach prawnych. Pierwszy, o charakterze gospodarczym, to dwie Wspólnoty Europejskie: Wspólnota Europejska(WE – dawna EWG) oraz Europejska Wspólnota Energii Atomowej (Euratom). Filar ten opiera siê na → Rynku Wewnêtrznym oraz Unii Gospodarczej i Walutowej a tak¿e unii celnej. Unia celna obejmuje ca³¹ wymianê towarow¹ oraz zakaz nak³adania miêdzy Pañstwami Cz³onkowskimi ce³ przywozowych i wywozowych oraz op³at maj¹cych ten sam skutek; wprowadza równie¿ wspóln¹ taryfê celn¹ w stosunkach z pañstwami trzecimi. W pierwszym filarze istniej¹ tak¿e elementy polityczne, jak np. instytucja → obywatelstwa UE. Drugim filarem jest Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeñstwa. Trzeci filar obejmuje zadania z zakresu Wspó³pracy Policji i S¹dów w Sprawach Karnych. 212

Unia Europejska – unia polityczna Unia Europejska – unia polityczna – finał integracji europejskiej( finalité politique) Integracja europejska to proces rozwijaj¹cy siê dynamicznie, pe³en wzlotów i kryzysów na przemian. Czy istnieje ostateczny kres tego procesu – kiedy ulegnie on„wype³nieniu” i zostanie uznany za zakoñczony? Czy Unia stanie siê w przysz³oœci jednolit¹ struktur¹ polityczn¹, czy te¿, jak wielu s¹dzi, bêdzie dryfowa³a w kierunku strefy wolnego handlu? Unia Europejska jest jednak bez w¹tpienia wspólnot¹ wartoœci. S¹ nimi demokracja i wolnoœæ jednostki, przywi¹zanie do rz¹dów prawa i spo³eczeñstwa obywatelskiego. Wartoœciami spo³eczeñstw Pañstw Cz³onkowskich s¹ tak¿e pokój i solidarna pomoc s³abszym oraz ró¿norodnoœæ ich to¿samoœci narodowych i tradycji kulturowych Unia Europejska, chocia¿ dba o zapewnienie pokoju, nie jest jednak wspólnot¹ obronn¹. Istnia³a próba jej utworzenia, lecz pomys³ ten upad³ w roku 1954. UE swoj¹ ochronê militarn¹ znalaz³a formalnie w NATO – a faktycznie w USA. Preambu³y do traktatów za³o¿ycielskich mówi¹ o„coraz œciœlejszej” Unii narodów Europy. Takie stwierdzenie otwiera³oby perspektywê federalistyczn¹. Trudno dziœ jednak o niej mówiæ, skoro sama UE nie posiada nawet osobowoœci prawnej i pos³uguje siê w tym celu Wspólnot¹ Europejsk¹. Czy wiêc UE bêdzie kiedyœ w stanie kszta³towaæ politykê œwiatow¹ na równi z USA, Chinami czy Rosj¹? Wydaje siê, ¿e „coraz œciœlejsza Unia” narodów Europy rozwija siê g³ównie w kierunku do wewn¹trz, w kierunku wspólnotowym – a nie zewnêtrznym. Przy czym kierunek do wewn¹trz dotyczy g³ównie swobód ekonomicznych. S³abo wykszta³cona instytucja → Obywatelstwa Unii wspiera stwierdzenie, ¿e nie mamy do czynienia z Uni¹ Polityczn¹. Dziœ jest nie do wyobra¿enia jednolity ogólnounijny system polityczny b¹dŸ ogólnoeuropejskie partie polityczne. Obecnie nie ma nawet zgody na jednolit¹ ordynacjê wyborcz¹ do → Parlamentu Europejskiego. Podjêta po odrzuceniu konstytucji europejskiej w roku 2005 propozycja, by przysz³y projekt konstytucji by³ przyjmowany w ogólnounijnym referendum, pomija zwi¹zan¹ z tym koniecznoœæ odpowiednich zmian konstytucji w wielu Pañstwach Cz³onkowskich w celu dopuszczenia takiego ogólnounijnego referendum. Zatem jedynie integracja ekonomiczna w sensie swobód i równego traktowania podmiotów – jej cz³onków, obywateli i przedsiêbiorstw – jest dziœ motorem UE. 213

Usługi finansowe Natomiast narody Europy nie s¹ zainteresowane pozycj¹ wielkomocarstwow¹ na œwiecie, zaœ niektóre Pañstwa Cz³onkowskie wol¹ prowadziæ indywidualn¹ politykê zagraniczn¹. Dodatkowo spo³eczeñstwa nowych Pañstw Cz³onkowskich z Europy Wschodniej i Œrodkowo-Wschodniej s¹ bardzo wyczulone na punkcie niezale¿noœci, suwerennoœci i prawa do samostanowienia. Projekt → Konstytucji Unii Europejskiej mówi o kulturowych, religijnych i humanistycznych tradycjach Europy. Projekt„integracji europejskiej” jest projektem ograniczonym geograficznie. Jednak jej wartoœci siêgaj¹ wiele dalej poza geograficzne granice Europy. Zatem nie ma jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, jaki bêdzie ostateczny kszta³t Unii Europejskiej. Zbyt du¿e s¹ bowiem ró¿nice pogl¹dów wœród Pañstw Cz³onkowskich w kwestii formy UE, rzeczywistego w³¹czenia w jej program polityki zagranicznej, w kwestii systemu podzia³u kompetencji. W warunkach, w których Zjednoczone Królestwo widzi przysz³oœæ UE w rozbudowanej Unii Celnej, Francja operuje w kategoriach Europy Ojczyzn, a RFN preferuje federacyjny model pañstwa zwi¹zkowego – nie jest mo¿liwe okreœlenie w przewidywalnej przysz³oœci wspólnego, finalnego modelu przysz³ej Unii Europejskiej. Podsumowuj¹c wiêc: integracja europejska siêga swymi instrumentami do integracji ekonomicznej. Pod tym wzglêdem odnios³a ona bezdyskusyjne sukcesy. Natomiast jak rozwinie siê dalej w aspekcie geograficznym i politycznym, nie jest i nie mo¿e byæ dziœ okreœlone. Przysz³y bowiem kszta³t Unii Europejskiej musi byæ wynikiem szerokiego procesu dyskusji i zgodnoœci co do jej docelowego kszta³tu. Usługi finansowe w Unii Europejskiej. Dyrektywa Bolkensteina: dyrektywa w zakresie rynku usług Us³ugi finansowe w Unii Europejskiej zwi¹zane s¹ ze swobodnym przep³ywem kapita³u, który jest czêœci¹ rynku wewnêtrznego. Liberalizacja us³ug finansowych uzale¿niona jest jednak od liberalizacji przep³ywu kapita³ów i p³atnoœci. Do trzech najwa¿niejszych zasad integracji rynku us³ug finansowych zalicza siê: sprawowanie kontroli przez kraj macierzysty instytucji finansowych; jednolita licencja, która pozwala instytucji finansowej zarejestrowanej w jednym kraju cz³onkowskim na dzia³alnoœæ w innym pañ214

Usługi finansowe stwie Unii Europejskiej; wzajemne uznanie. Wœród us³ug finansowych nale¿y wymieniæ trzy grupy: us³ugi bankowe, ubezpieczeniowe i inwestycyjne. Istnieje ju¿ mo¿liwoœæ za³o¿enia banku w ca³ej Unii Europejskiej za zgod¹ uzyskan¹ tylko w jednym z Pañstw Cz³onkowskich Unii Europejskiej. W zakresie us³ug ubezpieczeniowych przyk³adem jest wspólnotowy system jednolitej zgody zarówno na zak³adanie firm ubezpieczeniowych i ich filii, jak te¿ œwiadczenie us³ug ubezpieczeniowych. W przypadku us³ug inwestycyjnych podobnie jak w us³ugach bankowych i ubezpieczeniowych wprowadzono system tzw. zgody jednolitej dla podmiotów inwestycyjnych, które dzia³aj¹ na gie³dzie. Skomplikowane regulacje, dotycz¹ce w wielu pañstwach UE œwiadczenia us³ug przez przedstawicieli wolnych zawodów, utrudniaj¹ woln¹ konkurencjê. Regulacje te dotycz¹ m.in. architektów, adwokatów, ksiêgowych i notariuszy, przy czym krajowe legislacje, przepisy samorz¹dów zawodowych i okreœlone praktyki hamuj¹ w pe³ni woln¹ konkurencjê. Mimo przyjêcia w roku 2000 Strategii Lizboñskiej, wiele Pañstw Cz³onkowskich nie przek³ada jej celów na praktykê tak, by uda³o siê zjawisku temu przeciwdzia³aæ. Komisja Europejska, a raczej jej s³u¿by pod kierownictwem komisarza Bolkensteina, przygotowa³a wiêc projekt dyrektywy, która mia³a zmusiæ Pañstwa Cz³onkowskie do zniesienia regulacji utrudniaj¹cych konkurencjê w zakresie transgraniczengo œwiadczenia us³ug. Projekt ten zostal przedstawiony w styczniu 2004 r. i by³ w interesie Polski. W traktacie akcesyjnym nie przewidziano bowiem okresu przejœciowego na œwiadczenie us³ug z wyj¹tkiem niektórych kategorii us³ug, np. budowlanych w stosunkach z Niemcami i Austri¹. Jednak¿e w Parlamencie Europejskim, zaproponowano do niej 1500 poprawek, tym samym j¹ os³abiaj¹c! Kontrowersyjny element pierwotnej wersji dyrektywy o us³ugach to tzw.„zasada pañstwa pochodzenia”. Stanowi ona, i¿ dostawcy us³ug mog¹ czasowo podlegaæ prawu pañstwa, z którego pochodz¹, a nie prawu kraju, w którym usluga jest œwiadczona. Zdaniem przeciwników dyrektywy Bolkensteina, zasada ta otwiera drogê do spirali„dumpingu socjalnego” dla ni¿szych standardów us³ug i wynagrodzeñ pracowniczych. Zamiast zasady pañstwa pochodzenia jej przeciwnicy proponuj¹„zasadê wzajemnego uznania”, która daje pañstwom, w którym us³uga jest œwiadczona, wiêksz¹ swobodê w zakresie nadzoru i swobody regulacji œwiadczenia danej us³ugi. 215

Walka z przestępczością Zdaniem Komisji, te kraje cz³onkowskie, które posiadaj¹ strukturalny program reform regulacji o us³ugach – takie jak Dania, Niderlandy czy Zjednoczone Królestwo, lepiej radz¹ sobie z liberalizacj¹ dostêpu do us³ug przez us³ugodawców z innych Pañstw Cz³onkowskich. Walka z przestępczością w Unii Europejskiej Do g³ównych miêdzynarodowych konwencji dotycz¹cych walki z przestêpczoœci¹ nale¿¹ m.in. • Europejska Konwencja o ekstradycji, Pary¿ 1957 r.; • Drugi Protokó³ Europejskiej Konwencji o ekstradycji, Strasburg 1973 r.; • Protokó³ Europejskiej Konwencji o wzajemnej pomocy w sprawach karnych, Strasburg 1978 r.; • Konwencja o rewizjach praniu dochodów uzyskanych na drodze przestêpstwa i ich konfiskacie, Strasburg 1990 r.; • Konwencja o wzajemnej pomocy w³adz celnych z za³¹czonym Protoko³em, Neapol 1967 r.; • Porozumienie w sprawie nielegalnego handlu morskiego wprowadzaj¹ce w ¿ycie art. 17 Konwencji ONZ o zwalczaniu nielegalnego handlu narkotykami i substancjami psychotropowymi, Strasburg 1995 r., • Konwencja w sprawie zwalczania nielegalnego handlu narkotykami i substancjami psychotropowymi, Wiedeñ 1988 r.; • Europejska Konwencja o zwalczaniu terroryzmu, Strasburg 1977 r.; • Konwencja o uproszczonej procedurze ekstradycji pomiêdzy pañstwami cz³onkowskimi Unii Europejskiej; • Konwencja o dzia³alnoœci Europolu; • Konwencja o ochronie interesów finansowych Wspólnot Europejskich; • Konwencja o stosowaniu technologii informatycznych przez s³u¿by celne; • Konwencja dotycz¹ca ekstradycji pomiêdzy Pañstwami Cz³onkowskimi Unii Europejskiej. Sytuacja w Pañstwach Cz³onkowskich UE jest szczególna; ka¿dy obywatel Unii Europejskiej, korzystaj¹c ze swych uprawnieñ ma prawo do swobodnego poruszania siê i przebywania na obszarze Pañstw Cz³onkowskich. W zwi¹zku z tym powinien mieæ mo¿liwoœæ skorzystania równie¿ 216

Walka z przestępczością z pomocy Unii Europejskiej i Pañstw Cz³onkowskich w sytuacji, gdy staje siê ofiar¹ przestêpstwa. Z drugiej strony pañstwa cz³onkowskie godz¹ siê na swobodny przep³yw osób przez granice, musza wiêc korzystaæ z mo¿liwoœci, by wyrównaæ deficyt bezpieczeñstwa powsta³y wskutek przep³ywu przez otwarte granice tak¿e przestêpców. Unia Europejska zainicjowa³a wspó³pracê policji w celach prewencyjnych jak te¿ walki z terroryzmem, z nielegalnym handlem narkotykami i innymi formami miêdzynarodowej przestêpczoœci. Z tym zagadnieniem zwi¹zane s¹ nastêpuj¹ce instytucje i inicjatywy: Europol, OLAF, Prokuratura Europejska, Europejska Sieæ S¹dowa. Dla realizacji swych celów w dwa lata po wejœciu w ¿ycie TUE, 26 lipca 1995 r. przyjêta zosta³a konwencja miêdzynarodowa, ustanawiaj¹ca Europejskie Biuro Policji( Europol) z siedzib¹ w Hadze Jego powo³anie poprzedzi³o utworzenie 3 stycznia 1994 r. Europejskiej Jednostki Narkotykowej EDU. Konwencja o Europolu po trwaj¹cym ponad trzy lata procesie ratyfikacyjnym wesz³a w ¿ycie 1 paŸdziernika 1998 r. Formalnie 1 lipca 1999 r. Europol osi¹gn¹³ pe³n¹ zdolnoœæ do realizacji swych zadañ, w tym udzia³u w zwalczaniu terroryzmu, przestêpczoœci zorganizowanej i fa³szerstw pieniêdzy. Europejskie Biuro Policji dzia³a w celu zwiêkszenia efektywnoœci dzia³ania i usprawnienia wspó³pracy pomiêdzy w³aœciwymi w³adzami w Pañstwach Cz³onkowskich w zakresie prewencji i zwalczania powa¿nych form miêdzynarodowej przestêpczoœci. Do misji Europolu nale¿y te¿ wspieranie dzia³añ prawnych podejmowanych przez sam¹ Uniê Europejsk¹ i jej instytucje przeciwko wszelkim formom zorganizowanej przestêpczoœci. Europol wspiera Pañstwa Cz³onkowskie poprzez: • u³atwianie wymiany informacji pomiêdzy oficerami ³¹cznikowymi delegowanymi do Europolu przez Pañstwa Cz³onkowskie w charakterze przedstawicieli krajowych organów œcigania; • udostêpnianie analiz operacyjnych dla wspierania dzia³añ podejmowanych w Pañstwach Cz³onkowskich; • przygotowywanie sprawozdañ strategicznych(np. ocen zagro¿enia) i analiz kryminalistycznych na podstawie informacji i wyników dzia³añ œledczych przekazanych przez kraje cz³onkowskie, opracowanych przez Europol lub pozyskiwanych z innych Ÿróde³; 217

Walka z przestępczością • udostêpnianie wiedzy fachowej i wsparcia technicznego dla dochodzeñ i operacji prowadzonych w krajach UE; • analizê form przestêpczoœci oraz harmonizacjê metod dochodzeniowych. W ramach Europolu dochodzi wiêc do: • wspó³pracy operacyjnej policji w zakresie prewencji, wykrywania i badania przestêpstw; • zbierania, przechowywania, analizy i wymiany informacji; • organizacji szkoleñ policji; • wymiany oficerów ³¹cznikowych; • wymiany sprzêtu. W sytuacji np. kradzie¿y samochodu policja jednego z krajów Unii Europejskiej mo¿e: • zwróciæ siê bezpoœrednio do policji kraju, w którym mo¿e znajdowaæ siê skradziony pojazd lub(i) jego z³odziej; • zwróciæ siê o pomoc do EUROPOL-u(za poœrednictwem swego oficera ³¹cznikowego bêd¹cego na sta³e przedstawicielem kraju cz³onkowskiego Unii Europejskiej w EUROPOL-u) je¿eli nie znany jest kraj, w którym mo¿e znajdowaæ siê skradziony pojazd lub z³odziej. Walk¹ z przestêpczoœci¹ na szkodê Wspólnot Europejskich zajmuje siê OLAF – Europejski Urz¹d do spraw Zwalczania Nadu¿yæ Finansowych z siedzib¹ w Brukseli, powo³any 28 kwietnia 1999 r. przez Komisjê Europejsk¹. Decyzjê tê popar³ formalnie Parlament Europejski i Rada UE. OLAF zast¹pi³ dzia³aj¹c¹ od 1988 r. Grupê Zadaniow¹„Koordynacja Œrodków Zwalczania Nadu¿yæ”, tzw. UCLAF(franc.: Unité de Coordination de la lutte AntiFraude ) funkcjonuj¹c¹ przy Sekretariacie Generalnym Komisji. OLAF w³¹czony zosta³ w pozatraktatowy system kontroli interesów finansowych Wspólnot Europejskich, uregulowany przez Pañstwa Cz³onkowskie w specjalnie przyjêtej konwencji, a tak¿e w aktach ustanowionych przez instytucje UE. OLAF uzyska³ pe³n¹ autonomiê, ³¹cznie z gwarancj¹ prawa wniesienia skargi do Trybuna³u Sprawiedliwoœci w sytuacji naruszenia jego niezale¿noœci. Kluczow¹ rolê odgrywa tu specjalny Komitet Nadzoruj¹cy, dla którego przewidziano rolê kuratora prawid³owego wykorzystywania szerokich kompetencji OLAF. Zadaniem Komitetu jest regularne badanie sposobu przeprowadzania kontroli, co poci¹ga za sob¹ obowi¹zki sprawozdawcze dyrektora Urzêdu. Na jego wniosek lub z w³asnej inicjatywy 218

Walka z przestępczością cz³onkowie Komitetu mog¹ zaj¹æ stanowisko dotycz¹ce dzia³alnoœci Urzêdu, jednak bez mo¿liwoœci ingerencji w tocz¹ce siê postêpowania kontrolne. Jest to kolejny wyraz daleko id¹cej niezale¿noœci OLAF. W sk³ad Komitetu s¹ powo³ywane osoby nie zwi¹zane z ¿adn¹ wspólnotow¹ instytucj¹ ani organem i spe³niaj¹ce warunki do objêcia w swoich krajach wysokich funkcji powi¹zanych z zakresem dzia³alnoœci OLAF. Europejski Urz¹d ds. Zwalczania Nadu¿yæ Finansowych, poza uprawnieniami kontrolnymi, dysponuje te¿ kompetencjami dochodzeniowymi. Zakres jego dzia³añ wykracza poza obszar ochronny interesów finansowych i obejmuje tak¿e inne przedsiêwziêcia zwi¹zane z ochron¹ wspólnotowych interesów przeciw bezprawnym dzia³aniom, mog¹cym podlegaæ sankcjom administracyjnym i karnym. Nowa instytucja unijna zajmuj¹c¹ siê walk¹ z przestêpczoœci¹ to Eurojust. Powo³anie Eurojustu zapowiada³y konkluzje Rady Europejskiej z Tampere z 1999 r. Zapisy na jego temat znalaz³y siê równie¿ w Traktacie Nicejskim, który poszerza³ zakres wspó³pracy pañstw cz³onkowskich w obszarze œcigania przestêpczoœci transgranicznej, szczególnie zorganizowanej. Za jego powo³aniem kryje siê formalna inicjatywa kilku pañstw: Niemiec, Portugalii, Francji, Szwecji i Belgii. Eurojust by³ najpierw tymczasow¹ instytucj¹ Unii, a od lutego 2002 r. (mimo, ¿e procedury ratyfikacyjne Traktatu Nicejskiego jeszcze trwa³y), przekszta³cono go w sta³¹ agendê Unii. W sk³ad Eurojustu wchodzi piêtnastu reprezentantów Pañstw Cz³onkowskich(oddelegowanych przez ka¿de pañstwo UE krajowych prokuratorów i sêdziów lub wyposa¿onych w podobne prerogatywy funkcjonariuszy policji). Zajmuj¹ siê oni koordynacj¹ wprost z Brukseli œledztw obejmuj¹cych terytorium co najmniej dwóch pañstw UE. Eurojust mo¿e wyst¹piæ do Pañstwa Cz³onkowskiego o wszczêcie postêpowania karnego w danej sprawie i choæ pañstwo to ma prawo odmówiæ, zobowi¹zane jest jednak uzasadniæ swoj¹ odmowê. Rada UE z mocy postanowieñ traktatowych pomaga w realizacji œcis³ej wspó³pracy miêdzy Eurojustem a Europejsk¹ Sieci¹ S¹dow¹(ang.: European Judicial Network ), w szczególnoœci w zakresie udzielania pomocy s¹dowej i realizacji wniosków o ekstradycjê. Traktat ustanawiaj¹cy Konstytucjê dla Europy wzmacnia Eurojust, zak³adaj¹c powo³anie przy nim Urzêdu Prokuratury Europejskiej(ang.: European Public Prosecutor’s Office ). Decyzjê w tej sprawie pozostawiono Radzie Ministrów, która przes¹dzi ma o tym w drodze ustawy europej219

Wsparcie Unii Europejskiej skiej, g³osuj¹c jednomyœlnie, po wczeœniejszym zyskaniu zgody Parlamentu Europejskiego. Prokuratura Europejska bêdzie mia³a za zadanie w³¹czenie siê(w razie potrzeby wspó³pracuj¹c z Europolem) w walkê z przestêpczoœci¹ o wymiarze transgranicznym oraz w œciganie przestêpstw na szkodê interesów UE. Uznano jej w³aœciwoœæ w zakresie dochodzenia, œcigania, wnoszenia oskar¿enia przeciw osobom, które jako sprawcy lub wspó³sprawcy pope³ni³y wy¿ej wymienione przestêpstwa. Prokuratura Europejska bêdzie te¿ kompetentna do wnoszenia publicznego oskar¿enia przed w³aœciwymi s¹dami Pañstw Cz³onkowskich. Europejska Sieæ S¹dowa(ESS) powo³ana zosta³a na podstawie postanowieñ Rady Europejskiej z 1987 r.(ang.: Action Plan to Combat Organised Crime ). Formalnie powo³ano j¹, uchwalaj¹c wspólne dzia³anie 98/428/ WSiSW, przyjête przez Radê w dniu 29 czerwca 1998 r. ESS jest systemem wzajemnej pomocy prawnej. Przedstawiciele Sieci udzielaj¹ s¹dom pomocy w formu³owaniu wniosków i w przyœpieszeniu ich rozpatrywania. W ramach sieci dzia³a te¿ system informacji elektronicznej. Wsparcie Unii Europejskiej dla krajów rozwijających się W ramach unijnej polityki w zakresie rozwoju popierany jest trwa³y rozwój gospodarczy i spo³eczny krajów rozwijaj¹cych siê. Polityka ta zak³ada walkê z ubóstwem oraz p³ynn¹ i stopniow¹ integracjê tych krajów z gospodark¹ œwiatow¹, konsolidacjê demokracji, rz¹dów prawa oraz poszanowanie praw cz³owieka i podstawowych wolnoœci. W realizacji tych ambitnych celów uczestniczy Europejski Bank Inwestycyjny(EBI). Unia Europejska i jej Pañstwa Cz³onkowskie wnosz¹ do bud¿etu rocznie 30 mld euro na pomoc w zakresie rozwoju. W roku 2006 suma ta ma wynieœæ 36 mld. Podobnie jak inne pañstwa rozwiniête, pañstwa UE zobowi¹za³y siê do wydatkowania 0,7% PKB na pomoc w zakresie rozwoju. Jednak jedynie Dania, Szwecja, Niderlandy i Luksemburg osi¹gnê³y ten cel. Œrednia dla UE wynosi zaledwie 0,34%, ale jest ona i tak wy¿sza ni¿ pomoc ze Stanów Zjednoczonych lub Japonii. W roku 2006 Polska zamierza wydatkowaæ na pomoc w zakresie rozwoju 0,1% PKB. W praktyce obecna wspó³praca z pañstwami rozwijaj¹cymi opiera siê na umowach regionalnych oraz bilateralnych(np. z Meksykiem czy Chile). Najwa¿niejsze w tym obszarze s¹ postanowienia Konwencji z Jaunde z roku 1964, a od 1975 r. cztery razy nowelizowana Konwencja z Lomé, 220

Wsparcie Unii Europejskiej zawarta z krajami tzw. AKP – Afryki, Karaibów i Pacyfiku. Relacje miêdzy Uni¹ Europejsk¹ a krajami AKP s¹ szczególnie wa¿nym aspektem polityki UE w zakresie rozwoju i polityki zewnêtrznej. Obecnie najbardziej aktualn¹ umow¹ jest umowa z Cotonou, albowiem zmiany na arenie miêdzynarodowej, wyzwania globalizacji i wzrost biedy skutkuj¹cy brakiem stabilnoœci i potencjalnymi oraz rzeczywistymi konfliktami wymusi³y wspó³pracê nad nowymi rozwi¹zaniami. Wygaœniêcie Konwencji Lomé – IV w lutym 2000 r. stworzy³o okazjê do generalnego przeformu³owania przysz³ych relacji AKP-UE. W oparciu o intensywn¹ debatê publiczn¹ i ró¿ne dokumenty analityczne rozpoczêto we wrzeœniu 1998 r. negocjacje zakoñczone sukcesem na pocz¹tku lutego 2000 r. Nowe porozumienie AKP-WE zosta³o podpisane 23 czerwca 2000 r. w Cotonou(Benin). Zosta³o ono zawarte przez WE z 77 krajami AKP na okres dwudziestu lat: od marca 2000 r. do lutego 2020 r. Umowa z Cotonou wprowadza radykalne zmiany w dotychczasowej 25. wspó³pracy miêdzy AKP a dzisiejsz¹ UE. Umowa opiera siê na piêciu niezale¿nych filarach – celem ka¿dego jest walka z bied¹: 1) szeroki wymiar polityczny(dialog, wspieranie pokoju, przestrzeganie praw cz³owieka), 2) wzrost partycypacji spo³eczeñstwa – nowe mo¿liwoœci dla sektora NGO’s, 3) strategiczny wk³ad do wspó³pracy ukierunkowanej na redukcjê biedy, 4) nowe ramy partnerstwa ekonomicznego i handlowego, 5) wzmocniona i zreformowana wspó³praca finansowa. Wartoœæ pomocy z Europejskiego Funduszu Rozwoju przewidzianej do roku 2005 wynios³a 13,5 mld euro, oraz œrodki przyznane wczeœniej tj. 9,9 mld oraz pomoc finansowa z Europejskiego Banku Inwestycyjnego w wysokoœci 1,7 mld. Umowa z Cotonou zawiera klauzulê rewizyjn¹, zgodnie z któr¹ nastêpuje regularny przegl¹d tego traktatu w odstêpach co piêæ lat. Na podstawie tej klauzuli rozpoczêto w maju 2004 r. negocjacje nad rewizj¹ porozumienia, zakoñczono je 23 lutego 2005 r. G³ównym celem tej rewizji by³o wzmocnienie efektywnoœci i jakoœci partnerstwa UE – AKP. Polityka UE w zakresie rozwoju dotyczy te¿ kwestii stowarzyszenia siê innych ni¿ AKP krajów i terytoriów zamorskich, które utrzymuj¹ szczególne stosunki z Belgi¹, Francj¹, W³ochami, Niderlandami i Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii. 221

Wspólna Polityka Rolna Instrumentem wsparcia dla krajów rozwijaj¹cych siê jest Europejski Fundusz Rozwoju. Powsta³ on ju¿ w 1957 r. Z jego œrodków finansowane s¹ projekty s³u¿¹ce popieraniu rozwoju pañstw obszaru Afryki, Karaibów i Pacyfiku(jako rezultat czterech Konwencji z Lomé podpisanych przez Wspólnoty z pañstwami tego obszaru). Fundusz przeznacza czêœæ swoich œrodków finansowych na stabilizacjê dochodów z eksportu z tymi krajami. Eksport ten obejmuje ponad 40 surowców rolnych. W przypadku zmniejszenia siê dochodów z eksportu wskutek spadku cen surowców lub spadku produkcji, Fundusz pokrywa wynikaj¹cy z tego powodu deficyt. Bud¿et Europejskiego Funduszu Rozwoju w roku 2000 wyniós³ 2 mld euro. Wspólna Polityka Rolna(CAP), prawodawstwo rolne Unii Europejskiej, dotacje UE dla gospodarstw rolnych, kwoty produkcyjne Polityka rolna – zgodnie z Traktatem o Wspólnocie Europejskiej Wspólna Polityka Rolna(WPR, ang. skrót CAP od Common Agriculture Policy ) obejmuje rolnictwo i handel produktami rolnymi. Polityka rolna opiera siê na trzech zasadach: • jednoœci rynkowej oznaczaj¹cej swobodny obrót towarowy produktami rolnymi miêdzy Pañstwami Pz³onkowskimi, • preferencji dla produktów rolnych Pañstw Cz³onkowskich Unii w stosunku do towarów importowanych z pañstw trzecich, oraz • solidarnoœci finansowej. W myœl tej zasady koszty wspólnej polityki rolnej ponosz¹ wszystkie Pañstwa Cz³onkowskie niezale¿nie od wagi jak¹ przyk³adaj¹ do rozwoju rolnictwa we w³asnej gospodarce. Celem WPR jest zwiêkszenie wydajnoœci rolnictwa oraz zapewnienie odpowiedniego poziomu ¿ycia spo³ecznoœci wiejskiej oraz regulacja poziomu zatrudnienia w rolnictwie. W ramach polityki rolnej prowadzi siê te¿ dzia³ania na rzecz stabilizacji rynków, zagwarantowania bezpieczeñstwa dostaw i odpowiednich cen dla konsumentów. Istotne s¹ tak¿e wspólne dzia³ania w zakresie: koordynacji szkolenia zawodowego, badañ naukowych, upowszechniania wiedzy rolniczej, promocji spo¿ycia pewnych produktów. Rozwój WPR w minionych latach doprowadzi³ do wypracowania systemu pomocy dla wiêkszoœci sektorów rolnictwa polegaj¹cego 222

Wspólna Polityka Rolna na interwencyjnych zakupach nadprodukcji, wprowadzeniu taryf ochronnych i dotacji dla produkcji eksportowej. W celu zmniejszenia nadprodukcji rolnicy, którzy 15% swojej powierzchni rolnej pozostawi¹ od³ogiem, otrzymuj¹ od UE wyrównanie za utratê dochodu. System ten uwzglêdnia okolicznoœæ, i¿ zbyt du¿a poda¿ artyku³ów rolnych ma wp³yw na spadek ceny. Z ekologicznego punktu widzenia od³ogowana ziemia mo¿e odpocz¹æ od intensywnej gospodarki, grunty i woda pitna s¹ mniej obci¹¿ane nawozami i truj¹cymi œrodkami ochrony roœlin, a dzikie zwierzêta otrzymuj¹ dodatkowe oazy wolnej przyrody. Koszt Wspólnej Polityki Rolnej stanowi 48,8% ca³ego bud¿etu Unii Europejskiej. Od wielu lat pod naciskiem zarówno niektórych Pañstw Cz³onkowskich, np. Zjednoczonego Królestwa oraz WTO, ma³ymi krokami przeprowadzana jest reforma Wspólnej Polityki Rolnej, szczególnie w czêœci dotycz¹cej interwencjonizmu w tym zakresie. Reforma Wspólnej Polityki Rolnej wi¹¿e siê poœrednio z rozszerzeniem Unii Europejskiej o kraje stowarzyszone z Europy Œrodkowo-Wschodniej. W negocjacjach akcesyjnych priorytetem dla Polski by³o pe³ne otwarcie rynków Unii dla polskich produktów. Ju¿ pierwsze miesi¹ce cz³onkostwa pokaza³y, i¿ nieograniczony dostêp polskich produktów rolnych do unijnego rynku okaza³ siê wielkim sukcesem. Niestety, nie uda³o siê uzyskaæ pe³nej wysokoœci tzw. dop³at bezpoœrednich, czyli dodatkowego dochodu dla rolników p³aconego z bud¿etu UE niezale¿nie od wielkoœci produkcji rolnej. System regulacji prawnej rolnictwa Unii Europejskiej mo¿na podzieliæ na dwie czêœci: 1. System gwarancyjno-cenowy to: regulacja prawna systemu cen gwarantowanych na produkty rolne objête Wspóln¹ Polityk¹ Roln¹, system op³at wyrównawczych(op³at pobieranych od rolnospo¿ywczych towarów importowanych z pañstw trzecich), system maksymalnych kwot produkcyjnych na poszczególne produkty oraz regulacja ekonomicznej odpowiedzialnoœci producentów, którzy przekroczyli dozwolone granice produkcji. Taki system nie wystêpowa³ przed 1 maja 2004 r. w polskim ustawodawstwie rolnym. 2. Tzw. prawodawstwo strukturalne – jest ono bardziej rozwiniête ni¿ odpowiednie ustawodawstwa pañstw niecz³onkowskich. W Unii Europejskiej istniej¹ dwa modele gospodarstwa rolnego: gospodarstwo rodzinne i gospodarstwo rozwojowe. 223

Wspólna Polityka Rolna W Polsce kwestiê tê uregulowa³a nowo przyjêta Konstytucja, która w art. 23 stanowi, i¿„podstaw¹ ustroju rolnego pañstwa jest gospodarstwo rodzinne”. Ustawodawstwo europejskie d¹¿y do wspomagania procesu koncentracji gruntów w rolnictwie. Równoczeœnie chroni ¿ywotnoœæ i racjonalne rozmiary istniej¹cych gospodarstw rolnych. W Polsce po 1990 r. praktycznie zrezygnowano z prawnej kontroli przemian strukturalnych w rolnictwie. Prawodawstwo strukturalne Unii oddzia³uje równie¿ na procesy i stosunki demograficzne na wsi – chodzi o wspieranie tzw. wielofunkcyjnoœci wsi. Gospodarstwa rolne w Unii Europejskiej mog³y do tej pory ubiegaæ siê o ró¿nego rodzaju formy wsparcia finansowego, przeznaczonego na: • modernizacjê i zmiany infrastrukturalne – warunkiem jego otrzymania jest posiadanie kwalifikacji rolniczych, prowadzenie rachunkowoœci rolnej w gospodarstwie bêd¹cym g³ównym Ÿród³em utrzymania oraz przedstawienie planu modernizacyjnego. Inwestycje nie mog¹ wywo³aæ wzrostu produkcji w dziedzinach, w których istnieje nadprodukcja ¿ywnoœci; • podnoszenie kwalifikacji i dokszta³canie – dotowanie specjalistycznych kursów, a tak¿e finansowanie prac, których celem jest modernizacja gospodarstwa; • wsparcie rolnictwa po³o¿onego na terenach górskich, pustynnych lub zdewastowanych przez przemys³. Rolnicy z tych terenów otrzymuj¹ dop³aty albo korzystaj¹ z preferencji kredytowych; • zalesienie – dotacje obejmuj¹ koszty nowych zalesieñ. W grê wchodzi te¿ przywracanie potencja³u produkcji leœnej zniszczonego naturaln¹ katastrof¹ i/lub po¿arem oraz wprowadzanie odpowiednich instrumentów zapobiegawczych; • wsparcie dla m³odych rolników – np. na modernizacjê gospodarstwa; • rozwój doradztwa rolniczego oraz pomoc dla rolników korzystaj¹cych z doradztwa rolniczego; • prowadzenie rachunkowoœci rolnej; • grupowe(wspólne) u¿ytkowanie maszyn i sprzêtu rolniczego oraz inn¹ • dzia³alnoœæ zespo³ow¹; • pomoc dla producentów okreœlonych produktów(np. oliwa z oliwek, pszenica twarda); 224

Wspólna Polityka Rolna • produkcjê chmielu, jedwabników, roœlin w³óknistych; • zmianê przeznaczenia produktów wystêpuj¹cych w nadmiarze, np. zbo¿a i cukru(w przemyœle chemicznym); • podnoszenie konkurencyjnoœci produktów ¿ywnoœciowych Unii Europejskiej na rynku œwiatowym; • poprawê przetwórstwa i marketingu artyku³ów rolnych; • scalanie gruntów; • zachowanie i ochronê dziedzictwa kulturowego na wsi: • gospodarowanie rolniczymi zasobami wodnymi; • postêp biologiczny w produkcji roœlinnej i zwierzêcej, • zwalczanie chorób zakaŸnych zwierz¹t, • ochronê roœlin; • rolnictwo ekologiczne. Kwoty produkcyjne stanowi¹ jeden z najwa¿niejszych elementów funkcjonowania Wspólnej Polityki Rolnej. S¹ typowym elementem protekcjonizmu wspólnotowego, który obejmuje równie¿ polskich producentów rolnych). Kwoty te podzielone zosta³y na dwie g³ówne grupy: 1. Kwoty cukrowe. S¹ one rozdzielane miêdzy Pañstwa Cz³onkowskie Unii, które z kolei dziel¹ je miêdzy cukrownie. Ka¿dy plantator otrzymuje przydzia³, wed³ug którego s¹ skupowane buraki. Nadwy¿ki cukru ponad kwoty s¹ sprzedawane na rynku œwiatowym, a koszty ró¿nicy cen ponosz¹ plantatorzy i cukrownie. 2. Kwoty mleczne. Ustala siê je na okres od 1 kwietnia do 31 marca roku nastêpnego. Ka¿dy producent mleka otrzymuje limit produkcji. Za dostawy przekraczaj¹ce wyznaczon¹ wielkoœæ skupu producent otrzymuje cenê pomniejszon¹ o procentowy udzia³ w przekroczeniu ustalonej kwoty. Aby zachêciæ rolników do zmiany kierunku produkcji z mlecznego na miêsny, wprowadzono dodatkowe premie, za: – wykorzystywanie wyprodukowanego mleka jako paszy dla zwierz¹t; – zmianê profilu produkcji byd³a z mlecznego na miêsny; – utrzymywanie tzw. mamek, których mleko w ca³oœci przeznaczone jest na opas ciel¹t. 225

Wspólna Polityka Zagraniczna Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa(WPZiB) Unii Europejskiej Unia osi¹ga cele z zakresu Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeñstwa(czyli tzw. II Filaru UE) poprzez: • okreœlenie zasad oraz ogólnych wytycznych WPZiB; • decydowanie o wspólnych strategiach; • podejmowanie wspólnych dzia³añ; • przyjmowanie wspólnych stanowisk; • umacnianie regularnej wspó³pracy pomiêdzy pañstwami cz³onkowskimi w prowadzeniu polityki. Zgodnie z Traktatem o Unii Europejskiej – Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeñstwa obejmuje wszelkie kwestie odnosz¹ce siê do bezpieczeñstwa Unii. Traktat przewiduje te¿ progresywne kszta³towanie wspólnej polityki obronnej, która mo¿e w przysz³oœci doprowadziæ do wspólnej obronnoœci, jeœli Rada Europejska tak zdecyduje . W tym przypadku zaleca ona pañstwom cz³onkowskim przyjêcie takiej decyzji zgodnie z ich odpowiednimi wymaganiami konstytucyjnymi. Traktat Amsterdamski wprowadzi³ do struktury WPZB m.in.: • Wysokiego Przedstawiciela UE do spraw II filaru; • Komórkê do spraw Analiz, Planowania i Wczesnego Ostrzegania; • mo¿liwoœæ tzw. konstruktywnego wstrzymania siê od g³osu w Radzie UE. Na szczycie w Helsinkach w dniach od 10 do 11 grudnia 1999 r. Rada Europejska(szefowie pañstw i rz¹dów UE) proklamowa³a oficjalnie ustanowienie Europejskiej Polityki Bezpieczeñstwa i Obrony. W ostatnich dziesiêciu latach UE interweniowa³a œrodkami militarnymi w ró¿nych czêœciach œwiata(Ba³kany, Timor Wschodni, Kongo). Takie interwencje bêd¹ tak¿e nieuniknione w przysz³oœci – Europa stoi przed rosn¹c¹ odpowiedzialnoœci¹ za to, co dzieje siê w œwiecie. Wspólnoty Europejskie: zjednoczeni w różnorodności Deklaracja Roberta Schumana og³oszona w maju 1950 r. by³a potwierdzeniem akceptacji stopniowej, ewolucyjnej integracji europejskiej(tzw. metoda Jeana Monneta), któr¹ przyjê³y Francja, Republika Federalna Niemiec, W³ochy, Belgia, Niderlandy i Luksemburg. Wyra¿a³a siê ona w po226

Wspólnoty Europejskie wo³aniu w 1951 r. Europejskiej Wspólnoty Wêgla i Stali, a nastêpnie w 1952 r. Europejskiej Wspólnoty Politycznej i Europejskiej Wspólnoty Obronnej (oba traktaty z 1952 r. nie wesz³y w ¿ycie) i w 1957 r. Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej. I. Europejska Wspólnota Wêgla i Stali(EWWiS) Wspólnota ta powsta³a w 1951 r. na mocy Traktatu Paryskiego, który podpisano na okres 50 lat(okres jego wa¿noœci up³yn¹³ 23 lipca 2002 r.). Inspiratorem jej powstania by³ francuski minister spraw zagranicznych Robert Schuman. Istot¹ jej dzia³ania by³o ustanowienie wspólnego rynku pañstw cz³onkowskich na surowce i produkty przemys³u wêglowego i stalowego. Dotyczy³o to przede wszystkim: regularnych dostaw, jednakowych warunków dostêpu do Ÿróde³ produkcji, racjonalnej eksploatacji surowców oraz kontroli poziomu zatrudnienia w bran¿y stalowej i wêglowej. Ustanowiono równie¿ swobodê przep³ywu pracowników tej bran¿y. Najwa¿niejszym organem EWWiS by³a Wysoka W³adza, której kompetencja przejê³a póŸniej Komisja Europejska. Oprócz Rady, sk³adaj¹cej siê z ministrów, istnia³ równie¿ w strukturze Europejskiej Wspólnoty Wêgla i Stali inny ciekawy organ – Komitet Konsultacyjny. Sk³ada³ siê ze 108 reprezentantów producentów i pracowników oraz sprzedawców i konsumentów bran¿y wêgla i stali. Komisja Europejska, a wczeœniej Wysoka W³adza, zwraca³a siê do Komitetu Konsultacyjnego w sprawie wydania opinii na tematy zwi¹zane z dzia³alnoœci¹ EWWiS. Komisja Europejska informowa³a te¿ Komitet m.in. o zasadach i celach rozwoju EWWiS oraz o sprawach inwestycyjnych i finansowych. EWWiS ju¿ dziœ nie istnieje, zmala³a te¿ rola sektora wêglowego i stalowego w ekonomii i polityce europejskiej. II. Europejska Wspólnota Obronna Powstanie tej Wspólnoty poprzedzi³o przygotowanie planu jej utworzenia przedstawionego 24 paŸdziernika 1950 r. przez francuskiego polityka René Plevena. Francja musia³a wówczas znaleŸæ odpowiedŸ na propozycjê szybkiej remilitaryzacji Niemiec, z któr¹ Stany Zjednoczone wyst¹pi³y kilka tygodni po wybuchu wojny w Korei. René Pleven proponowa³ restauracjê armii niemieckiej w ramach armii europejskiej, podleg³ej wspólnym instytucjom politycznym. Negocjacje za³o¿ycielskie rozpoczêto 15 lutego 1951 r. w Pary¿u, a 27 maja 1952 r. podpisano traktat powo³uj¹cy Europejsk¹ Wspólnotê Obron227

Wspólnoty Europejskie n¹. Gdy w Belgii, Niderlandach, Luksemburgu, RFN i we W³oszech przyst¹piono do ratyfikacji parlamentarnych tego traktatu, we Francji rozgorza³ ostry spór ideologiczny i polityczny, który podzieli³ wiêkszoœæ tamtejszych partii. Ludowy Ruch Republikañski, pod przywództwem Roberta Schumana, walczy³ o ratyfikacjê traktatu. Wydawa³ siê on bowiem decyduj¹cym ogniwem w tworzeniu federalnej jednoœci Europy oraz œrodkiem mog¹cym nie dopuœciæ do odrodzenia siê niemieckiego nacjonalizmu. Partia komunistyczna i bliskie genera³owi de Gaulle’owi Francuskie Zgromadzenie Ludowe – przeciwnie, zjednoczy³y swe wysi³ki, zwalczaj¹c projekt. Prowadzi³ on – ich zdaniem – do nadmiernego ograniczenia suwerennoœci Francji. Opinie radyka³ów, socjalistów i polityków niezale¿nych by³y podzielone. 30 sierpnia 1954 r. francuskie Zgromadzenie Narodowe odrzuci³o wniosek o ratyfikacjê traktatu 319 g³osami(g³osów„za” by³o 264). „Zbrodnia 30 sierpnia”, jak okreœlili to federaliœci, po³o¿y³a na d³ugi czas kres politycznej dynamice europejskiej integracji. Dopiero w Messynie, w czerwcu 1955 roku podjêto na mniej wra¿liwej p³aszczyŸnie ekonomicznej, wysi³ki na rzecz integracji. Doprowadzi³y one do wynegocjowania w 1957 r. Traktatu Rzymskiego, powo³uj¹cego Europejsk¹ Wspólnotê Gospodarcz¹. W kilka miesiêcy rozstrzygniêto sporn¹ kwestiê remilitaryzacji Niemiec. Na mocy Uk³adów Paryskich Republika Federalna Niemiec przyst¹pi³a do NATO i Unii Zachodnioeuropejskiej. III. Europejska Wspólnota Polityczna(EWP) 10 wrzeœnia 1952 r. szeœciu ministrów spraw zagranicznych w czasie spotkania jako Rada Europejskiej Wspólnoty Wêgla i Stali(EWWiS) postanowi³o, ¿e rozszerzone Zgromadzenie EWWiS ma, jako organ EWWiS, doraŸne opracowaæ konstytucjê Europejskiej Wspólnoty Politycznej. Ta kolejna(obok Europejskiej Wspólnoty Obronnej) projektowana wspólnota mia³a decydowaæ o kwestiach dotycz¹cych koordynacji polityki zagranicznej pomiêdzy pañstwami cz³onkowskimi. Ministrowie postanowili równie¿, i¿ istniej¹ca ju¿ EWWiS oraz projektowana Europejska Wspólnota Obronna mia³y zostaæ w³¹czone do Europejskiej Wspólnoty Politycznej. 10 marca 1952 r. Zgromadzenie EWWiS przed³o¿y³o Radzie EWWiS projekt traktatu o EWP. Zawiera³ on regulacje dotycz¹ce: • utworzenia dwuizbowego parlamentu, rady wykonawczej, rady ministrów narodowych, trybuna³u oraz rady gospodarczej i spo³ecznej; • zwi¹zania EWWiS i EWO; • koordynacji wspólnotowej polityki zagranicznej. 228

Wspólnoty Europejskie W sierpniu 1954 r. Traktat o powo³aniu Europejskiej Wspólnoty Obronnej zosta³ odrzucony przez francuskie Zgromadzenie Narodowe. Tym samym straci³ sw¹ podstawê projekt utworzenia Europejskiej Wspólnoty Politycznej. Gdyby uda³o siê powo³aæ Europejsk¹ Wspólnotê Obronn¹, a w konsekwencji tak¿e europejsk¹ Wspólnotê Polityczn¹, wspó³czesna Europa wygl¹da³aby dzisiaj zupe³nie inaczej. IV. Europejska Wspólnota Energii Atomowej(Euratom) Wspólnota ta powsta³a na mocy Traktatu Rzymskiego w 1957 r. Razem ze Wspólnot¹ Europejsk¹(dotychczas EWG) oraz Europejsk¹ Wspólnot¹ Wêgla i Stali(EWWiS) ustanowi³y one w roku 1993„pierwszy filar” Unii Europejskiej. Celem Euratomu jest pokojowe wykorzystanie energii j¹drowej poprzez: rozwijanie badañ, ustanawianie jednolitych norm bezpieczeñstwa i kontroli, zapewnianie szerokich rynków zbytu i dostêpu do materia³ów rozszczepialnych, koordynowanie inwestycji przemys³owych oraz zak³adanie wspólnych przedsiêbiorstw w dziedzinie energii atomowej. Istotna w jej pracach jest pomoc techniczna w zakresie pokojowego wykorzystania energii atomowej dla krajów rozwijaj¹cych siê. V. Europejska Wspólnota Gospodarcza(EWG) 25 marca 1957 r. w Rzymie ministrowie spraw zagranicznych pañstw cz³onkowskich Europejskiej Wspólnoty Wêgla i Stali podpisali Traktat o utworzeniu Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej. Wszed³ on w ¿ycie 1 stycznia 1958 r. Z mocy Traktatu o Unii Europejskiej z Maastricht zmieniono nazwê tej Wspólnoty. Od 1 listopada 1993 r. nosi ona nazwê: Wspólnota Europejska. Zadaniem EWG, zgodnie z Traktatem za³o¿ycielskim, jest: • ustanowienie wspólnego rynku(dziœ Rynku Wewnêtrznego) oraz Unii Gospodarczej i walutowej; • realizacja wspólnych polityk i dzia³añ przyczyniaj¹cych siê do harmonijnego, zrównowa¿onego i trwa³ego rozwoju dzia³añ gospodarczych; • osi¹gniêcie wysokiego poziomu zatrudnienia i ochrony socjalnej, równoœci pomiêdzy kobietami i mê¿czyznami, trwa³ego i nie inflacyjnego wzrostu, wysokiego stopnia konkurencyjnoœci i zbie¿noœci przedsiêwziêæ gospodarczych; 229

Współpraca krajów Europy Środkowo-Wschodniej • osi¹gniêcie wysokiego poziomu ochrony i poprawy jakoœci œrodowiska naturalnego; • podnoszenie standardu i jakoœci ¿ycia, spójnoœci gospodarczej i spo³ecznej oraz solidarnoœci miêdzy Pañstwami Cz³onkowskimi. Z czasem uzupe³niono te wspólnotê(obecna nazwa: Wspólnota Europejska) o pewne elementy polityczne jak np. instytucjê obywatelstwa UE. Współpraca krajów Europy Środkowo-Wschodniej Wspó³praca pañstw Europy Œrodkowo-Wschodniej jest bardzo istotna dla wypracowania silnej pozycji tych krajów w unijnych procesach decyzyjnych. Najbardziej reprezentatywne przyk³ady tej aktywnej wspó³pracy to: 1. CEFTA(ang.: Central European Free Trade Agreement ) Stronami tego Porozumienia s¹ Czechy, Polska, S³owacja, S³owenia, Rumunia, Bu³garia, Chorwacja i Wêgry. Przyjêto w nim przede wszystkim harmonogram redukcji stawek celnych i barier pozataryfowych we wzajemnym handlu. CEFTA zak³ada³a powstanie ca³kowicie wolnej strefy wymiany handlowej miêdzy pañstwami-stronami porozumienia w okresie od 5 do 8 lat. Okres przejœciowy zakoñczy³ siê 1 stycznia 2001 roku. Aby zostaæ cz³onkiem CEFTA nale¿y byæ pañstwem po³o¿onym w Europie, mieæ akceptacjê innych pañstw – stron CEFTA, posiadaæ umowê o stowarzyszeniu z UE oraz byæ cz³onkiem Œwiatowej Organizacji Handlu. 2. Inicjatywa Œrodkowoeuropejska Ta forma wspó³pracy regionalnej pañstw Europy Po³udniowej i Œrodkowo-Wschodniej powsta³a z inicjatywy W³och; zwana by³a wczeœniej Pentagonale a liczy obecnie ju¿ 17 pañstw. Geneza projektu siêga roku 1989 i wynika z potrzeby wspó³pracy politycznej w nowej Europie. Jej dzia³ania koncentruj¹ siê przede wszystkim na koordynacji wspó³dzia³ania miêdzy Pañstwami Cz³onkowskimi w zakresie infrastruktury(transportu, telekomunikacji), ochrony œrodowiska, œrednich i ma³ych przedsiêbiorstw oraz kultury i nauki. Polska zosta³a cz³onkiem tej Inicjatywy w roku 1991. Kieruje tam pracami Grupy Roboczej(jednej z czternastu) do spraw Rolnictwa. 3. Grupa Wyszehradzka Grupa Wyszehradzka nigdy nie by³a organizacj¹ miêdzynarodow¹, a nazwa ta nie jest nazw¹ oficjaln¹. Istnienie Grupy opiera siê na podpisa230

Współpraca państw basenu Morza Bałtyckiego nej 15 lutego 1991 r. deklaracji o wspó³pracy Polski, Wêgier i Czechos³owacji w d¹¿eniu do integracji europejskiej i cz³onkostwa tych krajów w Unii Europejskiej. Zobowi¹zuje ona pañstwa Grupy(dziœ Republika Czeska, S³owacja, Wêgry i Polska) przede wszystkim do zharmonizowania dzia³añ na rzecz integracji ze strukturami europejskimi, konsultacji w sprawach dotycz¹cych bezpieczeñstwa tych pañstw, wolnego przep³ywu kapita³u i si³y roboczej, zniesienia barier w kontaktach osobowych oraz pomiêdzy instytucjami i organizacjami spo³ecznymi. Deklaracja Wyszehradzka zak³ada równie¿, i¿ wspó³praca w ramach Grupy odbywaæ siê bêdzie w trybie spotkañ i konsultacji przeprowadzanych na ró¿nych szczeblach i w ró¿nych formach. Najwiêkszym sukcesem Grupy by³o podpisanie Œrodkowoeuropejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu(CEFTA) w grudniu 1992 r. Za spraw¹ Rep. Czeskiej i oœwiadczenia premiera Klausa o samodzielnej drodze Czech do Unii Europejskiej oraz skomplikowanej sytuacji politycznej na S³owacji Grupa nie przekszta³ci³a siê w silny system intensywnej, czterostronnej – politycznej i ekonomicznej wspó³pracy regionalnej tych pañstw. Dlatego te¿ wspó³praca wyszehradzka nie mog³a byæ uznawana za jak¹kolwiek alternatywê dla integracji tych pañstw z Uni¹ Europejsk¹. Nierealne by³y te¿ oczekiwania, ¿e kraje te bêd¹ intensywnie wspieraæ siê w toku negocjacji z UE. Dowiod³y tego w toku negocjacji m.in. ustêpstwa Republiki Czeskiej i Wêgier w zakresie nabywania nieruchomoœci, czy te¿ swobody przep³ywu pracowników. Kryzys w rozwoju Grupy Wyszehradzkiej prze³amano pod koniec lat 90. ub. wieku – utworzono wówczas m. in. Miêdzynarodowy Fundusz Wyszehradzki, finansuj¹cy wspólne projekty oraz ustalono zasady prezydencji. Współpraca państw basenu Morza Bałtyckiego Instytucjonaln¹ form¹ wspó³pracy pañstw basenu Morza Ba³tyckiego jest kilka organizacji: Rada Ba³tycka, Rada Pañstw Morza Ba³tyckiego, Miêdzynarodowa Komisja Rybo³ówstwa Morza Ba³tyckiego. Rada Ba³tycka, w sk³ad której wchodz¹: Estonia, Litwa i£otwa(tzw. kraje ba³tyckie) nie ma jednolitego statutu. Zastêpuje go zespó³ regulacji tworzonych odrêbnie dla ka¿dej z instytucji wchodz¹cych w sk³ad Rady. Jej celem jest wspó³praca trójstronna Estonii, Litwy i£otwy. Sta³ymi organami Rady Ba³tyckiej s¹: Ba³tycka Rada Prezydentów, Ba³tycka Rada Mi231

Współpraca państw basenu Morza Bałtyckiego nistrów oraz Zgromadzenie Ba³tyckie(forum parlamentarzystów). Wspó³praca wymienionych pañstw ba³tyckich ma podstawy historyczne. W latach 1934–1940 pañstwa te dzia³a³y wspólnie z organizacji o nazwie Ententa Ba³tycka. Istnia³a ona do momentu aneksji pañstw ba³tyckich przez ZSRR w 1940 r. Zmiany polityczne w ZSRR spowodowa³y, ¿e w 1989 r. mo¿liwe sta³o siê spotkanie przewodnicz¹cych Rad Najwy¿szych tych trzech pañstw w Poniewie¿u na Litwie. Spotkanie to po raz pierwszy nazwano Rad¹ Ba³tyck¹ i terminem tym zaczêto okreœlaæ wspó³pracê Litwy, £otwy i Estonii. Wydarzenia roku 1991 przynios³y pañstwom ba³tyckim faktyczn¹ niepodleg³oœæ, przyœpieszaj¹c tym samym postêpy w ich wzajemnej wspó³pracy. G³ównym tematem dzia³añ Rady sta³o siê uregulowanie stosunków z Rosj¹ i Wspólnot¹ Niepodleg³ych Pañstw, wspó³praca z NATO i Uni¹ Europejska oraz wspólna integracja gospodarcza. Rada Ba³tycka wspó³pracuje te¿ aktywnie z Rad¹ Nordyck¹ i pañstwami Beneluksu. Natomiast Rada Pañstw Morza Ba³tyckiego powo³ana zosta³a z inicjatywy niemiecko-duñskiej w marcu 1992 r. w trakcie spotkania ministrów spraw zagranicznych Danii, Estonii, Finlandii, Litwy,£otwy, Niemiec, Norwegii, Polski, Rosji i Szwecji. Rada jest regionalnym forum wspó³pracy i koordynacji pomiêdzy pañstwami basenu Morza Ba³tyckiego. W ramach struktury organizacyjnej corocznie odbywa siê sesja Rady Pañstw Morza Ba³tyckiego na szczeblu ministrów spraw zagranicznych z udzia³em przedstawiciela Komisji Europejskiej. Sesja ta zwo³ywana jest w kraju sprawuj¹cym w danym roku przewodnictwo Rady. Miêdzy sesjami dochodzi do spotkañ Komitetu Wy¿szych Urzêdników(6–8 razy w roku). Komitet na bie¿¹co omawia problemy zwi¹zane ze wspó³prac¹ w ramach Rady, inicjuje nowe przedsiêwziêcia i przygotowuje sesje ministerialne. Prace Komitetu wspiera organ nieformalny, tzw. Trójka, w sk³ad której wchodz¹ by³y, obecny i przysz³y przewodnicz¹cy Rady Pañstw Morza Ba³tyckiego. Ustanowiono równie¿ stanowisko Komisarza Rady do spraw instytucji demokratycznych i praw cz³owieka. Do g³ównych zadañ Rady Pañstw Morza Ba³tyckiego nale¿y m.in. rozwijanie licznych powi¹zañ, zw³aszcza gospodarczych i transportowych szczególnie z Uni¹ Europejsk¹. Du¿¹ wagê Rada przywi¹zuje do rozwoju infrastruktury w zakresie energetyki i transportu, zarówno drogowego i morskiego. Znacz¹ce miejsce w dzia³aniach organizacji zajmuj¹ sprawy ochrony œrodowiska naturalnego Ba³tyku. 232

Wybory powszechne Podobne kompetencje posiada równie¿ Miêdzynarodowa Komisja Rybo³ówstwa Morza Ba³tyckiego(IBSFC), nazywana potocznie Komisj¹ Ba³tyck¹. Ta organizacja miêdzynarodowa zosta³a utworzona w wykonaniu tzw. Konwencji Gdañskiej z 1973 r. i posiada m. in. kompetencje w dziedzinie ustalania kwot po³owowych, czyli iloœci ryb danego gatunku, jakie w danym roku wolno jest od³owiæ wskazanym pañstwom. W zwi¹zku z powiêkszeniem terytorialnym Wspólnoty Europejskiej oraz przejmowaniem przez ni¹ kompetencji w dziedzinie polityki rybo³ówstwa od Pañstw Cz³onkowskich faktycznymi cz³onkami Komisji Ba³tyckiej s¹ dziœ jedynie Wspólnota Europejska oraz Rosja. Wybory powszechne do Parlamentu Europejskiego Podstawowym prawem obywatelskim wspólnym dla wszystkich obywateli UE jest prawo wyboru deputowanych do Parlamentu Europejskiego. Na mocy Traktatu o Unii Europejskiej(z Maastricht) obywatele Pañstw Cz³onkowskich uzyskali uprawnienie do czynnego i biernego prawa wyborczego w zakresie wyborów do Parlamentu Europejskiego(a tak¿e w zakresie wyborów komunalnych) bez wzglêdu na miejsce swego zamieszkania na terytorium ca³ej Unii Europejskiej. Dyrektywa Rady Unii Europejskiej z 1993 r. w zwi¹zku z wyborami do Parlamentu Europejskiego zak³ada, i¿ czynne i bierne prawa uzyskuje obywatel jednego Pañstwa Cz³onkowskiego Unii Europejskiej przebywaj¹cy na terytorium innego Pañstwa Cz³onkowskiego Unii, spe³niaj¹cy warunki okreœlone prawem wspólnotowym. Dyrektywa przewiduje zasadê jednego miejsca korzystania z praw wyborczych. Wyborca musi wiêc zdecydowaæ, w którym z krajów chce skorzystaæ ze swych praw wyborczych: czy bêdzie to kraj, którego jest obywatelem(kraj pochodzenia), czy kraj pobytu(kraj zamieszkania). Kolejnym warunkiem jest wymóg zamieszkiwania przez„pewien minimalny okres czasu” na terytorium wyborczym tego pañstwa, gdzie obywatel Unii Europejskiej chce skorzystaæ ze swych praw wyborczych. W takim przypadku pañstwo miejsca pobytu musi jednak zaliczyæ na poczet wymaganego terminu okres, jaki uprawniony zamieszkiwa³ w innym Pañstwie Cz³onkowskim Unii Europejskiej. Od wyborców nie bêd¹cych obywatelami pañstwa Unii, na terytorium którego przebywaj¹ wymaga siê, aby dla uzyskania wpisu na listê uprawnionych do g³osowania dostarczyli tzw. formaln¹ deklaracjê. Okreœla ona obywatelstwo wyborcy, jego adres na terytorium wy233

Wybory samorządowe borczym pañstwa miejsca zamieszkania, nazwê okrêgu wyborczego w pañstwie pochodzenia, gdzie po raz ostatni uprawniony by³ zarejestrowany, oraz oœwiadczenie, ¿e bêdzie on g³osowa³ tylko w pañstwie miejsca zamieszkania. Pañstwo Unii Europejskiej, na którego terytorium obywatel Unii Europejskiej chce skorzystaæ ze swych uprawnieñ w zakresie wyboru deputowanych do Parlamentu Europejskiego mo¿e domagaæ siê te¿ w³¹czenia do deklaracji wa¿nego dowodu to¿samoœci i wskazania daty, od kiedy jest mieszkañcem w tym lub innym Pañstwie Cz³onkowskim. W kwestii biernego prawa wyborczego – obywatel Unii Europejskiej, kandyduj¹c do Parlamentu Europejskiego(nie w kraju pochodzenia, a w kraju zamieszkania) musi z³o¿yæ deklaracjê formaln¹. Deklaracja ta musi zawieraæ: stwierdzenie o obywatelstwie wyborcy, adres na terytorium wyborczym pañstwa miejsca zamieszkania, oœwiadczenie, ¿e osoba nie kandyduje w innym Pañstwie Cz³onkowskim oraz okreœlenie okrêgu wyborczego w pañstwie pochodzenia, gdzie po raz ostatni uprawniony by³ zarejestrowany. Zainteresowany poza proœb¹ o wpisanie na listê wyborcz¹ musi te¿ do³¹czyæ atest pañstwa pochodzenia o pe³ni praw wyborczych lub stwierdzaj¹cy, ¿e ¿adne okolicznoœci wy³¹czaj¹ce prawo kandydowania nie s¹ znane. Ponadto pañstwo miejsca zamieszkania mo¿e domagaæ siê od kandydata na deputowanego do Parlamentu Europejskiego wa¿nego dokumentu to¿samoœci i wskazania daty, od kiedy jest obywatelem któregokolwiek Pañstwa Cz³onkowskiego. Biernego prawa wyborczego do Parlamentu Europejskiego mo¿e zostaæ pozbawiona osoba, która utraci³a to prawo w wyniku orzeczenia s¹dowego(cywilnego lub karnego) w pañstwie miejsca pochodzenia lub zamieszkania. Tak¿e pañstwo miejsca zamieszkania kandydata mo¿e podj¹æ stosowne czynnoœci sprawdzaj¹ce. Zgodnie z dyrektyw¹ w sprawie wyborów do Parlamentu Europejskiego, ka¿de Pañstwo Cz³onkowskie Unii Europejskiej musi poinformowaæ wyborcê lub kandydata o decyzji o prawie skorzystania z praw wyborczych lub o odmowie skorzystania. W przypadku odmowy przys³uguj¹ mu takie same œrodki prawne, jakimi dysponuj¹ obywatele pañstwa przyjmuj¹cego(pañstwa aktualnego zamieszkania). Wybory samorządowe w Unii Europejskiej W oparciu o Traktat o Unii Europejskiej(z Maastricht) w roku 1994 Rada Unii Europejskiej wyda³a dyrektywê dotycz¹c¹ szczegó³owych zasad 234

Wybory samorządowe korzystania z praw wyborczych w wyborach komunalnych na terytorium Unii Europejskiej(Pañstw Cz³onkowskich Unii). Postanowienia tej dyrektywy powielaj¹ w wiêkszoœci rozwi¹zania prawne zastosowane w dyrektywie dotycz¹cej → wyborów do Parlamentu Europejskiego, szczególnie w zakresie krêgu uprawnionych. W dyrektywie znalaz³y siê równie¿ postanowienia specyficzne tylko dla wyborów samorz¹dowych. Pañstwa Cz³onkowskie uzyska³y prawo do zastrze¿enia, ¿e pewne stanowiska obsadzane w drodze wyborów(przewodnicz¹cego, zastêpcy lub cz³onka zarz¹du gminy) nie bêd¹ dostêpne dla obywateli innych Pañstw Cz³onkowskich. Poza tym ka¿de Pañstwo Cz³onkowskie Unii Europejskiej mo¿e postanowiæ, i¿ wymienione osoby, wybrane do organu przedstawicielskiego, nie bêd¹ mog³y uczestniczyæ ani w desygnowaniu delegatów do parlamentu krajowego, ani te¿ w ich wyborze. Z takiej mo¿liwoœci skorzysta³a Francja, wprowadzaj¹c np. do swej konstytucji zapis stwierdzaj¹cy, ¿e obywatele innych Pañstw Cz³onkowskich nie bêd¹ mogli kandydowaæ na stanowisko mera lub jego zastêpcy – nie mog¹c tym samym uczestniczyæ w wyborach do Senatu. Dyrektywa w sprawie wyborów komunalnych w Unii Europejskiej zak³ada równie¿, ¿e szczególne ograniczenia co do czasu zamieszkiwania mog¹ byæ przewidziane w tych Pañstwach Cz³onkowskich Unii, w których liczba osób nie maj¹cych obywatelstwa kraju zamieszkania wynosi ponad 20% ca³kowitej liczby uprawnionych do g³osowania. W przypadku czynnego prawa wyborczego wymagany okres minimalnego pobytu nie mo¿e przekraczaæ czasu równego okresowi kadencji organu przedstawicielskiego, zaœ w przypadku prawa biernego nie mo¿e on przekroczyæ podwójnej jego d³ugoœci. W odró¿nieniu od dyrektywy w sprawie wyborów do Parlamentu Europejskiego, uprawniony w wyborach samorz¹dowych nie ma obowi¹zku dostarczenia deklaracji formalnej. Deklaracji tej jednak mo¿e domagaæ siê pañstwo przyjmuj¹ce. W deklaracji wyborcy powinno znaleŸæ siê: potwierdzenie obywatelstwa, adresu zamieszkania, dokumentu to¿samoœci. Deklaracja kandydata powinna zawieraæ: adres w pañstwie pochodzenia i pañstwie zamieszkania, oœwiadczenie o pe³ni praw wyborczych oraz oœwiadczenie, ¿e dana osoba nie pe³ni urzêdu, którego piastowanie by³oby sprzeczne z now¹ funkcj¹. 235

Wymiar Sprawiedliwości Wymiar Sprawiedliwości i Sprawy Wewnętrzne Unii Europejskiej(dziś: współpraca policji i sądów w sprawach karnych) Unia Europejska zajmuje siê tym zagadnieniem w ramach systemu, który w trakcie jej tworzenia w Maastricht nazwano Wspó³prac¹ w dziedzinie Wymiaru Sprawiedliwoœci i Spraw Wewnêtrznych(tzw. trzeci filar Unii Europejskiej). Zadania dla Unii Europejskiej w tym zakresie wynikaj¹ z konsekwencji wprowadzenia swobodnego ruchu osobowego obywateli jej Pañstw Cz³onkowskich. Zadania te s¹ realizowane poprzez d¹¿enie Pañstw Cz³onkowskich Unii do koordynacji i harmonizacji polityki azylowej, wspólnych standardów kontroli przekraczania zewnêtrznych granic Unii Europejskiej(w tym wspó³pracy administracji celnych), harmonizacji polityki imigracyjnej i polityki dotycz¹cej obywateli krajów trzecich(np. zasady wjazdu i pobytu na terytorium Unii). W ramach Wymiaru Sprawiedliwoœci i Spraw Wewnêtrznych zak³ada siê równie¿ prowadzenie walki z nielegaln¹ imigracj¹, nielegalnym pobytem i prac¹ na terytorium Unii Europejskiej, walkê z przestêpczoœci¹ i narkomani¹, wspó³pracê s¹dow¹ w sprawach cywilnych i karnych. Istotne jest równie¿ wspó³dzia³anie policji(wraz z systemem wymiany informacji w ramach Europejskiego Biura Policji – Europol). Wspó³praca Pañstw Cz³onkowskich w zakresie bezpieczeñstwa wewnêtrznego jest kontynuacj¹ powsta³ej ju¿ w 1976 r. tzw. Grupy TREVI. Zajmowa³a siê ona problemami zwalczania terroryzmu, ekstremizmów i przestêpczoœci miêdzynarodowej. W wyniku wejœcia w ¿ycie Traktatu z Amsterdamu(1 maja 1999 r.) – teoretycznie postanowienia III Filaru znajduj¹ siê obecnie zarówno w I Filarze(Traktat o Wspólnocie Europejskiej, Tytu³ IV,„Wiza, azyl, imigracja oraz inne postanowienia dotycz¹ce swobodnego przep³ywu osób”) jak równie¿ w„starym” III Filarze(Traktat o Unii Europejskiej, Tytu³ VI,„Regulacje dotycz¹ce policji i wspó³pracy s¹dowej w sprawach karnych”). Pojawiaj¹cy siê w Traktacie Amsterdamskim termin„Obszar(przestrzeñ) wolnoœci, bezpieczeñstwa i sprawiedliwoœci” jest bardziej adekwatny w odniesieniu do obszaru Wymiar Sprawiedliwoœci i Sprawy Wewnêtrzne, czy te¿ terminu III Filar, jednak¿e oba ostatnie terminy s¹ doœæ powszechnie stosowane wymiennie. 236

Zakupy a prawo Unii Europejskiej Zakupy a prawo Unii Europejskiej Ka¿dy obywatel Unii Europejskiej mo¿e bez przeszkód podró¿owaæ po krajach Unii Europejskiej i dokonywaæ tam zakupów. Nie podlegaj¹ one jakimkolwiek dodatkowym op³atom(np. granicznym) tylko wtedy, je¿eli przeznaczone s¹ do u¿ytku w³asnego. Istniej¹ tu jednak wyj¹tki. Pierwsz¹ grupê wyj¹tków tworz¹ nowe samochody(o przebiegu ni¿szym ni¿ 6000 km lub gdy nie min¹³ jeszcze okres 6 miesiêcy od pierwszego dopuszczenia samochodu do ruchu). Taki samochód oczywiœcie mo¿na kupiæ w ka¿dym kraju Unii i przywieŸæ go do kraju swego zamieszkania, lecz nale¿y uiœciæ podatek od wartoœci dodanej(VAT) w tym kraju. Komisja bada obecnie zgodnoœæ z prawem wspólnotowym przepisów o wysokich op³atach rejestracyjnych b¹dŸ o specjalnym podatku od aut u¿ywanych, jakie stosuje siê w niektórych Pañstwach Cz³onkowskich, w tym w Polsce. Istniej¹ ponadto specjalne przepisy dotycz¹ce artyku³ów tytoniowych i alkoholu. Z kraju UE do kraju UE nie wolno przewoziæ wiêcej ni¿ 800 papierosów, 400 cygaretek, 200 cygar, 1 kg tabaki do palenia, 10 litrów alkoholu wysokoprocentowego, 90 litrów wina, 110 litrów piwa oraz 20 litrów wina wzbogaconego alkoholem(np. porto lub sherry). Specjalne regu³y obowi¹zuj¹ przy zakupach w krajach skandynawskich(szczególnie w zakresie alkoholu). Warto tak¿e pamiêtaæ, i¿ do koñca 2008 roku z Polski do innego Pañstwa Cz³onkowskiego wolno wwieŸæ tylko 200 sztuk papierosów. Je¿eli natomiast obywatel UE wje¿d¿a do UE z kraju trzeciego(nie bêd¹cego cz³onkiem Unii), mo¿e zabraæ ze sob¹ na swe w³asne potrzeby i bez ¿adnych op³at nie wiêcej ni¿: 200 papierosów(albo alternatywnie 100 cygaretek, 50 cygar albo 250 g tabaki do palenia), 1 litr spirytualiów z zawartoœci¹ ponad 22% alkoholu) albo 2 litry innych spirytualiów lub wina; 50 g perfum i 0,25 litra wody toaletowej. Przywóz towarów z pañstw trzecich nie podlega ocleniu na towary do wartoœci 175. Finlandia zezwala w ramach tej kwoty na wwóz jedynie 16 litrów piwa na osobê. Reklamacji mo¿na poddaæ ka¿dy towar kupiony w UE, nawet, gdy zosta³ on zakupiony w jednym kraju, a u¿ytkowany jest w innym kraju Unii Europejskiej. Od 1985 r. producent w sposob jednolity na terenie ca³ej UE odpowiada za te szkody, które produkt spowoduje u konsumenta. Ciê¿ar dowodu spoczywa na producencie. Wspó³odpowiedzialni s¹ zarówno 237

Zamówienia publiczne poddostawcy, jak i quasi-producenci, podaj¹cy siê za producentów(sieci handlowe), jak równie¿ importerzy i dostawcy wstêpni. Normy wspólnotowe przewiduj¹ tak¿e odszkodowanie za szkody w przypadku uszczerbku na zdrowiu osób oraz uszkodzeñ rzeczowych w zakresie prywatnym. Zamówienia publiczne w Unii Europejskiej Zamówienia publiczne to umowy na dostawy(zakup towarów), us³ugi lub roboty budowlane zawierane z wykonawcami przez podmioty zobowi¹zane do stosowania procedur zwi¹zanych z udzieleniem zamówienia publicznego, g³ównie instytucje publiczne(rz¹dowe i samorz¹dowe). Traktaty za³o¿ycielskie Wspólnot i Unii nie zawieraj¹ szczególnych przepisów o zamówieniach publicznych. Od pocz¹tku integracji europejskiej by³o jednak jasne, ze sektor ten podlegaæ musi regu³om Wspólnego Rynku. W niektórych obszarach gospodarki zamówienia publiczne stanowi¹ znacz¹cy procent ca³ego rynku; w ca³ej UE rynek zamówieñ publicznych to 16,3% produktu krajowego brutto. Z drugiej strony, s¹ producenci, którzy wyspecjalizowali siê w dostawach wy³¹cznie dla sektora publicznego. W zwi¹zku z tym sektor ten podlega tak¿e zasadom Wspólnego Rynku, w szczególnoœci przepisom o swobodzie przep³ywu towarów oraz o swobodzie przedsiêbiorczoœci oraz swobodzie œwiadczenia us³ug. Mimo to konieczna okaza³a siê akcja legislacyjna EWG – by³a ona odpowiedzi¹ na inwencjê Pañstw Cz³onkowskich w zakresie skutecznych prób dyskryminacji dostawców i us³ugodawców z innych Pañstw Cz³onkowskich. St¹d te¿ na pocz¹tku lat 90. ub. wieku przyjêto dyrektywy o dostawach, us³ugach oraz o us³ugach budowlanych. Przyjêto tak¿e dyrektywy o dostawach i us³ugach w tzw. sektorach u¿ytecznoœci publicznej, czyli obejmuj¹ce zaopatrzenie w wodê, energiê, telekomunikacjê oraz transport publiczny. Wreszcie przyjêto dyrektywy o procedurach odwo³awczych, w tym tak¿e s¹dowych. Dyrektywy dotycz¹ tylko zamówieñ publicznych powy¿ej okreœlonych wartoœci progowych. Drobniejsze zamówienia nie podlegaj¹ tym przepisom, ale s¹ nadal objête przepisami traktatu. Do kodyfikacji wspólnotowego prawa zamówieñ publicznych dosz³o wiosn¹ 2004 roku. Termin implementacji nowych dyrektyw w porz¹dkach prawnych Pañstw Cz³onkowskich up³yn¹³ 31 stycznia 2006 r. 238

Związki zawodowe Celem tych regulacji jest przymuszenie Pañstw Cz³onkowskich do zapewnienia przejrzystoœci procedur przetargowych, do eliminacji wszelkiej mo¿liwej dyskryminacji oraz do zapewnienia skutecznej kontroli i odwo³añ. W efekcie ma siê pog³êbiæ konkurencja miêdzy dostawcami i us³ugodawcami oraz wzrosn¹æ procent udzia³u producentów i dostawców z innych Pañstw Cz³onkowskich w sektorze publicznym UE. Rozwój wspólnotowego rynku zamówieñ publicznych jest trosk¹ Komisji Europejskiej. Komisja opracowa³a te¿ wspólnotowy s³ownik zamówieñ publicznych – CPV(ang.: Common Procurement Vocabulary ), który klasyfikuje przedmiot zamówieñ publicznych jednakowo dla wszystkich Pañstw Cz³onkowskich. Komisja opracowa³a te¿ projekt SIMAP, s³u¿¹cy wykorzystaniu technologii informatycznych przez zamawiaj¹cych. Dziêki temu mo¿na oczekiwaæ wiêkszej iloœci ofert i wiêkszej konkurencji miedzy nimi, co ma s³u¿yæ wybraniu oferty najbardziej atrakcyjnej – z korzyœci¹ dla kieszeni podatnika. Zamawiaj¹cy maj¹ obowi¹zek publikowania w unijnym Dzienniku Urzêdowym (seria S) informacji o zamówieniach publicznych objêtych dyrektywami. Informacje te znajduj¹ siê tak¿e w elektronicznej bazie danych TED. W Polsce implementacje przepisów unijnych o zamówieniach publicznych zapewnia Ustawa z dn. 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamówieñ publicznych(Dz.U. Nr 19, poz. 177 ze zm). Związki zawodowe w Unii Europejskiej Unia Europejska nie posiada generalnej regulacji ustanawiaj¹cej prawa i obowi¹zki zwi¹zków zawodowych. Istniej¹ natomiast ogólnoeuropejskie organizacje zwi¹zkowe, np.: Europejska Konfederacja Zwi¹zków Zawodowych(ang.: European Trade Union Confederation – ETUC) powsta³a w 1973 roku. Obecnie ETUC skupia zarówno narodowe konfederacje zwi¹zków zawodowych (m.in. NSZZ„Solidarnoœæ”), jak równie¿ europejskie zwi¹zki bran¿owe; ³¹cznie reprezentuje interesy ponad 60 milionów zwi¹zkowców z 34 pañstw Europy Zachodniej, Centralnej i Wschodniej. ETUC zapewnia reprezentowanie interesów swoich cz³onków w stosunkach z europejskimi organizacjami pracodawców, Uni¹ Europejsk¹, Rad¹ Europy, EFTA i innymi organizacjami europejskimi, których prace 239

Źródła informacji mog¹ wp³ywaæ na sytuacjê pracowników. Pozwala to na tworzenie lepszych podstaw dla dialogu spo³ecznego. W przypadku Unii Europejskiej ETUC d¹¿y przede wszystkim do wp³ywania na osoby i instytucje podejmuj¹ce decyzje dotycz¹ce polityki spo³ecznej i gospodarczej UE. Nie bez znaczenia jest tak¿e g³os Konfederacji w takich sprawach, jak rozszerzenie Unii o kraje Europy Œrodkowej i Wschodniej. Dotychczas najwiêkszym osi¹gniêciem ETUC jest umieszczenie w Traktacie Amsterdamskim przepisów reguluj¹cych kwestie zatrudnienia (Traktat wszed³ w ¿ycie 1 maja 1999 roku). Najwy¿szym organem ETUC jest Kongres. Rozmowy z pracodawcami europejskimi prowadzi w imieniu ETUC jego Komitet Wykonawczy. W tej pracy jest wspierany przez Komitet Steruj¹cy. Komitet Rolniczych Organizacji Zawodowych(fr.: Comité des Organisations Professionelles Agricoles de la CE – COPA). Komitet skupia 53 zawodowe organizacje rolnicze z 25 Pañstw Cz³onkowskich UE, 5 organizacji stowarzyszonych z Bu³garii i Rumunii oraz 7 organizacji partnerskich z Islandii, Norwegii, Szwajcarii i Turcji. COPA wp³ywa w istotny sposób na kszta³towanie Wspólnej Polityki Rolnej – g³ównym partnerem nie s¹ wiêc pracodawcy, lecz Komisja Europejska. Sekretariat COPA, zatrudniaj¹cy 45 osób, organizuje rocznie ok. 300 spotkañ. Europejski Sekretariat Wolnych Zawodów(ang.: European Coucil of the Liberal Professions , CEPLIS). Powsta³ w 1974 roku z inicjatywy Komisji Europejskiej – wówczas pos³ugiwano siê skrótem SEPLIS. CEPLIS jest niezale¿n¹ organizacj¹ i skupia 18 zwi¹zków bran¿owych i 11 zwi¹zków miêdzysektorowych. Reprezentuje interesy wolnych zawodów i kadry kierowniczej œredniego i wy¿szego szczebla. Zajmuje siê przede wszystkim sprawami poprawy efektywnoœci dialogu spo³ecznego oraz podnoszeniem kwalifikacji kadry zarz¹dzaj¹cej. Najwa¿niejszym partnerem CEPLIS wœród instytucji wspólnotowych jest Komitet Ekonomiczno-Spo³eczny. Źródła informacji o Unii i Wspólnotach Europejskich Wszyscy zainteresowani problematyk¹ integracji europejskiej maj¹ do dyspozycji wiele mo¿liwoœci dostêpu do potrzebnych informacji i danych. Do najwa¿niejszych nale¿¹: 1. Biuro Wymiany Informacji na Temat Pomocy Technicznej(TAIEX) Jest to instytucja doradcza i informacyjna stworzona w 1996 roku ma240

Źródła informacji j¹ca za zadanie pomoc dawnym pañstwom kandyduj¹cym do Unii Europejskiej w przystosowywaniu przepisów prawnych do prawa wspólnotowego zgodnie z wymogami Rynku Wewnêtrznego. TAIEX sk³ada siê z 24-osobowej grupy przedstawicieli Komisji Europejskiej i ekspertów narodowych. http://www.taiex.cec.eu.int/ 2. Baza Eur-lex Systematycznie uaktualniana wielojêzyczna baza danych aktów prawnych Unii Europejskiej. Oprócz oficjalnego dorobku prawnego zawiera tak¿e dokumenty Komisji Europejskiej, interpelacje parlamentarzystów europejskich, opinie Trybuna³u Obrachunkowego. http://www.europa.eu.int/eur-lex/pl/index.html 3. Centra Euro-Info Centra te obok funkcji informacyjnej pe³ni¹ tak¿e rolê doradcz¹ dla przedsiêbiorców. Podlegaj¹ bezpoœrednio Komisji Europejskiej. Obecnie w Europie dzia³a ponad 300 takich oœrodków w 46 krajach, w tym w Polsce dzia³aj¹ w: Bia³ymstoku, Gdañsku, Kaliszu, Katowicach, Kielcach, Krakowie, Lublinie,£odzi, Opolu, Rzeszowie, Szczecinie, Toruniu, Wa³brzychu i Warszawie. Uzupe³niaj¹ je tzw. Centra Korespondencyjne, które dostarczaj¹ informacji o warunkach dzia³ania przedsiêbiorstw na terenie Unii Europejskiej, u³atwiaj¹ wspó³pracê z firmami oraz instytucjami w Pañstwach Cz³onkowskich Unii. Centra Korespondencyjne korzystaj¹ te¿ z bezpoœredniego kontaktu z Komisj¹ Europejsk¹, z dostêpu do fachowych publikacji oraz baz danych. Centra Euro-Info co roku odpowiadaj¹ na 360 tys. pytañ, g³ównie od ma³ych i œrednich przedsiêbiorstw. http://www.euroinfo.org.pl/ 4. Centrum Informacji Europejskiej(CIE) CIE to instytucja sk³adaj¹ca siê z sieci placówek powo³anych, by s³u¿yæ informacjami na temat: • konsekwencji cz³onkostwa Polski w UE; • historii integracji europejskiej i rozszerzania UE; • funkcjonowania instytucji wspólnotowych, w tym organów Wspólnot i UE; • polityki regionalnej UE; • wspólnotowych dzia³añ na rzecz okreœlonych sektorów gospodarki (m.in. Wspólnej Polityki Rolnej, Wspólnej Polityki Handlowej), czy 241

Źródła informacji innych obszarów aktywnoœci jak np. Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeñstwa – programów pomocowych Phare i funduszy przedakcesyjnych, a tak¿e funduszy strukturalnych dla Pañstw Cz³onkowskich. W Centrum mo¿na otrzymaæ bezp³atnie: • publikacje informacyjne CIE(broszury, informatory, foldery, ulotki itp.); • teksty aktów prawa wspólnotowego; • informacje o stanie dostosowania polskiego prawa do acquis communautaire . Pracownicy CIE s³u¿¹ pomoc¹ w znalezieniu: • specjalistycznych publikacji poœwiêconych tematyce europejskiej, • placówek realizuj¹cych programy Phare i programy przedakcesyjne, • wy¿szych uczelni prowadz¹cych kierunki europejskie, • adresów placówek w kraju i za granic¹, które dzia³aj¹ na rzecz integracji europejskiej, • adresów internetowych instytucji informuj¹cych o UE. Centrum Informacji Europejskiej Urzêdu Komitetu Integracji Europejskiej mieœci siê na ul. Kruczej 38/42 w Warszawie. http://www.ukie.gov.pl 5. Centra Dokumentacji Europejskiej Powstanie CDE by³o wynikiem porozumienia zawartego pomiêdzy Komisj¹ Europejsk¹ a placówkami edukacyjnymi(w tym akademickimi), prowadz¹cymi kursy b¹dŸ badania na temat integracji europejskiej. Centra te otrzymuj¹ regularnie i bezp³atnie komplety dokumentacji i publikacji wydawanych przez Wspólnoty Europejskie za poœrednictwem Office for Official Publications of the European Communities(Urzêdu d/s Urzêdowych Publikacji) w Luksemburgu. Zadaniem Centrów Dokumentacji Europejskiej(CDE) jest umo¿liwienie otwartego dostêpu wszystkim zainteresowanym do informacji nt. integracji europejskiej oraz funkcjonowania Unii Europejskiej. 6. Dziennik Urzêdowy Unii Europejskiej Dziennik Urzêdowy Unii Europejskiej(Dz.U.) to jedyny periodyk jaki ka¿dego dnia roboczego ukazuje siê we wszystkich 20. oficjalnych jêzykach Unii Europejskiej. Sk³adaj¹ siê na niego dwie powi¹zane tematycznie serie(L, czyli legislacja, oraz C – informacje i og³oszenia), a tak¿e Doda242

Źródła informacji tek(S – zamówienia publiczne). Istnieje równie¿ sekcja elektroniczna serii C, znana jako Dz.U. C E. Dokumenty, publikowane w Dz.U. C E, ukazuj¹ siê jedynie w formie elektronicznej http://publications.eu.int/general/oj_pl.html 7. Adresy przydatnych stron internetowych na temat Unii Europejskiej Podstawowe informacje o Unii Europejskiej • Strona g³ówna Unii Europejskiej http://europa.eu.int • Ministerstwo Spraw Zagranicznych http://www.msz.gov.pl • Urz¹d Komitetu integracji Europejskiej http://www.ukie.gov.pl • Centrum Informacji Europejskiej http://www.cie.gov.pl • Unia bez tajemnic – rz¹dowy portal http://www.infoeuropa.gov.pl/ • Baza dokumentów i aktów prawnych UE Eur-lex http://www.europa.eu.int/eur-lex • ABC Unii Europejskiej http://www.perspektywy.pl/europa • sekretariat Europejski http://www.kie.gov.pl/uk.nsf/2/index • EuroPAP – serwis http://euro.pap.com.pl/cgi-bin/europap.pl • Sejm RP, Oœrodek Informacji i Dokumentacji Europejskiej – http://libr.sejm.gov.pl • Katalog Biblioteki Centralnej Komisji Europejskiej w Brukseli http://europa.eu.int/eclas Instytucje Europejskie: • Parlament Europejski – European Parliament http://www.europarl.eu.int/ • Komisja Europejska – European Commission http://europa.eu.int/comm/index.htm • Rada Unii Europejskiej – European Council http://ue.eu.int/en/summ.htm 243

Źródła informacji • Europejski Trybuna³ Sprawiedliwoœci – European Court of Justice http://www.europa.eu.int/cj/ • Trybuna³ Obrachunkowy – Court of Auditors http://www.eca.eu.int/ • Europejski Bank Centralny – European Central Bank http://www.ecb.int/ • Europejski Bank Inwestycyjny – European Investment Bank http://eib.eu.int/ • Komitet Regionów – Committee of the Regions http://www.cor.eu.int/ • Komitet Ekonomiczno-Spo³eczny – Economic and Social Committee http://www.esc.eu.int/ • Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich – The European Ombudsman http://www.euro-ombudsman.eu.int/ • Urz¹d Statystyczny Wspólnot Europejskich – EUROSTAT http://europa.eu.int/comm/eurostat/ • Wydawnictwo Wspólnot Europejskich – OOPEC http://eur-op.eu.int/ • Akademia Prawa Europejskiego – Academy of European Law http://www.iue.it/AEL/ • Europejski Instytut Administracji Publicznej – European Institute of Public Administration http://www.eipa.nl • Zwi¹zek Miast i Regionów Europy – Council of European Municipalities and Regions http://www.ccre.org/ • Council of Europe – Rada Europy http://www.coe.fr/ • Europejski Bank Rozbudowy i Rozwoju – European Bank for Reconstruction and Development http://www.ebrd.com/ • Europejski Trybuna³ Praw Cz³owieka – European Court of Human Right http://www.dhcour.coe.fr/ • Oœrodek Badañ Po³¹czonych UE – Joint Research Centre http://www.jrc.org/ 244

Źródła informacji • Europejski Urz¹d Patentowy – European Patent Office http://www.european-patent-office.org/ • Rada Europejska http://ue.eu.int/en/info/eurocouncil/ • Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich http://www.euro-ombudsman.eu.int/home/pl/default.htm • Parlament Europejski http://www.europarl.eu.int/news/public/default_pl.htm Na za³¹czonej do Vademecum p³ycie CD-ROM zamieszczono kilkaset kolejnych linków do stron internetowych z interesuj¹cymi materia³ami na temat instytucji i programów Unii Europejskiej.

O Fundacji im. Friedricha Eberta Fundacja im. Friedricha Eberta(FES) zosta³a za³o¿ona w 1925 roku na mocy zapisu testamentowego pierwszego demokratycznie wybranego prezydenta Niemiec Friedricha Eberta. Obecnie Fundacja im. Friedricha Eberta z siedzib¹ w Berlinie i w Bonn zatrudnia ok. 600 pracowników, utrzymuje przedstawicielstwa w ponad 90 krajach i dzia³a w ponad 100 pañstwach na ca³ym œwiecie. G³ównymi tematami podejmowanymi przez FES s¹: • spójnoœæ spo³eczna i polityka reform, • kultura demokracji, spo³eczeñstwo obywatelskie i nowoczesne pañstwo, • innowacje i zabezpieczenie na przysz³oœæ, • wp³yw na globalizacjê w duchu solidarnoœci. Jednym z najwa¿niejszych krajów, w których FES prowadzi swoj¹ dzia³alnoœæ jest Polska. Od 1990 roku dzia³a przedstawicielstwo FES w Warszawie. W ramach swojej dzia³alnoœci w Polsce Fundacja podejmuje wspó³pracê z ró¿nymi partnerami: • ministerstwami i innymi urzêdami centralnymi, • parlamentem, • uczelniami i oœrodkami badawczymi, • organizacjami pozarz¹dowymi. • organami samorz¹dowymi, • bran¿owymi i regionalnymi strukturami zwi¹zków zawodowych oraz organizacji pracodawców. Dzia³aj¹c na rzecz rozwoju dialogu spo³ecznego i spo³eczeñstwa obywatelskiego, umacniania demokracji i pluralizmu, integracji z UE oraz gospodarczego i spo³ecznego postêpu, Fundacja przyczynia siê do intensyfikacji partnerskiej wspó³pracy miêdzy Polsk¹ a Niemcami. Fundacja im. Friedricha Eberta Przedstawicielstwo w Polsce ul. Podwale 11 00-252 Warszawa www.feswar.org.pl 246

Bibliografia W przygotowaniu Vademecum bardzo przydatne okaza³y siê wymienione poni¿ej publikacje. S³u¿y³y one pomoc¹ w zakresie wprowadzonych do treœci Vademecum cytatów(co ze wzglêdu na specyfikê Vademecum nie zosta³o uwzglêdnione w treœci opracowania) lub te¿ by³y inspiracj¹ do analizy i opisu wybranych problemów ze sfery integracji europejskiej zawartych w niniejszym Vademecum . I. INFORMATORY, ENCYKLOPEDIE, S£OWNIKI, ZBIORY DOKUMENTÓW Antoszewski A., Herbut R.,(red.), Leksykon politologii , Wroc³aw 1995. Bainbridge T., Teasdale A., Leksykon Unii Europejskiej , Kraków 1998. Biuletyn – Unia Europejska ,(opr.) J. Mêkos, lipiec 2003, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Departament Systemu Informacji. Tekst pobrano ze strony internetowej: www.msz.gov.pl. Brandstetter G., Chronologisches Lexikon der europäischen Integration. 1945–1995 , Wien 1996. Czachór Z., 202 trudne pytania o Unii Europejskiej , Warszawa 2000. Czachór Z., Vademecum Europa od Wroc³aw do Z , Warszawa 2002. Czachór Z., Mojsiewicz. Cz., Leksykon Unii Europejskiej , Wroc³aw 2002. Czachór Z., Mojsiewicz. Cz., Wallas T., S³ownik wiedzy o Unii Europejskiej , Wroc³aw 2002. Czachór Z., S³owniczek europejski , Warszawa 1998. Dokumenty Europejskie, Tom I–V , w opracowaniu A.Przyborowskiej-Klimczak i E.Skrzyd³o-Tafelskiej, Lublin 1999–2004. Duma³a A., Agencje w systemie Unii Europejskiej ,(w:) A.Duma³a(red.), Agencje Unii Europejskiej. Informator , Warszawa 2002. Europejskie struktury wspó³pracy. Informator , praca zbiorowa pod red. S. Parzymiesa, Warszawa 1998. Finansowanie bud¿etu ogólnego UE . Materia³ dostêpny na stronie internetowej: http://europa.eu.int/eur-lex/budget/data/AP2006 247

Bibliografia – monografie i opracowania Fontaine P., Malosse H., S³ownik instytucji i terminów Unii Europejskiej , Warszawa 1997. Informatory Centrum Informacji Europejskiej UKIE: – Unia Europejska. Informator. – Unia Europejska. Informator dla rolników. – Unia Europejska. Informator dla przedsiêbiorców. – Informator o Unii walutowej. Leonard D., Przewodnik po Unii Europejskiej , Warszawa 1998. Mojsiewicz Cz.(red.), Leksykon wspó³czesnych miêdzynarodowych stosunków politycznych , Wroc³aw 2000. Myszona K., Przewodnik po Projekcie Traktatu ustanawiaj¹cego Konstytucjê dla Europy , Kancelaria Sejmu, Warszawa 2003. Nomenklatura Jednostek Terytorialnych dla Celów Statystycznych w Polsce i innych krajach kandyduj¹cych , Serwis Polskich Eksporterów. Tekst dostêpny na stronie internetowej: http://www.exporter.pl/zarzadzanie/ue/6stat_NUTS.html. Nowa Encyklopedia Powszechna PWN . Tom 3, Warszawa 1997. Organizacje w stosunkach miêdzynarodowych. Istota, mechanizmy dzia³ania, zasiêg , pod red. T.£oœ-Nowak, Wroc³aw 1998. Polska – Unia Europejska. Problemy prawne i ekonomiczne , praca zb. pod red. K.Gawlikowskiej-Hueckel, Sopot 1998. Ruszkowski J., Górnicz E., ¯urek M., Leksykon integracji europejskiej , Warszawa 1998 i nastêpne wydania. Szymczak M.(red.), S³ownik Jêzyka Polskiego PWN , Tom R-Z , Warszawa 1998. Vademecum – Ÿród³a informacji o Unii Europejskiej , opr. A. Kierzkowska, E.£awor, A. Kowalska, E. Majewska, UKIE, Warszawa 2003. Weidenfeld W., Wessels W., Europa od A do Z. Podrêcznik integracji europejskiej , Gliwice 1998 i nastêpne wydania. Zäch R., Grundzüge des Europäischen Wirtschaftsrechts, Zürich 1996. II. MONOGRAFIE I OPRACOWANIA Ahlt M., Prawo europejskie , Warszawa 1998. Ambroziak A. A., Standardy udzielania pomocy pañstwa dla ma³ych i œrednich przedsiêbiorstw we Wspólnocie Europejskiej (w:) Z. Czachór, Standardy europejskie , Wroc³aw 2001. Amin S. M., Wspó³praca w zakresie wymiaru sprawiedliwoœci i spraw wewnêtrznych w Unii Europejskiej. Zarys zagadnienia , Toruñ 2002. Bachmann K., Konwent o przysz³oœci Europy. Demokracja deliberatywna jako metoda legitymizacji w³adzy w wielop³aszczyznowym systemie politycznym, Bruksela 2004(tekst roboczy). 248

Bibliografia – monografie i opracowania Bankowicz M., System instytucjonalny Unii Europejskiej ,(w:) A. Mania, B. P³onka(red.), Do jakiej Unii zmierzamy. Polityka i gospodarka Unii Europejskiej , Kraków 2001. Barcz J., Koliñski A ., Jednolity Akt Europejski. Zagadnienia prawne i instytucjonalne, Warszawa 1991. Barcz J., Rola parlamentu w krajowym procesie decyzyjnym w sprawach integracyjnych. Wnioski dla parlamentu polskiego, (w:) J. Barcz, S. Puzyna(red.), Rola parlamentów narodowych w perspektywie poszerzania Unii Europejskiej oraz Konferencji Miêdzyrz¹dowej 2004 , Warszawa 2002. Barcz J., Traktat z Nicei. Zagadnienia prawne i instytucjonalne , Warszawa 2003. Bartoszewski W., Ponad podzia³ami. Wybrane przemówienia i wywiady, lipiec – grudzieñ 2000 r., Warszawa 2001. Bartoszewski W., Przysz³y kszta³t Unii Europejskiej. Polski punkt widzenia, (w:) J. Barcz, K. ¯ukrowska(red.), Przysz³oœæ Unii Europejskiej. Polski punkt widzenia, Warszawa 2001. Bieleñ S., Proces instytucjonalizacji miêdzynarodowych stosunków politycznych , (w:) J. Kuku³ka(red.), Zmiennoœæ i instytucjonalizacja stosunków miêdzynarodowych , Warszawa 1988 Ciamaga L., Latoszek E., Micha³owska-Gorywoda K., Orêziak L., Teichmann E., Unia Europejska. Podrêcznik akademicki , Warszawa 1997. Czachór Z., Integracja europejska (w:) W. Malendowski, Cz. Mojsiewicz(red.), Stosunki miêdzynarodowe , Wroc³aw 2000. Czachór Z., Koncepcje i kierunki dalszego rozwoju Unii Europejskiej ,(w:) J. Fiszer (red.), Pañstwa narodowe w euroatlantyckich strukturach , Poznañ-Warszawa 1996. Czachór Z., Przygotowania do Konferencji Miêdzyrz¹dowej 2004. Analiza podstawowych pojêæ z punktu widzenia supranarodowego rozwoju Unii Europejskiej, (w:) Z. Czachór(red.), Unia Europejska po Traktacie Nicejskim , Warszawa 2002. Czachór Z., Traktat z Nicei – pocz¹tek koñca reformowania Unii Europejskiej. Analiza zapisów traktatowych (w:) Z.Czachór(red.), Unia Europejska po Traktacie Nicejskim , Warszawa 2002. Czapliñski W., Cz³onkostwo w Unii Europejskiej a suwerennoœæ pañstwowa – zarys problemu ,(w:) E. Pop³awska(red.), Konstytucja dla rozszerzaj¹cej siê Europy , Warszawa 2000. Czapliñski W., Konstytucja europejska w procesie tworzenia ,(w:) J. Serwañski (red.), Prawo publiczne na prze³omie. Jedenaste Niemiecko – Polskie Kolokwium Prawników Administratywistów, Jena 22 – 25 wrzeœnia 1999 roku. Referaty i dyskusja , Poznañ 2001. Czapliñski W., Wybrane regulacje Obszaru Bezpieczeñstwa, Wolnoœci i Sprawiedliwoœci ,(w:) J. Barcz(red.) Prawo Unii Europejskiej , Warszawa 2004. Druesne G., Prawo materialne i polityki Wspólnot i Unii Europejskiej , Warszawa 1996. 249

Bibliografia – monografie i opracowania Evans A., Falk P., Prawo integracji europejskiej , Warszawa 1996. Fries F., Spór o Europê , Warszawa 1998. Galster J., Mik C., Podstawy europejskiego prawa wspólnotowego. Zarys wyk³adu , Toruñ 1995/1998. Galster J., Wymiar sprawiedliwoœci: konotacje supranacjonalne i zasady kreuj¹ce , (w:) C. Mik (red.), Wymiar sprawiedliwoœci w Unii Europejskiej , Toruñ 2001. Graœ A., Dylematy Wspólnej Polityki Rybo³ówstwa ,(w:) C. Mik(red.), Prawo gospodarcze Wspólnoty Europejskiej na progu XXI wieku, Toruñ 2002. Graœ A., Reforma instytucjonalna Unii Europejskiej w kontekœcie jej rozszerzania (ze szczególnym uwzglêdnieniem Komisji), (w:) C. Mik(red.), Polska a Unia Europejska w przededniu Maastricht II , Toruñ 1996. Graœ A., Nak³adanie kar finansowych na pañstwa cz³onkowskie UE przez Europejski Trybuna³ Sprawiedliwoœci, (w:) C. Mik(red.), Wymiar sprawiedliwoœci w Unii Europejskiej , Toruñ 2001. Gruszczak A., III filar Unii Europejskiej po Traktacie Nicejskim ,(w:) A. Podraza (red.), Traktat Nicejski , Lublin 2001. Grzelak A. Unia Europejska a prawo karne , Warszawa 2002. Hali¿ak E., Regionalizm w stosunkach miêdzynarodowych ,(w:) E. Hali¿ak, R. KuŸniar(red.), Stosunki miêdzynarodowe. Geneza, struktura, funkcjonowanie , Warszawa 1994 Jakubiszyn K., Karski B., Rybiñska D ., EURO – nowa waluta, Warszawa 1999. Jasiñska A., Osobowoœæ miedzynarodowoprawna Unii Europejskiej – prace Konwentu a najnowsza praktyka stosowania art. 24 i art. 38 Traktatu o Unii Europejskiej ,(w:) Unia Europejska w dobie reform; Konwent Europejski – Traktat Konstytucyjny – Bia³a Ksiêga w sprawie rz¹dzenia Europ¹ , Toruñ 2004. Jasiñski F., Rakowski P., Walka z przestêpczoœci¹ zorganizowan¹ i terroryzmem, (w:) F. Jasiñski, K. Smoter(red.), Obszar wolnoœci, bezpieczeñstwa i sprawiedliwoœci Unii Europejskiej. Geneza, stan i perspektywy rozwoju , Warszawa 2005. Jesieñ L ., Po Amsterdamie, przed rozszerzeniem. Panorama polityczna Unii Europejskiej, Warszawa 1998. Ka³amarz W., Swobodny przep³yw osób i polityka wizowa ,(w:) F. Jasiñski, K. Smoter(red.), Obszar wolnoœci, bezpieczeñstwa i sprawiedliwoœci Unii Europejskiej. Geneza, stan i perspektywy rozwoju , Warszawa 2005. Knypl Z., Wprowadzenie do prawa europejskiego , Warszawa 1997. Kolasa J., Prawo wewnêtrzne Wspólnot Europejskich. Zarys problemu ,(w:) J. Kolasa(red.), Wspólnoty Europejskie. Wybrane problemy prawne. Czêœæ I , Wroc³aw 1994. Konopacki S., Integracja Europy w dobie postmodernizmu , Poznañ 1998. Kranz J., Wspólnoty i Unia: ponadnarodowoœæ, federalizm, subsydiarnoœæ i suwerennoœæ ,(w:) Kranz J., J. Reiter(red.), Drogi do Europy , Warszawa 1998. 250

Bibliografia – monografie i opracowania Kruk M., Parlament Europejski w systemie organów UE ,(w:) M.Kruk, E.Pop³awska(red.), Parlamenty a integracja europejska , Warszawa 2002. Kurczewska U., Molêda-Zdziech M., Lobbing w Unii Europejskiej , Warszawa 2002. Lenaerts K., Nuffel P., Podstawy prawa europejskiego , Warszawa 1998. £oœ-Nowak T., Stosunki miêdzynarodowe. Teorie – systemy – uczestnicy , Wroc³aw 2000. Malendowski W. Ratajczak M., Euroregiony. Pierwszy krok do integracji europejskiej , Wroc³aw 1998. Marsza³ek A., Suwerennoœæ a integracja europejska w perspektywie historycznej. Spór o istotê suwerennoœci i integracji ,£ódŸ 2000. Micha³owska-Gorywoda K., Podejmowanie decyzji w Unii Europejskiej , Warszawa 2002. Mik C., Europejskie prawo wspólnotowe. Zagadnienia teorii i praktyki. Tom I , Warszawa 2000. Mik C., Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Zagadnienia podstawowe , (w:): A. Podraza(red.) Traktat Nicejski , Lublin 2001. Mik C., Koncepcje dalszej integracji europejskiej i ich wp³yw na kszta³towanie siê Unii Europejskiej i prawa wspólnotowego ,(w:) C. Mik(red.), Polska a Unia Europejska w przededniu Maastricht II , Toruñ 1996. Mik C., Traktat Amsterdamski.Ocena wyników Konferencji Miêdzyrz¹dowej Unii Europejskiej 1996–1997(tzw. Maastricht II), Informacja nr 573 , Biuro Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu, Warszawa 1997. Mik C., Wk³ad Unii Europejskiej w rozwój prawa miêdzynarodowego publicznego (zarys problematyki), (w:) C. Mik(red.), Pokój i sprawiedliwoœæ przez prawo miêdzynarodowe. Zbiór studiów z okazji szeœædziesi¹tej rocznicy urodzin Profesora Janusza Gilasa , Toruñ 1997. Mik C., Wzmocniona wspó³praca w œwietle nicejskiej reformy Unii Europejskiej. Polski punkt widzenia ,(w:) J.Barcz, R.KuŸniar, H.Machiñska, M.Popowski (red.), Traktat z Nicei. Wnioski dla Polski , Warszawa 2001. Milczarek D., Pozycja i rola Unii Europejskiej w stosunkach miêdzynarodowych. Wybrane aspekty teoretyczne , Warszawa 2003. Molle W., Ekonomia integracji europejskiej. Teoria, praktyka, polityka , Gdañsk 1995. Najder Z., Porozumienie w Schengen a wschodni s¹siedzi Polski ,(w:) Jaworski P. (red.), Polska droga do Schengen. Opinie ekspertów , Warszawa 2001. NiedŸwiedŸ M., Wp³yw WTO na politykê handlow¹ Wspólnoty Europejskiej ,(w:) C. Mik(red.) Prawo gospodarcze Wspólnoty Europejskiej na progu XXI wieku, Toruñ 2002. Parzymies S., Konwent w sprawie przysz³oœci Europy ,(w:) E. Hali¿ak, R. KuŸniar (red.), Prawo, instytucje i polityka w procesie globalizacji , Warszawa 2003. 251

Bibliografia – artykuły Pietraœ Z.J., Unia Europejska jako system transnarodowy, (w:) J. Fiszer, C. Mojsiewicz(red.), Suwerennoœæ i pañstwa narodowe w integruj¹cej siê Europie – prze¿ytek czy przysz³oœæ, Poznañ–Warszawa 1995. Podraza A., Unia Europejska , Lublin 1999. Podraza A., Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeñstwa: Unia Europejska potêg¹ militarn¹?, (w:) A. Podraza(red.), Traktat Nicejski , Lublin 2001. Popowicz K., P odstawy instytucjonalno-prawne Unii Europejskiej , Warszawa 1998. Popowski M., Traktat z Amsterdamu. Omówienie i komentarz. Opracowanie Przedstawicielstwa RP przy Unii Europejskiej, Bruksela 1997. Rokicka K., Wzmocniona wspó³praca w wymiarze sprawiedliwoœci i sprawach wewnêtrznych UE ,(w:) F. Jasiñski, K. Smoter(red.), Obszar wolnoœci, bezpieczeñstwa i sprawiedliwoœci Unii Europejskiej. Geneza, stan i perspektywy rozwoju , Warszawa 2005. Smoter K., Zewnêtrzny wymiar obszaru wolnoœci, bezpieczeñstwa i sprawiedliwoœci ,(w:) F. Jasiñski, K. Smoter(red.), Obszar wolnoœci, bezpieczeñstwa i sprawiedliwoœci Unii Europejskiej. Geneza, stan i perspektywy rozwoju , Warszawa 2005. Starzyk J., Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeñstwa , Warszawa 2001. Wojciechowski J.A., Instytucje i porz¹dek prawny Wspólnot Europejskich , Warszawa 1995. Wróbel I., Polityka Unii Europejskiej w dziedzinie wymiaru sprawiedliwoœci i spraw wewnêtrznych , Wroc³aw 2002. III. ARTYKU£Y Autorzy Vademecum korzystali z informacji i artyku³ów zawartych przede wszystkim w„Gazecie Wyborczej”(autorstwa m.in. K. Niklewicza, D. Pszczó³kowskiej, R. So³tyka i J. Pawlickiego) oraz w„Rzeczpospolitej”(autorstwa m.in. J. Bieleckiego i A. Stankiewicza). Bartol A., Organizacje pozarz¹dowe w Unii Europejskiej ,„Biuletyn Analiz UKIE” 2002, nr 9. Artyku³ pobrano ze strony internetowej: www.biuletyn.ukie.gov.pl. Bielecki J., Bruksela nie chce ci¹æ bud¿etu ,„Rzeczpospolita„, 9 stycznia 2004. Bielecki J., Nie jesteœmy puczystami ,„Rzeczpospolita”, 30 kwietnia 2003. Bielecki J., Wzrost wa¿niejszy od deficytu ,„Rzeczpospolita”, 2 lipca 2003. Buras P., Cichocki M.A., Osica O., Reiter J., Polska a Unia polityczna ,„Unia–Polska”, nr 5(57), 19 marca 2001. Cichocki M.A., Broñmy swego, ale w Unii ,„Gazeta Wyborcza” , 19 listopada 2003. Cichocki M.A., Osica O., „Listy do Jaime Gamy”. Stanowiska krajów kandyduj¹cych do Unii Europejskiej wobec Konferencji Miêdzyrz¹dowej 2000 , Centrum Stosunków Miêdzynarodowych,„Raporty i Analizy” 2000, nr 4/00. 252

Bibliografia – strony internetowe Cichocki M.A., Za wczeœnie na pogrzeb ,„Rzeczpospolita”, 20 – 21 lipca 2002. Formuszewicz R., Europejski Urz¹d ds. Zwalczania Nadu¿yæ ,„Przegl¹d Zachodni” 2000, nr 3(296). Graœ A., Europa Zachodnia po Maastricht. Analiza prawna ,„Przegl¹d Zachodni” 1994, nr 2. Grzeszczak R., Rola parlamentów narodowych w procesie integracji w ramach Unii Europejskiej ,„Wspólnoty Europejskie” 2000, nr 9(109). Hambura S., Muszyñski M., Instytucje do wypo¿yczenia ,„Rzeczpospolita”, 7 lipca 2003. Jasiñski F., Mik C., W trosce o wspóln¹ to¿samoœæ, „Rzeczpospolita”, 27–28 grudnia 2003. Jasiñski F. System Informacji Schengen ,„Wspólnoty Europejskie” 2002, nr 4(127). Koszel, B., Przysz³oœæ zjednoczonej Europy w koncepcjach Niemiec i Francji, „Przegl¹d Zachodni” 2004, nr 3. Kukier K., Lobbying w Unii Europejskiej ,„Biuletyn Analiz UKIE” 1999, nr 1. Kurczewska U., Lobbing w Unii Europejskiej ,„Biuletyn Polskiego Instytutu Spraw Miêdzynarodowych” 2001. Kwaœniewski A., Proces Boloñski: dok¹d zmierza europejskie szkolnictwo wy¿sze? , Warszawa 2004. Pobrano ze strony internetowej: www.menis.gov.pl. Menkes J., Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej a konstytucja Europy , „Studia Europejskie” 2001, nr 2. Ronkowski P., Parlament Europejski we wspólnotowym systemie instytucjonalnym ,„Biuletyn Analiz UKIE” 2002, nr 10. Serwatowski W., Gwiazdy Europy, gwiazdy Apokalipsy ,”Rzeczpospolita”, 8 grudnia 1994 r., Centrum Flagi Ziemi. So³tyk R., Europejska k³ótnia o pakt ,„Gazeta Wyborcza”, 12 wrzeœnia 2003. So³tyk R., Europrzekrêty ,„Gazeta Wyborcza”, 1 lipca 2003. IV. STRONY INTERNETOWE W przygotowaniu Vademecum wykorzystano materia³y dostêpne na nastêpuj¹cych stronach internetowych: 1. Unii Europejskiej: www.europa.eu.int, www.europa.eu.int/eur-lex 2. Urzêdu Komitetu Integracji Europejskiej: www.ukie.gov.pl 3. Ministerstwa Spraw Zagranicznych: www.msz.gov.pl 4. Ministerstwa Gospodarki i Pracy: www.mgip.gov.pl, www.funduszestrukturalne.gov.pl 5. Reprezentacji Komisji Europejskiej w Polsce: www.europa.delpol.pl 6. Polskiej Agencji Prasowej: www.pap.com.pl 253