Ôîíäàöèÿ „Ôðèäðèõ Åáåðò“ Èíñòèòóò çà ïîëèòè÷åñêè è ïðàâíè èçñëåäâàíèÿ Äèñêóñèîíåí ôîðóì „Áúäåùè ëèäåðè“ ÁÚËÃÀÐÈß Â ÅÂÐÎÏÅÉÑÊÈß ÑÚÞÇ Ïðàâíî-èêîíîìè÷åñêè àñïåêòè Ñúñòàâèòåëè è íàó÷íà ðåäàêöèÿ ïðîô. ä-ð Åìèë Êîíñòàíòèíîâ è ä-ð Ïåí÷î Õóá÷åâ ÃîðåêñÏðåñ Ñîôèÿ, 2006 1

Òàçè êíèãà å èçäàäåíà ñ ôèíàíñîâîòî ñúäåéñòâèå íà Ôîíäàöèÿ „Ôðèäðèõ Åáåðò“ © Ïðîô. ä-ð Åìèë Êîíñòàíòèíî⠖ ñúñòàâèòåë, íàó÷íà ðåäàêöèÿ, 2006 © Ä-ð Ïåí÷î Õóá÷å⠖ ñúñòàâèòåë, íàó÷íà ðåäàêöèÿ, 2006 Èçäàòåëñêà êúùà ÃîðåêñÏðåñ, 2006 ISBN-10: 954-616-171-3 ISBN-13: 978-954-616-171-0 2

.riedrich-Ebert-Stiftung Institut f ü r politische und rechtliche Studien Diskussionsforum„Future Leaders“ BULGARIEN IN DER EUROPÄISCHEN UNION Wirschaftsrechtliche Aspekte Herausgeber und wissenschaftliche Redaktion Prof. Dr. Emil Konstantinov und Dr. Pentcho Houbtchev GorexPress Sofia, 2006 3

Dieses Buch erscheint mit der finanziellen Unterstützung der Friedrich-Ebert-Stiftung © Prof. Dr. Emil Konstantinov – Herausgeber, wissenschaftliche Redaktion, 2006 © Dr. Pentcho Houbtchev – Herausgeber, wissenschaftliche Redaktion, 2006 Verlagshaus GorexPress – 2006 ISBN-10: 954-616-171-3 ISBN-13: 978-954-616-171-0 4

ÑÚÄÚÐÆÀÍÈÅ Ñúâðåìåííèÿò íàäíàöèîíàëåí êîíñòèòóöèîíàëèçúì è êîíñòèòóöèîííèÿò êîíòðîë Ïðîô. ä-ð Åâãåíè Òàí÷åâ................................................ 7 Ïðåçèäåíòñêàòà èíñòèòóöèÿ – ïðîáëåìè è ïðåäèçâèêàòåëñòâà Äîö. ä-ð Ïëàìåí Êèðîâ.................................................. 27 Õàðàêòåðèñòèêà íà íàêàçàíàòà ïðåñòúïíîñò Ãåí. ìàéîð Ïåòúð Âàñèëåâ.............................................. 52 Áîðáàòà ñ ïðåñòúïíîñòòà è íîâèÿò Çàêîí çà ÌÂÐ Äîö. ä-ð Âàëåíòèí Íåäåâ.............................................. 60 Ïðàâîòî íà ñîáñòâåíîñò ñïîðåä åâðîïåéñêèòå ñòàíäàðòè Ïðîô. ä-ð Åìèë Êîíñòàíòèíîâ........................................ 73 Èêîíîìèêàòà íà Áúëãàðèÿ â ñðåäíîñðî÷íà ïåðñïåêòèâà: ïîòåíöèàëíè íàïðåæåíèÿ è ìàêðîèêîíîìè÷åñêà ïîëèòèêà Ñò.í.ñ. ² ñò. ä.èê.í. Ãàðàáåä Ìèíàñÿí............................ 81 Ïðåäèçâèêàòåëñòâà íà ïàçàðà íà òðóäà è ïîëèòèêàòà ïî äîõîäèòå Ñò.í.ñ. ä-ð Âàñèë Öàíîâ.................................................. 93 Ïðåñòðóêòóðèðàíå íà ïðåäïðèÿòèÿòà – ñðàâíèòåëåí àíàëèç Ñò.í.ñ. ä-ð Ìèòêî Äèìèòðîâ........................................... 112 Îáõâàò íà äåéíîñòòà íà Ðàçïëàùàòåëíàòà Àãåíöèÿ â Áúëãàðèÿ è èçïúëíåíèå íà àíãàæèìåíòèòå â ñåêòîð „Çåìåäåëèå ïðåäè è ñëåä ïðèñúåäèíÿâàíåòî êúì ÅÑ Ðàäîñëàâ Èâàíîâ........................................................... 125 5

INHALTSVERZEICHNIS Das moderne supranationale Verfassungsrecht und die verfassungsmäßige Kontrolle Prof. Dr. Evgeni Tantschev .............................................. 7 Die Präsidenteninstitution – Probleme und Herausforderungen Doz. Dr. Plamen Kirov .................................................. 27 Charakteristik der bestraften Kriminalität Generalmajor Peter Vassilev .......................................... 52 Der Kampf gegen die Kriminalität und das neue Gesetz über das Ministerium des Innern Doz. Dr. Valentin Nedev ................................................ 60 Das Eigentumsrecht gemäß den europäischen Standards Prof. Dr. Emil Konstantinov ........................................... 73 Bulgariens Wirtschaft in mittelfristiger Perspektive: potenzielle Spannungen und makroökonomische Politik Dr. oec. Garabed Minassjan, Oberassistent ...................... 81 Herausforderungen des Arbeitsmarktes und der Einkommenspolitik Dr. Vassil Zanov, Oberassistent ....................................... 93 Umstrukturierung der Unternehmen – vergleichende Analyse Dr. Mitko Dimitrov, Oberassistent ................................. 112 Umfang der Tätigkeit der Verrechnungsagentur in Bulgarien und Erfüllung der Verpflichtungen im Sektor„Landwirtschaft” vor und nach dem Beitritt zur EU Radoslav Ivanov ......................................................... 125 6

ÑÚÂÐÅÌÅÍÍÈßÒ ÍÀÄÍÀÖÈÎÍÀËÅÍ ÊÎÍÑÒÈÒÓÖÈÎÍÀËÈÇÚÌ È ÊÎÍÑÒÈÒÓÖÈÎÍÍÈßÒ ÊÎÍÒÐÎË Ïðîô. ä-ð Åâãåíè ÒÀÍ×Å I. Ñúâðåìåííèÿò êîíñòèòóöèîíåí ïëóðàëèçúì 1. Ïðàâíèÿò è êîíñòèòóöèîíèÿò ïëóðàëèçúì  ãëîáàëíàòà íè ñúâðåìåííîñò êîíñòèòóöèîííèÿò ïëóðàëèçúì ïîñòàâÿ ïðåäèçâèêàòåëñòâà ïðåä ïðàâíàòà òåîðèÿ.  íàñòîÿùèÿ äîêëàä ïðåäëàãàì íÿêîè ðàçñúæäåíèÿ îòíîñíî ñúâìåñòíîòî ñúùåñòâóâàíå è âçàèìîäåéñòâèå ìåæäó íÿêîëêî êîíñòèòóöèîííè ïîðÿäúêà – íàöèîíàëíèòå êîíñòèòóöèè, åâðîïåéñêàòà êîíñòèòóöèîííà êîíñòðóêöèÿ(âñå îùå ïîä ôîðìàòà íà íåïèñàíà êîíñòèòóöèÿ) è íà÷åíêèòå íà ñâåòîâíèÿ êîíñòèòóöèîíàëèçúì. Ñïîðåä ïîçèòèâèñòè÷íèÿ ìåòîä â ïðàâîòî, âêëþ÷èòåëíî â íàéðàçâèòèòå ìó ôîðìè êàòî äîêòðèíàòà çà àóòîïîåçèñà, âñè÷êè ïðàâíè è êîíñòèòóöèîííè ñèñòåìè ñà ñòðóêòóðèðàíè éåðàðõè÷íî è ðàçïîëàãàò ñ èíñòèòóöèè çà ðàçðåøàâàíå íà êîíôëèêòè â ðàìêèòå íà çàêîíà. Ñúäèëèùàòà çàùèòàâàò ïðàâàòà íà ÷îâåêà, ïðèëàãàò éåðàðõèÿòà íà ïðàâîòî, êàòî îòñòðàíÿâàò ïðîòèâîðå÷èÿòà ìåæäó ðàçïîðåäáèòå â ðàçëè÷íèòå ïðàâíè èçòî÷íèöè, è ãàðàíòèðàò ëåãàëíèÿ ìîíîïîë íàä íàñèëèåòî, êîéòî ñòîè â îñíîâàòà íà Âåáåðîâîòî îïðåäåëåíèå çà äúðæàâàòà. Ëèáåðòàðèàíöèòå è ïðàâíèòå ìèíèìàëèñòè ïðèëàãàò êàòàëàêñèÿòà, çà äà ïîòóøàò êîíôëèêòèòå â ïðàâíàòà ñèñòåìà. Áåç éåðàðõè÷íà ñòðóêòóðà ïðàâíèòå è êîíñòèòóöèîííè ñèñòåìè ñå ðàçãëåæäàò êàòî õàîòè÷íè ôåíîìåíè èëè êàòî àìîðôåí êîíãëîìåðàò îò ïðàâíè íîðìè. Ìåòîäèòå çà ñòðóêòóðèðàíåòî íà îòíîøåíèÿòà ìåæäó ìåæäóíàðîäíîòî, åâðîïåéñêîòî è âúòðåøíîòî ïðàâî âêëþ÷âàò õàðìîíèçèðàíå íà öåííîñòèòå ÷ðåç âúâåæäàíå íà ìåæäóíàðîäíè äåìîêðà7

òè÷íè ñòàíäàðòè(âçàèìíî âëèÿíèå, ðåöåïöèÿ, òðàíñïëàíòàöèÿ) è ïðèëàãàíå íà ìåæäóíàðîäíîïðàâíè èíñòðóìåíòè íà íàöèîíàëíî ðàâíèùå ÷ðåç âúòðåøíèòå çàêîíè, ïðèåìàíè îò ïàðëàìåíòà, è ïîäçàêîíîâèòå àêòîâå íà îðãàíèòå íà èçïúëíèòåëíàòà âëàñò. Ïðèëàãàíåòî íà ðåøåíèÿòà íà Ñúäà íà åâðîïåéñêèòå îáùíîñòè(ÑÅÎ) è íà Åâðîïåéñêèÿ ñúä ïî ïðàâàòà íà ÷îâåêà(ÅÑÏ×) îò ñòðàíà íà íàöèîíàëíèòå ñúäèëèùà å îùå åäíî íàïðàâëåíèå çà ïðèëàãàíå íà ìåæäóíàðîäíèòå ñòàíäàðòè, îñîáåíî â îáëàñòòà íà ïðàâàòà íà ÷îâåêà.  êîíòåêñòà íà êîíñòèòóöèîíàëèçìà åâðîïåéñêàòà èíòåãðàöèÿ ïðîòè÷à êàòî îòâàðÿíå íà âúòðåøíèÿ êîíñòèòóöèîíåí ðåä íà ñòðàíèòå – ÷ëåíêè íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç(ÅÑ), ÷ðåç ïðîìÿíà íà êîíñòèòóöèèòå èì, êàêòî è îáåäèíåíèå íà ñóâåðåíèòåòè è ðàçäåëåíèå íà ïðàâîìîùèÿ. Ìåæäó ðàçëè÷íèòå íèâà íà ïëóðàëèçúì èçãëåæäà ñå ðàçâèâàò ïîíå òðè òèïà îòíîøåíèÿ. Ìíîãîñòåïåííîòî óïðàâëåíèå ïðè êîíñòèòóöèîííèÿ ïëóðàëèçúì ñëåäâà äà ñå îñíîâàâà íà òúðïèìîñò, ëåãèòèìàöèÿ ÷ðåç îáùè öåííîñòè, êîíòðàïóíêòóàëèçúì è éåðàðõèÿ ìåæäó ïðàâîìîùèÿòà íà ðàçëè÷íèòå íèâà êîíñòèòóöèîííî óïðàâëåíèå. Ïðåç ïîñëåäíèòå õèëÿäîëåòèÿ íà ÷îâåøêàòà öèâèëèçàöèÿ åâîëþöèÿòà íà ïðàâíèÿ ïëóðàëèçúì ïðåìèíàâà ïðåç ðàçëè÷íè ôîðìè è ñòåïåíè íà ðàçâèòèå. Äúëãî âðåìå òîé ñëåäâà äóàëèñòè÷íîòî ðàçäåëåíèå, îïèñàíî îò Óëïèàí. 1  ìíîãî ïðàâíè ñèñòåìè ius civile ñúùåñòâóâà åäíîâðåìåííî ñ ius gentium èëè ïðàâîòî íà íàðîäèòå. Ìåæäóíàðîäíîòî è âúòðåøíîòî ïðàâî ñå ðàçâèâàõà â ðàçëè÷íè îáëàñòè íà ïðàâíèÿ êîíòèíóóì, êîèòî ïî ïðèíöèï íå ñå ñáëúñêâàõà, òúé êàòî ïðèëàãàíåòî íà ìåæäóíàðîäíîïðàâíè ðàçïîðåäáè â íàöèîíàëíèòå ïðàâíè ñèñòåìè íà ïðàêòèêà íå ñúùåñòâóâàøå. Âçàèìíîòî âëèÿíèå ìåæäó ïðàâíèòå ñèñòåìè ñå îñúùåñòâÿâàøå ãëàâíî ÷ðåç ðåöåïöèÿ íà ïðàâíè ìîäåëè è ðåøåíèÿ ñ ïîìîùòà íà çàåìêè, ïðè êîèòî îòäåëíèòå ñèñòåìè èãðàåõà ðîëÿòà íà äîíîð è ðåöèïèåíò. Ñ èçêëþ÷åíèå íà ïîñëåäíèòå íÿêîëêî âåêà, â êîèòî ìåæäóíàðîäíîòî ïðàâî ñå ðàçâèâà ÷ðåç ìíîãîñòðàííè äîãîâîðè, ïðåç öåëèÿ ïðåäèøåí ïåðèîä ïðàâíèÿò ïëóðàëèçúì ñëåäâà äóàëèñòè÷íîòî ðàçäåëåíèå ìåæäó ìíîæåñòâî ìîíèñòè÷íè âúòðåøíîïðàâíè ïîðÿäúöè è îáùî, íî îãðàíè÷åíî â ðåãóëàòèâíèòå ñè ôóíêöèè ìåæäóíàðîäíî ïðàâî. Ãëîáàëèçàöèÿòà ïîäïîìîãíà äèâåðñèôèêàöèÿòà è ñòðóêòóðèðà íîðìàòèâ1 Äèãåñòû Þñòèíèàíà, Ìîñêâà 1984, êí.², òèòóë ², 23 8

íèòå èíñòèòóòè íà ìåæäóíàðîäíîòî ïðàâî, çà äà óëåñíè õàðìîíèçàöèÿòà íà ðàçëè÷íèòå ñôåðè è íà óíèâåðñàëíèòå è ðåãèîíàëíè íèâà íà ìåæäóíàðîäíî ñúòðóäíè÷åñòâî. Ïðàâíèÿò ïëóðàëèçúì å èçñëåäâàí â íåìàëêà ñòåïåí îò ïðàâíàòà òåîðèÿ è ñðàâíèòåëíîïðàâíàòà íàóêà. Åäíî îò íàé-óäèâèòåëíèòå ñúáèòèÿ â íàøå âðåìå å ïîÿâàòà íà ìíîãîñòåïåííèÿ êîíñòèòóöèîíàëèçúì. Ñúïîñòàâåí ñ ïðàâíèÿ ïëóðàëèçúì, êîíñòèòóöèîííèÿò ïëóðàëèçúì å ìíîãî ïî-íîâ ôåíîìåí, òúé êàòî ñå çàðàæäà ïðåç ïîñëåäíèòå äåñåòèëåòèÿ.  ðàìêèòå íà ïî-ìàëêî îò òðè âåêà ïèñàíèòå êîíñòèòóöèè ñà ìîíîïîë íà íàöèîíàëíàòà äúðæàâà, êîÿòî ñå âúçïðèåìà êàòî åäèíñòâåíèÿ ïðàâåí ñóáåêò, ïðèòåæàâàù, êàòî åìàíàöèÿ íà ñóâåðåíèòåòà, ïðàâîòî äà ñúçäàâà çàêîíè ñ âúðõîâíà þðèäè÷åñêà ñèëà. Ðàçáèðà ñå, íàöèîíàëíîòî êîíñòèòóöèîííî ïðàâî ñúùåñòâóâà ïàðàëåëíî ñ ìåæäóíàðîäíîòî, êîåòî äåéñòâà ïðè çà÷èòàíå íà âúðõîâåíñòâîòî íà íàöèîíàëíèòå êîíñòèòóöèè, ìàêàð ïðèíöèïúò pacta sunt servanda äà ñå å íàëîæèë íåîáðàòèìî â ïðàâíàòà è ïîëèòè÷åñêàòà ðåàëíîñò ñëåä Âòîðàòà ñâåòîâíà âîéíà. Ñ îñíîâàâàíåòî íà Åâðîïåéñêèòå îáùíîñòè(ÅÎ) âúçíèêâà íîâ òðàíñíàöèîíàëåí ïðàâåí ðåä ñ íàäíàöèîíàëåí, äèðåêòåí, íåïîñðåäñòâåí è õîðèçîíòàëåí åôåêò ñïðÿìî ïðàâíèòå ñèñòåìè íà ñòðàíèòå – ÷ëåíêè íà ÅÎ. Íà ïðúâ ïîãëåä ïðèìàòúò íà îáùíîñòíîòî ïðàâî ïîäêîïàâà âúðõîâåíñòâîòî íà êîíñòèòóöèèòå íà íàöèîíàëíèòå äúðæàâè. Àëà âñúùíîñò çà ïúðâè ïúò åäèí ñóïðàíàöèîíàëåí ïðàâåí ðåä ïîñòåïåííî ïðèäîáèâà ôîðìàëíèòå õàðàêòåðèñòèêè íà êîíñòèòóöèîííà ñèñòåìà, ìàêàð è âñå îùå îñíîâàí âúðõó íåïèñàíà êîíñòèòóöèÿ. Åâðîïåéñêàòà èíòåãðàöèÿ òðàíñôîðìèðà ïðàâíèÿ ïëóðàëèçúì, ñúñòîÿù ñå â ñúâìåñòíî ñúùåñòâóâàíå íà íàöèîíàëíî è ìåæäóíàðîäíî ïðàâî, âúâ âçàèìîäåéñòâèå íà íîðìè íà ðàçëè÷íè êîíñòèòóöèîííè íèâà. Ïúðâîíà÷àëíî òî ïðèåìà ôîðìàòà íà âçàèìîâðúçêà ìåæäó íåïèñàíàòà êîíñòèòóöèÿ íà ÅÎ, ñúñòîÿùà ñå îò ðåäèöà ðàçïîðåäáè îò ó÷ðåäèòåëíèòå äîãîâîðè íà Åâðîïåéñêèòå îáùíîñòè, íÿêîè îñíîâîïîëàãàùè ðåøåíèÿ íà ÑÅÎ, îòäåëíè íîðìè íà èíñòèòóöèèòå íà ÅÎ, îò åäíà ñòðàíà, è ïèñàíèòå êîíñòèòóöèè íà íàöèîíàëíèòå äúðæàâè – ÷ëåíêè íà ÅÎ, îò äðóãà. Îò 60-òå ãîäèíè íà ìèíàëèÿ âåê êîíñòèòóöèîííèÿò ïëóðàëèçúì âêëþ÷âà ïðàâîòî íà ÅÎ – êîåòî ñå íàìèðà îòâúä ïðàâíèÿ äóàëèçúì íà ìåæäóíàðîäíîòî è âúòðåøíîòî ïðàâî. 9

Òåðìèíúò „ãëîáàëåí êîíñòèòóöèîíàëèçúì“ ñå óïîòðåáÿâà ñ ìíîãî ñìèñëîâè çíà÷åíèÿ â ïðàâíàòà òåîðèÿ.  ñðàâíèòåëíîòî ïðàâî òîé íåðÿäêî ñå îòíàñÿ äî íàöèîíàëíèòå ìîäåëè íà êîíñòèòóöèîííî óïðàâëåíèå çà ðàçëèêà îò ðàçëè÷íèòå íèâà íà êîíñòèòóöèîíàëèçàöèÿ íà óïðàâëåíèåòî â ñúâðåìåííèÿ ñâÿò. 2 Ïðåç ïîñëåäíîòî äåñåòèëåòèå ó÷åíèòå ñå çàíèìàâàò ñ åäèí íîâ ôåíîìåí èëè íîâ ñòàäèé â ðàçâèòèåòî íà êîíñòèòóöèîíàëèçìà. 3 Ãëîáàëíèÿò êîíñòèòóöèîíàëèçúì ñå òðåòèðà êàòî ñòðóêòóðèðàíå è ïîñòàâÿíå íà ðàçëè÷íèòå íèâà íà äåìîêðàòè÷íî óïðàâëåíèå, â êîíñòèòóöèîííè ðàìêè èëè îãðàíè÷àâàíå íà âëàñòòà íà ïðàâíè íîðìè, êîèòî ïðèòåæàâàò èçíà÷àëíî âúðõîâåíñòâî. 4 Ïðèìàòúò íà ìåæäóíàðîäíîòî ïðàâî, íàðàñòâàùàòà ðîëÿ íà ìåæäóíàðîäíè îðãàíèçàöèè êàòî Ñâåòîâíàòà òúðãîâñêà îðãàíèçàöèÿ (ÑÒÎ), ðàçâèòèåòî íà ïðàâíèòå èíñòðóìåíòè â îáëàñòòà íà ïðàâàòà íà ÷îâåêà íà íàäíàöèîíàëíî ðàâíèùå ñå âúçïðèåìàò êàòî ðàçëè÷íè íèøêè, îôîðìÿùè êàíàâàòà íà ãëîáàëíèòå êîíñòèòóöèîííè íà÷àëà, êîèòî ñëàãàò îãðàíè÷åíèÿ ïðåä ó÷àñòíèöèòå â íîâîòî ãëîáàëíî óïðàâëåíèå. Ìàêàð òåçè ôåíîìåíè äà íàïîäîáÿâàò ãàðàíòèñòêàòà ôóíêöèÿ íà êîíñòèòóöèèòå, áè áèëî ïðåóâåëè÷åíî è îïðîñòåí÷åñêî äà ñå òúðñè çàâúðøåíî ïðèëàãàíå íà ïðèíöèïà çà âúðõîâåíñòâî íà ïðàâîòî, îùå ïîâå÷å ïðè åäíà çàðàæäàùà ñå íåïèñàíà êîíñòèòóöèÿ.  íàøè äíè âñÿêî ïðåäëîæåíèå çà ñâåòîâíà ïèñàíà êîíñòèòóöèÿ áè èçãëåæäàëî óòîïè÷íî è èëþçîðíî êàòî ïðåäëîæåíèåòî çà Îñíîâåí çàêîí íà Ìàðñ â íàó÷íàòà ôàíòàñòè2 Íàé-äîáðèòå òðóäîâå â îáëàñòòà ñ àíàëèç íà òåíäåíöèèòå ñëåä ÂÑ ñå îòêðèâàò ó T..leiner,.ive Decades of Constitutionalism, in Publications de l'Institute de.edralisme.ribourg, Suisse vol. 5, 1999, 315- 344; êàêòî è â Ageing Constitution, paper to the Conference The Australian Constitution in Retrospect and Prospect, Perth, 21-23 September 2001 îò ñúùèÿ àâòîð; ñòàòèÿòà íà B. Ackerman The Rise of World Constitutionalism, Virginia Law Review, May 1977, ¹ 83, 771-798. 3 Ë.Ôåðàéîëè, Îòâúä ñóâåðåíèòåòà è ãðàæäàíñòâîòî. Çà åäèí ñâåòîâåí êîíñòèòóöèîíàëèçúì, Ñúâðåìåííî ïðàâî, 1995, êí.4,70-78 4 Åäíà îò íàé-äîáðèòå ëèáåðàëíè äåôèíèöèè íà êîíñòèòóöèîíàëèçìà, êîÿòî ïîä÷åðòàâà ðîëÿòà íà êîíñòèòóöèèòå êàòî ðàìêà íà óïðàâëåíèåòî, ñå îòêðèâà ïðåç âòîðàòà ïîëîâèíà íà äåâåòíàäåñåòè âåê â ÑÀÙ ó John Potter Stockton"Êîíñòèòóöèèòå ñà âåðèãè, ñ êîèòî õîðàòà ñå ïðèâúðçâàò, äîêàòî ñà âìåíÿåìè, çà äà íå ïîñåãíàò íà æèâîòà ñè, êîãàòî ïîëóäåÿò.", J.E..inn, Constitutions in Crisis,1991, 5. 10

êà. 5  êîíòåêñòà íà ãëîáàëíîòî äåìîêðàòè÷íî óïðàâëåíèå ìåæäóíàðîäíîïðàâíèòå ñòàíäàðòè ñà ñâúðçâàùîòî çâåíî ìåæäó íàöèîíàëíèÿ è ãëîáàëíèÿ êîíñòèòóöèîíàëèçúì. È äî äíåñ èíòåíçèòåòúò íà ïðàâíîòî îáâúðçâàíå è éåðàðõè÷íèòå ñòðóêòóðè å íàé-ñèëíî ïðè íàöèîíàëíèÿ êîíñòèòóöèîíàëèçúì, ñúùåñòâóâà ïðè ôåäåðàëèçìà è å â ïðîöåñ íà óòâúðæäàâàíå âúâ âðúçêàòà ìåæäó êîíñòèòóöèÿòà íà ÅÑ è êîíñòèòóöèèòå íà äúðæàâèòå-÷ëåíêè. Ïîíàñòîÿùåì ãëîáàëíèÿ êîíñòèòóöèîíàëèçúì îñèãóðÿâà ñúâìåñòèìîñò è ïðèëàãàíå íà äåìîêðàòè÷íèòå ñòàíäàðòè íà íàöèîíàëíî íèâî, íî íå ïðèòåæàâà çàâúðøåíà éåðàðõèÿ îò êîíñòèòóöèîííè ðàçïîðåäáè. Ãëîáàëèçàöèÿòà âñå îùå òúðñè ñîáñòâåíèÿ ñè êîíñòèòóöèîíåí ðåä, à âúðõîâåíñòâîòî íà çàêîíà è âçàèìîäåéñòâèåòî íà ãëîáàëíèòå ñòàíäàðòè è íàöèîíàëíàòà êîíñòèòóöèîííà óðåäáà âñå îùå ñå îïèðàò íà ïðèíöèïà pacta sunt servanda. Âàæíîñòòà íà ìåæäóíàðîäíîïðàâíèòå íîðìè íàðàñòâà çàðàäè ôàêòà, ÷å òå êîìïåíñèðàò ïî-ñëàáàòà îáâúðçâàùà ñèëà íà çàðàæäàùèÿ ñå ñóïðàíàöèîíàëåí ãëîáàëåí êîíñòèòóöèîíàëèçúì. 6 Òîé ñå îòðàçÿâà íà íàöèîíàëíèòå êîíñòèòóöèè, òúé êàòî å ïðåäèçâèêàòåëñòâî ïðåä ðîëÿòà èì íà âúðõîâåí èçðàç íà ñóâåðåíèòåòà. Òîé âëèÿå íà íàöèîíàëíîòî êîíñòèòóöèîííî ñàìîîïðåäåëåíèå â îáëàñòòà íà ñàìîóïðàâëåíèåòî, íà ôîðìàòà íà ó÷àñòèå, íà ðàçïðåäåëåíèåòî è ïðåäñòàâèòåëñòâîòî âúâ âëàñòòà. ×ðåç ïðàâíèòå ñòàíäàðòè, óñòàíîâåíè ñ ìåæäóíàðîäíèòå äîãîâîðè è ñ íåäîãîâîðíèòå ñúãëàøåíèÿ, çàðàæäàùèòå ñå ãëîáàëíè îãðàíè÷åíèÿ íà óïðàâëåíèåòî ñå òðàíñïîíèðàò â íàöèîíàëíèòå êîíñòèòóöèè êàòî óíèâåðñàëíè êðèòåðèè çà êîíñòèòóöèîííî óïðàâëåíèå. 5 Âæ. CONSTITUTION.OR THE.EDERATION O. EARTH, ñ ïðîìåíèòå íà The World Constituent Assembly â Troia, Portugal, 1991.  ìîìåíòà ñå ðàçïðîñòðàíÿâà ïî öåëèÿ ñâÿò çà ðàòèôèêàöèÿ îò íàöèèòå è íàðîäèòå. Ðàçïðîñòðàíåíèåòî çà ðàòèôèêàöèÿ ñå îñúùåñòâÿâà ïîä óêàçàíèÿòà íà the World Constitution and Parliament Association è the Global Ratification and Elections Network(wcpagren.org). World Constitution and Parliament Association 8800 West 14th Ave.Lakewood, Colorado 80215 USA; âæ. K. S. Robinson, The Constitution of Mars, â The Maritans, HarperCollins, 1999. 6  åäíà ñâîÿ ñêîðîøíà ñòàòèÿ M.Maduro ãîâîðè çà òðèñòúëáîâè êîíñòðóêöèè íà êîíñòèòóöèèòå â íàöèîíàëåí è ãëîáàëåí êîíòåêñò. M.Maduro,.rom Constitutions to Constitutionalism: A Constitutional Approach for Global Governance, Lead Paper to the Workshop Changing Patterns of Rights Politics: A Challenge to a Stateness?, Hamnse Institute for Advanced Studies, Delmenhorst, Germany, June, 2003, 9-12 11

Ðàçøèðÿâàíåòî íà êîíñòèòóöèîííîòî óïðàâëåíèå íà ãëîáàëíî íèâî ñå ñâúðçâà ñ êîíöåïöèÿòà çà îáùåñòâåíèÿ(ñîöèåòàëíèÿ) êîíñòèòóöèîíàëèçúì- ðàçøèðÿâàíåòî íà îáñåãà íà ðåãóëàöèÿ, êîåòî å åäíà îò îñíîâíèòå òåíäåíöèè â ÷åòâúðòàòà ãåíåðàöèÿ êîíñòèòóöèè. Îáùåñòâåíèÿò êîíñòèòóöèîíàëèçúì ñå çàíèìàâà ñ íàðàñòâàùèÿ áðîé ó÷àñòíèöè â ïîëèòè÷åñêèÿ ïðîöåñ è ïîñòàâÿ îãðàíè÷åíèÿ ïðåä òåõíèòå äåéñòâèÿ. 7 Êîíñòèòóöèÿòà íà ÅÑ íàäõâúðëÿ èäåÿòà, ÷å êîíñòèòóöèÿòà å àòðèáóò ñàìî íà íàöèîíàëíèòå äúðæàâè, è áåëåæè íîâà ôàçà â êîíñòèòóöèîííàòà öèâèëèçàöèÿ. Çà ïúðâè ïúò â èñòîðèÿòà ñ ïèñàíà êîíñòèòóöèÿ ñå ñúçäàâà îò íåäúðæàâíî îáðàçóâàíèå. 8 Ñ íåÿ ÷îâå÷åñòâîòî íàâëèçà â òðåòèÿ åòàï íà êîíñòèòóöèîííà öèâèëèçàöèÿ, êîãàòî êîíñòèòóöèîííîòî óïðàâëåíèå ñå ðàçøèðÿâà èçâúí íàöèîíàëíàòà äúðæàâà.  åâîëþöèÿòà íà óïðàâëåíèåòî è íà êîíñòèòóöèîíàëèçìà ñå îòêðèâàò òðè ÿñíè åòàïà. ×îâå÷åñòâîòî å æèâÿëî õèëÿäîëåòèÿ â äúðæàâè áåç êîíñòèòóöèè, êîèòî äà êîíñòèòóèðàò óïðàâëåíèåòî, ðåãóëèðàò îñúùåñòâÿâàíåòî íà âëàñòòà è îãðàíè÷àò ïðàâîìîùèÿòà íà óïðàâëÿâàùèòå. Ñëåä Âåñòôàëñêèÿ ìèðåí äîãîâîð è îñîáåíî ñëåä ïîñëåäíèòå äåñåòèëåòèÿ íà îñåìíàäåñåòè âåê, êîãàòî ñå ïðèåìàò ïúðâèòå ïèñàíè êîíñòèòóöèè, òå ñå ïðåâðúùàò â ìîíîïîë íà íàöèîíàëíèòå äúðæàâè â ïðîäúëæåíèå íà 3 âåêà. Âúðõîâåíñòâîòî íà ïðàâîòî ñå óñòàíîâÿâà â ïèñàíà êîíñòèòóöèÿ êàòî ïðàâíà ôîðìà çà ëåãèòèìíî ñòðóêòóðèðàíå íà âëàñò, îñíîâàíà íà âúðõîâåíñòâîòî 7 Âæ. G. Teubner, Societal Constitutionalism: Alternatives to State – centered Constitutional Theory, Stores Lectures 2003/2004, http://www.jura.unifrankfurt.de/teubner/.pdf 8 Çà åäíà óäèâèòåëíà êðèòèêà íà òåçàòà çà no demos, îòðàçåíà â ãåðìàíñêîòî ðåøåíèå îò Ìààñòðèõò, âæ. J. Weiler, The State"uber alles, Demos Telos and the German Maastricht Decision, EUI WP RSC N95/19; Êëàñè÷åñêàòà òðèàäà íà Éåëèíåê êàòî ïðåäïîñòàâêà çà ñúçäàâàíå íà êîíñòèòóöèÿ – òåðèòîðèÿ, íàöèÿ è ñóâåðåíèòåò – å ïðåîäîëÿíà. Íÿêîè îïðåäåëåíèÿ ðàçøèðÿâàò åëåìåíòèòå íà äúðæàâàòà, êàòî äîáàâÿò íåçàâèñèìîñò, åôåêòèâíî óïðàâëåíèå, ïðèçíàâàíå îò äðóãèòå äúðæàâè, âúçìîæíîñò çà ñêëþ÷âàíå íà ñïîðàçóìåíèÿ ñ äðóãè äúðæàâè, äúðæàâåí àïàðàò, îðãàíèçèðàíà èêîíîìèêà, îïðåäåëåíè òåðèòîðèè íà äðóãè äúðæàâè, êúäåòî æèâåÿò îôèöèàëíèòå èì äèïëîìàòè÷åñêè ïðåäñòàâèòåëè, âæ. LTA Seet Uei Lim, Geopolitics: The Need to Reconceptualise State Sovereignty and Security in the Journal of Singapore Armed.orces, 1999, www.mindef.gov.sg/safti/pointer/back/journals/1999/ Vol25_2/7.htm 12

íà êîíñòèòóöèîííèòå îãðàíè÷åíèÿ è ïîääúðæàùà éåðàðõèÿòà íà ïðàâíàòà è ïîëèòè÷åñêàòà ñèñòåìà, çà äà îñèãóðè äåìîêðàòè÷íî óïðàâëåíèå è çàùèòà íà ïðàâàòà íà ÷îâåêà íà íàöèîíàëíî íèâî. Íåäúðæàâíèòå îáðàçóâàíèÿ êàòî ÅÑ è â íåäàëå÷íîòî áúäåùå îðãàíèçàöèè êàòî ÑÒÎ è/èëè ÎÎÍ, îñíîâàíè âúðõó äîãîâîð ìåæäó ó÷àñòâàùèòå ñóâåðåííè íàöèîíàëíè äúðæàâè ñ „îòâîðåíà äúðæàâíîñò“, ùå óñòàíîâÿò âúðõîâåíñòâîòî íà ïðàâîòî â ïèñàíà êîíñòèòóöèÿ ÷ðåç ñúâìåñòíî ñúùåñòâóâàíå è âçàèìîäåéñòâèå ñ íàöèîíàëíèòå êîíñòèòóöèè. Êîíñòèòóöèîíàëèçìúò íà ÅÑ îïðîâåðãàâà äâå ïðèìèòèâíè çàêëþ÷åíèÿ. Òîâà, ÷å ÅÑ ïðèåìà êîíñòèòóöèÿ, íå çíà÷è, ÷å òîé ñå ïðåâðúùà â äúðæàâà èëè â ïúëíîêðúâåí ôåäåðàëåí ñúþç. Íÿìà èçãëåäè êîíñòèòóöèÿòà íà ÅÑ è çàðàæäàùèòå ñå íà÷åíêè íà ãëîáàëåí êîíñòèòóöèîíàëèçúì äà îòáåëåæàò ïðîöåñ íà îòïàäàíå íà íàöèîíàëíèòå êîíñòèòóöèè. Âìåñòî òîâà ãëîáàëíèÿò êîíñòèòóöèîíàëèçúì è òîçè íà ÅÑ ùå ñúùåñòâóâàò ðåäîì ñ êîíñòèòóöèèòå íà íàöèîíàëíèòå äúðæàâè è ùå ñòàíàò âúçìîæíè ÷ðåç íàöèîíàëíèòå êîíñòèòóöèîííè è ïðàâíè ñèñòåìè, à íÿìà äà ãè çàìåíÿò. Íåùî ïîâå÷å, íàöèîíàëíèòå äúðæàâè ùå áúäàò îñíîâíèòå äåéñòâàùè ëèöà â ðàçâèòèåòî íà êîíñòèòóöèîííèÿ ïëóðàëèçúì è ùå ðàáîòÿò çàåäíî ñ íåäúðæàâíèòå îáðàçóâàíèÿ. Àêî âúâ ôîðìàëåí ïëàí ñúâðåìåííèÿò ìíîãîñòåïåíåí êîíñòèòóöèîíàëèçúì îáõâàùà íîðìè ñ âúðõîâíî çíà÷åíèå, íàñî÷åíè êúì ðåãóëèðàíå íà îñíîâîïîëàãàùèòå îòíîøåíèÿ ìåæäó âëàñòòà è ñâîáîäàòà òî â ìàòåðèëåí ïëàí ìíîãîñòåïåííèÿ êîíñòèóöèîíàëèçúì ñå îòíàñÿ äî ðåãóëèðàíå íà ãëîáàëåí êîíñòèòóöèîíàëèçúì, ðàçâèâà ñå â äâå ðàçëè÷íè, íî âçàèìîçàâèñèìè ñôåðè ñïîðåä äåéñòâàùèòå ëèöà â ðàçëè÷íèòå ïðàâíè îáëàñòè: – ìíîãîñòåïåííîòî óïðàâëåíèå; – ïðèçíàâàíå è çàùèòà íà ïðàâàòà íà ÷îâåêà îò íàöèîíàëíèòå è îò ñóïðàíàöèîíàëíèòå èíñòèòóöèè; – ñèñòåìè çà ñúäåáåí êîíòðîë, óòâúðæäàâàùè âúðõîâåíñòâîòî íà êîíñòèòóöèîííèòå íîðìè; – ôîðìèðàíå íà ïðèíöèïíî íîâè èçòî÷íèöè è ôîðìè íà ó÷ðåäèòåëíà âëàñò, èçëèçàùè èçâúí, íî ñ ó÷àñòèåòî íà íàöèîíàëíàòà äúðæàâà. 13

2. Ìíîãîñòåïåííîòî óïðàâëåíèå â ñúâðåìåííèÿ ñâÿò Ðàçëè÷íèòå íèâà íà ïîëèòè÷åñêî óïðàâëåíèå â íàøè äíè ìîãàò ñõåìàòè÷íî äà ñå ïðåäñòàâÿò ïî ñëåäíèÿ íà÷èí. Ïðè êîíñòèòóöèîííèòå äåìîêðàöèè ñúùåñòâóâàò íÿêîëêî îòíîñèòåëíî ïðîñòè äúðæàâíè ôîðìè â çàâèñèìîñò îò ñòåïåíòà íà íåçàâèñèìîñò íà ìåñòíèòå îò öåíòðàëíèòå âëàñòè.  çîðàòà íà ÕÕ² âåê ìîäåðíàòà óíèòàðíà íàöèîíàëíà äúðæàâà å ïðåäñòàâåíà îò: – öåíòðàëèçèðàíè íàöèîíàëíè äúðæàâè ñ êîíñòèòóöèîííî ïðèçíàòà ñâîáîäà íà äèðåêòíî èçáðàíè îðãàíè íà ñàìîóïðàâëåíèå; – íàöèîíàëíè äúðæàâè ñ âèñîêà ñòåïåí íà äåëåãàöèÿ íà âëàñò, èçãðàäåíà âúðõó ìîäåðíèòå èçèñêâàíèÿ îò äåöåíòðàëèçàöèÿ è äåêîíöåíòðàöèÿ íà âëàñòòà; – íàöèîíàëíè äúðæàâè, êúäåòî âåðòèêàëíîòî ðàçäåëåíèå íà âëàñòòà ìåæäó öåíòðàëíèòå è ìåñòíèòå îðãàíè ñå äîïúëâà îò ðàçëè÷íà ñòåïåí íà ïðèçíàâàíå íà àâòîíîìèÿ, îñíîâàíà íà åòíè÷åñêè ïðèçíàê è êóëòóðíî ðàçíîîáðàçèå; – ìîäåðíèòå äúðæàâè ñúñ ñëîæíî óñòðîéñòâî, ñúñòîÿùè ñå îò ôåäåðàëåí ñúþç è äúðæàâè-ó÷àñòíè÷êè, êîèòî ïðåäëàãàò ìíîãîñòåïåííî óïðàâëåíèå ñ ó÷àñòèåòî íà äâå äúðæàâíè îáðàçóâàíèÿ è êúäåòî ôåäåðàëèçìúò ïðåîáëàäàâà íàä ìåæäóïðàâèòåëñòâåíîòî ñúòðóäíè÷åñòâî, âêëþ÷âàò: – òðàäèöèîííè ôåäåðàëíè äúðæàâè, îñíîâàíè íà òåðèòîðèàëåí èëè íàöèîíàëåí ïðèíöèï, êàòî ÑÀÙ, Ãåðìàíèÿ, Àâñòðèÿ è ò.í.; – êëàñè÷åñêè ôåäåðàëíè äúðæàâè, îñíîâàíè íà åòíè÷åñêè è ìóëòèíàöèîíàëåí ïðèçíàê- Øâåéöàðèÿ, Êàíàäà, Áåëãèÿ, Èíäèÿ è ò.í.; – äåëåãèðàí ôåäåðàëèçúì- Èñïàíèÿ, Áîñíà è Õåðöåãîâèíà, Îáåäèíåíîòî êðàëñòâî â íà÷àëíèòå ñè åòàïè è ò.í.; – ôåäåðàöèè- àñèìåòðè÷íè èëè ñèìåòðè÷íè â çàâèñèìîñò îò ñòåïåíòà íà ðàâåíñòâî ìåæäó ó÷àñòâàùèòå îáðàçóâàíèÿ. 9  çàâèñèìîñò îò ñòåïåíòà íà ðàçäåëåíèå èëè îáåäèíåíèå íà òåõíèòå ñóâåðåíèòåòè ìîäåðíèòå ñúþçè ìåæäó ñóâåðåííè äúðæàâè áèâàò: 9 Çà ïîâå÷å ïîäðîáíîñòè âæ. R. Watts,.ederal Systems and Accomodation of Distinct Groups, Working Paper, Queens University, Kingston, Ontario,1998, 3; D. Elazar, Exploring.ederalism, Tuscaloosa, Univ. of Alabama Press, 1997 14

– êîíôåäåðàöèè 10 ; – ÅÑ, êîéòî å ïîâå÷å îò ìåæäóíàðîäíà îðãàíèçàöèÿ, íî íå å äúðæàâíî îáðàçóâàíèå, èìà ñîáñòâåíà òåðèòîðèÿ, ãðàæäàíñòâî, íî íå è îáåäèíåí ïî íàöèîíàëåí ïðèçíàê íàðîä; â íåãî äúðæàâèòå-÷ëåíêè è Ñúþçúò îáåäèíÿâàò ñóâåðåíèòåòèòå ñè; – ìèòíè÷åñêè ñúþçè ìåæäó äúðæàâèòå; – ìåæäóíàðîäíè îðãàíèçàöèè, ïðè êîèòî âçàèìîäåéñòâèåòî è óïðàâëåíèåòî íà ñóâåðåííèòå äúðæàâè å ïîñòðîåíî íà ìåæäóïðàâèòåëñòâåíî íèâî. Åâðîïåéñêàòà èíòåãðàöèÿ ïðåäè Ìààñòðèõò å áåçñïîðåí òðèóìô íà ôóíêöèîíàëèçìà, äîêàòî âñè÷êè óñèëèÿ äà ñå èçãðàäè ôåäåðàëåí ñúþç â Åâðîïà, çàïî÷íàëè îò äðåâíîãðúöêàòà àìôèêòèîíèÿ, áÿõà èëè âðåìåííè, èëè îáðå÷åíè íà ïðîâàë. Äîãîâîðúò îò Ìààñòðèõò áåëåæè íîâè íàñîêè, ñòèãàùè äàëå÷ îòâúä ôóíêöèîíàëíàòà èíòåãðàöèÿ, è ïðåäñòàâëÿâà çàâðúùàíå êúì ïúðâîíà÷àëíèòå èäåè íà Æàí Ìîíå è áàùèòå îñíîâàòåëè. Ëèïñàòà íà ñîáñòâåí äåìîñ è äúðæàâíîñò íà ÅÑ îòïðàâÿ ïðåäèçâèêàòåëñòâî íå ñàìî êúì îïðåäåëåíèåòî íà Éåëèíåê, íî è êúì êîíöåïöèÿòà íà Âåáåð çà äúðæàâàòà êàòî åäèíñòâåí ëåãèòèìåí ìîíîïîë íà íàñèëèåòî. Ñúçäàäåí êàòî ïîëèòè÷åñêè êîìïðîìèñ íà íàéìàëêèÿ îáù çíàìåíàòåë, Äîãîâîðúò çà êîíñòèòóöèÿ çà Åâðîïà(ÄÊÅ), îñîáåíî ïðè ïðîâàëà íà ðàòèôèêàöèÿòà íà íåïîäëåæàùèÿ íà ðåôåðåíäóì ïî ñâîÿ îáåì äîêóìåíò, óñèëâà åâðîñêåïòèöèçìà. Âúïðåêè ÷å â ãîëÿìà ñòåïåí ëèêâèäèðà ñòúëáîâàòà ñòðóêòóðà íà åâðîïåéñêèÿ èíòåãðàöèîíåí ïðîöåñ, îáåäèíåíèåòî â ñôåðèòå íà äîñåãàøíèòå âòîðè è òðåòè ìåæäóïðàâèòåëñòâåí ñòúëá íå ìîãæå äà ñå èäåíòèôèöèðà ñ ëåãèòèìíèÿ ìîíîïîë íà íàñèëèåòî, êàêòî Âåáåð îïðåäåëÿ äúðæàâàòà. 11 Åâðîïåéñêèòå ó÷åíè ïðåäëàãàò ðàçëè÷íè êîíñòðóêöèè, êîãàòî ðàçãëåæäàò ÅÑ îò ôåäåðàëíà ãëåäíà òî÷êà- Áîãäàíäè ãîâîðè çà ñóïðàíàöèîíàëíà ôåäåðàöèÿ 12 , Óàéëúð ãî ðàçãëåæäà êàòî ôåäåðàöèÿ, 10 G. Malinverni, The Modern Concept of Confederation, Strassbourg, 1995. 11 M.Weber, Economy and Society, Univ. of California Press, 1979; Âæ. ñúùî G...Poggi, The State, Its Nature, Development and Prospects,1990, 4. 12 A.von Bogdandy, The European Union as a Supranational.ederation: A Conceptual Attempt in The Light of The Amsterdam Treaty, Columbia Journal of European Law, vol. 6, 27-54. 15

ïîñòðîåíà íà ïðèíöèïà íà òîëåðàíòíîñòòà 13 , à Ïåðíèñ ñå çàíèìàâà ñ ìíîãîñòåïåííîòî óïðàâëåíèå è êîíñòèòóöèîíàëèçìà íà ÅÑ. 14 Ðàçøèðÿâàíåòî ïîñòàâÿ íîâè ïðå÷êè ïðåä óïðàâëåíèåòî íà ÅÑ, ÷èÿòî èíñòèòóöèîíàëíà ðàìêà å èçìèñëåíà çà øåñò äúðæàâè – ÷ëåíêè, íî ñå îêàçâà íååôåêòèâíà ïðè ïåòíàäåñåò, à îùå ïîâå÷å ïðè äâàäåñåò è ñåäåì äúðæàâè. Èçãëåæäà ñëåä ïðîâàëà íà ðàòèôèêàöèÿòà íà ÄÊÅ ïî-íàòàòúøíèÿò óñïåõ íà èíòåãðàöèÿòà ùå ïðåäñòàâëÿâà ïîñòåïåííà, íî ÿñíà òðàíñôîðìàöèÿ íà ôóíêöèîíàëèçìà âúâ ôåäåðàëèçúì, à ÅÑ ùå áúäå òèïè÷åí ïðèìåð çà èíòåãðàòèâåí ôåäåðàëèçúì. 15  òàçè êîíöåïòóàëíà ðàìêà ìîæåì äà àíàëèçèðàìå ìíîãîïëàñòîâîòî óïðàâëåíèå â Åâðîïà è äà îòêðîèì òðè äî ÷åòèðè íèâà íà óïðàâëåíèå â óíèòàðíèòå íàöèîíàëíè äúðæàâè: îáùèíñêî, îáëàñòíî, öåíòðàëíî óïðàâëåíèå è óïðàâëåíèå íà ÅÑ.  Ãåðìàíèÿ, Àâñòðèÿ, Áåëãèÿ è Èñïàíèÿ íå ñå äîáàâÿ ìåõàíè÷íî îùå åäíî íèâî íà óïðàâëåíèå, à ÷ðåç âåðòèêàëíîòî è õîðèçîíòàëíîòî ðàçäåëåíèå íà âëàñòèòå ñå óñòàíîâÿâà íîâà èíñòèòóöèîíàëíà ðàìêà íà ôåäåðàëíèòå äúðæàâè âúâ ôåäåðàëíà Åâðîïà. 16 Âúâ ôåäåðàëíèòå ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑÿ íèâàòà íà óïðàâëåíèå âêëþ÷âàò: îáùèíñêî, îáëàñòíî óïðàâëåíèå, óïðàâëåíèå íà ñúñòàâíîòî îáðàçóâàíèå èëè íà ëåíäåðà, ôåäåðàëíî óïðàâëåíèå è óïðàâëåíèå â ðàìêèòå íà ÅÑ. Âñúùíîñò âçàèìîäåéñòâèåòî ìåæäó óïðàâëåíèåòî íà íèâî ÅÑ è íàöèîíàëíèòå ïðàâèòåëñòâà, îñíîâàíî íà ïðèíöèïèòå íà ãúâêàâîñò(flexibility), ïðîïîðöèîíàëíîñò è ñóáñèäèàðíîñò, å äîñòà óñëîæíåíî ïîíàñòîÿùåì è îò íåãî ñà ñå ðàçâèëè ïîíå òðè ìåòîäà – ñóïðàíàöèîíàëåí, ìåæäóïðàâèòåëñòâåí è èíôðàíàöèîíàëåí. Êúì òàçè ñõåìà íÿêîè ïðèáàâÿò ïëàíîâåòå çà ðåãèîíàëèçàöèÿ è çà ñúçäàâàíå íà Åâðîïà íà ðåãèîíèòå. 13 J. H. H. Weiler,.ederalism and Constitutionalism: Europe's Sonderweg, in K.Nicoladis and R.Howse,eds,.ederal Vision Legitimacy and Levels of Governance in the US and EU,Oxford, Oxford.Univ. Press, 2001. 14 I. Pernice, Multilevel Constitutionalism and the Treaty of Amsterdam: European Constitution-making Revisited?, Common Market Law Review, 1999, 703-705. 15 Âæ. K. Lenaerts, Constitutionalism and the Many.aces of.ederalism, The American Journal of Comparative Law, vol.38, 204-263. 16 Âæ... Delperee, Etats federal in Europe federal, PU.,1999. 16

3. Íàäíàöèîíàëíî ïðèçíàâàíå è çàùèòà íà ïðàâàòà íà ÷îâåêà Ãëîáàëíèòå èçìåðåíèÿ íà ñúâðåìåííîòî ïðèçíàâàíå è çàùèòà íà ïðàâàòà íà ÷îâåêà ñå ñúñòîÿò îò ðàçëè÷íè íèâà, íîñèòåëè, êðúãîâå îò îñíîâíè ïðàâà è èíñòèòóöèè çà çàùèòà. Ïðåãëåäúò íà ñúâðåìåííèòå èçìåðåíèÿ íà ïðàâàòà íà ÷îâåêà ïðåäïîëàãà ñëåäíèòå ïðàâíè ïîðÿäúöè è ñúîòâåòíèòå ñúäåáíè ñèñòåìè, îñèãóðÿâàùè ïðàâíà çàùèòà.  êîíñòèòóöèîííèòå äåìîêðàöèè, êúäåòî âúðõîâåíñòâîòî íà ïðàâîòî å óñòàíîâåíî, íàé-ðàçâèòà å íàöèîíàëíàòà ïðàâíà è ñúäåáíà ñèñòåìà çà ïðèçíàâàíå è çàùèòà íà ïðàâàòà íà ÷îâåêà.  ðàìêèòå íà äúðæàâàòà ïðàâàòà íà íåéíèòå ãðàæäàíè, íà íîñèòåëèòå íà ÷óæäî ãðàæäàíñòâî è íà ëèöàòà áåç ãðàæäàíñòâî ñå ïðèçíàâàò è çàùèòàâàò îò íåéíèòå èíñòèòóöèè. Åñòåñòâåíî, çàðàäè âðúçêèòå è ëîÿëíîñòòà ñè êúì ñòðàíàòà íà ïðîèçõîä ãðàæäàíèòå é ðàçïîëàãàò ñ ïîøèðîê êðúã îò ïðàâà. Âúâ ôåäåðàöèèòå êîíñòèòóöèèòå óðåæäàò äâà ðàçëè÷íè êðúãà ïðàâà, à æèòåëèòå è ãðàæäàíèòå ïîëó÷àâàò çàùèòà îò ôåäåðàëíèòå è îò ùàòñêèòå ñúäèëèùà â çàâèñèìîñò îò âåðòèêàëíîòî ðàçäåëåíèå íà âëàñòèòå ïîäñúäíîñòòà. Çà äúðæàâèòå – ÷ëåíêè íà ÅÑ, êîäèôèöèðàíåòî íà ñâîáîäèòå, óòâúðäåíè â ïðîäúëæåíèå ïîëîâèí âåê â îáùíîñòíîòî ïðàâî è ðàçïîðåäáèòå íà Õàðòàòà íà îñíîâíèòå ïðàâà íà ÅÑ è þðèñïðóäåíöèÿòà íà ÑÅÎ, ñå óñòàíîâÿâà äðóã êðúã îñíîâíè ïðàâà, ïðèíàäëåæàùè íà åâðîïåéñêèòå ãðàæäàíè è çàùèòàâàíè îò ÑÅÎ è îò íàöèîíàëíèòå ñúäèëèùà, ïðÿêî ïðèëàãàùè äèðåêòíî îáùíîñòíîòî ïðàâî. Ðåãèîíàëíàòà çàùèòà íà ïðàâàòà íà ÷îâåêà çà ãðàæäàíèòå íà äúðæàâèòå – ÷ëåíêè íà Ñúâåòà íà Åâðîïà, ðàòèôèöèðàëè Åâðîïåéñêàòà êîíâåíöèÿ çà ïðàâàòà íà ÷îâåêà(ÅÊÏ×), ñå îñèãóðÿâà îò âúçìîæíîñòòà èì äà ïîäàâàò æàëáè ñðåùó ñîáñòâåíèòå ñè ïðàâèòåëñòâà ïðåä Åâðîïåéñêèÿ ñúä ïî ïðàâàòà íà ÷îâåêà(ÅÑÏ×). Íàêðàÿ, íî íå è ïîñëåäíà ïî èíòåíçèâíîñò íà çàùèòàòà å óíèâåðñàëíàòà ìåæäóíàðîäíîïðàâíà ñèñòåìà íà ïðèçíàâàíå è çàùèòà íà ïðàâàòà íà ÷îâåêà, ïðèíàäëåæàùè íà âñè÷êè ÷îâåøêè ñúùåñòâà íåçàâèñèìî îò ãðàæäàíñòâîòî èëè ìåñòîïðåáèâàâàíåòî èì, êàêòî è îò ëèïñàòà íà ãðàæäàíñòâî. Ìíîãîñòåïåííàòà ñèñòåìà íà çàùèòà íà ÷îâåøêèòå ïðàâà ñå 17

ñúñòîè îò ìíîæåñòâî éåðàðõè÷íè ñèñòåìè, êîèòî íå ôîðìèðàò õîìîãåííî åäèíñòâî. Íàé-îáùî äèôåðåíöèàöèÿòà íà êðúãîâåòå îò ïðàâà çàâèñè îò îïðåäåëåíèòå þðèñäèêöèè íà èíñòèòóöèèòå. Ìàêàð â ñèñòåìàòà íà ÷îâåøêèòå ïðàâà äà íå ñúùåñòâóâà éåðàðõèÿ ïîðàäè ïðîñòàòà ïðè÷èíà çà èíòåãðàëíèÿ õàðàêòåð íà ñâîáîäàòà, íà íàöèîíàëíî íèâî ðàçëè÷íèòå ñúäåáíè èíñòèòóöèè, êîèòî çàùèòàâàò ãðàæäàíèòå îò ïîñåãàòåëñòâà âúðõó òåõíèòå ïðàâà, ïðèòåæàâàò éåðàðõè÷íà ñòðóêòóðà. È âñå ïàê ìåæäó íàöèîíàëíèòå è ðàçëè÷íèòå êðúãîâå íàäíàöèîíàëíè ïðàâà íà ÷îâåêà, êîèòî ôóíêöèîíèðàò êàòî ìíîãîñòåïåííà ëåãèòèìàöèÿ íà óïðàâëåíèåòî, è ñúîòâåòíèòå íèâà íà òÿõíàòà çàùèòà ñúùåñòâóâàò îïðåäåëåíè õàðìîíè÷íè âçàèìîîòíîøåíèÿ.  òîçè ñìèñúë â ðàìêèòå íà êîíñòèòóöèîííèÿ ïëóðàëèçúì ìåæäó ðàçëè÷íèòå íèâà íà óïðàâëåíèå è ÷îâåøêè ïðàâà íÿìà éåðàðõèÿ, à êîíòðàïóíêòåí ïîðÿäúê. Ïðèçíàâàíåòî è çàùèòàòà íà ÷îâåøêèòå ïðàâà íà îïðåäåëåíè íèâà íà âçàèìîäåéñòâèå è óïðàâëåíèå îòâúä íàöèîíàëíàòà äúðæàâà ñå ïðåâðúùà â îáù ïðèíöèï íà èçõîäÿùàòà ëåãèòèìíîñò íà íàäíàöèîíàëíèÿ êîíñòèòóöèîíàëèçúì, êàòî åôåêòèâíîñòòà íà ìíîãîñòåïåííîòî óïðàâëåíèå èçèñêâà è çàùèòà ïðàâàòà íà ÷îâåêà, ïðåäîòâðàòÿâàíå è ïðåñëåäâàíå íà òåõíèòå íàðóøåíèÿ.  óñëîâèÿòà íà êîíñòèòóöèîííèÿ ïëóðàëèçúì ëåãèòèìàöèÿòà ñëåäâà ìíîãî íàïðàâëåíèÿ, à ìíîãîñòåïåííîòî óïðàâëåíèå èçâúí íàöèîíàëíàòà äúðæàâà âîäè äî ìíîæåñòâî îò ëåãèòèìàöèè, êîèòî äåéñòâàò ñèìóëòàííî. Ïðè òîâà îáùàòà êàðòèíà íå ñëåäâà äà ñå îïðîñòÿâà èçëèøíî – íàðàñòâàíåòî íà åäèí ìåòîä çà ëåãèòèìàöèÿ íå òðÿáâà äà ñå òúëêóâà çà ñìåòêà íà äðóã. Ñúùî òàêà íå ìîæå äà ñå î÷àêâà îòñëàáâàíåòî íà åäèí ìåòîä çà ëåãèòèìàöèÿ äà äîâåäå äî íàðàñòâàíåòî íà äðóãèòå. Ìîæå áè áè áèëî äîáðå äà ñå íàïðàâè ñðàâíåíèå ìåæäó êîíöåïöèÿòà íà Ì. Ìàäóðî çà éåðàðõèÿòà è êîíòðàïóíêòíèÿ êîíñòèòóöèîíàëèçúì è ëåãèòèìàöèÿòà ïðè íàöèîíàëíèÿ êîíñòèòóöèîíàëèçúì, êîíñòèòóöèîíàëèçìà íà ÅÑ è òîçè íà ãëîáàëíî íèâî.  ñúâðåìåííèòå óñëîâèÿ êîíñòèòóöèîííèÿò ïëóðàëèçúì å íà åòàï, â êîéòî îòäåëíèòå êîíñòèòóöèîííè ñèñòåìè íà óïðàâëåíèå ñà äîñòèãíàëè ðàçëè÷íî íèâî íà éåðàðõèÿ. Íàé-ñëàá å ãëîáàëíèÿò êîíñòèòóöèîíàëèçúì, êúäåòî ðàçëè÷íè òå÷åíèÿ ìàðêèðàò çàðàæäàùèòå ñå ïðèîðèòåòè íà óïðàâëåíèåòî è íà ïðàâíèÿ ðåä. Ïðè êîíòðàïóíêòíèÿ êîíñòèòóöèîíà18

ëèçúì õàðìîíèçàöèÿòà íà ðàçëè÷íèòå íèâà íà êîíñòèòóöèîíàëèçìà ñëåäâà äà ñå îñúùåñòâÿâà ïî õàðìîíè÷åí íà÷èí. Õàðìîíèÿòà îáà÷å èçèñêâà èçâåñòíè ïðåäïîñòàâêè. Íàïðèìåð ïàðàëåëíèòå ìåëîäèè â ìóçèêàòà òðÿáâà äà ñå èçïúëíÿâàò â åäíà òîíàëíîñò, à íå äà ñå ïåÿò àêàïåëíî èëè â êàíîí. Éåðàðõèèòå è ëåãèòèìàöèèòå ïðè íàöèîíàëíèÿ, åâðîïåéñêèÿ è ãëîáàëíèÿ êîíñòèòóöèîíàëèçúì ñëåäâà äà ñå îñíîâàò íà êîíñåíñóñà îòíîñíî íÿêîè äåìîêðàòè÷íè öåííîñòè è íå òðÿáâà äà öåëÿò ïîâòîðåíèå íà ðàçëè÷íèòå íèâà. 17 Õåòåðîãåííîñòòà íà ðàçëè÷íèòå ìåòîäè íà óïðàâëåíèå â ÅÑ èçèñêâà èçïîëçâàí íà ðàçëè÷íè ñðåäñòâà çà ëåãèòèìàöèÿ. 18 Íå òðÿáâà äà ñå ñòðàõóâàìå, ÷å êàòî ðåçóëòàò ùå ñå ïîëó÷àò ñëîæíè è äèôåðåíöèðàíè ëåãèòèìàöèè. Åâðîïåéñêîòî ãðàæäàíñòâî ïúê, êîåòî íÿìà äà ðàçðóøè íàöèîíàëíîòî, ñå âúâåæäà íà íåãîâàòà îñíîâà è ñúùåñòâóâà çàåäíî ñ íàöèîíàëíîòî. ×îâåøêèòå ïðàâà, ïðèçíàòè íà ãðàæäàíèòå íà ÅÑ, íÿìàò çà öåë äà íàðóøàò ïðàâàòà èì, ïðåäâèäåíè â íàöèîíàëíèòå êîíñòèòóöèè, à äà èì äàäàò ïîâå÷å âúçìîæíîñòè. 19 Àëà ìíîãîïëàñòîâîòî ïðèçíàâàíå è çàùèòà íà ïðàâàòà íà ÷îâåêà ñà ìîæå áè íàé-ñòàáèëíèÿò ëåãèòèìèðàù ôàêòîð çà íàäíàöèîíàëíîòî óïðàâëåíèå, óëåñíÿâàù âçàèìîäåéñòâèåòî ìåæäó ðàç17 Çà êîíòðàïóíêòíèÿ êîíñòèòóöèîíàëèçúì âæ. M. Maduro,'Europe and the Constitution: What if this is as Good as it gets?', in J.H.H. Weiler and M. Wind, eds., Rethinking European Constitutionalism(Cambridge, Cambridge University Press 2000). Also available at:<http://www.umich.edu/~iinet/euc/ PD.s/2002%20Papers/Maduro.PD.>. 18 Âæ. R. de Jonghe and P. Bursens,'The Quest for more Legitimacy in the EU as a Multilevel Political System'(Paper for ECPR Congress in Edinburgh 28 March- April, 2003) available at:<http;// www.clingendael.nl/library/litlijst/ litlst2004.1/European.integration.pdf> 19 Äà ïðèçíàåì, ÷å ãðàæäàíñòâîòî íà ÅÑ ñúùåñòâóâà âúç îñíîâà íà ïðåäïîñòàâêàòà çà ãðàæäàíñòâî íà åäíà îò ñòðàíèòå-÷ëåíêè, àâòîìàòè÷íî îçíà÷àâà äèðåêòíî ó÷àñòèå íà ãðàæäàíèòå íà ÅÑ è òàêà ñúçäàâà âõîäíà ëåãèòèìàöèÿ, íî òîâà íå ñëåäâà äà ñå ðàçáèðà êàòî ïî-öåííî èëè êàòî çàñÿãàùî èçõîäíàòà ëåãèòèìàöèÿ íà ìåæäóïðàâèòåëñòâåíîòî íèâî, òúé êàòî â íàöèîíàëíàòà äúðæàâà òî å ïîñòðîåíî âúðõó äèðåêòíîòî ó÷àñòèå íà íàðîäà â èçáîðèòå çà óïðàâëåíèå. Òàêà ÷å çàêëþ÷åíèåòî, ÷å â ÅÑ òðÿáâà äà ïðåîáëàäàâà åäèí ìîäåë íà ëåãèòèìàöèÿ, å ìàëêî ïîäâåæäàùî.  ðàìêèòå íà ðàçëè÷íèòå ìåòîäè çà óïðàâëåíèå íà ÅÑ ùå ïðåîáëàäàâàò è ðàçëè÷íè òèïîâå ëåãèòèìàöèÿ. Íàïðèìåð, ìåæäóïðàâèòåëñòâåíàòà ëåãèòèìàöèÿ áè ñå îñíîâàëà íà èíäèðåêòíàòà, èçõîäíà ëåãèòèìàöèÿ, äîêàòî äèðåêòíàòà, âõîäíà ëåãèòèìàöèÿ áè ñå ðàçâèëà ïî-åôåêòèâíî íà íàäíàöèîíàëíîòî, îáùíîñòíî è ôåäåðàëíî íèâî íà èíòåãðàöèÿ. 19

ëè÷íèòå îðãàíè íà óïðàâëåíèå, êîèòî ôîðìèðàò ñúâðåìåííèÿ êîíñòèòóöèîíåí ïëóðàëèçúì. II. Ìîäåëè è ôîðìè íà êîíñòèòóöèîíåí êîíòðîë 1. Ìîäåëè íà êîíñòèòóöèîíåí êîíòðîë  ñúâðåìåííèÿ ñâÿò êîíòðîëúò çà êîíñòèòóöèîíîñúîáðàçíîñò íà çàêîíèòå ñúùåñòâóâà â ðàçëè÷íè ôîðìè. Îáùîòî ïðàâèëî å òîé äà ñå ðàçïîëàãà èçâúí çàêîíîäàòåëíàòà è èçïúëíèòåëíàòà âëàñò. Íÿìà ñåðèîçíè îïèòè êîíòðîëúò çà êîíñòèòóöèîííîñò äà ñå ïîâåðè íà èçïúëíèòåëíàòà âëàñò, ìàêàð âúâ Ôèëàäåëôèÿ íÿêîè îò áàùèòå îñíîâàòåëè äà ñà îáìèñëÿëè ñúçäàâàíåòî íà Ðåâèçèîíåí ñúâåò êúì Ïðåçèäåíòà, à ïðåç 80-òå ãîäèíè íà ìèíàëèÿ âåê â Áúëãàðèÿ å èìàëî ïðåäëîæåíèå äà ñå ñúçäàäå îðãàí êúì äúðæàâíèÿ ãëàâà. 20 Óñèëèÿòà êîíòðîëúò çà êîíñòèòóöèîííîñò äà ñå âêëþ÷è ñðåä ïðàâîìîùèÿòà íà çàêîíîäàòåëíàòà âëàñò ñà ñúùî òàêà áåçñìèñëåíè, òúé êàòî áèõà äîâåëè äî ïàðëàìåíòàðåí äåñïîòèçúì ïî ïîäîáèå íà êîíâåíòà îò 1793 ã. ïðè ÿêîáèíñêèÿ ðåæèì âúâ Ôðàíöèÿ. Âìåñòî äà êîíòðîëèðà ëåãèñëàòóðàòà, êîíòðîëúò çà êîíñòèòóöèîííîñò áè ñå òðàíñôîðìèðàë â ìîùíî îðúæèå íà çàêîíîäàòåëåí êîíòðîë. Âúðõîâåíñòâîòî íà êîíñòèòóöèÿòà áè èçãóáèëî âñÿêàêâî çíà÷åíèå, òúé êàòî áè ñå ðàçòâîðèëî âúâ âúðõîâåíñòâîòî íà çàêîíîäàòåëíàòà âëàñò. Åäèíñòâåíîòî âúçìîæíî ðåøåíèå, îáùî çà âñè÷êè ìîäåëè íà êîíòðîë çà êîíñòèòóöèîííîñò, å ïîâåðÿâàíåòî íà òàçè ôóíêöèÿ íà ñúäèëèùàòà èëè ñúçäàâàíåòî íà ñïåöèàëíà èíñòèòóöèÿ èçâúí òðàäèöèîííàòà ñúäåáíà âëàñò, íî íå è âúçëàãàíåòî íà êîíòðîëà íà çàêîíîäàòåëíàòà èëè íà èçïúëíèòåëíàòà âëàñò. Çàñëóæàâà äà ñè ïðè20 Çà ùàñòèå òåçè óñèëèÿ íå ñå óâåí÷àõà ñ óñïåõ, òúé êàòî âúçëàãàíåòî íà êîíòðîëà çà êîíñòèòóöèîííîñò íà åäíî ëèöå áè äîâåëî áåç ñúìíåíèå äî åäíîëè÷íî óïðàâëåíèå. Äîáðå ñå çíàå, ÷å òîâà ïðàâîìîùèå å áèëî èçêëþ÷èòåëåí ïðåðîãàòèâ íà àáñîëþòíèòå êðàëå è äèêòàòîðè, ìàêàð äà å ïî÷èâàëî íà ìíîãî ñïåöèôè÷íà ïðåäïîñòàâêà. Ñàìî êðàëÿò å ìîæåë äà êîíòðîëèðà çà êîíñòèòóöèîíîñúîáðàçíîñò, òúé êàòî òîé å áèë åäèíñòâåíèÿò ÷îâåê, ïîçíàâàù êîíñòèòóöèÿòà, à raison d' etat, ìîíàðõè÷åñêèÿò ñóâåðåíèòåò è âúðõîâåíñòâîòî íà åäèí ÷îâåê, à íå íà çàêîíà, ñà áèëè ïðèíöèïè íà äúðæàâàòà. 20

ïîìíèì îáîñíîâêàòà íà Àë. Õàìèëòúí âú⠄Ôåäåðàëèñòúò“ è êíèãàòà íà Àëåêçàíäúð Áèêúë „Íàé-ìàëêî îïàñíàòà âëàñò“. Îò âðåìåíàòà íà Ðóñî è Áåíòàì ïðèâúðæåíèöèòå íà íàðîäíèÿ ñóâåðåíèòåò è çàêîíîäàòåëíîòî âúðõîâåíñòâî âñå îùå ñïîðÿò îòíîñíî äîïóñòèìîñòòà è ðàöèîíàëíîñòòà íà ïîâåðÿâàíåòî íà êîíñòèòóöèîííèÿ êîíòðîë íà ñúäèëèùàòà. Ñïîðåä Äæ. Áåíòàì „Äàéòå íà ñúäèèòå âúçìîæíîñòà äà àíóëèðàò àêòîâåòå(çàêîíèòå) è òàêà ùå ïðåõâúðëèòå ÷àñò îò âúðõîâíàòà âëàñò îò åäíî ñúáðàíèå, ñïðÿìî êîåòî íàðîäúò å èìàë ïîíå íÿêàêâà âúçìîæíîñò çà èçáîð, êúì ãðóïà õîðà, â ÷èéòî èçáîð ãðàæäàíèòå íÿìàò íè íàé-ìàëúê äÿë“ 21 . Êúì òîçè àðãóìåíò ñå äîáàâÿò è ñòàíîâèùàòà íà îíåçè, êîèòî èçïèòâàò îñîáåíî óäîâîëñòâèå äà ñî÷àò ñ ïðúñò è äà îáâèíÿâàò ñúäèèòå â ïîñåãàòåëñòâî èëè óçóðïèðàíå íà çàêîíîäàòåëíà è äîðè íà ó÷ðåäèòåëíà âëàñò, êîãàòî ïðîãëàñÿâàò íèùîæíîñòòà íà çàêîí, ïðîòèâîðå÷àù íà êîíñòèòóöèÿòà. Êàòî òúëêóâàò îñíîâíèÿ çàêîí, ñúäèëèùàòà ðàçâèâàò ñìèñúëà íà êîíñòèòóöèîííèòå ðàçïîðåäáè è òàêà ãè ïðèñïîñîáÿâàò êúì íîâèòå ðåàëíîñòè. Ïîíÿêîãà ñúäèëèùàòà áèâàò íàðè÷àíè íåçàâèñèìè ãåíåðàòîðè íà ïîëèòèêè, ëèäåðè íà îáùåñòâåíîòî ìíåíèå, àðáèòðè â êîíôëèêòèòå ìåæäó âëàñòèòå, êàòàëèçàòîðè íà ñîöèàëíà ïðîìÿíà è îñíîâíèòå èíñòèòóöèè, êîèòî âîäÿò äî „óïðàâëåíèå íà ñúäåáíàòà âëàñò“ 22 . Êðèòèöèòå íà ñúäåáíèÿ êîíòðîë çà êîíñòèòóöèîííîñò íà çàêîíèòå îáÿâÿâàò Âúðõîâíèÿ ñúä çà âúðõîâåí çàêîíîäàòåë 23 , ñâðúõëåãèñëàòóðà 24 , ïîñëåäíà èíñòàíöèÿ çà ðàçêðèâàíå íà íàìåðåíèåòî íà çàêîíîäàòåëÿ 25 è òðåòà êàìàðà èëè ïîñòîÿíåí êîíñòèòóöèîíåí êîíâåíò 26 . Ñïîðåä ñòðóêòóðàòà íà ïðèëàãàíåòî ñè êîíòðîëúò çà êîíñòèòóöèîííîñò áèâà äèôóçåí(íåêîíöåíòðèðàí) è êîíöåíòðèðàí. Ïðè äè21 J. Bentham, A Comment on the.ragment of Government, London, 1974, 488. 22 The New American Political System,1980,17,A.Bickel, The Least Dangerous Branch, 229, H.J. Abraham,.reedom and the Court, N.Y., 1978,6, R. Neely How Courts Govern America, New York, 1981, 12-19. 23 A. Berle, The Three.aces of Power, 1967, 49. 24 A. S. Miller, Judicial Activism and American Constitutionalism, in Constitutionalism, ed. J. R. Pennock, N.Y., 1979,357. 25 E. Corwin, The Constitution and What it Means Today, Washington, 1957, 252. 26 L. Hand, The Bill of Rights, Harvard, 1957, 73. 21

ôóçíàòà ñèñòåìà ñúäåáíèÿò êîíòðîë ñå îñúùåñòâÿâà îò ìíîãî èíñòèòóöèè, îáèêíîâåíî ñúäèëèùàòà, à ïðè êîíöåíòðèðàíàòà ñèñòåìà òîé å äåëî íà åäíà èíñòèòóöèÿ – ñúä èëè ñïåöèàëåí êîíñòèòóöèîíåí ñúâåò. Ïðåäâàðèòåëíèÿò êîíòðîë çà êîíñòèòóöèîííîñò å åäèíñòâåíàòà âúçìîæíà ôîðìà â Ïåòàòà ôðåíñêà ðåïóáëèêà, äîêàòî â äðóãè ñòðàíè êàòî Àâñòðèÿ, Óíãàðèÿ è ò.í. òîé ñå êîìáèíèðà ñ ïîñëåäâàù êîíòðîë. Ïðåäâàðèòåëíèÿò êîíòðîë çà êîíñòèòóöèîííîñò ìîæå äà áúäå ñàìî àáñòðàêòåí, äîêàòî ïîñëåäâàùèÿò áèâà àáñòðàêòåí è êîíêðåòåí. Ðàçëè÷íèòå ñèñòåìè çà êîíñòèòóöèîíåí êîíòðîë â ñúâðåìåííèÿ ñâÿò ñå ñðåùàò â ÷åòèðè ìîäåëà: a) Àìåðèêàíñêèÿò ìîäåë íà ñúäåáåí êîíòðîë ñå ïðèëàãà â ßïîíèÿ, Íîðâåãèÿ, Äàíèÿ, Áðàçèëèÿ, Àðæåíòèíà, ×èëè, Õîíäóðàñ, Ãâàòåìàëà è äðóãè ëàòèíîàìåðèêàíñêè äúðæàâè â ïåðèîäèòå, â êîèòî èìàò äåìîêðàòè÷íè êîíñòèòóöèè. Êîíòðîëúò ñå îñúùåñòâÿâà îò âñè÷êè ñúäèëèùà â ðàìêèòå íà ñúäåáíàòà âëàñò. á) Ñúäåáíèÿò êîíòðîë ìîæå äà ñå ïîâåðè è íà Âúðõîâíèÿ ñúä. Òîçè ìîäåë å ðàçâèò â êîíñòèòóöèîííàòà ñèñòåìà íà Èíäèÿ, Àâñòðàëèÿ, Êîíôåäåðàöèÿ Øâåéöàðèÿ, Èðëàíäèÿ, Êàíàäà, Þæíà Àôðèêà è äð. Íèêîé äðóã ñúä â ñòðàíàòà îñâåí Âúðõîâíèÿ íå ìîæå äà âçåìà ðåøåíèÿ âúðõó êîíñòèòóöèîíîñúîáðàçíîñòòà íà äàäåí àêò. Îáè÷àéíèÿò àðãóìåíò çà òîâà å, ÷å êîíòðîëúò çà êîíñòèòóöèîíîñúîáðàçíîñò íà çàêîíèòå å ñëîæíà äåéíîñò, êîÿòî ñëåäâà äà å ïðåðîãàòèâ ñàìî íà ñúäèè, êîèòî ñà äîáðå îáó÷åíè è èìàò ãîëÿì îïèò. â) Êîíòðîëúò çà êîíñòèòóöèîííîñò ìîæå äà ñå ñúñðåäîòî÷è è â ñïåöèàëåí ñúä- Êîíñòèòóöèîíåí ñúä. Òàçè ñèñòåìà ïðåîáëàäàâà â Åâðîïà è ñðåä íàé-äîáðèòå ïðèìåðè ñà Àâñòðèÿ, Ãåðìàíèÿ, Èòàëèÿ, Èñïàíèÿ, Ïîðòóãàëèÿ, Òóðöèÿ, ïîâå÷åòî îò êîíñòèòóöèîííèòå äåìîêðàöèè â Öåíòðàëíà è Èçòî÷íà Åâðîïà, íåçàâèñèìèòå ðåïóáëèêè îò áèâøèÿ Ñúâåòñêè ñúþç è äðóãè.  Ãåðìàíèÿ îáà÷å èìà åäíà èíòåðåñíà îñîáåíîñò. Êîíöåíòðèðàíèÿò êîíòðîë çà êîíñòèòóöèîííîñò, óïðàæíÿâàí îò Ôåäåðàëíèÿ êîíñòèòóöèîíåí ñúä, íå ïðåìàõâà äîêðàé äèôóçíèÿ ñúäåáåí êîíòðîë. Êîíñòèòóöèîííèÿò ñúä èìà èçêëþ÷èòåëíîòî ïðàâîìîùèå äà ðåâèçèðà ôåäåðàëíèòå çàêîíè, äîêàòî âñè÷êè îñòàíàëè ãåðìàíñêè ñúäèëèùà óïðàæíÿâàò ñúäå22

áåí êîíòðîë âúðõó äðóãèòå àêòîâå, êîèòî áèõà ìîãëè äà ïðîòèâîðå÷àò íà êîíñòèòóöèÿòà. Âñè÷êè êîíñòèòóöèè íà íîâèòå äåìîêðàöèè âå÷å ñà âúâåëè êîíñòèòóöèîííè ñúäèëèùà. Äàæå êîíñòèòóöèèòå íà ðåïóáëèêèòå îò áèâøèÿ Ñúâåòñêè ñúþç ïðèëàãàò òîçè ìîäåë è çàìåíÿò ñ íåãî êîìèñèèòå çà êîíñòèòóöèîííà ðåâèçèÿ, ñúçäàäåíè ïî âðåìå íà ïåðåñòðîéêàòà íà Ãîðáà÷îâ, íî îêàçàëè ñå íåóñïåøåí åêñïåðèìåíò. Ìîäåëúò íà Êîíñòèòóöèîííèÿ ñúä ñå ïîÿâÿâà ïúðâî â àâñòðèéñêàòà êîíñòèòóöèÿ îò 1920 ã. Òîâà å ïúðâîíà÷àëíàòà èäåÿ çà êîíöåíòðèðàí è òâúðäî èíñòèòóöèîíàëèçèðàí ñúäåáåí êîíòðîë íà ïðî÷óòèÿ åâðîïåéñêè ó÷åí Õàíñ Êåëçåí. Ïî÷òè åäíîâðåìåííî èäåÿòà ñå ðàçâèâà è â êîíñòèòóöèÿòà íà ×åõîñëîâàêèÿ îò 1920 ã. Ïðåäè êðàÿ íà Âòîðàòà ñâåòîâíà âîéíà îáà÷å êîíòðîëúò çà êîíñòèòóöèîííîñò íå îïðàâäàâà î÷àêâàíèÿòà íà ñúçäàòåëèòå íà êîíñòèòóöèè. Êîíñòèòóöèîííèòå ñúäèëèùà ñà íàé-àêòèâíè â ðàçðåøàâàíåòî íà ñïîðîâå ìåæäó ôåäåðàëíèòå è ìåñòíèòå âëàñòè. È òúé êàòî àâòîðèòàðèçìúò è òîòàëèòàðèçìúò ñà àíòèïîäè íà ïðàâîâàòà äúðæàâà, êîíñòèòóöèîííèòå ñúäèëèùà ïðîöúôòÿâàò åäâà â åâðîïåéñêèòå êîíñòèòóöèè ñëåä Âòîðàòà ñâåòîâíà âîéíà. Ìîäåëúò íà ñúäåáåí êîíòðîë îò Êîíñòèòóöèîííèÿ ñúä ñè èìà îñîáåíîñòè, êîèòî ãî îòëè÷àâàò îò äðóãèòå ïîäîáíè ìîäåëè. Êîíñòèòóöèîííèòå ñúäèëèùà ñà èçâúí ñèñòåìàòà íà ñúäèëèùàòà, ìàêàð ÷å ñå ÿâÿâàò ñïåöèàëíà þðèñäèêöèÿ â ðàìêèòå íà ñúäåáíàòà âëàñò.  Åâðîïà íà òÿõ ñå ãëåäà êàòî íà îñîáåí âèä ïîëèòè÷åñêè ñúäèëèùà, ïðèçâàíè äà ïàçÿò âúðõîâåíñòâîòî íà êîíñòèòóöèÿòà, öåëîñòòà íà êîíñòèòóöèîííîòî óïðàâëåíèå è äà äåéñòâàò êàòî íàé-âèñøèÿ è êðàåí ïàçèòåë íà ÷îâåøêèòå ïðàâà. Êîíñòèòóöèîííèòå ñúäèëèùà ïðåãëåæäàò âñè÷êè àêòîâå íà ïàðëàìåíòà, íà ïðåçèäåíòà è ïîíÿêîãà íîðìàòèâíèòå àêòîâå íà êàáèíåòà. Ïðîòèâîêîíñòèòóöèîííîñòòà è íåñúîòâåòñòâèåòî ñúñ çàêîíèòå íà ïîäçàêîíîâèòå àêòîâå íà äúðæàâíàòà âëàñò, êàêòî è òÿõíîòî íàðóøàâàíå ñå êîíòðîëèðàò îò ñïåöèàëèçèðàíè àäìèíèñòðàòèâíè ñúäèëèùà â ðàìêèòå íà ñúäåáíàòà âëàñò. Êîíñòèòóöèîííèòå ñúäèëèùà ðàçðåøàâàò ñïîðîâåòå ìåæäó ðàçëè÷íèòå êëîíîâå íà óïðàâëåíèåòî, ïðîèçòè÷àùè îò õîðèçîíòàëíîòî è îò âåðòèêàëíîòî ðàçäåëåíèå íà âëàñòòà. Çà ðàçëèêà îò Âúðõîâíèÿ ñúä íà ÑÀÙ òå ðàçðåøàâàò ïðîòèâîðå÷èÿ â ðàìêèòå íà ïîëèòè÷åñêèÿ æèâîò, íàïðèìåð îòíîñíî ðåçóë23

òàòèòå îò îáùè èçáîðè, îòíîñíî âàëèäíîñòòà íà ïàðëàìåíòàðíèÿ ìàíäàò, îòíîñíî êîíñòèòóöèîííîñòòà íà äàäåíà ïîëèòè÷åñêà ïàðòèÿ, îòíîñíî îòêàçà íà íÿêîé íàðîäåí ïðåäñòàâèòåë äà ïîëîæè êëåòâà ïðåä êîíñòèòóöèÿòà ïîä ïðåäëîã, ÷å íå å ñúãëàñåí ñ íÿêîè îò ðàçïîðåäáèòå é. Çà ðàçëèêà îò àìåðèêàíñêèÿ ñúäåáåí êîíòðîë êîíñòèòóöèîííèòå ñúäèëèùà àíóëèðàò ñúîòâåòíèÿ çàêîí èëè ÷àñòòà îò íåãî, îáÿâåíà çà ïðîòèâîêîíñòèòóöèîííà, è ðåøåíèåòî èì èìà åôåêò erga omnes. Íÿêîè êîíñòèòóöèîííè ñúäèëèùà èìàò ïðàâîìîùèåòî äà òúëêóâàò êîíñòèòóöèÿòà. Äðóãè ïúê êîìïåíñèðàò ëèïñàòà íà âòîðà êàìàðà íà ïàðëàìåíòà â ñëó÷àè íà èìïèé÷ìúíò íà ïðåçèäåíòà, òúé êàòî â íÿêîè îò åâðîïåéñêèòå ñòðàíè íàðîäíèòå ñúáðàíèÿ ñà åäíîêàìàðíè. Òðåòè êîìáèíèðàò ïðåäâàðèòåëíèÿ êîíòðîë ñ ïîñëåäâàù ñúäåáåí êîíòðîë, ñëåä êàòî àêòúò âëåçå â ñèëà(Óíãàðèÿ). ã. Êîíòðîëúò çà êîíñòèòóöèîííîñò ìîæå äà ñå ïîâåðè è íà ñïåöèàëíî ñúçäàäåíà ïîëèòè÷åñêà èíñòèòóöèÿ, êîÿòî íå å ñúä. Òàçè èíñòèòóöèÿ ñå ðàçïîëàãà èçâúí òðàäèöèîííèòå âëàñòè. Ïîäîáíà óíèêàëíà ñèñòåìà íà êîíòðîë çà êîíñòèòóöèîííîñò å î÷åðòàíà â êîíñòèòóöèÿòà íà Ïåòàòà ôðåíñêà ðåïóáëèêà è ñ íÿêîè èçìåíåíèÿ ôóíêöèîíèðà óñïåøíî âúâ Ôðàíöèÿ îò 1958 ã. íàñàì. Ïîäîáåí ìîäåë îáà÷å ïðåòúðïÿâà ïúëåí ïðîâàë â áèâøèÿ Ñúâåòñêè ñúþç. Conseil Constitutionnel å ïúðâàòà íåîõîòíà èíñòèòóöèîíàëèçàöèÿ íà êîíòðîëà çà êîíñòèòóöèîííîñò âúâ Ôðàíöèÿ, ìàêàð èäåÿòà äà ñå ïðîêàðâà îùå ïî âðåìå íà Ôðåíñêàòà ðåâîëþöèÿ îò àáàò Ñèéåñ. Äèêòàòîðñêè ðåæèìè, èäåè çà ïàðëàìåíòàðíî âúðõîâåíñòâî è íàðîäåí ñóâåðåíèòåò, âîäåù äî ïëåáèñöèòíà äåìîêðàöèÿ, ïðå÷àò íà êîíñòèòóöèîííèÿ êîíòðîë öÿë âåê è ïîëîâèíà ñëåä ðåâîëþöèÿòà. Ïúðâîíà÷àëíî Conceil Constitutionnel ñå çàðàæäà êàòî àâòîêðàòè÷åí èíñòðóìåíò íà èçïúëíèòåëíàòà âëàñò, êàòî åäèíñòâåíî ïðåçèäåíòúò èëè ïðåìèåðúò èìàò ïðàâî äà èñêàò ðåâèçèÿ íà ïðîåêòîçàêîíèòå â ïàðëàìåíòà. Ïðåç 70-òå ãîäèíè íà ìèíàëèÿ âåê åäíà ìíîãî âàæíà êîíñòèòóöèîííà ïðîìÿíà äàâà òîâà ïðàâî íà îïðåäåëåí áðîé ÷ëåíîâå íà âñÿêà îò äâåòå êàìàðè íà ïàðëàìåíòà. Äðóãà âàæíà ñòúïêà ñå ïðàâè îò ñàìèÿ Conceil Constitutionnel.  åäíî îò ñâîèòå ðåøåíèÿ òîé ðàçøèðÿâà îáñåãà íà êîíñòèòóöèîí24

íîòî ñúäúðæàíèå, âêëþ÷âàéêè ïðåàìáþëà íà êîíñòèòóöèÿòà, â êîéòî íàìèðàò ìÿñòî äâå êëþ÷îâè äåêëàðàöèè çà ïðàâàòà. Îòòîãàâà òîé ñå ïðåâðúùà â ïàçèòåë íà îñíîâíèòå ïðàâà è ñâîáîäè. ä) Ñúâåò íà ïàçèòåëèòå íà Êîíñòèòóöèÿòà(Èðàí,1979 ã.) Òàçè èíñòèòóöèÿ ñå ñúçäàâà ñ öåë äà çàùèòàâà ïðèíöèïèòå íà èñëÿìà è íà êîíñòèòóöèÿòà è äà èçáÿãâà êîíôëèêòèòå ìåæäó òÿõ è çàêîíèòå, ïðèåìàíè îò ïàðëàìåíòà(÷ëåí 91). Ñúâåòúò ñå ñúñòîè îò øåñòèìà ïðåäñòàâèòåëè íà äóõîâåíñòâîòî, êîèòî ñà „ñïðàâåäëèâè, âåùè â èñëÿìñêàòà þðèñïðóäåíöèÿ è íàÿñíî ñ íóæäèòå íà âðåìåòî". Òå ñå èçáèðàò îò äóõîâíèÿ âîäà÷ íà ñòðàíàòà.(Ñòðóâà ñè äà ñå îòáåëåæè, ÷å ñúùèÿò òîçè âîäà÷ ñïîðåä ÷ë. 110 èçáèðà è íàé-âèñîêîïîñòàâåíèòå ïðåäñòàâèòåëè íà ñúäåáíàòà âëàñò â ñòðàíàòà). Îùå øåñòèìà ïðàâíèöè îò ðàçëè÷íè êëîíîâå íà ïðàâîòî „ñðåä ìþñþëìàíñêèòå þðèñòè" ñå íîìèíèðàò îò Âèñøèÿ ñúäåáåí ñúâåò è ñå óòâúðæäàâàò îò Ñúáðàíèåòî. 2. Ôîðìè íà ñúäåáåí êîíòðîë îò ñòðàíà íà êîíñòèòóöèîííèòå ñúäèëèùà Ñïîðåä ìîìåíòà íà ïðèëàãàíå ìîæå äà áúäå ïðåäâàðèòåëåí ïðåäè çàêîíúò äà ñå ïðèåìå è äà âëåçå â ñèëà- è ïîñëåäâàù- êîãàòî çàêîíúò âå÷å å ïóáëèêóâàí è å ñòàíàë äåéñòâàùî ïðàâî.(Ïðåäâàðèòåëåí êîíòðîë ñúùåñòâóâà â Àâñòðèÿ, Ôðàíöèÿ, Ïîðòóãàëèÿ, Óíãàðèÿ è Ðóìúíèÿ.) Ïîñëåäâàùèÿò êîíñòèòóöèîíåí êîíòðîë ñúùåñòâóâà â íÿêîëêî âèäà: Ïúðâèÿò å èíöèäåíòíèÿò êîíòðîë, êîéòî ñå ïðèëàãà ïî âðåìå íà äåëà ïðåä îáùèòå ñúäèëèùà â ÑÀÙ, Øâåéöàðèÿ, Ãúðöèÿ è Ïîðòóãàëèÿ. Êîíêðåòåí íîðìåí êîíòðîë çà êîíñòèòóöèîíîñúîáðàçíîñò ñå ïðèëàãà ïî ìîëáà íà îáù ñúä, êîãàòî â ïðîöåñà íà âèñÿùî äåëî ïðåä íåãî òîé èëè å óáåäåí â ïðîòèâîêîíñòèòóöèîííîñòòà íà íîðìàòà (÷ë. 100 íà ãåðìàíñêàòà êîíñòèòóöèÿ), èëè èìà ñúìíåíèÿ, êîèòî íå ñà î÷åâèäíî íåîáîñíîâàíè(Èòàëèÿ). Êîíòðîë çà êîíñòèòóöèîííîñò íà êîíêðåòíè íîðìè ñå ïðèëàãà â Ãåðìàíèÿ, Èòàëèÿ, Àâñòðèÿ, Áåëãèÿ, Ãúðöèÿ, Áúëãàðèÿ è äðóãè. Àáñòðàêòåí êîíòðîë çà êîíñòèòóöèîííîñò íà ïðàâíè íîðìè ñå èíèöèèðà íåçàâèñèìî îò êîíêðåòåí ïðàâåí ñïîð îò ñïåöèàëíî îïðå25

äåëåíè ñóáåêòè- âèñøè äúðæàâíè ñëóæèòåëè, ïîëèòè÷åñêè èíñòèòóöèè è äð.(Øâåéöàðèÿ, Àâñòðèÿ, Ãåðìàíèÿ, Èñïàíèÿ, Áåëãèÿ, Ïîðòóãàëèÿ, Áúëãàðèÿ, Óíãàðèÿ, Ðóìúíèÿ, Ñëîâàêèÿ è äð.) Ñïîðåä êîíñòèòóöèèòå íà òåçè ñòðàíè ïðåçèäåíòúò, ìèíèñòúð-ïðåäñåäàòåëÿò, îïðåäåëåí áðîé äåïóòàòè, âúðõîâíèòå ñúäèëèùà è ãåíåðàëíèòå àäâîêàòè(ãëàâíèòå ïðîêóðîðè) ìîãàò äà ñåçèðàò êîíñòèòóöèîííàòà þðèñäèêöèÿ è äà èíèöèèðàò àáñòðàêòåí êîíòðîë çà êîíñòèòóöèîíîñúîáðàçíîñò.  íÿêîè åâðîïåéñêè êîíñòèòóöèè ñå ïðåäâèæäà è êîíñòèòóöèîíåí êîíòðîë, îñíîâàí âúðõó èíäèâèäóàëíè æàëáè íà ãðàæäàíè. Îáùàòà ïðåäïîñòàâêà çà òîâà å æàëáîïîäàòåëÿò äà èìà äèðåêòåí ïðàâåí èíòåðåñ è ïðîòèâîêîíñòèòóöèîííèÿò çàêîí, ïðàâèëíèê èëè äåéñòâèå äà íàðóøàâàò ïðàâàòà ìó. Êîíòðîëúò çà êîíñòèòóöèîííîñò ìîæå äà ðàçãëåæäà çàêîíèòå, îñïîðåíè ÷ðåç èíäèâèäóàëíà æàëáà, íà ïðîöåäóðíè è íà ìàòåðèàëíîïðàâíè îñíîâàíèÿ.( Àâñòðèÿ òîâà å ïðåäâèäåíî â ÷ë. 140, àë. 1 è 4 è ÷ë. 144 íà êîíñòèòóöèÿòà, â Ãåðìàíèÿ â ÷ë. 93(1,4a) íà îñíîâíèÿ çàêîí, â Èñïàíèÿ ãî íàðè÷àò recurso de amparo è ñå ïðåäâèæäà â ÷ë. 161(1b) íà Êîíñòèòóöèÿòà, à â Øâåéöàðèÿ ñå ãîâîðè çà ïóáëè÷íîïðàâíà æàëáà ïî ÷ë. 84 îò Ôåäåðàëíèÿ çàêîí çà ñúäåáíàòà âëàñò. Çà ïîäðîáíîñòè îòíîñíî ôîðìèòå íà ñúäåáåí êîíòðîë âæ. Alexander von Brunneck, Constitutional Review and Legislation in Western Democracies, â Constitutional Review and Legislation, ed. Cr. Landfried, BadenBaden,1988, 219-263.) 26

ÏÐÅÇÈÄÅÍÒÑÊÀÒÀ ÈÍÑÒÈÒÓÖÈß – ÏÐÎÁËÅÌÈ È ÏÐÅÄÈÇÂÈÊÀÒÅËÑÒÂÀ Äîö. ä-ð Ïëàìåí ÊÈÐΠÊîíñòèòóöèîííàòà äåìîêðàöèÿ ïðåäïîëàãà ðàçäåëåíèå íà âëàñòèòå ìåæäó íÿêîëêî îòíîñèòåëíî íåçàâèñèìè åäèí îò äðóã òèòóëÿðè, îò êîèòî ñå èçèñêâà äà ñè ñúòðóäíè÷àò â ñúîòâåòñòâèå ñ ïðåäâàðèòåëíî óñòàíîâåíè ïðîöåäóðè âúâ ôîðìèðàíåòî íà âîëÿòà íà äúðæàâàòà. Ñòàáèëíîñòòà íà êîíñòèòóöèîííàòà ñèñòåìà, èçãðàäåíà âúðõó ïðèíöèïà íà ðàçäåëåíèå íà âëàñòèòå, ñå îñèãóðÿâà ïðåäè âñè÷êî ÷ðåç ìåõàíèçìèòå çà ïîääúðæàíå íà ðàâíîâåñèå ìåæäó îñíîâíèòå ïîëèòè÷åñêè èíñòèòóöèè íà äúðæàâàòà.  æåëàíèåòî ñè äà îòõâúðëÿò êîíñòèòóöèîííîòî è ïîëèòè÷åñêîòî íàñëåäñòâî íà ñòàðèÿ ðåæèì, ñúçäàòåëèòå íà êîíñòèòóöèÿòà îò 1991 ã. âúçïðèåìàò äåìîêðàòè÷íèòå ñòàíäàðòè íà ñâåòîâíèÿ êîíñòèòóöèîíàëèçúì è ãè ïðèëàãàò ñúîáðàçíî áúëãàðñêèòå óñëîâèÿ, ïðè òîâà íå ñàìî ïîðàäè íåïîñðåäñòâåíèòå çàäà÷è íà ïðåõîäà êúì ïëóðàëèñòè÷íî îáùåñòâî è äåìîêðàòè÷íî óïðàâëåíèå, íî è ïîðàäè ïîóêèòå îò áúëãàðñêàòà êîíñòèòóöèîííà òðàäèöèÿ ñëåä 1879 ã. Êîíñòèòóöèîííîòî ðàçâèòèå íà Áúëãàðèÿ ïðîòè÷à íåðàâíîìåðíî è ïðîòèâîðå÷èâî, êàòî ñå îòëè÷àâà ñ òâúðäå ðÿçúê äèñêîíòèíþèòåò â ïîëèòè÷åñêèòå ðåæèìè è ôîðìèòå íà óïðàâëåíèå.  åâîëþöèÿòà íà Òúðíîâñêàòà êîíñòèòóöèÿ ïðåõîäúò îò êîíñòèòóöèîííà ìîíàðõèÿ êúì ïàðëàìåíòàðíî óïðàâëåíèå, ïðè êîåòî ïîëèòè÷åñêàòà îòãîâîðíîñò íà ìèíèñòðèòå äîñòèãà äî òàêèâà ðàçìåðè, ùîòî ïàðëàìåíòúò äà å â ïîëîæåíèå íå ñàìî äà ñâàëè åäíî ïðàâèòåëñòâî, íî è äà íàëîæè ñâîå 1 , îñòàâà íåçàâúðøåí. Ïðè äåéñòâèåòî íà Òúðíîâñêàòà êîíñòèòóöèÿ ìîíàðõè÷åñêàòà èíñòèòóöèÿ ôîðìàëíî çàåìà è ïî÷òè íåîòêëîííî çàïàçâà öåíòðàëíîòî ñè ìÿñòî â ïîëèòè÷åñêèÿ æèâîò íà 1 Áàëàìåçîâ, Ñ. Êîíñòèòóöèîííî ïðàâî, ÷.1, Ñ., 1948, ñ.173. 27

ñòðàíàòà. Èäåàëèòå è öåííîñòèòå íà ïàðëàìåíòàðíàòà äåìîêðàöèÿ ñå îòëè÷àâàò ñúùåñòâåíî è îò òîòàëèòàðíèÿ ìîäåë íà íàðîäíà äåìîêðàöèÿ, èçãðàäåí âúðõó ïðèíöèïèòå íà åäèíñòâî íà äúðæàâíàòà âëàñò è âúðõîâåíñòâî íà Íàðîäíîòî ñúáðàíèå.  ïðîöåñà íà ñúçäàâàíå íà Êîíñòèòóöèÿòà îò 1991 ã. å íàëèöå ñòðåìåæ êúì ïîñòèãàíå íà îïòèìàëåí âàðèàíò íà ñú÷åòàâàíå íà òðàäèöèîííèòå èçèñêâàíèÿ çà äåìîêðàòè÷íîñò è åôåêòèâíîñò íà ñèñòåìàòà çà óïðàâëåíèå.  êðàéíà ñìåòêà ñå ñòèãà äî óñòàíîâÿâàíåòî íà êîíñòèòóöèîíåí ìîäåë, ïðè êîéòî ñå ïðàâè îïèò äà ñå âçàèìñòâàò íÿêîè îò íàé-íîâèòå òåíäåíöèè â ðàçâèòèåòî íà ïàðëàìåíòàðíèÿ ðåæèì â Åâðîïà 2 .  ìîäåðíèÿ êîíñòèòóöèîíàëèçúì ðàçäåëåíèåòî íà âëàñòèòå ôóíêöèîíèðà â óñëîâèÿòà íà ðàçâèò ïëóðàëèçúì, êàòî ïîëèòè÷åñêèòå ïàðòèè è ïóáëè÷íîñòòà ñúùåñòâåíî ìîäèôèöèðàò ïðîÿâëåíèÿòà íà ïðèíöèïà, ñúäåéñòâàéêè çà âçàèìîäåéñòâèåòî è ñúòðóäíè÷åñòâîòî ìåæäó ñóáåêòèòå íà ó÷ðåäåíèòå âëàñòè. Ðîëÿòà íà ïàðòèéíèÿ ìåõàíèçúì â óñëîâèÿòà íà ïàðëàìåíòàðíîòî óïðàâëåíèå îñèãóðÿâà ñèíõðîíà ìåæäó ïàðëàìåíòà è ïðàâèòåëñòâîòî, êîåòî ðàçïîëàãà ñ ïîäêðåïàòà íà ìíîçèíñòâîòî â ïðåäñòàâèòåëíîòî ñúáðàíèå, è íà îñíîâàòà íà ïàðòèéíàòà äèñöèïëèíà ñå ãàðàíòèðà òðàíñôîðìàöèÿòà íà äúðæàâíàòà ïîëèòèêà â çàêîíîäàòåëíè àêòîâå. Ïàðòèéíîòî ìíîçèíñòâî äîìèíèðà â ïàðëàìåíòà, à ôîðìèðàíîòî îò íåãî ïðàâèòåëñòâî îñúùåñòâÿâà èçïúëíèòåëíàòà âëàñò, êîÿòî ðàçïîëàãà ñ ïîäêðåïàòà íà çàêîíîäàòåëíîòî ñúáðàíèå. Âúïðåêè ÷å ñáëèæàâà è â çíà÷èòåëíà ñòåïåí èçãëàæäà îòíîøåíèÿòà ìåæäó çàêîíîäàòåëíàòà è èçïúëíèòåëíàòà âëàñò, êîèòî ñúñòàâëÿâàò ñúðöåâèíàòà íà ïàðëàìåíòàðèçìà, ïàðòèéíèÿò ìåõàíèçúì â óñëîâèÿòà íà äåìîêðàòè÷åí ðåæèì è êîíñòèòóöèîííî îãðàíè÷åíî óïðàâëåíèå íå äîâåæäà äî åäèíñòâî íà äúðæàâíàòà âëàñò. Ñúùåâðåìåííî èìåííî ïîðàäè âúçäåéñòâèåòî íà ïàðòèéíèÿ ìåõàíèçúì ïàðëàìåíòàðíèòå ñèñòåìè íà óïðàâëåíèå â Åâðîïà ôîðìèðàò ãúâêàâî ðàçäåëåíèå íà âëàñòèòå, êîåòî ñúùåñòâåíî ñå îòëè÷àâà îò òâúðäèÿ âàðèàíò íà ïðèíöèïà, ïðèñúù íà ïðåçèäåíòñêîòî óïðàâëåíèå. Ìíîãîïàðòèéíîñòòà å åñòåñòâåí ïðîäóêò íà ìíîãîîáðàçèåòî íà ñîöèàëíè èíòåðåñè è ïîëèòè÷åñêè ïðîãðàìè, êîèòî ñúùåñòâóâàò 2 Âæ. Áëèçíàøêè, Ã. Ïàðëàìåíòàðíîòî óïðàâëåíèå â Áúëãàðèÿ, Ñ., 1995, ñ.35-36. 28

â ãðàæäàíñêîòî îáùåñòâî. Êîíñòèòóöèÿòà çàáðàíÿâà è íå äîïóñêà ñðàñòâàíå íà äúðæàâíè è ïîëèòè÷åñêè ñòðóêòóðè, à ñúùî òàêà ïðåâðúùàíåòî íà îòäåëíè ïîëèòè÷åñêè èäåîëîãèè è óáåæäåíèÿ âúâ âèñøè öåííîñòè çà îáùåñòâîòî è äúðæàâàòà. Êàòî èçêëþ÷âà ìîíîïîëíîòî ïîëîæåíèå íà åäíà ïàðòèÿ, ïîëèòè÷åñêèÿò ïëóðàëèçúì ïðåäîòâðàòÿâà ñðàñòâàíåòî íà ïàðòèÿ è äúðæàâà, êàêòî è âñÿêà íåîãðàíè÷åíà âëàñò íà äúðæàâíà èíñòèòóöèÿ, ëè÷íîñò èëè ïîëèòè÷åñêà ïàðòèÿ. Îñíîâíàòà ôóíêöèÿ íà ïîëèòè÷åñêèòå ïàðòèè êàòî ñóáåêòè íà ïîëèòè÷åñêîòî ïðåäñòàâèòåëñòâî å äà ñúäåéñòâà çà ôîðìèðàíåòî è èçðàçÿâàíåòî íà ïîëèòè÷åñêàòà âîëÿ íà ãðàæäàíèòå (÷ë.11, àë. 3 íà êîíñòèòóöèÿòà). Ðàâíîïîñòàâåíîñòòà íà ïàðòèèòå å íà÷àëíî óñëîâèå çà òÿõíàòà äåéíîñò è ïðåäïîëàãà åäíàêâî òðåòèðàíå íà âñè÷êè ïàðòèè, îáðàçóâàíè è äåéñòâàùè ïðè ñïàçâàíå íà çàêîíèòå â ñòðàíàòà.  óñëîâèÿòà íà ïàðëàìåíòàðíîòî óïðàâëåíèå ïðåäñòàâåíèòå â çàêîíîäàòåëíîòî ñúáðàíèå ïàðòèè ñå ðàçäåëÿò íà óïðàâëÿâàùè è îïîçèöèîííè â çàâèñèìîñò îò òîâà ñ êàêâî äîâåðèå ñå ïîëçâàò ñðåä èçáèðàòåëèòå. Åäèíñòâåíî èçáèðàòåëèòå ïîñðåäñòâîì ñâîáîäíè, äåìîêðàòè÷íè è ñúñòåçàòåëíè èçáîðè ñóâåðåííî è îêîí÷àòåëíî ðåøàâàò êîÿ ïîëèòè÷åñêà ïàðòèÿ èëè êîàëèöèÿ ùå èìà ìíîçèíñòâî â ïàðëàìåíòà â ðàìêèòå íà êîíñòèòóöèîííî îïðåäåëåíèÿ ìàíäàò. Ñúùåñòâóâàíåòî íà óïðàâëÿâàùè è îïîçèöèîííè ïàðòèè å íîðìàëíî ñúñòîÿíèå íà äåìîêðàòè÷íèÿ ïîëèòè÷åñêè ðåæèì è â ñúùîòî âðåìå îñíîâíî èçèñêâàíå íà ïîëèòè÷åñêèÿ ïëóðàëèçúì. Ïðèåìàíåòî îò âñè÷êè ïîëèòè÷åñêè ñóáåêòè íà äåìîêðàòè÷íèÿ àëòåðíàíñ âúâ âëàñòòà îçíà÷àâà, ÷å âñÿêà óïðàâëÿâàùà ïàðòèÿ å ãîòîâà äà ïðåìèíå â îïîçèöèÿ, àêî òàêàâà å âîëÿòà íà èçáèðàòåëèòå, à îïîçèöèîííèòå ïàðòèè â ðåçóëòàò íà èçáîðèòå ñå ïðåâðúùàò íà ñâîé ðåä â óïðàâëÿâàùè. Òàêà ìàòåðèàëíîòî ðàçäåëåíèå íà âëàñòèòå, êîåòî ãàðàíòèðà âúçìîæíîñòòà çà ñìÿíà â óïðàâëåíèåòî ÷ðåç ïðîìÿíà íà ïàðëàìåíòàðíèòå ìíîçèíñòâà, îñèãóðÿâà îòãîâîðíî óïðàâëåíèå. Àêî âñÿêà ïàðòèÿ îò÷èòà îáñòîÿòåëñòâîòî, ÷å íå ìîæå äà âúçïðåïÿòñòâà äåìîêðàòè÷íèÿ àëòåðíàíñ, òÿ ñëåäâà ïî íåîáõîäèìîñò êàòî óïðàâëÿâàùà ïîëèòè÷åñêà ñèëà äà îò÷èòà ðàçóìíèòå ïðåäëîæåíèÿ íà îïîçèöèÿòà, äîêàòî îïîçèöèÿòà ñëåäâà äà ïðîâåæäà îòãîâîðíà ïîëèòèêà, êîÿòî ñúîòâåòñòâà íà íàöèîíàëíèòå èíòåðåñè. Êàòî âúçïèðà êîíöåíòðàöèÿòà íà âëàñòòà â åäèí ïîëèòè÷åñêè ñóáåêò, ìàòåðèàëíîòî ðàçäåëåíèå íà âëàñòèòå íà óïðàâëÿâàùè è îïîçèöèÿ îñèãó29

ðÿâà ãëàäêîòî ôóíêöèîíèðàíå íà ôîðìàëíîòî ðàçäåëåíèå íà âëàñòèòå ìåæäó äúðæàâíèòå îðãàíè, êîåòî å ñúîáðàçåíî ñ ðåçóëòàòà îò âîòà íà èçáèðàòåëèòå, èçðàçåí â îáùèòå ïàðëàìåíòàðíè èçáîðè 3 . Êîíñòèòóöèÿòà íà Áúëãàðèÿ èçðè÷íî îïðåäåëÿ ïðåçèäåíòà íà ðåïóáëèêàòà êàòî „äúðæàâåí ãëàâà“, ïðè êîåòî òàçè ôîðìóëèðîâêà å ïðåäïî÷åòåíà ïðåä îïðåäåëåíèåòî „âèñøå äëúæíîñòíî ëèöå â ðåïóáëèêàòà“. Ìàêàð íà ïðúâ ïîãëåä ðàçëèêàòà äà å ôîðìàëíà, êîíñòèòóöèîííèÿò ñòàòóñ íà „äúðæàâåí ãëàâà“ îñèãóðÿâà ïî-àêòèâíà ðîëÿ è ïî-ãîëÿìà ïîëèòè÷åñêà ñâîáîäà çà ó÷àñòèå â óïðàâëåíèåòî, è òî ñ îãëåä îòñòîÿâàíå íà âèñøèòå íåèçìåííè èíòåðåñè íà íàöèÿòà. Òàêà åñòåñòâåíî ñå ñòèãà äî çàëè÷àâàíå íà óñåùàíåòî çà ÷èñòî ñèìâîëè÷íèòå ïðåäñòàâèòåëíè è öåðåìîíèàëíè ôóíêöèè íà ïðåçèäåíòà ïðè ïàðëàìåíòàðíîòî óïðàâëåíèå. Îñíîâíèÿò çàêîí ïîñòàíîâÿâà, ÷å ïðåçèäåíòúò èìåííî êàòî äúðæàâåí ãëàâà ïðåäñòàâëÿâà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ â ìåæäóíàðîäíèòå îòíîøåíèÿ. Âñúùíîñò ïðåçèäåíòúò ñèìâîëèçèðà è ïðåäñòàâëÿâà äúðæàâàòà è ïðåä ãðàæäàíñêîòî îáùåñòâî. Òîé êàòî äúðæàâåí ãëàâà å èíòåãðàòèâåí åëåìåíò îò ñèñòåìàòà íà äúðæàâíèÿ àïàðàò âèñø åäíîëè÷åí äúðæàâåí îðãàí, êîéòî ÷åðïè ñâîÿ ïðàâåí ñòàòóñ è ñâîèòå ïðàâîìîùèÿ ïðÿêî îò êîíñòèòóöèÿòà. Ïðåçèäåíòúò îñúùåñòâÿâà „äúðæàâíà äåéíîñò “ , êîåòî ïîíÿêîãà âîäè äî õàðàêòåðèçèðàíåòî ìó êàòî âèñø äúðæàâåí ñëóæèòåë 4 . Ðàçáèðà ñå, ïîñëåäíîòî òðóäíî áè ìîãëî äà ñå îáîñíîâå, äîêîëêîòî äúðæàâíèÿò ãëàâà å ïîëèòè÷åñêà ôèãóðà, à íå ÷àñò îò äúðæàâíàòà àäìèíèñòðàöèÿ. Ïðåçèäåíòúò íà ðåïóáëèêàòà ñèìâîëèçèðà åäèíñòâîòî íà öÿëàòà äúðæàâíà ñèñòåìà, êàòî ñúùåâðåìåííî ñ òîâà íå å íîñèòåë íà íèòî åäíà îò òðèòå âëàñòè çàêîíîäàòåëíà, èçïúëíèòåëíà è ñúäåáíà. Ïî ñèëàòà íà òðàäèöèÿòà â ðåäèöà ñòðàíè, êúäåòî ïàðëàìåíòàðíèÿò ðåæèì å ïðîäóêò íà ïðîäúëæèòåëíà åâîëþöèÿ è ïîñòåïåííî ïðåðàçïðåäåëåíèå íà âëàñòíè÷åñêèòå ïðàâîìîùèÿ ìåæäó äúðæàâíèÿ ãëàâà è ïðàâèòåëñòâîòî, ïðåçèäåíòúò å îáÿâåí ôîðìàëíî çà òèòóëÿð íà èçïúëíèòåëíàòà âëàñò, íî ïî ñúùåñòâî å ëèøåí îò èçïúëíèòåëíè ïðàâîìîùèÿ. Ïðåçèäåíòúò íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ äîðè ÷èñòî ñèìâîëè÷íî íå å îïðåäåëåí êàòî øåô íà èçïúëíèòåëíàòà âëàñò è òîâà îòãîâàðÿ êàêòî íà äóõà íà êîíñòèòóöèÿòà, òàêà è íà 3 Âæ. Òàí÷åâ, Å., Öèò. ñú÷., c. 303-304. 4 Âæ. Ñïàñîâ, Á., Öèò. ñú÷., c.16-17. 30

ïîëèòè÷åñêàòà ïðàêòèêà. Îñîáåíî âíèìàíèå çàñëóæàâà îáñòîÿòåëñòâîòî, ÷å â íàöèîíàëíàòà êîíñòèòóöèîííà ñèñòåìà ïîñëåäîâàòåëíî å ïðîêàðàíî ðàçãðàíè÷åíèåòî ìåæäó ôóíêöèèòå íà äúðæàâíèÿ ãëàâà, îò åäíà ñòðàíà, è òåçè íà âúçãëàâÿâàíàòà îò Ìèíèñòåðñêèÿ ñúâåò èçïúëíèòåëíà âëàñò, îò äðóãà.  òîçè ñìèñúë ïðåçèäåíòúò íå ìîæå äà ñå ðàçãëåæäà êàòî íîìèíàëåí íîñèòåë íà èçïúëíèòåëíàòà âëàñò, à îùå ïî-ìàëêî äà ñå òðåòèðà êàòî íÿêàêâà ÷àñò îò íåÿ. Îòòóê îáà÷å íå ñëåäâà, ÷å äúðæàâíèÿò ãëàâà å ëèøåí îò êàêâàòî è äà áèëà ðåàëíà âëàñò. Âñúùíîñò ïðàâîìîùèÿòà ìó, ïðåäîñòàâåíè îò êîíñòèòóöèÿòà, ñà ñòðèêòíî ñúîáðàçåíè ñ íåãîâîòî ïîëîæåíèå íà äúðæàâåí ãëàâà â êîíòåêñòà íà ïàðëàìåíòàðíàòà ôîðìà íà óïðàâëåíèå. ×ðåç ïðàâíè è ïîëèòè÷åñêè ñðåäñòâà òîé ñúäåéñòâà çà åôåêòèâíîòî âçàèìîäåéñòâèå íà òðèòå ðàçäåëåíè âëàñòè è ñòèìóëèðà òÿõíàòà äåéíîñò çà ïîñòèãàíå íà îñíîâíèòå íàöèîíàëíè ïðèîðèòåòè. Ïðè îñúùåñòâÿâàíå íà ñâîèòå ôóíêöèè ïðåçèäåíòúò ñëåäâà àêòèâíî äà ñå ñòðåìè êúì ïîñòèãàíå íà êîìïðîìèñ è åäèíîäåéñòâèå ìåæäó ïîëèòè÷åñêèòå ñèëè ñ îãëåä ñòðàòåãè÷åñêèòå öåëè íà äúðæàâàòà.  òåîðèÿòà è ïîëèòè÷åñêàòà ïðàêòèêà ïîíÿêîãà ñå ïðàâÿò îïèòè çà îòäåëÿíå íà ñàìîñòîÿòåëíà „ïðåçèäåíòñêà âëàñò“, êîÿòî íå ñàìî äà ñå îáîñîáè îò çàêîíîäàòåëíàòà, èçïúëíèòåëíàòà è ñúäåáíàòà âëàñò, íî è äà ñå ïîñòàâè íàä òåõíèòå òèòóëÿðè. Íåïðèåìëèâà å òðàêòîâêàòà, ÷å ïðåçèäåíòúò âúçãëàâÿâà öÿëàòà äúðæàâíà ñèñòåìà, ÷å ñòîè íà âúðõà íà äúðæàâíàòà ïèðàìèäà, ÷å ñå âúçâèñÿâà íàä òðèòå ðàçäåëåíè âëàñòè 5 .  äåéñòâèòåëíîñò ïðåçèäåíòúò âçàèìîäåéñòâà ñ âñÿêà îò òðèòå âëàñòè, íî òîâà íå ãî ïîñòàâÿ íàä òÿõ, äîêîëêîòî ïîñëåäíîòî áè âëÿçëî â ïðîòèâîðå÷èå èçîáùî ñ ïðèíöèïà íà ðàçäåëåíèå íà âëàñòèòå êàòî îñíîâåí êîíñòèòóöèîíåí ïðèíöèï. Çàêîíîäàòåëíàòà, èçïúëíèòåëíàòà è ñúäåáíàòà âëàñò íå ñà â íèêàêúâ ñëó÷àé â éåðàðõè÷åñêà çàâèñèìîñò îò ïðåçèäåíòà íà ðåïóáëèêàòà.  íîâèòå êîíñòèòóöèîííè ñèñòåìè íà äúðæàâíèÿ ãëàâà ñå îòðåæäà âàæíà ñòàáèëèçèðàùà ôóíêöèÿ, äîêîëêîòî ïî ñèëàòà íà ñâîåòî ïîëîæåíèå òîé å îñíîâåí íàöèîíàëåí èíòåãðèðàù ôàêòîð. Òåíäåíöèèòå â ðàçâèòèåòî íà ôóíêöèèòå íà äúðæàâíèÿ ãëàâà ñå 5 Âæ. â òîçè ñìèñúë Áëèçíàøêè, Ã. Ïàðëàìåíòàðíàòà ñèñòåìà íà óïðàâëåíèå â Áúëãàðèÿ Â: Ïàðëàìåíòàðíà äåìîêðàöèÿ, Ñ., 1996, ¹ 1, ñ.7 è Äðóìåâà, Å. Êîíñòèòóöèîííî ïðàâî, Ñ., 1998, ñ.398. 31

ñâúðçâàò ñ îñèãóðÿâàíåòî íà äúëãîñðî÷íèòå èíòåðåñè íà ñòðàíàòà, äîêàòî èçïúëíèòåëíàòà âëàñò, êîÿòî ñå çàäâèæâà îò åíåðãèÿòà íà ïîëèòè÷åñêèòå ïàðòèè, ïîåìà è íîñè îòãîâîðíîñòòà çà òåêóùàòà ïîëèòèêà íà äúðæàâàòà. Ïðè òîâà ïîëîæåíèÿ äúðæàâíèÿò ãëàâà çàñòàâà „íàä áèòêàòà“, êàòî íà íåãî ñå âúçëàãà èëè ïîíå ñå î÷àêâà äà áúäå ãàðàíò çà êîíñòèòóöèîííèÿ ðåä è àðáèòúð â íàöèîíàëíèÿ ïîëèòè÷åñêè æèâîò, êîéòî îñèãóðÿâà íîðìàëíîòî ôóíêöèîíèðàíå íà èíñòèòóöèèòå. Ïðåç ïîñëåäíèòå íÿêîëêî äåñåòèëåòèÿ îïðåäåëÿíåòî íà ôóíêöèèòå è ïðàâîìîùèÿòà íà ïðåçèäåíòà ñå îêàçâà êëþ÷îâ ôàêòîð çà ïðîìÿíà â ñúîòíîøåíèåòî çàêîíîäàòåëíà-èçïúëíèòåëíà âëàñò.  íàé-ãîëÿìà ñòåïåí òîâà å íàïðàâåíî ïðè ïðåõîäà îò ïàðëàìåíòàðíî êúì ïîëóïðåçèäåíòñêî óïðàâëåíèå 6 . Êîíñòèòóöèÿòà íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ, áåç äà ïðîìåíÿ ñèñòåìàòà íà ïàðëàìåíòàðíîòî óïðàâëåíèå ÷ðåç èíñòèòóöèÿòà íà äúðæàâíèÿ ãëàâà, äàâà âúçìîæíîñò íà ïðåçèäåíòà äà èãðàå àêòèâíà ðîëÿ â ãúâêàâàòà êîíôèãóðàöèÿ íà ðàçäåëåíèòå âëàñòè è äà îêàçâà ñîáñòâåíî ïîëèòè÷åñêî âëèÿíèå, êîåòî ïðè êîíêðåòíè ñèòóàöèè å â ñúñòîÿíèå äà ìîäåëèðà ôóíêöèîíèðàíåòî íà ïàðëàìåíòàðíèÿ ðåæèì.  êîíñòèòóöèîííàòà òåîðèÿ ñ îñíîâàíèå ñå ïîñòàâÿ âúïðîñúò êàêúâ å õàðàêòåðúò íà âëàñòòà, óïðàæíÿâàíà îò äúðæàâíèÿ ãëàâà ïðè ïàðëàìåíòàðíîòî óïðàâëåíèå, äîêîëêîòî òîé íå å òèòóëÿð íà íèòî åäíà îò òðèòå ðàçäåëåíè âëàñòè.  òîçè êîíòåêñò ñå îáîñíîâàâà òåçàòà çà ñúùåñòâóâàíåòî íà ñàìîñòîÿòåëíà è îáîñîáåíà „ïðåçèäåíòñêà âëàñò“, êîÿòî ñå îïðåäåëÿ êàòî „íåóòðàëíà“, „íóëåâà“, „ìîðàëíà âëàñò“. Òàçè èäåÿ ïðåäñòàâëÿâà îïèò äà ñå íàìåðè ìÿñòîòî íà èíñòèòóöèÿòà äúðæàâåí ãëàâà, êàòî òÿ ñå ïîñòàâè íàðåä èëè äîðè íàä òèòóëÿðèòå íà òðèòå âëàñòè è â ñúùîòî âðåìå ñå ïðåâúðíå â ñâîåîáðàçåí öåíòúð çà òÿõíîòî ñâúðçâàíå è çà ïðåäñòàâèòåëñòâî íà íàöèÿòà êàòî öÿëî. Òàêà êîíñòèòóöèîííàòà äîêòðèíà îáîñíîâàâà ñúùåñòâóâàíåòî íà îùå åäíà âëàñò, íàðå÷åíà „íåóòðàëíà âëàñò“, êîÿòî ñå îëèöåòâîðÿâà îò äúðæàâíèÿ ãëàâà. Èäåÿòà çà íåóòðàëíàòà âëàñò ñå ïðåäëàãà çà ïúðâè ïúò îò èçâåñòíèÿ êîíñòèòóöèîíàëèñò è òåîðåòèê íà ëèáåðàëèçìà Áåíäæàìåí Êîíñòàí ïðåç 1815 ã. Èçãðàäåíà â êîíòåêñòà íà êîíñòèòóöèîííàòà ìîíàðõèÿ, 6 Âæ. Äþâåðæå, Ì. Ïîëóïðåçèäåíòñêèÿò ðåæèì(Øàõ íà öàðÿ), Ñ., 1995, ñ.19, 29. 32

íåãîâàòà êîíöåïöèÿ 7 çà ðàçäåëåíèåòî íà âëàñòèòå íàäæèâÿâà óñëîâèÿòà è âðåìåòî ñè, çà äà ñå âúçïðîèçâåäå è â ñúâðåìåííèòå îáðàçöè íà ìîäåðíîòî ïàðëàìåíòàðíî óïðàâëåíèå. Áåíäæàìåí Êîíñòàí îáÿâÿâà ðàçãðàíè÷åíèåòî ìåæäó èçïúëíèòåëíàòà âëàñò, êîÿòî å îòãîâîðíà ïðåä ïàðëàìåíòà, è íåïðèêîñíîâåíàòà êðàëñêà âëàñò çà êëþ÷ êúì öÿëàòà ïîëèòè÷åñêà îðãàíèçàöèÿ. Äúðæàâíèÿò ãëàâà íå å öåðåìîíèàëíà ôèãóðà èçâúí ñèñòåìàòà íà òðèòå âëàñòè, à òèòóëÿð íà ñàìîñòîÿòåëíà ÷åòâúðòà âëàñò. Íåóòðàëíàòà âëàñò íà ìîíàðõà ìó ïîçâîëÿâà äà ïîääúðæà ðàâíîâåñèåòî ìåæäó èíñòèòóöèèòå è êîíñòèòóöèîííî óñòàíîâåíîòî ðàçäåëåíèå íà âëàñòèòå. Òÿ å ïðèçâàíà äà âúçñòàíîâÿâà íàðóøåíèÿ áàëàíñ ìåæäó çàêîíîäàòåëíàòà, èçïúëíèòåëíàòà è ñúäåáíàòà âëàñò, êàòî ãè âðúùà â êîíñòèòóöèîííèòå ïðåäåëè, ñúçäàäåíè îò ó÷ðåäèòåëíàòà âëàñò. Ïî òîçè íà÷èí òÿ èìà çàùèòåí õàðàêòåð è âúçäèãà äúðæàâíèÿ ãëàâà â ãàðàíò çà êîíñòèòóöèîííîòî óïðàâëåíèå ôîðìóëà, êîÿòî íàìèðà èçðàç è âúâ ôðåíñêèÿ êîíñòèòóöèîíàëèçúì, âêëþ÷èòåëíî â êîíñòèòóöèÿòà íà Ïåòàòà ôðåíñêà ðåïóáëèêà îò 1958 ã. Íåóòðàëíàòà âëàñò íå å çàèíòåðåñîâàíà îò åëèìèíèðàíåòî íà íèêîÿ îò ó÷ðåäåíèòå âëàñòè èëè îò óíèùîæàâàíåòî íà íÿêîÿ îò òÿõ îò îñòàíàëèòå 8 . Ïîñðåäíè÷åñòâîòî íà äúðæàâíèÿ ãëàâà îñèãóðÿâà âçàèìíîòî ðàçáèðàòåëñòâî è ñúãëàñóâàíîñòòà ìåæäó ðàçëè÷íèòå òèòóëÿðè. Íåóòðàëíàòà âëàñò ñïîðåä Êîíñòàí ïîñòàâÿ êðàëÿ â ïîëîæåíèåòî íà àðáèòúð, êîéòî ïðåäïàçâà êîíñòèòóöèîííàòà ñèñòåìà îò ñúòðåñåíèÿ, ïîðîäåíè îò êîíôëèêòèòå ìåæäó èíñòèòóöèèòå è áîðáàòà èì çà íàäìîùèå. Äåéñòâèÿòà íà íåóòðàëíàòà âëàñò íå ñà íàñî÷åíè êúì ïîòèñêàíå íà ðàçíîãëàñèÿòà è ïëóðàëèçìà. Òÿ ñå íàìåñâà íå ñ äåñïîòè÷íè, à ñ êîíñòèòóöèîííè ñðåäñòâà.  ñëó÷àèòå, êîãàòî ïðîòèâîáîðñòâîòî íà ó÷ðåäåíèòå âëàñòè ñúçäàâà îïàñíîñò çà êîíñòèòóöèîííîòî óïðàâëåíèå, äúðæàâíèÿò ãëàâà ðàçðåøàâà êîíôëèêòèòå ìåæäó çàêîíîäàòåëíàòà è èçïúëíèòåëíàòà âëàñò ÷ðåç ïîñòàâÿíå â äåéñòâèå íà êîëåêòèâíàòà îòãîâîðíîñò íà ïðàâèòåëñòâîòî èëè ðàçïóñêàíå íà ïàðëàìåíòà. Ðàçâèòèåòî íà àðáèòðàæíàòà ôóíêöèÿ íà äúðæàâíèÿ ãëàâà âúâ ôðåíñêèÿ êîíñòèòóöèîíàëèçúì óòâúðæäàâà ïðåçèäåíòñêàòà èíñòè7 Âæ. Constant, B. Political Writing, Cambridge, 1993, p. 185-187. 8  ñâîåòî ó÷åíèå Á. Êîíñòàí ðàçãðàíè÷àâà ïåò âëàñòè êàòî îòðåæäà íà äâåòå êàìàðè íà ïàðëàìåíòà ñàìîñòîÿòåëíà ðîëÿ. 33

òóöèÿ ïðè ðåïóáëèêàíèçìà êàòî ãàðàíò çà ñïàçâàíåòî íà êîíñòèòóöèÿòà. Ïîëèòè÷åñêîòî ïîñðåäíè÷åñòâî å èíñòðóìåíò çà ïðåîäîëÿâàíå íà êðèçè, çà èçãëàæäàíå èëè ïðåîäîëÿâàíå íà ïðîòèâîðå÷èÿòà ìåæäó çàêîíîäàòåëíàòà, èçïúëíèòåëíàòà è ñúäåáíàòà âëàñò çà ïîñòèãàíå íà êîìïðîìèñè ìåæäó ïðåäñòàâèòåëèòå íà ïîëèòè÷åñêèòå èíñòèòóöèè 9 .  þðèäè÷åñêè ïëàí àðáèòðàæíàòà ôóíêöèÿ âúâ Ôðàíöèÿ ñå îñúùåñòâÿâà ÷ðåç ïðåçèäåíòñêèòå îáðúùåíèÿ êúì íàöèÿòà, ÷ðåç ïðàâîòî íà âåòî è ïðîâåæäàíåòî íà ðåôåðåíäóìè. Òðàäèöèîííàòà ðîëÿ íà äúðæàâíèÿ ãëàâà ïðè ïàðëàìåíòàðíèÿ ðåæèì, îïèñâàíà íàé-òî÷íî ñ êðàòêàòà ôîðìóëà „öàðóâà, íî íå óïðàâëÿâà“, ñå ñâúðçâà ñ íåîáõîäèìîñòòà äà ñå òúðñè è ïîñòèãà åäèíñòâî â ìíîãîîáðàçèåòî íà äåìîêðàòè÷íèÿ ðåæèì, ïðè êîéòî óïðàâëåíèåòî íà äúðæàâàòà ñå ïðåäîñòàâÿ íà ñìåíÿùèòå ñå ïàðòèéíè ìíîçèíñòâà â ïàðëàìåíòà.  äèíàìè÷íèÿ è êðàéíî ïðîòèâîðå÷èâ ïîëèòè÷åñêè æèâîò, îòëè÷àâàù ñå ñ èçîñòðåíè ñîöèàëíè êîíôëèêòè, ñúâðåìåííàòà êîíñòèòóöèîííà òåîðèÿ è ïîëèòè÷åñêà ïðàêòèêà ïðîÿâÿâàò ñòðåìåæ äà ñå âúâåæäàò èíñòèòóöèîííè ôàêòîðè çà ñòàáèëíîñò, ïîñòîÿíñòâî è ïðèåìñòâåíîñò. Ïîêàçàòåëíè çà òîâà ñà êàêòî òúðñåíèÿòà, íàñî÷åíè êúì óêðåïâàíå íà ïàðëàìåíòàðíèÿ ðåæèì âúâ Ôðàíöèÿ ñëåä êðàÿ íà Âòîðàòà ñâåòîâíà âîéíà è îñîáåíî ïðè ïîäãîòîâêàòà íà êîíñòèòóöèÿòà îò 1958 ã., òàêà è ðåçóëòàòèòå îò êîíñòèòóöèîííèòå ðåôîðìè îò ñåäåìäåñåòòå ãîäèíè íà äâàäåñåòè âåê â íÿêîè åâðîïåéñêè äúðæàâè, êîèòî èçâúðøâàò ïðåõîä îò àâòîðèòàðíè äèêòàòóðè êúì ïàðëàìåíòàðíà äåìîêðàöèÿ. Êîíñòèòóöèèòå íà ðåäèöà ñòðàíè ñúäúðæàò ðàçïîðåäáè, ïðåäíàçíà÷åíè äà äàäàò îïðåäåëåíà õàðàêòåðèñòèêà íà àðáèòðàæíàòà ôóíêöèÿ íà äúðæàâíèÿ ãëàâà. ×ëåí 5 íà êîíñòèòóöèÿòà íà Ðåïóáëèêà Ôðàíöèÿ ïîñòàíîâÿâà, ÷å ïðåçèäåíòúò íà ðåïóáëèêàòà îñèãóðÿâà ñúñ ñâîÿ àðáèòðàæ íîðìàëíîòî ôóíêöèîíèðàíå íà ïóáëè÷íèòå âëàñòè, ÷å òîé å ãàðàíò çà íàöèîíàëíàòà ñèãóðíîñò, çà öåëîñòòà íà òåðèòîðèÿòà, çà ñïàçâàíå íà ñïîðàçóìåíèÿòà íà îáùíîñòòà è íà ìåæäóíàðîäíèòå äîãîâîðè. Òîçè òåêñò äàâà îïðåäåëåíà ïðåäñòàâà çà ïðàâíîòî è ïîëèòè÷åñêîòî ïîëîæåíèå íà ïðåçèäåíòà íà Ôðàíöèÿ, íî â ñúùîòî âðåìå îñòàâà íåÿñíà ñúùíîñòòà íà íåãîâàòà àðáèòðàæíà ôóíêöèÿ. Ïîëîæåíèåòî â Ãúðöèÿ å ïîäîáíî ÷ë. 30 íà ãðúöêàòà êîíñòèòóöèÿ îïðåäåëÿ, ÷å ïðåçèäåíòúò íà ðåïóáëèêàòà å „àðáèòúð íà óïðàâëåíè9 Âæ. Òàí÷åâ, Å. Öèò. ñú÷., c. 292-293. 34

åòî“. Èñïàíñêàòà êîíñòèòóöèÿ â ÷ë. 56 êàòî îáÿâÿâà êðàëÿ çà äúðæàâåí ãëàâà è ñèìâîë íà åäèíñòâîòî è ïîñòîÿíñòâîòî íà äúðæàâàòà, ñúùî ãî ïðîâúçãëàñÿâà çà àðáèòúð, êîéòî îñèãóðÿâà ðåäîâíîòî ôóíêöèîíèðàíå íà èíñòèòóöèèòå. Âúîáùå èäåÿòà çà àðáèòðàæíàòà ðîëÿ íà äúðæàâíèÿ ãëàâà ñå ïðîåêòèðà â òåêñòà íà ðåäèöà êîíñòèòóöèè è íà ðåïóáëèêè, è íà ìîíàðõèè, áåç îáà÷å äîñòàòú÷íî ÿñíî äà ñà ïîñî÷åíè ñðåäñòâàòà çà îñúùåñòâÿâàíå íà òîçè àðáèòðàæ 10 . Àðáèòðàæúò íà ôðåíñêèÿ ïðåçèäåíò ÷åñòî ïúòè ñå ðàçáèðà êàòî îñúùåñòâÿâàíî îò íåãî ðúêîâîäñòâî â ñôåðàòà íà èçïúëíèòåëíàòà âëàñò, àêî íå íà öÿëàòà äúðæàâà. Ñúùåñòâóâà è ðàçáèðàíåòî, ÷å ÷ðåç àðáèòðàæíàòà ìó ôóíêöèÿ ïðåçèäåíòúò ñå èçäèãà íàä âñè÷êè ïîëèòè÷åñêè ñèëè è èíñòèòóöèè, çà äà ãàðàíòèðà â êîíñòèòóöèîííèòå ðàìêè íîðìàëíîòî ôóíêöèîíèðàíå íà ïóáëè÷íèòå âëàñòè 11 . Òåçè âèæäàíèÿ ñå îñïîðâàò îáèêíîâåíî îò ïîçèöèÿòà íà ïðèíöèïà íà íàðîäíèÿ ñóâåðåíèòåò åäèíñòâåí àðáèòúð ìîæå äà áúäå ñàìî íàðîäúò, êàòî íåãîâèÿò àðáèòðàæ ñå îñúùåñòâÿâà ÷ðåç èçáîðè èëè ÷ðåç ðåôåðåíäóìè. Äðóãè âúçðàæåíèÿ àêöåíòèðàò íà òîâà, ÷å àêî ïðåçèäåíòúò äåéñòâèòåëíî å ñàìî àðáèòúð, òîé íåìèíóåìî å îáðå÷åí íà ïàñèâíîñò, äîêàòî íåãîâàòà ðîëÿ âúâ ôðåíñêèÿ êîíñòèòóöèîíåí ìîäåë å äà áúäå àêòèâåí ðúêîâîäèòåë. Êàêòî ïîêàçâà ïîëèòè÷åñêàòà ïðàêòèêà íà Ïåòàòà ôðåíñêà ðåïóáëèêà, ïðåçèäåíòèòå ïîñêîðî ñå ñòðåìÿò äà áúäàò ðúêîâîäèòåëè, îòêîëêîòî àðáèòðè. Âúîáùå ñúäúðæàíèåòî íà àðáèòðàæíàòà ôóíêöèÿ íà äúðæàâíèÿ ãëàâà ñå ðàçáèðà è îïèñâà ïî òâúðäå ðàçëè÷íè íà÷èíè îò ñóáåêòèòå íà ïîëèòè÷åñêèÿ ïðîöåñ, ïîðàäè êîåòî òÿ å îáåêò íà îñòðè êðèòèêè â êîíñòèòóöèîííàòà òåîðèÿ. Íàé-÷åñòèòå óïðåöè, êîèòî ñå îòïðàâÿò ñðåùó àðáèòðèðàíåòî, ñà ñâúðçàíè ñ íåãîâàòà íåîïðåäåëåíîñò è äâóñìèñëåíîñò 12 . Ïîäîáíè êðèòèêè èìàò ñåðèîçíà àðãóìåíòàöèÿ, äîêîëêîòî ñå îñíîâàâàò íà ðàçíîïîñî÷íè êîíöåïöèè çà ñúäúðæàíèåòî íà àðáèòðàæíàòà ôóíêöèÿ, ñ êîèòî ñå ñâúðçâàò è ðàçëè÷íè ïî õàðàêòåðà è îáåìà ñè ïðàâîìîùèÿ íà äúðæàâíèÿ ãëàâà. 10 Âæ. Ñïàñîâ, Á., Êîíñòèòóöèîííî ïðàâî íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ, Ñ., 2002, ñ.176-182. 11 Âæ. Êðóòîãîëîâ, Ì.À. Ïðåçèäåíò ôðàíöóçñêîé ðåñïóáëèêè, Ì., 1980, ñ. 54. 12 Îòíîñíî âúçðàæåíèÿòà ñðåùó àðáèòðàæíàòà ôóíêöèÿ íà äúðæàâíèÿ ãëàâà, âæ. Äåìèøåëü, À. Ì. Ïèêåìàëü, Èíñòèòóòû è âëàñòü âî Ôðàíöèè, Ì., 1977, ñ.58-60. 35

Êîíöåïöèÿòà, êîÿòî íàääåëÿâà â ïîëèòè÷åñêèÿ æèâîò íà Ôðàíöèÿ è ïîëó÷àâà îêîí÷àòåëåí îôèöèàëåí èçðàç â êîíñòèòóöèîííèòå ïðîìåíè îò 1962 ã., ðàçãëåæäà àðáèòðàæà â ñìèñúë íà „ïðåöåíêà, äåéñòâèå, âëàñò äà ñå âçåìå ðåøåíèå“ 13 . Äúðæàâíèÿò ãëàâà ïðè èçâåñòíà ïðîìÿíà íà êîíôèãóðàöèÿòà â ïóáëè÷íàòà âëàñò ñòàâà âîäà÷ íà íàöèÿòà, ïðåâðúùà ñå âúâ âúðõîâíà ïîëèòè÷åñêà èíñòàíöèÿ, êîÿòî âçåìà îêîí÷àòåëíè ðåøåíèÿ. Êîíöåïöèÿòà, êîÿòî èìà òðàäèöèîíåí õàðàêòåð, ñâúðçâà àðáèòðàæà íà äúðæàâíèÿ ãëàâà èçêëþ÷èòåëíî ñ íåãîâàòà íåóòðàëíà ïîçèöèÿ íàä ïàðòèéíèòå è èíñòèòóöèîííè ñïîðîâå è ïðîòèâîáîðñòâà, îòêúäåòî íàìåñàòà ìó â ïîëèòè÷åñêèòå ñúáèòèÿ å äîïóñòèìà ïðåäè âñè÷êî òîãàâà, êîãàòî êîíôëèêòúò ïðèäîáèâà âèñîêà èíòåíçèâíîñò è ñà çàñòðàøåíè êîíñòèòóöèîííèòå îñíîâè íà äåìîêðàòè÷íîòî óïðàâëåíèå.  òîçè ñëó÷àé åôåêòèâíîñòòà îò íàìåñàòà íà äúðæàâíèÿ ãëàâà çàâèñè ïðåäè âñè÷êî îò íåãîâèÿ ëè÷åí àâòîðèòåò è ñòèë íà ïîëèòè÷åñêî ïîâåäåíèå, îòêîëêîòî îò ïðåäîñòàâåíèòå ìó êîíñòèòóöèîííè ïðàâîìîùèÿ. Èìåííî òàçè êîíöåïöèÿ, êîÿòî ñòîè ïî-áëèçî äî êëàñè÷åñêàòà èäåÿ çà íåóòðàëíà âëàñò è íå äîïóñêà ïðîèçâîëíè èíòåðïðåòàöèè â àâòîðèòàðíà ïîñîêà, íàìèðà èçâåñòíî îòðàæåíèå â äåéñòâàùàòà áúëãàðñêà êîíñòèòóöèÿ 14 . Êîíñòèòóöèÿòà íå îïðåäåëÿ ïðÿêî äúðæàâíèÿ ãëàâà êàòî àðáèòúð, íèòî ñàìàòà àðáèòðàæíà ôóíêöèÿ å ôîðìóëèðàíà èçðè÷íî â òåêñòà íà îñíîâíèÿ çàêîí. Êðàéíèòå âúçãëåäè, êîèòî ïðèåìàò àðáèòðàæíàòà ôóíêöèÿ íà áúëãàðñêèÿ ïðåçèäåíò êàòî èçöÿëî îïðåäåëÿùà êîíñòèòóöèîííèÿ ñòàòóñ íà äúðæàâíèÿ ãëàâà, íå ìîãàò äà áúäàò ïîäêðåïåíè. Íåçàâèñèìî îò òîâà òðÿáâà äà ñå ïðèåìå, ÷å àðáèòðàæíàòà ôóíêöèÿ íàìèðà ñâîÿòà ïðîåêöèÿ â ðåäèöà âàæíè ïðàâîìîùèÿ íà ïðåçèäåíòà íà ðåïóáëèêàòà. Ñïåöèôè÷íàòà èíòåãðèðàùà ôóíêöèÿ íà äúðæàâíèÿ ãëàâà, íàìåðèëà ìÿñòî â êîíñòèòóöèîííàòà ïîâåëÿ äà „îëèöåòâîðÿâà åäèíñòâîòî íà íàöèÿòà“, å åñòåñòâåíàòà ïîçèöèÿ, îò êîÿòî ïðåçèäåíòúò îñúùåñòâÿâà ðîëÿòà íà àðáèòúð. Áåç èçðè÷íî äà âèçèðà àðáèòðàæà, îñúùåñòâÿâàí îò ïðåçèäåíòà, êîíñòèòóöèÿòà îò 1991 ã. ãî õàðàêòåðèçèðà êàòî ñòàáèëèçèðàù, áàëàíñèðàù è îìèðîòâîðÿâàù ïîëèòè÷åñêèòå ñòðàñòè ôàêòîð ïîñðåäñòâîì ïðåäîñòà13 Âæ. Pretot, M., Institutions politiques droit constitutional, Paris, 1969, p. 657. 14 Âæ. Áëèçíàøêè, Ã. Öèò. ñú÷., c.22. 36

âåíèòå ìó ïðàâîìîùèÿ â ñôåðèòå íà òðèòå ðàçäåëåíè âëàñòè. Êîíöåïöèÿòà çà „íåóòðàëíàòà âëàñò“ íà ïðåçèäåíòà íå å â ñúñòîÿíèå äà îáîñíîâå ïîñòàâÿíåòî íà äúðæàâíèÿ ãëàâà íàä òèòóëÿðèòå íà ðàçäåëåíèòå âëàñòè. Èçîáùî çà íåóòðàëíà âëàñò â ñëó÷àÿ ìîæå äà ñå ãîâîðè ñàìî óñëîâíî, è òî äîêîëêîòî ïðåçèäåíòúò íå å ÷àñò îò íèêîÿ îò òðèòå êëàñè÷åñêè âëàñòè è ïîíà÷àëî å ðàâíî îòäàëå÷åí îò òÿõ. Íåãîâèÿò àðáèòðàæ ñå îñúùåñòâÿâà ÷ðåç âçàèìîäåéñòâèå ñúñ ñóáåêòèòå íà çàêîíîäàòåëíàòà, èçïúëíèòåëíàòà è ñúäåáíàòà âëàñò, ïðè êîåòî ïðåçèäåíòúò ïîñðåäíè÷è ïîìåæäó èì è ïðè íåîáõîäèìîñò ãè ïîìèðÿâà, çà äà ñå âúçñòàíîâè íîðìàëíîòî ñúñòîÿíèå íà òåõíèòå îòíîøåíèÿ. Äúðæàâíèÿò ãëàâà å îâëàñòåí äà îñúùåñòâÿâà âúçïèðàùî âëèÿíèå, áåç äà å â ñúñòîÿíèå äà óïðàâëÿâà íåïîñðåäñòâåíî ñòðàíàòà.  êîíñòèòóöèîííàòà òåîðèÿ å ðàçïðîñòðàíåíî ðàçáèðàíåòî çà ïðåäèìíî ìîðàëíèÿ õàðàêòåð íà âëàñòòà, êîÿòî ïðåçèäåíòúò íà ðåïóáëèêàòà îñúùåñòâÿâà 15 . Òàçè òåçà ñå ïîäëàãà íà êðèòèêà íà ôîíà íà ïîëèòè÷åñêèÿ ïî ñâîÿòà ñúùíîñò èíñòðóìåíòàðèóì, ñ êîéòî ïðåçèäåíòúò âúçäåéñòâà âúðõó äúðæàâíèòå èíñòèòóöèè è îáùî â ïîëèòè÷åñêèÿ ïðîöåñ. Âèñîêèÿò ìó àâòîðèòåò è øèðîêàòà ïîäêðåïà ñðåä îáùåñòâîòî ñà îò èçêëþ÷èòåëíî çíà÷åíèå ïðè îñúùåñòâÿâàíå íà êîíñòèòóöèîííèòå ïðàâîìîùèÿ è ïîëèòè÷åñêèòå ïîñëàíèÿ, êîèòî îòïðàâÿ.  ñúùîòî âðåìå öÿëàòà ïðåçèäåíòñêà âëàñò å ïîëèòè÷åñêà ïî ñâîåòî ñúäúðæàíèå è ïðåäíàçíà÷åíèå. Ïîëèòè÷åñêàòà âëàñò íà äúðæàâíèÿ ãëàâà íàìèðà ñâîÿ íàé-ïðÿê èçðàç â êîíñòèòóöèîííîòî ïðàâîìîùèå, íàìåðèëî ìÿñòî â ÷ë. 98, ò. 2 íà êîíñòèòóöèÿòà, äà îòïðàâÿ îáðúùåíèÿ êúì íàðîäà è Íàðîäíîòî ñúáðàíèå. Ïðè òîâà îáðúùåíèÿòà ñà ñàìîñòîÿòåëíè àêòîâå, êîèòî îêàçâàò ñèëíî âúçäåéñòâèå âúðõó îáùåñòâåíîòî ìíåíèå, êàòî òåõíèÿò åôåêò ñå ìóëòèïëèöèðà çíà÷èòåëíî ÷ðåç ñðåäñòâàòà çà ìàñîâà èíôîðìàöèÿ. Ïðàâîòî äà îòïðàâÿ îáðúùåíèÿ å ñèëíî ñðåäñòâî â èíñòóìåíòàðèóìà, ñ êîéòî ðàçïîëàãà ïðåçèäåíòúò. Òî áåç ñúìíåíèå ìó îñèãóðÿâà øèðîêà âúçìîæíîñò çà àêòèâíî ó÷àñòèå âúâ ôîðìèðàíåòî íà îáùàòà ïîëèòèêà íà äúðæàâàòà. Àðáèòðàæúò, îñúùåñòâÿâàí îò äúðæàâíèÿ ãëàâà, ìîæå äà áúäå îïðåäåëåí ïî-ñêîðî êàòî ïîëèòè÷åñêè àðáèòðàæ, âúçäåéñòâàù ñ ïîëèòè÷åñêè ñðåäñòâà è çàñÿãàù ñôåðàòà íà âèñøàòà ïîëèòèêà â 15 Âæ. Áëèçíàøêè, Ã. Öèò.ñú÷., c.24. 37

ñòðàíàòà. Âúçìîæíîñòèòå çà èíñòèòóöèîíàëåí àðáèòðàæ ñà çíà÷èòåëíî ñòåñíåíè îò êîíñòèòóöèÿòà, äîêîëêîòî ïðåçèäåíòúò íå ìîæå ïî ñâîÿ ïðåöåíêà äà ðàçïóñêà ïàðëàìåíòà, äà íàçíà÷àâà ïðàâèòåëñòâîòî, äà ïðàâè ïðîìåíè â íåãî, êàêòî è äà ïðåêðàòÿâà äåéíîñòòà ìó. Òîé íå ìîæå äà „çàîáèêîëè“ Íàðîäíîòî ñúáðàíèå è äà ñå îáúðíå ïðÿêî êúì íàðîäà, êàòî ïîñòàâè âàæåí ñïîðåä íåãî âúïðîñ íà íàöèîíàëåí ðåôåðåíäóì. Ïîëèòè÷åñêèÿò àðáèòðàæ ïðèäàâà àêòèâåí õàðàêòåð íà „íåóòðàëíàòà âëàñò“ íà äúðæàâíèÿ ãëàâà. Èçîáùî „íåóòðàëèòåòúò“ íà èíñòèòóöèÿòà ìîæå äà áúäå ñèëíî ìîäåëèðàí îò ëè÷íîñòòà íà ïðåçèäåíòà.  åäíè ñëó÷àè ìîæå äà å íàëèöå âèñîêà àêòèâíîñò ïî âñè÷êè çíà÷èìè ïðîáëåìè íà âúòðåøíàòà è âúíøíàòà ïîëèòèêà è çàñèëåí äèàëîã ñ îñòàíàëèòå èíñòèòóöèè, äîêàòî â äðóãè ïàñèâíîñòòà ùå íàêàðà ïðåçèäåíòà äà âúðâè ñëåä ñúáèòèÿòà è ùå ñâåäå ðîëÿòà ìó äî ÷èñòî ñèìâîëè÷íà è öåðåìîíèàëíà. Êîíñòèòóöèÿòà íà Áúëãàðèÿ ïðåäîñòàâÿ è äâåòå âúçìîæíîñòè. Êîÿ ùå áúäå ðåàëèçèðàíà çàâèñè îò ïðåçèäåíòà. Ïîëèòè÷åñêèÿò àðáèòðàæ ñå îáîñíîâàâà ñ íåïîñðåäñòâåíàòà äåìîêðàòè÷íà ëåãèòèìíîñò íà äúðæàâíèÿ ãëàâà, ïðîèçòè÷àùà îò ïðåêèÿ èçáîð îò íàðîäà. Ïðåêèÿò èçáîð ñòàáèëèçèðà èíñòèòóöèÿòà è ÿ ïðåâðúùà âúâ ôàêòîð íà ïîñòîÿíñòâî è ïðèåìñòâåíîñò â ïîëèòè÷åñêèÿ æèâîò íà ñòðàíàòà. Ìàòåðèàëíà ãàðàíöèÿ çà òàçè êîíñòèòóöèîííà ïîçèöèÿ íà äúðæàâíèÿ ãëàâà å íåãîâèÿò òâúðäî ôèêñèðàí ïåòãîäèøåí ñðîê íà ïúëíîìîùèÿòà(÷ë. 93, àë. 1 îò êîíñòèòóöèÿòà), êîéòî å ïî-äúëúã îò ìàíäàòà íà îñòàíàëèòå ïîëèòè÷åñêè èíñòèòóöèè ïàðëàìåíò è ïðàâèòåëñòâî. Îò òåçè ïîçèöèè ïðåçèäåíòúò íà ðåïóáëèêàòà å â ñúñòîÿíèå äà ïðèçîâàâà äúðæàâíèòå îðãàíè è ïîëèòè÷åñêèòå ïàðòèè êúì ñïàçâàíå íà êîíñòèòóöèîííèòå „ïðàâèëà íà èãðàòà“. Ñúùåâðåìåííî çíà÷åíèåòî íà ïðåêèÿ èçáîð íà äúðæàâíèÿ ãëàâà îò íàðîäà íå òðÿáâà äà ñå àáñîëþòèçèðà, òúé êàòî â Áúëãàðèÿ íå ñà íàëèöå ïðåäïîñòàâêèòå çà åâåíòóàëíà òðàíñôîðìàöèÿ íà ïàðëàìåíòàðíîòî óïðàâëåíèå â ïîëóïðåçèäåíòñêè ðåæèì 16 .  êîíñòèòóöèîííàòà ñèñòåìà íà ðåïóáëèêàòà íå ñà ïðåäâèäåíè åëåìåíòè íà äóàëèñòè÷íà èçïúëíèòåëíà âëàñò. Ïî-ñïåöèàëíî ïðåçèäåíòúò íà ðåïóáëèêàòà íå å îâëàñòåí äà ïðåäñåäàòåëñòâà çàñåäàíèÿ íà ïðàâèòåëñòâîòî, à îñâåí òîâà íå ðàçïîëàãà íèòî íîìèíàëíî, íèòî ðåàëíî ñ êëàñè÷åñêîòî ïðàâîìîùèå äà íàçíà÷àâà è îñâîáîæäàâà îò 16 Ïî òîçè âúïðîñ âæ. Äþâåðæå, Ì. Öèò.ñú÷., c. 62-74. 38

äëúæíîñò ìèíèñòðèòå, êàêòî íå å â ñúñòîÿíèå äà ïðåêðàòÿâà åäíîñòðàííî äåéíîñòòà íà ïîëçâàùîòî ñå ñ äîâåðèåòî íà ïàðëàìåíòà ïðàâèòåëñòâî. Ïðè ñúçäàâàíåòî íà êîíñòèòóöèÿòà ñå âçåìàò äîñòàòú÷íî ìåðêè, çà äà íå ñå äîïóñíå äúðæàâíèÿò ãëàâà äà äåéñòâà âìåñòî äðóãèòå âëàñòè. Âñúùíîñò ÿñíîòî è êàòåãîðè÷íî ðàçãðàíè÷åíèå íà ôóíêöèèòå íà ïðåçèäåíòà íà ðåïóáëèêàòà îò òåçè íà ïðàâèòåëñòâîòî å íåîáõîäèìî óñëîâèå çà ñúùåñòâóâàíåòî íà ïàðëàìåíòàðíî óïðàâëåíèå 17 . Àðáèòðàæíàòà ôóíêöèÿ íà ïðåçèäåíòà ñå ñâúðçâà è ñ êà÷åñòâîòî ìó íà ïîëèòè÷åñêà ôèãóðà. Äúðæàâíèÿò ãëàâà íå å äåïîëèòèçèðàí äúðæàâåí îðãàí, äîêîëêîòî èçäàâà àêòîâå ñúñ ñúùåñòâåíè ïîëèòè÷åñêè ïîñëåäèöè, ïðàâè èçÿâëåíèÿ è îáðúùåíèÿ ñ âàæíî ïîëèòè÷åñêî çíà÷åíèå 18 .  ñúùîòî âðåìå ïðåçèäåíòúò íå å äåïàðòèçèðàí è ïî ñèëàòà íà ÷ë. 95, àë. 2 îò êîíñòèòóöèÿòà å âúâåäåíà ñàìî çàáðàíà äà ó÷àñòâà â ðúêîâîäñòâîòî íà ïîëèòè÷åñêà ïàðòèÿ èëè êîàëèöèÿ. Ïîíà÷àëî â ïðàêòèêàòà íà ïðåêèòå ïðåçèäåíòñêè èçáîðè âèíàãè áèâà èçáèðàí êàíäèäàò, èçäèãíàò îò îïðåäåëåíà ïîëèòè÷åñêà ñèëà. Äà ñå îëèöåòâîðÿâà åäèíñòâîòî íà íàöèÿòà, îò äðóãà ñòðàíà, íå îçíà÷àâà, ÷å ïðåçèäåíòúò òðÿáâà íà âñÿêà öåíà äà áúäå ïîëèòè÷åñêè „ñòåðèëåí“ è äåéñòâèÿòà ìó äà îòãîâàðÿò íà ïîëèòè÷åñêèòå èíòåðåñè è ñèìïàòèè íà âñè÷êè èçáèðàòåëè. Òîâà íå ñàìî å íåâúçìîæíî ïðàêòè÷åñêè, íî òî íå îòãîâàðÿ è íà çàëîæåíîòî â êîíñòèòóöèÿòà ðàçáèðàíå çà ñúùíîñòòà è ðîëÿòà íà ïðåçèäåíòà êàòî àêòèâíà ôèãóðà, ó÷àñòâàùà âúâ ôîðìèðàíåòî íà âúòðåøíàòà è âúíøíàòà ïîëèòèêà íà ñòðàíàòà.  ñúùîòî âðåìå îñíîâíèÿò çàêîí âúçëàãà íà ïðåçèäåíòà äà îëèöåòâîðÿâà åäèíñòâîòî íà íàöèÿòà, êàòî èçïúëíåíèåòî íà òîâà èçèñêâàíå íÿìà ñàìî äåêîðàòèâåí, âúíøåí è ïðåñòèæåí õàðàêòåð. Äúðæàâíèÿò ãëàâà äúëæè àêòèâíè óñèëèÿ, íàñî÷åíè êúì óêðåïâàíå íà äúðæàâíîñòòà è îáåäèíÿâàíå íà íàöèÿòà îêîëî ïðèíöèïèòå è öåííîñòèòå, çàëîæåíè â êîíñòèòóöèÿòà, à ñúùî òàêà çà íåîòêëîííî ïðåñëåäâàíå è ïîñòèãàíå ñòðàòåãè÷åñêèòå öåëè íà äúðæàâàòà è îáùåñòâîòî 19 . 17 Âæ. Áëèçíàøêè, Ã. Ïðèíöèïè íà ïàðëàìåíòàðíîòî óïðàâëåíèå, Ñ., 1999, ñ.110. 18 Âæ. Ðåøåíèå ¹ 25 íà Êîíñòèòóöèîííèÿ ñúä îò 21.12.1995 ã. ïî ê.ä. ¹ 27/95 ã.(îáí., ÄÂ, áð.6 îò 19.01.1996 ã.). 19 Âæ. Ïåíåâ, Ï. Ïðåçèäåíòúò îëèöåòâîðÿâàù åäèíñòâîòî íà íàöèÿòà Â: Ñúâðåìåííî ïðàâî, Ñ., 1996, ¹ 4, ñ.9. 39

Íÿìà êîíñòèòóöèîííà çàáðàíà ïðåçèäåíòúò, êàòî âñåêè áúëãàðñêè ãðàæäàíèí, äà ÷ëåíóâà â ïîëèòè÷åñêà ïàðòèÿ.  ñúùîòî âðåìå ïðåðîãàòèâèòå ìó íà äúðæàâåí ãëàâà ìîäèôèöèðàò è íàëàãàò, ìàêàð è íåôîðìàëíè, îãðàíè÷åíèÿ íà òîâà íåãîâî êîíñòèòóöèîííî ïðàâî. Ïðåçèäåíòúò íå ìîæå äà áúäå ïîä÷èíåí íà êîíêðåòíà ïàðòèéíà ïðîãðàìà, à îùå ïî-ìàëêî äà ðàáîòè çà îñúùåñòâÿâàíå íà òàçè ïðîãðàìà, êàêòî è çà ïîñòèãàíå íà òåñíîïàðòèéíè öåëè è èíòåðåñè. Íàèñòèíà, òîé å ñâúðçàí ñ ïàðòèÿòà èëè êîàëèöèÿòà, êîÿòî å èçäèãíàëà èëè ïîäêðåïèëà êàíäèäàòóðàòà ìó â èçáîðíèÿ ïðîöåñ, íî òàçè îáâúðçàíîñò íå ìîæå äà ñúçäàâà çà ïðåçèäåíòà íèêàêâè êîíêðåòíè èìïåðàòèâíè çàäúëæåíèÿ. Ñúñ ñâîèòå èçÿâëåíèÿ è äåéñòâèÿ äúðæàâíèÿò ãëàâà òðÿáâà äà îáåäèíÿâà íàöèÿòà, à íå äà ÿ ðàçäåëÿ ïî ïàðòèåí ïðèçíàê. Âëèÿíèåòî íà ïðåçèäåíòà íà ðåïóáëèêàòà âúðõó ïîëèòè÷åñêèÿ ïðîöåñ ìîæå äà âàðèðà, êàòî êîíñòèòóöèîííàòà ñõåìà íà óïðàâëåíèå ïðè åäíà èëè äðóãà ïîëèòè÷åñêà êîíôèãóðàöèÿ äèíàìè÷íî ñå èçìåíÿ â îïðåäåëåíè ãðàíèöè. Òîâà çàâèñè ïðåäè âñè÷êî è íàé-âå÷å îò ñúñòîÿíèåòî íà îñíîâíèòå ïîëèòè÷åñêè ïàðòèè è îáùîòî ñúîòíîøåíèå íà ñèëèòå èì â ïîëèòè÷åñêèòå èíñòèòóöèè. Ïðåçèäåíòñêàòà èíñòèòóöèÿ ñúñðåäîòî÷àâà øèðîê êðúã îò ôóíêöèè è ðàçïîëàãà ñ êîíñòèòóöèîííè ïðàâîìîùèÿ â ñôåðèòå è íà òðèòå ðàçäåëåíè âëàñòè. Ôóíêöèèòå íà äúðæàâíèÿ ãëàâà ìîãàò äà ñå ñèñòåìàòèçèðàò â òðè ãîëåìè ãðóïè: òðàäèöèîííè ôóíêöèè, ñâúðçàíè ñ ïðåäñòàâèòåëñòâîòî íà äúðæàâàòà, êàêòî âúòðå â ñòðàíàòà, òàêà è â ìåæäóíàðîäíèòå îòíîøåíèÿ; ôóíêöèè íà ïîëèòè÷åñêè àðáèòðàæ, ñâúðçàíè ñ ïîñðåäíè÷åñêàòà ðîëÿ â ïîëèòè÷åñêèÿ ïðîöåñ è îñèãóðÿâàíå íà ñúòðóäíè÷åñòâî ìåæäó äúðæàâíèòå îðãàíè; ôóíêöèè ïî îòáðàíàòà, íàöèîíàëíàòà ñèãóðíîñò è êðèçèñíîòî óïðàâëåíèå íà ñòðàíàòà. Êîíñòèòóöèÿòà íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ îò 1991 ã. èçãðàæäà òâúðäå ñïåöèôè÷åí, íî çàåäíî ñ òîâà ñïîëó÷ëèâ è ñúîáðàçåí ñ íàöèîíàëíèòå îñîáåíîñòè õèáðèäåí ìîäåë íà óïðàâëåíèå, â êîéòî ïðåîáëàäàâàò åëåìåíòèòå íà ïàðëàìåíòàðíàòà ñèñòåìà. Îòíîñèòåëíàòà òåæåñò íà ïðåçèäåíòà íà ðåïóáëèêàòà â ðàçäåëåíèåòî è ñúòðóäíè÷åñòâîòî ìåæäó ïîëèòè÷åñêèòå èíñòèòóöèè ìîæå äà ñå ïðîìåíÿ â îòíîñèòåëíî øèðîêè ãðàíèöè â çàâèñèìîñò îò ñúîòíîøåíèåòî íà ïîëèòè÷åñêèòå ñèëè. Íåçàâèñèìî îò òîâà äúðæàâíèÿò ãëàâà íå îñúùåñòâÿâà ñâîÿ ñàìîñòîÿòåëíà äúðæàâíà ïîëèòèêà è íå å â ñúñòîÿ40

íèå äà íàëîæè òàêàâà ïîëèòèêà íà ñóáåêòèòå íà çàêîíîäàòåëíàòà, èçïúëíèòåëíàòà è ñúäåáíàòà âëàñò.  ñúùîòî âðåìå òîé èìà øèðîêè âúçìîæíîñòè çà ó÷àñòèå è âëèÿíèå ïðè îñúùåñòâÿâàíåòî íà äúðæàâíîòî óïðàâëåíèå. Ïîëèòè÷åñêàòà ïðàêòèêà áåç ñúìíåíèå ùå îáîãàòÿâà ïðåäñòàâàòà çà ôóíêöèèòå íà ïðåçèäåíòà è ùå ãî óòâúðæäàâà êàòî èíñòèòóöèîíàëåí öåíòúð è áàëàíñèðàù ôàêòîð â íàöèîíàëíèÿ ïîëèòè÷åñêè æèâîò.  Êîíñòèòóöèÿòà íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ ïðåçèäåíòñêèòå îáðúùåíèÿ è ïîñëàíèÿ â êà÷åñòâîòî èì íà ïîëèòè÷åñêè ïî ñâîåòî ñúäúðæàíèå àêòîâå èìàò íåîãðàíè÷åí ïðåäìåò. Òå ñå îòïðàâÿò ïî ñîáñòâåíà èíèöèàòèâà íà ïðåçèäåíòà, êàòî íàé-îáùî ñà îáâúðçàíè ñ íåãîâèòå êîíñòèòóöèîííè ôóíêöèè è ïðàâîìîùèÿ. Âúïðåêè øèðîêèòå âúçìîæíîñòè çà ïîëèòè÷åñêî âúçäåéñòâèå, ñúäúðæàùè ñå â îáðúùåíèÿòà è ïîñëàíèÿòà, áúëãàðñêèòå ïðåçèäåíòè ñðàâíèòåëíî ðÿäêî ïðèáÿãâàò äî òÿõ. Äîñåãà íå ñå å óñòàíîâèëà òðàéíà êîíñòèòóöèîííà ïðàêòèêà çà èçïîëçâàíå íà òîâà ñèëíî ïðàâîìîùèå íà äúðæàâíèÿ ãëàâà.  ïàðëàìåíòàðíàòà ïðàêòèêà ó íàñ å âúçïðèåòî îòïðàâÿíå íà îáðúùåíèå êúì íàðîäà îò ñòðàíà íà ïðåçèäåíòà ïðè ïîëàãàíå íà êîíñòèòóöèîííàòà êëåòâà ïðåä Íàðîäíîòî ñúáðàíèå. Êîãàòî âñòúïâàò â ñâîÿ ìàíäàò, ïðåçèäåíòèòå çàÿâÿâàò ïóáëè÷íî âèæäàíèÿòà ñè çà îñíîâíèòå çàäà÷è, ñòîÿùè ïðåä îáùåñòâîòî è äúðæàâàòà, êàêòî è öåííîñòèòå è ïðèíöèïèòå, êîèòî ùå îïðåäåëÿò ñúäúðæàíèåòî íà óïðàæíÿâàíèòå îò òÿõ ïðàâîìîùèÿ. Íÿìà ïðå÷êà â îáðúùåíèÿòà êúì Íàðîäíîòî ñúáðàíèå äà ñå âêëþ÷âàò è ïðåäëîæåíèÿ çà ïðèåìàíå íà îïðåäåëåíè çàêîíè, áåç òîâà, ðàçáèðà ñå, äà ïðåäñòàâëÿâà ïî ñúùåñòâî çàêîíîäàòåëíà èíèöèàòèâà. Òàêà ñå ïîäñêàçâà íåîáõîäèìîñòòà îò çàêîíîäàòåëíà èíòåðâåíöèÿ íà ïàðëàìåíòà è ñå ñòèìóëèðà íåéíîòî ïðåäïðèåìàíå. Ñ îáðúùåíèå ìîæå äà ñå îáÿâè ïóáëè÷íî ïðîãðàìàòà íà ñëóæåáíî ïðàâèòåëñòâî, êîãàòî òàêîâà å íàçíà÷åíî îò ïðåçèäåíòà, à ñúùî òàêà äà ñå îòïðàâè êúì Íàðîäíîòî ñúáðàíèå ïðåäóïðåæäåíèå çà íàëàãàíå íà âåòî ïî çàêîíîïðîåêò, êîéòî âñå îùå íå å ïðèåò è ñå ïðèäâèæâà â çàêîíîäàòåëíàòà ïðîöåäóðà. Åñòåñòâåíî, âñåêè ïðåçèäåíò âíèìàòåëíî îò÷èòà ñúîòíîøåíèåòî íà ïîëèòè÷åñêèòå ñèëè â ïàðëàìåíòà, êàêòî è ïîäêðåïàòà èì â îáùåñòâîòî, çà äà ïðîãíîçèðà åâåíòóàëíèòå ïîñëåäèöè îò ñâîèòå îáðúùåíèÿ è ïîñëàíèÿ. Çàñåãà íå ìîæå äà ñå ïðèåìå, ÷å áúëãàðñêèòå ïðåçèäåíòè ñà îâëàäåëè íàïúëíî è èçïîëçâàò òîâà åôåêòèâíî ñðåäñòâî çà âúçäåéñòâèå âúðõó ïîëèòè÷åñêèÿ ïðîöåñ. 41

Ïðåçèäåíòúò íà ðåïóáëèêàòà ó÷àñòâà â çàêëþ÷èòåëíàòà ôàçà íà çàêîíîäàòåëíèÿ ïðîöåñ. Êîíñòèòóöèÿòà â ÷ë. 98, ò. 4 ïðåäîñòàâÿ íà äúðæàâíèÿ ãëàâà èçêëþ÷èòåëíîòî ïðàâîìîùèå äà îáíàðîäâà çàêîíèòå. Ïî ñèëàòà íà ÷ë. 88, àë. 3 îò êîíñòèòóöèÿòà òîâà ñòàâà ñ ïóáëèêóâàíå íà òåõíèÿ òåêñò â Äúðæàâåí âåñòíèê íå ïî-êúñíî îò ïåòíàäåñåò äíè ñëåä ïðèåìàíåòî èì.  ïåòíàäåñåòäíåâíèÿ ïðîìóëãàöèîíåí ñðîê, îïðåäåëåí çà îáíàðîäâàíå îò ïðåçèäåíòà íà ïðèåò îò ïàðëàìåíòà çàêîí, äúðæàâíèÿò ãëàâà ìîæå ñúãëàñíî ÷ë. 101, àë.1 îò êîíñòèòóöèÿòà ìîòèâèðàíî äà âúðíå çàêîíà â Íàðîäíîòî ñúáðàíèå çà íîâî îáñúæäàíå, êîåòî íå ìîæå äà ìó áúäå îòêàçàíî. Âðúùàíåòî íà çàêîíà îáðàòíî â ïàðëàìåíòà íà ïðàêòèêà îñúùåñòâÿâà êîíñòèòóöèîííîòî ïðàâî íà ïðåçèäåíòà äà èñêà ïîâòîðíî îáñúæäàíå, êàòî ïî òîçè íà÷èí ñå äàâà âúçìîæíîñò íà Íàðîäíîòî ñúáðàíèå äà ïðåîñìèñëè çàåòàòà îò íåãî ïîçèöèÿ. Ïî ñúùåñòâî íà ïðåçèäåíòà ñå ïðåäîñòàâÿ ïðàâîòî íà îòëàãàòåëíî âåòî, êîåòî, ñëåä êàòî áúäå óïðàæíåíî, ìîæå äà áúäå ïðåîäîëÿíî îò ïàðëàìåíòà ÷ðåç àáñîëþòíî ìíîçèíñòâî(÷ë.101, àë.2 îò êîíñòèòóöèÿòà). Ïîâòîðíî ïðèåòèÿò îò Íàðîäíîòî ñúáðàíèå, ò.å. ïîòâúðäåíèÿò òåêñò íà çàêîíà ñå îáíàðîäâà îò ïðåçèäåíòà â ñåäåìäíåâåí ñðîê îò ïîëó÷àâàíåòî ìó â êàíöåëàðèÿòà íà äúðæàâíèÿ ãëàâà. Ñàìîòî âåòî íà ïðàêòèêà å þðèäè÷åñêà òåõíèêà çà ñïèðàíå è îñïîðâàíå íà çàêîíà, ïðåäè äà å âëÿçúë â äåéñòâèå 20 . Ñëåä êàòî çàêîíîïðîåêòúò å ïðèåò íà äâå ÷åòåíèÿ ïî ïðåäâèäåíèÿ â êîíñòèòóöèÿòà è ïðàâèëíèêà íà ïàðëàìåíòà ðåä, òîé ñå ïðåâðúùà â çàêîí.  íåãî å çàêðåïåíà çàêîíîäàòåëíàòà âîëÿ íà Íàðîäíîòî ñúáðàíèå. Ñ ïîäïèñà íà ïðåäñåäàòåëÿ íà ïàðëàìåíòà ñå óäîñòîâåðÿâà àâòåíòè÷íîñòòà íà ïðèåòèÿ çàêîí. Ïîäïèñâàíåòî íå å àêò íà óòâúðæäàâàíå íà çàêîíà, à èìà çà öåë äà óäîñòîâåðè, ÷å çàêîíúò å ïðèåò è èìà òî÷íî òîâà ñúäúðæàíèå, ïîä êîåòî ñòîè ïîäïèñúò íà ïðåäñåäàòåëÿ íà Íàðîäíîòî ñúáðàíèå.  òîçè âèä çàêîíúò ñå èçïðàùà íà äúðæàâíèÿ ãëàâà. Çàäúëæåíèåòî íà ïðåçèäåíòà äà îáíàðîäâà ïðèåòèÿ çàêîí âúçíèêâà, ñëåä êàòî çàêîíúò ïîñòúïè â ïðåçèäåíòñêàòà êàíöåëàðèÿ. Äà îáíàðîäâà çàêîíà èëè äà ãî âúðíå çà íîâî îáñúæäàíå ïðåçèäåíòúò áè ìîãúë ñàìî ñëåä êàòî ïîëó÷è îôèöèàëíî ïîäïèñàíèÿ àâòåíòè÷åí òåêñò. 20 Âæ. Áëèçíàøêè, Ã. Ôóíêöèè íà ïðåçèäåíòñêàòà èíñòèòóöèÿ Â: Ïðàâíà ìèñúë, Ñ., 1992, ¹ 3, ñ.8. 42

Ïðàâîòî íà ïðåçèäåíòà íà ðåïóáëèêàòà äà âúðíå ãëàñóâàíèÿ îò Íàðîäíîòî ñúáðàíèå çàêîí çà íîâî îáñúæäàíå, ò.å. äà íàëîæè âåòî, ïîñòàâÿ íÿêîè âúïðîñè, ñâúðçàíè ñúñ çàêîíîäàòåëíèÿ ïðîöåñ è ïî-êîíêðåòíî ñ íåãîâèòå ôàçè.  êîíñòèòóöèîííàòà òåîðèÿ ñå çàñòúïâà ðàçáèðàíå, ñïîðåä êîåòî ïðîìóëãàöèÿòà íå å åëåìåíò íà çàêîíîäàòåëíèÿ ïðîöåñ, çàùîòî çàêîíîïðîåêòúò ñå ïðåâðúùà â çàêîí ñàìî è åäèíñòâåíî ñ àêòà íà ãëàñóâàíåòî ìó îò ïàðëàìåíòà 21 . Áè ñëåäâàëî äà ñå âúçïðèåìå äðóãî âèæäàíå, äîêîëêîòî áåç èçâúðøâàíåòî íà äåéñòâèÿ ïî îáíàðîäâàíå ïðèåòèÿò îò ïàðëàìåíòà àêò íå ìîæå äà ïðîèçâåäå ïðàâíè ïîñëåäèöè íà çàêîí, äà âëåçå â ñèëà è äà îáâúðæå ñâîèòå àäðåñàòè ñúñ çàäúëæåíèåòî äà ìó ñå ïîä÷èíÿâàò. Ïðîìóëãàöèÿòà íå å ïðîñòî òåõíè÷åñêî äåéñòâèå ïî îïîâåñòÿâàíå è óçíàâàíå íà çàêîíà, à èìà õàðàêòåðà íà âîëåèçÿâëåíèå, îò êîåòî íàñòúïâàò ïðàâíè ïîñëåäèöè çàêîíúò âëèçà â ñèëà. Ïîðàäè òîâà ïðîìóëãàöèÿòà å íåðàçäåëíà è çàêëþ÷èòåëíà ôàçà îò öÿëîñòíèÿ çàêîíîäàòåëåí ïðîöåñ.  íåÿ äúðæàâíèÿò ãëàâà å àêòèâåí ó÷àñòíèê. Îùå â þðèäè÷åñêàòà ñè òåîðèÿ Òîìà Àêâèíñêè ðàçêðèâà ïðåäíàçíà÷åíèåòî íà ïðîìóëãàöèÿòà íà çàêîíèòå. Òîé îáîñíîâàâà âúçãëåäà, ÷å ïðîìóëãàöèÿ ïî îòíîøåíèå íà íîðìèòå íà åñòåñòâåíîòî ïðàâî, êàêòî è êîãàòî íîðìàòèâíèòå àêòîâå ñå ïðèåìàò â ïðèñúñòâèåòî íà òåçè, êîèòî ùå ãè èçïúëíÿâàò, íå å íåîáõîäèìà.  òåçè ñëó÷àè ïðîìóëãàöèÿòà íå å ñúùíîñòåí åëåìåíò íà çàêîíà è ïðåäïîñòàâêà çà íåãîâîòî äåéñòâèå. Íî êàòî ñå ïîçîâàâà íà ðèìñêèòå þðèñòè, òîé òâúðäè, ÷å çàêîíèòå ñà óñòàíîâåíè ñàìî òîãàâà, êîãàòî òå ñà ïðîìóëãèðàíè. Òîâà å òàêà, çàùîòî çàêîíèòå íàëàãàò óïðàâëåíèå ÷ðåç ïðèíóäà âúðõó ïðàâíèòå ñóáåêòè. Çàòîâà, çà äà ïðèäîáèå çàêîíúò çàäúëæèòåëíà ñèëà, êîÿòî ìó å ïðèñúùà, òîé òðÿáâà äà áúäå ïðèëàãàí îò õîðà, êîèòî ñå óïðàâëÿâàò ÷ðåç íåãî. Òàêîâà ïðèëîæåíèå ìîæå äà ñå îñúùåñòâÿâà ñëåä êàòî òå áúäàò óâåäîìåíè ÷ðåç ïðîìóëãàöèÿ. Åòî çàùî ïðîìóëãàöèÿòà å íåîáõîäèìà, çà äà ìîæå 21 Ñïîðåä çàñòúïâàíîòî ìíåíèå çàêîíîäàòåëíèÿò ïðîöåñ å ñàìî ïðîöåäóðàòà ïî ñúçäàâàíåòî íà çàêîíà, ïðåâðúùàíåòî íà çàêîíîïðîåêòà â çàêîí. Òîé ïðèêëþ÷âà â ìîìåíòà, â êîéòî íàðîäíèòå ïðåäñòàâèòåëè ãëàñóâàò íà âòîðî ÷åòåíå çàêîíîïðîåêòà. Èìåííî ãëàñóâàíåòî å àêòúò, ÷ðåç êîéòî çàêîíîïðîåêòúò ñòàâà çàêîí. Êàêâî ñëåäâà ïî-íàòàòúê, ñëåä êàòî å ñúçäàäåí âå÷å çàêîíúò, íå å ÷àñò îò ïðîöåñà íà íåãîâîòî ïðîèçâîäñòâî. Âæ. Ñòîé÷åâ, Ñ. Êîíñòèòóöèîííî ïðàâî, Ñ., 2002, ñ. 413- 414. 43

çàêîíúò äà ïðèäîáèå çàäúëæèòåëíà ñèëà 22 . Êîíñòèòóöèîííàòà óðåäáà îò 1991 ã. å â ñúçâó÷èå ñ ïîñî÷åíîòî ðàçáèðàíå çà ñúùíîñòòà íà îáíàðîäâàíåòî è îùå â ãëàâà ïúðâà „Îáùè íà÷àëà“, ñúäúðæà èçðè÷åí òåêñò. ×ëåí 5, àë. 5 îò êîíñòèòóöèÿòà èçðè÷íî ïîñòàíîâÿâà, ÷å âñè÷êè íîðìàòèâíè àêòîâå, â òîâà ÷èñëî è çàêîíèòå, ñå ïóáëèêóâàò, ïðè êîåòî òå âëèçàò â ñèëà òðè äíè ñëåä îáíàðîäâàíåòî èì, îñâåí êîãàòî â òÿõ å îïðåäåëåí äðóã ñðîê. Ïðè ïðîìóëãàöèÿòà íà çàêîíà ïðåçèäåíòúò íà ðåïóáëèêàòà ãî îöåíÿâà ïî ôîðìà è ñúäúðæàíèå. Òîé ìîæå äà íå âúçïðèåìå ðåøåíèÿòà íà ïàðëàìåíòà, äà íå ñå ñúãëàñè ñ òÿõ è äà íàëîæè âåòî íà çàêîíà. Íî äîðè è â ñëó÷àèòå, êîãàòî íå íàëàãà âåòî, à ïðîìóëãèðà çàêîíà òàêúâ, êàêúâòî å ïðèåò îò Íàðîäíîòî ñúáðàíèå, äúðæàâíèÿò ãëàâà ïàê èçâúðøâà ñúîòâåòíèòå îöåíêè. Ïîðàäè òîâà ïðåçèäåíòúò çàåäíî ñ ïàðëàìåíòà ó÷àñòâà â çàêîíîäàòåëíèÿ ïðîöåñ 23 . Ïðîìóëãàöèÿòà å ÷àñò îò íåãî è ìàêàð Íàðîäíîòî ñúáðàíèå äà å òèòóëÿð íà çàêîíîäàòåëíàòà âëàñò â äåéíîñòòà ïî ñúçäàâàíå íà çàêîíèòå, îñâåí ïàðëàìåíòà è ïðàâèòåëñòâîòî âàæíî ìÿñòî å îòðåäåíî è íà äúðæàâíèÿ ãëàâà. Ïðèåòèÿò îò ïàðëàìåíòà çàêîí å „àêò ïîä óñëîâèå“. Äúðæàâíèÿò ãëàâà èìà ïðàâî äà ãî ñàíêöèîíèðà, äà ñå ñúãëàñè ñ íåãî, ñëåä êîåòî äà ãî ïðîìóëãèðà. Òîé íÿìà ïðàâî äà âíàñÿ ïðîìåíè â òåêñòà íà çàêîíà, ïðåäëîæåí ìó çà îáíàðîäâàíå. Àêî íÿìà âúçðàæåíèÿ ïî íåãî, ïðåçèäåíòúò ãî ïðîìóëãèðà è ïî òîçè íà÷èí äàâà ñúãëàñèåòî ñè çàêîíúò äà áúäå âêëþ÷åí â ïðàâíàòà ñèñòåìà íà ñòðàíàòà è äà âëåçå â äåéñòâèå. Àêî ïðåçèäåíòúò èìà âúçðàæåíèÿ ïî ïðèåòèÿ çàêîí, òîé ìîæå äà îòêàæå äà ãî ñàíêöèîíèðà è äà íàëîæè âåòî.  ïðàâíàòà ëèòåðàòóðà ñå ïîääúðæà òåçàòà, ÷å âåòîòî å ñâîåîáðàçíà ôîðìà íà „êîíòðàâëàñò“, ÷ðåç êîÿòî äúðæàâíèÿò ãëàâà ñå ïðîòèâîïîñòàâÿ íà ïàðëàìåíòà. Òàçè ïîçèöèÿ ñå îáîñíîâàâà íà îñíîâàòà íà ïðèíöèïà çà ðàçäåëåíèå íà âëàñòèòå. Íà ïðàêòèêà âåòîòî å ñðåäñòâî çà ó÷àñòèå íà äúðæàâíèÿ ãëàâà â çàêîíîäàòåëíàòà äåéíîñò, ïîñðåäñòâîì êîåòî ìîæå äà ñå ïðåäèçâèêà ðåâèçèÿ íà åäíà ïúðâîíà÷àëíà ïîçèöèÿ íà çàêîíîäàòåëÿ. Èñòîðè÷åñêè èíñòèòóòúò íà ñàíêöèÿòà âúðõó ïðèåòèÿ îò ïàð22 Âæ. St. Thomas Aquinas, Summa Theologi ñ a – In: Great Political Thinkers, ed. W. Ebenstein, Pryden Press, Illinois, 1969, p. 336-337. 23 Âæ. Ñïàñîâ, Á. Ïðåçèäåíòúò íà Ðåïóáëèêàòà, Ñ., 1999, ñ. 138. 44

ëàìåíòà çàêîí èìà ñâîÿ ïðîèçõîä â ñðåäíîâåêîâèåòî.  òàçè åïîõà êðàëÿò å ïðÿê ó÷àñòíèê â çàêîíîäàòåëíèÿ ïðîöåñ è ñëåä ïðèêëþ÷âàíå íà ïàðëàìåíòàðíèòå ïðîöåäóðè äàâà èëè îòêàçâà ñúãëàñèå çàêîíúò äà âëåçå â ñèëà. Íåñúãëàñèåòî ìó íå ìîæå äà áúäå ïðåîäîëÿíî è çàêîíúò ïðîïàäà. Òàçè ïðàâíà ôèãóðà å èçâåñòíà êàòî „àáñîëþòíà ñàíêöèÿ“ íà ìîíàðõà. Ñúçäàâàíåòî íà ïðåçèäåíòñêàòà èíñòèòóöèÿ êàòî èçáîðåí äúðæàâåí ãëàâà ïî íåîáõîäèìîñò íàëàãà ìîäèôèêàöèÿ íà êëàñè÷åñêàòà ïîñòàíîâêà çà ñàíêöèÿòà ïî îòíîøåíèå íà çàêîíèòå.  êîíöåïöèÿòà çà ïðåçèäåíòñêàòà èíñòèòóöèÿ ñàíêöèÿòà íà äúðæàâíèÿ ãëàâà âúðõó ïðèåòèÿ îò ïàðëàìåíòà çàêîí ñå çàïàçâà, íî å ñèëíî ñìåê÷åíà âúâåæäà ñå êàòî îòëàãàòåëíà, ñóñïåíñèâíà ìÿðêà è ìîæå äà áúäå ïðåîäîëÿíà îò ïàðëàìåíòà. Íàëàãà ñå íîâî ðàçáèðàíå çà ñàíêöèÿòà êàòî ñðåäñòâî çà ïîñòèãàíå íà áàëàíñ â ñèñòåìàòà íà ðàçäåëåíèòå âëàñòè, îò åäíà ñòðàíà, è çà îïàçâàíå íà êîíñòèòóöèÿòà, îò äðóãà 24 . Ïðàâîìîùèåòî íà ïðåçèäåíòà äà ñàíêöèîíèðà çàêîíèòå ìîæå äà áúäå îòêðèòî âúâ âñè÷êè ðåïóáëèêàíñêè ôîðìè íà óïðàâëåíèå. Ðàçïîëàãàéêè ñ íåãî, ïðåçèäåíòúò çàâúðøâà ïðîöåñà íà ïðèåìàíå íà çàêîíèòå, êàòî èì ïðèäàâà ñèëà íà þðèäè÷åñêè àêòîâå, çàäúëæèòåëíè çà èçïúëíåíèå îò âñè÷êè ãðàæäàíè è äúðæàâíè îðãàíè.  ðàçëè÷íèòå êîíñòèòóöèîííè ñèñòåìè ñà âúâåäåíè ðàçëè÷íè ïðîöåäóðè çà ñàíêöèîíèðàíå íà çàêîíèòå îò äúðæàâíèÿ ãëàâà.  Ãúðöèÿ ïðåçèäåíòúò óòâúðæäàâà, ïðîìóëãèðà è ïóáëèêóâà çàêîíèòå, ïðèåòè îò ïàðëàìåíòà â ðàìêèòå íà åäíîìåñå÷åí ñðîê îò äåíÿ íà òÿõíîòî ãëàñóâàíå.  ÑÀÙ çà òàçè ïðîöåäóðà ñå ïðåäîñòàâÿò äåñåò äíè. Ñúñ çíà÷èòåëíî ïîâå÷å âðåìå ðàçïîëàãà ïðåçèäåíòúò íà Ôèíëàíäèÿ, êúäåòî çàêîíúò ïîäëåæè íà óòâúðæäàâàíå âúâ âèäà, â êîéòî å ïðèåò îò ïàðëàìåíòà â ðàìêèòå íà òðè ìåñåöà îò äåíÿ íà ïðåäîñòàâÿíåòî ìó íà äúðæàâíèÿ ãëàâà.  ïðåçèäåíòñêèòå, à ñúùî è â íÿêîè ïîëóïðåçèäåíòñêè ðåïóáëèêè äúðæàâíèòå ãëàâè åäíîëè÷íî ïîäïèñâàò ïîñòúïâàùèòå ïðè òÿõ ïàðëàìåíòàðíè çàêîíè. Ïðè ïàðëàìåíòàðíèòå ðåïóáëèêè ÷åñòî òå ñå ïîäïèñâàò îñâåí îò ïðåçèäåíòà, è îò ìèíèñòúð-ïðåäñåäàòåëÿ è ïðåäñåäàòåëÿ íà ïàðëàìåíòà(â íÿêîè ñëó÷àè îò ïðåäñåäàòåëÿ íà äîëíàòà êàìàðà) 25 . 24 Âæ. Äðóìåâà, Å. Êîíñòèòóöèîííî ïðàâî, Ñ., 1998, ñ. 364-365. 25 Âæ. Ñàõàðîâ, Í., Èíñòèòóò ïðåçèäåíòñòâà â ñîâðåìåííîì ìèðå, Ì., 1994, ñ.111. 45

Ïîíà÷àëî ðåïóáëèêàíñêèòå êîíñòèòóöèè ïðåäîñòàâÿò íà ïðåçèäåíòèòå ïðàâî íà âåòî. Òîâà íà ïðàêòèêà å åäíî îò íàé-åôåêòèâíèòå ñðåäñòâà çà âúçäåéñòâèå âúðõó äåéíîñòòà íà çàêîíîäàòåëíàòà âëàñò â ëèöåòî íà ïàðëàìåíòà. Ïðèòåæàâàéêè òîâà ïðàâî äúðæàâíèÿò ãëàâà ïîëó÷àâà âúçìîæíîñò äà íå ïðèåìà ïîçèöèÿòà íà ïàñèâåí ó÷àñòíèê â çàêîíîäàòåëíèÿ ïðîöåñ, à àêòèâíî äà âëèÿå íà íåãîâîòî ñúäúðæàíèå è ðàçâèòèå. Ïîëó÷àâàéêè ïðèåòèÿ îò ïàðëàìåíòà çàêîí, ïðåçèäåíòúò èìà ïðàâî íà èçáîð: èëè äà ïîäêðåïè çàêîíà, êàòî ãî ñàíêöèîíèðà è ïðîìóëãèðà, èëè äà ñå îïèòà äà ïðåäîòâðàòè âëèçàíåòî ìó â ñèëà, êàòî íàëîæè ñâîåòî âåòî. Êîíñòèòóöèÿòà íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ ïðåäâèæäà îòíîñèòåëíî êðàòúê ñðîê çà ïðîìóëãàöèÿ íà çàêîíèòå îò äúðæàâíèÿ ãëàâà. Ñïîðåä ÷ë. 88, àë. 3 îò êîíñòèòóöèÿòà çàêîíèòå, ïðèåòè îò Íàðîäíîòî ñúáðàíèå, ñå îáíàðîäâàò ⠄Äúðæàâåí âåñòíèê“ íå ïî-êúñíî îò ïåòíàäåñåò äíè ñëåä ïðèåìàíåòî èì. Ìîòèâèðàíîòî âðúùàíå íà çàêîíà â ïàðëàìåíòà ìîæå äà ñå ïðèëîæè îò ïðåçèäåíòà â òîçè ñðîê, íî â ñëó÷àé ÷å òîâà íå áúäå íàïðàâåíî, çàêîíúò òðÿáâà äà áúäå îáíàðîäâàí. Òîâà îáíàðîäâàíå ìîæå äà ñå îñúùåñòâè ñàìî ñúñ ñàìîñòîÿòåëåí óêàç íà äúðæàâíèÿ ãëàâà è ïðåäñòàâëÿâà íåãîâî îòäåëíî êîíñòèòóöèîííî ïðåäâèäåíî ïðàâîìîùèå(÷ë.98, ò.4 îò êîíñòèòóöèÿòà). Ñàìî òîâà îáíàðîäâàíå å îôèöèàëíî è îò íåãî ïðîèçòè÷à âëèçàíåòî â ñèëà íà çàêîíà. Ïîñðåäñòâîì îáíàðîäâàíåòî çàêîíúò ñòàâà èçïúëíÿåì. Îáíàðîäâàíåòî íà çàêîíèòå îò ïðåçèäåíòà å âúçïðèåòî êàòî èçðàç íà êîíñòèòóöèîííèòå òðàäèöèè â ïàðëàìåíòàðíîòî óïðàâëåíèå. Äúðæàâíèÿò ãëàâà íå óäîñòîâåðÿâà ñúäúðæàíèåòî íà çàêîíèòå, äîêîëêîòî, ñëåä êàòî ìó áúäàò èçïðàòåíè îò ïðåäñåäàòåëÿ íà Íàðîäíîòî ñúáðàíèå, òîé íå ãè ïîäïèñâà.  áúëãàðñêèÿ êîíñòèòóöèîíåí ìîäåë ïàðëàìåíòúò ïðèåìà çàêîíèòå, ïðåäñåäàòåëÿò íà ïðåäñòàâèòåëíîòî ñúáðàíèå óäîñòîâåðÿâà òÿõíîòî ñúäúðæàíèå, à íàðåæäàíåòî çà îôèöèàëíîòî èì îáíàðîäâàíå ñå ïðàâè îò ïðåçèäåíòà íà ðåïóáëèêàòà.  òîçè ñìèñúë å è íîðìàòà íà ÷ë. 8, àë. 1, ò.8 îò Çàêîíà çà äúðæàâíèÿ ïå÷àò è íàöèîíàëíîòî çíàìå íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ, êîÿòî ïîñòàíîâÿâà, ÷å äúðæàâíèÿò ïå÷àò ñå ïîëàãà âúðõó óêàçà íà ïðåçèäåíòà çà îáíàðîäâàíå íà çàêîíà, à íå âúðõó ñàìèÿ çàêîí. Ïðè òîâà „ïàçèòåë íà äúðæàâíèÿ ïå÷àò“ å ìèíèñòúðúò íà ïðàâîñúäèåòî. Ñïåöèàëíèÿò ïðåçèäåíòñêè óêàç çà ïðîìóëãàöèÿ ïðèäðóæàâà çàêîíà ïðè íåãîâîòî îáíàðîäâàíå. Äâàòà àêòà ñå ïóáëèêó46

âàò çàåäíî ⠄Äúðæàâåí âåñòíèê“.  ðàìêèòå íà ïåòíàäåñåòäíåâíèÿ ñðîê, ïðåäâèäåí â ÷ë. 99, àë.3 îò êîíñòèòóöèÿòà, ïðåçèäåíòúò ìîæå ìîòèâèðàíî äà âúðíå çàêîíà â Íàðîäíîòî ñúáðàíèå çà íîâî îáñúæäàíå, êîåòî íå ìîæå äà ìó áúäå îòêàçàíî. Ïðåçèäåíòúò ôîðìóëèðà ñâîèòå âúçðàæåíèÿ ñðåùó çàêîíà â ñàìîñòîÿòåëåí óêàç, êîéòî çàäúëæèòåëíî ñúäúðæà ìîòèâèòå çà âðúùàíå. Òîâà å åäèíñòâåíèÿò óêàç íà äúðæàâíèÿ ãëàâà, çà êîéòî ñúùåñòâóâà êîíñòèòóöèîííî èçèñêâàíå äà áúäå ôîðìàëíî è îôèöèàëíî ìîòèâèðàí. Óêàçèòå, ñ êîèòî ñå íàëàãà îòëàãàòåëíî âåòî, ñå îáíàðîäâàò ⠄Äúðæàâåí âåñòíèê“, êàòî èì ñå ïðèäàâà ïóáëè÷åí õàðàêòåð. Êîíñòèòóöèÿòà íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ íå îïðåäåëÿ ôîðìàëíè îñíîâàíèÿ çà âðúùàíå íà çàêîíè çà íîâî îáñúæäàíå è ïðåäîñòàâÿ øèðîêà ñâîáîäà íà ïðåçèäåíòà çà ïðåöåíêà íà åâåíòóàëíè íåäîñòàòúöè âúâ ôîðìàòà è ñúäúðæàíèåòî íà çàêîíèòå. Îñíîâàíèÿòà çà îñïîðâàíå íà çàêîíà ìîãàò äà áúäàò ñâúðçàíè êàêòî ñúñ ñúìíåíèÿ çà íåãîâàòà ïðîòèâîêîíñòèòóöèîííîñò, òàêà è ñúñ ñúùíîñòòà íà ïðåäëàãàíàòà ïðàâíà óðåäáà(öåëåñúîáðàçíîñòòà íà çàêîíà).  ñëó÷àèòå, êîãàòî âúçðàæåíèÿòà ñïðÿìî çàêîíà ñà ñâúðçàíè ñ íåêîíñòèòóöèîíîñúîáðàçíîñò íà íåãîâèòå òåêñòîâå, ïðåä ïðåçèäåíòà íà ðåïóáëèêàòà ñå îòêðèâàò äâå êîíñòèòóöèîííè âúçìîæíîñòè. Îò åäíà ñòðàíà, òîé èìà ïðàâîòî ïî ñèëàòà íà ÷ë.150, àë. 1 îò êîíñòèòóöèÿòà äà ñå îáúðíå êúì Êîíñòèòóöèîííèÿ ñúä ñ èñêàíå çà óñòàíîâÿâàíå íà ïðîòèâîêîíñòèòóöèîííîñò íà çàêîíà èëè íà îòäåëíè íåãîâè òåêñòîâå. Çà äà îñúùåñòâè òîâà ñâîå ïðàâî îáà÷å, äúðæàâíèÿò ãëàâà òðÿáâà ïúðâî äà å îáíàðîäâàë çàêîíà è òîé äà å âëÿçúë â ñèëà. Åäâà òîãàâà ìîæå äà ñå ïðåäïðèåìå àòàêà ïðåä Êîíñòèòóöèîííèÿ ñúä. Ðàçáèðà ñå, â ïåðèîäà ìåæäó âëèçàíåòî â ñèëà è ïðîèçíàñÿíåòî íà êîíñòèòóöèîííàòà þðèñäèêöèÿ çàêîíúò ùå äåéñòâà è ùå ïîðîäè ïðàâíèòå ñè ïîñëåäèöè. Çà ñúæàëåíèå ïîñëåäèöèòå îò åäèí íåêîíñòèòóöèîíîñúîáðàçåí çàêîí ìîãàò ÷óâñòâèòåëíî äà çàñåãíàò êîíñòèòóöèîííè ïðàâà íà øèðîê êðúã áúëãàðñêè ãðàæäàíè, êàêòî è çàêîííè èíòåðåñè íà öåëè ñîöèàëíè ãðóïè.  ñúùîòî âðåìå ïðåçèäåíòúò íà ðåïóáëèêàòà å â ïðàâîìîùèåòî ñè äà îòêàæå îáíàðîäâàíå íà çàêîíà, êàòî ãî âúðíå â Íàðîäíîòî ñúáðàíèå çà íîâî îáñúæäàíå. Ïðè òîâà äúðæàâíèÿò ãëàâà äåéñòâà îò ïîçèöèÿòà íà ïàçèòåë íà êîíñòèòóöèÿòà è îñíîâíèòå ïðàâà íà ãðàæäàíèòå. Ïîäîáíà ïîçèöèÿ íà ïðåçèäåíòà íå áèâà äà ñå ðàçêîëåáàâà îò âèñîêèòå ìíîçèíñòâà, 47

ñ êîèòî ïàðëàìåíòúò å ïîäêðåïèë çàêîíèòå.  òåçè ñëó÷àè â êà÷åñòâîòî ñè íà ïîëèòè÷åñêè àðáèòúð è îáåäèíèòåë íà íàöèÿòà ïðåçèäåíòúò íà ðåïóáëèêàòà òðÿáâà äà ñå ïðîòèâîïîñòàâè íà Íàðîäíîòî ñúáðàíèå, áåç äà ñå ñòðàõóâà, ÷å îòëàãàòåëíîòî âåòî ùå áúäå ëåñíî ïðåîäîëÿíî. Îòêðèòî çàÿâåíàòà âîëÿ íà èíñòèòóöèÿòà â ñëó÷àÿ å çà ïðåäïî÷èòàíå ïðåä êàëêóëèðàíåòî íà åâåíòóàëíè ïîëèòè÷åñêè äèâèäåíòè è çàãóáè. Æåëàíèåòî çà ñàìîñúõðàíåíèå è çàïàçâàíå íà ôîðìàëåí àâòîðèòåò ïîíÿêîãà ñå çàïëàùà òâúðäå ñêúïî ñ îòñëàáâàíå íà îáùåñòâåíàòà ïîäêðåïà êúì èíñòèòóöèÿòà. Îñïîðâàíåòî íà çàêîíà ñ îãëåä íåãîâàòà öåëåñúîáðàçíîñò ïðåäîñòàâÿ øèðîêî ïîëå çà ïðåöåíêà îò ñòðàíà íà ïðåçèäåíòà. Òóê òîé ìîæå äà ñå îïðå íà ìíåíèÿ îò ðàçëè÷íèòå äúðæàâíè îðãàíè, åêñïåðòè â ñúîòâåòíèòå îáëàñòè, ìîæå äà êîíñóëòèðà ñòàíîâèùà íà ñòðóêòóðè íà ãðàæäàíñêîòî îáùåñòâî, äà èçñëóøà âúçðàæåíèÿòà íà ïàðëàìåíòàðíàòà îïîçèöèÿ. Ðàçáèðà ñå, ðåøåíèåòî çà âðúùàíå íà çàêîíà ñå âçåìà ñàìîñòîÿòåëíî è åäíîëè÷íî îò ïðåçèäåíòà.  òåçè ñëó÷àè âåòîòî íå å èçðàç íà ñàìîöåëíî ïðîòèâîïîñòàâÿíå íà ïàðëàìåíòà è ìíîçèíñòâîòî â íåãî, à íà æåëàíèåòî íà äúðæàâíèÿ ãëàâà â çàêîíà äà ñå ïîñòèãíå áàëàíñ íà èíòåðåñè è äà ñå íàìåðÿò íàé-äîáðèòå íîðìàòèâíè ðåøåíèÿ, êàòî çàêîíúò áúäå „ðàçóì, îñâîáîäåí îò ñòðàñòèòå“ 26 . Åäèíñòâåíî â òàêúâ êîíòåêñò âðúùàíåòî íà çàêîíà â ïàðëàìåíòà ìîæå äà ñòàíå ïîâîä çà ñåðèîçåí ðàçìèñúë, à íåãîâîòî îáñúæäàíå åâåíòóàëíî äà äîâåäå äî ïî-äîáðè îò ïúðâîíà÷àëíî ãëàñóâàíèòå òåêñòîâå. Ïî ïðèíöèï â êîíñòèòóöèîííàòà òåîðèÿ âåòîòî ñå õàðàêòåðèçèðà êàòî íåãàòèâíî ïðàâîìîùèå íà äúðæàâíèÿ ãëàâà çà áëîêèðàíå íà çàêîíîäàòåëíàòà âëàñò 27 . Êîíñòèòóöèÿòà íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ èçõîæäà îò äðóãà ïîçèöèÿ, à èìåííî, ÷å âðúùàíåòî íà çàêîíèòå íå å ñðåäñòâî çà êîíôðîíòàöèÿ, à çà óðàâíîâåñÿâàíå íà ðàçäåëåíèåòî íà âëàñòèòå è ïîñòèãàíå íà áàëàíñ íà èíòåðåñè êàêòî ìåæäó ìíîçèíñòâî è îïîçèöèÿ â ïàðëàìåíòà, òàêà è â öÿëîòî îáùåñòâî. Îñïîðâàíåòî å ïî-ñêîðî ñðåäñòâî, ÷ðåç êîåòî ïðåçèäåíòúò àïåëèðà êúì íàðîäíèòå ïðåäñòàâèòåëè äà îáñúäÿò è ïðåîöåíÿò ñâîÿòà ïúðâîíà÷àëíà ïîçèöèÿ. Çà òîâà ãîâîðè è âúçïðèåòîòî ïðàâèëî, ñïîðåä êîåòî çàêîíúò ñå ïðèåìà ïîâòîðíî ñ àáñîëþòíî ìíîçèíñòâî, à íå ñå 26 Âæ. Àðèñòîòåë, Ïîëèòèêà, Ñ., 1995, ñ. 85-89. 27 Âæ. Schugart, M., J., Carey, Op.cit, p. 136. 48

èçïîëçâà õàðàêòåðíîòî çà ïðåçèäåíòñêèòå ñèñòåìè êâàëèôèöèðàíî ìíîçèíñòâî. Ïîíà÷àëî àáñîëþòíîòî ìíîçèíñòâî ñúâïàäà ñ ìíîçèíñòâîòî, ñ êîåòî ïàðëàìåíòúò ïðèåìà çàêîíèòå â ñëó÷àèòå, êîãàòî â ïëåíàðíàòà çàëà ïðèñúñòâàò âñè÷êèòå 240 íàðîäíè ïðåäñòàâèòåëè. Ñëåäîâàòåëíî ïðåîäîëÿâàíåòî íà ïðåçèäåíòñêèòå âúçðàæåíèÿ ïðèäîáèâà õàðàêòåðà íà ïðåïîòâúðæäàâàíå íà ïúðâîíà÷àëíàòà çàêîíîäàòåëíà âîëÿ.  êîíñòèòóöèîííèÿ òåêñò íå ñå ïîñòàâÿò íèêàêâè ôîðìàëíè èçèñêâàíèÿ îòíîñíî ìîòèâèòå, êîèòî ñà íåðàçäåëíà ÷àñò îò óêàçà çà íàëàãàíå íà âåòî.  äîñåãàøíàòà êîíñòèòóöèîííà ïðàêòèêà âñåêè ïðåçèäåíò å íàëàãàë ñâîé èíäèâèäóàëåí ñòèë ïðè ôîðìèðàíå íà ìîòèâàöèÿòà íà îòëàãàòåëíîòî âåòî 28 . Àíàëèçúò íà ìîòèâèòå äàâà âúçìîæíîñò äà ñå äèôåðåíöèðà ïîäõîäúò íà äúðæàâíèÿ ãëàâà ïðè âðúùàíåòî íà çàêîíèòå. Ñúäúðæàíèåòî è íàñî÷åíîñòòà íà ìîòèâèòå äàâàò îñíîâàíèå äà ñå îáîñîáÿò íÿêîëêî ôîðìè íà âåòîòî: íåãàòèâíî âåòî ïðè êîåòî ñå âúçðàçÿâà íà çàêîíà, êàòî ñå àðãóìåíòèðàò ñëàáîñòèòå è íåäîñòàòúöèòå ìó; ïîçèòèâíî âåòî êîãàòî îñâåí âúçðàæåíèÿòà â ìîòèâèòå ñå ñúäúðæà íàé-îáùî ïðåäëîæåíèå çà çàìåñòâàùè òåêñòîâå; ïàñèâíî âåòî êîãàòî ìîòèâèòå âêëþ÷âàò àðãóìåíòè íà ïàðëàìåíòàðíàòà îïîçèöèÿ è ñòðóêòóðè íà ãðàæäàíñêîòî îáùåñòâî, êîèòî êðèòèêóâàò è ñå ïðîòèâîïîñòàâÿò íà çàêîíà è êîèòî ïðåçèäåíòúò ïðèåìà çà ñâîè àðãóìåíòè; àêòèâíî âåòî ïðè êîåòî èíèöèàòèâàòà çà âðúùàíå íà çàêîíà å èçöÿëî íà ïðåçèäåíòà, êàêòî è ñàìèòå àðãóìåíòè â ìîòèâèòå íà óêàçà; ïðåâàíòèâíî âåòî êîãàòî â ìîòèâèòå íà åäíî âåòî ñå ñúäúðæà ïðåäóïðåæäåíèå çà íàëàãàíå íà ñëåäâàùî ïðè àíàëîãè÷íè íîðìàòèâíè ðåøåíèÿ.  ïîñëåäíèÿ ñëó÷àé ïðåçèäåíòúò íà ðåïóáëèêàòà ïóáëè÷íî çàÿâÿâà è îòñòîÿâà ñâîè ïðèíöèïíè ïîçèöèè ïî îòíîøåíèå íà çàêîíîäàòåëíàòà ïîëèòèêà íà ïàðëàìåíòà è ïðàâèòåëñòâîòî. Êîíñòèòóöèÿòà â ÷ë.101, àë.1 ïðåäîñòàâÿ ïðàâî íà ïðåçèäåíòà äà âúðíå çàêîíà â Íàðîäíîòî ñúáðàíèå çà íîâî îáñúæäàíå. Ñëåäîâàòåëíî ïðåçèäåíòúò âðúùà çàêîíà êàòî öÿëî, íåçàâèñèìî äàëè îñïîðâàíåòî å ïúëíî, ïî ïðèíöèï, èëè ñå àòàêóâàò ñàìî îòäåëíè íåãî28 Ïðåçèäåíòúò Æåëþ Æåëåâ â ïåðèîäà 1990 1997 ã. å íàëîæèë âåòî âúðõó 22 çàêîíà. Ïðåçèäåíòúò Ïåòúð Ñòîÿíîâ å âúðíàë â Íàðîäíîòî ñúáðàíèå 10 çàêîíà â ðàìêèòå íà ìàíäàòà ñè(1997-2002 ã.). Ïðåçèäåíòúò Ãåîðãè Ïúðâàíîâ îò ì. ÿíóàðè 2002 ã. äî ì. ñåïòåìâðè 2003 ã. å íàëîæèë âåòî íà 10 çàêîíà. 49

âè ðàçïîðåäáè. Êîíñòèòóöèÿòà íå äîïóñêà íàëàãàíå íà „÷àñòè÷íî âåòî“. Ïðîöåäóðàòà ïî íàëàãàíå íà ïðåçèäåíòñêîòî âåòî è îïèòà çà íåãîâîòî ïðåîäîëÿâàíå îò ïàðëàìåíòà å óðåäåíà â êîíñòèòóöèÿòà (÷ë.101) è â Ïðàâèëíèêà çà îðãàíèçàöèÿòà è äåéíîñòòà íà Íàðîäíîòî ñúáðàíèå(÷ë. 73) 29 . Ïðåäñåäàòåëÿò íà ïàðëàìåíòà ñúîáùàâà îùå íà ïúðâîòî ïëåíàðíî çàñåäàíèå çà ïîñòúïâàíåòî íà óêàç íà ïðåçèäåíòà íà ðåïóáëèêàòà, ñ êîéòî ïðèåò îò Íàðîäíîòî ñúáðàíèå çàêîí ñå âðúùà çà íîâî îáñúæäàíå.  òðèäíåâåí ñðîê îò ïîñòúïâàíåòî íà âåòîòî ïðåäñåäàòåëÿò âúçëàãà íà êîìèñèÿòà, êîÿòî å áèëà „âîäåùà“ ïî ñúîòâåòíèÿ çàêîí äà äîêëàäâà ïðåä íàðîäíèòå ïðåäñòàâèòåëè óêàçà è ìîòèâèòå êúì íåãî. Âúðíàòèÿò çà íîâî îáñúæäàíå çàêîí ñå âêëþ÷âà â äíåâíèÿ ðåä íà Íàðîäíîòî ñúáðàíèå â ïåòíàäåñåòäíåâåí ñðîê îò ïîñòúïâàíåòî íà óêàçà. Öåëòà íà êðàòêèòå ñðîêîâå å ñúäáàòà íà âúðíàòèÿ çàêîí äà áúäå ðåøåíà ìàêñèìàëíî áúðçî. Áåçñïîðíî å, ÷å âúðíàòèòå çàêîíè òðÿáâà äà ñå ïîëçâàò ñ ïðèîðèòåò ïðè îïðåäåëÿíå äíåâíèÿ ðåä è äà ñå îáñúæäàò â ñúêðàòåíè ñðîêîâå, íî ñúùåâðåìåííî å íåîáõîäèìî äà ñå îñèãóðè äîñòàòú÷íî âðåìå, çà äà ìîæå äà ñå âíèêíå â àðãóìåíòàöèÿòà íà ïðåçèäåíòà è äà ñå ïîòúðñÿò åâåíòóàëíè àëòåðíàòèâè íà âúçïðèåòèòå ïî-ðàíî ðåøåíèÿ. Ïðåïîðú÷èòåëíî å ïàðëàìåíòàðíàòà ïðîöåäóðà äà ñå ïðèñïîñîáè êúì õàðàêòåðà íà âúçðàæåíèÿòà íà ïðåçèäåíòà. Ùå áúäå óìåñòíî öÿëàòà ïðîáëåìàòèêà, ñâúðçàíà ñ ðàçãëåæäàíåòî íà çàêîí, ñïðÿìî êîéòî å óïðàæíåíî âåòî îò ïðåçèäåíòà, äà áúäå óðåäåíà â ñàìîñòîÿòåëíà ãëàâà íà Ïðàâèëíèêà íà Íàðîäíîòî ñúáðàíèå. Òîâà ùå ïîçâîëè äà íå ñå ñìåñâà ñ äðóãè ïàðëàìåíòàðíè ïðîöåäóðè. Íàðîäíîòî ñúáðàíèå îáñúæäà îòíîâî âúðíàòèÿ çàêîí â ïëåíàðíî çàñåäàíèå è òî â ñâåòëèíàòà íà ìîòèâèòå íà ïðåçèäåíòñêîòî âåòî. Òîâà íå îçíà÷àâà, ÷å ïàðëàìåíòúò ïðè âçåìàíå íà ïîâòîðíîòî ñè ðåøåíèå ùå âçåìå ïðåäâèä ñàìî ñúîáðàæåíèÿòà íà äúðæàâíèÿ ãëàâà.  õîäà íà ïëåíàðíèòå äåáàòè ìîãàò äà ñå èçêàæàò ðàçëè÷íè ñòàíîâèùå è äà ñå îáîñíîâàò àðãóìåíòè „çà“ è „ïðîòèⓠìíåíèåòî íà ïðåçèäåíòà. Ñëåä ïðèêëþ÷âàíå íà îáñúæäàíåòî ïàðëàìåíòúò ãëàñóâà îòíîâî(ïîâòîðíî), ïðè òîâà öåëèÿ îñïîðåí çàêîí. Àêî íà 29 Âæ. Ïðàâèëíèê çà îðãàíèçàöèÿòà è äåéíîñòòà íà 39-òî Íàðîäíî ñúáðàíèå. 50

òîâà ãëàñóâàíå Íàðîäíîòî ñúáðàíèå ñúáåðå àáñîëþòíî ìíîçèíñòâî îò ãëàñîâåòå íà äåïóòàòèòå(ìíîçèíñòâî ïîâå÷å îò ïîëîâèíàòà îò âñè÷êè íàðîäíè ïðåäñòàâèòåëè), òî âåòîòî íà ïðåçèäåíòà å ïðåîäîëÿíî è ñúãëàñíî ÷ë. 101, àë. 3 îò êîíñòèòóöèÿòà äúðæàâíèÿò ãëàâà å äëúæåí äà îáíàðîäâà çàêîíà â ñåäåìäíåâåí ñðîê îò ïîëó÷àâàíåòî ìó.  äîñåãàøíàòà ïðàêòèêà ïðàâîòî íà ïðåçèäåíòà íà ðåïóáëèêàòà äà âðúùà çàêîíè çà ïîâòîðíî îáñúæäàíå îò Íàðîäíîòî ñúáðàíèå íå ñå óïðàæíÿâà îñîáåíî åôåêòèâíî, òúé êàòî îáèêíîâåíî íå âîäè äî ðàçìèñúë è ïðåðàçãëåæäàíå íà åäíà èëè äðóãà ïîçèöèÿ, à íàé-÷åñòî ñòàâà ïîâîä çà ïðåìåðâàíå íà ñèëèòå è ïðåäèçâèêâà íàðàñòâàíå íà ïðîòèâîïîñòàâÿíåòî ìåæäó èíñòèòóöèèòå. Íîâîòî îáñúæäàíå íà çàêîíà â ïëåíàðíà çàëà íàé-÷åñòî ñå ïðîâåæäà ôîðìàëíî, ñàìî çà äà áúäàò ñïàçåíè êîíñòèòóöèîííèòå èçèñêâàíèÿ, êàòî äåáàòúò ñå ëèøàâà îò ñúäúðæàíèå. Ïîíà÷àëî ïàðëàìåíòàðíîòî ìíîçèíñòâî, ïîäêðåïÿùî çàêîíà, ñå îïèòâà íà âñÿêà öåíà äà ïðåîäîëåå ïðåçèäåíòñêîòî âåòî, äåìîíñòðèðàéêè ñèëà è ñïëîòåíîñò. Ñúñðåäîòî÷àâàíåòî íà èçêëþ÷èòåëíè ïî îáåì è çíà÷åíèå ïðàâîìîùèÿ â ñóáåêòà íà çàêîíîäàòåëíàòà âëàñò Íàðîäíîòî ñúáðàíèå, ñú÷åòàíî ñúñ çàñèëåíà êîíñòèòóöèîííà çàùèòà, ñòèãàùà äî „íåäîñåãàåìîñò“, è âúòðåøíà ïîëèòè÷åñêà íåáàëàíñèðàíîñò ïîðàäè åäíîêàìàðíàòà ñòðóêòóðà, äîñòèãàùà â îïðåäåëåíè ñëó÷àè äî „äèêòàò íà ìíîçèíñòâîòî“, ñúçäàâà íåðàâíîâåñèå â êîíñòèòóöèîííèÿ ìîäåë íà ïàðëàìåíòàðíîòî óïðàâëåíèå. Äèíàìè÷íèÿò ôàêòîð, íà êîéòî å âúçëîæåíà ôóíêöèÿòà äà ñòàáèëèçèðà, áàëàíñèðà è óðàâíîâåñÿâà ðàçäåëåíèåòî íà âëàñòèòå, êàòî ñå ïîëçâà ñ íåïîñðåäñòâåíà äåìîêðàòè÷íà ëåãèòèìíîñò, ðàâíà ñ òàçè íà ïàðëàìåíòà, å ïðåçèäåíòúò íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ. 51

ÕÀÐÀÊÒÅÐÈÑÒÈÊÀ ÍÀ ÍÀÊÀÇÀÍÀÒÀ ÏÐÅÑÒÚÏÍÎÑÒ Ãåí.-ìàéîð Ïåòúð ÂÀÑÈËÅ 1. Ñúñòîÿíèå íà çàòâîðíàòà ïîïóëàöèÿ Îáùèÿò áðîé íà ëèøåíèòå îò ñâîáîäà êúì 1.01.2006 ã. å 11 436 ëèöà, êàòî ïî òîçè ïîêàçàòåë ñå äîáëèæàâàìå äî àáñîëþòíèÿ ìàêñèìóì, ðåãèñòðèðàí ó íàñ ñëåä íà÷àëîòî íà äåìîêðàòè÷íèòå ïðîìåíè 11 541 ëèöà, çàäúðæàíè êúì 1.01.1998 ã. Çà ïåòãîäèøíèÿ ïåðèîä ðåãèñòðèðàìå òåíäåíöèÿ êúì ïîñòîÿííî íàðàñòâàíå íà çàòâîðíàòà ïîïóëàöèÿ, êàòî óâåëè÷åíèåòî ñïðÿìî 2001 ã. å ïî÷òè 1/3- îò 8971 íà 11 436. Ïðåç ãîäèíàòà â ìåñòàòà çà ëèøàâàíå îò ñâîáîäà ñà ïîñòúïèëè 8865, à ñà îñâîáîäåíè 8270. Ðàçëèêàòà ïîêàçâà òåìïúò íà íàðàñòâàíå íà áðîÿ íà çàäúðæàíèòå ëèöà ïðåç ãîäèíàòà. Àíàëèçúò íà äàííèòå ðàçêðèâà è äðóãè îñîáåíîñòè. Áðîÿò íà îñúäåíèòå â ìåñòàòà çà ëèøàâàíå îò ñâîáîäà å 9356 ëèöà, à îáùèÿò áðîé íà îáâèíÿåìèòå è ïîäñúäèìèòå å 2080 ëèöà. Ïîëîæèòåëíî îò ãëåäíà òî÷êà íà åâðîïåéñêèòå ñòàíäàðòè å íàìàëÿâàíåòî íà îòíîñèòåëíèÿ äÿë íà íåîñúäåíèòå ëèöà 18% ñïðÿìî îáùèÿ áðîé íà çàäúðæàíèòå â ìåñòàòà çà ëèøàâàíå îò ñâîáîäà. Ïðåç îòäåëíè ïåðèîäè(1996-1998 ã.) ó íàñ îáâèíÿåìèòå è ïîäñúäèìèòå áÿõà îêîëî 40-45% îò îáùèÿ áðîé íà çàäúðæàíèòå â ìåñòàòà çà ëèøàâàíå îò ñâîáîäà, êîåòî íà ïðàêòèêà ïîêàçâàøå, ÷å ñåðèîçíè ïðàâà è èíòåðåñè íà ãðàæäàíèòå ñå îãðàíè÷àâàò áåç áåçñïîðíî äîêàçàíà âèíà çà èçâúðøåíî ïðåñòúïëåíèå îò âëÿçúë â ñèëà ñúäåáåí àêò. Êîåôèöèåíòúò íà çàäúðæàíèòå ëèöà â ìåñòàòà çà ëèøàâàíå îò ñâîáîäà ñïðÿìî 100 õèë. äóøè ãðàæäàíñêî íàñåëåíèå ñúùî íè ïîñòàâÿ íà áëàãîïðèÿòíî ìÿñòî ñïðÿìî ñòðàíèòå – ÷ëåíêè íà ÑÅ. Íåçàâèñèìî îò ðåãèñòðèðàíîòî íàðàñòâàíå íà ëèøåíèòå îò ñâîáîäà â àáñîëþòíè öèôðè, ïî îòíîñèòåëåí äÿë òå ñúñòàâëÿâàò 135% îò 100 õèë. ãðàæäàíè, à ñàìî îñúäåíèòå ëèöà îêîëî 98%. Ïî òîçè ïîêàçàòåë ñìå â ïî-äîáðî ïîëîæåíèå îò âñè÷êè ñòðàíè îò áèâøèÿ 52

ñîöëàãåð è äîðè îò äúðæàâè ñúñ ñòàðè äåìîêðàòè÷íè òðàäèöèè, êàòî Àíãëèÿ, Ãåðìàíèÿ, Èòàëèÿ, Èñïàíèÿ è äð. Ñúîòíîøåíèåòî íà ðåöèäèâèñòèòå êúì ëèøåíèòå îò ñâîáîäà áåç ïðåäèøíè îñúæäàíèÿ ïî÷òè íå ñå ïðîìåíÿ ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè.  êðàÿ íà îò÷åòíèÿ ïåðèîä ðåöèäèâèñòèòå ñà 4674 îò îáùî 9356 îñúäåíè ëèöà, èëè 48%. Ñïîðåä ðàçìåðà íà íàëîæåíîòî íàêàçàíèå îñúäåíèòå äî 1 ãîäèíà ñà 1653 ëèöà, îò êîåòî ñëåäâà èçâîäúò, ÷å ïðîáàöèÿòà êàòî íîâà íàêàçàòåëíà ìÿðêà âñå îùå íå ñå å óòâúðäèëà êàòî åôåêòèâíà àëòåðíàòèâà íà ëèøàâàíåòî îò ñâîáîäà. Èçñëåäâàíèÿòà íà êðèìèíîëîçèòå ïîêàçâàò, ÷å ïîñëåäèöèòå îò êðàòêîñðî÷íîòî ëèøàâàíå îò ñâîáîäà è ïðîáàöèÿòà ñà åäíàêâè îò ãëåäíà òî÷êà íà ðåöèäèâà ñëåä èçòúðïÿâàíå íà íàêàçàíèåòî. Ïðîáàöèîííîòî âúçäåéñòâèå îáà÷å å ìíîãî ïî-âñåîáõâàòíî, òúé êàòî åëèìèíèðà îòðèöàòåëíèòå ñòðàíè íà ëèøàâàíåòî îò ñâîáîäà, èêîíîìèñâà ðåïðåñèÿòà è ôèíàíñîâèòå ñðåäñòâà, íåîáõîäèìè çà òðåòèðàíåòî íà îñúäåíèòå â ìåñòàòà çà ëèøàâàíå îò ñâîáîäà. Íàé-ìíîãîáðîéíà å ãðóïàòà íà îñúäåíèòå íàä 1 äî 3 ãîäèíè ëèøàâàíå îò ñâîáîäà 3028 äóøè, åäíà ÷àñò îò êîèòî ñúùî ìîãàò äà áúäàò ïîâëèÿíè ïîçèòèâíî â óñëîâèÿòà íà ïðîáàöèÿ âìåñòî ñ íàëàãàíåòî è èçïúëíåíèåòî íà íàêàçàíèåòî ëèøàâàíå îò ñâîáîäà. Íåùî ïîâå÷å ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò îñúäåíèòå îò òàçè êàòåãîðèÿ ñà íàñòàíåíè â êîðïóñèòå íà çàòâîðèòå è îáùåæèòèÿòà îò çàêðèò òèï, êîåòî óìíîæàâà íåãàòèâèòå íà ïåíèòåíöèàðíîòî òðåòèðàíå è ïðîáëåìèòå íà ïðåíàñåëåíîñòòà. Çàêîíúò ïðåäâèæäà âúçìîæíîñòè â äâå ïîñîêè, êîèòî íà òîçè åòàï íå ñå èçïîëçâàò ïúëíîöåííî. Îñâåí ïîñòàíîâÿâàíåòî íà àëòåðíàòèâíàòà ìÿðêà ïðîáàöèÿ, çà êîÿòî âå÷å ñòàíà äóìà, òðåòèðàíåòî ìîæå äà áúäå îñúùåñòâåíî â îòêðèòè è ïðåõîäíè îáùåæèòèÿ, êîèòî ñà ñúñ çàïúëíÿåìîñò äî 60% îò êàïàöèòåòà ñè âìåñòî â êîðïóñèòå íà çàòâîðèòå è îáùåæèòèÿòà îò çàêðèò òèï, êúäåòî ïðåíàñåëåíîñòòà å íàä 3 ïúòè ïî-ãîëÿìà îò äîïóñòèìàòà, ñúãëàñíî åâðîïåéñêèòå ñòàíäàðòè. Òåçè âúçìîæíîñòè ñà íàëèöå è çà äðóãàòà ãðóïà îñúäåíè íàä 3 äî 5 ãîäèíè, êîèòî îáùî ñà 1714 äóøè. Çà òÿõ ñúùî âàæè ïåðñïåêòèâàòà äà áúäàò ïîñòàâåíè â ïî-áëàãîïðèÿòíè óñëîâèÿ çà èçòúðïÿâàíå íà íàêàçàíèåòî â ïðåõîäíèòå çàòâîðíè÷åñêè îáùåæèòèÿ, àêî áúäàò ïîäãîòâåíè çà òîâà îò ñîöèàëíèòå ðàáîòíèöè â çàòâîðèòå. Ñáîðíî ãðóïàòà íà îñúäåíèòå äî 5 ãîäèíè ëèøàâàíå îò ñâîáî53

äà å 6397 äóøè, êîåòî ïðåäñòàâëÿâà 55% îò îáùèÿ áðîé íà çàäúðæàíèòå â ìåñòàòà çà ëèøàâàíå îò ñâîáîäà èëè 67% ñàìî îò áðîÿ íà îñúäåíèòå ñ âëÿçëà â ñèëà ïðèñúäà. Èçâîäúò å, ÷å îáëèêúò íà çàòâîðíàòà ïîïóëàöèÿ ñå îïðåäåëÿ îò èçâúðøèòåëèòå íà íåòåæêè ïðåñòúïëåíèÿ, êîèòî ñà ñ íàé-ãîëåìè øàíñîâå çà óñïåøíà ðåñîöèàëèçàöèÿ. Îñúäåíèòå íà ñðåäíè ñðîêîâå ëèøåíè îò ñâîáîäà ìåæäó 5 è 10 ãîäèíè ñà 1367 ëèöà, èëè îêîëî 12%. Ïåíèòåíöèàðíîòî òðåòèðàíå ïî îòíîøåíèå íà òàçè êàòåãîðèÿ îñúäåíè ïðåäëàãà âúçìîæíîñòè çà ïðåäâàðèòåëíî ïðîãðàìèðàíå íà îáó÷åíèåòî, àêî îñúäåíèÿò å íåãðàìîòåí, ïðèäîáèâàíåòî íà êâàëèôèêàöèÿ è òðóäîâà ðåàëèçàöèÿ ïî âðåìå íà èçòúðïÿâàíå íà íàêàçàíèåòî, ïðåìèíàâàíå ïðåç ðàçëè÷íè ïî âèä èçïèòàíèÿ ñ îãëåä ïðàâèëíàòà îöåíêà íà ñòåïåíòà íà ðåñîöèàëèçàöèÿ è â êðàéíà ñìåòêà ïîñòàâÿíåòî ïîä ïðîáàöèîíåí íàäçîð ïðè åâåíòóàëíî ïðåäñðî÷íî îñâîáîæäàâàíå ñ îãëåä îáëåê÷àâàíå íà àäàïòàöèÿòà êúì óñëîâèÿòà çà æèâîò íà ñâîáîäà. Ñúñ ñðîäíà õàðàêòåðèñòèêà ñà è ÷àñò îò äúëãîñðî÷íî îñúäåíèòå, ñ ðàçìåð íà íàêàçàíèåòî ìåæäó 10 è 15 ãîäèíè ëèøàâàíå îò ñâîáîäà. Ñëåä ñëîæåí ïúðâîíà÷àëåí ïåðèîä íà àäàïòàöèÿ òàçè êàòåãîðèÿ ëèöà ñå õàðàêòåðèçèðà ñ ïðèñïîñîáèìîñò êúì óñëîâèÿòà â çàòâîðà è ïîäàòëèâîñò íà ïîçèòèâíî âúçäåéñòâèå. Îñúäåíèòå íàä 15 ãîäèíè ëèøàâàíå îò ñâîáîäà ñà 978 ëèöà èëè 8% îò îáùèÿ áðîé íà íàñòàíåíèòå â ìåñòàòà çà ëèøàâàíå îò ñâîáîäà. Òîâà ñà èçâúðøèòåëè íà òåæêè óìèøëåíè ïðåñòúïëåíèÿ ñ ïðîáëåìíî ïîâåäåíèå è âèñîêà àãðåñèâíà ãîòîâíîñò. Îñâåí òðàäèöèîííèòå òåæêè óìèøëåíè óáèéñòâà, ãðàáåæè è äðóãè ïîñåãàòåëñòâà âúðõó ëè÷íîñòòà â ãðóïàòà íà äúëãîñðî÷íèöèòå âëèçàò è ëèöàòà, îñúäåíè çà ðåêåò, îòâëè÷àíèÿ, òåðîðèñòè÷íè àêòîâå, îðãàíèçèðàí òðàôèê íà õîðà è íàðêîòèöè, ïîðú÷êîâè óáèéñòâà è äðóãè òåæêè ïðåñòúïíè äåÿíèÿ, íåïîçíàòè â áëèçêîòî ìèíàëî.  íÿêîè ñëó÷àè âèñîêàòà ñòåïåí íà êîíôëèêòíîñò ïîñòåïåííî ñå òðàíñôîðìèðà â ïðîÿâè íà ëîÿëíîñò êúì çàòâîðíè÷åñêàòà àäìèíèñòðàöèÿ, îñîáåíî ñëåä çàãóáàòà íà âúíøíàòà ïîäêðåïà è ôèíàíñîâàòà ìîù. Îáðàòíî â äðóãè ñëó÷àè ëè÷íàòà îìðàçà è íåïðèÿçúí ñå ïðåäàâàò âúðõó ïðåäñòàâèòåëèòå íà òðàäèöèîííàòà ïðåñòúïíîñò, êîèòî ñå ìîòèâèðàò è ïîäñòðåêàâàò êúì èçâúðøâàíå íà ñèñòåìíè íàðóøåíèÿ, ãðóïîâè ïðîòåñòè, ìàñîâè íåäîâîëñòâà, ïðîâîêèðàíå íà áåçðåäèöè è äð . Îáùèÿò áðîé íà îñúäåíèòå íà äîæèâîòåí çàòâîð êúì 1.01.2005 54

ã. å 105 ëèöà, îò êîèòî 46 ñà áåç ïðàâî íà çàìÿíà. Êúì âèñîêàòà ñòåïåí íà êðèìèíàëíà äåôîðìàöèÿ ñå íàñëàãâà ëèïñàòà íà ïåðñïåêòèâà çà æèâîò íà ñâîáîäà. Êúì ãðóïàòà íà îñúäåíèòå íà äîæèâîòåí çàòâîð â äâåòå ìó ðàçíîâèäíîñòè ñúñ è áåç ïðàâî íà çàìÿíà, ñëåäâà äà ïðèáàâèì è 51 îñúäåíè ñ ðàçìåð íà íàêàçàíèåòî íàä 20 ãîäèíè ëèøàâàíå îò ñâîáîäà, çà ñúâêóïíîñò îò ïðåñòúïëåíèÿ èëè çà äåÿíèÿ, çà êîèòî â îñîáåíàòà ÷àñò íà ÍÊ ñå ïðåäâèæäà íàêàçàíèå äî 30 ãîäèíè ëèøàâàíå îò ñâîáîäà. Ïî ñúùåñòâî òîâà å ãðóïàòà íà îñúäåíèòå íà òðåòè âèä äîæèâîòåí çàòâîð, êàòî ñå èìàò ïðåäâèä ïðîäúëæèòåëíèòå ñðîêîâå çà çàäúðæàíå è íîðìàëíàòà ïðîäúëæèòåëíîñò íà ÷îâåøêèÿ æèâîò. Êúì âèñîêîðèñêîâèòå çàòâîðíèöè ñïàäàò è îêîëî 60-70 íåîñúäåíè ëèöà, êîèòî ñà ïîëó÷èëè äîæèâîòåí çàòâîð íà ïúðâà èíñòàíöèÿ è íà ïðàêòèêà ñà èç÷åðïàëè ïåðñïåêòèâèòå çà äðóã âèä íàêàçàíèÿ. 2. Ñëåäñòâåíè àðåñòè Ïðåç 2005 ã. ïðåç ñëåäñòâåíèòå àðåñòè ñ ìÿðêà çà íåîòêëîíåíèå „çàäúðæàíå ïîä ñòðàæà“ ñà ïðåìèíàëè îáùî 30 688 ëèöà, ñ 2207 ëèöà ïî-ìàëêî â ñðàâíåíèå ñúñ ñúùèÿ ïåðèîä íà 2004 ã. Îò òÿõ: ïî ñëåäñòâåíè äåëà 3312 ëèöà(çà 2003 ã. 4152, çà 2004 ã. 4030 ëèöà); ïî äîçíàíèÿ 5945 ëèöà(çà 2003 ã. 3635, çà 2004 ã. 4165 ëèöà); íà âîåííà ïðîêóðàòóðà – 64 ëèöà(çà 2003 ã. 117, çà 2004 ã. 84 ëèöà); ïî äåëåãàöèÿ 22 121 ëèöà(çà 2003 ã. 23 694, çà 2004 ã. 24616 ëèöà). Îò îáùèÿò áðîé çàäúðæàíè ñ ïîñòàíîâëåíèå íà ïðîêóðàòóðàòà äî 72 ÷àñà ñà 3475 ëèöà(çà 2003 ã. – 2974, çà 2004 ã. – 3454 ëèöà), à ñ îïðåäåëåíèå íà ñúäà – 6480 ëèöà(çà 2003 ã. – 6013, çà 2004 ã. – 5428 ëèöà). Ïðåç èçòåêëàòà ãîäèíà áðîÿò íà çàäúðæàíèòå ëèöà â ñëåäñòâåíèòå àðåñòè ñïîðåä ïåðèîäà íà ïðåáèâàâàíå å: îò 2 äî 6 ìåñåöà 1091 ëèöà(çà 2003 ã. – 1025, çà 2004 ã. – 1115 ëèöà) è íàä 6 ìåñåöà 194 ëèöà(çà 2003 ã. – 168, çà 2004 ã. – 189 ëèöà). Ïðåç ÑÀ ïðåç ãîäèíàòà ñà ïðåìèíàëè îáùî 411 ÷óæäè ãðàæäàíè. Íàé-ïðîáëåìíî å ïîâåäåíèåòî íà çàäúðæàíèòå ñ âðåìåííà ìÿðêà çà íåîòêëîíåíèå â ïåðèîäà äî ïîòâúðæäàâàíåòî é îò ñúäà â ïîñòîÿííà. Ñëåä ïîêàçíè àêöèè íà ïîëèöèÿòà îò ðîäà íà „Áåëåçíèöè“ 1, 2, îïåðàöèÿ „Ðåñïåêò“ è äðóãè, íàñåëåíèåòî â Ñëåäñòâåíèòå àðåñòè íàðàñòâà ñðåäíî ñ îêîëî 150 – 200 äóøè, êàòî â êðàÿ íà 7255

÷àñîâîòî çàäúðæàíå îáèêíîâåíî îñòàâàò åäèíèöè. Ïðîòåñòèòå íà çàäúðæàíèòå, ìàêàð è äà ñà íàñî÷åíè êúì ïðàâîçàùèòíèòå îðãàíè è ïðîêóðàòóðè, ñå ïîåìàò îò àäìèíèñòðàöèÿòà íà ÑÀ. Ñúùîòî âàæè è çà çàäúðæàíèòå íàä 6 ìåñåöà, áåç äà áúäàò îñúäåíè ñ âëÿçëà â ñèëà ïðèñúäà, èëè ïîíå äà áúäå ïîâäèãíàòî îáâèíåíèå è äà áúäå âíåñåíî â ñúäà çà ðàçãëåæäàíå.  îòäåëíè ñëó÷àè ïðåç ãîäèíàòà ñà ðåãèñòðèðàíè çàäúðæàíèÿ çà ñðîê îò 2 è ïîâå÷å ãîäèíè áåç ïîñòàíîâåíè ïðèñúäè. 3. Ïðîáàöèîííè ñëóæáè Êúì 1.01.2006 ã. áðîÿò íà îñúäåíèòå íà ïðîáàöèÿ å 3160 ëèöà. Íîâàòà íàêàçàòåëíà ìÿðêà çàïî÷íà ìàñîâî äà ñå ïðèëàãà îò ìàãèñòðàòè ñëåä ñåïòåìâðè 2005 ã. Ìåñå÷íèÿò òåìï íà íàðàñòâàíå áðîÿ íà îñúäåíèòå å ñ îêîëî 300 äóøè. Ïúðâîíà÷àëíèÿò ïåðèîä íà âúçäúðæàíå îò íàëàãàíåòî íà ïðîáàöèîííè ìåðêè áåøå ñâúðçàí ñ íà÷àëîòî íà ñòðóêòóðèðàíå è èçãðàæäàíå íà ïðîáàöèîííèòå ñëóæáè. Íàñòîÿùàòà 2006 ã. å ïúðâàòà ïúëíà êàëåíäàðíà ãîäèíà çà ïðîáàöèÿòà è ïðîãíîçèòå ñà, ÷å â êðàÿ íà ïåðèîäà ïðîáàöèîííèòå ñëóæáè ùå ðàáîòÿò ñ íàä 10 õèë. îñúäåíè. Ïî îòíîøåíèå íà âñè÷êè îñúäåíè ñà ïðèâåäåíè â èçïúëíåíèå çàäúëæèòåëíèòå ïðîáàöèîííè ìåðêè – ðåãèñòðàöèÿ ïî íàñòîÿù àäðåñ è çàäúëæèòåëíè ñðåùè ñ ïðîáàöèîíåí ñëóæèòåë. Íàé-÷åñòèòå òðóäíîñòè ñà ñâúðçàíè ñ îòäàëå÷åíîñòòà íà ìåñòîæèâååíåòî íà îñúäåíèòå îò ïðîáàöèîííàòà ñëóæáà è ëèïñàòà íà ñëóæèòåë îò ÐÏÓ èëè êìåòñêàòà óïðàâà çà îñúùåñòâÿâàíå íà ðåãèñòðàöèÿòà. Ïðîáëåìèòå ñà îùå ïî-ñåðèîçíè â ïî÷èâíè èëè ïðàçíè÷íè äíè. ×åñòî ïúòè ïîñî÷åíèÿò â ïðèñúäàòà íàñòîÿù àäðåñ íà îñúäåíèÿ íå îòãîâàðÿ íà äåéñòâèòåëíèÿ, êîåòî íàëàãà èçäèðâàíå íà ëèöåòî è óäúëæàâàíå íà ïðîöåäóðàòà çà ïðèâåæäàíå íà ïðèñúäàòà â èçïúëíåíèå. Âúçíèêíàëèòå çàòðóäíåíèÿ ñà â ïðîöåñ íà ïðåîäîëÿâàíå ñúâìåñòíî ñ îðãàíèòå íà ÌÂÐ è ïðîêóðàòóðàòà. Âòîðàòà ïî èíòåíçèâíîñò ïðîáàöèîííà ìÿðêà, êîÿòî ñå íàëàãà îò ñúäèëèùàòà, å áåçâúçìåçäåí òðóä â ïîëçà íà îáùåñòâîòî, êîÿòî å ïîñòàíîâåíà íà 1383 îñúäåíè ëèöà. Íà 262 îñúäåíè å ïîñòàíîâåíà ïðîáàöèîííàòà ìÿðêà „âêëþ÷âàíå â êóðñîâå çà ïðîôåñèîíàëíî âúçäåéñòâèå“ è/èëè „ïðîãðàìè çà îáùåñòâåíî âúçäåéñòèâå“; íà 212 îñúäåíè å íàëîæåí ïîïðàâèòå56

ëåí òðóä, à íà 196 ïðîáàöèîííàòà ìÿðêà „îãðàíè÷åíèÿ â ñâîáîäíîòî ïðèäâèæâàíå“. Íàé-ñåðèîçíè çàòðóäíåíèÿ íà íàñòîÿùèÿ åòàï ïðåäèçâèêâà ìÿðêàòà „âêëþ÷âàíå â êóðñîâå çà ïðîôåñèîíàëíà êâàëèôèêàöèÿ è ïðîãðàìè çà îáùåñòâåíî âúçäåéñòâèå“, ïîðàäè ëèïñàòà íà ôèíàíñèðàíå íà òàêèâà äåéíîñòè îò ñòðàíà íà ÌÏ è ïîðàäè ëèïñàòà íà ñïåöèàëèçèðàíè ïðîãðàìè çà ïðîáàöèîííî âúçäåéñòâèå. Äîãîâàðÿìå ïðîâåæäàíåòî íà êâàëèôèêàöèîííè êóðñîâå ñ ôèíàíñîâ ðåñóðñ íà ÌÒÑÏ, à ñúâìåñòíî ñ ïðåäñòàâèòåëè íà áðèòàíñêàòà ïðîáàöèîííà ñëóæáà ðàçðàáîòâàìå ïðîãðàìè ñ îáùåñòâåíî âúçäåéñòâèå. Çà íàðóøåíèÿ íà ïðîáàöèîííèÿ ðåæèì ñà íàêàçàíè îáùî 103 îñúäåíè, îò êîèòî 33 ñ ïðåäóïðåæäåíèå çà çàìÿíà íà ïðîáàöèÿòà ñ ëèøàâàíå îò ñâîáîäà. Îò âíåñåíèòå â ñúäà 2 ïðåäëîæåíèÿ çà çàìÿíà åäíîòî å óâàæåíî. Çà äîáðî ïîâåäåíèå ñà îòëè÷åíè 128 îñúäåíè, íà êîèòî å îáëåê÷åí ïúðâîíà÷àëíèÿò ðåæèì íà èçïúëíåíèå íà ïðîáàöèîííèòå ìåðêè. 57

58 ÌÈÍÈÑÒÅÐÑÒÂÎ ÍÀ ÏÐÀÂÎÑÚÄÈÅÒÎ ÃÄ “ÈÍ" ÑÂÅÄÅÍÈŹ1 Èçïðàùà ñå â ÃÄ “ÈÍ" äî 5-òî ÷èñëî íà ìåñåöà ñëåäâàù îò÷åòíèÿ ïåðèîä çà áðîÿ íà îñúäåíèòå íà ïðîáàöèÿ, ðàçïðåäåëåíè â ÎÏÑ â ñòðàíàòà îò 01.03 äî 31.03.2006ã. Ïðèâåäåíè â èçïúëíåíèå ñúäåáíè àêòîâå îò òÿõ Íåïðèâåäåíè â èçïúëíåíèå ñúäåáíè àêòîâå ïîðàäè Ïðèêëþ÷åíè ñúäåáíè àêòîâå îò òÿõ îñâîáîäåíè ïîðàäè Êàòåãîðèè Îáù áðîé îñúäåíè â íà÷àëîòî íà ìåñåöà Îáù áðîé îñúäåíè â êðàÿ íà ìåñåöà âñè÷êî ïðèâåäåíè ñúäåáíè àêòîâå îñúäåíè- ïðîáàöèÿ óñëîâíà ïðèñúäà ñ ïðîáàöèÿ ÓÏÎ ñ ïðîáàöèÿ ìåñòîèçïúëíåíèåòî ïðîìÿíà íà (ïðåìåñòåíè îò äðóãè ÎÏÑ) âñè÷êî íåïðèâåäåíè ñúäåáíè àêòîâå íåóòî÷íåí ñðîê íà ìåðêèòå è íåñúîòâåòñòâèÿ ìåæäó òÿõ îñúäåíèÿò íå å îòêðèò íà ïîñî÷åíèÿ àäðåñ íà äðóãî îñíîâàíèå âñè÷êî ïðèêëþ÷åíè ñúäåáíè àêòîâå ïîðàäè èçòúðïÿâàíå íà íàêàçàíèåòî óñëîâíî ïðåäñðî÷íî ïîìèëâàíå ïî÷èíàëè íà äðóãî îñíîâàíèå ïðîìÿíà íà ìåñòîèçïúëíåíèåòî (ïðåìåñòåíè â äðóãè ÎÏÑ) ïîñòàíîâåíî"ëèøàâàíå îò ñâîáîäà" ¹ êîëîíà 1 2 3 4 5 ìúæå 4604 5427 4828 4745 3 æåíè 363 íåïúëíîëåòíè 148 411 365 361 0 166 156 156 0 ÷óæäåíöè 17 14 12 12 0 Îáùî 5132 6018 5361 5274 3 ÑÒÀÒÈÑÒÈÊ: .............................. 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 28 52 599 30 229 340 257 152 0 1 11 18 67 8 0 4 46 5 20 21 27 13 0 0 1 3 8 2 0 0 10 0 5 5 4 2 0 0 0 0 2 0 0 0 2 0 1 1 5 5 0 28 56 657 35 255 367 293 172 0 0 0 0 0 0 1 12 21 77 10 ÍÀ×ÀËÍÈÊ ÍÀ ÎÏÑ: ......................

59 ¹ êîëîíà ìúæå æåíè íåïúëíîëåòíè ÷óæäåíöè Îáùî 1 ÑÂÅÄÅÍÈŹ2 çà ñòàòóñà íà îñúäåíèòå íà ïðîáàöèÿ, ðàçïðåäåëåíè â ÎÏÑ êúì 31.03.2006 ã. 2 4604 5427 4962 363 411 379 148 166 169 17 14 5132 6018 5530 Áðîé îñúäåíè ñ ïîñòàíîâåíè ïðîáàöèîííè ìåðêè îãðàíè÷åíèÿ â ñâîáîäíîòî ïðèäâèæâàíå 3 20 4 5 79 142 15 3 1 1 84 153 7 4 0 6 1 1 0 17 7 8 9 431 419 2662 443 335 33 29 0 24 1 0 143 34 2 493 444 2841 509 381 112 Êàòåãîðèè Îáù áðîé îñúäåíè â íà÷àëîòî íà ìåñåöà Îáù áðîé îñúäåíè â êðàÿ íà ìåñåöà çàäúëæèòåëíè ìåðêè ïî ÷ë.42à, àë.2, ò.1-2 îò ÍÊ îïðåäåëåíè ìåñòà, ðàéîíè è çàâåäåíèÿ íàïóñêàíå íà íàñåëåíîòî ìÿñòî çà ïîâå÷å îò 24 ÷àñà áåç ðàçðåøåíèå íàïóñêàíå íà æèëèùåòî çà îïðåäåëåí ïåðèîä îò äåíîíîùèåòî âêëþ÷âàíå â êóðñîâå è/èëè ïðîãðàìè ïîïðàâèòåëåí òðóä áåçâúçìåçäåí òðóä â ïîëçà íà îáùåñòâîòî îáù áðîé íàêàçàíèÿ ñ ïðåäóïðåæäåíèå ñ ïèñìåíî ïðåäóïðåæäåíèå ñ âúçñòàíîâåí ïúðâîíà÷àëåí ïðîáàöèîíåí ðåæèì, ñ ðåøåíèå íà ïðîáàöèîííèÿ ñúâåò ñúñ çàìÿíà íà íàêàçàíèåòî"ïðîáàöèÿ" ñ "ëèøàâàíå îò ñâîáîäà" îáù áðîé íàïóñêàíèÿ ñ ðàçðåøåíèå íà ïðîáàöèîííèÿ ñëóæèòåë ñ ðàçðåøåíèå íà ðàéîííèÿ ïðîêóðîð Îáëåê÷àâàíå íà ïîñòàíîâåíèòå ïðîáàöèîííè ìåðêè(÷ë. 141ê, àë. 1, ò.1,2,3 îò ÇÈÍ) 10 37 26 3 Íàëîæåíè íàêàçàíèÿ îò òÿõ 11 24 20 2 12 95 10 6 1 13 3 0 0 0 3 14 10 3 0 0 13 Áðîé íàïóñêàíèÿ îò òÿõ 15 191 189 15 17 0 223 220 16 14 17 0 17 2 1 0 0 3 18 984 74 15 1074 1

ÁÎÐÁÀÒÀ Ñ ÏÐÅÑÒÚÏÍÎÑÒÒÀ È ÍÎÂÈßÒ ÇÀÊÎÍ ÇÀ ÌÂÐ Äîö. ä-ð Âàëåíòèí ÍÅÄÅ  éåðàðõèÿòà íà âèäîâåòå íîðìàòèâíè àêòîâå çàêîíèòå(çàåäíî ñ êîäåêñèòå) çàåìàò íàé-âèñîêîòî ìÿñòî. Òîâà å òàêà, çàùîòî ïðåäíàçíà÷åíèåòî èì å äà óðåæäàò âúçìîæíî íàé-ïúëíî âñè÷êè îñíîâíè îáùåñòâåíè îòíîøåíèÿ â ìàòåðèÿòà, çà êîÿòî ñå îòíàñÿò . Ñ òîçè âèä íîðìàòèâåí àêò ñå ðåãëàìåíòèðàò îáùåñòâåíè îòíîøåíèÿ, êîèòî ñå ïîääàâàò íà òðàéíà óðåäáà.  òîçè ñìèñúë çàêîíúò å ñòàáèëåí íîðìàòèâåí àêò, ïðåäíàçíà÷åí äà îêàçâà âúçäåéñòâèå âúðõó îïðåäåëåíè îáùåñòâåíè îòíîøåíèÿ çà ñðàâíèòåëíî äúëúã ïåðèîä îò âðåìå. Îò äðóãà ñòðàíà îáùåñòâåíèòå îòíîøåíèÿ ïîêàçâàò îïðåäåëåíà äèíàìèêà, íåïðåêúñíàòî ñå ðàçâèâàò è ïðîìåíÿò. Òîâà íàëàãà íà îïðåäåëåí åòàï êîãàòî ïðîìåíèòå ñà çíà÷èòåëíè è ìíîãîáðîéíè, çàêîíúò, êîéòî ãè óðåæäà, äà áúäå îòìåíåí èëè çàìåíåí ñ íîâ. Êàçàíîòî ñ ïúëíà ñèëà ñå îòíàñÿ äî íåîáõîäèìîñòòà îò ïðèåìàíå íà íîâ Çàêîí çà Ìèíèñòåðñòâîòî íà âúòðåøíèòå ðàáîòè(Çàêîí çà ÌÂÐ). Òàêúâ çàêîí áå ïðèåò îò 40-òî Íàðîäíî ñúáðàíèå íà 09.02.2006 ã. è áå îáíàðîäâàí ⠄Äúðæàâåí âåñòíèê“, áð. 17 îò 24.02.2006 ã.(ñúãëàñíî§ 24 îò ïðåõîäíèòå è çàêëþ÷èòåëíèòå ðàçïîðåäáè çàêîíúò âëèçà â ñèëà îò 1 ìàé 2006 ã.). Ïðåäèøíèÿò Çàêîí çà ÌÂÐ áåøå â ñèëà îò äåêåìâðè 1997 ã., òîåñò äåéñòâà â ïåðèîä ñ ïðîäúëæèòåëíîñò ïîâå÷å îò 8 ãîäèíè, ïðåç êîéòî ïåðèîä çàêîíúò ïðåòúðïÿ ìíîæåñòâî èçìåíåíèÿ è äîïúëíåíèÿ. Çà ïåðèîäà íà äåéñòâèå íà çàêîíà îò 1997 ã. îáùåñòâåíèòå îòíîøåíèÿ, ñâúðçàíè ñúñ çàùèòàòà íà íàöèîíàëíàòà ñèãóðíîñò, ïðîòèâîäåéñòâèåòî íà ïðåñòúïíîñòòà è îïàçâàíåòî íà îáùåñòâåíèÿ ðåä, ïðåòúðïÿõà çíà÷èòåëíè ïðîìåíè. Òîâà íàëîæè òåçè îòíîøåíèÿ äà áúäàò óðåäåíè ñ íîâ íîðìàòèâåí àêò. Êîè ñà íàé-çíà÷èòåëíèòå ôàêòîðè, îáóñëîâèëè íåîáõîäèìîñòòà îò ïðèåìàíå íà íîâèÿ çàêîí? 60

Ïðåäè âñè÷êî ñëåäâà äà ñå ïîä÷åðòàå, ÷å íîâàòà óðåäáà å ñâúðçàíà ñ èçïúëíåíèåòî íà åäèí îò îñíîâíèòå ïðèîðèòåòè è ïîåòè àíãàæèìåíòè â ïðîöåñà íà ïðèñúåäèíÿâàíåòî íà ñòðàíàòà íè êúì Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Íåñúìíåíî å, ÷å óñèëèÿòà íè çà ïðèñúåäèíÿâàíå ñëåäâà äà áúäàò ïîäêðåïåíè ñ êîíêðåòíè äåéñòâèÿ ïî õàðìîíèçèðàíå íà çàêîíîäàòåëñòâîòî â îáëàñòòà íà âúòðåøíèòå ðàáîòè ÷ðåç èçïîëçâàíå íà íàé-äîáðèòå åâðîïåéñêè ïðàêòèêè çà óñòðîéñòâîòî, óïðàâëåíèåòî è ôóíêöèîíèðàíåòî íà âúòðåøíîòî âåäîìñòâî è ïîëèöèÿòà. Óñúâúðøåíñòâàíåòî è àäàïòèðàíåòî íà îðãàíèçàöèîííî- ôóíêöèîíàëíàòà ñòðóêòóðà íà ÌÂÐ êúì ñòàíäàðòèòå íà åâðîïåéñêèòå ïîëèöåéñêè ñòðóêòóðè å íàñî÷åíî êúì ïîñòèãàíå íà íÿêîëêî îñíîâíè öåëè, à èìåííî ñúçäàâàíå íà îïòèìàëíè âúçìîæíîñòè çà çàùèòà íà ñèãóðíîñòòà íà ñòðàíàòà, íàìàëÿâàíå íà ïðåñòúïíîñòòà, ðàçøèðÿâàíå íà ñúòðóäíè÷åñòâîòî ñ ìåæäóíàðîäíèòå ïîëèöåéñêè ñòðóêòóðè. Òðóäíî å äà áúäàò ðàíæèðàíè ïî âàæíîñò îñíîâíèòå çàäà÷è, êîèòî ðåøàâà ÌÂÐ. Âñå ïàê íå ìîæå äà íå ñå ïîä÷åðòàå, ÷å åôèêàñíîòî ïðîòèâîäåéñòâèå íà ïðåñòúïíîñòòà çàåìà îñîáåíî ìÿñòî ñðåä ñèñòåìàòà îò çàäà÷è. Íîâàòà ñòðóêòóðà íà ÌÂÐ òðÿáâà äà îñèãóðè óñëîâèÿ çà ðåçóëòàòíà áîðáà ñ îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò, êàòî íàé-òåæêà ôîðìà íà ïðåñòúïíîñò, è ñ íåéíèòå íàé-ðàçïðîñòðàíåíè ïðîÿâíè ôîðìè êàòî: òåðîðèçúì, òðàôèê íà õîðà è ñåêñóàëíà åêñïëîàòàöèÿ, òðàôèê íà íàðêîòèöè , êîìïþòúðíà ïðåñòúïíîñò, êàêòî è íà òðàíñíàöèîíàëíàòà îðãàíèçèðàíà ïðåñòúïíà äåéíîñò. Òîçè âèä ïðåñòúïíîñò ñå õàðàêòåðèçèðà ñ âèñîêà ñòåïåí íà îðãàíèçèðàíîñò ïðåñòúïíàòà äåéíîñò ñå îñúùåñòâÿâà îò óñòîé÷èâè ïðåñòúïíè ôîðìèðîâàíèÿ, îáðàçóâàùè ñëîæíè ôóíêöèîíàëíîéåðàðõè÷åñêè ñòðóêòóðè. Òåçè ñòðóêòóðè ñå ñúçäàâàò çà ïðîäúëæèòåëåí ïåðèîä îò âðåìå, çà èçâúðøâàíå íà ñèñòåìà îò ïðåñòúïëåíèÿ, è òî íåïðåêúñíàòî; ñòðåìÿò ñå äà „ìîíîïîëèçèðàò“ ïðåñòúïíèòå îòðàñëè è äà ïîä÷èíÿâàò ëåãàëíèÿ áèçíåñ íà îïðåäåëåíà òåðèòîðèÿ. ×ëåíîâåòå íà îðãàíèçèðàíèòå ïðåñòúïíè ãðóïè èçïîëçâàò ìåòîäèòå íà çàïëàõà è íàñèëèå, êàêòî è ïðîÿâàâàò ñòðåìåæ êúì êîðóìïèðàíå íà äëúæíîñòíè ëèöà îò äúðæàâíèòå è èêîíîìè÷åñêèòå ñòðóêòóðè. Êðàòêàòà õàðàêòåðèñòèêà íà îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíà äåé61

íîñò ïîêàçâà, ÷å ñðåùó íåÿ ìîæå äà ñå ïðîòèâîäåéñòâà ñàìî ÷ðåç ñúçäàâàíå íà ïî-äîáðà îðãàíèçàöèÿ, êîåòî âñúùíîñò å åäíà îò öåëèòå íà íîâèÿ Çàêîí çà ÌÂÐ. Íàðåä ñ òîâà , åäíà îò çàäà÷èòå íà ðåôîðìàòà â ÌÂÐ å è ÷óâñòâèòåëíîòî íàìàëÿâàíå íà ò. íàð. óëè÷íà ïðåñòúïíîñò, êîÿòî âñåêèäíåâíî îêàçâà îòðèöàòåëíî äåìîáèëèçèðàùî âëèÿíèå âúðõó ãîëÿì áðîé ãðàæäàíè, ñòàíàëè æåðòâà íà òàçè ïðåñòúïíîñò. Ïðè àíàëèçà íà ðàçïîðåäáèòå íà íîâèÿ Çàêîí çà ÌÂÐ, ñâúðçàíè ñ ïðîòèâîäåéñòâèåòî íà ïðåñòúïíîñòòà, ìîæå äà ñå èçïîëçâà ìåòîäúò íà ñðàâíåíèåòî ñ îñíîâíèòå ïîëîæåíèÿ â òàçè ñôåðà íà äåéíîñò íà îòìåíåíèÿ çàêîí. Ïî òîçè íà÷èí å âúçìîæíî ïî-íàãëåäíî äà èçïúêíàò íîâèòå ïðèíöèïíè ïîëîæåíèÿ â íîðìàòèâíàòà óðåäáà è ñúùåâðåìåííî äà ñå ôîðìóëèðàò ìîòèâèòå çà òÿõíîòî ïðèåìàíå. 1. Ïðîìåíè â îðãàíèçàöèîííî-ôóíêöèîíàëíàòà ñòðóêòóðà íà ïîëèöèÿòà êàòî îñíîâíî çâåíî â ÌÂÐ çà ïðîòèâîäåéñòâèå íà ïðåñòúïíîñòòà. 1.1. Íàé-ðàäèêàëíàòà ïðîìÿíà â íîâèÿ çàêîí å ñâúðçàíà ñúñ ñúçäàâàíåòî íà åäèííà ñòðóêòóðà íà ïîëèöèÿòà.  ñòðóêòóðàòà íà Íàöèîíàëíà ñëóæáà „Ïîëèöèÿ“ ñå âêëþ÷âàò ñòðóêòóðèòå íà íÿêîëêî íàöèîíàëíè ñëóæáè è äðóãè çâåíà, ôóíêöèîíèðàùè ïî ñèëàòà íà îòìåíåíèÿ çàêîí. Ïî-êîíêðåòíî â ñòðóêòóðàòà íà ïîëèöèÿòà ñå âëèâàò: Íàöèîíàëíà ñëóæáà „Áîðáà ñ îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò“, Íàöèîíàëíà ñëóæáà „Ãðàíè÷íà ïîëèöèÿ“, Íàöèîíàëíà ñëóæáà „Æàíäàðìåðèÿ“, êàêòî è ñïåöèàëèçèðàíàòà ñëóæáà íà ÌÂÐ – Ñïåöèàëèçèðàí îòðÿä çà áîðáà ñ òåðîðèçìà, äèðåêöèÿ „Ìèãðàöèÿ“, Íàöèîíàëíî öåíòðàëíî áþðî „Èíòåðïîë“. Êàêòî ñå âèæäà îò èçáðîÿâàíåòî, â íîâàòà ñòðóêòóðà ñå âêëþ÷âàò íàöèîíàëíè ñëóæáè è çâåíà, êîèòî ñà èçïúëíÿâàëè ïîëèöåéñêè ôóíêöèè è çàäà÷è ïî ïðîòèâîäåéñòâèå íà ïðåñòúïíîñòòà. Îñíîâíèÿò åôåêò îò ðåîðãàíèçàöèÿòà å, ÷å ñå ïðåìàõâà èçâåñòíîòî äóáëèðàíå â äåéíîñòòà íà ïðåäèøíèòå ñòðóêòóðè, êîåòî ìîæåøå äà áúäå çàáåëÿçàíî ïðè àíàëèç íà ðåãëàìåíòàöèÿòà â îòìåíåíèÿ çàêîí íà çàäà÷èòå è äåéíîñòèòå íà òåçè ñòðóêòóðè.  òîçè àñïåêò îò âàæíî çíà÷åíèå å îïòèìàëíîòî èçãðàæäàíå íà ïîäñòðóêòóðèòå íà Íàöèîíàëíà ñëóæáà „Ïîëèöèÿ“: Ãåíåðàëíà äèðåêöèÿ „Ïîëèöèÿ“(êúì êîÿòî ñå ñúçäàâàò ãëàâíè äèðåêöèè è äèðåêöèè) è îáëàñòíè äèðåêöèè „Ïîëèöèÿ“. 1.2. Ïðåäâèäåíî å ñúçäàâàíåòî íà Ãëàâíà äèðåêöèÿ „Êðèìè62

íàëíà ïîëèöèÿ“, â ðàìêèòå íà êîÿòî ùå ñå îáåäèíÿò óñèëèÿòà íà äâå ãðóïè äúðæàâíè ñëóæèòåëè, ÷èÿòî äåéíîñò å îò èçêëþ÷èòåëíî çíà÷åíèå çà ïðîòèâîäåéñòâèåòî íà ïðåñòúïíîñòòà: ðàçñëåäâàùèòå ïîëèöàè(äîçíàòåëè) è ïîëèöåéñêèòå ñëóæèòåëè îïåðàòèâíè ðàáîòíèöè, êîèòî îñúùåñòâÿâàò îïåðàòèâíî-èçäèðâàòåëíè äåéíîñòè ïî ïðåäîòâðàòÿâàíå è ðàçêðèâàíå íà ïðåñòúïëåíèÿòà. Îò ãîëÿìî çíà÷åíèå çà áúðçîòî ðàçñëåäâàíå íà ãîëÿìà ÷àñò îò ïðåñòúïëåíèÿòà å ñúçäàâàíåòî íà äîçíàòåëñêèÿ àïàðàò êúì ÌÂÐ è ïî-êîíêðåòíî êúì Íàöèîíàëíà ñëóæáà „Ïîëèöèÿ“. Ôîðìèðàíåòî íà òîçè àïàðàò å ñâúðçàíî ñ ðàçïîðåäáèòå íà íîâèÿ Íàêàçàòåëíî-ïðîöåñóàëåí êîäåêñ(îáí. ÄÂ, áð. 86 îò 2 8 .10.2005 ã., â ñèëà îò 28 àïðèë 2006 ã.). Ñúãëàñíî òåçè ðàçïîðåäáè ÷àñò îò ðàçñëåäâàùèòå îðãàíè ñà äîçíàòåëèòå, êîèòî ñà ñëóæèòåëè íà ÌÂÐ, íàçíà÷åíè íà äëúæíîñò „äîçíàòåë“. Ñúãëàñíî èçèñêâàíèÿòà íà ÍÏÊ íà äîçíàòåëèòå å âúçëîæåíî ðàçñëåäâàíåòî íà ïðåîáëàäàâàùàòà ÷àñò îò ïðåñòúïëåíèÿòà, ïðåäâèäåíè â Îñîáåíàòà ÷àñò íà Íàêàçàòåëíèÿ êîäåêñ. Áåç ñúìíåíèå âêëþ÷âàíåòî íà äîçíàòåëèòå êàòî ðàçñëåäâàùè îðãàíè â ñúñòàâà íà ÌÂÐ ùå ñïîìîãíå çà ïîâèøàâàíå êà÷åñòâîòî íà ðàçñëåäâàíåòî íà äîçíàíèÿòà, òúé êàòî ùå ìîæå ìíîãî ïî- åôåêòèâíî äà ñå îñúùåñòâÿâà âçàèìîäåéñòâèåòî èì ïðè ðàçñëåäâàíåòî ñ äðóãèòå îðãàíè íà ÌÂÐ(à òîâà å åäíî îò óñëîâèÿòà çà áúðçî è êà÷åñòâåíî ðàçñëåäâàíå íà íàêàçàòåëíèòå äåëà). Âúâ âðúçêà ñ íÿêîè îïàñåíèÿ, ÷å ïðèíàäëåæíîñòòà íà äîçíàòåëèòå êúì ñòðóêòóðàòà íà ÌÂÐ ìîæå äà äîâåäå äî îêàçâàíå íà íàòèñê âúðõó òÿõ ïî ïîâîä íà êîíêðåòíè ðàçñëåäâàíèÿ îò ñòðàíà íà âèñøåñòîÿùè äëúæíîñòíè ëèöà, â íîâèÿ Çàêîí çà ÌÂÐ ñà ñúçäàäåíè äîñòàòú÷íî ãàðàíöèè çà îñèãóðÿâàíå íà òÿõíàòà íåçàâèñèìîñò (÷ë. 54). Òàêà íàïðèìåð íà äîçíàòåëèòå íå ìîãàò äà ñå âúçëàãàò äðóãè ôóíêöèè èçâúí ðàçñëåäâàíåòî íà ïðåñòúïëåíèÿ. Ïðè îñúùåñòâÿâàíå íà ñâîèòå ïðàâîìîùèÿ òå âçåìàò ðåøåíèÿ ïî âúòðåøíî óáåæäåíèå, îñíîâàíî íà îáåêòèâíî, âñåñòðàííî è ïúëíî èçñëåäâàíå íà âñè÷êè îáñòîÿòåëñòâà ïî äåëîòî, êàòî ñå ðúêîâîäÿò ñàìî îò çàêîíà. Íà ãîðåñòîÿùèòå ðúêîâîäèòåëè èçðè÷íî ñå çàáðàíÿâà äà äàâàò óêàçàíèÿ çà èçâúðøâàíå íà äåéñòâèÿ ïî ðàçñëåäâàíåòî, êàêòî è ïî êàêúâòî è äà å äðóã íà÷èí äà ñå íàìåñâàò â íåãî . 1.3. Ñúçäàâàíå íà ïîäñòðóêòóðà çà áîðáà ñ îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò â ðàìêèòå íà ñòðóêòóðàòà íà Íàöèîíàëíà ñëóæáà „Ïîëèöèÿ“. Îñíîâíèòå çàäà÷è íà òîâà çâåíî ùå ñå êîíöåíòðèðàò 63

ñàìî â îñúùåñòâÿâàíåòî íà ïðîòèâîäåéñòâèå íà òåæêàòà îðãàíèçèðàíà ïðåñòúïíîñò íà íàöèîíàëíî íèâî è â áîðáàòà ñ ðàçëè÷íèòå ïðîÿâíè ôîðìè íà òðàíñãðàíè÷íàòà îðãàíèçèðàíà ïðåñòúïíîñò. Ñòðóêòóðíîòî ìÿñòî íà çâåíîòî ïðåìàõâà áþðîêðàòè÷íèòå ïðå÷êè çà îñèãóðÿâàíå íà åôåêòèâíî âçàèìîäåéñòâèå ñ äðóãèòå ñòðóêòóðè êúì íàöèîíàëíàòà ñëóæáà Ãåíåðàëíà äèðåêöèÿ „Êðèìèíàëíà ïîëèöèÿ“, Íàöèîíàëíîòî öåíòðàëíî áþðî „Èíòåðïîë“, çâåíîòî ïî ìèãðàöèÿ è äðóãè. 1.4. Âëèâàíåòî íà ñòðóêòóðèòå íà Íàöèîíàëíà ñëóæáà „ Æàíäàðìåðèÿ“ â Ãåíåðàëíà äèðåêöèÿ „Ïîëèöèÿ“ å íàñî÷åíî êúì ïîäîáðÿâàíå âúçìîæíîñòèòå íà ñëóæèòåëèòå äà ðåàãèðàò áúðçî è àäåêâàòíî ïðè òåæêè íàðóøåíèÿ íà îáùåñòâåíèÿ ðåä(ïðè êîèòî å âúçìîæíî äà áúäàò èçâúðøåíè è ïðåñòúïëåíèÿ), êðèçè îò ðàçëè÷åí õàðàêòåð, èíòåðâåíöèè íà ïîëèöèÿòà, èçèñêâàùè íàëè÷èå íà ïîâå÷å ñèëè è ïî-ãîëÿìà ìîáèëíîñò. 1.5. Ïðîìåíèòå äàâàò âúçìîæíîñò è çà ïî-åôåêòèâíî èçïîëçâàíå íà âúçìîæíîñòèòå íà ñëóæèòåëèòå îò Ñïåöèàëèçèðàíèÿ îòðÿä çà áîðáà ñ òåðîðèçìà çà íóæäèòå íà áîðáàòà ñ ïðåñòúïíîñòòà. Èíäèêàöèÿ çà òîâà å íîâàòà ðåãëàìåíòàöèÿ çà âçåìàíå íà ðåøåíèå çà èçïîëçâàíåòî íà îòðÿäà, êîÿòî ñå îòëè÷àâà îò ïðåäèøíàòà ñ ïî-ãîëÿìà îïåðàòèâíîñò: ðàçðåøåíèåòî çà äåéñòâèå ñòàâà ñ ïèñìåíà çàïîâåä íà äèðåêòîðà íà Íàöèîíàëíà ñëóæáà „Ïîëèöèÿ“, äîêàòî ïî îòìåíåíèÿ çàêîí òîâà ñòàâàøå ñ ïèñìåíà çàïîâåä íà ìèíèñòúðà íà âúòðåøíèòå ðàáîòè. 1.6. Íåîáõîäèìî å äà ñå îáúðíå âíèìàíèå è íà ñúçäàâàíåòî íà îáëàñòíè äèðåêöèè „Ïîëèöèÿ“. Ïðåäèøíàòà íîðìàòèâíà óðåäáà ðåãëàìåíòèðàøå â êà÷åñòâîòî íà òåðèòîðèàëíè ñëóæáè íà ÌÂÐ ðåãèîíàëíèòå äèðåêöèè íà âúòðåøíèòå ðàáîòè.  òÿõíàòà ñòðóêòóðà áÿõà îáîñîáåíè ðåãèîíàëíè çâåíà „Ñèãóðíîñò“, „Ïîëèöèÿ“, „Áîðáà ñ îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò“ è „Ïîæàðíà è àâàðèéíà áåçîïàñíîñò“. Ñ íîâàòà óðåäáà ñå îáîñîáÿâàò îáëàñòíè äèðåêöèè „Ïîëèöèÿ“, êàòî ïî òîçè íà÷èí ñå äàâà âúçìîæíîñò íà òåçè ñòðóêòóðè äà ñúñðåäîòî÷àò óñèëèÿòà ñè íàé-âå÷å çà áîðáà ñ ïðåñòúïíîñòòà â ñúîòâåòíèÿ ðåãèîí è ðåøàâàíå íà äðóãèòå çàäà÷è, âúçëîæåíè íà ïîëèöèÿòà ñ íîâèÿ çàêîí. Ïî òîçè íà÷èí â íîâèÿ çàêîí å ïðîêàðàí ïðèíöèïúò íà öåíòðàëèçèðàíå íà óïðàâëåíèåòî íà ïîëèöèÿòà è äåöåíòðàëèçèðàíå íà èçïúëíåíèåòî íà ïîëèöåéñêèòå çàäà÷è è äåéíîñòè. Ïðàêòèêàòà íà 64

ïîëèöåéñêèòå ñòðóêòóðè íà ñòðàíèòå – ÷ëåíêè íà ÅÑ , ïîêàçâà, ÷å öåíòðàëèçèðàíîòî óïðàâëåíèå è äåöåíòðàëèçèðàíåòî íà ïîëèöåéñêèòå êîìïåòåíöèè íàñúð÷àâà îñúùåñòâÿâàíåòî íà ïðåâàíòèâíàòà è êîíòðîëíàòà äåéíîñò çà ñìåòêà íà ÷èñòî ðåïðåñèâíèòå ìåðêè, õàðàêòåðíè çà îñòàðåëèòå ïîëèöåéñêè ìîäåëè. 1.7. Íå íà ïîñëåäíî ìÿñòî òðÿáâà äà ñå ïîä÷åðòàå, ÷å ðåôîðìàòà íà ñòðóêòóðèòå íà ñëóæáèòå â ÌÂÐ îñâåí îñòàíàëèòå åôåêòè òðÿáâà äà äîâåäå äî îñâîáîæäàâàíå íà êàäðîâè è ôèíàíñîâ ðåñóðñ, êîéòî äà áúäå ïðåíàñî÷åí â ñòðóêòóðèòå, îõðàíÿâàùè îáùåñòâåíèÿ ðåä è òåçè, êîèòî ïðîòèâîäåéñòâàò íà ïðåñòúïíîñòòà. Íàñî÷âàíåòî íà âúçìîæíî íàé-ãîëÿì áðîé ñëóæèòåëè êúì íåïîñðåäñòâåíî ó÷àñòèå â áîðáàòà ñ ïðåñòúïíîñòòà áè òðÿáâàëî äà äîâåäå äî ïî-äîáðè ðåçóëòàòè â òàçè âàæíà äåéíîñò íà ÌÂÐ. 2. Âúâ âðúçêà ñ íîâàòà îðãàíèçàöèîííî-ôóíêöèîíàëíà ñòðóêòóðà íà Íàöèîíàëíà ñëóæáà „Ïîëèöèÿ“ ñà äîïúëíåíè îñíîâíèòå çàäà÷è è äåéíîñòè , êîèòî ñå âúçëàãàò íà òàçè ñëóæáà. Íîâèòå çàäà÷è è äåéíîñòè ñà ñâúðçàíè ïðÿêî ñ ïðîòèâîäåéñòâèåòî íà ïðåñòúïíîñòòà â íàøàòà ñòðàíà. Îò òÿõ ùå îáúðíåì âíèìàíèå íà òðè íîâè çàäà÷è. 2.1. Íà ñëóæáàòà å âúçëîæåíà çàäà÷àòà è ñâúðçàíàòà ñ íåÿ äåéíîñò äà ðàçñëåäâà ïðåñòúïëåíèÿ(÷ë. 51, àë. 1, ò. 2 è ÷ë. 52, àë. 1, ò. 2 îò íîâèÿ Çàêîí çà ÌÂÐ). 2.2. Çà îáñëóæâàíå íà íîâàòà è ìíîãî âàæíà äåéíîñò ïî ðàçñëåäâàíå íà ïðåñòúïëåíèÿ, êàêòî è çà èçïúëíåíèå íà çàäà÷àòà çà ïðåäîòâðàòÿâàíå íà ïðåñòúïëåíèÿòà ñëóæáàòà èçâúðøâà êðèìèíîëîãè÷íè è êðèìèíàëèñòè÷åñêè èçñëåäâàíèÿ, ñúáèðà, èçñëåäâà è îöåíÿâà ñëåäè è âåùåñòâåíè äîêàçàòåëñòâà è èçãîòâÿ åêñïåðòèçè (÷ë. 52, àë. 1, ò. 29). 2. 3. Çà ñïîìåíàòèòå ïî-ãîðå öåëè íà ñëóæáàòà å âúçëîæåíà äåéíîñòòà äà ðàçðàáîòâà ìåòîäèêè çà ïðåäîòâðàòÿâàíå è ðàçêðèâàíå íà ïðåñòúïëåíèÿ(÷ë. 52, àë. 1, ò. 30). Ðàçðàáîòâàíåòî íà ïîäîáíè ìåòîäèêè å òÿñíî ñâúðçàíî ñ âúâåæäàíåòî â ðàáîòàòà íà ñúîòâåòíèòå ïîëèöåéñêè îðãàíè íà íàó÷íîñò è ïëàíîìåðíîñò ïðè ïðåäîòâðàòÿâàíåòî, ðàçêðèâàíåòî è ðàçñëåäâàíåòî íà ïðåñòúïëåíèÿòà . 3. Âñå âúâ âðúçêà ñ õàðìîíèçèðàíå íà çàêîíîäàòåëñòâîòî ñ òîâà íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç è ïîâèøàâàíå íà åôåêòèâíîñòòà â áîðáàòà ñ ïðåñòúïíîñòòà ñà äîáàâåíè íÿêîè íîâè ïðàâîìîùèÿ íà îðãàíèòå 65

íà Íàöèîíàëíà ñëóæáà „Ïîëèöèÿ“. 3.1. Ïîëèöåéñêèòå îðãàíè ìîãàò äà çàäúðæàò ëèöå, êîåòî å îáÿâåíî çà ìåæäóíàðîäíî èçäèðâàíå ïî èñêàíå íà äðóãà äúðæàâà âúâ âðúçêà ñ íåãîâàòà åêñòðàäèöèÿ èëè â èçïúëíåíèå íà Åâðîïåéñêàòà çàïîâåä çà àðåñò(÷ë. 63, àë. 1, ò. 7 îò íîâèÿ Çàêîí çà ÌÂÐ). Òîâà ïðàâîìîùèå å òÿñíî ñâúðçàíî ñúñ ñúòðóäíè÷åñòâîòî ìåæäó îòäåëíèòå ñòðàíè â áîðáàòà ñðåùó ïðèäîáèëàòà èíòåðíàöèîíàëåí õàðàêòåð îðãàíèçèðàíà ïðåñòúïíîñò. Ñïåöèàëíî âíèìàíèå íà ìåæäóíàðîäíîòî ñúòðóäíè÷åñòâî ïðè åêñòðàäèöèÿ å îáúðíàòî è â Êîíâåíöèÿòà íà ÎÎÍ ïðîòèâ òðàíñíàöèîíàëíàòà îðãàíèçèðàíà ïðåñòúïíîñò, êàòî ñå ðàçãëåæäàò ðàçëè÷íèòå õèïîòåçè, ñâúðçàíè ñ íàëè÷èåòî èëè ëèïñàòà íà äîãîâîð çà ïðàâíà ïîìîù ìåæäó çàèíòåðåñóâàíèòå ñòðàíè(÷ë. 16). Ñ âúâåæäàíåòî â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç íà Åâðîïåéñêàòà çàïîâåä çà àðåñò(îò 01.04.2004 ã.) ñå ïðåìàõíà äúëãàòà è ñëîæíà ïðîöåäóðà íà åêñòðàäèðàíå, ñúùåñòâóâàùà äîòîãàâà, îñîáåíî çà èçâúðøèòåëè íà ïðåñòúïëåíèÿ îò îðãàíèçèðàíè ïðåñòúïíè ãðóïè. Ïðåäâèäåíàòà â íîâèÿ çàêîí âúçìîæíîñò çà çàäúðæàíå íà ëèöå â èçïúëíåíèå íà òàêàâà çàïîâåä å èçïúëíåíèå íà ïîåòèòå îò íàøàòà ñòðàíà ìåæäóíàðîäíè àíãàæèìåíòè â òàçè îáëàñò. 3.2. Îñîáåíî âíèìàíèå â íîâèÿ Çàêîí çà ÌÂÐ ñå îáðúùà íå ñàìî íà ðàçêðèâàíå è ðàçñëåäâàíå íà ïðåñòúïëåíèÿòà îò ñòðàíà íà îðãàíèòå íà ÌÂÐ, íî è íà ïðåâåíöèÿòà íà ïðåñòúïíîñòòà. Ïðåâàíòèâíàòà äåéíîñò áè áèëà åôåêòèâíà , àêî ïîñòîÿííî ñå ðàçøèðÿâàò ñðåäñòâàòà è ìåòîäèòå çà îñúùåñòâÿâàíå íà òàçè äåéíîñò, êàòî îñîáåíî âíèìàíèå ñå îáðúùà íà èçïîëçâàíåòî íà ñúâðåìåííè òåõíè÷åñêè ñðåäñòâà. Èçðàç íà òàçè òåíäåíöèÿ å âêëþ÷âàíåòî â ïðàâîìîùèÿòà íà îðãàíèòå íà Íàöèîíàëíà ñëóæáà „Ïîëèöèÿ“ ïðàâîòî äà èçïîëçâàò òåõíè÷åñêè ñðåäñòâà çà ÿâíî íàáëþäåíèå ñ öåë ïðåäîòâðàòÿâàíå íà ïðåñòúïëåíèÿ èëè íàðóøåíèÿ(÷ë. 66). Ñ öåë äà íå ñå çëîóïîòðåáÿâà ñ òîâà ïðàâî çàêîíúò å ñúçäàë ãàðàíöèÿ, ñúñòîÿùà ñå â èçèñêâàíåòî ÿâíîòî íàáëþäåíèå ïðåäâàðèòåëíî äà áúäå îáÿâåíî ïî ïîäõîäÿù íà÷èí. 3 .4. Ïî ïîñîêà íà îñèãóðÿâàíå ïðåâåíöèÿ íà ïðåñòúïíîñòòà â íîâèÿ çàêîí å ðåãëàìåíòèðàíî çàäúëæåíèå íà äúðæàâíèòå ñëóæèòåëè îò ÌÂÐ äà èçïúëíÿâàò è èçâúí óñòàíîâåíîòî ðàáîòíî âðåìå çàäúëæåíèÿòà, ïðîèçòè÷àùè îò ôóíêöèèòå íà ÌÂÐ, êàòî ñà äëúæíè äà ñå íàìåñÿò çà îêàçâàíå ïîìîù íà ëèöà, íàìèðàùè ñå 66

â îïàñíîñò , è çà ïðåäîòâðàòÿâàíå èëè ïðåñè÷àíå íà ïðàâîíàðóøåíèÿ(÷ë. 176, àë. 2). 4 . Íÿêîè ïðîìåíè â ðåãëàìåíòàöèÿòà íà îïåðàòèâíî-èçäèðâàòåëíàòà äåéíîñò, îñúùåñòâÿâàíà îò îðãàíèòå íà ÌÂÐ , è èçïîëçâàíåòî íà ñïåöèàëíè ðàçóçíàâàòåëíè ñðåäñòâà. Îïåðàòèâíî-èçäèðàâàòåëíàòà äåéíîñò ñå îñúùåñòâÿâà îò îïåðàòèâíî-èçäèðâàòåëíèòå è îïåðàòèâíî-òåõíè÷åñêèòå ñòðóêòóðíè çâåíà íà ÌÂÐ ÷ðåç ãëàñíè è íåãëàñíè ìåòîäè è ñðåäñòâà(÷ë. 138, àë. 2 îò Çàêîíà çà ÌÂÐ). Åäíà îò íàé-âàæíèòå öåëè íà òàçè äåéíîñò å ðàçêðèâàíåòî, ïðåäîòâðàòÿâàíåòî è ïðåñè÷àíåòî íà ïðåñòúïëåíèÿòà è äðóãèòå ïðàâîíàðóøåíèÿ, ñâúðçàíè ñ íàöèîíàëíàòà ñèãóðíîñò è îáùåñòâåíèÿ ðåä. Ðàçøèðÿâàíåòî íà àðñåíàëà îò ñðåäñòâà è ìåòîäè, ÷ðåç êîèòî ñå èçâúðøâà òàçè äåéíîñò, å åäèí îò íàé-äåéñòâåíèòå íà÷èíè çà ïîâèøàâàíå íà íåéíàòà åôåêòèâíîñò. Ðàçáèðà ñå , âåäíàãà ñëåäâà äà ñå íàïðàâè óãîâîðêàòà, ÷å ïîäîáíî ðàçøèðÿâàíå òðÿáâà äà áúäå ïðèäðóæåíî îò ñúçäàâàíå íà ðåàëíè ãàðàíöèè çà ñïàçâàíå íà ïðàâàòà è çàêîííèòå èíòåðåñè íà ãðàæäàíèòå, êîèòî ìîãàò äà áúäàò çàñåãíàòè îò òàçè äåéíîñò. Ïðîìåíèòå â ðåãëàìåíòàöèÿòà íà îïåðàòèâíî-èçäèðâàòåëíàòà äåéíîñò â íîâàòà óðåäáà ñà èìåííî â òàçè íàñîêà. Îò äðóãà ñòðàíà , âñå ïîâå÷å íàðàñòâà íåîáõîäèìîñòòà îò èçïîëçâàíå íà ñïåöèàëíè ðàçóçíàâàòåëíè ñðåäñòâà êàòî åôåêòèâåí ñïîñîá çà ïðîòèâîäåéñòâèå íà èçâúðøâàíå íà òåæêè ïðåñòúïëåíèÿ. 4.1. Ñúçäàäåíà å çàêîíîâà âúçìîæíîñò çà èçïîëçâàíå íà ñëóæèòåëè íà ÌÂÐ ïîä ïðèêðèòèå(÷ë. 142 îò Çàêîíà çà ÌÂÐ) çà ïðîíèêâàíå ïðåäè âñè÷êî â îðãàíèçèðàíèòå ïðåñòúïíè ãðóïè, ðàçêðèâàíå íà òåõíèòå ñòðóêòóðè è ïðåñòúïíè çàìèñëè è ïðåäîòâðàòÿâàíå íà ïëàíèðàíè ïðåñòúïëåíèÿ. Èçïîëçâàíåòî íà ñëóæèòåëè ïîä ïðèêðèòèå å ïðàêòèêà, êîÿòî å äîêàçàëà ñâîÿòà åôåêòèâíîñò â òàêàâà ñòðàíà ñ àâàíãàðäíà ðîëÿ â áîðáàòà ñ îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò, êàêâàòî ñà ÑÀÙ. Ñ ïðèåòèòå òàì Çàêîí çà êîíòðîë íà îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò è Çàêîí çà îðãàíèçàöèèòå íà ãàíãñòåðñêà èëè ïðîòèâîçàêîííà îñíîâà îò 1970 ã.(èçâåñòåí îùå êàòî ÐÈÊÎ) ñå ðåãëàìåíòèðàò âúçìîæíîñòèòå â õîäà íà ò. íàð. òàéíî ðàçñëåäâàíå äà ñå âíåäðÿâàò àãåíòè â îðãàíèçèðàíèòå ïðåñòúïíè ñòðóêòóðè. Öåëòà å ïîëó÷àâàíåòî íà ïðåêè èëè êîñâåíè äîêàçàòåëñòâà çà öÿëîñòíàòà ïðåñòúïíà äåéíîñò íà ìàôèîòñêàòà ñòðóêòóðà è äîñòèãàíå âïîñëåäñòâèå äî îñúäèòåëíè ïðèñú67

äè íà îñíîâíèòå îðãàíèçàòîðè è ðúêîâîäèòåëè íà ïðåñòúïíàòà îðãàíèçàöèÿ.  òîçè àñïåêò íîâèÿò Çàêîí çà ÌÂÐ ñëåäâà íàé-åôåêòèâíèòå ñâåòîâíè ïðàêòèêè çà ïðîòèâîäåéñòâèå íà îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò. Çà äà ñå îñèãóðÿò óñëîâèÿ çà âíåäðÿâàíåòî íà ñëóæèòåëè ïîä ïðèêðèòèå , â íîâàòà ïðàâíà óðåäáà ñå ïðåäâèæäà âúçìîæíîñòòà çà èçäàâàíå è èçïîëçâàíå íà äîêóìåíòè çà ñàìîëè÷íîñò ñ ïðîìåíåíè îñíîâíè äàííè íà ñëóæèòåëè ïîä ïðèêðèòèå(÷ë. 140, àë. 1, ò. 19). 4 .2. Íîâîñò ïðè ðåãëàìåíòèðàíå íà îïåðàòèâíî-èçäèðâàòåëíàòà äåéíîñò å âúçìîæíîñòòà äà ñå ñúçäàâàò è èçïîëçâàò þðèäè÷åñêè ëèöà ñ íåñòîïàíñêà öåë èëè òúðãîâñêè äðóæåñòâà çà ïðèêðèòèå íà äåéíîñòòà ïðè ðàçñëåäâàíå ñúñ ñëóæèòåë ïîä ïðèêðèòèå èëè ïðè ïðîâåæäàíå íà îïåðàöèè, ñâúðçàíè ñ êîíòðîëèðàíè äîñòàâêè è äîâåðèòåëíè ñäåëêè(÷ë. 140, àë. 1, ò. 20). 4 .3. Íàðåä ñ âúçìîæíîñòòà çà èçâúðøâàíå íà êîíòðîëèðàíè äîñòàâêè êàòî íîâîñò å ïðåäâèäåíî è èçâúðøâàíåòî íà äîâåðèòåëíè ñäåëêè(÷ë. 140, àë. 1, ò. 16 îò íîâèÿ Çàêîí çà ÌÂÐ). Íåîáõîäèìî å äà ñå ïîä÷åðòàå, ÷å òåçè ñðåäñòâà è ìåòîäè ñà â óíèñîí ñ ðàçïîðåäáèòå íà íîâèÿ Íàêàçàòåëíî-ïðîöåñóàëåí êîäåêñ, â êîéòî êàòî åäèí îò ñïîñîáèòå çà äîêàçâàíå ïðè ðàçñëåäâàíåòî å âêëþ÷åíî èçïîëçâàíåòî íà ñïåöèàëíè ðàçóçíàâàòåëíè ñðåäñòâà(òåõíè÷åñêè ñðåäñòâà è îïåðàòèâíè ñïîñîáè). Êúì îïåðàòèâíèòå ñïîñîáè âëèçàò êîíòðîëèðàíàòà äîñòàâêà, äîâåðèòåëíàòà ñäåëêà è ðàçñëåäâàíå ÷ðåç ñëóæèòåë ïîä ïðèêðèòèå(÷ë. 172, àë. 1 îò ÍÏÊ). Îò äðóãà ñòðàíà , èçïîëçâàíåòî íà ñïåöèàëíè ñðåäñòâà è ìåòîäè ïðè ðàçêðèâàíå è ðàçñëåäâàíå íà ïðåñòúïëåíèÿòà è îñîáåíî òåçè, èçâúðøâàíè îò òðàíñíàöèîíàëíè îðãàíèçèðàíè ïðåñòúïíè ãðóïè, å ðåãëàìåíòèðàíî â ìíîæåñòâî äîêóìåíòè, ïðèåòè îò Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Òàêà íàïðèìåð â Ñòðàòåãèÿòà íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç çà ïðåâåíöèÿ è êîíòðîë íàä îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò(ìàé 2000 ã.) ñå ïîä÷åðòàâà, ÷å ðàçñëåäâàùèòå îðãàíè òðÿáâà äà ðàçïîëàãàò ñ äîñòàòú÷íî åôåêòèâíè çàêîíîâè ñðåäñòâà, çà äà âîäÿò ðàçíîîáðàçíè ðàçñëåäâàíèÿ è äà îñèãóðÿâàò íåîáõîäèìèòå äîêàçàòåëñòâà, êàòî ñïåöèàëíî ñå íàáëÿãà íà èçïîëçâàíåòî íà åëåêòðîíåí íàäçîð è àãåíòè ïîä ïðèêðèòèå.  Ñïîðàçóìåíèåòî çà ïðèëàãàíå íà êîíâåíöèÿòà îò Øåíãåí êàòî åäèí îò ïðîâåðåíèòå è äîêàçàëè ñâîÿòà åôåêòèâíîñò èíñòðóìåíòè çà áîðáà ñðåùó íàðêîòðàôèêà ñå ðàçãëåæäà êîíòðîëèðàíàòà äîñòàâêà. 68

Íà åôåêòèâíîòî èçïîëçâàíå íà ðåçóëòàòèòå îò îïåðàòèâíî-èçäèðâàòåëíàòà äåéíîñò îñîáåíî âíèìàíèå ñå îáðúùà â äðóã îñíîâîïîëàãàù ìåæäóíàðîäåí äîêóìåíò – Êîíâåíöèÿòà íà ÎÎÍ ñðåùó òðàíñíàöèîíàëíàòà îðãàíèçèðàíà ïðåñòúïíîñò(Ìèëàíî, 2000 ã.), êúì êîÿòî íàøàòà ñòðàíà ñå å ïðèñúåäèíèëà.  êîíâåíöèÿòà ðàçãëåæäàíèòå ìåòîäè ñà íàðå÷åíè „ñïåöèàëíè ìåòîäè íà ðàçñëåäâàíå“, êàòî â òÿõ ñå âêëþ÷âàò ïðåäè âñè÷êî êîíòðîëèðàíèòå äîñòàâêè è àãåíòóðíèòå îïåðàöèè(÷ë. 20). Êàçàíîòî äî òóê èëþñòðèðà íàâðåìåííîñòòà íà íàïðàâåíèòå â íîâèÿ çàêîí ïðîìåíè îòíîñíî äîïúëâàíå íà âúçìîæíîñòèòå íà îïåðàòèâíî-èçäèðâàòåëíàòà äåéíîñò è èçïîëçâàíåòî íà ñïåöèàëíè ðàçóçíàâàòåëíè ñðåäñòâà. Áåç ñúìíåíèå èçïîëçâàíåòî íà òåçè ìåòîäè ùå ïîäîáðè ÷óâñòâèòåëíî áîðáàòà ñðåùó ïðåñòúïíîñòòà è íàé-âå÷å ñðåùó íàé-îïàñíàòà é ïðîÿâà- îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò. 5. Óñïåøíîòî ïðîòèâîäåéñòâèå íà ïðåñòúïíîñòòà îò ñòðàíà íà îðãàíèòå íà ÌÂÐ çàâèñè íå ñàìî îò îáåìà íà ïðåäîñòàâåíèòå èì ïðàâîìîùèÿ â òàçè íàñîêà, íî è îò òÿõíîòî óìåíèå ðåàëíî äà ïðèëàãàò òåçè ïðàâîìîùèÿ òàêà, êàêòî ñà ðåãëàìåíòèðàíè â çàêîíà è ïðè íåîòêëîííî ñïàçâàíå íà ïðàâàòà è çàêîííèòå èíòåðåñè íà ãðàæäàíèòå.  òîçè àñïåêò íîâèÿò Çàêîí çà ÌÂÐ ðåãëàìåíòèðà åäèí äîñòîåí ñòàòóò íà ñëóæèòåëèòå íà ÌÂÐ, êîéòî ñúçäàâà íåîáõîäèìèòå ïðåäïîñòàâêè çà åôåêòèâíî èçïúëíåíèå íà âúçëîæåíèòå èì çàäà÷è. Îïòèìèçèðàíåòî íà óïðàâëåíèåòî íà ÷îâåøêèòå ðåñóðñè â ÌÂÐ â íîâèÿ çàêîí å èçâúðøåíî íà îñíîâàòà íà ïðåäâàðèòåëíî ïðîó÷âàíå, êîåòî ïîêàçâà, ÷å äåéñòâàùàòà íîðìàòèâíà óðåäáà íå îòãîâàðÿ â äîñòàòú÷íà ñòåïåí íà èçìåíèëèòå ñå îáùåñòâåíè îòíîøåíèÿ è óòâúðäåíèòå ñòàíäàðòè è ïðàêòèêè â ñòðàíèòå – ÷ëåíêè íà ÅÑ. 5.1.  çàêîíà çà ïúðâè ïúò ñà ôîðìóëèðàíè îñíîâíèòå ïðèíöèïè íà óïðàâëåíèå íà äúðæàâíàòà ñëóæáà â ÌÂÐ , êîèòî ñà íàïúëíî â ñúîòâåòñòâèå ñ íàé-äîáðèòå åâðîïåéñêè ïðàêòèêè çà ïîñòúïâàíå è ïðîôåñèîíàëíî ðàçâèòèå íà ñëóæèòåëèòå îò âúòðåøíèòå âåäîìñòâà. Ôîðìóëèðàíè ñà ñëåäíèòå ïðèíöèïè: ïðîçðà÷íîñò (ïðèëàãàíå íà ÿñíè è òî÷íè êðèòåðèè çà îöåíêà è ïðîöåäóðíè ïðàâèëà çà íàçíà÷àâàíå, ïðîôåñèîíàëíî ðàçâèòèå è ïðåêðàòÿâàíå íà ñëóæáàòà); ïóáëè÷íîñò(îáÿâÿâàíå íà ïðîöåäóðèòå è ìåõàíèçìèòå çà ïîäáîð è ðàçâèòèå â êàðèåðàòà); êîíêóðñíî íà÷àëî(îñèãóðÿâàíå íà 69

îáåêòèâíîñò ÷ðåç îò÷èòàíå íà ïðîôåñèîíàëíèòå êà÷åñòâà, îïèò è êâàëèôèêàöèÿ); çàáðàíà çà äèñêðèìèíàöèÿ; ðàâíè âúçìîæíîñòè íà âñåêè ñëóæèòåë çà ðàçâèòèå â êàðèåðàòà; ïðèëàãàíå íà ìîòèâàöèîííè ìåõàíèçìè çà ïðîôåñèîíàëíî ðàçâèòèå; öåíòðàëèçèðàíî ïëàíèðàíå è óïðàâëåíèå íà ïîäáîðà è ïðîôåñèîíàëíàòà êàðèåðà(÷ë. 168). 5.2. Îñîáåíî âíèìåíèå çàñëóæàâà ïðîêàðàíèÿò â íîâèÿ çàêîí ïðèíöèï íà êîíêóðñíîòî íà÷àëî. Âúâåæäà ñå çàäúëæèòåëåí êîíêóðñ ïðè íàçíà÷àâàíå íà äúðæàâíà ñëóæáà â ÌÂÐ, êîéòî ñå óïðàâëÿâà íà öåíòðàëíî íèâî. Èçðàñòâàíåòî íà äúðæàâíèòå ñëóæèòåëè íà ÌÂÐ â ñëåäâàùà ïî-âèñîêà êàòåãîðèÿ ñúùî ñå èçâúðøâà âúç îñíîâà íà êîíêóðñ ïî îáåêòèâíî èçìåðèìè êðèòåðèè. Ïîñëåäîâàòåëíîòî ïðîêàðâàíå íà öèòèðàíèÿ ïðèíöèï ùå ñïîìîãíå â ñèñòåìàòà íà ÌÂÐ äà ðàáîòÿò äúðæàâíè ñëóæèòåëè, êîèòî ñà ìîòèâèðàíè è èìàò çíàíèÿòà è óìåíèÿòà äà ïðåäîòâðàòÿâàò, ðàçêðèâàò è ðàçñëåäâàò ïðåñòúïëåíèÿ . 5.3. Ïðèäîáèâàíåòî íà çíàíèÿ è óìåíèÿ çà áîðáà ñ ïðåñòúïíîñòòà å íåïîñðåäñòâåíî ñâúðçàíî ñ äîáðå îðãàíèçèðàíî îáó÷åíèå íà äúðæàâíèòå ñëóæèòåëè â ÌÂÐ.  òîçè ñìèñúë íàïúëíî îòãîâàðÿ íà íàé-äîáðèòå åâðîïåéñêè ïðàêòèêè èçèñêâàíåòî, ïðîêàðàíî â íîâèÿ çàêîí, ïîñëåäîâàòåëíîòî èçðàñòâàíå â ñëåäâàùà êàòåãîðèÿ äà å âúçìîæíî ñëåä ïðåìèíàâàíå íà ñúîòâåòíà ïðîôåñèîíàëíà ïîäãîòîâêà. Çà îñèãóðÿâàíå íà äîáðî ïðîôåñèîíàëíî îáðàçîâàíèå, ïîëèöåéñêà ïîäãîòîâêà è ïðîôåñèîíàëíî îáó÷åíèå íà ñëóæèòåëèòå íà ÌÂÐ âàæíà ðîëÿ â íîâèÿ çàêîí å îòðåäåíà íà Àêàäåìèÿòà íà ÌÂÐ êàòî âèñøå ó÷èëèùå çà ïðîôåñèîíàëíà ïîäãîòîâêà è çà íàó÷íè èçñëåäâàíèÿ çà íóæäèòå íà ÌÂÐ. 5.4. Ïðîòèâîäåéñòâèåòî íà ïðåñòúïíîñòòà îò ñòðàíà íà îðãàíèòå íà ÌÂÐ íå áè áèëî åôåêòèâíî, àêî â ñàìàòà ñèñòåìà íà ÌÂÐ ñå ïðîÿâÿâàò êîðóïöèîííè ïðàêòèêè.  íîâèÿ Çàêîí çà ÌÂÐ ñà âêëþ÷åíè ñïåöèàëíè òåêñòîâå, öåëÿùè äà ñå ñúçäàäå ñúâðåìåííà íîðìàòèâíà áàçà çà ïðåäîòâðàòÿâàíå íà êàêâèòî è äà ñà êîðóïöèîííè ïðîÿâè îò ñòðàíà íà ñëóæèòåëèòå íà ÌÂÐ . 5.4.1. Íà ïúðâî ìÿñòî å ñúçäàäåíî îãðàíè÷åíèå çà äúðæàâíèòå ñëóæèòåëè îò ÌÂÐ äà èçïúëíÿâàò äðóãà äúðæàâíà ñëóæáà, îñâåí â ñëó÷àèòå, îïðåäåëåíè ñúñ çàêîí(÷ë. 177, àë. 1). Îñâåí òîâà êàòåãîðè÷íî ñå çàáðàíÿâà äà èçâúðøâàò äðóãà äåé70

íîñò, êîÿòî å íåñúâìåñòèìà ñúñ ñëóæáàòà èì. Ïîäðîáíî ñå èçÿñíÿâà â êîè õèïîòåçè å íàëèöå íåñúâìåñòèìîñò ñúñ ñëóæáàòà èì (÷ë. 177, àë. 3-6). Öåëòà íà ðàçïîðåäáèòå å äà ñå èçáåãíàò âñÿêàêâè ñëó÷àè íà êîíôëèêò íà èíòåðåñè ìåæäó ñëóæáàòà â ÌÂÐ è äðóãè äåéíîñòè èëè ïðè îòíîøåíèÿ ñ ðîäíèíè. Àêî âñå ïàê âúçíèêíàò òàêèâà îáñòîÿòåëñòâà, ñëóæèòåëèòå íà ÌÂÐ ñà äëúæíè äà ãè äåêëàðèðàò â 7-äíåâåí ñðîê îò âúçíèêâàíåòî èì. 5.4.2. Äðóãà ìÿðêà â ðàçãëåæäàíèÿ àñïåêò å ñúçäàäåíîòî çàäúëæåíèå íà äúðæàâíèòå ñëóæèòåëè îò ÌÂÐ âñÿêà ãîäèíà äà äåêëàðèðàò ïèñìåíî âñåêè òúðãîâñêè, ôèíàíñîâ èëè äðóã äåëîâè èíòåðåñ, êîéòî òå èëè ñâúðçàíè ñ òÿõ ëèöà èìàò âúâ âðúçêà ñ ôóíêöèèòå íà ñòðóêòóðíîòî çâåíî, â êîåòî ðàáîòÿò. Îò äðóãà ñòðàíà òå ñà äëúæíè äà íå ó÷àñòâàò ïðè îáñúæäàíåòî, ïîäãîòîâêàòà è âçåìàíåòî íà ðåøåíèÿ , êîãàòî òå èëè ñâúðçàíèòå ñ òÿõ ëèöà ñà çàèíòåðåñóâàíè îò ñúîòâåòíîòî ðåøåíèå èëè êîãàòî èìàò ñúñ çàèíòåðåñóâàíèòå ëèöà îòíîøåíèÿ, ïîðàæäàùè îñíîâàòåëíè ñúìíåíèÿ â òÿõíàòà áåçïðèñòðàñòíîñò.  òåçè ñëó÷àè òå ñà äëúæíè äà óâåäîìÿò ïèñìåíî ñúîòâåòíèÿ ðúêîâîäèòåë(÷ë. 178). Êàçàíàòî äîòóê, áåç äà ïðåòåíäèðà çà èç÷åðïàòåëíîñò, äàâà îñíîâàíèå äà ñå íàïðàâè èçâîäúò, ÷å ñ íîâèÿ Çàêîí çà ÌÂÐ ñå ïðàâÿò ðåøèòåëíè ñòúïêè çà ðåôîðìà â ÌÂÐ â ñëåäíèòå ïî-âàæíè íàïðàâëåíèÿ: – ïðèâåæäàíå íà ñòðóêòóðèòå íà ñëóæáèòå íà ÌÂÐ â ñúîòâåòñòâèå ñ íàé-äîáðèòå ïðàêòèêè â ÅÑ; ïîñòèãàíå íà ïî-äîáðà óïðàâëÿåìîñò íà ñèñòåìàòà íà ÌÂÐ, ïîäîáðÿâàíå îðãàíèçàöèÿòà íà ñèëèòå è ñðåäñòâàòà ÷ðåç ïî-ãîëÿìî ïðåöèçèðàíå íà ôóíêöèèòå íà ñòðóêòóðèòå; – ïîâèøàâàíå íà åôåêòèâíîñòòà â ðàáîòàòà è ñïîñîáíîñòèòå íà îòäåëíèòå ñòðóêòóðè íà ÌÂÐ çà àäåêâàòíà ðåàêöèÿ ïðè ïðîòèâîäåéñòâèå íà ïðåñòúïíîñòòà; ñúçäàâàíå íà âúçìîæíîñòè çà îñèãóðÿâàíå íà îïåðàòèâíàòà è óïðàâëåíñêàòà äåéíîñò è ðåàëèçèðàíå íà ïðåâàíòèâíè ìåðêè, îòíàñÿùè ñå äî îïàçâàíå íà ñèãóðíîñòòà, îáùåñòâåíèÿ ðåä è ïðîòèâîäåéñòâèåòî íà ïðåñòúïíîñòòà. Ðàçáèðà ñå, ñàì ïî ñåáå ñè çàêîíúò, êîëêîòî è äà å äîáúð, íå ìîæå äà ðåøè ïðîáëåìèòå íà áîðáàòà ñ ïðåñòúïíîñòòà. Íåîõîäèìà å ïîñòîÿííà è êâàëèôèöèðàíà ðàáîòà íà âñè÷êè ñëóæèòåëè íà ÌÂÐ çà ïðèëàãàíå íà íîðìèòå ìó, äîáðå îðãàíèçèðàíî âçàèìîäåéñòâèå ñ ïðåäñòàâèòåëè íà îáùåñòâåííîñòòà, êàêòî è ïðåäïðèåìàíå 71

íà èêîíîìè÷åñêè, ñîöèàëíè è äðóãè ìåðêè íà äúðæàâíî ðàâíèùå çà îãðàíè÷àâàíå íà ïðåñòúïíîñòòà. Ïðè íàïèñâàíå íà ìàòåðèàëà ñà èçïîëçâàíè ìîòèâèòå êúì ïðîåêòà íà Çàêîí çà Ìèíèñòåðñòâîòî íà âúòðåøíèòå ðàáîòè . 72

ÏÐÀÂÎÒÎ ÍÀ ÑÎÁÑÒÂÅÍÎÑÒ ÑÏÎÐÅÄ ÅÂÐÎÏÅÉÑÊÈÒÅ ÑÒÀÍÄÀÐÒÈ Ïðîô. ä-ð Åìèë ÊÎÍÑÒÀÍÒÈÍΠÏðåäñòîÿùîòî ïðèñúåäèíÿâàíå íà Áúëãàðèÿ êúì Åâðîïåéñêèÿ ñúþç å ñâúðçàíî ñ ìíîæåñòâî ïðåäèçâèêàòåëñòâà ïðåä ñîöèàëíîèêîíîìè÷åñêèÿ æèâîò â ñòðàíàòà. Òîâà ñå îòíàñÿ ñ îñîáåíà ñèëà çà âñè÷êè îíåçè ðàçïîðåäáè, êîèòî çàñÿãàò ïðàâîòî íà ñîáñòâåíîñò.  òàçè îáëàñò ïîëîæåíèåòî ñòàâà îñîáåíî ñëîæíî, çàùîòî èíòåðåñèòå è ïðàâàòà íà ëèöàòà è ïðåäïðèÿòèÿòà ñå ðåãóëèðàò êàêòî îò íàöèîíàëíîòî çàêîíîäàòåëñòâî, òàêà è îò åâðîïåéñêîòî ïðàâî â øèðîêèÿ ñìèñúë íà äóìàòà. Âúâ âðúçêà ñ òîâà ùå îòäåëèì ïî-êîíêðåòíî âíèìàíèå â íàñòîÿùèÿ äîêëàä íà çàùèòàòà íà ïðàâîòî íà ñîáñòâåíîñò ñïîðåä åâðîïåéñêèòå ñòàíäàðòè. Èìàò ñå ïðåäâèä ñòàíäàðòèòå, óñòàíîâåíè îò Åâðîïåéñêàòà êîíâåíöèÿ çà ïðàâàòà íà ÷îâåêà (ÅÊÏ×), ñúçäàäåíà â ðàìêèòå íà Ñúâåòà íà Åâðîïà, ñòðàíà ïî êîÿòî å è Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ. Î÷àêâàíåòî çà êîëåêòèâíîòî ïðèñúåäèíÿâàíå íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç êúì òàçè êîíâåíöèÿ çàñèëâà èíòåðåñà êúì óñòàíîâåíàòà îò íåÿ ðåãëàìåíòàöèÿ íà åäèíñòâåíîòî èêîíîìè÷åñêî ïðàâî – ïðàâîòî íà ñîáñòâåíîñò. Îùå ïîâå÷å, òðÿáâà äà ñå èìà ïðåäâèä ôàêòúò, ÷å â òîçè ñè âèä íèêîé äðóã ìåæäóíàðîäåí äîãîâîð íå ãàðàíòèðà ïðàâîòî íà ñîáñòâåíîñò. Íåùî ïîâå÷å – âåäíúæ âêëþ÷åíà â Åâðîïåéñêàòà êîíâåíöèÿ çà ÷îâåøêèòå ïðàâà, òàçè ãàðàíöèÿ å ïîñòàâåíà ïîä çàùèòà íà íàé-åôåêòèâíèÿ êîíòðîëåí ìåõàíèçúì â ìåæäóíàðîäíîòî ïðàâíî ïðîñòðàíñòâî – ñúäåáíèÿ êîíòðîë, îñúùåñòâÿâàí îò Åâðîïåéñêèÿ ñúä çà ïðàâàòà íà ÷îâåêà, ñúçäàäåí îò Êîíâåíöèÿòà, çà äà ñëåäè çà ñïàçâàíåòî íà íåéíèòå ðàçïîðåäáè. Åâðîïåéñêàòà êîíâåíöèÿ çà ïðàâàòà íà ÷îâåêà â ïðîòèâîðå÷èå íà óñòàíîâåíèòå äî òîçè ìîìåíò ïîëèòè÷åñêè êîíöåïöèè ïðîãëàñÿ ïðàâîòî íà ñîáñòâåíîñò êàòî èíäèâèäóàëíî ÷îâåøêî ïðàâî, èìàùî 73

ïðåäè âñè÷êî ñîöèàëíè ôóíêöèè. Âîäåíè îò æåëàíèåòî ñè äà ïðèòåæàâàò ïúëíà ñâîáîäà íà äåéñòâèå ùî ñå îòíàñÿ äî ñïåöèôè÷íèòå âúïðîñè, ñâúðçàíè ñ èêîíîìè÷åñêàòà èì ïîëèòèêà, äúðæàâèòå ÷ëåíêè íà Ñúâåòà íà Åâðîïà, ñòèãàò äî êîìïðîìèñíî ðåøåíèå òå çàïèñâàò ÷ëåí, ãàðàíòèðàù ñîáñòâåíîñòòà íå â îñíîâíèÿ òåêñò íà Åâðîïåéñêàòà êîíâåíöèÿ çà ïðàâàòà íà ÷îâåêà, à â Ïúðâèÿ äîïúëíèòåëåí ïðîòîêîë êúì íåÿ, ïîäïèñàí íà 20 ìàðò 1952 ã.. Ñïîðåä ÷ëåí ïúðâè íà Äîïúëíèòåëíèÿ ïðîòîêîë íà Åâðîïåéñêàòà êîíâåíöèÿ âñÿêî ôèçè÷åñêî èëè þðèäè÷åñêî ëèöå èìà ïðàâî ìèðíî äà ñå ïîëçâà îò ñâîÿòà ñîáñòâåíîñò.(1) Ñëåäîâàòåëíî êîíâåíöèÿòà ïî ñúùåñòâî ãàðàíòèðà ïðàâîòî íà ñîáñòâåíîñò.(2) Ñòîè îáà÷å âúïðîñúò êàêâî å ñúäúðæàíèåòî íà òîâà ïðàâî, ò. å. êîè ñà âèäîâåòå ñîáñòâåíîñò, ïîäëåæàùè íà çàêðèëà. Èçâîäè è îáîáùåíèÿ çà òîâà ìîãàò äà ñå èçâëåêàò îò ïðàêòèêàòà íà Åâðîïåéñêèÿ ñúä ïî ïðàâàòà íà ÷îâåêà. ÑÚÄÚÐÆÀÍÈÅ ÍÀ ÏÐÀÂÎÒÎ ÍÀ ÑÎÁÑÒÂÅÍÎÑÒ Íîðìàòà íà ÷ëåí 1 îò Ïðîòîêîë 1 êúì ÅÊÏ× ãàðàíòèðà çàùèòàòà íà ñîáñòâåíîñòòà ñïîðåä ñúùåñòâóâàùèòå êîíöåïöèè â ìåæäóíàðîäíîòî ïðàâî. Êàòî òàêàâà ñå ñ÷èòà êîíöåïöèÿòà çà âå÷å ïðèäîáèòîòî èìóùåñòâî. Ñïîðåä ïðàêòèêàòà íà Åâðîïåéñêèÿ ñúä ïî ïðàâàòà íà ÷îâåêà ïðàâîòî íà ìèðíîòî ïîëçâàíå íà ñîáñòâåíîñòòà ñå îòíàñÿ åäèíñòâåíî äî èìóùåñòâàòà, ñúùåñòâóâàùè êúì ìîìåíòà íà åâåíòóàëíîòî ìó íàðóøåíèå, à íå áúäåùè.(3) Ïðàâîòî íà íàñëåäÿâàíå íå å ãàðàíòèðàíî îò êîíâåíöèÿòà. Åâðîïåéñêèÿò ñúä â ðåøåíèåòî ñè ïî åäíî ñâîå äåëî íàïðèìåð ïðàâè ðàçãðàíè÷åíèå ìåæäó ïðàâîòî íà ñîáñòâåíîñò, ãàðàíòèðàíî îò ÷ëåí 1 íà Ïðîòîêîë 1 îò áúäåùèòå ïðàâà, êîèòî íå ñå ïîëçâàò îò çàêðèëà. Ïðàâîòî íà íàñëåäÿâàíå å ïî-ñêîðî ïîòåíöèàëíî, îòêîëêîòî ðåàëíî ñúùåñòâóâàùî ñïîðåä êîíöåïöèèòå íà Åâðîïåéñêèÿ ñúä â Ñòðàñáóðã. Òî íå å îùå ïðèäîáèòî è çàâèñè îò áúäåùî, íåîïðåäåëåíî âúâ âðåìåòî ñúáèòèå. Èìåííî óñëîâíîñòòà íà òîâà ïðàâî ãî ëèøàâà îò çàêðèëàòà íà êîíâåíöèÿòà.(4) Ïîíÿòèåòî „ ñîáñòâåíîñò“, èçïîëçâàíî â ÷ë.1 îò Ïðîòîêîë ¹ 1, èìà àâòîíîìíî çíà÷åíèå, êîåòî íå ñå îãðàíè÷àâà äî ñîáñòâåíîñòòà âúðõó âåùè. Íÿêîè äðóãè ïðàâà è èíòåðåñè, ñúñòàâëÿâàùè àêòèâè (ïðèìåðíî ïðàâî íà âçåìàíå, ïðàâî íà ïåíñèÿ, ëèöåíç è äð.), ñúùî 74

ìîãàò äà áúäàò ðàçãëåæäàíè êàòî „èìóùåñòâåíè ïðàâà“ è â òîçè ñìèñúë êàòî „ñîáñòâåíîñò“.  ñëó÷àÿ å áåç çíà÷åíèå äàëè ñòàâà âúïðîñ çà ïðàâî íà ñîáñòâåíîñò èëè çà âåùíî îáåçïå÷åíèå.(5)  ïðàêòèêàòà íà Ñúäà òåðìèíèòå èìóùåñòâà è ñîáñòâåíîñò ñà íîñèòåëè íà åäíî è ñúùî ñúäúðæàíèå. Èìóùåñòâàòà, âèçèðàíè â ÷ë. 1 îò Ïðîòîêîë 1, ìîãàò äà áúäàò òâúðäå ðàçëè÷íè ïî ñâîÿòà ñúùíîñò. Ìîæå äà ñå îòíàñÿ êàêòî çà äâèæèìè è íåäâèæèìè âåùè, òàêà è çà âçåìàíèÿ, àêöèè, êëèåíòåëà, ëèöåíç è ò.í. Ñúäúò ïðèåìà îùå, ÷å òåðìèíúò èìóùåñòâî âèçèðà êàêòî äâèæèìèòå, òàêà è íåäâèæèìèòå âåùè.(6) Îãðàíè÷åíîòî ïðàâî, êîåòî æàëáîïîäàòåëÿò ïðèòåæàâà âúðõó íåäâèæèìà âåù, à èìåííî äà ïîëó÷àâà ãîäèøíà ðåíòà çà íåÿ, ìîæå äà ñå ñ÷èòà çà èìóùåñòâî.(7) Ñïîðåä Åâðîïåéñêèÿ ñúä ñúùàòà ïîçèöèÿ áè ìîãëà äà ñå ïîääúðæà è ùî ñå îòíàñÿ äî ïðàâà, ïðîèçòè÷àùè îò÷àñòè îò çàêîíà è îò÷àñòè îò äîãîâîð, êàòî íàïðèìåð ïðàâàòà ïî äúëãîñðî÷íèòå íàåìíè äîãîâîðè.(8)  äðóãî äåëî ïúê âèçèðàíèòå ïðàâà ÷åðïÿò îñíîâàíèå îò ñâîáîäíî ñêëþ÷åí ìåæäó ñòðàíèòå íàåìåí äîãîâîð. Âúïðåêè ÷å â òîçè ñëó÷àé Ñúäúò íå å íàìåðèë íàðóøåíèå íà ïðàâîòî íà ñîáñòâåíîñò, íî òîé å ïðèåë, ÷å ïðàâîòî íà ìåñå÷åí íàåì çà îòäàäåíè ïîä íàåì æèëèùà âëèçà â ïðèëîæíîòî ïîëå íà òîçè òåêñò. Âçåìàíåòî, êîåòî å äîñòàòú÷íî îïðåäåëåíî, çà äà ïîäëåæè íà èçïúëíåíèå, ñúñòàâëÿâà ñîáñòâåíîñò ïî ñìèñúëà íà ÷ë.1 îò Ïðîòîêîë 1. Òàêîâà å âçåìàíåòî, óñòàíîâåíî ñ îêîí÷àòåëíî è çàäúëæèòåëíî àðáèòðàæíî ðåøåíèå.(9) Ñðåä çàêðèëÿíèòå ïðàâà ñà è ïðàâàòà, ñâúðçàíè ñúñ ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà. Ïðàâîòî íà ïåíñèÿ, íàïðèìåð, å ñòàíàëî ïîâîä çà ìíîæåñòâî äåáàòè îòíîñíî òîâà, äàëè Åâðîïåéñêàòà êîíâåíöèÿ ãî ãàðàíòèðà. Ïî åäíî îò äåëàòà îáà÷å Ñúäúò èçâåæäà ïðèíöèïèòå çà íåãîâàòà çàùèòà. Îñíîâíèÿò îò òÿõ å, ÷å ïðàâîòî íà ïåíñèÿ çàâèñè îò âèäà íà ñèñòåìàòà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå. Êîãàòî òÿ å îñíîâàíà íà ïðèíöèïà íà ñîëèäàðíîñòòà, òèòóëÿðúò íà ïðàâîòî íà ïåíñèÿ íå ìîæå äà ïðåòåíäèðà çà ðåàëíî îïðåäåëåí äÿë îò ïåíñèîííèÿ ôîíä è â òîçè ñëó÷àé íå ìîæå äà ñå ãîâîðè çà ïðàâî íà ñîáñòâåíîñò. Äðóãî ñîáñòâåíè÷åñêî ïðàâî, ãàðàíòèðàíî îò Åâðîïåéñêàòà êîíâåíöèÿ, å ïðàâîòî íà âçåìàíå, êîåòî ÷àñòíî ëèöå èìà ñïðÿìî 75

äúðæàâàòà.  òîçè ñëó÷àé å ïðèåòî, ÷å îáåçùåòåíèåòî, äúëæèìî îò ñòðàíà íà äúðæàâàòà, ïðèòåæàâà àòðèáóòèòå íà âçåìàíå, ñëåäîâàòåëíî ïðåäñòàâëÿâà ñîáñòâåíîñò è ìîæå äà ñå îòñòîÿâà â Ñòðàñáóðã. Ïðàêòèêàòà íà Åâðîïåéñêèÿ ñúä, îòíàñÿùà ñå äî ïðàâàòà, ñâúðçàíè ñ óïðàæíÿâàíåòî íà äàäåíà ïðîôåñèÿ, òúðïè èíòåðåñíî ðàçâèòèå.  íà÷àëîòî íå ñå ïðåäâèæäà çàêðèëà íà òåçè ïðàâà, çàùîòî òå íå ñå ñ÷èòàò çà ïðèòåæàâàùè õàðàêòåðèñòèêèòå íà ñîáñòâåíîñòòà. Ïî êúñíî âå÷å çàïî÷âà äà ñå íàáëþäàâà åâîëþöèÿ â ñòàíîâèùåòî íà Åâðîïåéñêèÿ ñúä â òîâà îòíîøåíèå. Òàêà, íàïðèìåð, ïîëó÷åíèÿò ëèöåíç çà ñåðâèðàíå íà àëêîõîëíè íàïèòêè å ñîáñòâåíîñò ïî ñìèñúëà íà ÷ë.1 îò Ïðîòîêîë 1, êîãàòî å åäíî îò îñíîâíèòå óñëîâèÿ çà îñúùåñòâÿâàíåòî íà ñúîòâåòíèÿ áèçíåñ è íåãîâîòî îòíåìàíå èìà íåáëàãîïðèÿòíè ïîñëåäèöè çà äîáðîòî ïîëîæåíèå è ñòîéíîñòòà íà òîçè áèçíåñ.( 10) Ñúçäàäåíàòà áëàãîäàðåíèå íà ñîáñòâåíèÿ òðóä êëèåíòåëà â ìíîãî îòíîøåíèÿ èìà åñòåñòâîòî íà ÷àñòíî ïðàâî è ïðåäñòàâëÿâà àêòèâ, à ñëåäîâàòåëíî è ñîáñòâåíîñò ïî ñìèñúëà íà ÷ë. 1 îò Ïðîòîêîë 1.(1 1) Ñëåäîâàòåëíî ÷ë.1 ìîæå äà áúäå ïðèëîæåí ñïðÿìî ìíîæåñòâî ïðåòåíöèè, êîèòî ñúñòàâëÿâàò ñîáñòâåíîñò. Ïðàêòèêàòà ïî òîçè âúïðîñ îùå ñå ðàçâèâà è çàòîâà å òðóäíî îò íåÿ äà áúäàò èçâëå÷åíè òî÷íè êðèòåðèè. Òÿ îáà÷å î÷åðòàâà íÿêîè îáùè íàñîêè, êîèòî áÿõà íàêðàòêî èçëîæåíè ïðåä âàñ. ÑÓÁÅÊÒÈ ÍÀ ÏÐÀÂÎÒÎ ÍÀ ÑÎÁÑÒÂÅÍÎÑÒ Ñïîðåä ÷ë.1 íà Åâðîïåéñêàòà êîíâåíöèÿ çà ïðàâàòà íà ÷îâåêà äúðæàâèòå ñòðàíè ïî íåÿ ïðèçíàâàò íà âñÿêî ëèöå, íàìèðàùî ñå ïîä òÿõíà þðèñäèêöèÿ, ïðàâàòà è ñâîáîäèòå, ãàðàíòèðàíè â íåéíèÿ òåêñò. Ïî-íàòàòúê â Êîíâåíöèÿòà ñå óòî÷íÿâà, ÷å æàëáîïîäàòåë ìîæå äà áúäå âñÿêî ôèçè÷åñêî ëèöå, âñÿêà íåïðàâèòåëñòâåíà îðãàíèçàöèÿ èëè âñÿêà ãðóïà îò ÷àñòíè ëèöà, êîèòî ïðåòåíäèðàò, ÷å ñà æåðòâè íà íàðóøåíèå íà ïðàâàòà, ãàðàíòèðàíè îò ÅÊÏ×. Òåðìèíúò íåïðàâèòåëñòâåíà îðãàíèçàöèÿ ñå îòíàñÿ ñïîðåä ïðàêòèêàòà íà Ñúäà çà âñÿêî þðèäè÷åñêî ëèöå ñúñ ñòîïàíñêà èëè íåñòîïàíñêà öåë. Êîíâåíöèÿòà ñå ïðèëàãà ïî îòíîøåíèå íà âñÿêî ëèöå, áåç äèñêðèìèíàöèÿ ïî íàöèîíàëåí ïðèçíàê. Òóê ñå âêëþ÷âàò êàêòî ãðàæ76

äàíèòå íà äúðæàâàòà, çà êîÿòî ñå ïðåòåíäèðà, ÷å å äîïóñíàëà íàðóøåíèå íà ÷îâåøêè ïðàâà, òàêà è ÷óæäåíöèòå, êîèòî ñå íàìèðàò ïîä þðèñäèêöèÿòà íà òàçè äúðæàâà. Îò çàùèòàòà íà Êîíâåöèÿòà ñå âúçïîëçâàò è ôèçè÷åñêèòå ëèöà(íàöèîíàëíè è ÷óæäåñòðàííè), äåéñòâàùè íà òåðèòîðèÿòà íà ñòðàíàòà. Ïðàêòèêàòà íà Åâðîïåéñêèÿ ñúä ïî ïðàâàòà íà ÷îâåêà óòî÷íÿâà, ÷å æàëáîïîäàòåëÿò òðÿáâà äà áúäå äèðåêòíà æåðòâà íà íàðóøåíèåòî, íî îðãàíèòå â Ñòðàñáóðã ïðèåìàò â íÿêîè ñëó÷àè ñúùåñòâóâàíåòî íà èíäèðåêòíè æåðòâè. Òîâà å ïðåäèìíî â ñëó÷àèòå, êîãàòî ëèöåòî ìîæå äà äîêàæå, ÷å ñúùåñòâóâà ÷àñòíà è ëè÷íà âðúçêà ìåæäó íåãî è äèðåêòíàòà æåðòâà è ÷å íàðóøåíèåòî íà Êîíâåíöèÿòà ìó å ïðè÷èíèëî ùåòè èëè ïúê òîé èìà ëè÷åí èíòåðåñ îò ïðåóñòàíîâÿâàíå íà íàðóøåíèåòî.(12) Âñè÷êè èçáðîåíè äîòóê õàðàêòåðèñòèêè íà çàêðèëÿíèòå îò Åâðîïåéñêàòà êîíâåíöèÿ çà ïðàâàòà íà ÷îâåêà ëèöà ñå îòíàñÿò è äî çàùèòàòà íà æåðòâè íà íàðóøåíèå íà ïðàâîòî íà ñîáñòâåíîñò. Ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò ðåøåíèÿòà â ïðàêòèêàòà íà Ñúäà â Ñòðàñáóðã ñà â ñëåäñòâèå íà æàëáè, ïîäàäåíè îò ôèçè÷åñêè ëèöà. Àêî ñå àíàëèçèðà ïðàêòèêàòà îò ïîñëåäíèòå ãîäèíè îáà÷å ìîæå äà ñå çàáåëåæè òåíäåíöèÿòà çà íàðàñòâàíå íà ïðîöåíòà íà ðåøåíèÿ ïî äåëà, áàçèðàùè ñå íà æàëáè íà ÷àñòíè äðóæåñòâà. ÑÚÑÒÀÂÍÈ ÍÎÐÌÈ ÍÀ ×Ë.1 ÎÒ ÄÎÏÚËÍÈÒÅËÍÈß ÏÐÎÒÎÊÎË ÊÚÌ ÅÂÐÎÏÅÉÑÊÀÒÀ ÊÎÍÂÅÍÖÈß ×ëåí 1 íà Ïúðâèÿ ïðîòîêîë íà Åâðîïåéñêàòà êîíâåíöèÿ çà ïðàâàòà íà ÷îâåêà ñúäúðæà òðè îòäåëíè ïðàâèëà ïî îòíîøåíèå íà ñîáñòâåíîñòòà. Ïúðâîòî ïðàâèëî ïðîãëàñÿâà ïðèíöèïà íà ìèðíîòî ïîëçâàíå íà ñîáñòâåíîñòòà. Ïîä ìèðíî ïîëçâàíå íà ñîáñòâåíîñòòà òðÿáâà äà ñå ðàçáèðà ïðàâî íà íåîáåçïîêîÿâàíî ïîëçâàíå. Òîâà îçíà÷àâà, ÷å ïðàâèëîòî ìîæå äà áúäå íàðóøåíî è êîãàòî åäíî ëèöå íå å çàñåãíàòî îò ãëåäíà òî÷êà íà ñàìîòî èìóùåñòâî èëè ñîáñòâåíîñò, à å ëèøåíî îò âúçìîæíîñò äà ïîëçâà òîâà èìóùåñòâî, òúé êàòî íàïðèìåð ìó å îòêàçàíî íóæíîòî ðàçðåøåíèå èëè îò çàêîíèòå èëè ïðàâèòåëñòâåíèòå àêòîâå ïðîèçòè÷àò òàêèâà îãðàíè÷åíèÿ, ÷å âå÷å íå ìîæå äà ñå ãîâîðè çà ìèðíî ïîëçâàíå.  åäíî îò äåëàòà ïðåä Åâðîïåéñêèÿ ñúä ñòàâà äóìà çà ëèøà77

âàíå îò äîñòúï äî èìóùåñòâî, êîåòî ñå íàìèðà íà òåðèòîðèÿòà, îêóïèðàíà îò òóðñêèòå êèïúðñêè ñèëè ñëåä ãðàæäàíñêàòà âîéíà â Êèïúð. Æàëáîïîäàòåëêàòà ïî òîâà äåëî òâúðäè, ÷å ïîñòîÿííîòî îòêàçâàíå îò òóðñêàòà äúðæàâà íà äîñòúï äî ñîáñòâåíèòå é èìîòè â Ñåâåðåí Êèïúð â ïðîäúëæåíèå íà øåñòíàäåñåò ãîäèíè ïîñòåïåííî å çàñåãíàë ïðàâîòî é íà ñîáñòâåíîñò è ïî êîíêðåòíî íà ìèðíî ïîëçâàíå. Ñúäúò ïðèåìà, ÷å ñúçäàâàíåòî íà ñïúíêè îò ñòðàíà íà òóðñêèòå âëàñòè ñúñòàâëÿâà íàðóøåíèå íà Êîíâåíöèÿòà. Âòîðîòî ïðàâèëî, óñòàíîâåíî îò Åâðîïåéñêàòà êîíâåíöèÿ, ñå îòíàñÿ äî ëèøàâàíåòî îò ñîáñòâåíîñò, êàòî ïîä÷èíÿâà òîâà ëèøàâàíå íà íÿêîè óñëîâèÿ, à èìåííî: äà áúäå â èíòåðåñ íà îáùåñòâîòî è äà íå ïðîòèâîðå÷è íà çàêîíà è îáùèòå ïðèíöèïè íà ìåæäóíàðîäíîòî ïðàâî. Òàêà íàïðèìåð Åâðîïåéñêèÿò ñúä ïðèåìà, ÷å îòíåìàíåòî íà ñîáñòâåíîñò, èçâúðøåíî ïðè îñúùåñòâÿâàíå íà ïðàâîìåðíà ñîöèàëíà, èêîíîìè÷åñêà èëè äðóãà ïîëèòèêà, ìîæå äà áúäå â èíòåðåñ íà îáùåñòâîòî äîðè àêî øèðîêàòà îáùåñòâåíîñò íå ïîëçâà ïðÿêî îòíåòîòî èìóùåñòâî.  ñâîÿòà ïðàêòèêà, êîãàòî ðåøàâà âúïðîñà çà îòíåìàíåòî íà ñîáñòâåíîñò, Åâðîïåéñêèÿò ñúä ïðàâè ïðåöåíêà äàëè ïðåäïðèåòàòà ìÿðêà îò äúðæàâàòà å ñúðàçìåðíà íà ïðåñëåäâàíàòà öåë, ò. å. äàëè å ïîñòèãíàòî ñïðàâåäëèâî ðàâíîâåñèå ìåæäó èíòåðåñèòå íà îáùíîñòòà è èçèñêâàíèÿòà çà çàùèòà íà îñíîâíèòå ïðàâà íà îòäåëíèÿ ÷îâåê. Òîâà ïî-êîíêðåòíî îçíà÷àâà, ÷å òðÿáâà äà ñúùåñòâóâà îáîñíîâàíî îòíîøåíèå íà ïðîïîðöèîíàëíîñò ìåæäó èçïîëçâàíèòå ñðåäñòâà è öåëòà, ÷èåòî ïîñòèãàíå ñå òúðñè ÷ðåç ëèøàâàíåòî íà åäíî ëèöå îò ñîáñòâåíîñòòà ìó. Òðåòîòî ïðàâèëî, êîåòî å óñòàíîâåíî îò ÷ë. 1 íà Ïúðâèÿ ïðîòîêîë íà ÅÊÏ×, å ïðàâîòî íà äúðæàâèòå äà êîíòðîëèðàò ïîëçâàíåòî íà ñîáñòâåíîñòòà â ñúîòâåòñòâèå ñ îáùèÿ èíòåðåñ, êàòî ïðèåìàò òàêèâà çàêîíè, êàêâèòî ñìåòíàò çà íåîáõîäèìè çà òàçè öåë. Ïðèåìàíåòî íà çàêîí, ñ êîéòî ñå îò÷óæäàâà ñîáñòâåíîñò, å â èíòåðåñ íà îáùåñòâîòî, òúé êàòî Åâðîïåéñêèÿò ñúä íàìèðà çà åñòåñòâåíî çàêîíîäàòåëÿò äà èìà øèðîêà ñâîáîäà íà ïðåöåíêà ïðè îñúùåñòâÿâàíåòî íà îáùåñòâåíî – èêîíîìè÷åñêàòà ïîëèòèêà íà äúðæàâàòà. Óâàæåíèåòî íà Ñúäà êúì ïðåöåíêàòà íà çàêîíîäàòåëÿ êàêâî å â èíòåðåñ íà îáùåñòâîòî ñå âèæäà ìíîãî ÿñíî â äåëîòî „Ñâåòèòå ìàíàñòèðè“.  òîçè ñëó÷àé ñòàâà äóìà çà ãðúöêèÿ çàêîí, 78

êîéòî åôåêòèâíî ïðåõâúðëÿ íà äúðæàâàòà ïúëíîòî ïðàâî íà ñîáñòâåíîñò âúðõó çåìÿòà, ïðèòåæàâàíà îò ãðúöêèòå ìàíàñòèðè íà Àòîí. Ìîòèâèòå, èçòúêíàòè çà îïðàâäàâàíå íà íàëîæåíàòà ìÿðêà, ñà ïðåóñòàíîâÿâàíå íà íåçàêîííèòå ïðîäàæáè íà çåìÿ, ïîñåãàòåëñòâàòà âúðõó íåÿ è íåéíîòî èçîñòàâÿíå èëè áåçêîíòðîëíî ðàçðàáîòâàíå. Åâðîïåéñêèÿò ñúä ïðèåìà, ÷å êàòî öÿëî çàêîíúò ïðåñëåäâà ïðàâîìåðíà öåë. Ëèøàâàíåòî îò ñîáñòâåíîñò, êîåòî ñå èçâúðøâà ñàìî ñ öåë ïðåäîñòàâÿíå íà ëè÷íà îáëàãà íà ÷àñòíî ëèöå, îáà÷å íå ìîæå äà áúäå „â èíòåðåñ íà îáùåñòâîòî“. Åâðîïåéñêàòà êîíâåíöèÿ çà ïðàâàòà íà ÷îâåêà å ðàçâèëà ñâîÿ ñîáñòâåíà àðãóìåíòèðàíà è îòíîñèòåëíî ñòàáèëíà çàùèòà íà ïðàâîòî íà ñîáñòâåíîñò. Òÿ ñëóæè çà èçòî÷íèê íà ïîçîâàâàíå âúâ âñè÷êè åâðîïåéñêè äúðæàâè.  íàøè äíè, êîãàòî ñå îñúùåñòâèõà è ïðîäúëæàâàò äà ñå îñúùåñòâÿâàò çíà÷èìè ðåôîðìè â èêîíîìè÷åñêèÿ è ïîëèòè÷åñêè æèâîò íà Áúëãàðèÿ, êàêòî è íà ñòðåìåæà çà ñúçäàâàíå íà ïîâå÷å èëè ïî-ìàëêî óíèôèöèðàí åâðîïåéñêè êîíñòèòóöèîíåí ðåä, ñúîáðàçÿâàíåòî ñ îãðîìíîòî áîãàòñòâî, êàêâîòî ïðåäñòàâëÿâà åâðîïåéñêàòà äîêòðèíà è ïðàêòèêà â çàêðèëàòà íà îñíîâíîòî ÷îâåøêî ïðàâî íà ñîáñòâåíîñò, áè äîïðèíåñëî çà ïî-áúðçîòî íè è àäåêâàòíî ïðèñúåäèíÿâàíå êúì îáùèòå åâðîïåéñêè ñòðóêòóðè. Îùå ïîâå÷å ÷å ñîáñòâåíîñòòà îñòàâà åäèí îò îïîðíèòå ñòúëáîâå íà âñÿêà èñòèíñêà äåìîêðàöèÿ. ÁÅËÅÆÊÈ 1. ×ë. 1 íà Ïúðâè ïðîòîêîë íà Åâðîïåéñêàòà êîíâåíöèÿ çà ïðàâàòà íà ÷îâåêà. 2. Äåëîòî Ìàðêñ, Ðåøåíèå îò 13 þíè 1979 ã., À.31, ð .27; 3. Ïàê òàì. 4. Ïàê òàì. 5. Äåëîòî Ãàçóñ Äîçèð-óíä Ôüîðäåðòåêíèê ÎÎÄ, Ðåøåíèå îò 23 ôåâðóàðè 1995ã., À.306-Â, ð.46. 6. Äåëîòî Ìàòîñ è Ñèëâà ÎÎÄ, Ðåøåíèå îò 16 ñåïòåìâðè 1996ã., ð.75. 7. Ïàê òàì. 8. Ïàê òàì. 79

9. Äåëîòî Ãðúöêè ðàôèíåðèè, Ðåøåíèå îò 9 äåêåìâðè 1994 ã., À.301-Â, ð.84. 10. Äåëîòî Òðå Òðàêòüîðåð Àêöèåáóëàã, Äîêëàä îò 10 íîåìâðè 1987 ã., À.159, ð.29. 11. Äåëîòî Âàí Ìàðëå è äð., Ðåøåíèå îò 26 þíè 1986 ã., À.101, ð.13. 12. Äåëîòî Ëîèçèäó, Ðåøåíèå îò 18 äåêåìâðè 1996ã., ñòð.60-61. 80

ÈÊÎÍÎÌÈÊÀÒÀ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÈß Â ÑÐÅÄÍÎÑÐÎ×ÍÀ ÏÅÐÑÏÅÊÒÈÂÀ: ÏÎÒÅÍÖÈÀËÍÈ ÍÀÏÐÅÆÅÍÈß È ÌÀÊÐÎÈÊÎÍÎÌÈ×ÅÑÊÀ ÏÎËÈÒÈÊÀ Ñò. í. ñ. ² ñò. ä.èê.í.Ãàðàáåä ÌÈÍÀÑßÍ Èçðàáîòâàíåòî íà öÿëîñòíà âèçèÿ çà ôîðìèðàíåòî íà àäåêâàòíà ìàêðîèêîíîìè÷åñêà ïîëèòèêà â ïåðñïåêòèâà ïðåäïîëàãà ëîêàëèçèðàíå íà âúçìîæíèòå èçòî÷íèöè íà èêîíîìè÷åñêî íàïðåæåíèå, êàêòî è íà ñúîòâåòíèòå îáëàñòè íà íàïðå æåíèå â êîíòåêñòà íà êîíêðåòíèòå ìàêðîèêîíîìè÷åñêè öåëè. Öÿëîñòíèÿò àíàëèç è ôîðìóëèðàíèòå ïðåïîðúêè ñà â äóõà íà ëèáåðàëíàòà èêîíîìè÷åñêà äîêòðèíà îñíîâíèòå ëîñòîâå íà ìàêðîèêîíîìè÷åñêàòà ïîëèòèêà ñà â îáëàñòòà íà áþäæåòíî-ìîíåòàðíèòå âúçäåéñòâèÿ, îò åäíà ñòðàíà, è â èçãðàæäàíåòî íà êà÷åñòâåíî ôóíêöèîíèðàùà èíñòèòóöèîíàëíà ñðåäà, îò äðóãà. 1. Âàëóòåí ðåæèì Ñëåä ïîðåäèöà îò ãëàâîëîìíè ïåðèïåòèè â ïúðâàòà ïîëîâèíà íà 90-òå ãîäèíè íà ÕÕ â. áúëãàðñêèÿò ëåâ íàìåðè ñïîêîåí è ñèãóðåí ïðèñòàí ñúñ çàêîòâÿíåòî ñè êúì DEM( ðåñïåêòèâíî EUR). Èçáîðúò íà êîíêðåòíàòà âàëóòíà êîòâà íå áåøå òðè­âèàëåí, íî âðåìåòî äîêàçà íåãîâàòà ïðàâèëíîñò. Ïàðè÷íèÿò ñúâåò ñúäåéñòâà çà ñèñòåìàòè÷íî èç÷èñòâàíå íà „ëóôòîâåòå“ â ïðîèçâîäñòâåíèÿ ñåêòîð. Ïîñëåäîâàòåëíî ïðîâåæäàíèòå ñòðóêòóðíè ðåôîðìè â õàðìîíèÿ ñ äåéñòâèåòî íà ïàðè÷íèÿ ñúâåò íàëàãàò íîâ ñòèë è íîâî îòíîøåíèå êúì ïðîèçâîäñòâåíàòà äåéíîñò è ïðîèçâîäñòâåíèòå îòíîøåíèÿ. Òúðñåíåòî íà áúëãàðñêèÿ ëåâ íà âúòðåøíèÿ ïàçàð ïîñëåäîâàòåëíî íàðàñòâà. Îò âúâåæäàíåòî íà ïàðè÷åí ñúâåò ÁÍÁ å íåòåí êóïóâà÷ íà ðåçåðâíà âàëóòà ñ íàðàñòâàùà èíòåíçèâíîñò. Ñúùåâðåìåííî åæåäíåâíèÿò îáîðîò íà âúòðåøíèÿ âàëóòåí ïàçàð ïîñëåäîâàòåëíî íàðàñòâà. Èíâåñòèòîðèòå â áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà, èêî81

íîìè÷åñêèòå àãåíòè è íàñåëåíèåòî îöåíÿâàò ïîçèòèâíî ïîçèöèÿòà íà ìåñòíàòà âàëóòà, òúðñÿò ÿ è îïåðèðàò ñ íåÿ. Ñèãóðíîñòòà íà áúëãàðñêèÿ ëåâ ïîçâîëè íà ÁÍÁ äà óâåëè÷è áðóòíèòå ìåæäóíàðîäíè âàëóòíè ðåçåðâè íà ñòðàíàòà çà âðåìåòî ñëåä âúâåæäàíåòî íà ïàðè÷åí ñúâåò áëèçî ïåò ïúòè. Ïðè òîâà çà öåëèÿ òîçè ïåðèîä Áúëãàðèÿ èçïëàùà çíà÷èòåëíè ñóìè â ÷óæäåñòðàííà âàëóòà çà îáñëóæâàíå íà áðóòíèÿ ñè âúíøåí äúëã. Íàáëþäàâà ñå ïîçèòèâíî ðàçâèòèå âúâ âàëóòíàòà ñòðóêòóðà íà äåïîçèòèòå íà íàñåëåíèåòî è èêîíîìè÷åñêèòå àãåíòè è ïî-îáùî íà ïàñèâèòå íà òúðãîâñêèòå áàíêè ó íàñ. Ìàêðîèêîíîìè÷åñêàòà ïîëèòèêà â ñðåäíîñðî÷íà ïåðñïåêòèâà ñëåäâà äà ñå ñúîáðàçÿâà ñ áåçñïîðíî ôèêñèðàíèòå ïîçèòèâíè âúçäåéñòâèÿ îò äåéñòâèåòî íà ïàðè÷åí ñúâåò è íåîòêëîííî äà îòñòîÿâà íåãîâîòî ïîääúðæàíå. Âñÿêàêâî êîëåáàíèå â òâúðäîòî ðåøåíèå çà ïîääúðæàíåòî íà ïàðè÷åí ñúâåò îò ñòðàíà íà ìàêðîèêîíîìè÷åñêèÿ åëèò ìîæå äà ðàçêîëåáàå óâåðåíîñòòà â óñòîé÷èâàòà âàëóòíà ïîçèöèÿ íà ñòðàíàòà, äà âúçáóäè íåðåàëèñòè÷íè î÷àêâàíèÿ è äà ïîäðîíè öÿëîñòíàòà ôèíàíñîâà ñòàáèëíîñò íà ñòðàíàòà ñ òðóäíî ïðåäñêàçóåìè íåãàòèâíè ïîñëåäñòâèÿ. 2. Áþäæåòíè ñòðóêòóðè Çà ïåðèîäà ñëåä âúâåæäàíåòî íà ïàðè÷åí ñúâåò Áúëãàðèÿ ñúóìÿ äà ñïàçè çàáåëåæèòåëíà áþäæåòíà äèñöèïëèíà. Ïîäîáðÿâàùèòå ñå âúçìîæíîñòè çà ôèíàíñèðàíå íà áþäæåòíèòå ñòðóêòóðè ïîçâîëèõà çíà÷èòåëíîòî íàðàñòâàíå íà ðàçïîëàãàåìèòå ôèíàíñîâè ðåñóðñè íà ïðàâèòåëñòâîòî. Âúçìîæíîñòèòå çà ðåàëèçàöèÿ íà áþäæåòåí èçëèøúê áÿõà ïîäêðåïåíè îò ÷óâñòâèòåëíîòî ïðåèçïúëíåíèå íà ïðèõîäíàòà ÷àñò íà äúðæàâíèÿ áþäæåò. Íàëîæèëèÿò ñå ìîäåë íà ïîìåñå÷íî ðàçïðåäåëåíèå íà ðàçõîäèòå â ðåïóáëèêàíñêèÿ áþäæåò ñëåäâà ÿðêî èçðàçåíà ñòúïàëîâèäíî íàðàñòâàùà ïîìåñå÷íà ñòðóêòóðà. Ñúùåñòâóâà ïðÿêà êîðåëàöèÿ íà íàáëþäàâàíîòî ïîìåñå÷íî ðàçïðåäåëåíèå íà äîõîäèòå, îò åäíà ñòðàíà, è ïîìåñå÷íàòà äèíàìèêà íà èíôëàöèÿòà, îò äðóãà. Ïîðàçèòåëíà å ïðèëèêàòà ñ öèêëè÷íàòà ïîìåñå÷íà äèíàìèêà íà ðåàëíèòå äîõîäè íà ÷îâåê îò äîìàêèíñòâî – íà÷àëîòî íà ãîäèíàòà ñå õàðàêòåðèçèðà ñ îòêðîÿâàùî ñå íèñêè ðåàëíè äîõîäè, êîèòî ïîñòåïåííî íàðàñòâàò, çà äà äîñòèãíàò ðåêîðäíè âèñîêè ñòîéíîñòè â êðàÿ íà ãîäèíàòà. Ïîäîáíè öèêëè÷íè êîëåáàíèÿ ñúçäàâàò ñîöèàëíî íà82

ïðåæåíèå, à è ñïåöèôè÷íàòà âðåìåâà ñòðóêòóðà íà äîõîäèòå ðåôëåêòèðà âúðõó íåðàöèîíàëíîòî èçïîëçâàíå íà ðàçïîëàãàåìèòå ïîòðåáèòåëñêè ðåñóðñè, ò.å. îñòàâàò íåäîèçïîëçâàíè è ïðåíåáðåãíàòè ñòðóêòóðíèòå åëåìåíòè çà ïîâèøàâàíå íà ïîòðåáèòåëñêàòà óäîâëåòâîðåíîñò. Óïðàâëåíèåòî íà äúðæàâíèÿ áþäæåò ñëåäâà äà îñúçíàå âðåäàòà îò ïðåêîìåðíî „ñèãóðíîòî“ ïëàíèðàíå íà ïðèõîäíàòà, ðåñï. íà ðàçõîäíàòà ÷àñò. Îñèãóðåíèÿò êîìôîðò íà áþäæåòàðèòå ðåôëåêòèðà â çàäúðæàùî âúçäåéñòâèå çà õàðìîíè÷íîòî ðàçâèòèå íà èêîíîìè÷åñêèòå ïðîöåñè.  òúðñåíå íà ñòèìóëè çà èêîíîìè÷åñêè ðàñòåæ â ïîñëåäíèòå ãîäèíè ñå åêñïåðèìåíòèðàõà ðàçëè÷íè äàíú÷íè ñòðóêòóðè. Ôèêñèðàíèòå ðåçóëòàòè íå ñà åäíîçíà÷íè. Îò÷èòà ñå ïîçèòèâíà èêîíîìè÷åñêà äèíàìèêà, íî è çàñèëâàíå íà ñîöèàëíîòî ðàçñëîåíèå. ×óâñòâèòåëíà ÷àñò îò íàìàëåíèåòî íà äàíú÷íàòà òåæåñò îáëàãîäåòåëñòâà ïî-çàìîæíàòà ÷àñò îò íàñåëåíèåòî, à òî ïðåäïî÷èòà äà çàñèëè ïîêàçíîòî ïîòðåáëåíèå è äà èíâåñòèðà â íåïðîèçâîäèòåëíî íàòðóïâàíå(ïàëàòè). Ñúùåâðåìåííî îñíîâíè äåéíîñòè, ñâúðçàíè ñ íîðìàëíîòî ôóíêöèîíèðàíå íà äúðæàâíèÿ àïàðàò, îñòàâàò íåäîôèíàíñèðàíè. Àíàëîãè÷íî å ïîëîæåíèåòî è ñ ïî­çàãúðáåíèòå äúëãîñðî÷íè ãðèæè íà äúðæàâàòà. Ìàêðîèêîíîìè÷åñêàòà ïîëèòèêà ñëåäâà äà èçáÿãâà íåðÿäêî õàîòè÷íèòå ïðîìåíè â çàêîíîâèòå ïîëîæåíèÿ â òúðñåíå íà ïå÷åëèâøå ðåøåíèå è äåìîíñòðàöèÿ íà àêòèâíîñò. ×åñòèòå ïðîìåíè â çàêîíîäàòåëíèòå óñòîè(äàíú÷íè ñòàâêè, ðàçëè÷íè ïî õàðàêòåð äàíú÷íè îáëåê÷åíèÿ, íîðìàòèâíè óðåäáè) âúçáóæäàò íåîïðàâäàíè î÷àêâàíèÿ â íàñåëåíèåòî è èêîíîìè÷åñêèòå àãåíòè, à è ñòèìóëèðàò íåñïàçâàíå è çàîáèêàëÿíå íà çàêîíîâèòå ïîëîæåíèÿ. Íÿìà ëåñíè è áúðçè íà÷èíè çà ðåøàâàíå íà òðóäíè èêîíîìè÷åñêè ïðîáëåìè. Ïðåïîðú÷èòåëíî å äàíú÷íàòà ïîëèòèêà äà ñå ïðèäúðæà íå êúì åêñïåðèìåíòàëíè ðåæèìè ñúñ ñúìíèòåëíè åôåêòè, à êúì óñòàíîâåíè è äîêàçàíè ïðèíöèïè íà ñúâðåìåííîòî äàíú÷íî îáëàãàíå. Íåïðèåìëèâî å â òúðñåíå íà ìàãè÷åñêè äàíú÷íè ñõåìè äà ñå ñúäåéñòâà çà çàñèëâàíå íà ïîäîõîäíîòî ðàçñëîåíèå íà îáùåñòâîòî. Äîêàçàëà ñâîÿòà åôåêòèâíîñò ñâåòîâíà ïðàêòèêà å ñúçäàâàíåòî íà ôèñêàëíè çàòðóäíåíèÿ ïðåä ïðåêîìåðíîòî è íåñúîáðàçíî ðàçðàñòâàíå íà íåïðîèçâîäèòåëíîòî íàòðóïâàíå. Íàñåëåíèåòî è èêîíîìè83

÷åñêèòå àãåíòè òðÿáâà äà ïî÷óâñòâàò, ÷å òðàäèöèîííî íàëîæèëîòî ñå ðàçáèðàíå çà „ñèãóðíî“ èíâåñòèðàíå â íåäâèæèìîñòè, ðåñï. çàìðàçÿâàíåòî íà ôèíàíñîâè ðåñóðñè, å íåæåëàòåëíî è íåïðèåìëèâî îò îáùåñòâåíà ãëåäíà òî÷êà è ùå áúäå ïîäõîäÿùî ñàíêöèîíèðàíî. Ïðåíàñî÷âàíåòî íà èíâåñòèöèîííèÿ èíòåðåñ îáà÷å ñëåäâà äà áúäå ïîäõîäÿùî ôóíäèðàíî íàé-âå÷å ÷ðåç ñúçäàâàíåòî íà äåéñòâåíè âúçìîæíîñòè çà àëòåðíàòèâíî èíâåñòèðàíå ïðåäè âñè÷êî ñ îñèãóðÿâàíåòî íà óñëîâèÿ çà åôåêòèâíî ôóíêöèîíèðàíå íà ôèíàíñîâèòå è êàïèòàëîâè ïàçàðè. Îïèòúò íà íîâîïðèñúåäèíèëèòå ñå ñòðàíè êúì ÅÑ(îò 2004 ã.) ïîêàçâà, ÷å áþäæåòíàòà ïîëèòèêà ó íàñ ùå ñå ñáëúñêà ñ íîâ âèä ïðåäèçâèêàòåëñòâî ñëåä ïðèñúåäèíÿâàíåòî íà ñòðàíàòà êúì ÅÑ (2007 ã.). Áúëãàðèÿ ùå ñå âêëþ÷è êúì âúòðåøíîñúþçíèÿ ïàçàð è ïðîñëåäÿâàíåòî íà ñäåëêèòå ñ ðåãèñòðèðàíè ëèöà ùå å ìíîãî ïîòðóäíî. Ùå ñå óñëîæíè ïðîöåñúò íà ñúáèðàíå íà ÄÄÑ, òúé êàòî òðàäèöèîííî íàëîæèëàòà ñå ñõåìà çà íà÷èñëÿâàíå íà ÄÄÑ ïðè ïðåçãðàíè÷íîòî äâèæåíèå íà ñòîêè è óñëóãè ùå ïðåñòàíå äà ôóíêöèîíèðà.  äîïúëíåíèå â ðåäèöà ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ, äåéñòâà ïðèíöèïúò íà äîáðîâîëíîòî ðåãèñòðèðàíå íà ÄÄÑ áåç ñúùåñòâóâàíåòî íà çàäúëæèòåëåí ïðàã. 3. Èíôëàöèîííà äèíàìèêà Ñòàáèëèçèðàíåòî íà ôèíàíñîâèòå ñòðóêòóðè îêàçâà âèäèìî ïîçèòèâíî âúçäåéñòâèå âúðõó èêîíîìè÷åñêàòà äèíàìèêà. Ïðîäúëæàâà îáà÷å äà ñúùåñòâóâà ñåðèîçåí äèñáàëàíñ ìåæäó íîìèíàëíè è ïàðèòåòíè ñòîéíîñòè. Íàìàëÿâàíåòî íà ïðîïàñòòà â ðàâíèùàòà íà ÁÂÏ ïðåäïîëàãà ñâèâàíå íà öåíîâèÿ ðàçðèâ. Ïðè ôèêñèðàí âàëóòåí êóðñ ïîñëåäíîòî å âúçìîæíî åäèíñòâåíî ïðè èçïðåâàðâàùà èíôëàöèîííà äèíàìèêà ó íàñ â ñðàâíåíèå ñ òàçè â ðàçâèòèòå ñòðàíè. Èêîíîìè÷åñêàòà ëîãèêà îïðàâäàâà ïî-âèñîêàòà ñêîðîñò íà öåíèòå ó íàñ è òÿ íå å îáåçïîêîèòåëíà îò èêîíîìè÷åñêà ãëåäíà òî÷êà íà ôîíà íà ñòîéíîñòèòå íà äðóãèòå ìàêðîèêîíîìè÷åñêè ïîêàçàòåëè. Ïîñòúïàòåëíèÿò èíôëàöèîíåí ðàñòåæ ñå îòðàçÿâà ïîíå â ñúùàòà ñòåïåí è íà ïðèðàñòòà íà äîõîäèòå, òàêà ÷å òðåâîãà çà ñâèâàíå íà ðåàëíèÿ ðàñòåæ íà äîõîäèòå íå ñúùåñòâóâà. Ïðèòåñíåíèÿòà ñà ñâúðçàíè ñ âúçíèêâàùè íàïðåæåíèÿ â äðóãè ñôåðè. Îòíîñèòåëíî ïî-âèñîêàòà èíôëàöèÿ ïîäáèâà êîíêóðåòíîñïîñîá84

íîñòòà íà èêîíîìèêàòà. Ïðîèçâîäñòâîòî íà ñòîêè, êàêòî è ïðåäëàãàíåòî íà óñëóãè ñëåäâà äà íàìåðÿò íà÷èíè è ïúòèùà çà ïîääúðæàíå è ïîâèøàâàíå íà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñòòà ñè ãëàâíî ïî ëèíèÿ íà ïîâèøàâàíå íà åôåêòèâíîñòòà è êà÷åñòâîòî íà ïðîèçâåæäàíèòå ñòîêè è óñëóãè. Òàêàâà å è æåëÿçíàòà ëîãèêà íà èêîíîìè÷åñêèÿ ïðîñïåðèòåò – íàñåëåíèåòî ìîæå äà ñå ïî÷óâñòâà ìàòåðèàëíî ïîäîáðå â ñðàâíèòåëåí ìåæäóñòðàíîâ ïëàí òîãàâà è ñàìî òîãàâà, êîãàòî èêîíîìèêàòà ðàáîòè ïî-äîáðå(ïî-åôåêòèâíî!). Áèçíåñúò ó íàñ ñúóìÿâà äà ñå ñïðàâÿ ñ ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà íà ïîñëåäîâàòåëíî è ðåàëíî çàñèëâàùàòà ñå ìåñòíà âàëóòà, à è ïîòðåáëåíèåòî ðåàãèðà íà ïðîìåíèòå â îòíîñèòåëíèòå öåíè. Ïðîìåíåíèòå óñëîâèÿ ïîçâîëÿâàò íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà äà íàìåðè âúçìîæíîñòè çà ÷óâñòâèòåëíî íàðàñòâàíå íà èçíîñà íà ñòîêè è óñëóãè âúïðåêè ïîòèñêàùîòî âúçäåéñòâèå íà îñêúïÿâàùàòà ñå ìåñòíà âàëóòà. Êîíñòàòàöèèòå(â íåãàòèâåí êîíòåêñò) çà(îòíîñèòåëíî) âèñîêàòà èíôëàöèÿ ó íàñ ñëåäâà äà ñå ïðèåìàò êîíñòðóêòèâíî. ×ðåç ïîâèñîêàòà ñè èíôëàöèÿ Áúëãàðèÿ ñå ïîäãîòâÿ çà ÷ëåíñòâî â åâðîçîíàòà. Ïîâèøàâà ñå îáùîòî âúòðåøíî ðàâíèùå íà öåíèòå, à ñå ïðîìåíÿ è ñèñòåìàòà íà îòíîñèòåëíè öåíè. Âñè÷êî òîâà ñå èçâúðøâà â ïðîöåñà íà àäàïòàöèÿ êúì åâðîïåéñêèòå ðåàëíîñòè. Èçïðåâàðâàùà èíôëàöèÿ ùå ñå ïîääúðæà, äîêàòî ñòðàíàòà ñå ïîäãîòâè îêîí÷àòåëíî çà ïðèñúåäèíÿâàíå êúì åâðîçîíàòà. Âúçìîæíîñòèòå íà ìàêðîèêîíîìè÷åñêîòî óïðàâëåíèå çà îêàçâàíå íà âúçñïèðàùî âúçäåéñòâèå âúðõó óñêîðåíèÿ öåíîâè ðàñòåæ â óñëîâèÿòà íà äåéñòâàù ïàðè÷åí ñúâåò è äîìèíèðàùè ïàçàðíè âçàèìîäåéñòâèÿ ñà îñíîâíî äâå: Ïúðâî, êîíòðîë âúðõó êðåäèòíàòà àêòèâíîñò íà òúðãîâñêèòå áàíêè, êîåòî ïîñòàâÿ èçèñêâàíèÿ è èìïåðàòèâè âúðõó ïîëèòèêàòà íà ÁÍÁ. Âòîðî , ñúçäàâàíå è ïîääúðæàíå íà çäðàâè èíñòèòóöèîíàëíè îñíîâè, êîèòî äà ïîçâîëÿò íà èêîíîìèêàòà äà ñå àäàïòèðà êúì ïðîìåíÿùàòà ñå ñèòóàöèÿ è äà àáñîðáèðà óïðàâëåíñêè è òåõíîëîãè÷íè èíîâàöèè â ñòðåìåæ êúì íåîòìåíèìà ïðîèçâîäñòâåíà àãðåñèÿ. 4. Âúíøíîäúëãîâî íàòîâàðâàíå Ñëåä âúâåæäàíåòî íà ïàðè÷åí ñúâåò ïðåç 1997 ã. çàïî÷íà òðàåí ïðîöåñ íà ïðîãðåñèâíî ïîäîáðÿâàíå íà âúíøíîäúëãîâèòå ïîêà85

çàòåëè. Çàáåëåæèòåëíèÿò íàïðåäúê â íàìàëÿâàíåòî íà âúíøíîäúëãîâàòà òåæåñò íå å ñëåäñòâèå íèòî îò íàìàëÿâàíåòî íà àáñîëþòíàòà âåëè÷èíà íà áðóòíèÿ âúíøåí äúëã, íèòî îò ðÿçêîòî óâåëè÷àâàíå íà ÁÂÏ. Ïîäîáðåíèåòî íà âúíøíîäúëãîâèòå ïîêàçàòåëè å ñëåäñòâèå îò ðåàëíîòî îñêúïÿâàíå íà áúëãàðñêèÿ ëåâ, ò.å. îò ïîäîáðåíèåòî íà ìåæäóíàðîäíèòå ïîçèöèè íà ìåñòíàòà âàëóòà êàòî ñëåäñòâèå îò óñïåøíîòî ôóíêöèîíèðàíå íà ïàðè÷åí ñúâåò. Ñ âðåìåòî ïðîáëåìúò ñ âúíøíîäúëãîâîòî íàòîâàðâàíå ñå ïðåàäðåñèðà. Ïðåç ïúðâàòà ïîëîâèíà íà 90-òå ãîäèíè íà ÕÕ â. öåëèÿò âúíøåí äúëã òåæåøå è ñå íîñåøå îò ïðàâèòåëñòâîòî. Êàðòèíàòà çíà÷èòåëíî ñå ïðîìåíè ñëåä âúâåæäàíåòî íà ïàðè÷åí ñúâåò è íàéâå÷å â íà÷àëîòî íà ÕÕ² â. Äúðæàâàòà çàïî÷íà ïîñëåäîâàòåëíî äà ñâèâà ñâîÿòà âúíøíîäúëãîâà àêòèâíîñò çà ñìåòêà íà ÷àñòíèÿ ñåêòîð. Ïîñî÷åíàòà ïðîìÿíà ñòàíà âúçìîæíà áëàãîäàðåíèå íà ñúçäàäåíèòå óñëîâèÿ çà íàñòúïàòåëíîòî ïîâåäåíèå íà ÷àñòíèÿ áèçíåñ. Áèçíåñúò çàïî÷íà ñàìîñòîÿòåëíî äà îöåíÿâà ðèñêîâåòå îò ðàçøèðÿâàíå íà äúëãîâîòî ñè íàòîâàðâàíå è äà ïîåìà ïîäîáíè ðèñêîâå. Íåäîñòèãúò íà ÷óæäåñòðàííè âàëóòíè ðåñóðñè âêëþ÷èòåëíî è çà ïîïúëâàíåòî íà ìåæäóíàðîäíèòå âàëóòíè ðåçåðâè íà ñòðàíàòà ñå ïîêðèâà îò ïðèâëå÷åíèòå ÷óæäåñòðàííè ôèíàíñîâè ðåñóðñè íà ÷àñòíèÿ ñåêòîð. Ïðîáëåìúò å äàëè è äîêîëêî ïîäîáíà ñèòóàöèÿ ìîæå äà èíäóöèðà ðèñêîâå è íàïðåæåíèå íà ìàêðîèêîíîìè÷åñêî ðàâíèùå.  óñëîâèÿòà íà ïàðè÷åí ñúâåò è ïðè äåéñòâàùèÿ èçêëþ÷èòåëíî ëèáåðàëåí Âàëóòåí çàêîí ó íàñ ìàêðîèêîíîìè÷åñêîòî óïðàâëåíèå íå ïðèòåæàâà ëîñòîâå çà ðåãóëèðàíå è êîíòðîë íà âúíøíîäúëãîâèòå åìèñèè íà ÷àñòíèÿ ñåêòîð. Íîâîåìèòèðàíèòå åìèñèè íà ÷àñòåí âúíøåí äúëã ñëåäâà äà ïîäîáðÿò âúçìîæíîñòèòå íà áèçíåñà çà ãåíåðèðàíå íà ÷óæäåñòðàííè âàëóòíè ïðèõîäè. Àêî òîâà íå ñå ñëó÷è â íåîáõîäèìîòî âðåìå è â íåîáõîäèìèòå ðàçìåðè, òîãàâà áúäåùîòî ïîãàñÿâàíå íà âúíøíîäúëãîâèòå çàäúëæåíèÿ íà ÷àñòíèÿ ñåêòîð ìîæå äà ñòàâà çà ñìåòêà íà áðóòíèòå âàëóòíè ðåçåðâè íà ñòðàíàòà. Ïðàâèòåëñòîâîòî ìîæå äà ñå èçïðàâè ïðåä ñèòóàöèÿ, êîÿòî èçèñêâà åìèñèè íà íîâ ïóáëè÷åí âúíøåí äúëã çà ïîïúëâàíå íà áðóòíèòå âàëóòíè ðåçåðâè. À òàêîâî ðàçâèòèå å íåæåëàòåëíî. Ïî-íàòàòúøíîòî öåëåíàñî÷åíî(ñèëîâî) íàìàëÿâàíå íà âúíøíîäúëãîâîòî íàòîâàðâàíå âúçäåéñòâà íåãàòèâíî íà âúçìîæíîñòèòå çà èêîíîìè÷åñêè ðàñòåæ. Ïîäîáðÿâàíåòî íà âúíøíîäúëãîâèòå 86

ïîêàçàòåëè â áúäåùå ñëåäâà äà ñòàâà íå çà ñìåòêà íà àáñîëþòíîòî íàìàëÿâàíå íà áðóòíèÿ âúíøåí äúëã, à çà ñìåòêà íà ïðîãðåñèâíî âúòðåøíîèêîíîìè÷åñêî ðàçâèòèå è íàé-âå÷å- çà ñìåòêà íà çàñèëâàùèòå ñå ìåæäóíàðîäíè ïîçèöèè íà ìåñòíàòà âàëóòà. Ïðàêòèêàòà ïîêàçâà, ÷å óìåðåíîòî âúíøíîäúëãîâî íàòîâàðâàíå, îñîáåíî êîãàòî òî ñå ðàçâèâà â êîíòåêñòà íà åâðîïåéñêàòà íè èíòåãðàöèÿ, ñå âúçïðèåìà ïî­çèòèâíî. 5. Òåêóùà ñìåòêà íà ïëàòåæíèÿ áàëàíñ Óñêîðåíàòà èíòåãðàöèÿ íà ñòðàíàòà â åâðîïåéñêèòå ôèíàíñîâè è èêîíîìè÷åñêè ñòðóêòóðè íåìèíóåìî èçèñêâà è ïðåäïîëàãà ïðåïëèòàíå íà ôèíàíñîâî-èêîíîìè÷åñêèòå âçàèìîäåéñòâèÿ, à ïúðâîíà÷àëíèÿò åôåêò âèíàãè äåéñòâà íåãàòèâíî íà òåêóùàòà ñìåòêà. Ïðè÷èíèòå çà äåôèöèòà íà òåêóùàòà ñìåòêà ñà ðàçáèðàåìè, íî âñå ïàê ñìóùàâàùè. Òðàäèöèîííî òúðãîâñêèÿò áàëàíñ å îòðèöàòåëíà âåëè÷èíà. Èçòî÷íèöèòå çà íàðàñòâàíåòî íà äåôèöèòà íà òúðãîâñêèÿ áàëàíñ ñà êàêòî â ðàìêèòå íà òåêóùàòà ñìåòêà, òàêà è âúâ ôèíàíñîâàòà ñìåòêà íà ïëàòåæíèÿ áàëàíñ. Óñëóãèòå(ñ òóðèçìà êàòî îñíîâåí ïîçèòèâåí êîìïîíåíò) äîïðèíàñÿò çà ñìåê÷àâàíå íà òúðãîâñêèÿ äåôèöèò. Ïîçèòèâíî âúçäåéñòâèå îêàçâàò ðåàëèçèðàíèòå äîõîäè îò áúëãàðñêè ãðàæäàíè â ÷óæáèíà, êàêòî è íåòíèòå òåêóùè òðàíñôåðè, ÷èÿòî îñíîâíà ñúñòàâêà ñà ÷àñòíèòå òåêóùè òðàíñôåðè. Çà 2004-2005 ã. íàïðèìåð ñå îöåíÿâà, ÷å â ñòðàíàòà ñà ïîñòúïèëè ñðåäíîãîäèøíî ïðèìåðíî áëèçî ïî äâà ìèëèàðäà EUR (ïî÷òè åäíà äåñåòà îò ÁÂÏ!), çàðàáîòåíè îò áúëãàðñêè ãðàæäàíè â ÷óæáèíà(îôèöèàëíè åìèãðàíòè è ðàáîòíèöè ãàñòðîëüîðè) íàïîëîâèíà îò îôèöèàëíèòå åìèãðàíòè, îò åäíà ñòðàíà, è îò ãîñòóâàùè ðàáîòíèöè, îò äðóãà. Òåçè ñóìè äî ãîëÿìà ñòåïåí ñúó÷àñòâàò âúâ ôîðìèðàíåòî íà òúðãîâñêèÿ äåôèöèò . Ïðåç 2004-2005 ã. ñå îò÷èòà ñðåäíîãîäèøåí íåòåí ïðèòîê íà ÷óæäåñòðàííè âàëóòíè ðåñóðñè ïî ëèíèÿ íà ôèíàíñîâàòà ñìåòêà â ðàìêèòå íà îêîëî òðè ìèëèàðäà EUR. Ïðåîáëàäàâàùàòà ÷àñò îò òåçè êàïèòàëè íàïóñêàò îáðàòíî ñòðàíàòà çà èçïëàùàíå íà âíîñíè ñóðîâèíè, ìàøèíè è ñúîðúæåíèÿ â ðàìêèòå íà ñúùàòà òåêóùà ãîäèíà. Âúçìîæíîñòèòå çà îãðàíè÷àâàíå íà äîõîäèòå íà íàñåëåíèåòî ñ îãëåä íà ðåãóëèðàíå íà òúðñåíåòî íà âíîñíè ñòîêè è óñëóãè íå 87

áèâà äà ñå ïðåíåáðåãâàò, íî è íå ñëåäâà äà ñå íàäöåíÿâàò. Áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà ôèêñèðà êàòåãîðè÷íè ïîëîæèòåëíè èìïóëñè îò áúëãàðñêàòà åìèãðàöèÿ(êàêòî ïîñòîÿííà, òàêà è âðåìåííà) â ÷óæáèíà âúâ âèä íà ðåïàòðèðàíè ôèíàíñîâè ðåñóðñè â çíà÷èòåëíè ìàùàáè(äî åäíà äåñåòà îò ÁÂÏ!). Ìàêðîèêîíîìè÷åñêîòî óïðàâëåíèå ñëåäâà äà íàìåðè íà÷èíè çà ïîääúðæàíå è àêòèâèçèðàíå íà òàçè äåéíîñò. Óñòàíîâÿâàíåòî íà òðàéíè è äåéñòâåíè êîíòàêòè ñ æèâååùèòå(è âðåìåííî ïðåáèâàâàùè) â ÷óæáèíà áúëãàðñêè ãðàæäàíè è ñòèìóëèðàíåòî íà åñòåñòâåíèòå âðúçêè ñ ðîäèíàòà ñà äåéíîñòè ñ ÷èñòî èêîíîìè÷åñêè ïîñëåäñòâèÿ îò âçàèìåí èíòåðåñ. Íå áèâà äà ñå ïîäöåíÿâàò âñÿêàêúâ âèä êîíòàêòè, âêë. êóëòóðíè, ñïîðòíè, òóðèñòè÷åñêè. Íå å ðåäíî äà ñå äîïóñíå áúëãàðñêèòå ãðàæäàíè â ÷óæáèíà äà ñå ÷óâñòâàò èçîëèðàíè îò ïúðâîíà÷àëíàòà ñè ðîäèíà. Áúëãàðèÿ ñëåäâà äà èçðàáîòè äåéñòâåíà ïîëèòèêà ñïðÿìî áúëãàðñêàòà äèàñïîðà – â ïîñîêà íà ïîääúðæàíå íà áúëãàðñêîòî ñàìî÷óâñòâèå è ñàìîñúçíàíèå, íåîòêúñâàíå è íåèçîëèðàíå îò ðîäíàòà ñðåäà, ïúëíà èíôîðìèðàíîñò çà ïðîìåíèòå è ïåðñïåêòèâèòå íà ñòðàíàòà áåç ïðåìúë÷àâàíå íà êàêâàòî è äà å èñòèíà, ðàçêðèâàíå íà âúçìîæíîñòèòå çà áèçíåñ. Íåìàëêî åìèãðàíòè(à è òåõíè ïîòîìöè) ñà ñêëîííè äà ïîääúðæàò èêîíîìè÷åñêè êîíòàêòè ñ ïúðâîíà÷àëíàòà ñè ðîäèíà, êîåòî íå áèâà äà ñå ïîäöåíÿâà. Òóðèçìúò ó íàñ êàòî èçòî÷íèê íà íàöèîíàëíî áîãàòñòâî ìîæå äà óäâîè, à äîðè è óòðîè ïîñòúïëåíèÿòà îò ÷óæäåñòðàííè âàëóòíè ñðåäñòâà â áëèçêàòà ïåðñïåêòèâà. Ïîäîáíî ðàçâèòèå îáà÷å ïðåäïîëàãà öåëåíàñî÷åíè è ñèñòåìàòè÷íè äåéñòâèÿ çà ïîäîáðÿâàíå íà êà÷åñòâîòî íà òóðèñòè÷åñêèòå óñëóãè(âêë. èíôðàñòðóêòóðíè), êàêòî è çà ïîäõîäÿùî ðåêëàìèðàíå.  òîâà îòíîøåíèå ìàêðîèêîíîìè÷åñêîòî óïðàâëåíèå âñå îùå å â äúëã êúì îáùåñòâîòî. Íåîáõîäèìî å äà ñå ñúçäàâàò è ïîääúðæàò óñëîâèÿ çà ðàçãðúùàíå íà âúòðåøíàòà êîíêóðåíöèÿ, çà ïðèâëè÷àíå â ñòðàíàòà íà ïðèçíàòè ñâåòîâíè ïðîèçâîäèòåëè ñ îãëåä íà ðàçâèòèå íà àíòèèìïîðòíè ïðîèçâîäñòâà. Äúëãîñðî÷íèòå è ñòðàòåãè÷åñêè èíâåñòèòîðè ñå èíòåðåñóâàò ïðåäè âñè÷êî îò ïîëèòè÷åñêàòà ñòàáèëíîñò, äúëãîñðî÷íà êîíâåðòèðóåìîñò íà âàëóòàòà, ñèãóðíîñò íà ðåïàòðèðàíåòî íà äîõîäèòå. Îñîáåíîñòèòå íà äàíú÷íàòà ñèñòåìà, ñïðàâåäëèâîòî òðåòèðàíå íà âñè÷êè èíâåñòèòîðè, ãàðàíöèèòå ñðåùó äàíú÷íè çëîóïîòðåáè îò ñòðàíà íà îôèöèàëíè äëúæíîñòíè ëèöà ñå îöåíÿâàò êàòî ïî-âàæíè, îòêîëêîòî ðàçëè÷íè ïî õàðàêòåð äàíú÷íè îáëåê÷å88

íèÿ. Ïîñëåäíèòå íå ìîãàò äà êîìïåíñèðàò îòñúñòâèåòî íà ñèãóðíîñò , êîÿòî ñèñòåìàòà êàòî öÿëî å(èëè íå å) â ñúñòîÿíèå äà ïðåäëîæè è îñèãóðè. Âñÿêàêâà êîëåáëèâîñò è îòñòúï÷èâîñò ïðåä íàñòîÿâàíèÿ íà ìåñòíè ïðîèçâîäñòâåíè îáåäèíåíèÿ çà ò.íàð. çàùèòà íà íàöèîíàëíîòî ïðîèçâîäñòâî ÷ðåç âúâåæäàíåòî íà àíòèèìïîðòåí ÷àäúð å âðåäíî è áåçïåðñïåêòèâíî(ìàêàð ÷å å ïîëèòè÷åñêè ïðèìàìëèâî). Ìåñòíèÿò ïðîèçâîäèòåë òðÿáâà äà å íàÿñíî, ÷å åäèíñòâåíàòà âúçìîæíîñò çà ïðîñïåðèòåò å ïîâèøàâàíå íà åôåêòèâíîñòòà è êîíêóðåíòîñïîñîáíîñòòà è ÷å òðÿáâà ñàì äà èçðàáîòè è äà èçïúëíè íåîáõîäèìèòå ïðîèçâîäñòâåíè è óïðàâëåíñêè ðåøåíèÿ çà ñïå÷åëâàíåòî íà ïîòðåáèòåëÿ. 6. Èíñòèòóöèîíàëíà óðåäáà  óñëîâèÿòà íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà íà ïðàãà íà ïðèåìàíåòî â ÅÑ íàòåæàâàò ïî ñâîÿòà âàæíîñò èíñòèòóöèîíàëíèòå ôàêòîðè íà ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêèÿ ïðîãðåñ. Êðèòèêèòå îò ñòðàíà íà ÅÑ êúì Áúëãàðèÿ â íàñòîÿùèÿ ìîìåíò ñå îòíàñÿò äî íåçàäîâîëèòåëíîòî ôóíêöèîíèðàíå íà íàöèîíàëíèòå èíñòèòóöèè. Êîðóïöèÿòà, êðèìèíàëíîñòòà, êà÷åñòâîòî íà ñúäåáíàòà ñèñòåìà è ìíîãî îùå äðóãè âèñÿùè ïðîáëåìè(â êðàéíà ñìåòêà èêîíîìè÷åñêè ïî ñâîÿòà ñúùíîñò) ñà ñëåäñòâèå îò íåêà÷åñòâåíîòî ôóíêöèîíèðàíå íà èíñòèòóöèèòå. Ïðè èçãðàæäàíåòî íà íåîáõîäèìàòà èíñòèòóöèîíàëíà ñðåäà ñå ñáëúñêâàò ëè÷íè, ãðóïîâè è ïàðòèéíè èíòåðåñè, êîèòî ïðîòî÷âàò è çàáàâÿò èêîíîìè÷åñêèÿ ïðîãðåñ. Ìàùàáúò íà ñïåñòîâíîñò íà íàñåëåíèåòî è íà èêîíîìè÷åñêèòå àãåíòè å ñâîåîáðàçíà ìÿðêà çà äîâåðèåòî â îôèöèàëíèòå èíñòèòóöèè. Àêî áúäåùåòî å ïðåäâèäèìî è èíñòèòóöèîíàëíîòî ïîâåäåíèå íà ìàêðîèêîíîìè÷åñêèÿ åëèò âäúõâà äîâåðèå, òî íàñåëåíèåòî ùå áúäå ñêëîííî äà ïîâèøàâà è äà èíâåñòèðà ñïåñòÿâàíèÿòà ñè. Îáðàòíî, àêî èíñòèòóöèîíàëíàòà óðåäáà íà îáùåñòâîòî íå âäúõâà ñèãóðíîñò è äîâåðèå, òîãàâà å çà ïðåäïî÷èòàíå çàðàáîòåíèòå ñðåäñòâà äà ñå èçïîëçâàò ìàêñèìàëíî çà íóæäèòå íà äíåøíèÿ äåí. Ïîêàçàòåëíî å ìàñèðàíîòî èíâåñòèðàíå íà íàñåëåíèåòî â íåïðîèçâîäèòåëíè ìîùíîñòè è äåéíîñòè(ëóêñîçíî ñòðîèòåëñòâî, ïîêàçíî ïîòðåáëåíèå è äð. ïîä.). Áÿãñòâîòî è íåæåëàíèåòî çà ïðîèçâîäñòâåíî èíâåñòèðàíå å ñúùî ôîðìà íà íåäîâåðèå êúì îôèöèàëíèòå äúðæàâíè èíñòèòóöèè è ñëåäñòâèå îò íåêà÷åñòâåíî ôóíêöèî89

íèðàùè äúðæàâíè èíñòèòóöèè. Íå áèâà äà ñå îòìèíàâà è âëèÿíèåòî íà(íå)åôåêòèâíî äåéñòâàùèòå êàïèòàëîâè è ôèíàíñîâè ïàçàðè. Íåêà÷åñòâåíîòî ôóíêöèîíèðàíå íà èíñòèòóöèèòå ïîðàæäà è ïîääúðæà óñëîâèÿ çà êîðóïöèÿ, êîÿòî ìèíèðà âúçìîæíîñòèòå çà ñòàáèëåí èêîíîìè÷åñêè ðàñòåæ. Íå ìîæå äà ñå î÷àêâà ïîçèòèâíî îòíîøåíèå íà íàñåëåíèåòî è èêîíîìè÷åñêèòå àãåíòè êúì ìàêðîèêîíîìè÷åñêèòå èíñòèòóöèè ïðè ñòàáèëíî êîðóïöèîííî ñúñòîÿíèå. Àêî ñèòóàöèÿòà íå ñå ïîäîáðè ÷óâñòâèòåëíî, èêîíîìè÷åñêàòà ïåðñïåêòèâà íå áè ìîãëà äà áúäå öâåòóùà. Óïðàâëÿâàùèÿò åëèò íå ñè äàâà ÿñíà ñìåòêà çà íåãàòèâíèòå ïîñëåäñòâèÿ îò ëîøî è íåêà÷åñòâåíî ôóíêöèîíèðàùèòå èíñòèòóöèè. Ñúçíàòåëíîòî(ïîðàäè èíòåðåñè) èëè íåñúçíàòåëíîòî(ïîðàäè íåçíàíèå) íåäîîáðàáîòâàíå íà îòäåëíè çàêîíîâè ïîëîæåíèÿ, êàêòî è áëàãîñêëîííîòî(èëè íåäîáðîñúâåñòíî) íåñïàçâàíå íà çàêîíîâè èçèñêâàíèÿ ôîðìèðàò ñðåäà íà íåäîâåðèå è íåñèãóðíîñò, êîÿòî åðîçèðà óñòîèòå íà èêîíîìèêàòà è îáùåñòâîòî. Èìïåðàòèâèòå íà äíåøíèÿ äåí íàääåëÿâàò è áîëåçíåíàòà ïðåíàñòðîéêà ñå îòëàãà çà ïîäîáðè âðåìåíà. Ñúùåâðåìåííî, êàêòî ïðàêòèêàòà íåïðåñòàííî ãî ïðåïîòâðúæäàâà, âñÿêî ïîäîáíî èçáÿãâàíå ìèíèðà óñòîèòå è íà êðàòêîñðî÷íèòå öåëè. Ìîäåðíîòî èíñòèòóöèîíàëíî óñòðîéñòâî ïðåäïîëàãà ïðîìÿíà íà ìàíòàëèòåòà êàêòî íà óïðàâëåíñêèÿ åëèò, òàêà è íà íàñåëåíèåòî. Àñîöèèðàíåòî íè êúì åâðîïåéñêèòå ñòðóêòóðè ñå ñâåæäà íàéâå÷å êúì ñõîäèìîñò íà íà÷èíà íà æèâîò, íà îöåíêà íà îáêðúæàâàùàòà ñðåäà, íà îòíîøåíèå êúì îòäåëíèòå åëåìåíòè îò îáùåñòâåíî-èêîíîìè÷åñêèÿ æèâîò.  òàêúâ ïëàí å íåîáõîäèìà ñúçíàòåëíî ïðîâåæäàíà ïðîñâåòèòåëñêà ïîëèòèêà êàêòî íà íàñåëåíèåòî êàòî öÿëî, òàêà è íà ïàðòèéíèòå ñòðóêòóðè, ñ èçîñòÿâàíå íà âñÿêàêâè ïî õàðàêòåð ïîïóëèñòêè åëåìåíòè. 7. Ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêî ðàçñëîåíèå íà îáùåñòâîòî Áúëãàðñêîòî îáùåñòâî áîëåäóâà ïåðìàíåíòíî îò ñåðèîçåí ïðîáëåì â ñòðóêòóðàòà íà íàñåëåíèåòî, ðåøàâàíåòî íà êîéòî ñå îòëàãà, à íåãàòèâíèòå ïîñëåäñòâèÿ ñå ïîòóøàâàò. Ñòàâà âúïðîñ çà òàçè ÷àñò îò íàñåëåíèåòî, êîÿòî íåèçìåííî çàåìà íàé-íèñêèòå åòàæè ïî êà÷åñòâî íà ÷îâåøêèÿ êàïèòàë è ñå âúçïðîèçâåæäà íåïðåêúñíàòî ïî åäèí è ñúù íà÷èí, îñòàâàéêè â åäíà è ñúùà íåïðèâëåêàòåëíà ìàðãèíàëíà êàòåãîðèÿ – ò.íàð. ðîìñêî íàñåëåíèå. Íàëè÷èåòî íà 90

ïîäîáíà óñòîé÷èâà è âúçïðîèçâåæäàùà ñå êàòåãîðèÿ â ñòðóêòóðàòà íà íàñåëåíèåòî å êàêòî ñîöèàëåí, òàêà è ÷èñòî èêîíîìè÷åñêè ïðîáëåì. Òîâà íàñåëåíèå å ñ âèñîêà ðàæäàåìîñò, íå ñå âêëþ÷âà â ñèñòåìàòà íà îáðàçîâàíèå(îñòàâà íåãðàìîòíî â ïðåîáëàäàâàùàòà ñè ÷àñò), íå å â ñúñòîÿíèå äà èçïúëíÿâà êâàëèôèöèðàíà ïðîèçâîäèòåëíà äåéíîñò. Òîé å ïîñòîÿíåí íåòåí ïîëçâàòåë íà ñîöèàëíîîñèãóðèòåëíè óñëóãè è ïîìîùè, ò.å. îáðå÷åíî å ïåðìàíåíòíî äà òåæè íà äúðæàâíèÿ áþäæåò. Áúëãàðèÿ è áúëãàðñêîòî îáùåñòâî âñå ïîâå÷å è ïî-àíãàæèðàíî ñëåäâà äà ñå îáúðíàò ñ ëèöå êúì òîçè ïðîáëåì. Òîé å îò êîìïåòåíöèÿòà åäèíñòâåíî íà áúëãàðñêîòî îáùåñòâî è âèäèìî íÿìà äà ñå ðåøè îò ñàìî ñåáå ñè. Òðÿáâà äà ñå íàìåðÿò è âíåäðÿò äåéñòâåíè ìåõàíèçìè çà êà÷åñòâåíà ïðîìÿíà íà ñòàòóêâîòî. Êàêòî ïîêàçâà ñâåòîâíèÿò îïèò, ðåøåíèåòî íà ïðîáëåìà(âåðîÿòíî) å â ïîåìàíåòî è êóëòèâèðàíåòî ïðåäè âñè÷êî è íàé-âå÷å íà ïîäðàñòâàùîòî ïîêîëåíèå. Íåîáõîäèìèòå ôèíàíñîâè ðåñóðñè ùå ñå îñèãóðÿò îò ïðåñòðóêòóðèðàíå íà ôèíàíñîâèòå ïîìîùè íå çà ïîòóøàâàíå íà ïîñëåäñòâèÿòà, à çà ïðåìàõâàíå íà ïðè÷èíèòå. Ïî-íàòàòúøíîòî èãíîðèðàíå äå ôàêòî íà òîçè ïðîáëåì êðèå ðåàëíè ðèñêîâå çà ñîöèàëíî äåñòàáèëèçèðàíå. À òîé å êàêòî ñîöèàëåí, òàêà è èêîíîìè÷åñêè ïðîáëåì. Âúçìîæåí âàðèàíò çà ðåøàâàíå íà ïðîáëåìà å âúâëè÷àíåòî, âúçïèòàâàíåòî è èíòåãðèðàíåòî íà ïîäðàñòâàùîòî ïîêîëåíèå ïîä ãðèæèòå íà îôèöèàëíè äúðæàâíè èíñòèòóöèè òîãàâà, êîãàòî ðîäèòåëèòå íå ñà â ñúñòîÿíèå(èëè íå æåëàÿò) äà ñå ãðèæàò çà èçðàñòâàíåòî íà äåöàòà ñè. Ïîäîáíà ïðàêòèêà äàâà äîáðè ðåçóëòàòè â ðàçâèòèòå ñòðàíè(íàé-âå÷å â ÑÀÙ). Èçõîæäàéêè îò ïðèíöèïíàòà ìàêñèìà, ÷å îáùåñòâåíèòå óñëîâèÿ ôîðìèðàò ñúçíàòåëíîòî îòíîøåíèå êúì ñâåòà, ìîæå îñíîâàòåëíî äà ñå î÷àêâà, ÷å èäâàùèòå ïîêîëåíèÿ îò òàêúâ ïðîèçõîä ùå îñúçíàÿò ïå÷åëèâøèÿ âàðèàíò íà ñâîåòî ñîáñòâåíî ñúùåñòâóâàíå è ùå íàïðàâÿò ñúçíàòåëíî î÷àêâàíèÿ äîáúð èçáîð. 8. Çàêëþ÷åíèå Èêîíîìè÷åñêàòà òåîðèÿ íå ïðåäëàãà òâúðäè è ñèãóðíè ðåöåïòè çà èêîíîìè÷åñêè ïðîãðåñ. Èçðàáîòâàíåòî íà ìàêðîèêîíîìè÷åñêàòà ïîëèòèêà ñëåäâà äà îò÷èòà öÿëàòà ñúâêóïíîñò îò ãåíîòèïíè õàðàêòåðèñòèêè. Áúäåùåòî çàâèñè îò íàñòîÿùåòî, íî çà äîáðî èëè ëîøî – è îò ìèíàëîòî. 91

Ñòðåìåæúò çà ñòèìóëèðàíå íà èêîíîìè÷åñêèÿ ðàñòåæ ñëåäâà äà áúäå ïîäõîäÿùî íàñî÷åí.  óñëîâèÿòà íà Áúëãàðèÿ îò íà÷àëîòî íà ÕÕ² â. íà ïðåäåí ïëàí ïî âàæíîñò â ðàíæèðîâêàòà îò ïðîáëåìè ñòîè èçãðàæäàíåòî íà öÿëîñòíà ëîãè÷åñêè îáâúðçàíà ñèñòåìà îò ðàáîòåùè ïàçàðíè èíñòèòóöèè. Òå ïðåäîïðåäåëÿò êà÷åñòâîòî íà áèçíåñóñëîâèÿòà, êîèòî â êðàéíà ñìåòêà äåòåðìèíèðàò îòíîøåíèåòî íà èíâåñòèòîðèòå êúì êîíêðåòíà èêîíîìè÷åñêà åêñïàíçèÿ. Çàîáèêàëÿíåòî íà èíñòèòóöèîíàëíèòå èìïåðàòèâè ÷ðåç ïðåäïðèåìàíå íà ïîâúðõíîñòíî àêòèâíà ìàêðîèêîíîìè÷åñêà ïîëèòèêà ïðåäñòàâëÿâà îïèò çà òðåòèðàíå íà ïîñëåäñòâèÿòà, à íå íà ïðè÷èíèòå. Ïîäîáåí ïîäõîä íå ìîæå äà äîâåäå äî ïîëîæèòåëíè ðåçóëòàòè. Èêîíîìè÷åñêàòà òåîðèÿ íå å åäèíîäóøíà ïî îòíîøåíèå íà ïëþñîâåòå è ìèíóñèòå íà äèñêðåöèîííàòà ìàêðîèêîíîìè÷åñêà ïîëèòèêà. Âñå ïàê îáà÷å â ïî-íîâî âðåìå ñå çàáåëÿçâàò ïî-ÿñíè ñèãíàëè çà ïðåíàñî÷âàíå êúì ïî-ïðåìåðåíè, ïî-âúçäúðæàíè è ïî-ëèìèòèðàíè äèñêðåöèîííè äåéñòâèÿ íà ìàêðîèêîíîìè÷åñêî ðàâíèùå. Òîâà ñå îòíàñÿ ñ ìíîãî ïî-ãîëÿìà ñèëà çà ìàëêèòå(à è äîðè çà ñðåäíèòå) ñòðàíè è èêîíîìèêè, äîêîëêîòî ñúâðåìåííèÿò ãëîáàëèçèðàù ñå ñâÿò ïðåäïîëàãà a priori äâèæåíèå â îïðåäåëåíî ðóñëî. Äîáðàòà ñòðàòåãèÿ å ïðèäúðæàíåòî êúì òâúðäè, ÿñíè è óñòîé÷èâè ïðàâèëà ïðè ïðîâåæäàíåòî íà ìàêðîèêîíîìè÷åñêàòà ïîëèòèêà, ïðèòåæàâàùè âèñîêà ïðåäâèäèìîñò. Ïðàâèëàòà ñëåäâà äà âêëþ÷âàò áåçïðåêîñëîâíî ïðèäúðæàíå êúì ïàçàðíèòå ïðèíöèïè íà óïðàâëåíèå ïî öåëèÿ ôðîíò îò èêîíîìè÷åñêè âçàèìîäåéñòâèÿ, ïîñëåäîâàòåëíî êóëòèâèðàíå íà ÷óâñòâî çà ïîåìàíå íà ðèñê îò ñòðàíà íà íàñåëåíèåòî è èêîíîìè÷åñêèòå àãåíòè çà èçâúðøâàíàòà èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò, êàêòî è íîñåíå íà îòãîâîðíîñò çà âúçìîæíèòå è âåðîÿòíè ïîñëåäñòâèÿ. Äúðæàâàòà íå å è íå ìîæå äà áúäå ñîöèàëåí ãàðàíò çà âñè÷êè âúçìîæíè èêîíîìè÷åñêè íåáëàãîïîëó÷èÿ â ñòðàíàòà. Òÿ ñëåäâà äà èçïúëíÿâà ÿñíî äåôèíèðàíè, ðàçïèñàíè è ðàçãëàñåíè ôóíêöèè, äîñòàòú÷íî äîáðå ôîðìóëèðàíè è èçâåñòíè â òåîðèÿòà íà ïàçàðíîòî ñòîïàíñòâî. 92

ÏÐÅÄÈÇÂÈÊÀÒÅËÑÒÂÀ ÍÀ ÏÀÇÀÐÀ ÍÀ ÒÐÓÄÀ È ÏÎËÈÒÈÊÀÒÀ ÏÎ ÄÎÕÎÄÈÒÅ Ñò.í.ñ. ä-ð Âàñèë ÖÀÍΠÏàçàðúò íà òðóäà ïðåäñòàâëÿâà ñïåöèôè÷åí ïàçàð, êîéòî ñå îòëè÷àâà îò îñòàíàëèòå ïàçàðè ïî íÿêîëêî îñîáåíîñòè. Íàé-îáùî ñïåöèôèêàòà íà òðóäîâèÿ ïàçàð ñå èçðàçÿâà â ïðåïëèòàíåòî íà èêîíîìè÷åñêè è ñîöèàëíè àñïåêòè, êîèòî ñå èçðàçÿâàò â ñúùåñòâóâàíåòî íà ñïåöèôè÷íà èíñòèòóöèîíàëíà ñòðóêòóðà(òðóäîâî çàêîíîäàòåëñòâî, ñèñòåìà íà äîãîâàðÿíå, íàëè÷èåòî íà ìèíèìàëíà ðàáîòíà çàïëàòà è ïð.) è àêòèâíà íàìåñà íà äúðæàâàòà ÷ðåç ïðîâåæäàíåòî íà ïîëèòèêè íà ïàçàðà íà òðóäà(àêòèâíè è ïàñèâíè). Ôóíêöèîíèðàíåòî íà ïàçàðà íà òðóäà â Áúëãàðèÿ îò íà÷àëîòî íà 90-òå ãîäèíè ñå õàðàêòåðèçèðà ñ îñîáåíîñòè, òèïè÷íè çà åäèí ðåôîðìèðàù ñå ïàçàð. Ïî ñâîèòå ïàðàìåòðè òî ñå îòëè÷àâà îò òîâà íà åâðîïåéñêèòå ñòðàíè(ÅÑ-15), íî å äîñòà áëèçêî äî ðàâíèùåòî íà ñòðàíèòå îò Öåíòðàëíà è Èçòî÷íà Åâðîïà(ÅÑ-12). Ïðè÷èíèòå çà òåçè ðàçëè÷èÿ ñà ÿñíè îñúùåñòâÿâàíåòî íà äúëáîêè çàêîíîâè è èíñòèòóöèîíàëíè ðåôîðìè ïðåç 90-ãîäèíè. Îñíîâíèòå ïîêàçàòåëè çà ñúñòîÿíèåòî íà ïàçàðà íà òðóäà â ñòðàíàòà íåäâóñìèñëåíî ñî÷àò çà íèñêàòà ñòåïåí íà èçïîëçâàíå íà òðóäîâèÿ ðåñóðñ. Òîâà äàâà îñíîâàíèå äà ñå ïîñî÷àò îñíîâíèòå ïðåäèçâèêàòåëñòâà íà ïàçàðà íà òðóäà ñ îãëåä ïîñòèãàíåòî íà îñíîâíèòå öåëè íà Ëèñàáîíñêàòà ñòðàòåãèÿ. 1. Íåçàäîâîëèòåëíî ôóíêöèîíèðàíå íà ïàçàðà íà òðóäà. Ôóíêöèîíèðàíåòî íà ïàçàðà íà òðóäà ñå îïðåäåëÿ îò òðè îñíîâíè ïàðàìåòúðà – êîåôèöèåíò íà èêîíîìè÷åñêà àêòèâíîñò, êîåôèöèåíò íà çàåòîñò è êîåôèöèåíò íà áåçðàáîòèöà. Èêîíîìè÷åñêàòà àêòèâíîñò íà òðóäîñïîñîáíîòî íàñåëåíèå (15-64 ãîäèíè) â Áúëãàðèÿ å íèñêà â ñðàâíåíèå ñúñ ñðåäíîòî çà ÅÑ ðàâíèùå è ðàçâèòèòå åâðîïåéñêè ñòðàíè(ôèã. 1). Îêîëî 60% îò 93

áúëãàðñêîòî íàñåëåíèå â òðóäîñïîñîáíà âúçðàñò ó÷àñòâà â ïàçàðà íà òðóäà, äîêàòî òîçè ïðîöåíò çà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç å áëèçî 70. Çà ïåðèîäà ñëåä 2000 ãîäèíà èêîíîìè÷åñêàòà àêòèâíîñò áåëåæè êîëåáëèâà òåíäåíöèÿ íà ðàçâèòèå çà ðàçëèêà îò îáùàòà òåíäåíöèÿ íà óâåëè÷àâàíå â ÅÑ. Ôèã. 1. Êîåôèöèåíò íà èêîíîìè÷åñêà àêòèâíîñò, 2000-2004 ã. 72 68 64 % 60 56 52 2000 2001 2002 2003 2004 ÅÑ-25 ÅÑ-15 Áúëãàðèÿ Èçòî÷íèê: Evrostat, EU Labor Force Survey and National Accounts. Òîâà ñúñòîÿíèå îòðàçÿâà ïðèñïîñîáÿâàíåòî íà ïàçàðà íà òðóäà êúì ðåàëíèòå èêîíîìè÷åñêè ðåçóëòàòè. Ñëàáèòå âúçìîæíîñòè çà íàìèðàíå íà ðàáîòà ãåíåðèðàò åôåêòà íà îáåçêóðàæåíèòå ðàáîòíèöè è òúðñåíåòî íà íåôîðìàëíà çàåòîñò â ñèâàòà èêîíîìèêà. Ñïîðåä äàííèòå îò èçñëåäâàíåòî íà ðàáîòíàòà ñèëà áðîÿò íà îáåçêóðàæåíèòå ðàáîòíèöè ïðåç 2005 ã. íàðàñòâà áëèçî äâà ïúòè â ñðàâíåíèå ñ 1994 ã.(ôèã. 2). Ïðîöåíòúò 1 íà íàïóñíàëèòå ïàçàðà íà òðóäà ñå ïðîìåíÿ â ñúùàòà ñòåïåí(îò 5,6 íà 9,8%). Õàðàêòåðíà îñîáåíîñò íà òîçè ïðîöåñ å, ÷å òîé ñå çàñèëâà ñëåä 1997 ã., ò.å. â óñëîâèÿòà íà èêîíîìè÷åñêè ðàñòåæ. Âúçìîæíèòå ïðè÷èíè çà òîâà íåñúîòâåòñòâèå ìîãàò äà áúäàò îò ðàçëè÷íî åñòåñò1 Èç÷èñëåí êàòî îòíîøåíèå ìåæäó áðîÿ íà îáåçêóðàæåíèòå ðàáîòíèöè êúì ðàáîòíàòà ñèëà. 94

âî 2 , íî î÷åâèäíî òîâà ãîâîðè çà ñëàáà ñïîñîáíîñò íà ïàçàðà íà òðóäà äà ñå ïðèñïîñîáè êúì ïðîìåíÿùèòå ñå âúíøíè óñëîâèÿ. Ôèã. 2. Äèíàìèêà íà îáåçêóðàæåíèòå ðàáîòíèöè õèëÿäè % 500 12 400 10 300 200 8 100 6 0 4 Ñåïò.'94 Íîåì.'95 Íîåì.'96 Íîåì.'97 Íîåì.'98 Ñåïò.'99 Ñåïò.'00 Ñåïò.'01 Ñåïò.'02 ²²².òðèì.'03 ²²².òðèì.'04 ²²².òðèì.'05 Áðîé îáåçêóðàæåíè ðàáîòíèöè % íà îáåçêóðàæåíèòå êúì ðàáîòíàòà ñèëà Èçòî÷íèê: Íàáëþäåíèå íà ðàáîòíàòà ñèëà, ÍÑÈ. Òðóäîâàòà çàåòîñò â Áúëãàðèÿ å îòíîñèòåëíî íèñêà(ôèã. 3). Ïàçàðúò íà òðóäà íå îñèãóðÿâà ðàáîòíè ìåñòà çà ãîëÿìà ÷àñò îò íàñåëåíèåòî â òðóäîñïîñîáíà âúçðàñò. Ìàëêî ïîâå÷å îò ïîëîâèíàòà îò íàñåëåíèåòî â òðóäîñïîñîáíà âúçðàñò å íàìåðèëî ðàáîòà è ðàáîòè. Çà ïåðèîäà 2000-2004 ã. êîåôèöèåíòúò íà çàåòîñò íàðàñòâà îò 50,4% íà 54,2%. Òîçè êëþ÷îâ ïîêàçàòåë çà ôóíêöèîíèðàíåòî íà ïàçàðà íà òðóäà ïîêàçâà, ÷å Áúëãàðèÿ ñèëíî èçîñòàâà îò ñòðàíèòå íà åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Ðàçëèêàòà â çàåòîñòòà ìåæäó òÿõ å áëèçî 10 ïðîöåíòíè ïóíêòà. Áúëãàðñêèÿò òðóäîâ ïàçàð íå ñúçäàâà åäíàêâè øàíñîâå çà çàåòîñò íà ðàçëè÷íèòå âúçðàñòîâè ãðóïè. Çàåòîñòòà ñðåä ìëàäåæèòå (15-24) å áëèçî òðè ïúòè ïî íèñêà îò òàçè íà ñðåäíîòî ïîêîëåíèå, à 2 Ðàñòåæ áåç ðàçêðèâàíåòî íà ðàáîòíè ìåñòà, ïðåñòðóêòóðèðàíå íà èêîíîìèêàòà, íåñúîòâåòñòâèå ìåæäó êâàëèôèêàöèÿòà íà ðàáîòíàòà ñèëà è èçèñêâàíèÿòà íà ðàáîòíèòå ìåñòà è äð. 95

íà ðàáîòíèöèòå â ïðåäïåíñèîííà âúçðàñò(55-64 ãîäèíè) – ïîâå÷å îò äâà ïúòè(òàáëèöà 1).  äèíàìè÷åí àñïåêò çàåòîñòòà ñðåä ìëàäåæèòå áåëåæè òåíäåíöèÿ íà ïîâèøàâàíå ïðåç ïîñëåäíèòå äâå ãîäèíè. Ïî-áëàãîïðèÿòíà òåíäåíöèÿ ñå íàáëþäàâà ñðåä âúçðàñòîâàòà ãðóïà 55-64 ãîäèíè. Çàåòîñòòà ñðåä òàçè âúçðàñòîâà êàòåãîðèÿ ñå óâåëè÷àâà ñ ïîâå÷å îò 12 ïðîöåíòíè ïóíêòà , êîåòî ïîòâúðæäàâà åôåêòèâíîñòòà íà ïðåäïðèåòèòå ìåðêè íà ïàçàðà íà òðóäà. Ôèã. 3. Êîåôèöèåíò íà çàåòîñò, 2000-2004 ã. 70 65 60 55 50 45 2000 2001 2002 2003 2004 ÅÑ-25 ÅÑ-15 Áúëãàðèÿ Èçòî÷íèê: Evrostat, EU Labor Force Survey and National Accounts.. Òàáëèöà 1. Äèíàìèêà íà êîåôèöèåíòèòå íà çàåòîñò ïî âúçðàñòîâè ãðóïè, 2000-2004 ã. Îáùî 15-24 25-54 55-64 2000 50.4 19.7 68.5 20.8 2001 49.7 19.8 67.2 24.0 2002 50.6 19.4 67.6 27.0 2003 52.5 20.7 69.2 30.0 2004 54.2 21.5 71.2 32.5 Èçòî÷íèê: Evrostat, EU Labor Force Survey and National Accounts. Íàìàëÿâàíåòî íà êîåôèöèåíòà íà çàåòîñò å ïðÿêî ñâúðçàíî ñ 96

îãðàíè÷åíèòå âúçìîæíîñòè íà èêîíîìèêàòà äà ñúçäàâà ðàáîòíè ìåñòà. Îò íà÷àëîòî íà 90-òå ãîäèíè çàåòîñòòà â èêîíîìèêàòà áåëåæè òåíäåíöèÿ íà íåïðåêúñíàòî íàìàëÿâàíå ñ èçêëþ÷åíèå íà îòäåëíè ãîäèíè íà ñëàáî óâåëè÷àâàíå.  ñðàâíåíèå ñ 199 0 ã. áðîÿò íà çàåòèòå ëèöà ïðåç 200 5 ã. íàìàëÿâà ñ 2 0%( ôèã. 4 ). Ôèã. 4. Äèíàìèêà íà çàåòîñòòà, 199 0 -2005 ã. %% 100 8 80 4 0 60 -4 40 -8 20 -12 0-16 199 1 0 99 1 1 99 1 2 99 1 3 99 19 1 4 95 99 1 6 99 1 7 99 1 8 99 2 9 00 2 0 00 20 2 1 02 00 2 3 00 2 4 005 Òåìï íà ïðèðàñò(äÿñíà ñêàë à) Èíäåêñ 1990=100(ëÿâà ñêàëà) Èçòî÷íèê: Ñòàòèñòè÷åñêè ãîäèøíèê, ÍÑÈ, ðàçëè÷íè ïóáëèêàöèè. Íàé-çíà÷èòåëåí å ñïàäúò ïðåç ïúðâèòå ãîäèíè íà ðåôîðìàòà, êîãàòî äúðæàâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ çàïî÷âàò ìàñîâî äà çàêðèâàò íååôåêòèâíèòå ðàáîòíè ìåñòà è äà ñå îñâîáîæäàâàò îò èçëèøíàòà ðàáîòíà ñèëà ñ öåë ïîäîáðÿâàíå íà èêîíîìè÷åñêèòå ðåçóëòàòè. Çà ïåðèîäà 199 0 -1992 ã. áðîÿò íà çàåòèòå íàìàëÿâà ñ 20 %, êîåòî ñúñòàâëÿâà îêîëî 820 õèë. äóøè. Âòîðèÿò ïåðèîä íà ïî-çíà÷èòåëíî çàêðèâàíå íà ðàáîòíè ìåñòà è íàìàëÿâàíå íà çàåòîñòòà ñå íàáëþäàâà ñëåä 1997 ã., êîãàòî çàïî÷âà âòîðèÿ åòàï íà ïðåñòðóêòóðèðàíå íà èêîíîìèêàòà. Ïðåç òîçè ïåðèîä áðîÿò íà çàåòèòå â èêîíîìèêàòà íàìàëÿâà ñ îêîëî 318 õèë. äóøè. Ïîäîáðÿâàíå íà çàåòîñòòà ñå íàáëþäàâà ïðåç ïîñëåäíèòå òðè ãîäèíè, â êîèòî áðîÿò íà çàåòèòå íàðàñòâà ñ 10%. Ïîäîáíà òåíäåíöèÿ â äèíàìèêàòà íà çàåòîñòòà ñå íàáëþäàâà ïî÷òè âúâ âñè÷êè ñòðàíè îò öåíòðàëíà è èçòî÷íà Åâðîïà.  ñòðàíè êàòî Ïîëøà, Óíãàðèÿ è ×åõèÿ ñëåä ïúðâîíà÷àëíîòî ñèëíî íàìàëÿâàíå íà çàåòîñòòà ñå íàáëþäàâà âòîðà âúëíà íà ñúêðàùàâàíå â 97

êðàÿ íà ïåðèîäà. Ðàçáèðà ñå, â îòäåëíèòå ñòðàíè ñòåïåíòà íà íàìàëÿâàíå è ïðè÷èíèòå çà òîâà ñà ðàçëè÷íè, íî îáùàòà òåíäåíöèÿ å ÿñíî î÷åðòàíà è Áúëãàðèÿ íå ñå îòëè÷àâà ñúùåñòâåíî îò íåÿ. Íèñêîòî ðàâíèùå íà çàåòîñò èìïëèöèðà âèñîêî ðàâíèùå íà áåçðàáîòèöà âúïðåêè âèñîêèÿ äÿë íà íàïóñíàëè ïàçàðà íà òðóäà (ôèã. 5). Ïî äàííè íà íàáëþäåíèåòî íà ðàáîòíàòà ñèëà áåçðàáîòèöàòà ó íàñ çà ïåðèîäà îò íà÷àëîòî íà 90-òå ãîäèíè íå íàìàëÿâà ïîä 12% ñ èçêëþ÷åíèå íà ïîñëåäíèòå äâå ãîäèíè.  íåéíàòà äèíàìèêà ñå íàáëþäàâàò ïåðèîäè íà óâåëè÷àâàíå è íàìàëÿâàíå, êîåòî ïîäñêàçâà, ÷å ñúùåñòâóâà èçâåñòíà ãúâêàâîñò êàòî ðåàêöèÿ íà âúíøíèòå øîêîâå. Ôèã. 5. Êîåôèöèåíò íà áåçðàáîòèöà, 1993-2005 ã. 25 20 15 10 5 0 2000 2001 2002 2003 2004 % ÅÑ-25 ÅÑ-15 Áúëãàðèÿ Èçòî÷íèê: Evrostat, EU Labor Force Survey and National Accounts. Îò äðóãà ñòðàíà, íÿêîè õàðàêòåðèñòèêè íà áåçðàáîòèöàòà â Áúëãàðèÿ ñâèäåëñòâàò çà ñëàáà ïðèñïîñîáèìîñò íà òðóäîâèÿ ïàçàð êúì âúíøíèòå óñëîâèÿ íà òúðñåíåòî è ïðåäëàãàíåòî. Íà ïúðâî ìÿñòî ñëåäâà äà ñå îòáåëåæè ñðàâíèòåëíî âèñîêèÿò äÿë íà äúëãîñðî÷íî áåçðàáîòíèòå. Çà ïåðèîäà 1990-2005 ã. òåõíèÿò äÿë â îáùèÿ áðîé íà áåçðàáîòíèòå âàðèðà ìåæäó 45-55% ñ òåíäåíöèÿ íà óâåëè÷àâàíå äî 2000 ãîäèíà, à ñëåä òîâà íà ñëàáî ñíèæàâàíå. Äúëãîñðî÷íèÿò õàðàêòåð íà áåçðàáîòèöàòà, ñú÷åòàí ñ äðóãè íåáëàãîïðèÿòíè õàðàêòåðèñòèêè íà òàçè ðèñêîâà ãðóïà(íèñêî îáðàçîâàíèå, ñëàáà ìîáèëíîñò, âèñîêà âúçðàñò, 98

íèñêà ñêëîííîñò êúì àäàïòàöèÿ) ïîêàçâà, ÷å áëèçî ïîëîâèíàòà îò áåçðàáîòíèòå èìàò ìàëêè øàíñîâå çà íàìèðàíå íà ðàáîòà. Âòîðàòà îñîáåíîñò, êîÿòî îáèêíîâåíî ñå ñ÷èòà çà èíäèêàòîð íà íèñêà àäàïòèâíîñò å ñúùåñòâóâàíåòî íà âèñîêà áåçðàáîòèöà ñðåä ìëàäåæèòå ïîä 25 ãîäèíè. Òîâà ñå ñâúðçâà ñ íàëè÷èåòî íà áàðèåðè, êîèòî âúçïðåïÿñòâàò íàåìàíåòî íà ìëàäåæè ñ íåäîñòàòú÷åí òðóäîâ îïèò. Êîåôèöèåíòúò íà áåçðàáîòèöà íà òàçè âúçðàñòîâà ãðóïà â Áúëãàðèÿ å áëèçî äâà ïúòè ïî-ãîëÿì îò ñðåäíîòî çà ÅÑ ðàâíèùå. Ñ óâåëè÷àâàíå íà âúçðàñòòà êîåôèöèåíòèòå íà áåçðàáîòèöà íàìàëÿâàò. Òàçè õàðàêòåðèñòèêà íà áåçðàáîòèöàòà å õàðàêòåðíà çà ïîâå÷åòî ñòðàíè îò Öåíòðàëíà è Èçòî÷íà Åâðîïà. Âàæåí ïîêàçàòåë çà ôóíêöèîíèðàíåòî íà ïàçàðà íà òðóäà ñà ðàâíèùåòî è äèíàìèêàòà íà ðàáîòíàòà çàïëàòà. Çà ïåðèîäà 1990-2005 ã. ðåàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà íàìàëÿâà íàïîëîâèíà ( ôèã. 6 ) . Òîçè ÷óâñòâèòåëåí ñïàä íå ìîæå äà áúäå êîìïåíñèðàí îò íàñòúïèëèÿ îáðàò â òðåíäà ñëåä 1997 ã. Ôèã. 6. Äèíàìèêà íà ðåàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà, 1990-200 5 ã., Èíäåêñ 1990=100 % 100 80 60 40 20 0 -20 -40 990 991 992 993 994 995 996 997 998 999 000 001 002 003 004 005 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 2 2 2 2 2 2 Ð å à ëí à ð à áî òí à çà ï ëà òà(òåì ï) Ð å à ë í à ð à á î òí à çà ï ë à òà( èí ä å êñ 1 9 9 0= 1 0 0) Èçòî÷íèê: Ñòàòèñòè÷åñêè ãîäèøíèê, ÍÑÈ, Ðàçëè÷íè ïóáëèêàöèè. Íàìàëÿâàíåòî íà ðåàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà äî ãîëÿìà ñòåïåí ñå äúëæè íà ïðîâåæäàíàòà ïðåç 90-òå ãîäèíè ðåñòðèêòèâíà ïîëèòèêà íà äîõîäèòå ñ öåë ïîñòèãàíåòî íà èêîíîìè÷åñêà è ôèíàíñîâà ñòàáèëèçàöèÿ. Îñåçàòåëíàòà íàìåñà íà äúðæàâàòà ÷ðåç ðåãóëèðàíå ðàñòåæà íà 99

çàïëàòèòå â îáùåñòâåíèÿ ñåêòîð äåôîðìèðà äåéñòâèåòî íà ïàçàðà è ñèñòåìàòà íà äîãîâàðÿíå ïðè îïðåäåëÿíåòî íà çàïëàòèòå. 2. Îòíîñèòåëíî ñëàáà àäàïòèâíîñò íà ïàçàðà íà òðóäà êúì èêîíîìè÷åñêèòå ðåçóëòàòè. Àäàïòèâíîñòòà íà ïàçàðà íà òðóäà êúì ïðîìåíèòå â èêîíîìè÷åñêàòà ñðåäà íå å âèñîêà. Èêîíîìè÷åñêîòî ðàçâèòèå íà Áúëãàðèÿ ñëåä íà÷àëîòî íà ðåôîðìèòå ïðåç 1990 ã. ñå õàðàêòåðèçèðà ñúñ ñúùåñòâåíè èçìåíåíèÿ â êîëè÷åñòâåíî è ñòðóêòóðíî îòíîøåíèå. Èêîíîìè÷åñêèÿò ðàñòåæ, èçìåðåí ÷ðåç äèíàìèêàòà íà ÁÂÏ, íàé-îáùî ìîæå äà ñå õàðàêòåðèçèðà ñ äâà ïåðèîäà íà ðàçâèòèå: ïúðâèÿò îáõâàùà âðåìåòî äî 1997 ã. è å ñâúðçàí ñ ÷óâñòâèòåëíî íàìàëÿâàíå íà ïðîèçâîäñòâîòî è íà ÁÂÏ è âòîðèÿò, ñëåä 1997 ã. – ñ ïîñòåïåííî âúçñòàíîâÿâàíå. Òàçè äèíàìèêà íà îáùîòî èêîíîìè÷åñêî ðàçâèòèå íà ñòðàíàòà íå îêàçà ñúùåñòâåíî âëèÿíèå âúðõó îñíîâíèòå ïàðàìåòðè íà ïàçàðà íà òðóäà. Âëèÿíèåòî íà äèíàìèêàòà íà ÁÂÏ âúðõó ïðîìåíèòå â ðàâíèùåòî íà çàåòîñò å ðàçëè÷íî çà îòäåëíèòå ïåðèîäè. Íàé-ñèëíà å ðåàêöèÿòà íà ïàçàðà íà òðóäà ñïðÿìî íåãàòèâíèòå ïðîèçâîäñòâåíè ðåçóëòàòè.  ïåðèîäà 1989-1997 ã. ìåæäó äèíàìèêàòà íà ÁÂÏ è çàåòîñòòà ñúùåñòâóâà çíà÷èòåëíî ñõîäñòâî, êîåòî ïîäñêàçâà çà íàëè÷èåòî íà ïîëîæèòåëíà êîðåëàöèîííà çàâèñèìîñò è ïðè÷èííîñëåäñòâåíà âðúçêà(ôèã. 7) . Ôèã. 7. Äèíàìèêà íà ÁÂÏ è çàåòîñòòà, 1989-2005 ã. Èíäåêñè, 1989=100 1 10 1 00 90 80 % 70 60 50 40 1 98 9 1 9 91 19 93 19 95 19 97 19 99 20 01 20 03 2 00 5 E M P LI GD P Èçòî÷íèê: Ñòàòèñòè÷åñêè ãîäèøíèê, ÍÑÈ, Ðàçëè÷íè ïóáëèêàöèè. 100

Ïî-íèñêà ñòåïåí íà ïðèñïîñîáÿâàíå ñå íàáëþäàâà â ïåðèîäà ñëåä 1997 ã. Òðóäîâèÿò ïàçàð íå ñúóìÿâà äà ñå ðàçâèâà ïàðàëåëíî ñ ïîëîæèòåëíèòå èêîíîìè÷åñêè ðåçóëòàòè. Ïîñòèãíàòèÿò èêîíîìè÷åñêè ðàñòåæ íå å ñúïðîâîäåí ñ óâåëè÷àâàíå íà çàåòîñòòà. Çà ïåðèîäà 1998-2003 ã. ÁÂÏ íàðàñòâà ñ 27,5%, äîêàòî áðîÿò íà çàåòèòå íàìàëÿâà ñ 5,5%. Ïðè÷èíèòå ñå äúëæàò íà ïðîäúëæàâàíå íà ñòðóêòóðíàòà ðåôîðìà ÷ðåç ëèêâèäèðàíå íà íååôåêòèâíè äåéíîñòè è ïðîèçâîäñòâà.  òîçè ñëó÷àé áàëàíñúò ìåæäó ëèêâèäèðàíèòå è íîâîñúçäàäåíèòå ðàáîòíè ìåñòà å â ïîëçà íà ïúðâèòå, ò.å. èêîíîìè÷åñêèÿò ðàñòåæ íå å â ñúñòîÿíèå äà êîìïåíñèðà çàêðèòèòå ðàáîòíè ìåñòà. Åäâà ïðåç 2002-2005 ãîäèíà ñå ïîñòèãà óâåëè÷àâàíå íà áðîÿ íà çàåòèòå. Äî ãîëÿìà ñòåïåí ïîñòèãíàòèÿò ðåçóëòàò ñå äúëæè íà ïðèëàãàíèòå àêòèâíè ïîëèòèêè íà ïàçàðà íà òðóäà è âúâåæäàíåòî íà çàäúëæèòåëíà ðåãèñòðàöèÿ íà òðóäîâèòå äîãîâîðè. Èçìåíåíèÿòà â ñúâêóïíîòî òúðñåíå îêàçâàò âëèÿíèå íå ñàìî âúðõó çàåòîñòòà, íî è âúðõó ðàâíèùåòî íà áåçðàáîòèöà.  óñëîâèÿòà íà âèñîêà ãúâêàâîñò íà òðóäîâèÿ ïàçàð áåçðàáîòèöàòà ñëåäâà äà íàìàëÿâà ñ íàðàñòâàíåòî íà ÁÂÏ è îáðàòíîòî.  áúëãàðñêèÿ ïàçàð íà òðóäà òàçè çàâèñèìîñò íåâèíàãè å ÿñíî èçðàçåíà. Òÿ îñîáåíî ñèëíî ñå ïðîÿâÿâà â íà÷àëîòî íà ðåôîðìàòà. Ñíèæàâàíåòî íà ÁÂÏ ñ 19,4% ïðåç 1990-1994 ã. èìïëèöèðà íàðàñòâàíå íà áåçðàáîòèöàòà 3 çà ñúùèÿ ïåðèîä îò 1,5% íà 15,8%. Òîâà âëèÿíèå íå ñå ïðîÿâÿâà ñ ïîñòîÿíåí èíòåíçèòåò è ñèëà.  íà÷àëîòî íà 90-òå ãîäèíè îòðèöàòåëíèòå òåìïîâå íà ÁÂÏ èìàõà ïîñèëíî âúçäåéñòâèå âúðõó èçìåíåíèåòî íà áåçðàáîòèöàòà, îòêîëêîòî ïîëîæèòåëíèòå òåìïîâå â êðàÿ íà ïåðèîäà(ôèã. 8). Ïîâèøàâàíåòî íà ÁÂÏ ñëåä 1997 ã. áåøå ñúïðîâîäåíî ñ óâåëè÷àâàíåòî íà áåçðàáîòèöàòà. Çà ïåðèîäà 1999-2002 ã. íîðìàòà íà áåçðàáîòèöà íàðàñòâà ñ 3,5 ïðîöåíòíè ïóíêòà, à ñëåä òîâà ïîñòåïåííî íàìàëÿâà. Âåðîÿòíî òîçè ðåçóëòàò å ñëåäñòâèå è íà äðóãè ïðè÷èíè, êàòî îñúùåñòâÿâàíåòî íà âòîðèÿ åòàï íà ñòðóêòóðíàòà ðåôîðìà. 3 Èçìåðåíà ÷ðåç áðîÿ íà ðåãèñòðèðàíèòå áåçðàáîòíè. 101

% Ï ð îö åíòíè ïóíê òà Ôèã. 8. Äèíàìèêà íà ÁÂÏ è èçìåíåíèåòî íà áåçðàáîòèöàòà, 1990-2005 ã. 8 8 4 6 0 4 -4 2 -8 0 -1 2-2 -1 6-4 19 90 19 92 19 94 1 99 6 1 99 8 2 00 0 20 02 20 04 È çìå íåíè å íà ï ðîöåíòà í à áåçð àáîòèöà Òåìï íà ÁÂÏ Ìåæäó äèíàìèêàòà íà ðåàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà è ïðîèçâîäèòåëíîñòòà íà òðóäà, èçìåðåíà ÷ðåç áðóòíàòà äîáàâåíà ñòîéíîñò (ÁÄÑ) íà åäèí çàåò, ñúùåñòâóâà ñõîäñòâî, êîåòî íàé-ñèëíî ñå ïðîÿâÿâà â ãîäèíèòå ñëåä èêîíîìè÷åñêàòà êðèçà ïðåç 1997 ã.(ôèã. 9). Íåçàâèñèìî îò òîâà ðåàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà èçîñòàâà îò äèíàìèêàòà íà ïðîèçâîäèòåëíîñòòà íà òðóäà. Ðàçáèðà ñå, òîçè ïîëîæèòåëåí ðåçóëòàò å ñëåäñòâèå íà çíà÷èòåëíîòî íàìàëÿâàíå íà áðîÿ íà çàåòèòå â èêîíîìèêàòà. Ïî-ñúùåñòâåíè ðàçëè÷èÿ ñå íàáëþäàâàò, êîãàòî ïðîèçâîäèòåëíîñòòà íà òðóäà ñå èçìåðâà ñ ÁÂÏ íà åäèí çàåò.  òîçè ñëó÷àé ðàçðèâúò ìåæäó ðåàëíàòà çàïëàòà è ïðîèçâîäèòåëíîñòòà áåëåæè íåïðåêúñíàòà òåíäåíöèÿ íà óâåëè÷àâàíå. Çà ïåðèîäà 1992-2003 ã. ðàçëèêàòà ìåæäó òÿõ ñå óâåëè÷àâà 2,5 ïúòè îò 26,7 íà 67,3 ïðîöåíòíè ïóíêòà. 102

% Ôèã. 9. Äèíàìèêà íà ïðîèçâîäèòåëíîñòòà íà òðóäà è ðåàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà, 1990-2005 ã. 120 100 80 60 40 20 0 -20 -40 -60 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 00 01 02 03 04 05 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 20 20 20 20 20 20 Ð åàëíà ð àáîòíà çàïëàòà(òåìï) Ïðîè çâîäè òåëíîñò íà ò ðóäà(òåì ï) Ïðîè çâîäè òåëíîñò íà ò ðóäà(èí äåêñ 1 990=100) Ð åàëíà ð àáîòíà çàïëàòà(èí äåêñ 1 990=100) Èçòî÷íèê: Ñòàòèñòè÷åñêè ãîäèøíèê, ÍÑÈ. Õàðàêòåðíî çà òåìïîâåòå íà ðåàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà å, ÷å ïðåç ïî-ãîëÿìà ÷àñò îò ïåðèîäà òå ñà ïî-íèñêè îò òåìïà íà ÁÂÏ íà 1 ëèöå(ôèã. 9). Ñàìî çà îòäåëíè ãîäèíè òå íàäâèøàâàò òåçè íà ïðîèçâîäèòåëíîñòòà íà òðóäà. Íåçàâèñèìî îò ðàçëè÷èÿòà â òåìïîâåòå íà ïðîèçâîäèòåëíîñòòà íà òðóäà è ðåàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà ìåæäó òÿõ ñúùåñòâóâà ïîëîæèòåëíà êîðåëàöèîííà çàâèñèìîñò. Ñèëàòà íà âðúçêàòà, îïðåäåëåíà ÷ðåç êîåôèöèåíòà íà êîðåëàöèÿ, å 0,47. Ñòðóêòóðíèòå ïðîìåíè â èêîíîìèêàòà íà Áúëãàðèÿ ïðåç 90-òå ãîäèíè ñúçäàäîõà ïîäõîäÿùè óñëîâèÿ çà çàñèëåíà ìîáèëíîñò íà ðàáîòíàòà ñèëà. Ïàçàðúò íà òðóäà â Áúëãàðèÿ ðåàãèðà ïî àäåêâàòåí íà÷èí íà òåçè ïðîìåíè. Ïðåç òîçè ïåðèîä îáëèêúò íà çàåòîñòòà ñèëíî ñå ïðîìåíè. Ïðîìåíèòå â çàåòîñòòà íà ñåêòîðíî ðàâíèùå ñà 103

ñúùåñòâåíè è ñå èçðàçÿâàò â ÷óâñòâèòåëíî íàìàëÿâàíå íà çàåòîñòòà â èíäóñòðèÿòà è ðåñïåêòèâíî óâåëè÷àâàíå â ñåêòîðà íà óñëóãèòå è â ïî-ìàëêà ñòåïåí â ñåëñêîòî ñòîïàíñòâî. Îòíîñèòåëíèÿò äÿë íà çàåòèòå â èíäóñòðèÿòà íàìàëÿâà ïî÷òè íàïîëîâèíà(îò 44,7% ïðåç 1990 ã. íà 27,6% ïðåç 2004 ã.). Ñúùåâðåìåííî ñåêòîðúò íà óñëóãèòå áåëåæè ñúùåñòâåíî ðàçâèòèå, êàêòî ïî îòíîøåíèå íà çàåòîñòòà, òàêà è ïî îòíîøåíèå íà ïðîèçâåäåíèÿ íàöèîíàëåí ïðîäóêò.  ðåçóëòàò íà òåçè ïðîìåíè çàåòîñòòà â òîçè ñåêòîð ïðèäîáè âîäåùî çíà÷åíèå çà èêîíîìèêàòà(îòíîñèòåëíèÿò äÿë íà çàåòèòå íàðàñíà îò 37% ïðåç 1990 ã. íà áëèçî 50% ïðåç 2004 ã.). Çàåòîñòòà â ñåëñêîòî è ãîðñêîòî ñòîïàíñòâî ñúùî áåëåæè ðàçâèòèå â ïîñîêà íà óâåëè÷àâàíå è äîñòèãà áëèçî åäíà ÷åòâúðò îò çàåòèòå â ñòðàíàòà (îòíîñèòåëíèÿò äÿë íà çàåòèòå íàðàñòâà îò 18% ïðåç 1990 ã. íà 25% ïðåç 2004 ã.). Ñåêòîðíàòà ìîáèëíîñò íà ðàáîòíàòà ñèëà íå å åäíàêâà ïðåç öåëèÿ ïåðèîä íà 90-òå ãîäèíè. Òÿ å çíà÷èòåëíî ïî-âèñîêà ïðåç ïúðâàòà ïîëîâèíà íà 90-òå ãîäèíè è ïîñòåïåííî íàìàëÿâà ïðåç âòîðàòà ïîëîâèíà. Î÷åâèäíî íà òîçè åòàï íà ðàçâèòèå íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà ìîáèëíîñòòà å ñëåäñòâèå ãëàâíî íà ñòðóêòóðíèòå ïðîìåíè è â ìàëêà íà ñòåïåí íà òåõíîëîãè÷íèòå èçìåíåíèÿ. Ñúïîñòàâÿíåòî íà ïðîìåíèòå â çàåòîñòòà ñ ïðèíîñà íà âñåêè ñåêòîð â íîâîñúçäàäåíèÿ ïðîäóêò ïîòâúðæäàâà ïî-ãîðíèòå èçâîäè. Ìîáèëíîñòòà íà çàåòèòå êúì ñåêòîðà íà óñëóãèòå ñúîòâåòñòâà íà ðàçøèðÿâàíåòî íà ïðîèçâîäñòâîòî è íàðàñòâàùèÿ äÿë â áðóòíàòà äîáàâåíà ñòîéíîñò. Ïðèñïîñîáÿâàíåòî íà çàåòîñòòà êúì èêîíîìè÷åñêèòå ðåçóëòàòè â èíäóñòðèàëíèÿ ñåêòîð å ïî-ñëàáî èçðàçåíî. Äåëúò íà èíäóñòðèÿòà â áðóòíàòà äîáàâåíà ñòîéíîñò çà ïåðèîäà 1996-2003 ã. ñå èçìåíÿ â ðàìêèòå íà 28-31%, äîêàòî äåëúò íà çàåòèòå áåëåæè òåíäåíöèÿ íà íàìàëÿâàíå.  ñåêòîðà íà ñåëñêîòî è ãîðñêîòî ñòîïàíñòâî âðúçêàòà ìåæäó çàåòîñòòà è ó÷àñòèåòî íà ñåêòîðà â ÁÄÑ å íàé-ñëàáî èçðàçåíà. Óâåëè÷àâàíåòî íà çàåòîñòòà â íà÷àëîòî íà 90-òå ãîäèíè íà ñðàâíèòåëíî âèñîêî çà òîçè ñåêòîð ðàâíèùå ( îêîëî 26% îò îáùèÿ áðîé íà çàåòèòå ) è ñëåä òîâà íåéíîòî çàïàçâàíå íà ïî÷òè ñúùîòî ðàâíèùå ïðåç 2004 ã. íå êîðåëèðà ñ íàìàëÿâàíåòî íà ó÷àñòèåòî â ÁÄÑ. Íèñêàòà ìîáèëíîñò íà çàåòèòå â òîçè ñåêòîð è íåéíàòà ñëàáà àäàïòèâíîñò êúì ïðîèçâîäñòâåíèòå ðåçóëòàòè êðèÿò ñúùåñòâåíè ðåçåðâè 104

çà áúäåùîòî ïîâèøàâàíå íà ãúâêàâîñòòà íà ïàçàðà íà òðóäà. Ëîãè÷íî å äà ñå î÷àêâà íàìàëÿâàíå íà çàåòîñòòà è ïîâèøàâàíå åôåêòèâíîñòòà íà çàåòèòå. 3. Óìåðåíà ãúâêàâîñò íà ïàçàðà íà òðóäà. Ãúâêàâîñòòà íà áúëãàðñêèÿ òðóäîâ ïàçàð, äåôèíèðàíà êàòî ñïîñîáíîñò äà ðåàãèðà íà âúíøíè âúçäåéñòâèÿ è äà ñå ïðîìåíÿ, íå ìîæå äà ñå îöåíè êàòî âèñîêà. Îñíîâàíèå çà òîâà íè äàâàò ñëåäíèòå îöåíêè: • Íåóäîâëåòâîðèòåëíî ôóíêöèîíèðàíå íà ïàçàðà íà òðóäà(íèñêî ó÷àñòèå íà ïàçàðà íà òðóäà, íèñêî ðàâíèùå íà çàåòîñò è âèñîê ïðîöåíò íà áåçðàáîòèöà); • Îòíîñèòåëíî íèñêà àäàïòèâíîñò êúì ïðîìåíèòå íà ÁÂÏ, ïðîèçâîäèòåëíîñòòà íà òðóäà, èíôëàöèÿòà; • Îãðàíè÷åíî ïðèëàãàíå íà ïî-ãúâêàâè ôîðìè íà çàåòîñò(òðóäîâè äîãîâîðè ñ îãðàíè÷åíà ïðîäúëæèòåëíîñò – âðåìåííè òðóäîâè äîãîâîðè; èçâúðøâàíå íà îïðåäåëåíà ðàáîòà çà êðàòúê ïåðèîä îò âðåìå – âúçëîæåíà îò ïîñðåäíè÷åñêè òðóäîâè àãåíöèè; çàåòîñò íà íåïúëíî ðàáîòíî âðåìå, ñàìîíàåòè ëèöà. Îñíîâíàòà ÷àñò íà çàåòèòå ëèöà â áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà ñà íàåòè íà îñíîâàòà íà áåçñðî÷íè òðóäîâè äîãîâîðè. Òåõíèÿò äÿë ñúñòàâëÿâà ïîâå÷å îò 4/5 îò íàåòèòå ëèöà. Äåëúò íà íàåòèòå íà ðàáîòà ñ ôèêñèðàíà ïðîäúëæèòåëíîñò íà òðóäîâèÿ äîãîâîð å ñðàâíèòåëíî íèñúê. Çà ïîñëåäíèòå òðè ãîäèíè òîé ñå èçìåíÿ â ãðàíèöèòå íà 4,5-5,8%. Çàåòîñòòà íà íåïúëíî ðàáîòíî âðåìå ñúùî íå å øèðîêî ðàçïðîñòðàíåíà â ñòðàíàòà. Îáùàòà òåíäåíöèÿ çà ïîñëåäíèòå 10 ãîäèíè ñå èçðàçÿâà â ÷óâñòâèòåëíî íàìàëÿâàíå íà áðîÿ íà çàåòèòå íà íåïúëíî ðàáîòíî âðåìå. Òåõíèÿò îòíîñèòåëåí äÿë íàìàëÿâà ïîâå÷å îò 3 ïúòè(îò 9% ïðåç 1994 ã. íà 2,8% ïðåç þíè 2003 ã.). 4. Ïîâèøàâàíå åôåêòèâíîñòòà íà ïîëèòèêèòå íà ïàçàðà íà òðóäà. Ïîëèòèêèòå íà ïàçàðà íà òðóäà îáõâàùàò ñîöèàëíîòî îñèãóðÿâàíå íà áåçðàáîòíèòå(îáåçùåòåíèÿòà çà áåçðàáîòèöà), àêòèâíèòå ïîëèòèêè, äàíú÷íîòî îáëàãàíå íà ðàáîòíàòà çàïëàòà è îïðåäåëÿíåòî íà ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà. Îáåçùåòåíèÿòà çà áåçðàáîòèöà ñà îòíîñèòåëíî âèñîêè â ñðàâíåíèå ñ äðóãèòå ñòðàíè â ðåãèîíà. Çà ïîñëåäíèòå òðè ãîäèíè ñå íàáëþäàâà òåíäåíöèÿ íà óâåëè÷àâàíå, êîåòî îçíà÷àâà, ÷å íàìàëåíèÿò îáõâàò íà çàùèòåíèòå áåçðàáîòíè ñå êîìïåíñèðà ñ íàðàñòâà105

íå ðàçìåðà íà îáåçùåòåíèÿòà. Ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà òÿõíîòî èçïëàùàíå å îò 4 äî 12 ìåñåöà è çàâèñè îò òðóäîâèÿ ñòàæ. Òàçè ñèñòåìà íà ñîöèàëíà çàùèòà íà áåçðàáîòíèòå îêàçâà äåñòèìóëèðàùî âëèÿíèå âúðõó ìîòèâàöèÿòà çà ó÷àñòèå â ïàçàðà íà òðóäà. Àêòèâíèòå ïîëèòèêè íà ïàçàðà íà òðóäà ( ÀÏÏÒ ) ñà îñíîâåí èíñòðóìåíò íà âúçäåéñòâèå íà èíñòèòóöèèòå, ïðÿêî ñâúðçàíè ñ òðóäîâèÿ ïàçàð. Òÿõíîòî ðàçâèòèå ïðåç 90-òå ãîäèíè å íàñî÷åíî êúì àêòèâèçèðàíå íà òúðñåíåòî è ïðåäëàãàíåòî íà òðóä ñ îãëåä ïîäîáðÿâàíåòî íà îñíîâíèòå ïàðàìåòðè íà òðóäîâèÿ ïàçàð.  ñòðóêòóðíî îòíîøåíèå è ïî ñúäúðæàíèå àêòèâíèòå ïîëèòèêè íå ñå ðàçëè÷àâàò ñúùåñòâåíî îò òåçè ïðèëàãàíè â ÅÑ. Òå âêëþ÷âàò øèðîêà ãàìà îò ïðîãðàìè, íàñî÷åíè êúì ïîäîáðÿâàíå íà çàåòîñòòà, ðàçâèòèå íà ïðåäïðèåìà÷åñòâîòî, ïîâèøàâàíå íà êâàëèôèêàöèÿòà, ðàçâèòèå íà áèçíåñà è çàåòîñòòà, ðàçêðèâàíå íà íîâè ðàáîòíè ìåñòà è äð. Ïðèîðèòåòèòå íà ïðîãðàìèòå ñà íàñî÷åíè êúì ðèñêîâèòå ãðóïè íà ïàçàðà íà òðóäà è ðåãèîíèòå ñ âèñîêà áåçðàáîòèöà ìëàäåæèòå, äúëãîòðàéíî áåçðàáîòíèòå, õîðàòà â ïðåäïåíñèîííà âúçðàñò. Íàé-îáùî ìîãàò äà ñå íàïðàâÿò ñëåäíèòå èçâîäè çà õàðàêòåðà íà àêòèâíèòå ïîëèòèêè íà ïàçàðà íà òðóäà: • Îòíîñèòåëíî ñëàáà èíòåðâåíöèÿ íà äúðæàâàòà íà ïàçàðà íà òðóäà ÷ðåç àêòèâíè ïîëèòèêè; • Íèñêî ðàâíèùå íà ðàçõîäèòå çà àêòèâíè ïîëèòèêè íà ïàçàðà íà òðóäà(ïîä 1% îò ÁÂÏ); • Ìàëúê îáõâàò íà àêòèâíèòå ïîëèòèêè íà ïàçàðà íà òðóäà(çà ïåðèîäà 2001-2003 ã. 21% îò áåçðàáîòíèòå); • Áëèçî 4/5 îò áåçðàáîòíèòå íå ñà îáõâàíàòè îò ìåðêè çà íàñúð÷àâàíå íà çàåòîñòòà. Äàíú÷íàòà òåæåñò âúðõó ðàáîòíàòà çàïëàòà å îòíîñèòåëíî âèñîêà. Äàíú÷íî îñèãóðèòåëíàòà òåæåñò âúðõó ðàáîòíèòå çàïëàòè å åäíà îò íàé-âèñîêèòå. Âúïðåêè ïðîöåñà íà íàìàëÿâàíå íà äàíú÷íèòå ñòàâêè(íàé-íèñêàòà ñòàâêà íàìàëÿâà îò 20% ïðåç 2000 ã. íà 10% ïðåç 200 5 ã., à íàé-âèñîêàòà ñúîòâåòíî îò 49% íà 24%) âíîñêèòå çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå îñòàâàò âèñîêè(îêîëî 43% ïðåç 2004 ã.). Ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà èçïúëíÿâà ñîöèàëíà è èêîíîìè÷åñêà ôóíêöèÿ. Ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè ïðàâèòåëñòâîòî ïðîâåæäà ïîëèòèêà íà íåéíîòî ÷óâñòâèòåëíî óâåëè÷àâàíå. Çà 2005 ã. òÿ ñúñòàâëÿâà îêîëî 47% îò ñðåäíàòà ðàáîòíà çàïëàòà. Ïîâèøàâàíåòî íà ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà îêàçâà âëèÿíèå íå ñàìî âúðõó îãðà106

íè÷åí êðúã ðàáîòåùè, íî è âúðõó öÿëîñòíàòà ñòðóêòóðà íà çàïëàùàíå. Ïðè ðàâíè äðóãè óñëîâèÿ íåéíîòî ïîâèøàâàíå íàìàëÿâà ñúùåñòâóâàùàòà äèôåðåíöèàöèÿ íà çàïëàùàíå è ñúùåâðåìåííî îêàçâà íàòèñê âúðõó ðàçìåðà íà îñòàíàëèòå âúçíàãðàæäåíèÿ. ×óâñòâèòåëíîòî ïîâèøàâàíå íà ìèíèìàëíàòà çàïëàòà è íåâúçìîæíîñòòà íà ðàáîòîäàòåëèòå äà óâåëè÷àò îñòàíàëèòå çàïëàòè â áëèçêà ïðîïîðöèÿ ìîæå äà äîâåäå äî äåìîòèâàöèÿ íà ïåðñîíàëà. Ñëåäîâàòåëíî èçïîëçâàíåòî íà ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà êàòî èíñòðóìåíò çà ñòèìóëèðàíå íàðàñòâàíåòî íà ðàáîòíèòå çàïëàòè òðÿáâà äà ñå îñúùåñòâÿâà ïðåäïàçëèâî. 5. Íèñêî ðàâíèùå íà äîõîäèòå íà äîìàêèíñòâàòà è çàãóáà íà ïîêóïàòåëíà ñïîñîáíîñò. Áúëãàðèÿ å åäíà îò ñòðàíèòå â Åâðîïà ñ îòíîñèòåëíî íàé-íèñúê æèçíåí ñòàíäàðò è ðàâíèùå íà äîõîäèòå íà íàñåëåíèåòî. Ïî äàííè íà Åâðîñòàò çà 2001 ãîäèíà ðàâíèùåòî íà ñðåäíèÿ íåòåí äîõîä íà äîìàêèíñòâàòà 4 â Áúëãàðèÿ å áëèçêî 3 ïúòè ïî-íèñêî îò ñðåäíîòî çà 25-òå ñòðàíè, ÷ëåíêè íà ÅÑ. Ïðåç ïîñëåäíèòå 5 ãîäèíè(2000-2005 ã.) ñå íàáëþäàâà ðàñòåæ íà íîìèíàëíèòå è ðåàëíèòå äîõîäè íà äîìàêèíñòâàòà.  íîìèíàëíî èçðàæåíèå äîõîäèòå íà 1 ëèöå ñà íàðàñíàëè ñ 53% è ïðåç 2005 ã. âúçëèçàò íà 201 ëåâà(100 åâðî).  ðåàëíî èçðàæåíèå óâåëè÷àâàíåòî å 18,2%. Âúïðåêè òàçè ïîëîæèòåëíà òåíäåíöèÿ äîõîäèòå íà áúëãàðñêèòå äîìàêèíñòâà îñòàâàò îòíîñèòåëíî íèñêè â ñðàâíåíèå ñúñ ñòðàíèòå îò ÅÑ. Íèñêîòî ðàâíèùå íà äîõîäèòå â Áúëãàðèÿ å ñúïðîâîäåíî ñ ÷óâñòâèòåëåí ñïàä íà òÿõíàòà ïîêóïàòåëíà ñïîñîáíîñò. Âúïðåêè ïðîöåñúò íà âúçñòàíîâÿâàíå ïðåç ïîñëåäíèòå 10 ãîäèíè ðåàëíèòå äîõîäè íà íàñåëåíèåòî îñòàâàò ïîä ðàâíèùåòî íà 1995 ã.(òàáëèöà 2). Îùå ïî-ñèëíà å åðîçèÿòà íà ðåàëíèòå äîõîäè â ñðàâíåíèå ñ íà÷àëîòî íà ðåôîðìèòå(1990 ã.). Ðàâíèùåòî íà ðåàëíèòå äîõîäè íà íàñåëåíèåòî ïðåç 2004 ã. ñúñòàâëÿâà åäâà 43% îò òîâà ïðåç 1990 ã. Íàìàëåíàòà ïîêóïàòåëíà ñïîñîáíîñò íà äîõîäèòå çàñåãíà âñè÷êè îñíîâíè èçòî÷íèöè. Ðåàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà ïðåç 2004 ã. ïëúòíî ñå äîáëèæè äî ðàâíèùåòî îò 1995 ã., íî â ñðàâíåíèå ñ 1990 ã. òÿ çíà÷èòåëíî èçîñòàâà. Ïåíñèèòå, êàòî îñíîâåí èçòî÷íèê íà äîõîä íà áëèçî åäíà ÷åòâúðò îò íàñåëåíèåòî íà ñòðàíàòà, ñà íèñêè è ñúùî ñà ïîäëî4 Èç÷èñëåí íà áàçàòà íà Ñòàíäàðòà íà ïîêóïàòåëíà ñïîñîáíîñò(ÑÏÑ). 107

108 Òàáëèöà 2. Äèíàìèêà íà îñíîâíèòå èçòî÷íèöè íà äîõîäèòå íà íàñåëåíèåòî, 1995-2004, (Èíäåêñè 1990=100) 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Ðåàëåí äîõîä íà 1 ëèöå îò 100.0 68.9 59.9 80.3 82.1 78.0 73.3 äîìàêèíñòâîòî Ðåàëíà ðàáîòíà çàïëàòà 100.0 81.2 67.3 83.0 88.8 89.9 89.5 Ðåàëíà ñðåäíà ïåíñèÿ çà ÎÑ 100.0 79.8 60.4 85.2 89.3 103.8 103.0 Ìèíèìàëíà ðàáîòíà çàïëàòà 100.0 89.9 64.2 63.6 77.7 83.0 97.9 Ñîöèàëíà ïåíñèÿ 100.0 67.4 54.8 66.4 73.2 78.7 73.0 Ãàðàíòèðàí ìèíèìàëåí äîõîä 100.0 90.3 65.7 66.5 74.6 67.6 67.6 Èçòî÷íèê: Èç÷èñëåíî ïî äàííè íà ÍÑÈ.

æåíè íà ñèëíà åðîçèÿ ïðåç 90-òå ãîäèíè. Çàùèòåíèòå îò äúðæàâàòà ìèíèìàëíè ïëàùàíèÿ(ìèíèìàëíà ðàáîòíà çàïëàòà, ñîöèàëíà ïåíñèÿ è ñîöèàëíèòå ïîìîùè) â ðåàëíî èçðàæåíèå íàìàëÿâàò â ðàçëè÷íà ñòåïåí(òàáëèöà 2 ).  ðåçóëòàò íà ïî-çíà÷èòåëíîòî óâåëè÷àâàíå íà ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà ïðåç ïîñëåäíèòå íÿêîëêî ãîäèíè òÿ â ðåàëíî èçðàæåíèå íàäõâúðëè ðàâíèùåòî îò 1995 ã. Íàé-ñëàáî çàùèòåíè ñà ïëàùàíèÿòà, ñâúðçàíè ñ ïîëó÷àâàíåòî íà ñîöèàëíà ïåíñèÿ è ñîöèàëíè ïîìîùè(ãàðàíòèðàí ìèíèìàëåí äîõîä). Ïîêóïàòåëíàòà ñïîñîáíîñò íà ñîöèàëíàòà ïåíñèÿ íàìàëÿâà ñ îêîëî åäíà ïåòà â ñðàâíåíèå ñ 1995 ã., à òàçè íà ãàðàíòèðàíèÿ ìèíèìàëåí äîõîä ñ îêîëî äâå ïåòè. Äèíàìèêàòà íà ðåàëíèòå äîõîäè íà íàñåëåíèåòî çíà÷èòåëíî èçîñòàâà îò äèíàìèêàòà íà ÁÂÏ. Äî 1997 ã. òàçè ðàçëèêà íåïðåêúñíàòî ñå çàäúëáî÷àâà, à ñëåä òîâà ñå çàïàçâà(Ôèã. 1 0 ). Îáùî çà ïåðèîäà 1990-2004 ã. ÁÂÏ ñïàäà ñ áëèçî 4%, äîêàòî ðåàëíèòå äîõîäè íà åäíî ëèöå îò äîìàêèíñòâîòî ñ îêîëî 51%. Òàçè îãðîìíà ðàçëèêà îò 47 ïðîöåíòíè ïóíêòà å ñåðèîçíî ïðåäèçâèêàòåëñòâî ïðåä ïîëèòèêàòà íà äîõîäèòå è èíäèêàòîð çà íåîáõîäèìîñòòà îò íåéíàòà ïðîìÿíà. Ôèã. 1 0 . Äèíàìèêà íà ÁÂÏ è ðåàëíèòå äîõîäè íà íàñåëåíèåòî, 1990-2004 ã. ( Èíäåêñè 1990=100 ) 120 100 80 60 40 20 0 199 1 0 99 1 1 99 1 2 99 1 3 99 1 4 99 1 5 99 1 6 99 1 7 99 1 8 99 2 9 00 2 0 00 2 1 00 2 2 00 2 3 004 ÁÂÏ Ðåàëåí äîõîä íà 1 ëèöå îò äîìàêèíñòâ Èçòî÷íèê: Ñòàòèñòè÷åñêè ãîäèøíèê, ÍÑÈ, Áþäæåòè íà äîìàêèíñòâàòà â ÐÁúëãàðèÿ, ÍÑÈ. Ðàçëè÷íè ãîäèíè. 109

Ñëåäîâàòåëíî ïðîáëåìúò ñ íèñêèòå äîõîäè è âúçñòàíîâÿâàíåòî íà ïîêóïàòåëíàòà ñïîñîáíîñò íà ðàçëè÷íèòå èçòî÷íèöè íà äîõîä å ñâúðçàí ñ ïîäîáðÿâàíå íà ìåõàíèçìèòå íà îáâúðçâàíå íà äîõîäèòå íà íàñåëåíèåòî ñ èêîíîìè÷åñêèÿ ðàñòåæ, çàïëàùàíåòî íà òðóäà è ñîöèàëíèòå ïëàùàíèÿ. 6. Ïîâèøàâàíå åôåêòèâíîñòòà íà ñîöèàëíàòà çàùèòà íà áåäíèòå Ðàâíèùåòî íà áåäíîñò â ñòðàíàòà íå ñå îòëè÷àâà ñúùåñòâåíî îò òîâà â ðàçâèòèòå åâðîïåéñêè ñòðàíè. Ñïîðåä ìåòîäîëîãèÿòà íà Åâðîñòàò çà èçìåðâàíå íà áåäíîñòòà 5 , îòíîñèòåëíèÿò äÿë íà áåäíîòî íàñåëåíèå â Áúëãàðèÿ ïðåç 2001 ã. å 16%, äîêàòî ñðåäíîòî åâðîïåéñêî ðàâíèùå å 15%. Ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè áåäíîñòòà â ñòðàíàòà íàìàëÿâà. Ïðåç 2004 ã. áåäíîòî íàñåëåíèå ñúñòàâëÿâà 15,3%, à ïðåç 2005 ã. òî íàìàëÿâàò íà 14,4%. Ðîëÿòà íà ñîöèàëíîòî ïîäïîìàãàíå â áîðáàòà ñ áåäíîñòòà íå å âèñîêà â ñðàâíåíèå ñ ðàçâèòèòå åâðîïåéñêè ñòðàíè.  ðåçóëòàò íà ñîöèàëíèòå ïîìîùèòå ïðåäîñòàâåíè íà áåäíîòî íàñåëåíèå ïðåç 2003 ã. äåëúò íà áåäíèòå íàìàëÿâà ñ òðè ïðîöåíòíè ïóíêòà, äîêàòî òîçè äÿë çà åâðîïåéñêèòå å 9 ïóíêòà. Òàçè ïî-íèñêà åôåêòèâíîñò íà ñîöèàëíîòî ïîäïîìàãàíå ñå äúëæè íà ïðè÷èíè, ñâúðçàíè ñ îïðåäåëÿíåòî íà ãðàíèöàòà íà áåäíîñò, îáâúðçâàíåòî íà ñîöèàëíèòå ïîìîùè ñ íåéíèÿ ðàçìåð è ïîñïðàâåäëèâîòî ðàçïðåäåëåíèå íà ñðåäñòâàòà ìåæäó áåäíèòå. Ãàðàíòèðàíèÿò ìèíèìàëåí äîõîä, êîéòî ñëóæè çà îñíîâà ïðè îïðåäåëÿíåòî íà ñîöèàëíèòå ïîìîùè, òðóäíî ìîæå äà ñå ïðèåìå çà àäåêâàòíà ëèíèÿ íà áåäíîñò . Ìåñå÷íèÿò ðàçìåð çà 2003 è 2004 ã. å îïðåäåëåí íà 40 ëâ. è åäâà ëè ñúîòâåòñòâà íà ìèíèìàëíèòå ïîòðåáíîñòè íà õîðàòà. Ãðàíèöàòà íà áåäíîñò, èç÷èñëåíà ïî ìåòîäîëîãèÿòà íà Åâðîñòàò çà 2004 ã. å 142 ëâ. ìåñå÷íî íà åêâèâàëåíòíà åäèíèöà, à çà 2005 ã. ñúîòâåòíî íà 152 ëâ. Òåçè ðàçëè÷èÿ ïîêàçâàò íåîáõîäèìîñòòà îò îïðåäåëÿíå íà ãðàíèöà íà áåäíîñò, êîÿòî äà å àäåêâàòíà íà ñúùåñòâóâàùèòå óñëîâèÿ. Ñïîðåä ðåçóëòàòèòå îò ïðîâåäåíîòî ïðåç 2003 ãîäèíà èçñëåäâàíå íà áåäíîñòòà 6 åôåêòèâíîñòòà íà ñèñòåìàòà íå å ìíîãî âèñî5 60% îò íåòíèÿ åêâèâàëåíòåí ìåäèàíåí äîõîä íà äîìàêèíñòâàòà. 6 Áúëãàðèÿ: Ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà íà áåäíîñòòà 2003, ÍÑÈ, 2005. 110

êà. Îöåíêèòå ïîêàçâàò, ÷å ñèñòåìàòà çà ñîöèàëíî ïîäïîìàãàíå îñâåí áåäíè ëèöà îáõâàùà è çíà÷èòåëíà ÷àñò îò íåáåäíèòå. Òîâà ïðåäïîëàãà ñúîòâåòíî àäàïòèðàíå íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà ñ öåë ïîñòèãàíåòî íà ïî-ãîëÿìà öåëåíàñî÷åíîñò íà ñðåäñòâàòà è ðåñïåêòèâíî ïî-âèñîêà åôåêòèâíîñò. *** Ðåøàâàíåòî íà ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà íà ïàçàðà íà òðóäà è ïîëèòèêàòà ïî äîõîäèòå íàëàãà ïðîâåæäàíåòî íà àêòèâíà ïîëèòèêà, êîÿòî îò åäíà ñòðàíà äà äîâåäå äî ïîñòåïåííà êîíâåðãåíöèÿ â ðàâíèùàòà íà çàåòîñò, áåçðàáîòèöà, ãúâêàâîñò è äîõîäè ñ äðóãèòå ÷ëåíîâå íà ÅÑ â äúëãîñðî÷åí ïëàí è îò äðóãà ñòðàíà- äî ñúçäàâàíå íà åôåêòèâíè ìåõàíèçìè çà ïîääúðæàíå íà ñîöèàëíèòå áàëàíñè â îáùåñòâîòî. Ïîäîáíà ïîëèòèêà ñëåäâà äà ñå îñíîâàâà íà ÿñíè ïðèîðèòåòè è öåëè. Òå ìîãàò äà ñå îáîáùÿò â íÿêîëêî àñïåêòà: 1. Ïîäîáðÿâàíå ôóíêöèîíèðàíåòî íà ïàçàðà íà òðóäà: – ðåôîðìè â èíñòèòóöèîíàëíàòà ñòðóêòóðà íà ïàçàðà íà òðóäà(èçïîëçâàíå íà ïî-ãúâêàâè ôîðìè íà íàåìàíå è ðàáîòà); – íàìàëÿâàíå íà äàíú÷íî îñèãóðèòåëíàòà òåæåñò âúðõó çàïëàòèòå; – çàñèëâàíå íà âðúçêàòà ìåæäó çàïëàòèòå è èêîíîìè÷åñêèòå ðåçóëòàòè. 2. Ïîâèøàâàíå åôåêòèâíîñòòà íà àêòèâíèòå ïîëèòèêè íà ïàçàðà íà òðóäà: – óâåëè÷àâàíå îáõâàòà è ñðåäñòâàòà çà àêòèâíè ïîëèòèêè. 3. Ïîâèøàâàíå äîõîäèòå íà äîìàêèíñòâàòà ÷ðåç ïî-òÿñíî îáâúðçâàíå ñ èêîíîìè÷åñêèòå ðåçóëòàòè. 111

ÏÐÅÑÒÐÓÊÒÓÐÈÐÀÍÅ ÍÀ ÏÐÅÄÏÐÈßÒÈßÒÀ – ÑÐÀÂÍÈÒÅËÅÍ ÀÍÀËÈÇ Cò.í.c. ä-p Mèòêo ÄÈÌÈÒPO Ïðåç ïîñëåäíèòå 15 ãîäèíè ðåôîðìèðàíåòî íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà ïðîòè÷àøå äîñòà ïðîòèâîðå÷èâî. Ñëåä ñðàâíèòåëíî äîáðèÿ ñòàðò ïðåç 1991-1992 ã. ìåðêèòå, íàñî÷åíè ïðåäèìíî êúì ìàêðîèêîíîìèêàòà, íå áÿõà ïîñëåäâàíè îò ïðîãðåñ â ïðåñòðóêòóðèðàíåòî íà ïðåäïðèÿòèÿòà, à äîðè ïî îòäåëíè ïîêàçàòåëè ñå íàáëþäàâàøå âðúùàíå íàçàä.  ðåçóëòàò íà òîâà ïðåç 1996 ã. èêîíîìèêàòà íà Áúëãàðèÿ áåøå íàé-íåðåôîðìèðàíàòà ñðåä 10-òå ñòðàíè îò èçòî÷íîåâðîïåéñêîòî ïðèñúåäèíÿâàíå êúì ÅÑ(âæ. ôèã. 1). Ôèãóðà 1. Ïðîãðåñ íà ðåôîðìèòå â ñòðàíèòå, ïðèñúåäèíÿâàùè ñå êúì ÅÑ Total 1995 Total 2005 36 35 34 34 34 34 33 32 32 32 30 28 28 31 30 30 30 31 30 24 27 28 20 21 23 16 12 8 4 0 Ïðàâèòåëñòâàòà ñëåä 1997 ã. àêöåíòèðàõà â ïî-ãîëÿìà ñòåïåí âúðõó íåîáõîäèìèòå ðåôîðìè çà îñúùåñòâÿâàíå íà ïðåõîäà êúì ïàçàðíà èêîíîìèêà è çà ñúçäàâàíå íà óñëîâèÿ çà ïðèñúåäèíÿâàíå êúì ÅÑ.  êðàÿ íà 2005 ã. Áúëãàðèÿ å ñòðàíàòà ñ íàé-áúðç ïðîãðåñ 112

è óñïÿ äà êîìïåíñèðà ãîëÿìà ÷àñò îò èçîñòàâàíåòî îò ïðåäèøíèòå ãîäèíè. Ñåãà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà å ïî-ðåôîðìèðàíà îò òåçè íà Ñëîâåíèÿ è Ðóìúíèÿ, íà åäíî ðàâíèùå å ñ Ëèòâà è ñå ïðèáëèæàâà äî ïîêàçàòåëèòå íà íàé-íàïðåäíàëèòå ñòðàíè – Óíãàðèÿ, ×åõèÿ, Åñòîíèÿ, Ïîëøà è Ñëîâàêèÿ. Íàïðåäúêúò å îñúùåñòâåí ïðåäè âñè÷êî â ñëåäíèòå îáëàñòè (âæ. ôèã. 2) – óâåëè÷àâàíå äåëà íà ÷àñòíèÿ ñåêòîð, óñêîðÿâàíå íà ïðèâàòèçàöèÿòà, ëèáåðàëèçàöèÿòà íà âúíøíàòà òúðãîâèÿ, íàìàëÿâàíåòî íà êîíòðîëà âúðõó öåíèòå è áàíêîâà ðåôîðìà. Òå ñà âàæíè çà ïðîìÿíàòà íà èêîíîìè÷åñêàòà ñèñòåìà êàòî öÿëî è çà ïðèáëèæàâàíå íà ìàêðîèêîíîìè÷åñêèòå óñëîâèÿ äî ïàçàðíèòå, íî èêîíîìè÷åñêàòà ñèñòåìà ãóáè îò ñâîÿòà åôåêòèâíîñò è äèíàìèêà, êîãàòî òåçè ïðîìåíè ñà ñú÷åòàíè ñúñ çàáàâÿíå íà ðåôîðìèòå â ñåêòîðà íà ïðåäïðèÿòèÿòà. Êîëêîòî è óñëîâíè äà ñå ñìÿòàò êîëè÷åñòâåíèòå îöåíêè çà èçìåðâàíå íà ïðîãðåñà â ïðåõîäà êúì ïàçàðíà èêîíîìèêà, íå òðÿáâà äà ñå çàáðàâÿ, ÷å òå îòðàçÿâàò êà÷åñòâåíè ðàçëè÷èÿ â èêîíîìè÷åñêàòà ñèñòåìà, îòíàñÿùè ñå äî ïðåñòðóêòóðèðàíåòî íà ïðåäïðèÿòèÿòà, ïîëèòèêàòà íà êîíêóðåíöèÿòà, ïðåñòðóêòóðèðàíåòî íà áàíêàòà è íà äðóãèòå ôèíàíñîâè èíñòèòóöèè. Ôèãóðà 2. Îáëàñòè íà íàïðåäúê íà ïðîöåñà íà ïðåõîä â Áúëãàðèÿ (1995-2005 ã.) ×àñòåí ñåêòîð Ã.Ïðèâ àò. Ì.Ïðèâàò. Ëèáåð.íà öåíèòå Óñë.çà òúðã. Áàíêè 24 20 16 12 8 4 0 113

Åäèí îò îñíîâíèòå ïðîáëåìè, ñâúðçàíè ñ ðåôîðìèðàíåòî íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà, å, ÷å èçîñòàâàíåòî å â îáëàñòè, êîèòî ñà ïðÿêî ñâúðçàíè ñ ïðåñòðóêòóðèðàíåòî íà ïðåäïðèÿòèÿòà – Óïðàâëåíèå è ïðåñòðóêòóðèðàíå íà ïðåäïðèÿòèÿòà, Ïîëèòèêà çà çàùèòà íà êîíêóðåíöèÿòà è Ïàçàðè çà öåííè êíèæà è ðàçâèòèå íà íåáàíêîâèòå ôèíàíñîâè èíñòèòóöèè. Èçîñòàâàíåòî íà ðåôîðìèòå â òåçè 3 îáëàñòè íå ñàìî ÷å å íàéãîëÿìî ïî îòíîøåíèå íà ïîñòèãíàòîòî îò äðóãèòå ñòðàíè îò ÖÈÅ è ñòàíäàðòèòå íà ÅÑ, íî ïðåç ðàçãëåäàíèÿ ïåðèîä â òÿõ íå å ïîñòèãíàò íèêàêúâ íàïðåäúê(âæ. ôèã. 3). Ôèãóðà 3. Îáëàñòè íà èçîñòàâàíå íà ïðîöåñà íà ïðåõîä â Áúëãàðèÿ (1995-2005 ã.) Ïðåñòð.íà ïðåäïð. Ï-êà íà êîíê. Ôèí.èíñò-öèè 12 10 8 6 4 2 0 Óïðàâëåíèå è ïðåñòðóêòóðèðàíå íà ïðåäïðèÿòèÿòà. Ïîëîæåíèåòî â Áúëãàðèÿ ñå õàðàêòåðèçèðà âñå îùå ñ íàëè÷èåòî íà óìåðåíà ïîëèòèêà íà ñóáñèäèðàíå íà íÿêîè ïðåäïðèÿòèÿ, íåäîñòàòú÷íî äîáðî çàêîíîäàòåëñòâî è íàé-âå÷å íà ïðàêòèêà, ñâúðçàíà ñ ôàëèòèòå, îñîáåíî íà äúðæàâíè ïðåäïðèÿòèÿ, íåäîñòàòú÷íî óñèëèÿ çà ïîäîáðÿâàíå íà êîíêóðåíöèÿòà è íà êîðïîðàòèâíîòî óïðàâëåíèå. Íåîáõîäèìî å äà áúäàò ïðåäïðèåòè ñúùåñòâåíè è åôåêòèâíè äåéñòâèÿ çà ïðåîäîëÿâàíå íà ïîñòèãíàòèòå íåäîñòàòúöè è ïðåäè âñè÷êî çà ïîäîáðÿâàíå íà êîðïîðàòèâíîòî óïðàâëåíèå íà îñòàâàùèòå äúðæàâíè ïðåäïðèÿòèÿ, íà òåçè, êîèòî ïðåäñòîè äà 114

áúäàò ïðèâàòèçèðàíè, è íà âå÷å ïðèâàòèçèðàíèòå. Ñúùåñòâåíà ÷àñò îò àêòèâèòå íà ïðåäïðèÿòèÿòà áÿõà ïðèâàòèçèðàíè ÷ðåç ìàñîâà è ðàáîòíè÷åñêî-ìåíèäæúðñêà ïðèâàòèçàöèÿ. Òîâà ïîñòàâÿ ìíîãî îñòðî íàïðèìåð ïðîáëåìà çà çàùèòà íà ìèíîðèòàðíèòå ñîáñòâåíèöè. Ôîíäîâàòà áîðñà íå ñå èçïîëçâà êàòî ñðåäñòâî çà ïîäîáðÿâàíå íà êîðïîðàòèâíîòî óïðàâëåíèå. Ïðàêòè÷åñêè íå ñúùåñòâóâà åôåêòèâåí ïàçàð çà êîðïîðàòèâåí êîíòðîë. Èíñòèòóöèîíàëíèòå èíâåñòèòîðè âñå îùå íå èãðàÿò àêòèâíà ðîëÿ â êîðïîðàòèâíîòî óïðàâëåíèå. Ïîëèòèêà çà çàùèòà íà êîíêóðåíöèÿòà. Ñúçäàäåíè ñà èíñòèòóöèèòå è å ïðèåòî çàêîíîäàòåëñòâîòî çà ïðîâåæäàíå íà ïîëèòèêà çà çàùèòà íà êîíêóðåíöèÿòà. Íàáëþäàâà ñå èçâåñòíî íàìàëåíèå íà îãðàíè÷åíèÿòà çà âëèçàíå íà íÿêîè ïàçàðè è ñå ïðåäïðèåìàò äåéñòâèÿ ñðåùó äîìèíèðàùè ôîðìè. Òîâà, êîåòî å íåîáõîäèìî äà ñå ïîñòèãíå, å çàñèëâàíå íà äåéñòâèÿòà ñðåùó ïðîÿâè íà ïàçàðíà âëàñò, ñúùåñòâåíî íàìàëåíèå íà îãðàíè÷åíèÿòà çà âëèçàíå íà ïîâå÷åòî îò ïàçàðèòå è ïîääúðæàíå íà êîíêóðåíòíà ñðåäà çà äåéíîñòòà íà ôèðìèòå. Ñúùåñòâåí ïðîáëåì çà Áúëãàðèÿ å ãàðàíòèðàíå íà ïðàâàòà íà ñåëñêîñòîïàíñêèòå ïðîèçâîäèòåëè îò ïîñðåäíè÷åñêè îðãàíèçàöèè, îñîáåíî â ñëó÷àèòå, êîãàòî ñå èçïîëçâàò íåèêîíîìè÷åñêè ôîðìè íà âúçäåéñòâèÿ. Ïàçàðè çà öåííè êíèæà è ðàçâèòèå íà íåáàíêîâèòå ôèíàíñîâè èíñòèòóöèè. Ñúçäàäåíà å çàêîíîâà è èíñòèòóöèîíàëíà ðàìêà çà òúðãîâèÿ ñ öåííè êíèæà è å ïîñòàâåíî íà÷àëîòî íà òúðãîâèÿòà, îñîáåíî ñ íÿêîè äúðæàâíè öåííè êíèæà. Íåîáõîäèìî å äà ñå çàñèëè ñúùåñòâåíî îáîðîòúò íà ôîíäîâàòà áîðñà, äà ñå ðàçíîîáðàçÿò èíñòðóìåíòèòå, áîðñàòà äà çàåìå ìÿñòîòî ñè íà èçòî÷íèê çà èíâåñòèöèè, îñîáåíî çà ÷àñòíèòå ïðåäïðèÿòèÿ, èíâåñòèöèîííèòå, çàñòðàõîâàòåëíèòå è ïåíñèîííèòå ôîíäîâå òðàéíî äà çàåìàò ìÿñòî êàòî âàæíè ó÷àñòíèöè â òúðãîâèÿòà ñ öåííè êíèæà è êàòî èíâåñòèòîðè ÷ðåç ôîíäîâàòà áîðñà. Òîâà ñà îáëàñòè, ÷èÿòî íåðåôîðìèðàíîñò ïðå÷è íà íîðìàëíîòî ðàçâèòèå íà ïðåäïðèÿòèÿòà êàòî ïàçàðíè ñóáåêòè, çàùîòî ñà ñâúðçàíè ñ åôåêòèâíîñòòà íà óïðàâëåíèåòî èì, ñúñ ñúùåñòâóâàíåòî íà ïîâå÷å è ïî-ðàçíîîáðàçíè èçòî÷íèöè çà èíâåñòèðàíå, ñúñ ñúçäàâàíåòî íà óñëîâèÿ çà ïîäêðåïà íà óñèëèÿòà íà ôèðìèòå äà ïîäîáðÿò ñâîÿòà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñò. 115

2. Ïpecmpyêmypupaíe ía óïðàâëåíèåòî è êîíòðîëà íà äúðæàâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ Ïðåñòðóêòóðèðàíåòî íà ñîáñòâåíîñòòà è íà óïðàâëåíèåòî íà ïðåäïðèÿòèÿòà â Áúëãàðèÿ èçîñòàâà â ñðàâíåíèå ñ òîâà, êîåòî å íàïðàâåíî â ñòðàíèòå îò Öåíòðàëíà Åâðîïà. Èçìèíàëèÿò 15-ãîäèøåí ïåðèîä, îáà÷å íå å åäíîðîäåí. Òîé ìîæå äà áúäå ðàçäåëåí íà òðè ÷àñòè – äî 1995 ã., 1996-2000 ã. è ñëåä 2001 ã., êîåòî ìîæå äà íè ïîìîãíå ïî-ïðàâèëíî äà ðàçáåðåì ïðîòè÷àùèòå ïðîöåñè. Ôèãóðà 4. Ïðèâàòèçàöèÿ íà àêòèâèòå íà äúðæàâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ êúì 30.06.2006 ã. êàòî% îò áàëàíñîâàòà èì ñòîéíîñò êúì 31.12.1995ã. 100.0% 90.0% 80.0% 70.0% 60.0% 50.0% 40.0% 30.0% 20.0% 10.0% 0.0% 3.5% 1.2% ÀÏ Äð. âåäîìñòâà ÖÌ Ï ÎÁÙÎ 73.2% 36.3% 14.8% 22.1% 11.9% 0.8% 4.7% 1993-5ãã. 1996-2000ãã. 12.7% 2001-6ãã. 51.7% 16.8% 22.1% 90.5% ÎÁÙÎ Ïúðâàòà ÷àñò íà ïåðèîäà ñå õàðàêòåðèçèðàøå ñúñ çàáàâÿíå íà ïðèâàòèçàöèÿòà è äåêàïèòàëèçàöèÿ íà äúðæàâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ. Ïðåç ïúðâàòà ÷àñò îò ïåðèîäà áÿõà ïðèâàòèçèðàíè ïî-ìàëêî îò 5% îò àêòèâèòå íà äúðæàâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ, ïðåäâèäåíè çà ïðèâàòèçàöèÿ.  ñúùîòî âðåìå áåøå íàëîæåí ìîäåë íà óïðàâëåíèå íà äúðæàâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ, êîéòî äîïðèíåñå äî òÿõíàòà äåêàïèòàëèçàöèÿ. Ðåøàâàíåòî ía ïðîáëåìà, êîëêîòî è òðèâèàëíî äà çâó÷è, ìîæåøå äà áúäå îñúùåñòâåíî ñàìî ÷ðåç ïðåõîäà êúì íîðìàëíèÿ ìîäåë çà ôóíêöèîíèðàíå ía èêîíîìèêàòà. Åäíî îò ïúðâèòå óñëîâèÿ çà òîâà e äà áúäå îñúùåñòâåíà ïðèâàòèçàöèÿ c öåë äà ce ïîÿâÿò íîâè ñîáñòâåíèöè, êîèòî äà çàìåñòÿò äúðæàâàòà. Òîâà áåøå îñúùåñòâåíî îñíîâíî ïðåç âòîðàòà ÷àñò îò ïåðèîäà, êîãàòî áÿõà ïðèâàòèçèðàíè 116

73% îò ïîäëåæàùèòå çà ïðèâàòèçàöèÿ äúðæàâíè àêòèâè(âæ. ôèã. 4). Òîãàâà ïðîáëåìúò çà òîâà êàê åäíà ïîðî÷íà ñèñòåìà äà áúäå çàìåíåíà c íîðìàëíà ñå òðàíñôîðìèðà â äðóã- êîé îò ñúçäàäåíèòå ìîäåëè ía óïðàâëåíèå è êîíòðîë e ïî-ìàëêî åôåêòèâåí è âúçìîæíî ëè å òåõíèòå íåäîñòàòúöè äà áúäàò ïðåîäîëåíè? Ñòðåìåæúò êúì áúðçà ïðèâàòèçàöèÿ êàêòî è äðóãè ïðîïóñêè è ãðåøêè ïðè îñúùåñòâÿâàíåòî é äîâåäîõà äî øèðîêîòî ðàçïðîñòðàíåíèå íà òàêèâà ìîäåëè íà ïîñòïðèâàòèçàöèîííî óïðàâëåíèå íà ïðåäïðèÿòèÿòà, êîèòî ñå ñìÿòàò îò òåîðèÿòà çà íååôåêòèâíè. Ôèãóðà 5. Áðîé ñäåëêè ñïîðåä ìåòîäèòå íà ïðèâàòèçàöèÿ êúì 30.06.2006ã. 2473 2500 ÷óæä. ðàá./ìåí. ÷ë.35 äðóãè 2000 99 226 261 770 48 545 606 1189 1 135 65 154 8 195 82 110 2 298 67 193 4 36 74 57 162 1435 1155 1500 1000 500 0 ÀÏ ÌÈ ÌÒÑ ÌÐÐÁ ÌÇà Äð. Ì-âà ÂÑÈ×ÊÎ Îò ôèã.4 è ôèã.5 ñå âèæäà, ÷å ãîëÿìà ÷àñò îò ñäåëêèòå ñà îñúùåñòâåíè ÷ðåç ìàñîâàòà ïðèâàòèçàöèÿ è îò ðàáîòíè÷åñêî-ìåíèäæúðñêè äðóæåñòâà(ÐÌÄ), äîêàòî ïðèâàòèçàöèîííèòå ñäåëêè, îñúùåñòâåíè îò ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèòîðè, ñà åäâà 162 áð. Íåîáõîäèìî å äà óòî÷íèì, ÷å áðîÿò íà ñäåëêèòå íå îòðàçÿâà òî÷íî îòíîñèòåëíèÿ äÿë íà îòäåëíèòå âèäîâå ñîáñòâåíèöè, à ðàçëè÷íèòå ìîäåëè íà óïðàâëåíèå íå òðÿáâà àïðèîðíî äà ñå îöåíÿâàò êàòî ïîâå÷å èëè ïî-ìàëêî åôåêòèâíè. Íåîáõîäèìî å äà áúäàò îñúùåñòâåíè çàäúëáî÷åíè èçñëåäâàíèÿ, êîèòî äà ïîêàæàò ïðåäèìñòâàòà è íåäîñòàòúöèòå íà âñåêè åäèí îò òÿõ. Ðåàëíèòå èëè ìíèìè ðàçëè÷èÿ ìåæäó åôåêòèâíîñòòà íà ðàçëè÷íèòå ïîñòïðèâàòèçàöèîííè ìîäåëè íÿìàøå äà áúäàò òîëêîâà 117

ãîëÿì ïðîáëåì, êîëêîòî å ñåãà, àêî ïðè ïðèâàòèçàöèÿòà è ÷ðåç íåÿ â èêîíîìè÷åñêàòà ñèñòåìà íå áÿõà îñòàíàëè ÷àñò îò ïîðîöèòå íà ïðåäèøíèÿ åòàï íà ïðåõîäà. Òèïè÷íèòå ïðèìåðè ñà çà èçïîëçâàíåòî ÷ðåç ïîäñòàâåíè ëèöà íà ïðåäèìñòâàòà, êîèòî äàâàò ÐÌÄ, è ïîñëåäâàùà äåêàïèòàëèçàöèÿ èëè íååôåêòèâíî óïðàâëåíèå íà ïðèâàòèçèðàíèòå ïðåäïðèÿòèÿ, íàðóøåíèÿòà, ñúïúòñòâàùè èçäàâàíåòî è èçïîëçâàíåòî íà êîìïåíñàòîðíèòå èíñòðóìåíòè, è äð. Êúì òîâà òðÿáâà äà ñå äîáàâÿò ñëó÷àèòå íà íåäîáðîñúâåñòíè èëè íåêîìïåòåíòíè, â ò.÷. ÷óæäåñòðàííè ïðèâàòèçàòîðè. Òåçè ïðîáëåìè ùå ïðîäúëæàâàò äà âëîøàâàò åôåêòèâíîñòòà íà èêîíîìè÷åñêàòà ñèñòåìà äúëãî âðåìå ñëåä êàòî ïðèâàòèçàöèîííèòå ñäåëêè ñà áèëè îñúùåñòâåíè. Óñïîðåäíî c òîâà e íåîáõîäèìî äà ce îñúùåñòâÿâà åôåêòèâåí äúðæàâåí êîíòðîë âúðõó ïðåäïðèÿòèÿòà, îñòàâàùè äúðæàâíà ñîáñòâåíîñò, íî íå ÷ðåç äèðåêòíî, îïåðàòèâíî óïðàâëåíèå, a ÷ðåç òâúðäè áþäæåòíè îãðàíè÷åíèÿ è ïðåäîñòàâÿíå ía óïðàâëåíèåòî ía åôåêòèâíè ìeíèäæúpcêè åêèïè. Ïðåñòðóêòóðèðàíåòî ía óïðàâëåíèåòî è êîíòðîëà ía ïðåäïðèÿòèÿòà e ñàìî åäèí àñïåêò îò òÿõíîòî öÿëîñòíî ïðåñòðóêòóðèðàíå. Íåîáõîäèìî e îñâåí òîâà äà ce ïðåñòðóêòóðèðà ñèñòåìàòà îò ïðåäïðèÿòèÿ â èêîíîìèêàòà êàòî öÿëî, êàêòî è äà áúäå îñúùåñòâåíî opãaíèçaöèoíío, ïpoäyêòoâo è òexíoëoãè÷ío ïðåñòðóêòóðèðàíå ía îòäåëíèòå ïðåäïðèÿòèÿ. Ïðèîðèòåòíè â òàçè îáëàñò ca îíåçè ïðîãðàìè, êîèòî ìîãàò äà äàäàò íóæíèÿ åôåêò c ïî-ìàëêî ìàòåðèàëíè ñðåäñòâà èëè áèõà èìàëè äîïúëíèòåëíî âëèÿíèå âúðõó èêîíîìèêàòà êàòî öÿëî. B cpeäíocpo÷eí ïëàí e íåîáõîäèìî îñúùåñòâÿâàíåòî ía ñëåäíèòå ïðîãðàìè: Ïðîãðàìà ça ïîäîáðÿâàíå ía êà÷åñòâîòî ía ñòîêèòå. Ñúùåñòâóâàò ðåäèöà ïðîèçâîäèòåëè, êîèòî ñúñ ñðàâíèòåëíî ìàëêî êàïèòàëîâëîæåíèÿ, a c ïîäîáðÿâàíå ía îðãàíèçàöèÿòà è âúâåæäàíåòî ía ñèñòåìè ça êîíòðîë âúðõó êà÷åñòâîòî ía ïðîäóêòèòå áèõà ìîãëè äà äîñòèãíàò ìåæäóíàðîäíèòå ñòàíäàðòè ça êà÷åñòâî. Íåîáõîäèìî e äà áúäå ñúçäàäåíà ñèñòåìà ça àêòèâíî òúðñåíå è ïîäïîìàãàíå ía ïîäîáíè ïðîèçâîäèòåëè. Ïðîãðàìè ça ðÿçêî íàìàëÿâàíå ía èçðàçõîäâàíåòî ía åíåðãèÿ è ìàòåðèàëè ça ïðîèçâîäñòâîòî ía åäèíèöà ïðîäóêò. Áúëãà118

ðèÿ óïîòðåáÿâà ïîâå÷å åëåêòðîåíåðãèÿ ía ãëàâà îò íàñåëåíèåòî îò òàêèâà ñòðàíè êàòî Èñïàíèÿ è Èòàëèÿ, a ïðîèçâåæäà c íåÿ ìíîãîêðàòíî ïî-ìàëúê ÁBÏ. Ïîäîáíî e ïîëîæåíèåòî íà èçïîëçâàíåòî ía ìeòaëèòe. Çàòîâà â áëèçêèòå ãîäèíè ñðåäñòâàòà, êîèòî áúäàò âëàãàíè ça pecypcocïecòÿâaíe, ùå áúäàò ìíîãî ïî-åôåêòèâíè, îòêîëêîòî àêî ce âëàãàò ça ðàçøèðÿâàíå ía ìîùíîñòèòå, ïîðàäè äîïúëíèòåëíèÿ åôåêò, êîéòî ùå èìàò ça ïîäîáðÿâàíå ía êà÷åñòâåíèòå õàðàêòåðèñòèêè ía èêîíîìè÷åñêàòà ñèñòåìà. 3. Ñúçäàâàíå íà ÌÑÏ è íîðìàëèçàöèÿ íà ðàçìåðíàòà ñòðóêòóðà íà ïðåäïðèÿòèÿòà â Áúëãàðèÿ Ðàçâèòèåòî íà ñåêòîðà íà ÌÑÏ â áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà å åäèí îò îñíîâíèòå ôàêòîðè çà ïðîìÿíà è íîðìàëèçàöèÿ íà ðàçìåðíàòà ñòðóêòóðà íà ïðåäïðèÿòèÿòà â Áúëãàðèÿ. Îñíîâíèòå ðåçóëòàòè îò îñúùåñòâÿâàíåòî íà òîçè ïðîöåñ ñà ñëåäíèòå: • Ðàçìåðíàòà ñòðóêòóðà íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà ñå ïðèáëèæàâà äî òàçè â ÅÑ â ðåçóëòàò íà òðàéíî íàáëþäàâàùàòà ñå òåíäåíöèÿ íà óâåëè÷àâàíåòî äåëà íà ìèêðî- è ìàëêèòå ïðåäïðèÿòèÿ è íàìàëÿâàíå äåëà íà ãîëåìèòå ïðåäïðèÿòèÿ â áðîÿ íà çàåòèòå è ïðèõîäèòå îò ïðîäàæáèòå íà ïðåäïðèÿòèÿòà, íî âñå îùå äåëúò íà ãîëåìèòå ïðåäïðèÿòèÿ â Áúëãàðèÿ å äîñòà ïî-âèñîê, à äåëúò íà ìèêðîïðåäïðèÿòèÿòà – äîñòà ïî-ìàëúê îò òîçè â ÅÑ. • ÌÑÏ ïîêàçâàò ïî-äîáðà ïðèñïîñîáèìîñò è ïî-áúðçî ñå âúçïîëçâàò îò ïîäîáðÿâàíåòî è ñòàáèëèçèðàíåòî íà ìàêðîèêîíîìè÷åñêèòå ïîêàçàòåëè íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà; • ÷àñòíèòå ìèêðîïðåäïðèÿòèÿ ñà ñ íàé-ãîëÿì ïðèíîñ çà íàðàñòâàíåòî íà áðóòíàòà äîáàâåíà ñòîéíîñò ïðåç ïîñëåäíàòà ãîäèíà; • ïîëîæèòåëåí, íî íå òîëêîâà âèñîê å ðàñòåæúò íà áðóòíàòà äîáàâåíà ñòîéíîñò â ãðóïèòå íà ìàëêèòå è ñðåäíèòå ïðåäïðèÿòèÿ. Ðåçåðâèòå çà ïî-íàòàòúøíî óâåëè÷àâàíå íà áðóòíàòà äîáàâåíà ñòîéíîñò ìîãàò äà ñå î÷àêâàò èìåííî îò óñêîðÿâàíå íà ðàñòåæà íà òåçè ïðåäïðèÿòèÿ- îùå ïîâå÷å ÷å êàòî öÿëî òå äàâàò 3 ïúòè ïîâå÷å áðóòíà äîáàâåíà ñòîéíîñò îò ìèêðîïðåäïðèÿòèÿòà. • Ïîòâúðæäàâà ñå çàêîíîìåðíîñòòà, ÷å ïðè ñòàáèëèçèðàíå íà ìàêðîèêîíîìè÷åñêèòå óñëîâèÿ â åäíà ñòðàíà, ìàëêèòå ïðåäïðèÿòèÿ ñà òåçè, êîèòî ïúðâè ñå âúçïîëçâàò îò íåÿ, ðåàãèðàò íàé-áúðçî 119

è ïúðâè îòáåëÿçâàò ðàñòåæ. • Ðúñòúò íà ïðèõîäèòå îò ïðîäàæáè çà ïåðèîäà ñëåä 1997 ã. ñïàäà ïðè ïî-ãîëåìèòå ðàçìåðíè ãðóïè. Òîé å íàé-âèñîê ïðè ìèêðîïðåäïðèÿòèÿòà – 88,8% è íàé-íèñúê ïðè ãîëåìèòå ïðåäïðèÿòèÿ – 3%. Òåçè äàííè ñà äîêàçàòåëñòâî çà ïî–ãîëÿìàòà ãúâêàâîñò è ïðèñïîñîáèìîñò íà ÌÑÏ êàòî öÿëî êúì óñëîâèÿòà íà ïàçàðíî ñòîïàíñòâî è ñèëíà êîíêóðåíöèÿ. • Äåëúò íà ÌÑÏ â îáùàòà çàåòîñò ñå óâåëè÷àâà ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè è íàäõâúðëÿ 50%. Òîâà ïîêàçâà, ÷å ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè ñå î÷åðòàâà òåíäåíöèÿ íà óâåëè÷àâàíå òåæåñòòà è ïðèíîñà íà ÌÑÏ â îáùàòà çàåòîñò. • ×àñòíèòå ïðåäïðèÿòèÿ èìàò ïî-âèñîê äÿë íà ïîñòúïëåíèÿòà îò èçíîñ â îáùèòå èì ïðèõîäè â ñðàâíåíèå ñ äúðæàâíèòå. Òàçè òåíäåíöèÿ ïîêàçâà ïî-ãîëÿìàòà ïðåäïðèåì÷èâîñò è àêòèâíîñò íà ÷àñòíèòå ïðåäïðèÿòèÿ. Ïðîáëåìè íà èíäóñòðèàëíàòà ïîëèòèêà Ñúùåñòâóâàò ðåäèöà èçñëåäâàíèÿ íà îïèòà íà ñòðàíèòå îò OECD, â êîèòî ñå àíàëèçèðàò ïðîáëåìèòå íà ñòðóêòóðíîòî ïðèñïîñîáÿâàíå èëè ñå ïðàâè ãîäèøåí ïðåãëåä íà èíäóñòðèàëíàòà ïîëèòèêà íà ñòðàíèòå ÷ëåíêè. 1 Íà îñíîâàòà íà òåçè èçñëåäâàíèÿ å íàïðàâåíà êëàñèôèêàöèÿ íà ìåðêèòå, êîèòî êàòî ÷àñò îò èíäóñòðèàëíàòà ïîëèòèêà áèõà ìîãëè ëåñíî äà ñå àäàïòèðàò è äà ñå èçïîëçâàò îò ñòðàíèòå îò Öåíòðàëíà è Èçòî÷íà Åâðîïà. 2 Òå ìîãàò äà áúäàò ñòðóêòóðèðàíè â ñëåäíèòå îáëàñòè: Ìåðêè çà îñèãóðÿâàíå íà èíâåñòèöèèòå â èíäóñòðèàëíèÿ ñåêòîð. Âêëþ÷âàò ñå èíâåñòèöèèòå â ìàòåðèàëíè àêòèâè â ñëåäíèòå îáëàñòè: èíäóñòðèÿòà êàòî öÿëî ñ àêöåíò âúðõó ìàëêèòå è ñðåäíè ïðåäïðèÿòèÿ; â èíôðàñòðóêòóðàòà, âêëþ÷èòåëíî èíâåñòèöèèòå çà ïîäîáðÿâàíå íà êà÷åñòâîòî íà ðàáîòíàòà ñèëà; ÍÈÐÄ è èíîâàöèè. Êàòî ïðèìåðè çà ïîäîáíè ìåðêè ìîãàò äà ñå ðàçãëåæäàò êðå1 Âæ. OECD, Structural Adjustment and Economic Performance, Paris: OECD, 1989. 2 Âæ. Hare, P. Industrial Policy in Eastern Europe: The Hungarian Example, in: Ìîñò – Most 5, 71-99, 1995. 120

äèòèòå çà îïðåäåëåí âèä èíâåñòèöèè, äàíú÷íè ïðèâèëåãèè çà ïîîùðÿâàíå íà èíâåñòèöèèòå êàòî öÿëî(âêë. ïî îòíîøåíèå íà äàíú÷íîòî òðåòèðàíå íà àìîðòèçàöèèòå) èëè ïðèâèëåãèè çà îïðåäåëåíè êàòåãîðèè èíâåñòèòîðè(íàïð. ÷óæäè èíâåñòèòîðè). Ïîëèòèêà çà ðàçâèòèå íà èíäóñòðèÿòà. Êàòî öÿëî ñòðàíèòå íå ñå ñúâåòâàò äà ïðèëàãàò ñïåöèôè÷íà ñåêòîðíà ïîëèòèêà. Âúïðåêè òîâà âñè÷êè ñòðàíè – ÷ëåíêè íà OECD, â äåéñòâèòåëíîñò îñúùåñòâÿâàò ïîäîáíà ïîëèòèêà, äîêîëêîòî âèíàãè ñúùåñòâóâàò îòðàñëè, êîèòî ñà â êðèçà èëè èçèñêâàò ñïåöèàëíî îòíîøåíèå. Òîâà âàæè â îùå ïî-ãîëÿìà ñòåïåí çà ïðåõîäíèòå èêîíîìèêè, çàùîòî ìíîãî ïîâå÷å îòðàñëè, îñîáåíî îò òåæêàòà ïðîìèøëåíîñò, ñà â êðèçà, ñúùåñòâóâàò ðåäèöà ôèðìè ñ ïðîáëåìè â èíâåñòèðàíåòî, ôèíàíñîâèÿ ìåíèäæìúíò, ïàçàðèòå è çàòîâà ñå íóæäàÿò îò ïðåñòðóêòóðèðàíå, ïðèñïîñîáÿâàíå èëè äîðè çàêðèâàíå. Ìåðêè çà ïîääðúæêà íà ìàëêèòå è ñðåäíè ïðåäïðèÿòèÿ (ÌÑÏ). Âñè÷êè ïðîìèøëåíî ðàçâèòè ñòðàíè ïðèçíàâàò, ÷å ÌÑÏ ñå íóæäàÿò îò ñïåöèàëíè êðåäèòè, óëåñíåí äîñòúï äî áèçíåñèíôðàñòðóêòóðà, êîíñóëòàíòñêè öåíòðîâå è äð. Ïîëèòèêà çà çàùèòà íà êîíêóðåíöèÿòà. Àäàïòàöèÿòà íà òîçè ðîä ìåðêè ñå èçðàçÿâà çàñåãà ïðåäè âñè÷êî â ïðèåìàíåòî íà ñúîòâåòíè çàêîíè è ñúçäàâàíåòî íà èíñòèòóöèè, êîèòî äà ìîãàò äà ãè ïðèëàãàò. Ïîëèòèêà çà ðåãèîíàëíî ðàçâèòèå.  ïðåõîäíèòå èêîíîìèêè ìîãàò äà âúçíèêíàò ñïåöèôè÷íè ïðîáëåìè, ñâúðçàíè ñ ïðîìÿíàòà íà ãåîãðàôñêàòà íàñî÷åíîñò íà èêîíîìè÷åñêèòå âðúçêè è ïîãîëÿìîòî îòâàðÿíå íà òåçè ñòðàíè êúì çàïàäíèòå ñòðàíè. Åíåðãèéíè è åêîëîãè÷íè àñïåêòè íà èíäóñòðèàëíàòà ïîëèòèêà. Ïîëèòèêàòà, íàñî÷åíà êúì åíåðãîñïåñòÿâàíå, å åäíà îò íàé-âàæíèòå çà ñòðàíèòå îò Öåíòðàëíà è Èçòî÷íà Åâðîïà ïîðàäè íåêîëêîêðàòíî ïî-âèñîêèòå åíåðãèéíè ðàçõîäè â òÿõ çà ïðîèçâîäñòâîòî íà åäèíèöà ÁÂÏ. Ïðè åêîëîãè÷íàòà ïîëèòèêà å íåîáõîäèìî äà ñå âúçïðèåìàò è ïîñòåïåííî äà ñå äîñòèãàò ñòàíäàðòè íà ÅÑ. Ìåðêè, ñâúðçàíè ñ ìåæäóíàðîäíàòà òúðãîâèÿ è ÷óæäèòå èíâåñòèöèè. Íà ìàêðîðàâíèùå òåçè ìåðêè ñà ñâúðçàíè ñ ïîëèòèêàòà ïî îòíîøåíèå íà âàëóòíèÿ êóðñ è îáùîòî ðàâíèùå íà òàðèôèòå. Íà ìèêðîðàâíèùå òå èìàò îòíîøåíèå êúì ñòðóêòóðàòà íà òà121

ðèôèòå, ïîëèòèêàòà çà ïîîùðÿâàíå íà åêñïîðòà(ñõåìà çà ãàðàíòèðàíå íà êðåäèòè çà èçíîñ, êðåäèòè çà åêñïîðòíî îðèåíòèðàíè èíâåñòèöèè è äð.).  òàçè îáëàñò ñèëíî âëèÿíèå îêàçâà àñîöèèðàíåòî è âïîñëåäñòâèå ïúëíîïðàâíîòî ÷ëåíñòâî íà òåçè ñòðàíè â ÅÑ, òúé êàòî â ñúîòâåòíèòå ñïîðàçóìåíèÿ òåçè âúïðîñè ñå òðåòèðàò äåòàéëíî çà åäèí ñðåäíîñðî÷åí ïåðèîä ñ èêîíîìè÷åñêà îáùíîñò, êîÿòî å îñíîâåí ïàðòíüîð çà ïîâå÷åòî ñòðàíè îò Öåíòðàëíà è Èçòî÷íà Åâðîïà. Âúçìîæíèòå íàñîêè íà èíäóñòðèàëíàòà ïîëèòèêà â Èçòî÷íà Åâðîïà áÿõà ñâîåâðåìåííî äèñêóòèðàíè â èêîíîìè÷åñêàòà ëèòåðàòóðà. Íÿêîè èêîíîìèñòè 3 ðàçãëåæäàò èíäóñòðèàëíàòà ïîëèòèêà êàòî àñïåêò íà ïî-øèðîêèÿ ïðîöåñ íà èêîíîìè÷åñêî ïðåñòðóêòóðèðàíå. Ñïîðåä íåãî ïðåñòðóêòóðèðàíåòî íà öåíòðàëíî- è èçòî÷íîåâðîïåéñêèòå èêîíîìèêè òðÿáâà äà ñå îñúùåñòâÿâà åäíîâðåìåííî íà òðè ôðîíòà – çàòâàðÿíå íà äúðæàâíè ôèðìè èëè ÷àñòè îò òÿõ, êîèòî íå ìîãàò äà ñå àäàïòèðàò êúì íîâèòå óñëîâèÿ, òðàíñôîðìàöèÿ íà îíåçè ôèðìè, êîèòî ìîãàò äà ñå ïðèñïîñîáÿò ñàìè èëè ñ ïîìîùòà íà íîâè èíâåñòèòîðè, è ðàñòåæ íà íîâîñúçäàäåíè ÷àñòíè ôèðìè. Ïîëèòèêàòà íà ïðàâèòåëñòâàòà â ïîäêðåïà íà òîçè ïðîöåñ áè òðÿáâàëî äà áúäå íàñî÷åíà êúì íàìàëÿâàíå íà ñóáñèäèèòå è óñòàíî-âÿâàíåòî íà ïàçàðíè öåíè, âòâúðäÿâàíå íà áþäæåòíèòå îãðàíè÷åíèÿ è ñúçäàâàíå íà íîâè ñòðóêòóðè íà ñîáñòâåíîñò è êîíòðîë. Áè ìîãëî äà ñå êàæå, ÷å íà ñåãàøíèÿ åòàï ñúùåñòâóâà ñðàâíèòåëíî ïúëíà ïðåäñòàâà çà êîìïëåêñà îò âúçìîæíè ìåðêè, êîèòî äà ñå ïðåäïðèåìàò, â ðàìêèòå íà èíäóñòðèàëíàòà ïîëèòèêà íà èçòî÷íîåâðîïåéñêèòå ïðàâèòåëñòâà. 4 Òåçè ìåðêè ñå îòíàñÿò îñíîâíî çà òðàíñôîðìèðàíåòî íà èêîíîìè÷åñêàòà ñèñòåìà, íî âñå îùå íå ñà çàãóáèëè àêòóàëíîñòòà ñè. Îöåíêàòà íà íåñâúðøåíàòà ðàáîòà ïî âñÿêà îò òÿõ ìîæå äà ñå èçïîëçâà êàòî ìíîãî òî÷åí êðèòåðèé çà ïðîáëåìèòå, êîèòî òðÿáâà äà ñå ðåøàò çà îêîí÷àòåëíàòà òðàíñôîðìàöèÿ íà èêîíîìè÷åñêàòà ñèñòåìà â Áúëãàðèÿ. Èçÿñíÿâàíå è çàùèòà íà ïðàâîòî íà ÷àñòíà ñîáñòâåíîñò 3 Âæ. Blanchard, O., Restructuring in Central Europe: The Case of Poland, WIDER report, 1992. 4 Hare, P. Industrial Policy in Eastern Europe: The Hungarian Example, in: Ìîñò- Most 5, 71-99, 1995. 122

ñ öåë äà ñå ãàðàíòèðà íà èíäèâèäèòå, ÷å òå ìîãàò äà ïðèòåæàâàò àêòèâèòå, êîèòî èì ñà íåîáõîäèìè çà îñúùåñòâÿâàíå íà èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò. Ðåãóëèðàíå è çàùèòà íà òúðãîâñêèòå äîãîâîðè. Òîâà å âàæíî, äîêîëêîòî â ìèíàëîòî ïîâå÷åòî äîãîâîðè áÿõà ñóáåêò íà àäìèíèñòðàòèâíîòî çàêîíîäàòåëñòâî. Çàñåãíàòèòå ôèðìè íÿìàõà ìíîãî äðóãè âúçìîæíîñòè, îñâåí äúðæàâíàòà àðáèòðàæíà ñèñòåìà. Çà åôåêòèâíî ôóíêöèîíèðàíå íà ÷àñòíèÿ áèçíåñ, ÷àñòíèòå èêîíîìè÷åñêè àãåíòè òðÿáâà äà èìàò âúçìîæíîñò äà ñêëþ÷âàò äîãîâîðè, êîèòî ñà ñóáåêò íà òúðãîâñêîòî çàêîíîäàòåëñòâî è äà ñúùåñòâóâàò ñúîòâåòíèòå ñúäèëèùà, êúì êîèòî äà ñå îáúðíàò â ñëó÷àé íà ñïîð, êîèòî äà ðàáîòÿò åôåêòèâíî è äà ðåøàâàò ñïîðíèòå âúïðîñè â êðàòêè ñðîêîâå. Ïðîöåäóðè çà ñúçäàâàíå è çàêðèâàíå íà ÷àñòíè è äúðæàâíè ñòîïàíñêè îðãàíèçàöèè. Öåëòà å äà ñå ïðåêðàòè ïðàêòèêàòà îòêðèâàíåòî è îñîáåíî çàêðèâàíåòî íà äúðæàâíèòå ïðåäïðèÿòèÿòà äà ñòàâà ñ ïðàâèòåëñòâåíî(ìèíèñòåðñêî) ðàçðåøåíèå èëè ðåøåíèå. Âàæíî â òàçè îáëàñò å ïðèåìàíåòî íà ñïåöèàëåí çàêîí çà ôàëèòèòå. Èçèñêâàíèÿ çà íîðìàëíè ïðàâèëà çà ñ÷åòîâîäñòâî è ïóáëè÷íîñò íà ðåçóëòàòèòå. Êîíòðîëèðàíå íà èçìàìíîòî, êîðóìïèðàíîòî è íå÷åñòíîòî èêîíîìè÷åñêî ïîâåäåíèå. Ðåãóëèðàíå íà âúïðîñèòå, çàñÿãàùè òåðèòîðèàëíîòî ðàçïîëîæåíèå íà èêîíîìè÷åñêèòå äåéíîñòè. Ïàçàðúò ñàì ïî ñåáå ñè íå äàâà íàäåæäíî ðåøåíèå íà èçïîëçâàíåòî íà çåìÿòà â èíòåðåñ íà îáùåñòâîòî. Åäèí îò ïðîáëåìèòå å â òîâà, ÷å áåç ðåãóëèðàíå äúðæàâíè è îáùèíñêè ÷èíîâíèöè ìîãàò äà áúäàò ïîäêóïåíè äà ïîääúðæàò îïðåäåëåíè ïðîåêòè. Òîâà å ìíîãî òðóäåí âúïðîñ, íî çàêîíîâîòî ìó ðåãóëèðàíå äàâà âúçìîæíîñò ïîíå çà ÷àñòè÷íîòî ìó ðàçðåøàâàíå. Êîíòðîëèðàíå íà òåõíè÷åñêèòå ñòàíäàðòè, áåçîïàñíîñòòà è áåçâðåäíîñòòà íà ïðîäóêòèòå, âëèÿíèåòî âúðõó îêîëíàòà ñðåäà, êà÷åñòâîòî è äð. Êîíòðîëúò â ïîñî÷åíèòå îáëàñòè å íåîáõîäèì, çàùîòî ïàçàðúò íå ìîæå äà ðåøè çàäîâîëèòåëíî ïðîáëåìèòå. 123

Îñúùåñòâÿâàíå íà ôèñêàëíà ðåôîðìà, çà äà ñå åëèìèíèðàò äàíúöèòå è ñóáñèäèèòå, ñúçäàâàùè äèñïðîïîðöèîíàëíîñò, äà ñå âúâåäàò ðàöèîíàëíè è åäèííè ïî ñúùíîñòòà ñè äàíúöè(ÄÄÑ, äàíúöè âúðõó ëè÷íèòå è êîðïîðàòèâíèòå äîõîäè).  äîáàâêà ñúùåñòâóâàíåòî íà íåãîëåìè è íàìàëÿâàùè òàðèôè ùå îñèãóðè äîõîä çà ïðàâèòåëñòâîòî è ïðîòåêöèÿ íà ïðîèçâîäèòåëèòå ïðåç ïðåõîäíèÿ ïåðèîä îò êîíêóðåíöèÿ îò âíîñ. Ïðîâåæäàíå íà ïîëèòèêà ñðåùó ìîíîïîëèòå è â çàùèòà íà êîíêóðåíöèÿòà.  Èçòî÷íà Åâðîïà ñå ïðèçíàâà, ÷å ïîäîáíî íà çàïàäíèòå ñòðàíè å íåîáõîäèìà èçâåñòíà ðåãóëàöèÿ íà ïàçàðà, çà äà ñå îãðàíè÷è çëîóïîòðåáàòà ñ ìîíîïîëíàòà âëàñò, êàêòî è äà ñå êîíòðîëèðà ñêëþ÷âàíåòî íà ñïîðàçóìåíèÿ, îãðàíè÷àâàùè êîíêóðåíöèÿòà. Àêî ñå ïðèâàòèçèðàò êîìïàíèèòå çà îáùåñòâåíè óñëóãè, òîâà ùå íàëîæè ñúùåñòâóâàíåòî íà èçâåñòíè ôîðìè íà äúðæàâíî ðåãóëèðàíå íà öåíèòå è/èëè èíâåñòèöèèòå. Ñúçäàâàíå íà èíñòèòóöèè, îáñëóæâàùè ïàçàðà íà òðóäà ñ öåë ñúáèðàíå íà èíôîðìàöèÿ, ïîìîù ïðè íàìèðàíåòî íà ðàáîòà, ïðåêâàëèôèêàöèÿ íà áåçðàáîòíèòå. Ïðèñïîñîáÿâàíå íà ñèñòåìèòå çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå êúì íîâèòå óñëîâèÿ. Òîâà ñå îòíàñÿ çà èçòî÷íèöèòå, ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà ïëàùàíå è ïîëó÷àâàíå, êðèòåðèèòå çà âêëþ÷âàíå âúâ ñèñòåìàòà è ðåäèöà äðóãè ïðîáëåìè. Íåîáõîäèìî å èíäóñòðèàëíàòà ïîëèòèêà äà ñå îñúùåñòâÿâà íà ðàçëè÷íè ðàâíèùà- ìàêðî, îòðàñëîâî è íà ðàâíèùå íà ïðåäïðèÿòèåòî. Óñòàíîâÿâàíåòî è ïîääúðæàíåòî íà îáùàòà ñðåäà, â êîÿòî ôóíêöèîíèðà èêîíîìèêàòà êàòî öÿëî, îáèêíîâåíî íå ñå ñ÷èòà êàòî ÷àñò îò ñàìàòà èíäóñòðèàëíà ïîëèòèêà, íî òóê âêëþ÷èõìå ïîäîáíè ìåðêè, òúé êàòî òå îêàçâàò ñèëíî âúçäåéñòâèå âúðõó ôóíêöèîíèðàíåòî è ðåçóëòàòíîñòòà íà ôèðìèòå è îòðàñëèòå. 124

ÎÁÕÂÀÒ ÍÀ ÄÅÉÍÎÑÒÒÀ ÍÀ ÐÀÇÏËÀÙÀÒÅËÍÀÒÀ ÀÃÅÍÖÈß Â ÁÚËÃÀÐÈß È ÈÇÏÚËÍÅÍÈÅ ÍÀ ÀÍÃÀÆÈÌÅÍÒÈÒÅ Â ÑÅÊÒÎÐ „ÇÅÌÅÄÅËÈœ ÏÐÅÄÈ È ÑËÅÄ ÏÐÈÑÚÅÄÈÍßÂÀÍÅÒÎ ÊÚÌ ÅÑ Ðàäîñëàâ ÈÂÀÍΠ ðåçóëòàò îò ïðåãîâîðèòå ïî ãëàâà 7 „Çåìåäåëèå“ â Áúëãàðèÿ ñå ïðåäâèæäà äà ñå èçãðàäè Ðàçïëàùàòåëíà àãåíöèÿ, êîÿòî äà àäìèíèñòðèðà ïëàùàíèÿòà ïî ÎÑÏ â îïðåäåëåíèòå ïî ïðåãîâîðíàòà ãëàâà çîíè. Àãåíöèÿòà ùå ñòúïâà íà âå÷å óòâúðäåíèòå ïðèíöèïè çà ïîäïîìàãàíå íà çåìåäåëñêèòå ïðîèçâîäèòåëè ïî ïðîãðàìà ÑÀÏÀÐÄ, êàòî ñúùåâðåìåííî ùå áúäå óâåëè÷åí îáõâàòúò íà äåéíîñòòà ñ àäìèíèñòðèðàíå íà äèðåêòíè ïëàùàíèÿ, ïàçàðíà ðåãóëàöèÿ(èíòåðâåíöèÿ è êâîòè) è ïðåäîñòàâÿíå íà åêñïîðòíè ñóáñèäèè. Íåäåëèìà ÷àñò îò áúäåùàòà àãåíöèÿ ùå áúäå Èíòåãðèðàíàòà ñèñòåìà çà àäìèíèñòðàöèÿ è êîíòðîë(ÈÑÀÊ), êîÿòî ùå ñëóæè çà ãåíåðèðàíå íà èíôîðìàöèÿ ïî âñè÷êè ïîñòúïèëè ìîëáè çà ôèíàíñèðàíå è èçâúðøâàíå íà íàñðåùíè ïðîâåðêè ñ ðåãèñòðèòå. 1. Äåéíîñòè ïî èçãðàæäàíåòî íà Ðàçïëàùàòåëíà àãåíöèÿ 1.1. Ñúçäàâàíå íà ñòðóêòóðà íà Ðàçïëàùàòåëíà àãåíöèÿ â Áúëãàðèÿ Íà 16 ôåâðóàðè 2006 ã. Ïàðëàìåíòúò ïðèå Çàêîí çà èçìåíåíèå è äîïúëíåíèå íà Çàêîíà çà ïîäïîìàãàíå íà çåìåäåëñêèòå ïðîèçâîäèòåëè.  íåãî ñå ïðåäâèæäàò ïðàâèëàòà è ïðîöåäóðèòå çà àêðåäèòàöèÿ, îðãàíèçàöèÿ íà äåéíîñòèòå è óïðàâëåíèåòî íà Ðàçïëàùàòåëíàòà àãåíöèÿ, ñúçäàâàíåòî è ôóíêöèîíèðàíåòî íà ÈÑÀÊ è ïðèëàãàíåòî íà Ñõåìàòà çà ïëàùàíå íà åäèíèöà ïëîù(ÑÅÏÏ). Ñúãëàñíî èçèñêâàíèÿòà íà çàêîíà ìèíèñòúðúò íà çåìåäåëèåòî è ãîðèòå ñå îïðåäåëÿ êàòî êîìïåòåíòåí îðãàí, êîéòî ùå îòãîâàðÿ çà àêðåäèòàöèÿòà íà Àãåíöèÿòà, íàçíà÷àâàíåòî íà ñåðòèôèöèðàù îðãàí è 125

èçâúðøâàíåòî íà ìîíèòîðèíã è êîíòðîë âúõðó èçïúëíåíèåòî íà êðèòåðèèòå çà àêðåäèòàöèÿ. Êúì ìîìåíòà å íàçíà÷åí è îáó÷åí íåîáõîäèìèÿò ïåðñîíàë, îñèãóðåíè ñà ñðåäñòâà, ñãðàäè è îáîðóäâàíå. Óñòðîéñòâåíèÿò ïðàâèëíèê íà ÐÀ å îäîáðåí íà çàñåäàíèå íà Óïðàâèòåëíèÿ ñúâåò íà ÄÔÇ íà 7 þëè 2006 ã., à âïîñëåäñòâèå è îò Ìèíèñòåðñêèÿ ñúâåò. Èçâúðøåí å îäèò îò îòäåë „Âúòðåøåí îäèò“ íà Ðàçïëàùàòåëíàòà àãåíöèÿ(ÐÀ). Èçáðàíà áå è êîìïàíèÿ, êîÿòî äà èçâúðøè âúíøíèÿ ïðåäàêðåäèòàöèîíåí ïðåãëåä íà ÐÀ çà ñúîòâåòñòâèå ñ êðèòåðèèòå çà àêðåäèòàöèÿ.  Áúëãàðèÿ ùå áúäå ñúçäàäåíà ñàìî åäíà Ðàçïëàùàòåëíà àãåíöèÿ, êîÿòî ùå áúäå àêðåäèòèðàíà çà èçâúðøâàíå íà ïëàùàíèÿòà ïî Åâðîïåéñêèÿ çåìåäåëñêè ôîíä çà ðàçâèòèå íà ñåëñêèòå ðàéîíè(ÅÇÔÐÑÐ) è Åâðîïåéñêèÿ çåìåäåëñêè ãàðàíöèîíåí ôîíä(ÅÇÃÔ). Ôóíêöèèòå íà Ðàçïëàùàòåëíàòà àãåíöèÿ ùå áúäàò èçïúëíÿâàíè îò Äúðæàâåí ôîíä „Çåìåäåëèå“ â ðàìêèòå íà Ìèíèñòåðñòâîòî íà çåìåäåëèåòî è ãîðèòå îò äàòàòà íà íåãîâàòà àêðåäèòàöèÿ. 1.2. Èçãðàæäàíå íà Ñèñòåìà çà èäåíòèôèêàöèÿ íà çåìåäåëñêèòå ïàðöåëè(ÑÈÇÏ) Ïîëó÷åíèòå ïî äâàòà ñïîñîáà ñíèìêè(ñàòåëèòíè è ñàìîëåòíè) âúçëèçàò íà 133 988 êâ.êì(ïëîùòà å ïî-ãîëÿìà îò òåðèòîðèÿòà íà ñòðàíàòà, òúé êàòî èìà çàñòúïâàíå íà ïëîùè, çàñíåòè ÷ðåç àåðîçàñíåìàíå è àðõèâíè ñàòåëèòíè èçîáðàæåíèÿ). Êàòî ñå åëèìèíèðàò çàñòúïâàíèÿòà ÷èñòàòà ïëîù íà çàñíåòàòà òåðèòîðèÿ å 104 500 êâ. êì(94% îò òåðèòîðèÿòà íà ñòðàíàòà). • Êúì 27.10.2006 ã. ÌÇà ðàçïîëàãà ñ 92 778 êâ.êì(84% îò òåðèòîðèÿòà) öèôðîâà îðòîôîòîêàðòà, áàçèðàíà íà àðõèâíè ñàòåëèòíè èçîáðàæåíèÿ è îò ñàìîëåòíè ñíèìêè. • Äèãèòàëèçèðàíèòå ôèçè÷åñêè áëîêîâå îò ÈÀÏÐ è öåíòðîâåòå çà äèãèòàëèçèðàíå â ñòðàíàòà ñà íà ïëîù îò 89 931 êâ. êì.(81% îò òåðèòîðèÿòà íà ñòðàíàòà). Ïî âðåìå íà èçâúðøåíàòà ïðåç þíè ò.ã. ïàðòíüîðñêà ïðîâåðêà åêñïåðòèòå îò Êîìèñèÿòà ïî çåìåäåëèå íà ÅÑ íàïðàâèõà íÿêîè êðèòè÷íè çàáåëåæêè ïî õîäà íà äåéíîñòèòå ïðè èçãðàæäàíåòî íà ÑÈÇÏ. Îñíîâíè îò òÿõ ñà: î÷åðòàâàíå íà ïðåêàëåíî ãîëåìè ôèçè÷åñêè áëîêîâå, âêëþ÷âàíå âúâ ôèçè÷åñêèòå 126

áëîêîâå íà íåäîïóñòèìè çåìè è íàëè÷èå íà òåõíè÷åñêè ãðåøêè. Çà îòñòðàíÿâàíå íà ïðîïóñêèòå ñà ïðåäïðèåòè ñåðèîçíè ìåðêè êàòî: ñôîðìèðàíå íà äîïúëíèòåëíè åêèïè çà äèãèòàëèçàöèÿ è î÷åðòàâàíå íà ôèçè÷åñêèòå áëîêîâå, ñôîðìèðàíå íà åêèïè çà ïðîâåðêè, âåðèôèöèðàùè ïðîâåðêè íà ìÿñòî, öÿëîñòíà ïðåîöåíêà íà âñè÷êî èçïúëíåíî äî ïðîâåðêàòà ïðåç ì. þíè ò.ã. Ôîðìèðàíåòî íà ðàáîòíè ãðóïè ïî îáùèíñêè ñëóæáè çà èçâúðøâàíå íà òåðåííè ïðîâåðêè ïî êà÷åñòâîòî íà äèãèòàëèçèðàíèòå ôèçè÷åñêè áëîêîâå è îïðåäåëåíèÿò èì íà÷èí íà òðàéíî ïîëçâàíå âúðõó öèôðîâèòå îðòîôîòîêàðòè áÿõà íåðàçäåëíà ÷àñò îò è çãðàæäàíåòî íà íåîáõîäèìèÿ àäìèíèñòðàòèâåí êàïàöèòåò.  ñúñòàâà íà ðàáîòíèòå ãðóïè ñà âêëþ÷åíè ñëóæèòåëè íà îáëàñòíèòå äèðåêöèè „Çåìåäåëèå è ãîðè, îáùèíñêè ñëóæáè ïî çåìåäåëèå è ãîðè, òåõíè÷åñêè èíñïåêòîðàò íà ÐÀ è ðåãèîíàëíèòå çâåíà íà Íàöèîíàëíàòà ñëóæáà çà ñúâåòè â çåìåäåëèåòî (ÍÑÑÇ), Íàöèîíàëíàòà ñëóæáà ïî çúðíîòî è ôóðàæèòå (ÍÑÇÔ), Íàöèîíàëíàòà ñëóæáà ïî ðàñòèòåëíà çàùèòà(ÍÑÐÇ), Êîíòðîëíî-òåõíè÷åñêàòà èíñïåêöèÿ(ÊÒÈ) è Èçïúëíèòåëíàòà àãåíöèÿ ïî ëîçàòà è âèíîòî(ÈÀËÂ). 2. Ôèíàíñîâà ðàìêà Ôèíàíñîâèÿò ðåñóðñ, îïðåäåëåí çà Áúëãàðèÿ çà ïåðèîäà 2007-2009 ã. â ðåçóëòàò îò ïðåãîâîðèòå, å ïðåäñòàâåí âúâ ôèíàíñîâà ðàìêà è âúçëèçà íà 1,561 ìëðä. åâðî, êàòî áþäæåòíîòî ðàçïðåäåëåíèå å â ñëåäíèòå òðè íàïðàâëåíèÿ: – Äèðåêòíè ïëàùàíèÿ – 440 ìëí. åâðî; – Ïàçàðíè ìåðêè – 388 ìëí. åâðî; – Ðàçâèòèå íà ñåëñêèòå ðàéîíè – 733 ìëí. åâðî. 3. Îáõâàò íà äåéíîñòèòå íà Ðàçïëàùàòåëíàòà àãåíöèÿ Äåéíîñòèòå íà Ðàçïëàùàòåëíàòà àãåíöèÿ â Áúëãàðèÿ ñëåä ïðèñúåäèíÿâàíåòî êúì ÅÑ ùå ïîêðèâàò ñëåäíèòå çîíè: – Äèðåêòíè ïëàùàíèÿ íà ðåãèñòðèðàíè çåìåäåëñêè ïðîèçâîäèòåëè, êîèòî çàåäíî ñ íàöèîíàëíèòå äîïëàùàíèÿ êúì òÿõ ôîðìèðàò îáù ôèíàíñîâ ïàêåò çà äèðåêòíî ïîäïîìàãàíå; 127

– Ïðåäîñòàâÿíå íà åêñïîðòíè ñóáñèäèè; – Èíòåðâåíöèîííè ìåõàíèçìè ïî ïðîäóêòîâè ãðóïè; – Ïëàùàíèÿ ïî èíâåñòèöèîííè ïðîåêòè ïî ìåðêèòå, çàëîæåíè â Íàöèîíàëíèÿ ïëàí çà ðàçâèòèå íà çåìåäåëèåòî è ñåëñêèòå ðàéîíè çà ïåðèîäà 2007-2013 ã.; – Ïëàùàíèÿ ïî ñåãà ôóíêöèîíèðàùèòå íàöèîíàëíè ñõåìè çà ïîäïîìàãàíå íà çåìåäåëñêè ïðîèçâîäèòåëè êðàòêîñðî÷íè è èíâåñòèöèîííè. 3.1. Äèðåêòíè ïëàùàíèÿ 3.1.1. Îáù áþäæåò è ðàçìåð íà ôèíàíñîâàòà ïîìîù Òîâà ñà ïëàùàíèÿ ïî „ïúðâèÿ ñòúëᓠíà ÎÑÏ. Âçåòî å ïîëèòè÷åñêî ðåøåíèå çà ïðåäîñòàâÿíå íà äèðåêòíè ïëàùàíèÿ ïî Ñõåìàòà çà ïëàùàíèÿ íà åäèíèöà ïëîù(ÑÅÏÏ)(Ðåøåíèå íà ÌÑ îò 16/1/2006 ã.). Òàçè ñõåìà ïðåäâèæäà åäíàêâî ïëàùàíå íà åäèíèöà èçïîëçâàíà çåìåäåëñêà ïëîù, èçðàçåíî â åâðî íà õåêòàð. Ðàçìåðúò íà åäèííîòî ïëàùàíå íà ïëîù ñå ïîëó÷àâà êàòî ñå ðàçäåëè ôèíàíñîâèÿ ïàêåò íà ñòðàíàòà íà äîïóñòèìàòà çà ïîäïîìàãàíå èçïîëçâàíà çåìåäåëñêà çåìÿ. Çà 2007 ã. ôèíàíñîâèÿò ðåñóðñ çà äèðåêòíèòå ïëàùàíèÿ â Áúëãàðèÿ ùå áúäå 25% îò ðàâíèùåòî íà ïëàùàíèÿòà â ÅÑ-15, çà 2008 30%, çà 2009 – 35%, çà 2010 – 40%, à ïðåç ñëåäâàùèòå ãîäèíè ùå ñå óâåëè÷àâà ñ 10% äî äîñòèãàíå íà 100% îò íèâîòî íà ïîäïîìàãàíå â Îáùíîñòòà ïðåç 2016ã. Ôèíàíñîâàòà ðàìêà çà äèðåêòíèòå ïëàùàíèÿ çà ïåðèîäà 20072009 ã. å: – 2007 – 200,3 ìëí. åâðî – 2008 – 240,4 ìëí. åâðî – 2009 – 281 ìëí. åâðî Çà 2007ã. êúì ìîìåíòà å ðàç÷åòåíî åäèííî ïëàùàíå ïî ÑÅÏÏ- 45,5 åâðî/õà èëè 4,5 åâðî/äêà, êîåòî ñå ïîëó÷àâà, êàòî ñå ðàçäåëè îáùàòà ñóìà îò ôèíàíñîâèÿ ïàêåò, îïðåäåëåí çà äèðåêòíèòå ïëàùàíèÿ çà ñòðàíàòà, íà äîïóñòèìàòà çà ïîäïîìàãàíå çåìåäåëñêà ïëîù. Îêîí÷àòåëíèÿò ðàçìåð ñå î÷àêâà äà áúäå ÿñåí äî êðàÿ íà íîåìâðè ñëåä óñòàíîâÿâàíå íà îáùàòà ïëîù, ðåãèñòðèðàíà â ÑÈÇÏ(Ñèñòåìàòà çà èäåíòèôèêàöèÿ íà çåìåäåëñêè ïàðöåëè). Ñëåä 2009 ã. Áúëãàðèÿ ùå èìà âúçìîæíîñò äà óäúëæè ïåðèîäà íà ïðèëàãàíå íà ÑÅÏÏ íà äâà ïúòè ñ ïî åäíà ãîäèíà. 128

3.1.2. Óñëîâèÿ çà ïîëó÷àâàíå íà äèðåêòíè ïëàùàíèÿ Äèðåêòíèòå ïëàùàíèÿ ñå ïîëó÷àâàò ñàìî çà îáðàáîòâàåìà çåìÿ è ïàñèùà, êàòî ðàçìåðúò å åäèí è ñúù çà âñè÷êè ïðîèçâîäèòåëè â ñòðàíàòà. Çà ïîëó÷àâàíå íà äèðåêòíè ïëàùàíèÿ çåìåäåëñêèòå ïðîèçâîäèòåëè òðÿáâà äà ñà ðåãèñòðèðàíè è äà ïðèòåæàâàò çåìåäåëñêà ïëîù ñîáñòâåíà, ïîä íàåì èëè àðåíäà, êîÿòî äà ïîääúðæàò â äîáðî çåìåäåëñêî ñúñòîÿíèå. Èçïîëçâàíàòà çåìåäåëñêà çåìÿ â ñúîòâåòñòâèå ñ äåôèíèöèèòå íà Åâðîïåéñêàòà ñòàòèñòè÷åñêà ñëóæáà âêëþ÷âà: – Îáðàáîòâàåìà çåìÿ; – Ïîñòîÿííî çàòðåâåíè ïëîùè; – Ñåìåéíè ãðàäèíè. Ôèíàíñîâàòà ïîìîù ïî äèðåêòíèòå ïëàùàíèÿ ùå ñå ïðåäîñòàâÿ çà: 1. Ìíîãîãîäèøíè êóëòóðè(òðàéíè íàñàæäåíèÿ) ëîçÿ è îâîøêè. 2. Åäíîãîäèøíè êóëòóðè ïîëñêè êóëòóðè(ïøåíèöà, å÷åìèê, ñëúí÷îãëåä, öàðåâèöà, ðúæ è äð.), çúðíåíî-áîáîâè, îðèç è çåëåí÷óöè. 3. Òþòþí. 4. Ïàìóê. 5. Ìëÿêî çà ïëîù ñ ôóðàæíè êóëòóðè. 6. Ìåñî çà ïëîù ñ ôóðàæíè êóëòóðè ïðè îòãëåæäàíå íà êðàâè ñ áîçàåùè òåëåòà, îâöå ìàéêè, êîçè ìàéêè. Îïðåäåëåí å ìèíèìàëåí ðàçìåð íà äîïóñòèìàòà çà ïîäïîìàãàíå ïëîù çà ñòîïàíñòâî – 0,5 õà(5 äêà) çåìåäåëñêà ïëîù çà òðàéíè íàñàæäåíèÿ ëîçÿ è îâîøêè, è 1,0 õà(10 äêà) çà îñòàíàëèòå êóëòóðè ïîëñêè êóëòóðè, çúðíåíî-áîáîâè, îðèç, òþòþí, ïàìóê è çåëåí÷óöè. Âúâåäåíî å èçèñêâàíåòî â ïîñî÷åíèÿ ðàçìåð íà ñòîïàíñòâîòî ìèíèìàëíèÿò ðàçìåð íà âñåêè îò âêëþ÷åíèòå â íåãî çåìåäåëñêè ïàðöåëè äà áúäå 1 äêà (0,1 õà). Çà ïîäïîìàãàíå ïî äèðåêòíèòå ïëàùàíèÿ ìîãàò äà êàíäèäàòñòâàò çåìåäåëñêè ñòîïàíè ôèçè÷åñêè è þðèäè÷åñêè ëèöà, êîèòî èçâúðøâàò çåìåäåëñêà äåéíîñò è ñòîïàíñòâîòî èì å íà òåðèòîðèÿòà íà ñòðàíàòà, êàêòî è ïîëçâàòåëè íà çåìÿòà, êîèòî ÿ îáðàáîòâàò ðåàëíî è ïîääúðæàò â äîáðî çåìåäåëñêî ñúñòî129

ÿíèå, íåçàâèñèìî îò ïðàâíîòî îñíîâàíèå, ò.å. äàëè òÿ å ñîáñòâåíà, íàåòà èëè àðåíäîâàíà. Èçêëþ÷èòåëíî âàæíî óñëîâèå å êàíäèäàòñòâàùèòå çåìåäåëñêè ïðîèçâîäèòåëè äà áúäàò ðåãèñòðèðàíè â ñèñòåìàòà çà èäåíòèôèêàöèÿ íà çåìåäåëñêèòå ïàðöåëè(ÑÈÇÏ) ïðåäâàðèòåëíî(ïðåäè 2007 ã.) èëè ñëåä òîâà, àêî âçåìàò ðåøåíèå çà êàíäèäàòñòâàíå íà ïîêúñåí åòàï. 3.1.3. Ðåãèñòðàöèÿ íà çåìåäåëñêèòå ïðîèçâîäèòåëè Ðåãèñòðàöèÿòà â ÑÈÇÏ ñå èçâúðøâà ÷ðåç ïîäàâàíå íà ìîëáà â îáùèíñêèòå ñëóæáè ïî çåìäåëèå è ãîðè è î÷åðòàâàíå íà ïàðöåëèòå, ñ êîèòî ùå ñå ó÷àñòâà â ÑÅÏÏ, ò.å. âñåêè çåìåäåëñêè ïðîèçâîäèòåë ëè÷íî ùå ïîñî÷è è î÷åðòàå ãðàíèöèòå íà îáðàáîòâíàòà îò íåãî çåìÿ èëè ïàñèùàòà, êàòî îò î÷åðòàíèòå ïàðöåëè ùå áúäàò èçêëþ÷åíè òåðåíè ñ ãîðñêà ðàñòèòåëíîñò. Ïðè ïúðâîíà÷àëíîòî âúâåæäàíå â ðåãèñòúðà çåìåäåëñêèòå ñòîïàíè ïîëó÷àâàò ðåãèñòðàöèîíåí íîìåð, ñ êîéòî ó÷àñòâàò âúâ âñè÷êè ñõåìè è ìåðêè çà ïîäïîìàãàíå ïî ÎÑÏ è ÎÐÏ. Ðåãèñòðàöèîííèÿò íîìåð å óíèêàëåí è íå ìîæå äà ñå ïðåõâúðëÿí íà äðóã çåìåäåëñêè ñòîïàíèí. Ñëåä ðåãèñòðàöèÿòà çåìåäåëñêèòå ñòîïàíè, êàíäèäàòñòâàùè çà äèðåêòíè ïëàùàíèÿ, òðÿáâà äà ïîäàâàò çàÿâëåíèÿ çà ïîäïîìàãàíå åæåãîäíî äî òåðèòîðèàëíèòå ñòðóêòóðè íà Ðàçïëàùàòåëíàòà àãåíöèÿ â ïåðèîäà îò 15 ìàðò äî 15 ìàé. 3.1.4. Íàöèîíàëíè äîïëàùàíèÿ êúì äèðåêòíèòå ïëàùàíèÿ çà ïåðèîäà 2007-2009 ã. Ïîðàäè ïî-íèñêèòå íèâà íà äèðåêòíè ïëàùàíèÿ â ñðàâíåíèå ñ ÅÑ, Áúëãàðèÿ èìà âúçìîæíîñò äà äîïúëíè äèðåêòíèòå ïëàùàíèÿ ñ íàöèîíàëíè äîïëàùàíèÿ. Íàöèîíàëíèòå äîïëàùàíèÿ ùå áúäàò äîáàâú÷åí åëåìåíò êúì ïëàùàíèÿòà ïî ÑÅÏÏ, íî â ðàçëè÷åí ðàçìåð â çàâèñèìîñò îò âèäà íà îòãëåæäàíàòà êóëòóðà âúðõó äåêëàðèðàíàòà îáðàáîòâàåìà ïëîù. Çà ïåðèîäà 2007-2009 íà Áúëãàðèÿ å äàäåíà âúçìîæíîñòòà íàöèîíàëíèòå äîïëàùàíèÿ äà áúäàò ÷àñòè÷íî ôèíàíñèðàíè îò ñðåäñòâàòà çà ðàçâèòèå íà ñåëñêèòå ðàéîíè ñúñ ñëåäíîòî ïðîöåíòíî ðàçïðåäåëåíèå: – 2007 – 25%; 130

– 2008 – 20%; – 2009 – 15%. Òåçè ñðåäñòâà ùå ñå èçïîëçâàò çà íàöèîíàëíè äîïëàùàíèÿ ïî ñõåìàòà çà äèðåêòíè ïëàùàíèÿ çà ïîëñêè êóëòóðè, çúðíåíî-áîáîâè è îðèç. Ïî âèäîâå êóëòóðè è ñåêòîðè íàöèîíàëíèòå äîïëàùàíèÿ çà ïåðèîäà 2007-2009 ã. ñå ïðåäâèæäà äà áúäàò â ñëåäíèÿ ðàçìåð: 1) Ïîëñêè êóëòóðè 54,98 åâðî/õà èëè 107,53 ëåâà/õà 2) Çúðíåíî-áîáîâè(áîá, ëåùà, ôèé) 54,05 åâðî/õà èëè 105.71 ëåâà/õà 3) Òâúðäà ïøåíèöà 133,25 åâðî/õà èëè 260,61 ëåâà/õà 4) Îðèç 144,37 åâðî/õà èëè 282,36 ëåâà/õà 5) Òþòþí: ü Âèðäæèíèÿ- 3233,00 åâðî/õà èëè 6323,20 ëåâà/õà ü Áúðëåé- 2446,00 åâðî/õà èëè 4783,96 ëåâà/õà ü Áàñìè- 3361,00 åâðî/õà èëè 6573,54 ëåâà/õà ü Êàáà êóëàê- 2571,00 åâðî/õà èëè 5028,44 ëåâà/õà 6) Ïàìóê 151,35 åâðî/õà èëè 296,01 ëåâà/õà 7) Ìëÿêî 20,89 åâðî/òîí èíäèâèäóàëíà ìëå÷íà êâîòà èëè 102,36 åâðî/õà(200,19 ëâ) 8) Ìåñî çà ñîáñòâåíà èëè àðåíäîâàíà çåìÿ- ïëîùè, çàñåòè ñ ôóðàæíè êóëòóðè, ëèâàäè è ïàñèùà: – Êðàâè ñ áîçàåùè òåëåòà – 108 åâðî/õà èëè 211,23 ëåâà/õà; – Îâöå ìàéêè, êîçè ìàéêè – 61 åâðî/õà èëè 119.31 ëåâà/õà. Ïîëñêè êóëòóðè Ãðóïàòà íà ïîëñêèòå êóëòóðè âêëþ÷âà ÷åòèðè ïîäãðóïè: – çúðíåíè êóëòóðè òâúðäà ïøåíèöà, îáèêíîâåíà ïøåíèöà, ðúæ, å÷åìèê, îâåñ, öàðåâèöà, ñîðãî, áàêëà, ñëàäêà öàðåâèöà, ñåìåíà – ìàñëîäàéíè êóëòóðè – ñîÿ, ðàïèöà, ñëúí÷îãëåä; – ïðîòåèíîâè êóëòóðè – ãðàõ, ôàñóë; – ëåí – ëåíåíî ñåìå. Áàçîâàòà ïëîù, îïðåäåëåíà çà Áúëãàðèÿ çà îòãëåæäàíå íà ïîë131

ñêè êóëòóðè, å 2 625 259 õà ñ ïðèçíàò ñðåäåí äîáèâ – 2,9 òîíà/õà. Áúëãàðèÿ å ïðèçíàòà çà òðàäèöèîíåí ïðîèçâîäèòåë íà òâúðäà ïøåíèöà â 6 ðåãèîíà Ñòàðîçàãîðñêè, Õàñêîâñêè, Ñëèâåíñêè, ßìáîëñêè, Áóðãàñêè è Äîáðè÷êè, â ðàçìåð íà 21 800 õà. Ãàðàíòèðàíàòà ïëîù çà ïðîèçâîäñòâî íà áîáîâè êóëòóðè(ëåùà, áîá) å 18 047 õà. Òþòþí Ñëåä 2007 ã. òþòþíîïðîèçâîäèòåëèòå ùå ïîëó÷àâàò äèðåêòíè ïëàùàíèÿ çà ïëîùòà, ñ êîÿòî ñà ðåãèñòðèðàíè, ò.å. ïî 45,5 åâðî íà õà âúâ ôèíàñîâ ïàêåò ñ íàöèîíàëíè äîïëàùàíèÿ(â ðàçëè÷åí ðàçìåð â çàâèñèìîñò îò îòãëåæäàíèÿ ñîðò), êàòî çà ïðîèçâîäñòâîòî íà òþòþí å îïðåäåëåíà íàöèîíàëíà êâîòà îò 47137 òîíà, ðàçïðåäåëåíà ïî ãðóïè è ñîðòîâå â ñëåäíèÿ ðåä: I ÃÐÓÏÀ ÂÈÐÆÈÍÈß 9023 ò ñ íàöèîíàëíî äîïëàùàíå 3233,00 åâðî/õà èëè 6323,20 ëåâà/õà II ÃÐÓÏÀ ÁÚÐËÅÉ 3208 ò ñ íàöèîíàëíî äîïëàùàíå 2446,00 åâðî/õà èëè 4783,96 ëåâà/õà III ÃÐÓÏÀ ÁÀÑÌÈ 31 106 ò ñ íàöèîíàëíî äîïëàùàíå 3361.00 åâðî/õà èëè 6573.54 ëåâà/õà IV ÃÐÓÏÀ ÊÀÁÀ ÊÓËÀÊ 3 800 ò ñ íàöèîíàëíî äîïëàùàíå 2571,00 åâðî/õà èëè 5028,44 ëåâà/õà Ñëåä 2007 ã. Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ äàâà ïðàâî íà Áúëãàðèÿ äà ïðîäúëæè íàöèîíàëíîòî ïîäïîìàãàíå çà òþòþíîïðîèçâîäñòâîòî çà ñðîê îò 3 ãîäèíè ñúãëàñíî óñëîâèÿòà, çàëîæåíè â Çàêîíà çà òþòþíà è ñúîòâåòíî ñóáñèäèðàíåòî çà ïðîèçâåäåíî êîëè÷åñòâî òþòþí(â ðàìêèòå íà ïîñî÷åíèòå ïî-ãîðå êâîòè), ò.å. ïðåìèÿ ðåêîëòà 2005(åâðî/õà), ùå ïðîäúëæè äà ñå ïðèëàãà â ñëåäíèÿ ðàçìåð: I. Âèðæèíèÿ 2246 åâðî/õà II. Áúðëåé 2526 åâðî/õà III. Áàñìè 1980 åâðî/õà IV. Êàáà êóëàê 2 429 åâðî/õà Ïàìóê Ìàêñèìàëíî ãàðàíòèðàíîòî êîëè÷åñòâî çà Áúëãàðèÿ ïðè ïðîèçâîäñòâîòî íà ïàìóê å 9115 òîíà, à ðàçìåðúò íà íàöèîíàëíèòå äîïëàùàíèÿ êúì äèðåêòíèòå ïëàùàíèÿ îò 45,5 åâðî/ 132

õà å 151,35 åâðî/õà. Îñâåí òîâà ñå ïðåäâèæäà ôèíàíñîâà ïîìîù çà 100 ê㠄íåîìàãàíåí ïàìóê“, êàòî òÿ ùå ñå ðàâíÿâà íà ðàçëèêàòà îò ñðåäíàòà öåíà îò 106,3 åâðî è ïàçàðíàòà ìåæäóíàðîäíà öåíà. Íàïðèìåð, àêî ïàçàðíàòà ìåæäóíàðîäíà öåíà å 90 åâðî çà 100 êã., òî ôèíàíñîâàòà ïîìîù ùå ñå ðàâíÿâà íà 16,3 åâðî(èëè 32 ëâ). 3.1.5 Ìëÿêî è ìëå÷íè ïðîäóêòè Åäèí îò îñíîâíèòå åëåìåíòè íà îáùàòà îðãàíèçàöèÿ íà ïàçàðà â ñåêòîð „ìëÿêî è ìëå÷íè ïðîäóêòè“ ñà ìëå÷íèòå êâîòè. Çà âñÿêà ñòðàíà ÷ëåíêà ñå îïðåäåëÿ êâîòà, ò.å. îáùî êîëè÷åñòâî êðàâå ìëÿêî. Çà Áúëãàðèÿ ïðè îïðåäåëÿíå íà ðåôåðåíòíàòà êâîòà å âçåòà ñðåäíàòà ñòîéíîñò íà äàííèòå çà äîñòàâåíî ìëÿêî â ïðåðàáîòâàòåëíèòå ïðåäïðèÿòèÿ è äèðåêòíèòå ïðîäàæáè. Êâîòíèÿò ïåðèîä å îò 1 àïðèë íà òåêóùàòà ãîäèíà äî 31 ìàðò íà ñëåäâàùàòà ãîäèíà.  ñèñòåìàòà íà ìëå÷íèòå êâîòè ïîäëåæàò íà êîíòðîë âñè÷êè ïðîèçâîäèòåëè íà êðàâå ìëÿêî è âñè÷êè èçêóïâà÷è(òúðãîâöè) íà êðàâå ìëÿêî çà ïðîèçâåäåíîòî/èçêóïåíîòî êîëè÷åñòâî ìëÿêî è íåãîâàòà ìàñëåíîñò. Ìàñëåíîñòòà íà êðàâåòî ìëÿêî å ôèêñèðàíà íà 3.9%, êàòî çà êîíòðîëà âúðõó ñïàçâàíåòî é ùå îòãîâàðÿò îïðåäåëåíè, ëèöåíçèðàíè ëàáîðàòîðèè. Ìëå÷íè êâîòè ñå ôèêñèðàò çà: – Äîñòàâåíî ìëÿêî çà ïðåðàáîòêà; – Äèðåêòíà ïðîäàæáà îò ôåðìàòà äî êîíñóìàòîðà. Èçêóïâà÷úò ùå ïîëó÷àâà ñòàòóò íà èçêóïâà÷ ñàìî ñëåä îäîáðåíèå îò ìèíèñòúðà íà çåìeäåëèåòî è ãîðèòå, âïèñâàíå â ðåãèñòúðà íà îäîáðåíèòå èçêóïâà÷è(íà èíòåðíåò ñòðàíèöàòà íà ÌÇÃ) è ñëåä ïðåäîñòàâÿíå íà áàíêîâà ãàðàíöèÿ, àêðåäèòàöèÿ çà ëàáîðàòîðèÿ è ñîôòóåð. Ïðîèçâîäèòåëÿò íà êðàâå ìëÿêî ìîæå äà êàíäèäàòñòâà çà äîñòàâêè èëè çà äèðåêòíè ïðîäàæáè èëè è çà äâåòå è èìà ïðàâî äà ïðîäàâà ìëÿêîòî ñè ñàìî íà åäèí îäîáðåí èçêóïâà÷ çà óïîìåíàòèÿ â äîãîâîðà ñðîê. Ïðè ïðåâèøàâàíå íà íàöèîíàëíàòà êâîòà âñåêè ïðîèçâîäèòåë/ èçêóïâà÷ ïðåâèøèë ðåôåðåíòíàòà ñè êâîòà, å çàäúëæåí äà ïëàùà ãëîáà îò 27,83 åâðî íà 100 êã. èëè 54,43 ëâ. Íàöèîíàëíàòà êâîòà çà ìëÿêî çà Áúëãàðèÿ å 979 000 òîíà, â ò.÷.: – 722 000 òîíà çà ïðåðàáîòêà; – 257 000 òîíà çà äèðåêòíè ïðîäàæáè. 133

Èíäèâèäóàëíèòå ìëå÷íè êâîòè ñå ðàçïðåäåëÿò íà ðåãèñòðèðàíèòå â áàçàòà äàííè ìëåêîïðîèçâîäèòåëè è ðåãèñòðèðàíè è îäîáðåíè îò ÌÇà ìëåêîïðåðàáîòâàòåëè(èçêóïâà÷è íà ìëÿêî). Ðàçïðåäåëåíèåòî íà ìëå÷íèòå êâîòè, êîèòî åôåêòèâíî ùå ñå ïðèëàãàò îò 1 àïðèë 2007 ã. ñå èçâúðøâà çà ïåðèîäà 1 àïðèë 2006 – 31 ìàðò 2007 ã. îò ìèíèñòúðà íà çåìåäåëèåòî è ãîðèòå âúç îñíîâà íà ñúçäàäåíàòà äî ìîìåíòà áàçà äàííè. Ïðè ðàçïðåäåëÿíåòî íà ìëå÷íèòå êâîòè å äàäåíà âúçìîæíîñò çà ïðåõâúðëÿíå íà èíäèâèäóàëíèòå êâîòè îò åäèí ïðîèçâîäèòåë íà äðóã ÷ðåç ïðîäàæáà, íàñëåäñòâî èëè àðåíäà. Äðóã âàæåí îðãàí ïðè ðàçïðåäåëÿíåòî íà ìëå÷íèòå êâîòè ùå áúäå íàöèîíàëíèÿò ìëå÷åí áîðä. Ñúçäàäåí íà 15.04.2005 ã. êàòî ìåæäóïðîôåñèîíàëíà îðãàíèçàöèÿ íà ïðîèçâîäèòåëèòå, ïðåðàáîòâàòåëèòå è òúðãîâöèòå íà ìëÿêî è ìëå÷íè ïðîäóêòè, íàöèîíàëíèÿ ìëå÷åí áîðä ùå ðàçïðåäåëÿ íàöèîíàëíàòà êâîòà ïðîïîðöèîíàëíî íà êîëè÷åñòâîòî ïðîèçâåäåíî êðàâå ìëÿêî âúç îñíîâà íà çàÿâëåíèÿ, áàçà äàííè è ãîäèøíè äåêëàðàöèè. Ñëåä 2007 ã. äåéíîñòòà íà áîðäà ùå âêëþ÷âà: – Êîíòðîë íà êà÷åñòâîòî íà ñóðîâîòî ìëÿêî; – Ó÷àñòèå â ðàçïðåäåëåíèåòî è êîíòðîëà ïî ñïàçâàíå íà èíäèâèäóàëíèòå êâîòè çà êðàâå ìëÿêî(ñúâìåñòíî ñ Ìèíèñòúðà íà çåìåäåëèåòî è ãîðèòå); – Ïðåöåíÿâàíå íà íåîáõîäèìîñòòà îò èíòåðâåíöèîííà íàìåñà. Áîðäúò ùå îñúùåñòâÿâà äåéíîñòòà ñè ÷ðåç ðåãèîíàëíè ìëå÷íè áîðäîâå â ãðàäîâåòå Ñëèâåí, Ïëîâäèâ, Êúðäæàëè, Áëàãîåâãðàä, Âðàöà, Ïëåâåí, Ðóñå è Äîáðè÷. Çàäúëæèòåëíî å äà ñå ñïàçâà ðåôåðåíòíàòà ìàñëåíîñò çà ìëÿêîòî, ò.å. 3,9% èëè 39,1 ã/êã, êàêòî îò ïðîèçâîäèòåëèòå íà ìëÿêî, òàêà è îò ñúîòâåòíèòå èçêóïâà÷è è ïðåðàáîòâàòåëè. Ïðîèçâåäåíîòî îò ñòîïàíèíà ìëÿêî ñ ïî-âèñîêà ìàñëåíîñò ñå òðàíñôîðìèðà â äîïúëíèòåëíî êîëè÷åñòâî ìëÿêî, ò.å. àêî å ïðåâèøåíà çàäúëæèòåëíàòà ìàñëåíîñò îò 3,9% è ïðè ëàáîðàòîðåí àíàëèç ñå óñòàíîâè, ÷å ìëÿêîòî å ñ ìàñëåíîñò 4%, êîëè÷åñòâîòî ìëÿêî ñå óâåëè÷àâà ïðîïîðöèîíàëíî, êîåòî ðåñïåêòèâíî ñå îòðàçÿâà â èçïúëíåíèåòî íà êâîòàòà. Àíàëîãè÷íî ïðåðàáîòâàíîòî îò ïðîèçâîäèòåëÿ ìëÿêî ñ ïî-âèñîêà ìàñëåíîñò ñå òðàíñôîðìèðà â äîïúëíèòåëíî êîëè÷åñòâî ñóðîâèíà. 134

Ñëåä 2007 ã. âñåêè ìëåêîïðîèçâîäèòåë, êîéòî ðåàëèçèðà ïðîäóêöèÿòà ñè íà ïàçàðà, å äëúæåí äà ñå ðåãèñòðèðà êàòî çåìåäåëñêè ïðîèçâîäèòåë è äà áúäå âïèñàí â ðåãèîíàëíèÿ ðåãèñòúð íà ÎÄ „Çåìåäåëèå è ãîðè“ è äà ïðèòåæàâà àíêåòíà êàðòà. Ñúùî òàêà âñåêè ìëåêîïðåðàáîòâàòåë òðÿáâà äà áúäå ðåãèñòðèðàí â ðåãèñòúðà íà ÌÇà çà îäîáðåíè èçêóïâà÷è íà ìëÿêî. Ðåãèñòðàöèÿòà äàâà âúçìîæíîñò çà ïîëó÷àâàíå íà èíäèâèäóàëíè ðåôåðåíòíè êâîòè çà ïðîèçâîäñòâî/ïðåðàáîòêà íà ìëÿêî, ò.å. ïðîèçâîäèòåë/ïðåðàáîòâàòåë, êîéòî íå å ðåãèñòðèðàí, íÿìà ïðàâî äà ïðîäàâà/èçêóïóâà êðàâå ìëÿêî. Êúì ìîìåíòà å èçâúðøåíî ñëåäíîòî ð àçïðåäåëåíèå íà êâîòè çà êðàâå ìëÿêî: 1. Îáùî 117 026(ñòî è ñåäåìíàäåñåò õèëÿäè è äâàäåñåò è øåñò) ïðîèçâîäèòåëè ñà ïîëó÷èëè èíäèâèäóàëíè ìëå÷íè êâîòè, êàêòî ñëåäâà: • Êâîòè çà äîñòàâêè – îáùî 854 319 òîíà, ñðåäåí ïðîöåíò ìàñëåíîñò 3,9%; • Êâîòà çà äèðåêòíè ïðîäàæáè – 78 702 òîíà; • Îáùî êîëè÷åñòâî – 933 021 òîíà; • Íàöèîíàëåí ðåçåðâ – 45 979 òîíà. 2. Îäîáðÿâàíå íà èçêóïâà÷èòå íà êðàâå ìëÿêî: • Îáùî 692 áðîÿ ñà ïîäàäåíèòå çàÿâëåíèÿ îò èçêóïâà÷è; • Îáùî 259 èçêóïâà÷è ñà îäîáðåíè ñúñ çàïîâåä íà ìèíèñòúðà. 3. Ïðîâåðêè íà ìÿñòî – ñúãëàñíî Íàðåäáà ¹6 îò 07.06.2005 ã çà ìîíèòîðèíã íà ïðîèçâåäåíèòå è ðåàëèçèðàíè íà ïàçàðà êîëè÷åñòâà êðàâå ìëÿêî è ìëå÷íè ïðîäóêòè îò êðàâå ìëÿêî: • Íà áàçà íà óòâúðäåí îò äèðåêòîðèòå íà ÎÄÇà ãðàôèê, ïðîâåðêèòå ñòàðòèðàõà íà 17 þëè 2006 ã. • Ïðîâåðêèòå îáõâàùàò 2%(2001 áðîÿ) îò ïðîèçâîäèòåëèòå ñ êâîòà çà äîñòàâêè è 5%(1571 áðîÿ) îò ïðîèçâîäèòåëèòå ñ êâîòè çà äèðåêòíè ïðîäàæáè. Ùå áúäàò ïðîâåðåíè è âñè÷êè îäîáðåíè èçêóïâà÷è íà òåðèòîðèÿòà íà ñòðàíàòà. • Êúì 18.08.2006 ã. ñà èçâúðøåíè îáùî 735 áðîÿ ïðîâåðêè 135

íà ïðîèçâîäèòåëè íà êðàâå ìëÿêî è 25 ïðîâåðêè íà èçêóïâà÷è íà êðàâå ìëÿêî. Ñúãëàñíî ãðàôèêà, èçâúðøâàíåòî íà ïëàíèðàíèòå ïðîâåðêè å ìíîãî àêòèâíî, êàòî ñå î÷àêâà òå äà ïðèêëþ÷àò íà 30 íîåìâðè 2006 ã. 3.1.6 Äðóãè ñåêòîðè Ïëîäîâå è çåëåí÷óöè  äîïúëíåíèå êúì äèðåêòíèòå ïëàùàíèÿ îò 45,5 åâðî íà õà ïðîèçâîäèòåëèòå è ïðåðàáîòâàòåëèòå íà ïëîäîâå è çåëåí÷óöè ùå ïîëó÷àâàò äîïúëíèòåëíî ïîäïîìàãàíå ïî ñëåäíèòå ñõåìè: ². Ñõåìà çà ïîëó÷àâàíå íà ïîìîù çà ïðåñíè ïëîäîâå è çåëåí÷óöè Íà ïîäïîìàãàíå â òîçè ñåêòîð ïîäëåæàò âñè÷êè íåïðåðàáîòåíè ïëîäîâå è çåëåí÷óöè ñ èçêëþ÷åíèå íà: êàðòîôè, áàíàíè, âèíåíî ãðîçäå, ãðàõ, ôóðàæåí ôàñóë. Ïîìîù ñå îòïóñêà íà îðãàíèçàöèè íà ïðîèçâîäèòåëè (ÎÏ), ó÷ðåäèëè Îïåðàòèâåí ôîíä, êîèòî èìàò ðàçðàáîòåíà è îäîáðåíà Îïåðàòèâíà ïðîãðàìà. Ïëàùàíèÿòà ñå äàâàò çà ðåàëíî èçâúðøåíèòå äîïóñòèìè ðàçõîäè, îäîáðåíè ïî êîíêðåòíèòå ìåðêè â Îïåðàòèâíàòà ïðîãðàìà. Îäîáðåíèåòî íà ðàçõîäèòå è èç÷èñëÿâàíåòî íà ïîìîùòà ñå èçâúðøâà â ðàìêèòå íà ñëåäíèòå ëèìèòè: Ïðèçíàòè ÎÏ/ÀÎÏ Ñóìàòà íà ïîìîùòà å äî 4,1% îò îáåìà íà ðåàëèçèðàíàòà íà ïàçàðà ïðîäóêöèÿ èëè äî 50% îò äåéñòâèòåëíî èçâúðøåíèòå ðàçõîäè îò Îïåðàòèâíèÿ ôîíä Âðåìåííî ïðèçíàòè ÎÏ Ñóìàòà íà ïîìîùòà å ñúîòâåòíî çà 5-òå ãîäèíè íà ïðåäâàðèòåëíî ïðèçíàâàíå: - 5%, 5%, 4%, 3% è 2% îò ñò. íà ïàçàðíàòà ïðîäóêöèÿ< 1 000 000 åâðî - 2,5%, 2,5%, 2%, 1,5% è 1,5% îò ñò. íà ïàçàðíàòà ïðîäóêöèÿ>1000 000 åâðî - íî íå ìîæå äà íàäâèøàâà ñúîòâåòíî:1 ãîä. – 100 000 åâðî; 2 ãîä. – 100 000 åâðî; 3 ãîä. – 80 000 åâðî; 4 ãîä. – 60 000åâðî; 5 ãîä. – 50 000 åâðî 136

Äðóãàòà ñõåìà çà ïîäïîìàãàíå íà ÎÏ íà ïëîäîâå è çåëåí÷óöè å çà ÎÏ, èçâúðøâàùè èíòåðâåíöèè, íà êîèòî ñå èçïëàùàò êîìïåíñàöèè çà îïðåäåëåíè èçòåãëåíè îò ïàçàðà èçëèøúöè îò îïðåäåëåíè ïëîäîâå è çåëåí÷óöè(êàðôèîë, äîìàòè, ïàòëàäæàíè, êàéñèè, ïðàñêîâè, íåêòàðèíè, ëèìîíè, êðóøè, äåñåðòíî ãðîçäå, ÿáúëêè, ìàíäàðèíè, ïîðòîêàëè, ïúïåøè è äèíè), â ò.÷.: à) êîìïåíñàöèÿ íà Îáùíîñòòà çà îòòåãëÿíå íà îïðåäåëåíè ïðîäóêòè(âêëþ÷åíè â Àíåêñ II êúì Äîãîâîðà çà ÅÑ) ôèêñèðàíà ñóìà îò Îáùíîñòòà; Ðàçìåðúò íà êîìïåíñàöèèòå ñëåäâà äà áúäå íàìàëåí ñ íåòíèòå ïðèõîäè, êîèòî ÎÏ èëè ÀÎÏ ñà ïîëó÷èëè îò èçòåãëåíàòà ïðîäóêöèÿ. á) êîìïåíñàöèè çà îòòåãëÿíå îò ïàçàðà íà íåâêëþ÷åíè â Àíåêñ II ïðîäóêòè; â) äîáàâêà êúì êîìïåíñàöèèòå íà Îáùíîñòòà çà îòòåãëÿíå. Êîìïåíñàòîðíèòå ïëàùàíèÿ ñà â ðàçìåð ìåæäó 7 è 13 åâðî íà 100 êã. Ïðîäóêöèÿ. Èçòåãëåíàòà ïðîäóêöèÿ íå òðÿáâà äà ñå ïðîäàâà îòíîâî. Òÿ ìîæå äà áúäå ðàçïðåäåëÿíà çà áëàãîòâîðèòåëíè îðãàíèçàöèè, äà ñå èçïîëçâà çà õðàíà íà æèâîòíè, äà ñå ïðåðàáîòâà â ïðîìèøëåí àëêîõîë èëè äà ñå óíèùîæè. Èçòåãëÿíèòå êîëè÷åñòâà íå ìîãàò äà íàäâèøàâàò 10% îò ðåàëèçèðàíèòå íà ïàçàðà êîëè÷åñòâà îò äàäåí ïðîäóêò îò ÎÏ( 8,5% çà ÿáúëêèòå è êðóøèòå è 5% çà öèòðóñîâèòå ïëîäîâå). Èíòåðâåíöèîííèòå ìåðêè ìîãàò äà ñå ïðèëàãàò è çà ïðîèçâîäèòåëè, êîèòî íå ÷ëåíóâàò â ÎÏ, íî ðàçìåðúò íà êîìïåíñàöèîííèòå ïëàùàíèÿ çà òÿõ ñå íàìàëÿâà ñ 10%. ²². Ñõåìà çà ïîëó÷àâàíå íà ïîìîù çà ïëîäîâå è çåëåí÷óöè, ïðåäíàçíà÷åíè çà ïðåðàáîòêà Ïîìîùòà å ïðåäâèäåíà çà ÎÏ, êîèòî äîñòàâÿò äîìàòè è ïðàñêîâè çà ïðåðàáîòêà â îïðåäåëåíè ïðîäóêòè. Ïëàùàíåòî å íà áàçà òåãëî íà ñóðîâèíàòà è ïðåäîñòàâåíèòå íàöèîíàëíè ïðàãîâå, à èìåííî: – çà äîìàòè – 34,50 åâðî/òîí(íàöèîíàëåí ïðàã – 156 343 òîíà)] – çà ïðàñêîâè – 47,70 åâðî/òîí(íàöèîíàëåí ïðàã – 17 843 òîíà). Äðóãî óñëîâèå å ÎÏ äà èìà ñêëþ÷åí äîãîâîð çà ïðåðàáîòêà ñ 137

ïðåäâàðèòåëíî îäîáðåí ïðåðàáîòâàòåë. Ïîìîù ñå îòïóñêà åäèíñòâåíî çà ïðîäóêòè, äîñòàâåíè çà ïðåðàáîòêà â ðàìêèòå íà êîíêðåòíî ôèêñèðàí ïåðèîä íà äîñòàâêà, è çà êîëè÷åñòâîòî ñóðîâèíà, ïîñî÷åíî â äîãîâîðà çà ïðåðàáîòêà. ²²². Ñõåìà çà ïîëó÷àâàíå íà ïîìîù çà ïðîèçâîäèòåëè íà ÷åðóïêîâè ïëîäîâå(îðåõè, áàäåìè è ëåøíèöè): Ïðåäâèäåíàòà ïîìîù å â ðàçìåð íà 120,75 åâðî/õà, êàòî èçïëàùàíåòî é çàâèñè îò ìèíèìàëíèÿ ðàçìåð íà ïàðöåëà è ïëúòíîñòòà íà çàñàæäàíå íà äúðâåòàòà. Íàöèîíàëíî ãàðàíòèðàíàòà ïëîù çà ÷åðóïêîâè ïëîäîâå çà Áúëãàðèÿ å 11 984 õà. Ñëåä 2009 ã. îòïàäà ïîäïîìàãàíåòî íà âñè÷êè âèäîâå ïëîäîâå è çåëåí÷óöè, êàòî ñå çàïàçâà åäèíñòâåíî ïðèëàãàíåòî íà ñõåìàòà çà ïðîèçâîäèòåëè íà ÷åðóïêîâè ïëîäîâå. Âèíî Âúïðåêè èçâúðøåíàòà ñëóæåáíà ðåãèñòðàöèÿ îò ÈÀË íà 165 áðîÿ ëîçîâàðñêè ñòîïàíñòâà ñ îáùà ïëîù 8 638.1 õà. ç à ïåðèîäà 01.08-23.08.2006 ã., î áùèÿò áðîé íà ðåãèñòðèðàíèòå ëîçîâè íàñàæäåíèÿ îò 115 000 õà, å âñå îùå ïîä çàùèòåíàòà îò ñòðàíàòà íè êâîòà êúì äàòàòà íà ïðèñúåäèíÿâàíåòî. Ñúãëàñíî äîãîâîðåíîñòèòå ñ ÅÑ, òåðèòîðèÿòà íà Áúëãàðèÿ å ðàçäåëåíà íà äâå ëîçàðñêè çîíè: • CII – Ñåâåðåí áúëãàðñêè ëîçàðñêè ðåãèîí „Äóíàâñêà ðàâíèíà, èçòî÷åí ëîçàðñêè ðåãèîí „×åðíîìîðñêè ðåãèîí è ïîäáàëêàíñêè ðåãèîí „Äîëèíàòà íà ðîçèòå; • CIIIa – Îñòàíàëàòà ÷àñò îò òåðèòîðèÿòà íà ñòðàíàòà Þãîçàïàäåí ðåãèîí „Äîëèíàòà íà Ñòðóìà“ è Þæåí ðåãèîí „Òðàêèéñêà íèçèíà“. Ïîäïîìàãàíåòî çà èçêîðåíÿâàíå èìà ñëåäíèÿ îáõâàò: – Ïðåäîñòàâÿ ñå íà ðåãèñòðèðàíè çåìåäåëñêè ïðîèçâîäèòåëè â Èçïúëíèòåëíàòà Àãåíöèÿ ïî Ëîçàðñòâî è Âèíàðñòâî – Ñ ìîëáà(ïî îáðàçåö) äî ÎÄ íà ÄÔÇ 1 ìåñåö ïðåäè çàïî÷âàíå íà äåéíîñòòà – Åäíîêðàòíà ïðåìèÿ çà ïëîù äî 25 àðà 4 300 åâðî/õà; çà ïëîù íàä 25 àðà íà áàçà ñðåäíèÿ äîáèâ â õë. 138

Îñâåí çà èçêîðåíÿâàíå íà ñòàðè ëîçîâè ìàñèâè, ÅÑ îòïóñêà íà Áúëãàðèÿ ïðàâà çà çàñàæäàíå íà íîâè ëîçîâè ìàñèâè, êîèòî äà áúäàò âêëþ÷åíè â íàöèîíàëíèÿ ðåçåðâ, â ðàçìåð íà 1,5% îò îáùàòà ëîçàðñêà ïëîù íà ñòðàíàòà êúì äàòàòà íà ïðèñúåäèíÿâàíåòî – 153 500 õà. Åòèêåòèòå íà âèíàòà è ñïèðòíèòå íàïèòêè, ïðîèçâåäåíè â Áúëãàðèÿ ñëåä ïðèñúåäèíÿâàíåòî é êúì ÅÑ ùå ñå èçïèñâàò íà áúëãàðñêè åçèê è íà îôèöèàëíèòå åçèöè íà Îáùíîñòòà. 3.2. Ïàçàðíà ïîäêðåïà Ïàçàðíàòà ïîäêðåïà å íàñî÷åíà â äâå íàïðàâëåíèÿ: – Ñóáñèäèè çà èçíîñ(åêñïîðòíè ñóáñèäèè); – Èíòåðâåíöèÿ íà ïàçàðà íà çåìåäåëñêè ïðîäóêòè. 3.2.1. Åêñïîðòíè ñóáñèäèè 3.2.2 Èíòåðâåíöèÿ íà ïàçàðà Èíòåðâåíöèîííèòå ìåõàíèçìè â Áúëãàðèÿ ñ öåë ðåãóëèðàíå íà ïàçàðíèòå öåíè â Îáùíîñòòà âêëþ÷âàò èçêóïóâàíå îò ïàçàðà íà èíòåðâåíöèîííè öåíè, ïîêðèâàíå íà ðàçõîäèòå ïî ñêëàäèðàíåòî è ñúõðàíåíèåòî íà ïðîäóêöèÿòà è ïðîäàæáàòà é íà îäîáðåíè òúðãîâöè(ôèçè÷åñêè è þðèäè÷åñêè ëèöà). Ïåðèîäúò íà èíòåðâåíöèÿ å îò 1 íîåìâðè íà òåêóùàòà ãîäèíà äî 31 ìàé íà ñëåäâàùàòà ãîäèíà. Èíòåðâåíöèÿòà íà ïàçàðà âêëþ÷âà ñëåäíèòå îñíîâíè ïðîäóêòè – ïîëñêè êóëòóðè, ìëå÷íè ïðîäóêòè(ñóõî ìëÿêî è ìàñëî), ïëîäîâå, çåëåí÷óöè, çàõàð è ìåñî. 3.3.Ïðîãðàìà çà Ðàçâèòèå íà ñåëñêèòå ðàéîíè â Áúëãàðèÿ Ñúãëàñíî Ðåãëàìåíò 1698/2005, îïðåäåëÿù îñíîâíèòå ïðàâèëà çà Ïðîãðàìèòå çà Ðàçâèòèå íà Ñåëñêèòå Ðàéîíè ïî ïðèîðèòåòíè îñè, è ôèíàíñîâ ðåãëàìåíò íà ÅÊ 1290/05 Ïðîãðàìàòà çà ðàçâèòèå íà ñåëñêèòå ðàéîíè, ïðèåìíèê íà äîñåãàøíàòà äåéíîñò ïî ïðîãðàìà ÑÀÏÀÐÄ, ñå ôèíàíñèðà ïî Åâðîïåéñêèÿ Çåìåäåëñêè Ôîíä çà Ðàçâèòèå íà Ñåëñêèòå Ðàéîíè (ÅÇÔÐÑÐ). Çà ðàçâèòèå íà ñåëñêèòå ðàéîíè çà ïåðèîäà 20072013 ñå ïðåäâèæäà ôèíàíñîâ ðåñóðñ îò 2 603,11 ìëí. åâðî ïî ÅÇÔÐÑÐ, ñ ïëà íèðàíî íàöèîíàëíî ñúôèíàíñèðàíå îò 460 ìëí. 139

åâðî. Çà ïåðèîäà 2007-2009 ã. ïðåäâèäåíèÿò ôèíàíñîâ ðåñóðñ å 1 016,54 ìëí. åâðî. Îáùà ñóìà çà ÅÇÔÐÑÐ ïî ãîäèíè: 2007 243.45 ìëí åâðî, îò êîèòî çà íàöèîíàëíè äîïëàùàíèÿ êúì äèðåêòíèòå ïëàùàíèÿ 25% îò ñåêöèÿ „Ãàðàíòèðàíå 2008 336.30 ìëí åâðî, îò êîèòî çà íàöèîíàëíè äîïëàùàíèÿ êúì äèðåêòíèòå ïëàùàíèÿ 20% îò ñåêöèÿ«Ãàðàíòèðàíå» 2009 436.25 ìëí åâðî, îò êîèòî çà íàöèîíàëíè äîïëàùàíèÿ êúì äèðåêòíèòå ïëàùàíèÿ 15% îò ñåêöèÿ«Ãàðàíòèðàíå» Ñúãëàñíî Ðåãëàìåíòà ôèíàíñîâèÿò ðåñóðñ ùå áúäå ðàçïðåäåëåí â ñëåäíèòå íàïðàâëåíèÿ, îáõâàíàòè â 4 ïðèîðèòåòíè îñè: Îñ 1: „Ïîäîáðÿâàíå íà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñòòà íà çåìåäåëñêèÿ è ãîðñêèÿ ñåêòîð“ – 40% îò áþäæåòà Ïîäïîìàãàíåòî å íàñî÷åíî êúì ìåðêè çà ðàçâèòèå íà êîíêóðåíòíîñïîñîáíî çåìåäåëèå ÷ðåç èíâåñòèöèè â çåìåäåëñêè ñòîïàíñòâà, ïðåðàáîòêà íà ñåëñêîñòîïàíñêè ïðîäóêòè è ìåðêè çà ðàçâèòèå íà ãîðñêèÿ ñåêòîð; Îñ 2: „Ïîäîáðÿâàíå íà îêîëíàòà ñðåäà“ – 26% îò áþäæåòà Òàçè îñ ïîêðèâà ìåðêè, öåëÿùè îïàçâàíåòî íà îêîëíàòà ñðåäà, êîìïåíñàòîðíè ïëàùàíèÿ çà ïëàíèíñêè è íåîáëàãîäåòåëñòâàíè ðàéîíè çà ïîääúðæàíå íà çåìÿòà â äîáðî çåìåäåëñêî ñúñòîÿíèå è ïðåäîòâðàòÿâàíå íà ìèãðàöèÿòà. Îñ 3: „Ïîäîáðÿâàíå êà÷åñòâîòî íà æèâîò â ñåëñêèòå ðàéîíè è äèâåðñèôèêàöèÿ íà èêîíîìè÷åñêèòå äåéíîñòè“ – 30% îò áþäæåòà Ìåðêèòå ïî òàçè îñ èìàò çà öåë äà äîïðèíåñàò çà ïîäîáðÿâàíå íà ìåæäóñåëèùíàòà èíôðàñòðóêòóðà, îáíîâÿâàíå è ðàçâèòèå íà ñåëàòà, ïðåäîñòàâÿíå íà óñëóãè çà ìåñòíîòî íàñåëåíèå è ðàçíîîáðàçÿâàíå íà èêîíîìè÷åñêèòå äåéíîñòè. Îñ 3 ñúçäàâà áàëàíñ ìåæäó ïîäïîìàãàíåòî íà èíâåñòèöèè â èíôðàñòðóêòóðàòà è óñëóãèòå è èíâåñòèöèè çà ïðåäîñòàâÿíå íà ðàçíîîáðàçíè âúçìîæíîñòè çà çàåòîñò èçâúí îáõâàòà íà çåìåäåëèåòî. Îñ 4: „Ëèäåð“ – 2.5% îò áþäæåòà, âêëþ÷åí â áþäæåòèòå ïî Îñ 1, 2 è 3 140

Ïîäõîäúò „Ëèäåð îáåäèíÿâà ëîêàëèçèðàíè èíèöèàòèâè çà ìåñòíî ðàçâèòèå, ïðåäíàçíà÷åíè çà îïðåäåëåíè ñåëñêè ðàéîíè íà ðåãèîíàëíî íèâî, ìåñòíè ïóáëè÷íî-÷àñòíè ïàðòíüîðñòâà è ìåñòíè ãðóïè çà ðàçðàáîòâàíå è ïðèëàãàíå íà ñòðàòåãèè çà ðàçâèòèå è âúâåæäàíå íà ñòðàòåãèÿ, áàçèðàíà íà âçàèìîäåéñòâèåòî ìåæäó èíâåñòèòîðè è ïðîåêòè îò ðàçëè÷íè ñåêòîðè íà ìåñòíàòà èêîíîìèêà, ïðèëàãàíå íà íîâàòîðñêè ïîäõîäè, ïðîåêòè çà ñúòðóäíè÷åñòâî, êàêòî è èçãðàæäàíå íà ìðåæè îò ìåñòíè ïàðòíüîðñòâà. Îñòàíàëàòà ÷àñò îò ïðåäâèäåíèòå ñðåäñòâà ùå áúäå èçïîëçâàíà çà ìåðêè ïî ò.íàð. òåõíè÷åñêà ïîìîù –– 4% îò áþäæåòà  çàêëþ÷åíèå ìîæå äà ñå êàæå, ÷å áúëãàðñêîòî çåìåäåëèå âúïðåêè âñè÷êè ñúùåñòâóâàùè òðóäíîñòè å èçïúëíåíî ñ æåëàíèå çà óñïåõ è ðåàëèçàöèÿ. Çà äà ñå óòâúðäÿò çåìåäåëñêèòå íè ïðîèçâîäèòåëè íà åäèííèÿ âúòðåøåí ïàçàð, êàêúâòî ïðåäñòàâëÿâà îáåäèíåíà Åâðîïà, íî è äà ñå âúçâúðíàò ïîçèöèèòå íà òðàäèöèîííè çà åêñïîðòà íè îò áëèçêîòî ìèíàëî ïàçàðè – Ðóñèÿ, êàêòî è ñòðàíèòå îò ÎÍÄ, ñà íåîáõîäèìè îáùèòå óñèëèÿ íà âñè÷êè äúðæàâíè èíñòèòóöèè è íà áúëãàðñêèòå çåìåäåëñêè ñòîïàíè. Èìåííî ïðåçèäåíòñêàòà èíñòèòóöèÿ å ãàðàíòúò, ÷å ïðè õàðìîíèçèðàíå íà áúëãàðñêèòå çàêîíè ñúñ ñúîòâåòíèòå åâðîïåéñêè äèðåêòèâè ñå çàùèòàâàò íàöèîíàëíèòå íè èíòåðåñè â òîçè êëþ÷îâ ñåêòîð îò íàöèîíàëíàòà íè èêîíîìèêà è îñíîâíèòå ïðèîðèòåòè íà áúäåùàòà ïðàâèòåëñòâåíà ïîëèòèêà çà çåìåäåëèåòî ñëåä ïðèñúåäèíÿâàíåòî êúì ÅÑ ùå áúäàò ðåàëèçèðàíè. 141

142

ISBN-10: 954-616-171-3 ISBN-13: 978-954-616-171-0 143