Ôîíäàöèÿ „Ôðèäðèõ Åáåðò“ Èíñòèòóò çà ïîëèòè÷åñêè è ïðàâíè èçñëåäâàíèÿ Äèñêóñèîíåí ôîðóì „Áúäåùè ëèäåðè“ ÁÚËÃÀÐÈß ÍÀ ÏÐÀÃÀ ÍÀ ÅÂÐÎÏÅÉÑÊÈß ÑÚÞÇ Ìåæäóíàðîäíè è âúòðåøíè ïðåäèçâèêàòåëñòâà Äîêëàäè, èçíåñåíè íà êðúãëàòà ìàñà íà òåìà “Ïîëèòèêàòà íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç êúì íîâèòå ñúñåäè è ðîëÿòà íà Áúëãàðèÿ” è íà Äèñêóñèîííèÿ ôîðóì “Áúäåùè ëèäåðè” Ñúñòàâèòåëè è íàó÷íà ðåäàêöèÿ ïðîô. ä-ð Åìèë Êîíñòàíòèíîâ, ä-ð Ïåí÷î Õóá÷åâ ÃîðåêñÏðåñ Ñîôèÿ, 2005 1

Òàçè êíèãà å èçäàäåíà ñ ôèíàíñîâîòî ñúäåéñòâèå íà Ôîíäàöèÿ „Ôðèäðèõ Åáåðò“ © Ïðîô. ä-ð Åìèë Êîíñòàíòèíîâ- ñúñòàâèòåë, íàó÷íà ðåäàêöèÿ, 2005 ã. © Ä-ð Ïåí÷î Õóá÷åâ- ñúñòàâèòåë, íàó÷íà ðåäàêöèÿ, 2005 ã. Èçäàòåëñêà êúùà „ÃîðåêñÏðåñ“, 2005 ã. ISBN 954-616-146-2 2

Friedrich-Ebert-Stiftung Institut f ü r politische und rechtliche Studien Diskussionsforum “Future Leaders” BULGARIEN AN DER SCHWELLE DER EUROPÄISCHEN UNION Internationale und innere Herausforderungen Referate, gehalten beim Rundtischgespräch zum Thema “Die Politik der Europäischen Union gegenüber den neuen Nachbarn und die Rolle Bulgariens” und im Rahmen des Diskussionsforums “Future Leaders” Herausgeber und wissenschaftliche Redaktion Prof. Dr. Emil Konstantinov, Dr. Pentscho Hubtschev GorexPress Sofia, 2005 3

Das Buch erscheint mit der freundlichen Unterstützung der Friedrich-Ebert-Stiftung © Prof. Dr. Emil Konstantinov- Herausgeber, 2005 © Dr. Pentcho Houbchev- Herausgeber, 2005 Verlagshaus GorexPress- 2005 ISBN 954-616-146-2 4

ÑÚÄÚÐÆÀÍÈÅ I. Ïîëèòèêàòà íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç êúì íîâèòå ñúñåäè è ðîëÿòà íà Áúëãàðèÿ Ïðèâåòñòâèå íà ã-í Ãåîðãè Ïúðâàíîâ, ïðåçèäåíò íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ......................................... 7 Åâðîïåéñêàòà ïîëèòèêà çà ñúñåäñòâî è ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà ïðåä Áúëãàðèÿ Ïðîô. ä-ð Å. Êîíñòàíòèíîâ........................................ 10 Íîâèòå ñúñåäè íà ÅÑ è îáùàòà ñèãóðíîñò Ñèìåîí Íèêîëîâ............................................................... 15 II. Ñèãóðíîñòòà íà Åâðîïà – äèíàìèêà è ïåðñïåêòèâè Íîâèòå ïðåäèçâèêàòåëñòâà ïðåä ñèãóðíîñòòà íà Åâðîïà Äîö. ä-ð Âàëåðè Ðà÷åâ..................................................... 33 Åâðîïåéñêàòà îáùà ïîëèòèêà ïî âúíøíèòå ðàáîòè è ñèãóðíîñòòà â òúðñåíå íà óñòîé÷èâî ñúòðóäíè÷åñòâî Ïðîô. ä-ð Å. Êîíñòàíòèíîâ......................................... 53 Ðèñêîâåòå çà ñèãóðíîñòòà íà Áàëêàíñêèÿ ðåãèîí Äîö. ä-ð Õðèñòî Ãåîðãèåâ.............................................. 65 III. Åòíè÷åñêè îòíîøåíèÿ, äîõîäè, çäðàâåîïàçâàíå, ïóáëè÷íà êîìóíèêàöèÿ Ïðàâíè è ïðàêòè÷åñêè àñïåêòè íà åòíè÷åñêèòå îòíîøåíèÿ â Áúëãàðèÿ Ïðîô. ä-ð Ïåòúð-Åìèë Ìèòåâ..................................... 73 Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà çà ðàâíîïðàâíî èíòåãðèðàíå íà ðîìèòå â áúëãàðñêîòî îáùåñòâî – ñúäúðæàíèå è ðåàëèçàöèÿ Àííà Èâàíîâà................................................................... 88 Ïîëèòèêàòà ïî äîõîäèòå Äèìèòúð Ìàíîëîâ........................................................... 97 Çäðàâåîïàçâàíåòî â Áúëãàðèÿ – ñúñòîÿíèå, ïðîáëåìè, ïåðñïåêòèâè Ä-ð Èâàí Êîêàëîâ............................................................ 101 Çà ðîëÿòà íà ïóáëè÷íàòà êîìóíèêàöèÿ â ðåàëèçàöèÿòà íà îðãàíèçàöèîííàòà ïîëèòèêà Ïðîô. ä-ð Çäðàâêî Ðàéêîâ.............................................. 112 5

INHALTSVERZEICHNIS I. Die Politik der Europäischen Union(Bulgariens) gegenüber den neuen Nachbarn und die Rolle Bulgariens Grußbotschaft von Herrn Georgi Parvanov, Staatspräsident der Republik Bulgarien................................................................ 7 Die europäische Politik der Nachbarschaft und die Herausforderungen vor Bulgarien Prof. Dr. E. Konstantinov.................................................. 10 Die neuen Nachbarn der EU und die gemeinsame Sicherheit Simeon Nikolov.................................................................. 15 II. Die Sicherheit Europas- Dynamik und Perspektiven Die neuen Herausforderungen vor der Sicherheit Europas Doz. Dr. Valeri Ratschev.................................................... 33 Die europäische gemeinsame Außen- und Sicherheitspolitik auf der Suche nach einer stabilen Zusammenarbeit Prof. Dr. E. Konstantinov.................................................. 53 Die Sicherheitsrisiken in der Balkanregion Doz. Dr. Christo Georgiev................................................. 65 III. Ethnische Beziehungen, Einkommen, Gesundheitswesen, öffentliche Kommunikation Rechtliche und praktische Aspekte der ethnischen Beziehungen in Bulgarien Prof. Dr. Peter-Emil Mitev.................................................. 73 Das Rahmenprogramm für die gleichberechtigte Integration der Roma in die bulgarische Gesellschaft – Inhalt und Realisierung Anna Ivanova..................................................................... 88 Die Einkommenspolitik Dimiter Manolov................................................................ 97 Das Gesundheitswesen in Bulgarien – Zustand, Probleme, Perspektiven Dr. Ivan Kokalov............................................................... 101 Über die Rolle der öffentlichen Kommunikation bei der Realisierung der Organisationspolitik Prof. Dr. Zdravko Raikov................................................. 112 6

ÄÎ Ó×ÀÑÒÍÈÖÈÒÅ Â ÊÐÚÃËÀÒÀ ÌÀÑÀ ÍÀ ÒÅÌÀ “ÏÎËÈÒÈÊÀÒÀ ÍÀ ÅÑ ÊÚÌ ÍÎÂÈÒÅ ÑÚÑÅÄÈ È ÐÎËßÒÀ ÍÀ ÁÚËÃÀÐÈߔ Óâàæàåìè ãîñïîäà çàìåñòíèê-ìèíèñòðè è ãîñïîäà íàðîäíè ïðåäñòàâèòåëè, Âàøè Ïðåâúçõîäèòåëñòâà,Äàìè è ãîñïîäà – îðãàíèçàòîðè è ó÷àñòíèöè â äíåøíèÿ ôîðóì, Ðàçøèðÿâàíåòî íà ÅÑ ñ äåñåò íîâè ñòðàíè ïðåç ìàé òàçè ãîäèíà è î÷àêâàíîòî ïðèñúåäèíÿâàíå êúì òÿõ íà Áúëãàðèÿ è Ðóìúíèÿ â íà÷àëîòî íà 2007 ã. ïðàâÿò òåìàòà íà âàøàòà êðúãëà ìàñà èçêëþ÷èòåëíî àêòóàëíà è çíà÷èìà. Îò 1 ìàé ò.ã. ãðàíèöàòà íà ÅÑ ñå èçìåñòè íà èçòîê. Áåëàðóñ è Óêðàéíà ñòàíàõà ïðåêè ñúñåäè íà íîâèòå ñòðàíè-÷ëåíêè, à ñàìî ñëåä äâå ãîäèíè â ñúùàòà ïîçèöèÿ ùå áúäå è Ìîëäîâà. Åâðîïåéñêèÿò ñúþç å ïðÿêî çàèíòåðåñóâàí îò ðàçâèòèåòî íà òÿñíî ïàðòíüîðñòâî è ñúòðóäíè÷åñòâî ñ òåçè òðè ñòðàíè, ïúðâî, çàùîòî òå âå÷å ñà íåãîâè ïðåêè ñúñåäè è, âòîðî, çàùîòî ñà ñèëíî îáâúðçàíè ñ Ðóñèÿ è èãðàÿò ðîëÿ íà ñâîåîáðàçåí ìîñò êúì òàçè êëþ÷îâà çà Ñúþçà ñòðàíà. Ðàçøèðÿâàíåòî åñòåñòâåíî âîäè äî ïðèáëèæàâàíåòî íà EÑ è äî ïî-íåñòàáèëíè ðåãèîíè, çàòîâà ïîëèòèêàòà íà Ñúþçà îáðúùà âíèìàíèå è íà ñúòðóäíè÷åñòâîòî è ïîäêðåïàòà íà ïî-äàëå÷íè ñòðàíè êàòî Ãðóçèÿ, Àçåðáàéäæàí è Àðìåíèÿ. Îñòàíàëèòå èçâúí Ïåòîòî ðàçøèðÿâàíå ñòðàíè îò Çàïàäíèòå Áàëêàíè ñúùî ñà âêëþ÷åíè â ïðîöåñà çà ñòàáèëèçèðàíå è àñîöèèðàíå ñ ÅÑ ñ êðàéíà öåë òÿõíîòî ïúëíîïðàâíî ÷ëåíñòâî. Òóðöèÿ ñúùî âå÷å å ñòðàíà-êàíäèäàòêà è ìîæå áè îò ñëåäâàùàòà ãîäèíà ùå çàïî÷íå ïðåãîâîðè çà ïðèñúåäèíÿâàíå. 7

Òàêà ÷å ñëåä Ïåòîòî ðàçøèðÿâàíå ïîðåäèöà îò ñòðàíè ñòàíàõà ïðåäìåò íà ïî-ñïåöèàëíî âíèìàíèå îò ñòðàíà íà ÅÑ ÷ðåç ôîðìóëèðàíå íà ò.íàð. áëèçêî ñúñåäñòâî, êîåòî ïðåäâèæäà àêòèâèçèðàíå íà ïðîãðàìèòå íà åâðîïåéñêàòà ïîëèòèêà íà ñúñåäñòâî è òÿõíîòî íàñî÷âàíå ãëàâíî êúì ïîäïîìàãàíå íà âúòðåøíèòå ðåôîðìè è êúì ïîñòèãàíå íà êðèòåðèèòå çà ÷ëåíñòâî â Ñúþçà. Òàêà ïîäïèñàíèòå îò ïî-ðàíî ñïîðàçóìåíèÿ çà ïàðòíüîðñòâî è ñúòðóäíè÷åñòâî ñ ÅÑ ïðèäîáèõà íîâî èçìåðåíèå, ìàêàð ÷å ñúîòâåòíîòî ñïîðàçóìåíèå ñ Áåëàðóñ íàïðèìåð çàñåãà å çàìðàçåíî ïîðàäè ïîëèòè÷åñêàòà êîíþíêòóðà â òàçè ñòðàíà. Îñíîâíàòà èäåÿ, çàëîæåíà îò ÅÑ â ïîëèòèêàòà êúì íîâèòå ñúñåäè, å äà íå ñå ñúçäàâàò íîâè ãðàíèöè, à ïîñòåïåííî äà ñå ïðåîäîëÿâàò ðàçëè÷èÿòà ìåæäó áîãàòè è áåäíè, ìåæäó äåìîêðàòè÷íè è íåäåìîêðàòè÷íè äúðæàâè, êàòî ñå ïðåíàñÿò äåìîêðàòè÷íèòå öåííîñòè è áëàãà â ñúñåäíèòå íà Ñúþçà ñòðàíè. Òîâà îçíà÷àâà è ïîåìàíå íà ïî-ãîëåìè îòãîâîðíîñòè îò ñòðàíèòå-÷ëåíêè, ìåæäó êîèòî ùå áúäå è Áúëãàðèÿ ñëåä 2007 ã. Ïðàâèòåëñòâàòà íà ñòðàíèòå, ïðåâúðíàëè ñå â íîâà ãðàíèöà íà ÅÑ, áèõà ìîãëè äà ñå ñïðàâÿò ñ íîâèòå ïðîáëåìè è ïðåäèçâèêàòåëñòâà ñàìî àêî áúäàò ïîäêðåïåíè îòâúí è àêî êîîðäèíèðàò îùå ïî-òÿñíî ñâîèòå óñèëèÿ â áúäåùå. Çà Áúëãàðèÿ ò.íàð. îò Áðþêñåë íîâè ñúñåäè íå ñà íîâè, à ïðèîáùàâàíåòî êúì åâðîïåéñêîòî ñåìåéñòâî å îò îñîáåíî çíà÷åíèå íå ñàìî ïîðàäè ãåîãðàôñêàòà, êóëòóðíàòà è ðåëèãèîçíàòà áëèçîñò ñ ïîâå÷åòî îò òåçè ñòðàíè, íî è ïîðàäè äúëáîêèòå èñòîðè÷åñêè âðúçêè ñ òÿõ è, êîåòî å îñîáåíî âàæíî, ïîðàäè íàëè÷èåòî íà ãîëÿìî è êîìïàêòíî áúëãàðñêî åòíè÷åñêî ìàëöèíñòâî â Óêðàéíà è Ìîëäîâà, êîåòî ïàçè è ñúõðàíÿâà ðåâíîñòíî áúëãàðñêàòà èäåíòè÷íîñò, åçèê è îáè÷àè. Ìîæå áè å çíàêîâî, ÷å â ìîìåíòà, â êîéòî âèå ïðîâåæäàòå âàøàòà êðúãëà ìàñà, íèå îòêðèâàìå íîâ óíèâåðñèòåò â Ìîëäîâà. Ñèãóðåí ñúì, ÷å ùå ñå ñïðåòå è íà òàçè ïðîáëåìàòèêà, çàùîòî áúëãàðñêîòî ìàëöèíñòâî â òåçè ñòðàíè å æèâàòà âðúçêà ìåæäó íàøèòå äúðæàâè è ìîæå äà èçèãðàå ðåøàâàùà ðîëÿ çà ðàçêðèâàíå è ïî-íàòàòúøíî ðàçâèòèå íà óñòà8

íîâåíèòå ïðåç âåêîâåòå è çàïàçåíè äî äíåñ êóëòóðíè êîðèäîðè, ñâúðçâàùè ñòðàíèòå îò Þãîèçòî÷íà Åâðîïà ñúñ çåìèòå ïî ïîðå÷èåòî íà Äíåïúð è Âîëãà. Ùî ñå êàñàå äî Áúëãàðèÿ, êîÿòî å íà ïðàãà íà ïúëíîïðàâíîòî ÷ëåíñòâî â ÅÑ, òÿ ìîæå è òðÿáâà äà èãðàå êëþ÷îâàòà ðîëÿ íà àêòèâåí ïîñðåäíèê ìåæäó Ñúþçà è áëèçêîòî ñúñåäñòâî, êàòî âêàðà â àêòèâåí îáîðîò êàêòî ãîëåìèÿ êðåäèò íà äîâåðèå, ñ êîéòî ñå ïîëçâà è îò äâåòå ñòðàíè, òàêà è ãîëåìèÿ îïèò, êîéòî íàòðóïà â ïðîöåñà íà ïðèñúåäèíÿâàíåòî. Ñèãóðåí ñúì, ÷å âèå ùå ñúóìååòå äà ðàçêðèåòå è äà ïîñî÷èòå êîíêðåòíèòå ïðàêòè÷åñêè èçìåðåíèÿ íà áúëãàðñêèÿ ïðèíîñ çà ïðèîáùàâàíå íà íàøèòå íîâè ñúñåäè â èíòåãðàöèîííèòå ïðîöåñè. Óâàæàåìè äàìè è ãîñïîäà, Êàòî ïîçäðàâÿâàì îðãàíèçàòîðèòå è ó÷àñòíèöèòå âúâ âàøèÿ íàâðåìåíåí è ñúäúðæàòåëåí ôîðóì, èñêàì äà ïîæåëàÿ íà âñè÷êè óñïåøíà è ïîëçîòâîðíà ðàáîòà. Ñîôèÿ, 30 ñåïòåìâðè 2004 ã. Ãåîðãè Ïúðâàíîâ, ïðåçèäåíò íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ 9

ÅÂÐÎÏÅÉÑÊÀÒÀ ÏÎËÈÒÈÊÀ ÇÀ ÑÚÑÅÄÑÒÂÎ È ÏÐÅÄÈÇÂÈÊÀÒÅËÑÒÂÀÒÀ ÏÐÅÄ ÁÚËÃÀÐÈß Ïðîô. ä-ð Åìèë ÊÎÍÑÒÀÍÒÈÍΠÐàçøèðÿâàíåòî íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç ìó ñúçäàäå íîâè ñúñåäè è ãî ïðèáëèæè äî íîâè ðåãèîíè. Ãåîãðàôñêîòî ðàçøèðÿâàíå ñúçäàâà íîâè øàíñîâå, íî â ñúùîòî âðåìå âîäè è äî íîâè ïðåäèçâèêàòåëñòâà. Çà äà èì ñå îòãîâîðè ïî ïîäõîäÿù íà÷èí, â Áðþêñåë áå ñúçäàäåíà Åâðîïåéñêàòà ïîëèòèêà çà ñúñåäñòâî. Ïîñëåäíèÿò âàæåí àêò, â êîéòî ñå î÷åðòàâàò äîñòà ïîäðîáíî íåéíèòå ðàìêè, å èçðàáîòåíèÿò îò Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ íà 12 ìàé 2004 ã. ñòðàòåãè÷åñêè äîêóìåíò, îçàãëàâåí “Åâðîïåéñêàòà ïîëèòèêà çà ñúñåäñòâî”.  òîçè äîêóìåíò ñå î÷åðòàâàò îñíîâíèòå ïðèíöèïè íà ïîëèòèêàòà çà ñúñåäñòâî è ñå ïîñî÷âàò ñòðàíèòå, çà êîèòî òÿ ñå îòíàñÿ. Îïèñâàò ñå ñúùî òàêà äîñòà ïîäðîáíî ñðåäñòâàòà è íà÷èíèòå, îò êîèòî Åâðîïåéñêèÿò ñúþç ùå ñå âúçïîëçâà, çà äà ñúòðóäíè÷è ñúñ ñúñåäèòå ñè è äà ãè ïîäïîìàãà. Ïîñî÷âàò ñå è ôèíàíñîâèòå ñðåäñòâà, êîèòî ïðåäñòîè äà áúäàò îòïóñíàòè. Åâðîïåéñêàòà ïîëèòèêà çà ñúñåäñòâî íå ñå îòíàñÿ äî çàïàäíèòå ñúñåäè íà Áúëãàðèÿ. Ïðè÷èíà çà òîâà å îáñòîÿòåëñòâîòî, ÷å çà òÿõ å îñòàâåíà ïåðñïåêòèâàòà çà ÷ëåíñòâî â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, ìàêàð òÿ äà å îñúùåñòâèìà â ïî-äàëå÷íî áúäåùå. Òîâà âàæè è çà Òóðöèÿ, êîÿòî î÷àêâà äàòà çà çàïî÷âàíå íà ïðåãîâîðèòå çà ÷ëåíñòâî ñ Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Î÷åðòàâàíåòî íà ÿñíà ïåðñïåêòèâà çà åâðîïåéñêîòî áúäåùå íà Çàïàäíèòå Áàëêàíè è íà Òóðöèÿ å åôåêòèâíî ñðåäñòâî çà ïðåîäîëÿâàíå íà êàïñóëèðàíåòî íà ðåãèîíà è ðàçðåøàâàíå íà ñúùåñòâóâàùèòå êîíôëèêòè. ßñíàòà èíòåãðàöèîííà ïåðñïåêòèâà å íåîáõîäèìî äà ñå ïðèäðóæè ñ êîíêðåòíè ñòúïêè è ïî-àêòèâíî ïðèâëè÷àíå íà âíèìàíèåòî íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Ïîäïîìà10

ãàíåòî íà èíòåãðàöèîííèòå ïðîöåñè íà Áàëêàíèòå å âàæåí íàöèîíàëåí ïðèîðèòåò çà Áúëãàðèÿ è èçèñêâà äúëãîñðî÷íà ïîëèòèêà è åíåðãè÷íè êîìïëåêñíè óñèëèÿ. Ïî òîçè íà÷èí ùå ñå ãàðàíòèðà íàé-áëàãîïðèÿòíà ñðåäà çà ðàçâèòèåòî íà ðåãèîíà. Íîâàòà åâðîïåéñêà ïîëèòèêà çà ñúñåäñòâî ñå îòíàñÿ íà èçòîê äî Ðóñèÿ, Óêðàéíà è Ìîëäîâà. Èçâúí íåÿ çàñåãà îñòàâà Áåëàðóñ, êîÿòî ñå ñ÷èòà çà äúðæàâà, âñå îùå íåîñúùåñòâèëà íåîáõîäèìèòå äåìîêðàòè÷íè ïðåóáðàçóâàíèÿ, èçèñêâàíè çà âêëþ÷âàíå â ïðîãðàìèòå çà ñúòðóäíè÷åñòâî è ïîäïîìàãàíå ñ Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Ïîëèòèêàòà îáõâàùà â þæíî íàïðàâëåíèå ñëåäíèòå ñðåäèçåìíîìîðñêè äúðæàâè: Àëæèð, Åãèïåò, Èçðàåë, Éîðäàíèÿ, Ëèâàí, Ëèáèÿ, Ìàðîêî, Ñèðèÿ, Òóíèñ è Ïàëåñòèíñêàòà àâòîíîìèÿ. Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ ïðåäëàãà äà ñå âêëþ÷àò îùå Àðìåíèÿ, Àçåðáàéäæàí è Ãðóçèÿ. Ïîëèòèêàòà íà Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ êúì ñòðàíèòå, ñ êîèòî ñúþçúò ãðàíè÷è ñëåä ðàçøèðÿâàíåòî ìó, ìîæå äà ñå ðåçþìèðà êàòî êðúã îò ïðèÿòåëè, ñ êîèòî Åâðîïåéñêèÿò ñúþç ùå ðàçâèâà áëèçêè è êîíñòðóêòèâíè âçàèìîîòíîøåíèÿ. Ñòðàòåãèÿòà íà Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ çà ãðàíè÷íèòå íà Ñúþçà äúðæàâè èìà çà öåë äà ïðåäîòâðàòè íîâè ðàçäåëèòåëíè ëèíèè è äà ñòèìóëèðà ñòàáèëíîñò è áëàãîäåíñòâèå êàêòî âúòðå, òàêà è èçâúí ãðàíèöèòå íà Ñúþçà. Òÿ èìà àìáèöèÿòà äà ïðåäëîæè ïåðñïåêòèâà íà îíåçè, êîèòî çàñåãà íÿìàò øàíñ çà ÷ëåíñòâî â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, áåç îáà÷å äà ñå äàâàò îáåùàíèÿ çà ÷ëåíñòâî.  ñòðàòåãè÷åñêèÿ äîêóìåíò ñå ñúäúðæàò ïðàâèëà è ñòèìóëè êúì ñúñåäíèòå íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç äúðæàâè ñ öåë äà ñå ðàçâèâàò ïîëçîòâîðíè èêîíîìè÷åñêè è ïîëèòè÷åñêè âðúçêè, äà ñå òðàíñôåðèðàò èêîíîìè÷åñêè öåííîñòè è áëàãà. Íî â íåãî íå ñå ñúäúðæàò íàìåöè çà îáåùàíèÿ çà ÷ëåíñòâî â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Ïî äóìèòå íà êîìèñàðÿ ïî ðàçøèðÿâàíåòî Ãþíòåð Ôåðõîéãåí “åâðîïåéñêîòî ÷ëåíñòâî çà òåçè äúðæàâè íå âëèçà â äíåâíèÿ ðåä íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç”. Îñíîâíàòà öåë íà íîâàòà ïîëèòèêà íà ñúñåäñòâî å äà ñòèìóëèðà è àêòèâíî äà ïîäïîìàãà äîáðîñúñåäñêèòå îòíîøåíèÿ, èçãðàäåíè íà îñíîâàòà íà âçàèìíàòà ïîëçà.  Åâðî11

ïåéñêèÿ ñúþç ñå å íàëîæèëî ñòàíîâèùåòî, ÷å â èíòåðåñ íà öÿëà Åâðîïà å ñúñåäèòå íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç äà áúäàò äîáðå óïðàâëÿâàíè äúðæàâè, ñ äîáðè ïåðñïåêòèâè çà äåìîêðàòè÷íî ðàçâèòèå è áëàãîñúñòîÿíèå. Íà ñúñåäèòå íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç ñå ïðåäëàãà ïåðñïåêòèâàòà äà ïðèåìàò è ïðèëàãàò ïðàâèëàòà íà åäèííèÿ åâðîïåéñêè ïàçàð è äà îòâîðÿò íàöèîíàëíèòå ñè ïàçàðè â ñúîòâåòñòâèå ñ íîðìèòå íà Ñâåòîâíàòà òúðãîâñêà îðãàíèçàöèÿ. Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ ïëàíèðà äà ôèíàíñèðà åâðîïåéñêàòà ïîëèòèêà çà ñúñåäñòâî ÷ðåç ñïåöèàëíè ôîíäîâå è ïðîãðàìè. Âñè÷êè äúðæàâè, âêëþ÷åíè â íîâàòà ñòðàòåãèÿ, ùå èìàò ïðàâî íà ôèíàíñèðàíå îò òÿõ.  ïåðèîäà 2004–2006 ã. Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ ùå îòïóñíå 255 ìèëèîíà åâðî çà ïðÿêî ôèíàíñèðàíå íà ñúñåäíèòå ñòðàíè è îêîëî 700 ìèëèîíà åâðî çà ãðàíè÷íèòå ðàéîíè íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Îñâåí òîâà çíà÷èòåëíî ñå çàñèëâà âúçìîæíîñòòà íà ñúñåäíèòå íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç äúðæàâè äà ïîëó÷àâàò çàåìè îò Åâðîïåéñêàòà èíâåñòèöèîííà áàíêà. Íà âñÿêà, ñúñåäíà íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, äúðæàâà ùå áúäåò ïðåäëîæåíè èíäèâèäóàëíè ïëàíîâå çà äåéñòâèå. ×ðåç òÿõ ùå ñå ïîäïîìàãà óïðàâëåíèåòî, ùå ñå ñòèìóëèðàò çà÷èòàíåòî íà âúðõîâåíñòâîòî íà çàêîíà è ñïàçâàíåòî íà ÷îâåøêèòå ïðàâà, ùå ñå ïîäïîìàãàò èêîíîìè÷åñêèÿò ðàçòåæ è ñîöèàëíîòî ðàçâèòèå. Ìèãðàöèÿòà, îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò, òåðîðèçìúò è òðàôèêúò íà õîðà ñà äðóãè ïðèîðèòåòíè îáëàñòè, â êîèòî Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ íàñòîÿâà çà çàñèëåíî ñúòðóäíè÷åñòâî. Ñïîðåä êîíöåïöèÿòà íà Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ îòíîøåíèÿòà ñúñ ñúñåäíèòå äúðæàâè òðÿáâà äà ñå ðàçâèâàò êàòî äèíàìè÷åí è äâóñòðàíåí ïðîöåñ.  íåãî ïîêðèâàíåòî íà åâðîïåéñêèòå êðèòåðèè â èêîíîìè÷åñêàòà, ïðàâíàòà è ñîöèàëíàòà îáëàñò è ñúîáðàçÿâàíåòî ñ ïðèíöèïèòå íà ïðàâîâàòà äúðæàâà è äåìîêðàöèÿòà ñà îáâúðçàíè ñ ïîâèøàâàíåòî íà ôèíàíñîâàòà ïîìîù è ðàçøèðÿâàíåòî íà âñåñòðàííîòî ñúòðóäíè÷åñòâî. Ïîäîáåí ïðîöåñ ñå î÷àêâà äà äîâåäå äî ñúçäàâàíåòî íà êðúã îò ïðèÿòåëè îêîëî Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, êîèòî ùå èìàò äîñòúï äî îñíîâíèòå ïðåäèìñòâà, êîèòî Åâðîïåéñêèÿò ñúþç ïðåäëàãà íà ñâîèòå ÷ëåíîâå. 12

Íîâàòà åâðîïåéñêà ïîëèòèêà çà ñúñåäñòâî å îò ãîëÿìà âàæíîñò çà Áúëãàðèÿ êàòî ïðåäñòîÿù ÷ëåí íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç è íåãîâà âúíøíà ãðàíèöà. Òÿ çàñÿãà èíòåðåñèòå íà Áúëãàðèÿ ïî îòíîøåíèå íà áëèçêèòå äî íåÿ ñòðàíè. Îò çíà÷åíèå çà Áúëãàðèÿ å è âúçìîæíîñòòà äà ñå âêëþ÷è â êîíêðåòèçèðàíåòî è îñúùåñòâÿâàíåòî íà ïîëèòèêàòà è â ïðåäâèäåíèòå â íåÿ ïðîåêòè. Ó÷àñòèåòî çàñÿãà íå ñàìî äúðæàâíèòå èíñòèòóöèè. Òî å îò çíà÷èòåëåí èíòåðåñ è çà ÷àñòíèÿ ñåêòîð, íåïðàâèòåëñòâåíèòå îðãàíèçàöèè, àêàäåìè÷íèòå ñðåäè è èíäèâèäóàëíèòå åêñïåðòè. Âñè÷êè òå èìàò ïîòåíöèàëà äà ó÷àñòâàò â ïðîåêòèòå. À è âñè÷êè òå áè òðÿáâàëî äà áúäàò ïðèâëå÷åíè â èçãîòâÿíåòî è ïðîâåæäàíåòî íà äúðæàâíàòà ïîëèòèêà â òàçè îáëàñò, êîÿòî òðÿáâà äà ñúçäàäå áëàãîïðèÿòíè óñëîâèÿ çà áúëãàðñêîòî ó÷àñòèå â íîâèòå ïðîãðàìè. Áúëãàðèÿ áè ìîãëà äà èãðàå àêòèâíà ðîëÿ â îñúùåñòâÿâàíåòî íà åâðîïåéñêàòà ïîëèòèêà çà ñúñåäñòâî äîòîëêîâà, äîêîëêîòî òÿ èìà òðàäèöèîííè âðúçêè ñ íÿêîè îò òåçè ñòðàíè, à ñúùî è ñ áúëãàðñêîòî íàñåëåíèå â Óêðàéíà è Ìîëäîâà è ïîçíàâà äîáðå êóëòóðàòà è ìàíòàëèòåòà íà òåçè íàðîäè. Ïîëèòèêàòà íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç êúì íåãîâèòå ñúñåäè ùå ñå ïðîâåæäà íå ñàìî öåíòðàëèçèðàíî ïî ëèíèÿ íà îáùàòà ïîëèòèêà íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, êîÿòî ñå ôîðìèðà â Áðþêñåë, íî ñúùî è ïî ëèíèÿ íà äâóñòðàííîòî ñúòðóäíè÷åñòâî. Èìåííî ïî íåÿ ïðè èçïîëçâàíå íà ñòèìóëèòå è ôîíäîâåòå íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç áèõà ìîãëè äà ñå ðàçâèÿò ñ ïðåäèìñòâî îòíîøåíèÿòà íà Áúëãàðèÿ ñ îíåçè ñòðàíè, êîèòî òÿ ïîçíàâà íàé-äîáðå è êúì êîèòî èìà èíòåðåñè, à ñúùî ñ îíåçè, â êîèòî èìà áúëãàðñêà äèàñïîðà è ñ êîèòî òÿ èìà òðàäèöèîííè îòíîøåíèÿ. Áúëãàðèÿ áè ìîãëà óñïåøíî äà ñå îïèòà äà òðàíñôåðèðà åâðîïåéñêèòå öåííîñòè è áëàãà êúì òåçè ñòðàíè. Òîâà ùå áúäå íàèñòèíà íîâî ïðåäèçâèêàòåëñòâî êúì ñòðàíàòà, çà êîåòî ïîäãîòîâêàòà òðÿáâà äà çàïî÷íå îùå îòñåãà. Ðàçøèðÿâàíåòî íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç âîäè äî ïðèáëèæàâàíåòî ìó äî ïî-íåñòàáèëíè ðàéîíè. Òîâà ïîâèøàâà ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà êúì ìåðêèòå çà ñèãóðíîñò íà íîâîïðèåòèòå äúðæàâè, êúì êîèòî ñêîðî êàòî âúíøíà ãðàíèöà ùå ñå ÷èñëè è Áúëãàðèÿ. Êàòî òàêàâà òÿ ùå íîñè ãëàâíàòà îòãîâîðíîñò çà âúíøíàòà ñèãóðíîñò íà Ñúþçà ïî ñâîÿòà ãðàíèöà. Íàëàãà 13

ñå çàñèëåíî ñúòðóäíè÷åñòâî ñ îðãàíèòå íà ñúñåäíèòå äúðæàâè â òàçè îáëàñò. Òî ìîæå çíà÷èòåëíî äà ñå ïîäïîìîãíå îò ïðîãðàìèòå, ïðåäâèäåíè â ñòðàòåãè÷åñêèÿ äîêóìåíò çà åâîðîïåéñêàòà ïîëèòèêà çà ñúñåäñòâî. Ïðåäèçâèêàòåëñòâî êúì Áúëãàðèÿ å è ðåøàâàíåòî íà âèçîâèòå âúïðîñè ñúñ ñòðàíèòå, êîèòî ñà èçâúí Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, ïî íà÷èí, êîéòî îãðàíè÷àâà ìàêñèìàëíî îòðèöàòåëíèòå ïîñëåäèöè çà çàñåãíàòèòå ñòðàíè, çà òåõíèòå ãðàæäàíè è çà Áúëãàðèÿ, îñîáåíî íàïðèìåð â îáëàñòòà íà òóðèçìà. Áúëãàðñêèòå èíñòèòóöèè, ÷àñòíèÿò ñåêòîð, íåïðàâèòåëñòâåíèòå îðãàíèçàöèè, àêàäåìè÷íèòå ñðåäè è îòäåëíèòå åêñïåðòè ùå èìàò âúçìîæíîñò ðàâíîïðàâíî äà ó÷àñòâàò âúâ âñè÷êè ïðîãðàìè íà åâðîïåéñêàòà ïîëèòèêà çà ñúñåäñòâî. Òÿõíîòî ó÷àñòèå ùå èìà íå ñàìî èêîíîìè÷åñêî èçìåðåíèå. Íî òî ùå èçäèãíå áúëãàðñêèÿò àâòîðèòåò è âëèÿíèå â ñúñåäíèòå äúðæàâè è ùå ïîâèøè íàöèîíàëíîòî ñàìî÷óâñòâèå. Ó÷àñòèåòî íà Áúëãàðèÿ â òàçè íîâà åâðîïåéñêà èíèöèàòèâà èìà íàöèîíàëíî çíà÷åíèå, èçèñêâà àêòèâíà ïîëèòèêà è ïîäãîòîâêàòà çà òîâà ìîæå îùå îòñåãà äà çàïî÷íå êàêòî ïî ïðàâèòåëñòâåíà, òàêà è ïî íåïðàâèòåëñòâåíà ëèíèÿ. 14

ÍÎÂÈÒÅ ÑÚÑÅÄÈ ÍÀ ÅÑ È ÎÁÙÀÒÀ ÑÈÃÓÐÍÎÑÒ Ñèìåîí ÍÈÊÎËΠÐàçãëåæäàíåòî íà òåìàòà çà íîâèòå ñúñåäè íà ÅÑ è îáùàòà ñèãóðíîñò èçèñêâà äà ñå ñúîáðàçèì ñ íÿêîëêî ïðåäâàðèòåëíî çàäàäåíè ïàðàìåòúðà: Ïúðâî, öåëòà íà ôîðìóëèðàíàòà ïîëèòèêà íà ÅÑ êúì íîâèòå ñúñåäè ïî÷èâà íà ïðåçóìïöèÿòà, ÷å òå íÿìà äà ñòàíàò ÷ëåíêè íà Ñúþçà â ñðåäåí è äúëãîñðî÷åí ïëàí, êîåòî ïðåäïîëàãà è àíàëèçúò íè äà ñå îðèåíòèðà êúì òàêèâà âðåìåâè õîðèçîíòè. Âòîðî, âúïðîñíèòå ñòðàíè ñà ðàçïîëîæåíè íàé-ìàëêî â äâà ðåãèîíà, êîèòî èìàò ñâîèòå îñîáåíîñòè ïî îòíîøåíèå íà ñèãóðíîñòòà, à çà Áúëãàðèÿ ñà îò çíà÷åíèå è íåíàçîâàíè â äîêóìåíòà íà ÅÑ ñòðàíè, êîèòî ùå îñòàíàò çà îïðåäåëåí ïåðèîä èçâúí ãðàíèöàòà íà ÅÑ ñëåä 2007 ã. Òðåòî, íåîáõîäèìî å äà äúðæèì ñìåòêà êàêòî çà íîâèòå ðèñêîâå è çàïëàõè, òàêà è çà ïðîìåíåíàòà õàðêòåðèñòèêà íà ïîíÿòèåòî „ñèãóðíîñò“, çà ðàçìèâàíå íà ãðàíèöàòà ìåæäó âúòðåøíà è âúíøíà ñèãóðíîñò. ×åòâúðòî, òðÿáâà äà ñå âçåìå ïðåäâèä è ïîòåíöèàëúò îò âúçìîæíîñòè çà ñúòðóäíè÷åñòâî â ñôåðàòà íà ñèãóðíîñòòà ñ òåçè ñòðàíè.  íàñòîÿùèÿ äîêëàä ïðîáëåìèòå ñà ðàçãëåäàíè â ñëåäíàòà ïîñëåäîâàòåëíîñò: 1. Ðèñêîâå è çàïëàõè; 2. Ïðîãíîçè çà ðàçâèòèå íà ñèëèòå, âëèÿåùè âúðõó ðåãèîíà; 3. Ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà ïðåä ïîëèòèêàòà íà ÅÑ êúì íîâèòå ñúñåäè; 15

4. Èíñòðóìåíòè è ïúòèùà çà ðåàëèçàöèÿ íà ïîëèòèêàòà íà ÅÑ êúì íîâèòå ñúñåäè; 5. Òåðîðèçúì è îðãàíèçèðàíà ïðåñòúïíîñò; 6. Ïðèíîñúò íà Áúëãàðèÿ. Ðèñêîâå è çàïëàõè Áåç ñúìíåíèå, ôàêòîðèòå, êîèòî ùå âúçäåéñòâàò âúðõó ÅÑ è íåãîâàòà ïåðèôåðèÿ è ïîðàæäàò ðàçëè÷íè âèäîâå îïàñíîñòè, òðÿáâà äà áúäàò ñåëåêòèðàíè. Òîãàâà ùå ñòàíå ÿñíà çíà÷èìîñòòà íà ìíîæåñòâî äðóãè ðèñêîâå è çàïëàõè îñâåí òåðîðèçìà è ïðè÷èíàòà çà óâåëè÷àâàíå íà íåñèãóðíîñòòà â ãëîáàëåí ìàùàá âñëåäñòâèå íà íàñëàãâàíåòî íà òåçè ôàêòîðè. Îïèòúò çà êëàñèôèöèðàíå íà îïàñíîñòèòå îïðåäåëåíî áè ïîìîãíàë ïðè èçáîðà íà ñðåäñòâàòà è ìîìåíòà çà òÿõíîòî ïðåäîòâðàòÿâàíå. Àíàëèçúò áè ïîêàçàë, ÷å òðÿáâà äà ãè îöåíÿâàìå: - ñïîðåä îáõâàòà èì(ãëîáàëíè, ðåãèîíàëíè); - ñïîðåä õàðàêòåðà èì(åòíè÷åñêè, òåõíîëîãè÷íè, ïðèðîäíè è åêîëîãè÷íè); - ñïîðåä âúçäåéñòâèåòî èì(íåïîñðåäñòâåíè, íàçðÿâàùè, áúäåùè). Íÿêîè îò ïðîòè÷àùèòå ïðîöåñè ñà âçàèìíî ñâúðçàíè, ïðîèçòè÷àò åäèí îò äðóã èëè ñè âëèÿÿò åäèí íà äðóã. Äðóãà îñîáåíîñò å, ÷å íà ìåñòà èìà ñú÷åòàâàíå íà íÿêîëêî ôàêòîðà – áåäíîñò, ðåëèãèîçåí ôàíàòèçúì, ëåñåí äîñòúï äî îðúæèÿ, èñòîðè÷åñêè íàñëîåíè ïðîòèâîðå÷èÿ, è èìåííî òîâà ïðåâðúùà ñúòóàöèÿòà â îãíèùå, èçëú÷âàùî çàïëàõè. Ñúùåñòâåí íîâ ìîìåíò å, ÷å ôàêòîðèòå íà çàïëàõà íå ñàìî ñå ãëîáàëèçèðàò, à è ñå ðàçìèâàò â åäèí ìíîãî ïî-øèðîê ìàùàá, êîåòî çàòðóäíÿâà èäåíòèôèöèðàíåòî íà êîðåíèòå èì, íà ñóáåêòà, êîéòî ñòîè çàä êîíêðåòíà çàïëàõà, à òîâà ñå îòðàçÿâà íà èíñòèòóöèîíàëíàòà ñòðóêòóðà íà ìåæäóíàðîäíèòå îòíîøåíèÿ. È íå íà ïîñëåäíî ìÿñòî – âúçäåéñòâèåòî íà ãëîáàëíî ïðîòè÷àùè ïðîöåñè âúðõó îòäåëíè ñòðàíè è íåâúçìîæíîñòòà åäíà ñòðàíà ñàìà äà ãàðàíòèðà ñâîÿòà ñèãóðíîñò, êàêòî è íàðàñòâàùàòà èêîíîìè÷åñêà âçàèìîçàâèñèìîñò ìåæäó ñòðàíèòå, íà áàçàòà íà êîÿòî ùå ñå ãðàäè òÿõíàòà ñèãóðíîñò.  ãëîáàëåí ìàùàá çàïëàõèòå è ðèñêîâåòå èäâàò îò òåðî16

ðèçìà, íàðàñòâàíå íà áåäíîñòòà, áîëåñòèòå è åïèäåìèèòå, íàðóøàâàíå íà åêîëîãè÷íîòî ðàâíîâåñèå, íåäîñòèã íà âîäíè ðåñóðñè, èêîíîìè÷åñêè ñúòðåñåíèÿ, äåñòàáèëèçàöèÿ íà îïðåäåëåíè ðàéîíè â ðåçóëòàò íà áîðáè çà âëèÿíèå è äîñòúï äî åíåðãèéíè ðåñóðñè è òðàíñïîðòíè êîðèäîðè, èíñòðóìåíòàëèçèðàíå íà ïîëèòèêàòà â èíòåðåñ íà ìîùíè èêîíîìè÷åñêè êðúãîâå, êîåòî âíàñÿ êîíôëèêòåí ïîòåíöèàë â ìåæäóíàðîäíèòå îòíîøåíèÿ. Àêî êîíöåíòðèðàìå âíèìàíèåòî ñè â ðåãèîíàëåí ïëàí, òî òóê ðèñêîâåòå è çàïëàõèòå ñà ïî-ñêîðî â òàêà íàðå÷åíèòå òëååùè êîíôëèêòè, íåðåøåíè òåðèòîðèàëíè âúïðîñè, èñòîðè÷åñêè ñúçäàëè ñå íàïðåæåíèÿ, íåóñòàíîâåí ñòàòóò è íåçäðàâè àìáèöèè, åòíè÷åñêè íàïðåæåíèÿ, ñðàñòâàíå íà îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò ñ äúðæàâíè ñòðóêòóðè, à íå òîëêîâà îò íåïîñðåäñòâåíè òåðîðèñòè÷íè çàïëàõè. Îñâåí òîâà å íèñêî èêîíîìè÷åñêîòî è òåõíîëîãè÷åñêîòî ðàçâèòèå, ãîëÿì å äåëúò íà ñèâàòà èêîíîìèêà. Îò çíà÷åíèå, ðàçáèðà ñå, å è ôàêòúò, ÷å â äîïúëíåíèå íà òîâà òóê ñå ñáëúñêâàò ñòðàòåãè÷åñêè èíòåðåñè íà ñèëè êàòî ÑÀÙ è Ðóñèÿ, íàïðèìåð â Êàâêàçêèÿ ðåãèîí, à äðóãè ïúê ñå ñòðåìÿò êúì óòâúðæäàâàíå êàòî ðåãèîíàëíè ñèëè â áúäåùå ñ âúçìîæíîñòè çà ïîëèòè÷åñêî è èêîíîìè÷åñêî âëèÿíèå. Ïðîãíîçè Ëîãè÷íî å, ÷å ðàçâèòèåòî â ñâåòà ùå îêàçâà âúçäåéñòâèå âúðõó ñòðàíèòå îò òàêúâ ãîëÿì ðàéîí, êàêúâòî ñå îïèòâàìå äà ðàçãëåæäàìå ÅÑ è ïðèëåæàùèòå ìó ñúñåäè. Êîëêîòî è ðåçåðâèðàíî äà ãëåäàò íÿêîè íà ïðîãíîçè íà ðàçóçíàâàòåëíè öåíòðàëè, öåíòðîâå çà ñòðàòåãè÷åñêè ïðîó÷âàíèÿ è îòäåëíè åêñïåðòè çà 10, 15, 20 è äîðè ïîâå÷å ãîäèíè íàïðåä, íå ìîæå äà ãè èçêëþ÷èì îò ðàçñúæäåíèÿòà ñè. Äèíàìè÷íîòî ðàçâèòèå íà ñèòóàöèÿòà çàñòèãà äîðè ïî-ðàíî îò î÷àêâàíåòî òåçè ïðîãíîçè. Çà ñúæàëåíèå ñå îêàçà âÿðíà òåçàòà, ÷å àêî ÑÀÙ ñå îïèòàò äà ðåàëèçèðàò ñâîÿ ìîäåë, „òîâà ùå ïðåäèçâèêà âúëíà îò òåðîðèçúì; óâåëè÷àâàíå íà íàäïðåâàðàòà âúâ âúîðúæàâàíåòî íà ñòðàíè, êîèòî âèæäàò åäèíñòâåíèÿ èçõîä äà ñå ïðîòèâîïîñòàâÿò íà ñâðúõñèëàòà èìåííî â òîâà; ùå âúçíèêíàò íîâè ñúþçè; ùå ñå óñêîðÿò çàïî÷íàòè âå÷å ïðîöåñè êàòî ôîðìèðà17

íå íà ñîáñòâåíà âúíøíà ïîëèòèêà è ïîëèòèêà íà ñèãóðíîñò íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç è ñúçäàâàíå íà åâðîïåéñêè âúîðúæåíè ñèëè“. Ïðåäè äà õâúðëèì ïî-äàëå÷åí ïîãëåä â áúäåùåòî, òðÿáâà äà îòáåëåæèì, ÷å òîçè åòàï íà ðàçâèòèå íà ÷îâå÷åñòâîòî å åäèí âðåìåíåí, ïðåõîäåí åòàï. Çàùîòî èçáðàíèÿò îò ÑÀÙ ìîäåë, àêî âúîáùå ìîæå äà ñå ãîâîðè çà ìîäåë ñúñ ñúäúðæàíèå, ùå èçèñêâà àíãàæèðàíå íà èçêëþ÷èòåëíî ìíîãî ñèëè è ñðåäñòâà ïî öÿë ñâÿò, à òîâà ðàíî èëè êúñíî ùå ñå îòðàçè âúðõó èêîíîìè÷åñêàòà ñèòóàöèÿ â ñàìàòà ñòðàíà ñóïåðñèëà. Ïîâå÷åòî åêñïåðòè, ïðè òîâà àìåðèêàíñêè, ïðîãíîçèðàò, ÷å ñðèâúò íà ÑÀÙ, à îòòàì è íà ðîëÿòà èì íà ñâåòîâåí ëèäåð, ìîæå äà ñå î÷àêâà ïðåç 2012 ãîäèíà. Èçðàñòâàíåòî íà äðóã êîíêóðåíòåí íà ÑÀÙ ñâåòîâåí öåíòúð äî 2015 ã. îáà÷å íå å âúçìîæíî. Ìíîãî ñå ãîâîðè çà Êèòàé, íî òîé å çàâèñèì, âêëþ÷èòåëíî îò ÑÀÙ, à è âúâ âðåìåòî äî 2015 ã. íå å â ñúñòîÿíèå äà ïîåìå âîäåùà ðîëÿ. Îïàñíè ñà îáà÷å êàêòî àãîíèÿòà íà åäíà ñóïåðñèëà, òàêà è ñúçäàâàíåòî íà âàêóóì, î÷åðòàâàù ñå èìåííî â ïåðèîäà 2012–2015 ã. Áúäåùåòî ùå ïðèíàäëåæè ïî-ñêîðî íå íà åäíà ñâåòîâíà ñèëà, à íà êîàëèöèÿ îò äúðæàâè ñ îãðîìíè èêîíîìè÷åñêè, òåõíîëîãè÷åñêè è âîåííè âúçìîæíîñòè. Èíòåðåñíî å îáà÷å, ÷å è ïðîãíîçèòå çà Ðóñèÿ îòáåëÿçâàò 2012 ã. êàòî ðåøàâàù ñðîê çà ðåøàâàíå íà ïðîáëåìèòå é. Ïðîãíîçèòå íà ÖÐÓ è äðóãè öåíòðàëè îáà÷å òðÿáâà äà ñå ïîñòàâÿò ïîä âúïðîñ, çàùîòî ñúâñåì î÷åâèäíî å, ÷å ñ ïóáëèêóâàíåòî èì ñå öåëè ñîíäèðàíå íà ñòàíîâèùà, âíóøåíèÿ è åäâà ëè âñè÷êî å äîáðå àðãóìåíòèðàíî. Äíåñ èçãëåæäà ìàëêî âåðîÿòíà ïðîãíîçàòà çà ðàçïàäàíå íà Ðóñèÿ íà 6 èëè 7 îòäåëíè äúðæàâè. Ñàìî ïðåäè íÿêîëêî ãîäèíè ðàçóçíàâàòåëíàòà ñëóæáà íà Ãåðìàíèÿ ÁÍÄ ïðîãíîçèðà âîéíè â Êàâêàçêèÿ ðåãèîí, à åòî ÷å íà ôîíà íà äíåøíèòå ñúáèòèÿ òàì âå÷å ñå ïèòàìå äàëè íå ñìå â íàâå÷åðèåòî íà òàêèâà. Äíåñ åêñïåðòèòå ñà ñêëîííè äà ïîòâúðäÿò ïðîãíîçàòà íà ÖÐÓ çà Áàëêàíèòå ïðåç 2015 ã., à èìåííî, ÷å ùå îñòàíàò åäèí ðàéîí ñ íàïðåæåíèå è ïåðèîäè÷íî èçáóõâàíå íà ëîêàëíè ñáëúñúöè. Óòâúðäèëèòå ñå â Êîñîâî è Áîñíà è Õåðöåãîâèíà ìàôèîòñêè ñòðóêòóðè çàïëàøâàò åâðîïåéñêàòà ñèãóðíîñò è òå íÿìà äà áúäàò ëåñíî èçêîðåíåíè. Êîãàòî ïðåäè ãîäèíè çàïàäåí åêñïåðò çàÿâè, ÷å ñëåäâàùèÿò êîíôëèêò ñëåä òîçè ñ êîñîâñêèòå àëáàíöè ùå áúäå ïðåäèçâè18

êàí îò óíãàðñêîòî ìàëöèíñòâî, íå ìó îáúðíàõà âíèìàíèå, íî ñáëúñúöèòå ïðåä åäíà öúðêâà âúâ Âîéâîäèíà ïðåç ñåïòåìâðè 2004 ã. òðåâîæíî íè íàïîìíèõà çà òîâà. Êîãàòî ïðåç 1994 ã. àìåðèêàíñêè åêñïåðòè ïðåäñòàâèõà â Ñîôèÿ ïðîãíîçèòå ñè çà âúçìîæíî ðàçâèòèå íà êðèçè â Êîñîâî, Ìàêåäîíèÿ è Áúëãàðèÿ, íè áå òðóäíî äà ñå ñúãëàñèì, íî ñúáèòèÿòà â ïúðâèòå äâå ñå ðàçâèõà êàòî ïî ñöåíàðèé. Äàëè òðåòèÿò åòàï íå å ñâúðçàí ñ ðîìñêèòå ïðîáëåìè, òîçè âúïðîñ êàòî ÷å ëè èçáÿãâàìå äà êîìåíòèðàìå. Èíòåðåñíî å äà ñå ïðîñëåäÿò àðãóìåíòèòå è ñöåíàðèèòå çà âúçìîæíî „èñëÿìèçèðàíå“ íà Åâðîïà(ñåãà – 14 ìèëèîíà ìþñþëìàíè), êîåòî ñèëíî ùå çàâèñè îò ðåøàâàíåòî íà ïðîáëåìèòå â Áëèçêèÿ è Ñðåäíèÿ èçòîê. Îò èçêëþ÷èòåëíà âàæíîñò å áîðáàòà ñðåùó òåðîðèçìà äà íå ñå ïîñòàâè íà ïëîñêîñòòà íà ðåëèãèîçíàòà íåòúðïèìîñò. Òðóäíî å äà ñè ïðåäñòàâèì êàòàñòðîôàëíèòå ïîñëåäèöè, àêî íÿêîè ñèëè óñïåÿò äà ïðåäèçâèêàò âîéíà ìåæäó ðåëèãèèòå. Òúé êàòî äíåñ ãîâîðèì çà ïîëèòèêà íà ÅÑ êúì íîâèòå ñúñåäè, òðÿáâà äà ñè äàäåì ñìåòêà, ÷å òÿ ùå çàâèñè îò ñïîñîáíîñòòà íà Ñúþçà äà ðåàëèçèðà íîâî êà÷åñòâî íà ðàçâèòèåòî è óòâúðæäàâàíåòî ñè: ùå áúäå ëè ðàòèôèöèðàíà, çà äà âëåçå â ñèëà íîâàòà êîíñòèòóöèÿ íà ÅÑ, ùå ñå ïðåîäîëåå ëè ðåçåðâèðàíîñòòà íà íÿêîè ÷ëåíêè êúì Åâðîïåéñêàòà ïîëèòèêà çà ñèãóðíîñò è îòáðàíà, ùå ñå ñïðàâè ëè ñ íîâèòå ïðåäèçâèêàòåëñòâà, ùå ñå ïðåâúðíå ëè â íàé-ãîëÿìàòà äåìîêðàöèÿ íà ñâåòà? Îòãîâîðúò íà âñè÷êè òåçè âúïðîñè ìîæå áè å â òåíäåíöèÿòà ÅÑ äåéñòâèòåëíî äà ïîåìå ðîëÿòà íà ñâåòîâíà ñèëà, çà êîåòî äîñåãà íÿìàøå ñàìî÷óâñòâèåòî. Ðàçâèòèåòî íà ÍÀÒÎ ñúùî ùå îêàæå ïðÿêî âëèÿíèå âúðõó ñèãóðíîñòòà íà ðàçãëåæäàíèòå òóê ñòðàíè è ðåãèîíè. Íåùî ïîâå÷å, ïî ïîíÿòíè ïðè÷èíè ÍÀÒÎ èçïðåâàðâà ÅÑ, óòâúðæäàâàéêè ñâîÿòà ðîëÿ, ðàçâèâàéêè îòíîøåíèÿòà ñè ñ „íîâèòå ñúñåäè“, ïðèâëè÷àéêè ãè â ïàðòíüîðñêè ïðîãðàìè, â ñúâìåñòíè âîåííè ó÷åíèÿ. Ðàçáèðà ñå, áëàãîïðèÿòñòâàù ôàêòîð å ñïëîòÿâàíåòî ñðåùó îáùàòà îïàñíîñò îò òåðîðèñòè÷íè àòàêè. Ãîëÿìà ðîëÿ çà ðåøàâàíå íà êðèçèòå â ðåãèîíà è „íîâèòå ñúñåäè“ ùå èìà, ðàçáèðà ñå, ÎÑÑÅ. Íîâèòå ìîìåíòè íå ñà ñàìî â êîìåíòèðàíèòå ïîíàñòîÿùåì àêöåíòè è áàëàíñ íà äåéíîñòòà é, à è â òîâà, ÷å ñèòóàöèÿòà èçèñêâàâà îðãàíèçàöèÿòà 19

äà ðàçøèðÿâà äåéíîñòòà ñè. Îò äðóãà ñòðàíà, èìåííî â ÎÑÑÅ ÅÑ ðàçïîëàãà ñ åäíà îò îñíîâíèòå ôîðìè íà äèàëîã ñúñ ÑÀÙ è Ðóñèÿ, êîåòî íå å íèêàê ìàëîâàæíî. Îò ñòðàòåãè÷åñêî âàæíî çíà÷åíèå çà ñèãóðíîñòòà å ðàçâèòèåòî íà åâðîàòëàíòè÷åñêèÿ äèàëîã. Îòúðñâàíåòî íà ÑÀÙ îò íÿêîè ñõåìè íà âèæäàíèÿ è äåéñòâèÿ è ïîâå÷å óñèëèÿ íà åâðîïåéöèòå çà ðàçáèðàíåòî íà äúëãîñðî÷íèòå ïðîáëåìè áè àêòèâèçèðàëî òàêà íåîáõîäèìèòå îùå ïî-òåñíè ïàðòíüîðñêè îòíîøåíèÿ. Åâðîàòëàíòèçìúò íÿìà äà å ñúùèÿò êàêòî äîñåãà íàé-ìàëêîòî çàðàäè èçìåñòåíèÿ àêöåíò íà ÑÀÙ íà èçòîê îò Åâðîïà, íî òîé â íèêàêúâ ñëó÷àé íÿìà äà ñå îáåçëè÷è, çàùîòî òâúðäå ìíîãî çàâèñè îò íåãî è çà äâàòà êîíòèíåíòà. Òåçàòà çà “êîàëèöèè íà æåëàåùèòå” ñå íóæäàå îò îòäåëíà ðàçðàáîòêà, íî è òÿ íå áè ìîãëà äà ñå ïðåâúðíå ⠓ãðîáîêîïà÷” íà åâðîàòëàíòèçìà. Ïî îòíîøåíèå íà èíòåðåñèòå íà Åâðîïà è ÑÀÙ êúì Êàâêàçêèÿ ðåãèîí è Öåíòðàëíà Àçèÿ ìîæå äà ñå ïðîãíîçèðà, ÷å ðàçëè÷íèòå ïîäõîäè ìîæå äà âîäÿò è äî ïðîòèâîðå÷èÿ, êîèòî äà çàáàâÿò åäíà òàêòèêà íà ñúâìåñòíè ñ Ðóñèÿ ðåøåíèÿ. Êàâêàçêèÿò ðåãèîí ñòàâà êëþ÷îâ çà ñèãóðíîñòòà. Àêî Çáèãíåâ Áæåæèíñêè å ïðàâ ñ ôîðìóëèðîâêàòà ñè, ÷å òîçè ðåãèîí å Áàëêàíèòå íà Åâðàçèÿ, òîãàâà òðÿáâà äà íàïîìíèì, ÷å îñâåí íàòîâàðåíî ñ íåãàòèâè òîâà ïîíÿòèå äíåñ ñúäúðæà è ïîëîæèòåëíè èçìåðåíèÿ, êîèòî áèõà ìîãëè äà áúäàò âçåòè çà ïðèìåð ïîíå îò íÿêîè îò êàâêàçêèòå äúðæàâè: âñè÷êè ñòðàíè íà Áàëêàíèòå èìàò äíåñ äåìîêðàòè÷íè ïðàâèòåëñòâà è âñè÷êè ïðåñëåäâàò îáùè èíòåãðàöèîííè öåëè ñ ÅÑ è ÍÀÒÎ. Äîêàòî â Êàâêàçêèÿ ðåãèîí èìà åäíî ñú÷åòàâàíå ìåæäó íàöèîíàëèçúì è ðàäèêàëåí èñëÿìèçúì. Íàé-ëîøèÿò âàðèàíò áè áèë, àêî Ðóñèÿ çàãóáè áèòêàòà â ×å÷íÿ, çàùîòî ùå ïîñëåäâàò âçðèâ â öåëèÿ ðåãèîí è ìíîæåñòâî ðàçäåëÿíèÿ íà òåðèòîðèè. Íàðàñòâà çíà÷åíèåòî íà ×åðíîìîðñêèÿ ðåãèîí. Òîâà ñå îò÷èòà îò ãîðíèòå ìåæäóíàðîäíè îðãàíèçàöèè è ïîëèòèêèòå èì îñîáåíî êúì ×åðíîìîðñêèÿ ðåãèîí âå÷å ñå ðåàëèçèðàò â êîíêðåòíè èíèöèàòèâè. Âúïðåêè òîâà îáà÷å òðÿáâà äà ñå ïðèçíàå, ÷å å íóæíî äà ñå íàâàêñâà çàðàäè âðåìåòî, êîãàòî ïðîáëåìèòå òóê íå áÿõà òåõåí ïðèîðèòåò.  êîìåíòàðèòå â ÅÑ è ÍÀÒÎ ñå ïðîêðàäâà íàäåæäàòà, ÷å ñëåä ïðèåìàíåòî íà Áúëãà20

ðèÿ è Ðóìúíèÿ â Ñúþçà, à ñëåä âðåìå è íà Òóðöèÿ, ùå ñå îáõâàíå ïî-øèðîêî òîçè ðåãèîí è ùå ñå ïîâèøè ñèãóðíîñòòà ìó. Òîâà îçíà÷àâà îáà÷å íîâè è ïî-ãîëåìè îòãîâîðíîñòè çà òåçè ñòðàíè è, ðàçáèðà ñå, íàøàòà ñòðàíà â ÷àñòíîñò. Âåðîÿòíîñòòà îò òåðîðèñòè÷íè àòàêè ïî ìîðñêè îáåêòè, ïðèñòàíèùà è äðóãè ñòàâà èçêëþ÷èòåëíî ãîëÿìà. Íà ðèñê ñà ïîäëîæåíè è íÿêîè áëèçêè äî íàñ ïðîëèâè. Èêîíîìè÷åñêèòå è åêîëîãè÷åñêè ïîñëåäèöè áèõà áèëè çíà÷èòåëíè. Òúé êàòî ïîëèòèêàòà êúì ñúñåäèòå íà ÅÑ ñå ðàçïðîñòèðà è âúðõó ñòðàíè îò Ñðåäèçåìíîìîðèåòî(Àëæèð, Åãèïåò, Èçðàåë, Éîðäàíèÿ, Ëèâàí, Ëèáèÿ, Ìàðîêî, Ñèðèÿ, Òóíèñ), òðÿáâà äà ñïîìåíåì, ÷å îò äâå ãîäèíè âå÷å èìà âîåííîìîðñêà ìèñèÿ íà ÍÀÒÎ(“Àêòèâíî óñèëèå”), ÷èÿòî çàäà÷à å äà îõðàíÿâà Ñðåäèçåìíî ìîðå îò ìîðñêè òåðîðèñòè. Îò 7 äî 25 ñåïòåìâðè 2004 ã. ñå ïðîâåäå ïúðâîòî â èñòîðèÿòà íà ÍÀÒÎ ñúâìåñòíî ó÷åíèå íà Îáåäèíåíèòå ÂÌÑ çà áúðçî ðåàãèðàíå ÅÂÐÎÌÀÐÔÎÐ(Ôðàíöèÿ, Èòàëèÿ, Èñïàíèÿ, Ïîðòóãàëèÿ) è ÂÌÑ íà ÍÀÒÎ. Îò äðóãà ñòðàíà, ñàìèòå äúðæàâè îò ïîñòñúâåòñêîòî ïðîñòðàíñòâî ñå îïèòâàò äà îáåäèíÿò óñèëèÿòà ñè çà ãàðàíòèðàíå íà ñèãóðíîñòòà íà ðåãèîíà. Äðóã å âúïðîñúò äàëè ñ òîâà ñå òúðñè ïðîòèâîâåñ íà ÍÀÒÎ. Âúâ âñåêè ñëó÷àé îðãàíèçàöèÿòà Äîãîâîð çà êîëåêòèâíà ñèãóðíîñò(ñ ó÷àñòèåòî íà Àðìåíèÿ, Áåëàðóñ, Êàçàõñòàí, Êèðãèçèÿ è Ðóñèÿ) ïðåäèçâèêà ñ ïîñëåäíàòà ñè ñåñèÿ ïðåç þíè 2004 ã. íååäíîçíà÷íè îöåíêè. Âñå ïàê áå ïðèåò äîêóìåíò çà ïðèîðèòåòíèòå íàïðàâëåíèÿ íà äåéíîñòòà íà îðãàíèçàöèÿòà çà ïåðèîäà 2004–2005 ã., ñúäúðæàù ìåðêè çà áîðáà ñðåùó òåðîðèçìà, âîéíñòâàùèÿ åêñòðåìèçúì è ðàçïðîñòðàíåíèåòî íà íàðêîòèöè, êàêòî è ñúâìåñòíîòî èçïîëçâàíå íà îáåêòè íà âîåííàòà èíôðàñòðóêòóðà íà äúðæàâèòå – ÷ëåíêè íà îðãàíèçàöèÿòà. Ïîêàçàòåëíî å ñúùî òàêà, ÷å â îñíîâíèòå íàïðàâëåíèÿ ôèãóðèðàò: ðàçðàáîòêà íà êîíöåïöèÿ çà ñúçäàâàíå íà óìèðîòâîðèòåëíè ñèëè íà îðãàíèçàöèÿòà, èçó÷àâàíå íà âúçìîæíîñòèòå çà âçàèìîäåéñòâèå ñ ÍÀÒÎ è äðóãè. Ïðîâåäåíîòî ñëåä ìåñåö ó÷åíèå â Öåíòðàëíîàçèàòñêèÿ ðåãèîí ïîêàçà, ÷å îðãàíèçàöèÿòà å â ñúñòîÿíèå äà äåéñòâà ÷ðåç êîëåêòèâíè ñèëè çà áúðçî ðåàãèðàíå. Êîãàòî ãîâîðèì çà îðãàíèçàöèÿ êàòî ãîðíàòà, íå ìîæåì 21

äà íå ñïîìåíåì, ÷å ÃÓÓÀÌ(Ãðóçèÿ, Óêðàéíà, Óçáåêèñòàí, Àçåðáàéäæàí è Ìîëäîâà) çà ðàçëèêà îò íåÿ ïúê å îïðåäåëåíî ïðîçàïàäíà. Èçâåñòíî, ìàêàð è ñëàáî, âëèÿíèå èìàò Åäèííîòî èêîíîìè÷åñêî ïðîñòðàíñòâî(Óêðàéíà, Áåëàðóñ è Êàçàõñòàí) è Øàíõàéñêàòà îðãàíèçàöèÿ çà ñúòðóäíè÷åñòâî, â êîÿòî ïúê å âêëþ÷åí Êèòàé. Ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà ïðåä ïîëèòèêàòà íà ÅÑ êúì íîâèòå ñúñåäè Êàêâà å ðîëÿòà è çíà÷åíèåòî çà îáùàòà ñèãóðíîñò íà ñòðàíèòå, êúì êîèòî å íàñî÷åí ñòðàòåãè÷åñêèÿò äîêóìåíò íà ÅÊ îò ìàé 2003 ã. – Ðóñèÿ, Óêðàéíà, Áåëàðóñ, Ìîëäîâà, ñòðàíèòå îò ò.íàð. Áàðöåëîíñêè ïðîöåñ îò Ñèðèÿ äî Ìàðîêî, êàêòî è âêëþ÷åíèòå â ñôåðàòà íà ïîäêðåïà Àðìåíèÿ, Àçåðáàéäæàí è Ãðóçèÿ? Òúé êàòî îòãîâîð íà òîçè âúïðîñ ìîæå äà äàäå ñàìî åäèí ïðîñòðàíåí àíàëèç, òóê ïðèíóäèòåëíî òðÿáâà äà ñå îãðàíè÷èì ñàìî ñ îòáåëÿçâàíåòî íà íÿêîè àêòóàëíè è âàæíè ìîìåíòè. Ñàìàòà öåë íà ñòðàòåãè÷åñêèÿ äîêóìåíò íà ÅÊ çà ïîëèòèêàòà êúì íîâèòå ñúñåäè, à èìåííî äà ñå äàäàò èçâåñòíè ñòèìóëè, äà ñå ðàçðàáîòè ïðîåêòúò çà îáùî èêîíîìè÷åñêî ïðîñòðàíñòâî, äà ñå âúçïîëçâàò îò îñíîâíèòå ñâîáîäè íà Ñúþçà êàòî äâèæåíèå íà õîðà è òîâàðè, óñëóãè è êàïèòàëè, ïðåäïîëàãà, ÷å òåçè ñòðàíè ñ ïîìîù îò ÅÑ òðÿáâà ïúðâî äà ñå ïðåáîðÿò ñ êîíòðàáàíäàòà, ôèíàíñîâèòå ïðåñòúïëåíèÿ, òåðîðèçìà. Ïðåïëèòàíåòî íà èíòåðåñèòå íà ðàçëè÷íè ñèëè âúâ âàæíè ñòðàòåãè÷åñêè ðåãèîíè, ðàçáèðà ñå, îêàçâà âëèÿíèå âúðõó åäèí èëè äðóã èçáîð ïî âúïðîñèòå íà ñèãóðíîñòòà, íî ñëåä êðàÿ íà Ñòóäåíàòà âîéíà è îñîáåíî ñëåä 11.09.2001 ã. âñå ïî-÷åñòî ñå óòâúðæäàâà òåíäåíöèÿòà çà òúðñåíå íà âúçìîæíîñòè çà âçàèìíî óäîâëåòâîðÿâàíå íà èíòåðåñèòå. Íàïðèìåð ïðåäëàãàíîòî îò ïðåäñòàâèòåë íà ÍÀÒÎ ïî Èçòî÷íà Åâðîïà ïðåêðàòÿâàíå íà âúçðàæåíèÿòà íà ÑÀÙ ñðåùó ðóñêè áàçè â Ãðóçèÿ è íà Ðóñèÿ ñðåùó òàêèâà íà ÑÀÙ è äîðè ñúçäàâàíå íà ñúâìåñòíà áàçà ïîä øàïêàòà íà Ñúâåòà Ðóñèÿ – ÍÀÒÎ. Îò äðóãà ñòðàíà, ðåãèîíúò å ìíîãî âçðèâîîïàñåí è ìíîãî ëåñíî ìîæå äà ñå ïðåäèçâèêàò ñúáèòèÿ ñ êàòàñòðîôàëíè ïî22

ñëåäèöè. Èìåííî òóê íÿêîè ñèëè áèõà ñå èçêóøèëè äà îïèòàò äà ïðåäèçâèêàò ñáëúñúê ìåæäó Ðóñèÿ è ìþñþëìàíñêèÿ ñâÿò. Äîêîëêî òîâà áè îòâîðèëî âúçìîæíîñòè çà äåçèíòåãðàöèÿ íà Ðóñèÿ è ïîåìàíå êîíòðîëà âúðõó íåôòîïðîâîäè è íåôòîíàõîäèùà, òîâà å äðóã è ñïîðåí âúïðîñ. Îò âñè÷êè “íîâè ñúñåäè” íà ÅÑ åñòåñòâåíî å, ÷å ðàçâèòèåòî íà Ðóñèÿ ùå èìà íàé-ãîëÿìî çíà÷åíèå çà ñèãóðíîñòòà â ðåãèîíà. Íåñëó÷àéíî îáÿâåíèòå îò ïðåçèäåíòà Ïóòèí íîâè ìåðêè çà áîðáà ñðåùó òåðîðèçìà íàìåðèõà òàêúâ îòêëèê â êîìåíòàðèòå â öÿë ñâÿò, â êîèòî ïðåîáëàäàâàøå è ìíîãî áåçïîêîéñòâî îò åâåíòóàëíî áúäåùî àâòîðèòàðíî óïðàâëåíèå. Íå ìîæå äà íå ñå ñúãëàñèì îáà÷å ñ êîíñòàòàöèÿòà ìó, ÷å êîðåíèòå íà òåðîðèçìà â Ñåâåðåí Êàâêàç ñå êðèÿò â ìàñîâàòà áåçðàáîòèöà è ëîøîòî îáðàçîâàíèå. Òîâà å áëàãîäàòíà ïî÷âà çà ðàçâèòèåòî íà åêñòðåìèñòêà ïðîïàãàíäà è íàáèðàíåòî íà íîâè ïîääðúæíèöè íà òåðîðà, êàçà ïðåçèäåíòúò Ïóòèí. “Ñåâåðåí Êàâêàç å êëþ÷îâ ñòðàòåãè÷åñêè ðàéîí çà Ðóñèÿ. Òîé å æåðòâà íà òåðîðèçìà è ñúùåâðåìåííî òðàìïëèí çà òåðîðèñòèòå.” Ðóñèÿ ïðåäïðèåìà è ñåðèîçíè ìåðêè çà ìîäåðíèçèðàíå íà âúîðúæåíèòå ñè ñèëè, çà ïîäãîòîâêà íà ñïåöèàëíè ñèëè è ò.í. Ðóñèÿ å ñêåïòè÷íà îáà÷å ïî îòíîøåíèå íà ïîëèòèêàòà íà ÅÑ êúì íîâèòå ñúñåäè è ïðåäïî÷èòà “ñòðàòåãè÷åñêîòî ïàðòíüîðñòâî” ñ ÅÑ. Î÷åâèäíî, ïðè ôîðìóëèðàíåòî íà ñòðàòåãè÷åñêèÿ äîêóìåíò Áðþêñåë íå îò÷åòå ÷óâñòâèòåëíîñòòà íà Ìîñêâà, äîêàòî íàïðàâè òîâà çà Àíêàðà. Äåéñòâèòåëíî áëèçêî äî óìà áå, ÷å Ðóñèÿ íÿìà äà èñêà äà ÿ ïîñòàâÿò íà åäíî íèâî ñ Òóíèñ. Íà âòîðî ìÿñòî ïî âàæíîñò çà óêðåïâàíå íà ñèãóðíîñòòà â ðåãèîíà áè òðÿáâàëî äà ïîñòàâèì äåìîêðàòè÷íîòî è èêîíîìè÷åñêî ðàçâèòèå íà 48-ìèëèîííà Óêðàéíà. Ïîäàäåíèÿò íåîòäàâíà îò íåÿ ñèãíàë, ÷å ÅÑ è ÍÀÒÎ íå ñà âå÷å â ïðèîðèòåòèòå é, å ñàìî òàêòè÷åñêè õîä. Ïðåäè ãîäèíè è Ðóìúíèÿ ïîä çàïëàõàòà äà íå áúäå ïðèåòà â ÍÀÒÎ îáÿâè, ÷å ùå ñúçäàäå íîâ ñúþç ñ Òóðöèÿ è Èçðàåë. Óñêîðÿâàíåòî íà äåìîêðàòè÷íîòî ðàçâèòèå íà Óêðàéíà îáà÷å å îò ãîëÿìî çíà÷åíèå íå ñàìî çàùîòî òî ùå ñå îòðàçè è íà äðóãè ñòðàíè â ðåãèîíà, à çàùîòî èêîíîìè÷åñêîòî ðàâíèùå äíåñ, îðãàíèçèðàíàòà ïðåñ23

òúïíîñò è êîðóïöèÿòà, îïàçâàíåòî íà íåôòîïðîâîäèòå ñà ïðîáëåìè, êàñàåùè è ñúñåäíèòå é ñòðàíè. Ïðåäâèä íà êîìåíòàðèòå ïî ïðåäñòîÿùèòå ïðåçèäåíòñêè èçáîðè òðÿáâà äà îòáåëåæèì, ÷å íåçàâèñèìî îò èçáîðà íà ïðîçàïàäíè èëè ïðîðóñêè âîäåùè êàíäèäàòè âúíøíîïîëèòè÷åñêèÿò êóðñ è ïîëèòèêàòà çà ñèãóðíîñò íÿìà äà ïðåòúðïÿò ïðîìåíè. Äàëè ñúòðóäíè÷åñòâîòî ñ íåÿ ïî ëèíèÿ íà ïîëèòèêàòà çà “íîâèòå ñúñåäè” îáà÷å íÿìà äà ïðåìèíå ïðåç íÿêîè ñúòðåñåíèÿ, å ïîä âúïðîñ ïðåäâèä ñòàíîâèùåòî é, ÷å å îáèäíî äà ÿ ïðèðàâíÿâàò ñ Ìîëäîâà èëè Ìàðîêî. Îò äðóãà ñòðàíà, å âèäíî, ÷å íîâèÿò ïîëèòè÷åñêè åëèò, êîéòî äîñåãà áå íàñòðîåí ðåçåðâèðàíî êúì Çàïàäà, èñêà äà ïîñòèãíå ïðîáèâ â èíêîðïîðèðàíåòî íà ñòðàíàòà â íîâàòà ñòðàòåãèÿ íà ÅÑ êúì ñúñåäèòå. Íàé-ïðîáëåìíà íà òîçè åòàï çà ñèãóðíîñòòà å ñèòóàöèÿòà â Ãðóçèÿ. Ìàêàð è äà íå ïðèçíàâà ìèðîîïàçâàùàòà ðîëÿ íà ðóñêèòå ñèëè â Þæíà Îñåòèÿ ïî ñèëàòà íà ñïîðàçóìåíèåòî îò 1992 ã., íà âúíøíîïîëèòè÷åñêèòå ôàêòîðè, âêëþ÷èòåëíî è íà ÑÀÙ (êîèòî ïðèçíàõà òîâà, ÷å áåç Ðóñèÿ íå ìîæå äà èìà ðåøåíèå íà ïðîáëåìèòå òàì), Ãðóçèÿ îôèöèàëíî îáÿâè æåëàíèå çà ÷ëåíñòâî â ÍÀÒÎ ïðåç 2002 ãîäèíà. Èíòåãðàöèÿòà â åâðîàòëàíòè÷åñêèòå ñòðóêòóðè å åäèí îò ïðèîðèòåòèòå íà âúíøíîïîëèòè÷åñêèÿ é êóðñ. Ïðîöåñèòå, êîèòî çàïî÷âàò â Ãðóçèÿ è â Óêðàéíà, áåëåæàò õîäà íà åäèí ãåîïîëèòè÷åñêè ïðîöåñ â Êàñïèéñêèÿ è ×åðíîìîðñêèÿ ðåãèîí è ÅÑ èñêà èëè íå ùå òðÿáâà äà ôîðñèðà äèàëîãà ñ åëèòèòå íà òåçè ñòðàíè. Îò ãðóïàòà íåðàçðåøåíè êîíôëèêòè – â Ïðèäíåñòðîâèåòî, Àáõàçèÿ, Þæíà Îñåòèÿ è Íàãîðíè Êàðàáàõ, íàé-îïàñåí êàòî ÷å ëè å òîçè â Þæíà Îñåòèÿ. Ïîíàñòîÿùåì íå å ðåàëèñòè÷íî äà ñå î÷àêâàò âîåííè äåéñòâèÿ â Íàãîðíè Êàðàáàõ, íî àêî íàðàñòâàùèòå â ìîìåíòà íàñòðîåíèÿ ñðåä àçåðáàéäæàíñêîòî îáùåñòâî çà ðåâàíø äîâåäàò äî òàêúâ, òî êîíôëèêòíèÿò ïîòåíöèàë òóê áè áèë çíà÷èòåëíî ïî-ãîëÿì. Èíòåðåñ ïðåäñòàâëÿâàò íÿêîè îáùè ÷åðòè è îòðàæåíèÿ íà òåçè êîíôëèêòè. Òàêà êàêòî íÿêîè àíàëèòèöè ïðèáúðçàíî ñ÷åòîõà, ÷å ñúáèòèÿòà â Ãðóçèÿ ìîãàò äà ñå ïîâòîðÿò â Óêðàéíà, äðóãè ïúê ñìåòíàõà, ÷å ïðèñúåäèíÿâàíåòî íà Àäæà24

ðèÿ ìîæå äà ñå ïðèëîæè êàòî ìîäåë çà ìîëäîâñêèòå âëàñòè. Íàé-ÿðêî ñå îòêðîÿâà îáùàòà õàðàêòåðèñòèêà çà Àáõàçèÿ, Þæíà Îñåòèÿ è Ïðèäíåñòðîâèåòî ïî îòíîøåíèå íà øèðåùàòà ñå îðãàíèçèðàíà ïðåñòúïíîñò, êîðóïöèÿ, êîíòðàáàíäà, òúðãîâèÿ ñ îðúæèå, íàðêîòèöè è æèâà ïëúò, ñ ïðîíèêâàíå íà òåðîðèñòè. Èíòåðåñíî å ñúùî òàêà äà ñå ïðîñëåäÿò óñèëèÿòà íà âúíøíè ñèëè çà âëèÿíèå è ïîäêðåïà – Ðóñèÿ, ÑÀÙ, Òóðöèÿ. Îò åäíà ñòðàíà, â ïåðèôåðèÿòà íà ÅÑ èìà íåìàëêî ïðîáëåìè, êîèòî ìîãàò äà ñå èçîñòðÿò, à îò äðóãà, òåçè ðåãèîíè íå ñà èìóíèçèðàíè ñðåùó åäíà îò îñíîâíèòå çàïëàõè êàòî òåðîðèçìà, íåùî ïîâå÷å – öÿëîñòíàòà ñèòóàöèÿ ïðåäïîëàãà áëàãîïðèÿòíè óñëîâèÿ çà ðàçâèòèåòî ìó. Îò äðóãà ñòðàíà ïúê – òåðîðèñòè÷íèòå àòàêè êàòî ÷å ëè äàâàò âúçìîæíîñòè íà ðúêîâîäèòåëè íà äúðæàâè â ðåãèîíà äà ïðåäïðèåìàò ìåðêè çà ðåøàâàíå íà âúòðåøíè ïðîáëåìè â ñâîé èíòåðåñ(êàêúâòî å ïðèìåðúò ñúñ ñòðåìåæèòå íà Ìèõàèë Ñààêàøâèëè – Ãðóçèÿ). Åäíà íåìàëîâàæíà îñîáåíîñò, êîÿòî ñå î÷åðòà â íàñòîÿùèÿ ïåðèîä íà ðàçðàñòâàíå íà òåðîðèçìà, å ñëèâàíåòî â äåéñòâèÿ è ñòðàòåãèÿ ìåæäó áóíòîâíèöè è òåðîðèñòè. Òîâà ãî êîíñòàòèðàõìå â Èðàê, à âåðîÿòíî ùå ñå ðàçøèðè êàòî ïðàêòèêà è â äðóãè ñòðàíè è ðàéîíè íà êîíôëèêòè. Õàðàêòåðíà îñîáåíîñò å è òîâà, ÷å êàêòî òåðîðèñòèòå, òàêà è áóíòîâíèöèòå ùå ñå îïèòâàò äà ïðîâîêèðàò ïðîòèâíèêà ñè êúì äåéñòâèÿ, êîèòî äà ãî äèñêðåäèòèðàò ïðåä ñâåòîâíàòà îáùåñòâåíîñò è íàìàëÿò ìîðàëíèòå ìó ñèëè. Òðåòî î÷åðòàâàùî ñå ÿâëåíèå å, ÷å â ðåãèîíà, â êîéòî æèâåÿò òîëêîâà ìíîãî íàöèîíàëíîñòè, ïðè êîíôëèêò ñå íàìåñâàò äîáðîâîëöè îò ðàçëè÷íè ñòðàíè. Íàïðèìåð Þæíà Îñåòèÿ èìà ïîäêðåïàòà íà äîáðîâîëöè îò Àáõàçèÿ, à Ãðóçèÿ ñïîðåä ìåäèèòå èçïîëçâàëà íàåìíèöè ÷å÷åíöè îò Ïàêèíñêîòî äåôèëå. Êàòî ãðàíè÷íà ñòðàíà íà ÅÑ è ïðåäâèä íà î÷àêâàíèòå â Áëèçêèÿ èçòîê è Êàâêàçêèÿ ðåãèîí ñúáèòèÿ ùå ñå ñáëúñêâàìå ñ ïðåäèçâèêàòåëñòâîòî èìèãðàöèÿ, áåæàíñêè ïîòîöè, òúðñåíå íà óáåæèùå. À êàïàöèòåòúò íè çà ïðèåìàíå íà òàêèâà ñúâñåì íå å ãîëÿì. Âúïðîñúò å ïðÿêî ñâúðçàí è ñ íàöèîíàëíàòà íè ñèãóðíîñò. Äîñåãàøíèÿò îïèò íà åâðîïåéñêèòå ñòðàíè 25

ïðåäîñòàâÿ íÿêîè ïîóêè, êîèòî å öåëåñúîáðàçíî äà âúçïðèåìåì. Ïðåäëîæåíèÿòà çà èçãðàæäàíå íà ëàãåðè èçâúí ïðåäåëèòå íà ñòðàíèòå – ÷ëåíêè íà ÅÑ, áÿõà íàðå÷åíè öèíè÷íè, íî â íàø èíòåðåñ å è íèå äà ìèñëèì ïî òîâà, ðàçðàáîòâàéêè ñöåíàðèé ìîæå áè çà åäèí êîìáèíèðàí ñïîñîá çà ïîñðåùàíå íà ïîäîáíè çàïëàõè. Èíñòðóìåíòè è ïúòèùà çà ðåàëèçàöèÿ íà ïîëèòèêàòà íà ÅÑ êúì íîâèòå ñúñåäè Ñàìîòî ðàçøèðÿâàíå íà ÅÑ èìà çà îñíîâíà öåë äà ãàðàíòèðà ïîëèòè÷åñêà è ñîöèàëíà ñòàáèëíîñò, à ïîÿâàòà íà äîêóìåíòà íà ÅÊ çà ïîëèòèêàòà ìó êúì íîâèòå ñúñåäè å ñòúïêà êúì ïî-âèñîêà ñèãóðíîñò íà òåçè ñòðàíè. Èìåííî òóê îáà÷å âúçíèêâà âúïðîñúò, äàëè ÅÑ å â ñúñòîÿíèå äà îêàçâà ñòàáèëèçèðàùî âëèÿíèå âúðõó ïåðèôåðèÿòà ñè. Àíàëèçúò íà ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà ïîêàçâà, ÷å êúì îòäåëíèòå ñòðàíè è êîíôëèêòè òðÿáâà äà ñå ïîäõîäè äèôåðåíöèðàíî. Ñëåäîâàòåëíî èìåííî â ðàçðàáîòâàíèòå ïîíàñòîÿùåì ïëàíîâå çà äåéñòâèå çà âñÿêà åäíà ñòðàíà ñ âàëèäíîñò îò 3 äî 5 ãîäèíè áè òðÿáâàëî äà çàëåãíàò è îñíîâíèòå âèæäàíèÿ çà ðåøàâàíå íà ïðîáëåìèòå è óêðåïâàíå íà ñèãóðíîñòòà. Îñâåí ñ ïðèåòàòà, íî íåðàòèôèöèðàíà Êîíñòèòóöèÿ, ÅÑ ðàçïîëàãà è ñ îùå åäèí äîêóìåíò – Ñòðàòåãèÿ çà ñèãóðíîñò íà Ñúþçà. Çàÿâåíîòî â íåÿ, ÷å “íå å â íàø èíòåðåñ ÷ðåç ðàçøèðÿâàíåòî äà ïîñòàâÿìå íîâè ãðàíèöè â Åâðîïà”, êîðåñïîíäèðà ñ ïóáëèêóâàíèÿ îùå ïðåç ìàðò 2003 ã. äîêëàä íà ÅÊ “Ïî-ãîëÿìàòà Åâðîïà è íåéíèòå ñúñåäè”. Òúé êàòî â ðàéîíèòå, â êîèòî ñå íàìèðàò “íîâèòå ñúñåäè”, ñå ñáëúñêâàò èíòåðåñèòå è íà ÑÀÙ, è íà äðóãè ñòðàíè, òðÿáâà äà îòáåëåæèì, ÷å êîëêîòî è íà ïðúâ ïîãëåä äà ñå ñòðåìè äà âúçïðèåìå àìåðèêàíñêèÿ ïîäõîä, Ñòðàòåãèÿòà ñúäúðæà ñúùåñòâåíè ðàçëè÷èÿ. Òå ñå çàêëþ÷àâàò íàé-âå÷å âúâ âòîðîñòåïåííèÿ àêöåíò âúðõó âîåííèòå àñïåêòè êàòî îòãîâîð íà íîâèòå çàïëàõè è â îïîðàòà íà ìåæäóíàðîäíèòå îðãàíèçàöèè. Ñòðàòåãèÿòà èìà è ñâîèòå ñëàáîñòè è ïðîòèâîðå÷èÿ, íî è íîâè ìîìåíòè. Âåäíàãà ïðàâè âïå÷àòëåíèå, ÷å âìåñòî êúì ñòðàíèòå ñ õðîíè÷íà íåñòàáèëíîñò íà Èçòîê âíèìàíèåòî å èçìåñòåíî êúì ñòðàíèòå îò Þæåí Êàâêàç.  ñúùèÿ ðàçäåë 26

âúîáùå íå å ñïîìåíàòà Ðóñèÿ, êîÿòî êàòî åíåðãèåí äîñòàâ÷èê è áèâøà ñóïåðñèëà å îò ðåøàâàùî çíà÷åíèå çà Åâðîïà. Òîâà ñå êîìïåíñèðà íàèñòèíà íà äðóãî ìÿñòî, êúäåòî ñå ïîñî÷âà íàìåðåíèåòî çà ðàçâèâàíå íà ñòðàòåãè÷åñêè ïàðòíüîðñòâà ñ Ðóñèÿ, ßïîíèÿ, Èíäèÿ, Êèòàé è Êàíàäà. Ïîëîæèòåëíî å îáà÷å ñëåäíîòî: ïðåäåëíî ÿñíî ñòàâà, ÷å Ñúþçúò å åäèíñòâåíàòà ìåæäóíàðîäíà îðãàíèçàöèÿ, êîÿòî ìîæå äà ñâúðæå “ìåêàòà” ñ “òâúðäàòà” ñèëà, çà äà ïðåäîòâðàòè êîíôëèêòè è îâëàäåå êðèçè. Ñ òîâà òîé ïðèäîáèâà ðåøàâàùî ïðåäèìñòâî ïðåä ÍÀÒÎ, êîÿòî îáõâàùà ñàìî âîåííèÿ ñåãìåíò íà ìóëòèäèìåíñèîíàëíàòà ñúùíîñò íà ñèãóðíîñòòà. Ïðè òîâà, êàêòî îòáåëÿçâà è ñàìèÿò ìèíèñòúð íà îòáðàíàòà íà ÑÀÙ Ðúìñôåëä, âîåííèÿò èíñòðóìåíò å ìàëêî ïðèãîäåí çà áîðáà ñ òåðîðèçìà è çà ïðåäîòâðàòÿâàíå íà ðàçïàäàíåòî íà äúðæàâà. Òúé êàòî ÅÑ ùå èãðàå ãîëÿìà ðîëÿ ïðè ðåøàâàíåòî íà íÿêîè îò êîíôëèêòèòå âúâ è îêîëî íÿêîè îò ò.íàð. íîâè ñúñåäè, å ìíîãî âàæíî îòáåëÿçàíàòà â Ñòðàòåãèÿòà íåîáõîäèìîñò äà ñå îòãîâîðè íà âúïðîñà “â êîè è êàêâè êðèçè â áúäåùå ùå ñå àíãàæèðà Åє. Ïðîïóñê â Ñòðàòåãèÿòà å è ÷å íå ñå ñïîìåíàâà çíà÷åíèåòî íà âúòðåøíàòà ñèãóðíîñò, îùå ïîâå÷å ÷å Ñúþçúò çàëîæè îùå â ïðîåêòà çà ñâîÿ êîíñòèòóöèÿ ðåäèöà ìåðêè â òîâà íàïðàâëåíèå. À áîðáàòà ñðåùó òåðîðèçìà, êîÿòî å âúçìîæíà íàé-âå÷å ÷ðåç ðàçóçíàâàíå, ñúòðóäíè÷åñòâî, ïðåìàõâàíå íà ôèíàíñîâè èçòî÷íèöè è âúçäåéñòâèå âúðõó êîðåíèòå íà òîâà ÿâëåíèå, íàëàãàøå ïîíå äà ñå ñïîìåíå çíà÷åíèåòî íà âúòðåøíàòà ñèãóðíîñò. Ðåàëèçèðàíåòî íà îñíîâíèòå ïðèíöèïè, êîèòî õàðàêòåðèçèðàò Ñòðàòåãèÿòà çà ñèãóðíîñò íà ÅÑ, èçèñêâàøå äà ñå ïîñî÷àò íÿêîè íàïðàâëåíèÿ, çà äà ñå îñúùåñòâè âðúçêàòà ñ äðóãèÿ ñòðàòåãè÷åñêè äîêóìåíò “Âúíøíàòà ïîëèòèêà íà ÅÑ êúì íîâèòå ñúñåäè”, è íàé-âå÷å îòäåëíèòå ïëàíîâå çà äåéñòâèå, çàùîòî èìåííî ñòàáèëíîñòòà å ñâúðçàíà ñ ìåðêè â ïåðèôåðíèòå çîíè, à ðåçóëòàòúò áè ñëåäâàëî äà áúäå ñúçäàâàíåòî íà çîíà íà ñèãóðíîñò îêîëî Åâðîïà. Ìàêàð ÷å ïúðâèòå êðà÷êè â òîâà íàïðàâëåíèå ñà íàïðàâåíè(Ìàêåäîíèÿ, Áîñíà), åêñïåðòè èçêàçâàò îïàñåíèÿ, ÷å ïðîáëåìè, ñâúðçàíè íàïðèìåð ñ Êàëèíèíãðàä, Áåëàðóñ, Óêðàéíà, Ìîëäîâà, Ãðóçèÿ, ìîãàò äà 27

äîâåäàò äî ïî-òåæêè ñèòóàöèè, îòêîëêîòî ñåãà íà Áàëêàíèòå. Àíãàæèìåíòúò íà ÅÑ ñïðÿìî Çàïàäíèòå Áàëêàíè è òÿõíîòî áúäåùî ÷ëåíñòâî ïîä÷åðòàâà îñîáåíîòî çíà÷åíèå íà òîçè ðåãèîí çà Ñúþçà è çà ðîëÿòà ìó íà ñèëà, îñèãóðÿâàùà â ãîëÿìà ñòåïåí ñèãóðíîñòòà òóê. “Òîâà áè òðÿáâàëî îáà÷å äà áúäå ïðåäñòàâåíî â Ñòðàòåãèÿòà êàòî àêöåíò íà Åâðîïåéñêàòà ïîëèòèêà çà ñèãóðíîñò è îòáðàíà, îùå ïîâå÷å ÷å ñòàâà äóìà íå çà ñúñåäåí ðåãèîí, à çà áúäåùåòî íà Áàëêàíèòå â Åє, ñå ñî÷è â åäíî èçñëåäâàíå íà Ãåðìàíñêèÿ èíñòèòóò çà ïîëèòèêà è ñèãóðíîñò. Íàñêîðî(14 ìàé 2004 ã.) Âëàäèìèð Ñîêîð íàïîìíè â The Wall Street Journal ÷å å ðàçðàáîòåíà êîíöåïöèÿ çà íÿêîè âèäîâå êîíôëèêòè, íàðå÷åíà “Ñòðàòåãèÿ íà òðèòå Ĕ – äåìîêðàòèçàöèÿ, äåêðèìèíàëèçàöèÿ è äåìèëèòàðèçàöèÿ. Òÿ å âàëèäíà è çà Ãðóçèíñêèòå ïðîâèíöèè, è çà Ìîëäîâà, à âåðîÿòíî è çà Êîñîâî. Âñå ïî-ãîëÿìî çíà÷åíèå ùå ïðèäîáèâàò ñèëèòå çà âúçñòàíîâÿâàíå, à íå âúîðúæåíèòå ñèëè. Îùå ñåãà ñå ÷óâñòâà íåîáõîäèìîñòòà îò ïî-ãîëÿìà ðîëÿ íà åäíè îáåäèíåíè ïîëèöåéñêè ñèëè. Ïðåäâèä íà ðèñêîâåòå è çàïëàõèòå, êîèòî èäâàò îò ðàçãëåæäàíèòå ðåãèîíè, áè áèëî öåëåñúîáðàçíî Ñòðàòåãèÿòà çà ñèãóðíîñò íà ÅÑ èëè äà áúäå äîïúëíåíà îò íàñîêè çà äåéñòâèå ñðåùó ðèñêîâåòå è çàïëàõèòå íà 21-è âåê, èëè äà áúäàò èçðàáîòåíè îòäåëíè òàêèâà çà Êàâêàçêèÿ ðåãèîí è Ñðåäèçåìíîìîðñêèÿ ðåãèîí, êúäåòî ñà ðàçïîëîæåíè ïî-ãîëÿìà ÷àñò îò ñúñåäèòå íà Ñúþçà. Òîâà â çíà÷èòåëíà ñòåïåí áè èçãëàäèëî ðàçëè÷èÿòà ñðåä åâðîïåéñêèòå ñòðàíè çà ðåøàâàíå íà ïðîáëåìèòå. Îáùèòå èíòåðåñè ìåæäó ÑÀÙ è ÅÑ ïîçâîëÿâàò ïðîãðàìèòå çà ïîäêðåïà íà ðåôîðìèòå â òåçè ñòðàíè äà ñå äîïúëâàò, íî òå òðÿáâà äà ñå ïðîâåæäàò ñàìîñòîÿòåëíî îò ÅÑ. Äîâåðèåòî â òÿõ ìîæå äà áúäå ïîäêîïàíî, àêî ñå àñîöèèðàò ñ àìåðèêàíñêîòî ïîâåäåíèå â Áëèçêèÿ èçòîê.  áëèçêî áúäåùå ÅÑ ùå èìà è äîïúëíèòåëíè èíñòðóìåíòè. Íà 17 ñåïòåìâðè, êàêòî çíàåòå, ïî ëèíèÿ íà îáùàòà Åâðîïåéñêà ïîëèòèêà çà ñèãóðíîñò è îòáðàíà ïî èíèöèàòèâà íà Ôðàíöèÿ, Ãåðìàíèÿ è Âåëèêîáðèòàíèÿ áå ðåøåíî ñúçäàâàíåòî äî 2007 ã. íà 9 îïåðàòèâíè áîéíè ãðóïè çà áúðçî ðåàãèðàíå ñ ïî 1500 âîåííîñëóæåùè âñÿêà. Ôðàíöèÿ, Èòàëèÿ, Èñïàíèÿ 28

è Âåëèêîáðèòàíèÿ ïúê ñå äîãîâîðèõà äà ñúçäàäàò åâðîïåéñêà æàíäàðìåðèÿ, ïðåäíàçíà÷åíà äà äåéñòâà ïðè ñëåäêîíôëèêòíè ìèðîîïàçâàùè ìèñèè è â ñúñòàâ îò 3100 äóøè, îò êîèòî 800 â ãîòîâíîñò è 2300 â ðåçåðâ. Îñíîâíèòå ïðèíöèïè íà ìåðêèòå çà ñèãóðíîñò ñëåäâà äà áúäàò: – âñåîáõâàòíîñò; – ïîñëåäîâàòåëíîñò è íåïðåêúñíàòîñò; – åôåêòèâíîñò; – ïðåâàíòèâíîñò. Òåðîðèçúì è îðãàíèçèðàíà ïðåñòúïíîñ Ïðåäè äà ñå ïðåìèíå êúì íàáåëÿçâàíå íà èíèöèàòèâè, å íåîáõîäèìî â ÷èñòî ïðàêòè÷åí ïëàí äà ñå íàïðàâè åäèí àêòóàëåí àíàëèç íà êàïàöèòåòà íà “íîâèòå ñúñåäè” ïî îòíîøåíèå íà èíôîðìàöèÿ, ðàçóçíàâàòåëíè äàííè, àíàëèç. Òîâà áè î÷åðòàëî ïðåäïîñòàâêèòå êúì îïðåäåëåíè åôåêòèâíè ñúâìåñòíè äåéñòâèÿ. Íî îñâåí òîâà òå ñëåäâà äà áúäàò ñòèìóëèðàíè äà ïîñòèãàò òàêîâà ñúòðóäíè÷åñòâî ìåæäó ñåáå ñè, ìåæäó ñèëîâèòå âåäîìñòâà è ãðàæäàíñêè îáùåñòâà íà òåçè ñòðàíè ïðåäè èìïóëñèòå íà ïîäêðåïà è ïîìîù îò ñòðàíèòå – ÷ëåíêè íà ÅÑ. Ïðåäëîæåíèåòî íà ïðåçèäåíòà Ãåîðãè Ïúðâàíîâ îòíîñíî íåîáõîäèìîñòòà çà îáåäèíÿâàíå íà åêñïåðòíèÿ ïîòåíöèàë è ìîáèëèçèðàíåòî ìó áè òðÿáâàëî äà ñå ðàçøèðè è â ñúùàòà ñòåïåí íà áúäå âàëèäíî è çà Áàëêàíèòå, è “íîâèòå ñúñåäè”. Ó íàñ è â îñòàíàëèòå ñòðàíè èìà äîáðè åêñïåðòè, íî àêî ïðè ñîöèàëèçìà åäèí èíñòèòóò âúâ Âàðíà íå çíàåøå êàêâî ïðàâè åäèí èíñòèòóò â Ñîôèÿ, äíåñ íå áèâà äà ñå äîïóñêà òàêúâ ðàçíîáîé è ïàðàëåëíà ðàáîòà â ñúñåäíè ñòðàíè ñ îáùè èíòåðåñè â ñèãóðíîñòòà. Ñâåòúò äåéñòâèòåëíî âå÷å å åäíî ãîëÿìî ñåëî è îòäàâíà íàó÷íè èíñòèòóòè è èçñëåäîâàòåëñêè öåíòðîâå â ðàçëè÷íè êðàèùà íà çåìíîòî êúëáî èìàò ìåæäóíàðîäåí ñúñòàâ. Äîáúð ïðèìåð å óñïåøíîòî ñúòðóäíè÷åñòâî â ñúâìåñòíèòå ïðîåêòè íà Ìåæäóíàðîäíèÿ öåíòúð çà ÷åðíîìîðñêè èçñëåäâàíèÿ(ISBSS/, ìàêàð è íàñî÷åíè â äðóãà îáëàñò. Ïðåäâèä íà ïîñî÷åíîòî â íà÷àëîòî íàðàñòâàùî çíà÷åíèå íà ×åðíîìîðñêèÿ ðåãèîí áè áèëî öåëåñúîáðàçíî äà ñå îðãàíèçèðàò ïåðèîäè÷íè ìåæäóíàðîäíè êîíôåðåíöèè íà ÷åðíîìîð29

ñêèòå ñòðàíè ïî âúïðîñèòå íà áîðáàòà ñ òåðîðèçìà è îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò.(Ñõîäíî ïðåäëîæåíèå, íî â ïî-äðóã ôîðìàò, áå íàïðàâåíî íåîòäàâíà íà Áàëêàíñêèÿ ôîðóì ïî ñèãóðíîñòòà.) Ñúîáùåíèÿòà, ÷å å èìàëî îáó÷åíèå íà òåðîðèñòè çà ïîäâîäíà, ëåêîâîäîëàçíà, äåéíîñò è ñõåìè çà èçïîëçâàíå íà ïëàâàòåëåí ñúä ñ âçðèâíî âåùåñòâî ñðåùó ïðèñòàíèùà è áðåãîâè îáåêòè, èçèñêâà äà ñå îáúðíå ïîâå÷å âíèìàíèå íà òîâà íàïðàâëåíèå è äà ñå òúðñÿò àñèìåòðè÷íè îòãîâîðè íà àñèìåòðè÷íèòå çàïëàõè. Îò 2001ã. èìàìå åäèí èíñòðóìåíò â ×åðíî ìîðå è òîâà å Îïåðàòèâíîòî ñúåäèíåíèå çà âîåííîìîðñêî ñúòðóäíè÷åñòâî â ×åðíî ìîðå Áëåêñèéôîðñ, ÷èåòî êîìàíäâàíå Áúëãàðèÿ ïðåäàäå íà ðîòàöèîíåí ïðèíöèï ïðåç àâãóñò ò.ã. íà Ãðóçèÿ, åäíà îò øåñòå ñòðàíè-ó÷àñòíè÷êè(Òóðöèÿ, Áúëãàðèÿ, Ðóìúíèÿ, Ãðóçèÿ, Óêðàéíà è Ðóñèÿ – åäèíñòâåíîòî ñúåäèíåíèå ñ ó÷àñòèåòî íà Ðóñèÿ). Çàùèòàòà íà íåôòîïðîâîäèòå, ãàçîïðîâîäèòå è æï-ìðåæàòà â ðåãèîíà ïðèäîáèâà ñúùî îñîáåíà âàæíîñò ïðåäâèä íà çàâèñèìîñòòà íà ñòðàíèòå è èêîíîìèêèòå èì. Îñâåí íàé-÷åñòî êîìåíòèðàíàòà òåìà çà ïðåäîòâðàòÿâàíå íà äîñòúïà íà òåðîðèñòè äî ÿäðåíè ìàòåðèàëè, òðÿáâà äà îòáåëåæèì, ÷å â íàøèòå ðåãèîíè èìà äîñòà ãîëÿì áðîé ëåêî âúîðúæåíèå, êîåòî òðÿáâà äà áúäå ïîñòàâåíî ïîä êîíòðîë è îãðàíè÷àâàíî.(Íàñêîðî íà åäíà êîíôåðåíöèÿ â Ñîôèÿ áå öèòèðàíî, ÷å ñàìî â Êîñîâî èìà íàä 460 000 åäèíèöè ñòðåëêîâî îðúæèå.) Íà âíèìàíèåòî íè ñëåäâà äà ñòîè âúïðîñúò äî êàêâà ñòåïåí ðàçëè÷èÿòà â çàêîíîäàòåëñòâàòà â òåçè ñòðàíè ùå çàòðóäíÿò áîðáàòà ñ îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò è òåðîðèçìà. Çàòîâà ïîìîùòà, êîÿòî ïðåâàíòèâíî òðÿáâà äà ñå îêàçâà íà “íîâèòå ñúñåäè”, íà ïúðâî ìÿñòî áè ñå èçðàçèëà â ñïîäåëÿíå íà îïèòà â ñèíõðîíèçèðàíå íà çàêîíàäàòåëñòâàòà ñ òîâà íà ÅÑ. Íèùî íå ïðå÷è ïðàêòèêàòà ñúñ ñòàðèòå ñòðàíè – ÷ëåíêè íà ÅÑ, çà èçïðàùàíå íà ïîëèöåéñêè àòàøåòà äà ñå ðàçâèå è ñïðÿìî “íîâèòå ñúñåäè” íà ðåöèïðî÷íè íà÷àëà.(Ïîíàñòîÿùåì èìàìå òàêèâà â 18 ñòðàíè, ïðåäèìíî çàïàäíîåâðîïåéñêè.) Ïîëèöåéñêèòå àòàøåòà ⠓íîâèòå ñúñåäè” áè ñëåäâàëî 30

äà ðàáîòÿò êàêòî çà îáìåí íà äàííè, òàêà è çà ðàçøèðÿâàíå íà îáó÷åíèåòî íà ïîëèöåéñêè è àíòèòåðîðèñòè÷íè ñèëè(ïî ïîäîáèå íà îáó÷åíèåòî, èçâúðøâàíî îò Øâåéöàðèÿ íà àëáàíöè, õúðâàòè, ìàêåäîíöè), äà ñå ñúäåéñòâà çà ïîääúðæàíå íà âðúçêè ìåæäó ñòðóêòóðèòå çà àíòèòåðîðèñòè÷íà äåéíîñò, äà ñå ðàçøèðè èäåÿòà çà ìåæäóíàðîäíàòà ìðåæà çà ïðåâåíöèÿ íà òåðîðèçìà, êîÿòî äà îáõâàíå è “íîâèòå ñúñåäè”. Íå å èçêëþ÷åíî â îòäåëíè ñëó÷àè äà áúäàò ñúçäàäåíè ñúâìåñòíè ïîëèöåéñêè ïîäðàçäåëåíèÿ çà áîðáà ñðåùó òåðîðèñòè÷íè ãðóïèðîâêè. Ñëåä êàòî ñúçäàäåì ïúðâî íà Áàëêàíèòå ñïèñúê íà åêñòðåìèñòêèòå îðãàíèçàöèè èçâúí çàêîíà è öåíòðàëíà áàíêà äàííè çà ïîòåíöèàëíè àòåíòàòîðè â ðåãèîíà, ò.å. ñïèñúê íà ïîòåíöèàëíèòå òåðîðèñòè è ñõåìè íà ñòðóêòóðè íà îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò, ïîäîáíè òðÿáâà äà ñå îïèòàìå äà èçãîòâèì è ñ íÿêîè îò îñíîâíèòå “íîâè ñúñåäè”. Ãðàíè÷íàòà ñèãóðíîñò, ìàêàð è ïî-îñâåòåí êàòî ïðîáëåì è ñ ïî-ãîëåìè ïîñòèæåíèÿ çà Áúëãàðèÿ, íå ìîæå äà ãî îñòàíå èçâúí âíèìàíèåòî íè. Äîñòàòú÷íî å äà âèäèì îöåíêèòå íà Ãåðìàíèÿ çà î÷àêâàíî íàðàñòâàíå íà êîíòðàáàíäàòà è èçâîäà é: “Âñè÷êî ùå çàâèñè îò òîâà, äîêîëêî äîáðå ïîëÿöèòå ùå ñúóìåÿò äà êîíòðîëèðàò è èçòî÷íèòå ñè ãðàíèöè ñ Áåëàðóñ è Óêðàéíà.” Òåõíè÷åñêî îáîðóäâàíå è ôèíàíñîâè ñðåäñòâà – òîâà å îñíîâíîòî, êîåòî òðÿáâà äà î÷àêâàìå êàòî ïîìîù îò ÅÑ. Çà ïðîòèâîáîðñòâî íà áàíäèòå, çàíèìàâàùè ñå ñ ïðåõâúðëÿíå íà õîðà ïðåç ãðàíèöàòà, áè áèëî óäà÷íî äà èìàìå ãîòîâíîñò äà èçïðàòèì íàøè åêèïè íà òåðèòîðèÿòà íà äðóãàòà ñòðàíà çà ñúâìåñòíè äåéñòâèÿ ñðåùó ïðåñòúïíèòå ãðóïè.(Ïîäîáåí õîä ùå áúäå îñúùåñòâåí ñêîðî îò Èòàëèÿ â Ëèáèÿ.) Èêîíîìè÷åñêè àñïåêò Ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêèòå ìåðêè âèíàãè ñà ïîñî÷âàíè êàòî ïðåâàíòèâíè òàêèâà çà îãðàíè÷àâàíå íà ïðåñòúïíîñòòà è ñáëúñúöèòå ìåæäó îòäåëíè ãðóïè îò íàñåëåíèåòî â åäíà äúðæàâà. Çà äà ñå ôèíàíñèðà Êàâêàçêèÿò ðåãèîí îáà÷å, áèõà áèëè íåîáõîäèìè îãðîìíè ñðåäñòâà. Òàêà íàïðèìåð Ãðèãîðèé ßâëèíñêè öèòèðà íàñêîðî, ÷å Ðóñèÿ òðÿáâà äà å ãîòîâà â 31

ïðîäúëæåíèå íà 10 ãîäèíè äà çàäåëÿ çà Ñåâåðåí Êàâêàç 6-7% îò ÁÂÏ çà ñòðîåæ íà ïúòèùà, ðàáîòíè ìåñòà, êîìóíèêàöèè, ó÷èëèùà è ïðåäïðèÿòèÿ.(Çà ñðàâíåíèå: â ×å÷íÿ çà ôèíàíñèðàíå íà òåðîðèñòè åæåãîäíî âëèçàò îò ÷óæáèíà îêîëî 100 ìèëèîíà äîëàðà.) Ïðèíîñúò íà Áúëãàðèÿ Áúëãàðèÿ òðóäíî áè ìîãëà äà âëèÿå íà âàæíè ñòðàòåãè÷åñêè ðåøåíèÿ ïî ñèãóðíîñòòà, êàñàåùè ãîðåïîñî÷åíèòå ñòðàíè. Êàòî ÷ëåí íà ÍÀÒÎ è ÎÑÑÅ îáà÷å è ïðèëåæàùà íà ×åðíî ìîðå ñòðàíà, òÿ å â ñúñòîÿíèå àêòèâíî äà ó÷àñòâà â ìåðêèòå çà îáåçïå÷àâàíå íà ñèãóðíîñòòà â ðåãèîíà. Êàêòî å èçâåñòíî Áúëãàðèÿ ïîå âå÷å çàäúëæåíèåòî äà ñòàíå âðúçêà íà ÍÀÒÎ ñ Ãðóçèÿ ñúãëàñíî ðåøåíèå íà Ñúâåòà íà ÍÀÒÎ. Íèå âçåõìå íà âúîðúæåíèå â íà÷àëîòî íà òàçè åñåí íàé-ìîäåðíàòà ñèñòåìà çà íàáëþäåíèå è êîíòðîë íà ÷åðíîìîðñêîòî ïðîñòðàíñòâî. Áúëãàðèÿ ó÷àñòâà àêòèâíî âúâ âîåííè ó÷åíèÿ. Íåçàâèñèìî îò òîâà, ÷å âúçìîæíîñòèòå íà Áúëãàðèÿ çà ïîäïîìàãàíå ðåàëèçàöèÿòà íà ïîëèòèêàòà íà ÅÑ êúì íîâèòå ñúñåäè ñà ãîëåìè, àíàëèçàòîðè è äîðè äúðæàâíèöè ïîñî÷âàò íà òîçè åòàï åäíî ðàçïðåäåëåíèå, â êîåòî íàøàòà ñòðàíà íåñïðàâåäëèâî îòñúñòâà. Íàïðèìåð, ÷å Ïîëøà è áàëòèéñêèòå äúðæàâè òðÿáâàëî äà ñå êîíöåíòðèðàò âúðõó îòíîøåíèÿòà ñ Ðóñèÿ è Óêðàéíà, à Óíãàðèÿ è Ñëîâàêèÿ – âúðõó ñòàáèëèçèðàíåòî è ïîäãîòîâêàòà çà ÅÑ íà Þãîèçòî÷íà Åâðîïà(Çàïàäíèòå Áàëêàíè).( Andras Anotai, EU-Erweiterung: Interessengruppe aus dem „Osten“, Europäische Rundschau, Sondernummer 2004, Seite 96.) Ïîäöåíÿâàíåòî íà åäèí ïàðòíüîð îáà÷å íå ñå ïðåîäîëÿâà ñ îïëàêâàíèÿ, à ñ àêòèâíà ïîëèòèêà, íîâè èíèöèàòèâè è êîíêðåòíè äåéñòâèÿ. Ïî-ëîøîòî å, àêî íèå ñàìèòå ïîäöåíÿâàìå íàøèòå âúçìîæíîñòè. Íåîáõîäèìî íè å ïîâå÷å äîâåðèå â ñåáå ñè. 32

ÍÎÂÈÒÅ ÏÐÅÄÈÇÂÈÊÀÒÅËÑÒÂÀ ÏÐÅÄ ÑÈÃÓÐÍÎÑÒÒÀ  ÅÂÐÎÏÀ Äîö. ä-ð Âàëåðè ÐÀ×Å 1 Ïðîáëåìúò çà ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà íà íîâîòî õèëÿäîëåòèå, êîèòî Åâðîïà òðÿáâà äà ïîñðåùíå, å îñîáåí àíàëèòè÷åí ïðîáëåì, íî ñúùåâðåìåííî å è êëþ÷îâ ôàêòîð â ïðîöåñà íà âçåìàíå íà íåïîñðåäñòâåíè è ñòðàòåãè÷åñêè ðåøåíèÿ ïî øèðîêèÿ êðúã îò âúïðîñè ìåæäó èíñòèòóöèîíèçèðàíåòî íà Åâðîïà â ðàìêèòå íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç(ÅÑ), ìîäåðíèçèðàíåòî íà îòíîøåíèÿòà âúòðå â êîíòèíåíòà è íà Åâðîïà ñ íåéíèòå ñòðàòåãè÷åñêè ïàðòíüîðè è îêðúæàâàùè ðåãèîíè. Ïðèðîäàòà íà ãëîáàëíàòà ñèãóðíîñò ñå ïðîìåíÿ âå÷å ïîâå÷å îò äâå äåñåòèëåòèÿ.  äåéñòâèòåëíîñò íàøåòî âðåìå êàòî ÷å ëè å ðàçäåëåíî ìåæäó òðè äàòè è å îáõâàíàòî îò åäèíåí ïðîöåñ. Äàòèòå ñà ñúîòâåòíî 9 íîåìâðè 1989 ã., êîãàòî ïàäíà Áåðëèíñêàòà ñòåíà, äåêåìâðè 1991 ã., êîãàòî ñå ðàçïàäíàõà Ñúâåòñêèÿò ñúþç è ñîöèàëèñòè÷åñêèÿò àëèàíñ, è 11 ñåïòåìâðè 2001 ã., êîãàòî òåðîðèñòèòå ñðèíàõà åäèí îò ñèìâîëèòå íà ñâîáîäíèÿ ñâÿò. Ïðîöåñúò å íà ãëîáàëèçàöèÿ íà ïîëèòèêàòà, èêîíîìèêàòà, êóëòóðàòà, èíôîðìàöèÿòà è ñèãóðíîñòòà. Ãëîáàëèçàöèÿòà, äîêîëêîòî ñå ïîçíàâàò èçñëåäâàíèÿòà ïðåç ïîñëåäíîòî äåñåòèëåòèå, èìà êàêòî ïîëîæèòåëíè, òàêà è òúìíè ñòðàíè. Ïî ðàçëè÷íè ïðè÷èíè òÿ íå ìîæå(âå÷å) äà áúäå ñïðÿíà. Íåéíàòà ïîëîæèòåëíà ñòðàíà å, ÷å ñúçäàâà ïîâå÷å âúçìîæíîñòè çà âñè÷êè. Âÿðíî å, ÷å “ñèëíèòå” èìàò ïîâå÷å 1 Ïîëêîâíèê Âàëåðè Ðà÷åâ ðàáîòè ïî âúïðîñè íà ñèãóðíîñòòà, ïëàíèðàíåòî íà îòáðàíàòà, óïðàâëåíèåòî íà êðèçè, ãðàæäàíñêî-âîåííèòå îòíîøåíèÿ è âîåííàòà ñòðàòåãèÿ. Òîé å çàìåñòíèê-íà÷àëíèê íà Âîåííà àêàäåìèÿ “Ã. Ñ. Ðàêîâñêè” è íà÷àëíèê íà Ôàêóëòåò “Íàöèîíàëíà ñèãóðíîñò è îòáðàíà”. Èçðàçåíèòå â òàçè ñòàòèÿ îöåíêè è èäåè îòðàçÿâàò åäèíñòâåíî ëè÷íîòî ìíåíèå íà àâòîðà. Çà êîíòàêòè: ratchevv@yahoo.com 33

èíñòðóìåíòè, çà äà ñå âúçïîëçâàò îò òåçè âúçìîæíîñòè, íî è çà “ñëàáèòå” òîâà “íå å èãðà ñ íóëåâà ñóìà”. Íÿìà ñúìíåíèå, ÷å òåðîðèçìúò å ñðåä òúìíèòå ñòðàíè íà ãëîáàëèçàöèÿòà, êîÿòî èäâà äà ïîêàæå, ÷å âå÷å ñìå ïîäâëàñòíè íå ñàìî íà ñâîáîäíîòî äâèæåíèå íà ôèíàíñè, ñòîêè è óñëóãè, à è, çà íåùàñòèå, íà âúçìîæíîñòèòå çà ïðåëèâàíå è ïðåïëèòàíå íà çàïëàõè è ðèñêîâå.  òîçè êîìïëåêñåí ñâÿò îòêðèâàìå íîâ ôåíîìåí: ÷å íèêîãà â èñòîðèÿòà íà ÷îâå÷åñòâîòî òîëêîâà ìàëêî õîðà íå ñà èìàëè âúçìîæíîñò äà çàñòðàøàò æèâîòà íà òîëêîâà ìíîãî. Òîâà å òî÷íî îáðàòíîòî íà çíàìåíèòàòà ñåíòåíöèÿ íà ×úð÷èë ïî ïîâîä íà “áèòêàòà çà Àíãëèÿ”, ÷å “íèêîãà òîëêîâà ìàëêî õîðà íå ñà ïðàâèëè òîëêîâà ìíîãî çà ìíîãî äðóãè õîðà”(Never did so few people do so much for so many). Íîâèòå ïðåäèçâèêàòåëñòâà ïîñòàâÿò íîâ è åäíîâðåìåííî ñ òîâà îáù äíåâåí ðåä ïðåä ñòðàíèòå ñ îáùè öåííîñòè è îòãîâîðíîñòè. Åñòåñòâåíî äåáàòúò çà åâðîïåéñêàòà ñèãóðíîñò íå å ñàìî íà äúðæàâèòå – ÷ëåíêè íà ÅÑ. Ó÷àñòèåòî â íåãî å âúïðîñ êàêòî íà æèçíåí èíòåðåñ çà íåïîñðåäñòâåíèòå è áëèçêèòå êàíäèäàòè çà ÷ëåíñòâî, òàêà è çà ñòðàíèòå, ÷èèòî ñèãóðíîñò è ñîöèàëåí ïðîñïåðèòåò çàâèñÿò îò óñïåøíîòî ôóíêöèîíèðàíå íà Ñúþçà. Óñïåøíîòî îòðàáîòâàíå íà äíåâíèÿ ðåä íà ñèãóðíîñòòà â Åâðîïà èçèñêâà íîâà ñòðàòåãè÷åñêà êóëòóðà, êîÿòî èíòåðïðåòèðà ãåîïîëèòèêàòà, ãåîñòðàòåãèÿòà è ãåîèêîíîìèêàòà â êîíòåêñòà íà ÕÕ² âåê. Ïàðàäèãìàòà íà òàçè êóëòóðà å èíòåãðèðàíèÿò îòãîâîð íà ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà, ðèñêîâåòå è çàïëàõèòå. Òàêèâà ìîìåíòè â èñòîðèÿòà íå ñå ñëó÷âàò ÷åñòî. Òå òðÿáâà äà áúäàò èçïîëçâàíè öåëåíàñî÷åíî è ðåøèòåëíî, çàùîòî ñà êàòàëèçàòîð íà âñè÷êè ïðîìåíè, çà êîèòî ñå ãîâîðè â òåîðåòè÷íà èëè åìïèðè÷íà ôîðìà. Èíòåðåñúò íà Áúëãàðèÿ äà ó÷àñòâà íå ñàìî â äåáàòà, à è â ïðàâåíåòî íà ïîëèòèêàòà çà ñèãóðíîñò â Åâðîïà å ïðèíöèïåí.  êîíòåêñòà íà ãîëåìèòå âúïðîñè è ìàêðîïðîöåñè òÿ íå å ñàìîñòîÿòåëåí èãðà÷ è ìîæå äà äåéñòâà è äà áúäå âúçïðèåìàíà ñàìî êàòî ÷àñò îò Åâðîïåéñêèÿ ñúþç è ÍÀÒÎ. Ïîðàäè òîâà èçðàáîòâàíåòî êàêòî íà ïîëèòè÷åñêè ïîçèöèè, òàêà è íà îáùåñòâåíè ïåðöåïöèè, íàãëàñè è ìîòèâàöèè å îñíîâåí âúïðîñ íà ïðåâðúùàíåòî íà ÷ëåíñòâîòî íà òåçè îðãàíèçàöèè â èíñòðóìåíò çà ïîñòèãàíå íà íàöèîíàëíèòå öåëè è èíòåðåñè. 34

Îáùà õàðàêòåðèñòèêà íà ñèòóàöèÿòà  íà÷àëîòî íà íîâîòî õèëÿäîëåòèå ñâåòúò å èçïðàâåí ïðåä êðèçà íà óïðàâëÿåìîñòòà, ïîðîäåíà îò ñåðèÿ êðèçè – ÿâíè è ïîçíàòè è íå òîëêîâà ÿâíè è ñêðèòè. Åäíà îò ïðèíöèïíèòå êðèçè å òàçè íà íàöèîíàëíèòå äúðæàâè. Äðóãàòà êðèçà å ñâúðçàíà ñ ïîÿâàòà íà îãðîìåí áðîé äúðæàâè(ìåæäó 120 è 40 ïî âúçõîäÿùà ñêàëà íà êðèòåðèèòå çà “íåóïðàâëÿåìîñò”), êîèòî îò ìíîãî ãîäèíè ñå íàìèðàò â õðîíè÷íà êðèçà è äîðè â ïúëåí ñðèâ íà äúðæàâíîòî óïðàâëåíèå. Òðåòàòà êðèçà ïðîèçòè÷à îò äúðæàâèòå, êîèòî, âîäåíè îò åäíè èëè äðóãè ïîäáóäè èëè óñëîâèÿ, öåëåíàñî÷åíî èëè ïîðàäè ëèïñà íà äúðæàâíîñò ñå ïðåâðúùàò â áàçè íà òåðîðèñòè è îðãàíèçèðàíà òðàíñãðàíè÷íà ïðåñòúïíîñò èëè ñå çàíèìàâàò ñ ïðîèçâîäñòâî íà ñðåäñòâà çà ìàñîâî óíèùîæàâàíå è íà ñèñòåìè çà òÿõíîòî äîñòàâÿíå. Ñúùèòå òåçè äúðæàâè îáèêíîâåíî ñà è èçòî÷íèê íà äåìîãðàôñêè ïðîáëåìè è ïðîáëåìè íà ñîöèàëíîòî îöåëÿâàíå, êîèòî ïúê íåèçáåæíî ñà ñâúðçàíè ñ äåéíîñòè íå ñàìî âëîøàâàùè óñëîâèÿòà çà æèâîò íà Çåìÿòà, íî è óâåëè÷àâàò êîíôëèêòíîñòòà â ñâåòîâíàòà ñèñòåìà. ×åòâúðòàòà êðèçà å íà ìåæäóíàðîäíèòå îðãàíèçàöèè çà ñèãóðíîñò è ìåæäóíàðîäíîòî õóìàíèòàðíî ïðàâî, ÷èèòî êîðåíè êîíöåïòóàëíî è ïðîöåäóðíî ñà çàëîæåíè ïî âðåìå íà ñòóäåíàòà âîéíà. Ïåòàòà êðèçà å ñâúðçàíà ñ ìîðàëà â ìåæäóíàðîäíèòå îòíîøåíèÿ è ñ íåãîâîòî(íå âèíàãè ïîëîæèòåëíî) âëèÿíèå âúðõó ìîäåðíèçàöèÿòà íà ïðàâîòî è îðãàíèçàöèèòå.  íà÷àëîòî íà íîâîòî õèëÿäîëåòèå íà êîíöåïòóàëíî ðàâíèùå ïðîáëåìàòèêàòà íà ñèãóðíîñòòà ñå ðàçðàáîòâà ÷ðåç òâúðäå øèðîê ñïåêòúð îò èäåè è ïðàêòèêè. Êîíñîëèäèðàíåòî èì â åäèíåí ïîäõîä å òðóäíî, à â ðåäèöà ñëó÷àè å íåâúçìîæíî (íàïðèìåð â Àôðèêà, ÷àñòè îò Öåíòðàëíà è Þãîèçòî÷íà Àçèÿ). Ðàçáèðàíåòî, ÷å ñèãóðíîñòòà å òúæäåñòâåíî ðàâíà íà îòáðàíèòåëíàòà ñïîñîáíîñò, ñå ðàçìèâà íÿêúäå â ñðåäàòà íà 70-òå ãîäèíè íà ìèíàëèÿ âåê, ñëåä êîåòî çàïî÷âà óñâîÿâàíåòî íà ò.íàð. êîíöåïöèÿ çà øèðîêà ñèãóðíîñò. Ïðàêòè÷åñêàòà íåâúçìîæíîñò äà ñå ïîñòàâÿò òîëêîâà ìíîãî àñïåêòè íà äúðæàâíîòî óïðàâëåíèå êàòî ïðèîðèòåòè íà ñèãóðíîñòòà äîâåäå äî ïðîöåñ íà “ñïåöèàëèçèðàíå” íà ñèãóðíîñòòà – ïðàêòè÷åñêè äî òðè-÷åòèðè îáëàñòè, êëþ÷îâè çà çàùèòàòà íà íàöèî35

íàëíèòå èíòåðåñè è öåëè. Òîçè ïåðèîä å äîìèíèðàí îò êîíöåïöèÿòà çà ñèãóðíîñòòà íà äúðæàâàòà è íåéíèòå àòðèáóòè. Ïðåç ïîñëåäíîòî äåñåòèëåòèå îáà÷å ñå î÷åðòàõà íîâè òåíäåíöèè.  ðàìêèòå íà êîíöåïöèÿòà çà íàöèîíàëíàòà èëè äúðæàâíàòà ñèãóðíîñò ñå ïîÿâè ðàçáèðàíåòî, ÷å çà ìíîãî äúðæàâè â ñâåòà õóìàíèòàðíàòà ñèãóðíîñò å ïî-âàæíà ïîðàäè îòñúñòâèåòî íà äúðæàâíè àòðèáóòè çà çàùèòàâàíå. Ñëåä òåðîðèñòè÷íèòå àòàêè îò 11 ñåïòåìâðè 2001 ã. êîíöåïöèÿòà çà íàöèîíàëíàòà ñèãóðíîñò â ÑÀÙ áåøå ìîäåðíèçèðàíà ñ òàçè çà “Homeland Security”.  Åâðîïà ñå ïîÿâèõà ôðåíñêèÿ âàðèàíò çà “ãðàæäàíñêà ñèãóðíîñò” è ñêàíäèíàâñêèÿò çà “îáùåñòâåíà ñèãóðíîñò”.  äåéñòâèòåëíîñò íîâèòå êîíöåïòóàëíè âèæäàíèÿ íå îòðè÷àò êîíöåïöèÿòà çà íàöèîíàëíàòà ñèãóðíîñò, íî äúëáîêî ïðîìåíÿò ïîäõîäèòå è èíñòðóìåíòàðèóìà çà ïîñòèãàíåòî é.  íà÷àëîòî íà íîâîòî õèëÿäîëåòèå Åâðîïà âñå îùå íå ñå âúçïðèåìà êàòî åäèííî ïðîñòðàíñòâî. Äîðè ñúäúðæàíèåòî íà ïîíÿòèåòî “Åâðîïà” ìíîãî ÷åñòî å ïðîìåíëèâî è êîíþíêòóðíî – ïîíÿêîãà ãðàíèöàòà é ñå îïðåäåëÿ îò øåíãåíñêîòî ïðîñòðàíñòâî èëè ñå îòúæäåñòâÿâà ñ Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, à äðóã ïúò ñòèãà äî Óðàë è Êàâêàç; ðàçäåëÿ ñå íà “çàïàäíà” è “èçòî÷íà”, íà “áîãàòà” è “â ïðåõîä”; âúçïðèåìà ñå êàòî “íîâà” è “ñòàðà”. Âúïðîñúò çà òàçè ãúâêàâà è ïðîìåíÿùà ñå ñïîðåä ñèòóàöèÿòà ãðàíèöà íà Åâðîïà å ñâúðçàí è ñ ïðîìåíÿùèÿ ñå ñïîðåä ñèòóàöèÿòà ïîäõîä êúì íåéíèòå ïðîáëåìè – òåçè íà ïî-ìàëêàòà è èêîíîìè÷åñêè ñèëíà Åâðîïà è íà ïî-ãîëÿìàòà è ðàçíîðîäíà Åâðîïà.  òîçè ñìèñúë å ÿñíà è êàòåãîðè÷íà íåîáõîäèìîñòòà îò åäèíåí è èíòåãðèðàí îòãîâîð íà ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà è îáùî ðåøàâàíå íà ïðîáëåìèòå.  íà÷àëîòî íà íîâîòî õèëÿäîëåòèå Åâðîïåéñêèÿò ñúþç è îñòàíàëèòå ñòðàíè îò êîíòèíåíòà ïîñðåùàò ïðåäèçâèêàòåëñòâîòî íà íàé-ãîëÿìîòî è âàæíî ñúáèòèå – èíòåãðèðàíåòî íà Èçòî÷íà Åâðîïà è ñúçäàâàíåòî íà ìîãúùî îáåäèíåíèå ñ íåîáîçðèì ïîòåíöèàë. Òåçè îñíîâíè õàðàêòåðèñòèêè íà ñðåäàòà, â êîÿòî Åâðîïåéñêèÿò ñúþç, à çàåäíî ñ íåãî è âñè÷êè ñòðàíè îò êîíòèíåíòà(êàêâèòî è äà ñà ãðàíèöèòå ìó) ïîñðåùàò íîâèòå ïðåäèçâèêàòåëñòâà ñ ïîëîæèòåëåí è îòðèöàòåëåí õàðàêòåð, îïðåäåëÿò äèíàìèçìà è äúëáî÷èíàòà íà ïðîöåñèòå. Êîíêðåòíèòå çà36

ïëàõè, çà êîèòî ùå ñòàíå âúïðîñ ïî-íàòàòúê, èìàò âúçìîæíîñò äà ïðîíèêíàò äúëáîêî â ñúðöåâèíàòà íà “åâðîïåéñêàòà èäåÿ” è íà ïîëèòèêàòà çà íåéíîòî îñúùåñòâÿâàíå. Ìíîãîêàíàëíîñòòà íà ãëîáàëèçàöèÿòà è ïðèñúùàòà âúòðåøíà ñâîáîäà íà åâðîïåéñêîòî ïîëèòè÷åñêî è èêîíîìè÷åñêî ïðîñòðàíñòâî, êàêòî è âíåçàïíî “îãîëåíàòà” óÿçâèìîñò íà ëèáåðàëíèòå îáùåñòâà ñúçäàâàò âúçìîæíîñòè çà òîâà. Èçâîäúò, íàïðàâåí â äîêëàäà íà ÎÎÍ “Âëèÿíèå íà ãëîáàëèçàöèÿòà âúðõó ñîöèàëíîòî ðàçâèòèå”, ÷å íàöèîíàëíàòà ïîëèòèêà íà åäíà èëè äðóãà äúðæàâà âñå ïî-÷åñòî ñèëíî ñå âëèÿå îò ïîëèòèêàòà, ïðîâåæäàíà èçâúí íåéíèòå ãðàíèöè, å êîðåêòåí è ïîêàçàòåëåí çà âñåîáõâàòíîñòòà íà òîçè ôåíîìåí. Äèíàìè÷íîñòòà íà ïðîöåñèòå ñúùî å óíèêàëíà çà åâðîïåéñêàòà èñòîðèÿ(à è çà ñâåòîâíàòà). Ñëó÷èëîòî ñå è ïðîäúëæàâàùîòî äà ñå ñëó÷âà íà êîíòèíåíòà â ïåðèîäà îò íà÷àëîòî íà êðèçàòà â Ïîëøà ïðåç 90-òå ãîäèíè äî íàøè äíè å ãëàâîëîìíà ïðîìÿíà íà èäåîëîãèè, ïàðàäèãìè è óñòàíîâåíè ïðàêòèêè, êàêâèòî âåðîÿòíî íèêîãà è íèêúäå íÿìà äà ñå ïîâòîðÿò. Óñïåøíîòî ïîñðåùàíå íà ïðåäèçâèêàòåëñòâîòî äà ñå ðàáîòè â òàêîâà òåìïî íà ñòðàòåãè÷åñêî ðàâíèùå å èçïèòàíèå, êîåòî äîñåãà íèêîÿ äðóãà èíñòèòóöèÿ, îñâåí Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, íå ñå å íàåëà è âåðîÿòíî íå áè ñå íàåëà äà ïîñðåùíå. Âçàèìíàòà îáâúðçàíîñò íà àêòüîðèòå è óñëîâèÿòà å äðóãà îñíîâíà õàðàêòåðèñòèêà íà ñðåäàòà, â êîÿòî åâðîïåéñêèÿò êîíöåðò ïîñðåùà ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà íà íîâîòî õèëÿäîëåòèå. Âå÷å ïðàêòè÷åñêè íå å êîðåêòíî äà ñå ïðàâÿò ãåîãðàôñêè è íàöèîíàëíî îáîñîáåíè àíàëèçè è ïîëèòèêè, áåç äà ñå îò÷èòà âëèÿíèåòî íà âúíøíèòå ôàêòîðè. Êúì ãðóïàòà íà íåìíîãîòî ãëîáàëíî ïîçèöèîíèðàíè äúðæàâè ñëåäâà äà ñå äîáàâè è òàçè íà îãðîìíèÿ áðîé òðàíñíàöèîíàëíè êîìïàíèè, íåïðàâèòåëñòâåíè îðãàíèçàöèè è íàöèîíàëíè èíñòèòóöèè, êîèòî èìàò ðåàëíè âúçìîæíîñòè äà íàñî÷âàò è îãðàíè÷àâàò/ óñèëâàò ïîâåäåíèåòî íà íàöèîíàëíèòå ïðàâèòåëñòâà. Çîíèòå íà èíòåíçèâíî ðàçâèòèå è íà çàñòîé ñå ìåíÿò òâúðäå áúðçî â èñòîðè÷åñêè êîíòåêñò. Ãðàíèöàòà ìåæäó èêîíîìèêè, ðàçâèâàùè ñå íà åêñòåíçèâåí ïðèíöèï, è òàêèâà, ñëåäâàùè ñòðàòåãèÿòà íà èíòåíçèâíîòî ðàçâèòèå, å òâúðäå îò÷åòëèâà è ïîäîçðèòåëíà. Òîâà âîäè äî áúðçè ïðîìåíè â ïðèîðèòåòèòå íà èí37

âåñòèòîðèòå, êîåòî îò ñâîÿ ñòðàíà ñúçäàâà íåñðåùàíà äîñåãà äèíàìè÷íà äèñõàðìîíèÿ â èêîíîìè÷åñêîòî ðàçâèòèå. Ïàðàäîêñàëíî çâó÷è, íî äàííèòå îò äâèæåíèåòî íà èíâåñòèöèîííèòå ïîòîöè ïðåç ïîñëåäíèòå äâå ãîäèíè ïîêàçâàò, ÷å òå âñå ïîâå÷å ñå ëîêàëèçèðàò, ïðè òîâà íå òàì, êúäåòî å åâòèíàòà ðàáîòíà ðúêà, à êúäåòî ñà íàëèöå âèñîêè òåõíîëîãèè è ìîäåðíà èíôðàñòðóêòóðà. Òàêà, àêî â íà÷àëîòî ñå ïðèåìàøå, ÷å ãëîáàëèçàöèÿòà íåèçáåæíî ùå äîâåäå äî àñèìåòðèÿ â ðàçâèòèåòî, âå÷å òðÿáâà äà ñå ïðèçíàå, ÷å àñèìåòðè÷íîñòòà îñâåí òîâà å è äèíàìè÷íà. Íå ñëåäâà äà ñå òâúðäè, ÷å òîâà å íåïðåìåííî è åäíîñòðàííî îòðèöàòåëíà ñòðàíà íà ñðåäàòà, íî å îáåêòèâåí ïðîáëåì íà óïðàâëåíèåòî íà åâðîïåéñêàòà ñèãóðíîñò è ñòàáèëíîñò. Äúëáî÷èíàòà è äèíàìèêàòà íà ïðîöåñèòå è âçàèìíàòà îáâúðçàíîñò íà àêòüîðèòå è óñëîâèÿòà ñòåñíÿâàò è ñêúñÿâàò õîðèçîíòà íà ñòðàòåãè÷åñêî ïðîãíîçèðàíå, ïëàíèðàíå è óïðàâëåíèå íà åâðîïåéñêèòå äåëà. Ôàêò å, ÷å â Åâðîïà âå÷å ñå ãîâîðè ñ êàòåãîðèèòå íà ñòðàòåãè÷åñêàòà ïåðñïåêòèâà ñàìî ïî âúïðîñà äîêúäå ìîæå äà ñòèãíå ðàçøèðÿâàíåòî íà èíòåãðèðàíîòî ïîëèòè÷åñêî ïðîñòðàíñòâî. Îò ãëåäíà òî÷êà íà ïîëèòèêàòà çà ñèãóðíîñò òîâà å ñåðèîçåí ïðîáëåì çà åâðîïåéñêèòå ñòðàíè. Àìáèöèèòå çà ñúçäàâàíå íà ñîáñòâåí êàïàöèòåò íå ñàìî çà ðåàãèðàíå íà êðèçè îò Ïåòåðñáåðãñêè õàðàêòåð, à è ñ ïðåâàíòèâåí è èçïðåâàðâàù õàðàêòåð ñå ïîñòàâÿò íà èçïèòàíèå èìåííî îò âðåìåâèÿ õîðèçîíò íà ïëàíèðàíåòî. Òîé ñå “ñêúñÿâà” íåïðåêúñíàòî, à òîâà íåèçáåæíî(ïðè íåóâåëè÷àâàíå íà ðàçõîäèòå) âîäè äî ñàìîîãðàíè÷àâàíå íà ìàùàáà íà öåëèòå. Áëèçêèÿò õîðèçîíò íà íàäåæäíî ïðîãíîçèðàíå è âñå îùå íåèçãðàäåíèòå íîâè ìåõàíèçìè íà ðåàãèðàíå ïîñòàâÿò óäàðåíèåòî íå òîëêîâà âúðõó ìîäåëà è ñòðàòåãèÿòà çà ñèãóðíîñò, êîëêîòî âúðõó êîîðäèíèðàíåòî íà äåéñòâèÿòà è îò÷èòàíåòî íà ìíîãîñòðàííèòå èíòåðåñè. Ôóíêöèîíàëíè ïðåäèçâèêàòåëñòâà ïðåä åâðîïåéñêàòà ñèãóðíîñò Õàâèåð Ñîëàíà ïðåäñòàâè è Ñúâåòúò íà Åâðîïà îäîáðè íà 12 äåêåìâðè 2003 ã. ïúðâàòà Åâðîïåéñêà ñòðàòåãèÿ çà ñè38

ãóðíîñò, íàðå÷åíà “Ñèãóðíà Åâðîïà â åäèí ïî-äîáúð ñâÿò” 2 . Èçíåíàäâàùî çà íÿêîãî, çà äðóãè íå òîëêîâà, íî òàçè ïúðâà ñòðàòåãèÿ çà ñèãóðíîñò íà Ñúþçà ñå îñíîâàâà íà ïðåäñòàâèòå çà çàïëàõèòå, ñ êîèòî Åâðîïà òðÿáâà äà ñå ñïðàâè. Ïðåìåñòâàíåòî íà ôîêóñà îò òåçàòà, ÷å óñïåøíîòî ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêî ðàçâèòèå, äåìîêðàöèÿòà è ìóëòèêóëòóðàëíîñòòà ñàìè ïî ñåáå ñè ùå ãàðàíòèðàò ñèãóðíîñò íà Åâðîïà(áåç äà ñà íåîáõîäèìè èçêëþ÷èòåëíè èíñòèòóöèîíàëíè ìåðêè), êúì ñòðàòåãèÿ, áàçèðàíà íà ïðåäñòàâàòà çà çàïëàõè è íà íåîáõîäèìîñòòà íà òåçè çàïëàõè äà ñå ðåàãèðà ïîäãîòâåíî, ñèñòåìíî è ðåøèòåëíî, å ïðèíöèïíà ïðîìÿíà â åâðîïåéñêàòà ïðàêòèêà, íåïîçíàòà îò ðàííèòå ãîäèíè íà ñòóäåíàòà âîéíà. Ñòðàòåãèÿòà èíòåðïðåòèðà òåðîðèçìà, îðúæèÿòà çà ìàñîâî ïîðàçÿâàíå, ðåãèîíàëíèòå êîíôëèêòè, “íåóïðàâëÿåìèòå äúðæàâè” è îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò êàòî îñíîâíè èçòî÷íèöè íà ðèñê çà ñèãóðíîñòòà íà åâðîïåéñêèòå ñòðàíè. Òåðîðèçìúò å îöåíåí â äîêóìåíòà êàòî çàïëàõà ñúñ ñòðàòåãè÷åñêè ìàùàá, êîéòî èçèñêâà ñúâìåñòíè è êîîðäèíèðàíè äåéñòâèÿ. Òîâà å ïðèíöèïåí èçâîä. Èìåííî òîé âúâåæäà ëèïñâàùèÿ äî òîçè ìîìåíò åëåìåíò – ñïîäåëåíàòà ïðåäñòàâà çà çàïëàõàòà îò òåðîðèçìà, êîéòî ðàçêëàòè òðàíñàòëàíòè÷åñêèòå îòíîøåíèÿ íà ñèãóðíîñò. – Ïðåç 2003 ã. òåðîðèñòè÷íèòå àòàêè â ñâåòà ñà îêîëî 400, êîåòî å ïî÷òè äâà ïúòè ïîâå÷å îò ðåãèñòðèðàíèòå ãîäèíà ïî-ðàíî. Ñàìî ïðåç ïúðâîòî òðèìåñå÷èå íà 2004 ã. àêòîâåòå íà ïîëèòè÷åñêè òåðîðèçúì ñà 83. Ïðè òîâà òðàíñãðàíè÷íèÿò òåðîðèçúì ñ ïîëèòèêî-ðåëèãèîçíî è ïîëèòèêî-åòíîíàöèîíàëíî åñòåñòâî ïðèäîáè äåéñòâèòåëíî ãëîáàëíè ìàùàáè. Òèïè÷åí ïðèìåð ñà àòàêèòå â Èñïàíèÿ è Òóðöèÿ, êúäåòî àêòîâåòå áÿõà ïëàíèðàíè è îñúùåñòâåíè îò åäíîâðåìåííî “ñúæèâåíè” íàöèîíàëíî áàçèðàíè êëåòêè 3 è ìåæäóíàðîäíè òåðîðèñòè÷íè îðãàíèçàöèè. Îôîðìè ñå ïîÿñ íà òåðîðèçúì îò Ìàðî2 Âñè÷êè öèòàòè ñà ïî: “A secure Europe in a better world” European Security Strategy(The European Union Institute for Security Studies: Paris, 2003). 3 Òóê íå ñòàâà âúïðîñ çà ðàçãðîìåíèòå â êðàÿ íà 80-òå ãîäèíè òåðîðèñòè÷íè ãðóïè â åâðîïåéñêèòå ñòðàíè, êàòî ôðàêöèÿ “×åðâåíà àðìèÿ” â Ãåðìàíèÿ, “Ïðÿêî äåéñòâèå” âúâ Ôðàíöèÿ, “×åðâåíèòå áðèãàäè” â Èòàëèÿ è “17 íîåìâðè”, ðàçáèòà íåîòäàâíà â Ãúðöèÿ. 39

êî è Íèãåðèÿ ïðåç Êàâêàç è Áëèçêèÿ èçòîê äî Îêåàíèÿ, â êîéòî ñà ñúñðåäîòî÷åíè íàä 70% îò òåðîðèñòè÷íèòå àêòîâå è îùå ïî-ãîëÿì äÿë îò òåðîðèñòè÷íèÿ ïîòåíöèàë. – Íåçàâèñèìî, ÷å „Àë-Êàéäà“ ïîíåñå çíà÷èòåëíè çàãóáè â æèâà ñèëà è ðúêîâîäåí ñúñòàâ è ÷å ïåðèìåòúðúò çà ôèíàíñèðàíå è ïîäãîòîâêà áåøå çíà÷èòåëíî îãðàíè÷åí, îðãàíèçàöèÿòà ïðîäúëæàâà äà áúäå ëèäåð â ñâåòà è êàòî ÷å ëè å íàéñåðèîçíèÿò ïðîáëåì çà Åâðîïà. Ðàçêðèòèòå ëîãèñòè÷íè áàçè âúâ Âåëèêîáðèòàíèÿ, Èòàëèÿ, Ãåðìàíèÿ, Èñïàíèÿ è Áåëãèÿ, ñúîáùåíèÿòà çà íàëè÷èå íà ëàãåðè çà ïîäãîòîâêà â Àëáàíèÿ è Áîñíà, î÷åâèäíèòå âðúçêè ñ ÷å÷åíñêè ñåïàðàòèñòè è êþðäñêè êëåòêè äàâàò ïðåäñòàâà êîëêî ñåðèîçíà è áëèçêà å çàïëàõàòà. Îñâåí òîâà òåíäåíöèÿòà äðóãè òåðîðèñòè÷íè îðãàíèçàöèè äà ñå ñòðåìÿò êúì îáâúðçâàíå è èäåíòèôèöèðàíå ñ „ÀëÊàéäà“(îñîáåíî ãðóïèðîâêàòà íà Àë Çàðêàóè “Åäèíîáîæèå è ñâåùåíà âîéíà”) ïðàâè ìðåæàòà ïî-ãúâêàâà, ìîùíà è åøåëîíèðàíà. – Íàëè÷èåòî íà äúðæàâè â Åâðîïà è â íåïîñðåäñòâåíèòå ñúñåäíè ðåãèîíè, êîèòî íå êîíòðîëèðàò íàïúëíî ñâîèòå òåðèòîðèè è ãðàíèöè, ñúçäàâà óñëîâèÿ çà ìàíåâðåíîñò íà òåðîðèñòèòå è ãè ïðèáëèæàâà êúì ìàùàáíèòå åâðîïåéñêè öåëè. Íåðåøåíèòå ïðîáëåìè ñúñ ñòàòóòà è åôåêòèâíîñòòà íà äúðæàâíèòå èíñòèòóöèè â Êîñîâî, Ïðèäíåñòðîâèåòî è Êàâêàç, êàêòî è íååôåêòèâíîòî óïðàâëåíèå â Áîñíà è Õåðöåãîâèíà, Ìàêåäîíèÿ è Àëáàíèÿ ïðåäîñòàâÿò íà òåðîðèñòèòå êàêòî ñðåäà çà ïîäãîòîâêà, ñíàáäÿâàíå è êîìóíèêàöèè, òàêà è çàòðóäíÿâàò åôåêòèâíîñòòà íà êîíòðàòåðîðèñòè÷íèòå ìåðêè è äåéñòâèÿ. – Òåðîðèçìúò çàïî÷âà äà ïðèäîáèâà âñå ïî-ÿñíà îáâúðçàíîñò ñ ïîëèòè÷åñêèòå ïðîöåñè íå ñàìî â ñòðàíè êàòî Èðàê è Àôãàíèñòàí, íî è â Åâðîïà, Ðóñèÿ è Ñåâåðíà Àôðèêà. Ïî òîçè íà÷èí ñå öåëè ïîñòèãàíå íà äâîéñòâåí åôåêò – âñÿâàíå íà ìàñîâà ïñèõîçà, âîäåùà äî ïðîìÿíà íà íà÷èíà íà æèâîò, à íà òàçè îñíîâà è íàòèñê çà ïðîìÿíà íà ïîëèòè÷åñêîòî ïîâåäåíèå. Ôàêòúò, ÷å âå÷å èìà ïîëèòè÷åñêè òåðîðèçúì è âúâ âðúçêà ñ ìåñòíè èçáîðè, ïîêàçâà, ÷å èçïîëçâàíåòî ìó êàòî èíñòðóìåíò çà ïîñòèãàíå íà âñÿêàêâè öåëè ñå ïðåâðúùà ⠓áëèçêî äî ìèñúëòà è ëåñíî çà ðúêàòà” äåéñòâèå. Äîêàçàòåëñòâî å è 40

òåíäåíöèÿòà äà ñå àòàêóâàò ïðåäè âñè÷êî “ëåñíè öåëè”, êàòî àâòîáóñè, âëàêîâå, îáùåñòâåíè ìåñòà, ñòàäèîíè, ïóáëè÷íè ñãðàäè, âìåñòî âîåííè áàçè è ïîëèöåéñêè îáåêòè. – Ñïåöèôè÷íà ñòðàíà íà åâðîïåéñêèÿ ïðîáëåì ñ òåðîðèçìà å, ÷å, ïîäîáíî íà ÑÀÙ, “åâðîïåéñêè öåëè” ìîãàò äà áúäàò àòàêóâàíè ïðàêòè÷åñêè íàâñÿêúäå ïî ñâåòà – òóðèñòè, áèçíåññúîðúæåíèÿ, ñãðàäè è õîðà, äèïëîìàòè÷åñêè ïðåäñòàâèòåëñòâà, ó÷àñòíèöè â ìåæäóíàðîäíè õóìàíèòàðíè ìèñèè. Íÿìà íåîáõîäèìîñò îáåçàòåëíî äà ñå “ïðîáèâà” åâðîïåéñêàòà ñèñòåìà çà çàùèòà – åôåêòúò îò âçðèâåí õîòåë èëè àâòîáóñ ñ åâðîïåéñêè òóðèñòè íàâñÿêúäå ïî ñâåòà áè áèë ñõîäåí ñ òîçè â ðîäèíàòà èì. Òîâà å åäíî îò óñëîâèÿòà, êîèòî íàëàãàò ñúâñåì íîâ ïîäõîä â áîðáàòà ñ òåðîðèçìà. Äåáàòúò çà ñïîðíàòà “èçïðåâàðâàùà ñòðàòåãèÿ” íå òðÿáâà äà ñå âîäè(ñàìî) íà ôîíà íà àìåðèêàíñêèòå èíòåðïðåòàöèè, à äà ñå ðàçãëåæäà êàòî îáåêòèâíà âúçìîæíîñò, îòãîâàðÿùà íà ïîâåäåíèåòî íà òåðîðèñòèòå. Ðàçïðîñòðàíåíèåòî íà îðúæèÿòà çà ìàñîâî ïîðàçÿâàíå ñïîðåä Ñòðàòåãèÿòà çà åâðîïåéñêà ñèãóðíîñò ñà “ïîòåíöèàëíî íàé-ãîëÿìàòà îïàñíîñò çà íàøàòà ñèãóðíîñò”. – Çàâðúùàíåòî íà îðúæèÿòà çà ìàñîâî ïîðàçÿâàíå êàòî ïðèîðèòåòåí ïðîáëåì íà åâðîïåéñêàòà ñèãóðíîñò å åäèí îò ïàðàäîêñèòå íà ïîñòñòóäåíàòà âîéíà. Çà îáùåñòâåíîòî ìíåíèå â Åâðîïà âúïðîñúò êàòî ÷å ëè ïðåñòàíà äà ñúùåñòâóâà â äíåâíèÿ ðåä íà ñèãóðíîñòòà ñëåä ðàçïàäàíåòî íà ÑÑÑÐ. Òîé ñå ïðåâúðíà â òåìà ïðåäèìíî íà äâóñòðàííèòå îòíîøåíèÿ ìåæäó ÑÀÙ è Ðóñèÿ è äåáàòúò îêîëî àìáèöèèòå íà ÑÀÙ çà èçãðàæäàíå íà íîâà ïðîòèâîðàêåòíà îòáðàíà è íà Ðóñèÿ çà ïîääúðæàíå íà ñòðàòåãè÷åñêè ïàðèòåò ïúðâîíà÷àëíî áå âúçïðèåìàí êàòî íåîòãîâàðÿù íà ðåàëíîñòèòå è ïåðñïåêòèâèòå. – Òàêà áåøå ïðîïóñíàò ìîìåíòúò, êîãàòî ñàìîñòîÿòåëíî èëè íå òîëêîâà ñàìîñòîÿòåëíî ðåäèöà äúðæàâè îò êðúãà íà “ëèäåðè ñ ðåãèîíàëíè àìáèöèè” ñå ñäîáèõà íå ñàìî ñ ðåàëåí âîåíåí ïîòåíöèàë îò îðúæèÿ çà ìàñîâî ïîðàçÿâàíå, íî è ñúñ ñðåäñòâà çà äîñòàâÿíåòî èì â ïåðèìåòúð îò íÿêîëêî õèëÿäè êèëîìåòðà. –  Åâðîïà ñå ñïîäåëÿ âèæäàíåòî, ÷å íàé-ãîëÿìàòà îïàñ41

íîñò òåðîðèçìúò äà ïîëó÷è íàèñòèíà íåîãðàíè÷åíè ðàçðóøèòåëíè âúçìîæíîñòè å äà ñå ñäîáèå ñ ÿäðåíè, õèìè÷åñêè, áèîëîãè÷íè îðúæèÿ èëè ñ òåõíè êîìïîíåíòè.  òîçè êîíòåêñò êîíòðîëúò íàä íåðàçïðîñòðàíåíèåòî íà ðàêåòíè ñèñòåìè è òåõíîëîãèè ñå ïðåâðúùà â êëþ÷îâ âúïðîñ íà ðåäóöèðàíåòî íà çàïëàõàòà. –  ïåðñïåêòèâà ïðîöåñèòå íà ðàçïðîñòðàíåíèå íà îðúæèÿ çà ìàñîâî ïîðàçÿâàíå âåðîÿòíî ùå ñå çàñèëâàò. Îñíîâàíèå çà òîâà äàâàò äâà ïðîöåñà. Îò åäíà ñòðàíà, òîâà ñà àìáèöèèòå íà îïðåäåëåíè äúðæàâè äà ïîñòèãíàò íà âñÿêà öåíà ðåãèîíàëíî äîìèíèðàíå. Îò äðóãà, å ñòðàõúò íà ñúùèòå òåçè äúðæàâè, ÷å ìåæäóíàðîäíàòà îáùíîñò èëè âåëèêèòå ñèëè ìîãàò äà èíòåðâåíèðàò, çà äà óíèùîæàò ïîòåíöèàëèòå îò îðúæèÿ çà ìàñîâî ïîðàçÿâàíå. Åôåêòúò íà “äèëåìàòà íà ñèãóðíîñòòà” òóê å, ÷å êîëêîòî ïîâå÷å äúðæàâè ñå ìîòèâèðàò îò òàêèâà ñúîáðàæåíèÿ, òîëêîâà ïîâå÷å äðóãè äúðæàâè ùå ñå “÷óâñòâàò ïðèíóäåíè” äà äåéñòâàò ïî ñúùèÿ íà÷èí. – Çàïëàõàòà çà Åâðîïà èäâà â ÷àñòíîñò è îò òîâà, ÷å òÿ, çà ðàçëèêà îò ÑÀÙ, å â îáñåãà íà ïîòåíöèàëíà óïîòðåáà íà òàêèâà îðúæèÿ – äîñòàâÿíè ñ ðàêåòè èëè âúâ âèä íà “ìðúñíè áîìáè”. Ìàíòàëèòåòúò íà ðåæèìè èëè òåðîðèñòè äà ïðèëàãàò òàêèâà ìåòîäè è îùå ïîâå÷å – óðîöèòå îò Èðàê è Ñúðáèÿ, ïðàâÿò òàêàâà âåðîÿòíîñò âèäèìà îñîáåíî â ñëó÷àè íà ïðåâàíòèâíà èíòåðâåíöèÿ îò ñòðàíà íà “ñåâåðíèÿ àëèàíñ” èëè îòäåëíè äúðæàâè. Íåðàçðåøåíèòå ðåãèîíàëíè è âúòðåøíîäúðæàâíè êîíôëèêòè ñà èçòî÷íèê íà ïðÿêà è íà íåïðÿêà çàïëàõà çà Åâðîïà è åâðîïåéñêèòå ïîëèòè÷åñêè, èêîíîìè÷åñêè è â îáëàñòòà íà ñèãóðíîñòòà èíòåðåñè. – Íàä ñòî è ïåòäåñåòòå âîåííè è âúîðúæåíè êîíôëèêòà, ñëó÷èëè ñå â ñâåòà ñëåä êðàÿ íà Âòîðàòà ñâåòîâíà âîéíà, ñà âúòðåøíîäúðæàâíè èëè íàé-ìàëêîòî ñà çàïî÷íàëè êàòî òàêèâà. Òîçè ïðîáëåì å ñâúðçàí ñ ïîñî÷åíèòå âå÷å “êðèçà íà íàöèîíàëíèòå äúðæàâè” è “êðèçà íà äúðæàâíîñòòà” â îòäåëíè ñòðàíè è äîðè ðåãèîíè.  äåéñòâèòåëíîñò ñú÷åòàâàíåòî íà òåçè äâå õàðàêòåðèñòèêè íà êîíôëèêòíîñòòà âîäè äî òâúðäå ëåñíîòî äîñåãà, à âåðîÿòíî îùå ïî-ëåñíî â áúäåùå, ïðåìèíàâàíå íà âúòðåøíîäúðæàâíèòå êîíôëèêòè â ðåãèîíàëíè. 42

– Åâðîïåéñêàòà ñèãóðíîñò ñå çàñòðàøàâà ïðÿêî îò ïðîöåñè, ïðîòè÷àùè ïðåäè âñè÷êî â Çàïàäíèòå Áàëêàíè, ðàéîíà íà Ãîëåìèÿ Áëèçúê èçòîê è Ñåâåðíà Àôðèêà. Çàïàäíèòå Áàëêàíè ñà ðåãèîí, êîéòî áåøå èçêëþ÷åí îò ïåðèìåòúðà íà Ïîëèòèêàòà íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç êúì ñúñåäíèòå ðåãèîíè( The Neighborhood Policy) è ïî òîçè íà÷èí ñå ïðåâúðíà â åâðîïåéñêè “âúòðåøåí ïðîáëåì”. Òîâà îçíà÷àâà, ÷å òîé ùå ñå ðåøàâà ñ ìåòîäèòå è ïðàêòèêèòå, ñ êîèòî äúðæàâèòå-÷ëåíêè ðåøàâàò âúçíèêíàëèòå ñè âúòðåøíè òðóäíîñòè. Àíãàæèðàíîñòòà íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç è äúðæàâèòå-÷ëåíêè ñ “Åâðîïåéñêèÿ ïðîåêò” íà Áàëêàíèòå íå áóäè ñúìíåíèå. Ñúùåñòâóâà îáà÷å ñåðèîçåí ïðîáëåì ñ àäåêâàòíîñòòà íà ïîäõîäèòå. Ïðàêòèêàòà äî òîçè ìîìåíò ñå áàçèðà íà ñòðàòåãèÿòà íà ðàçøèðÿâàíå íà Ñúþçà, áàçèðàíà íà ïðåçóìïöèÿòà, ÷å äúðæàâèòå èìàò èçãðàäåíè èíñòèòóöèè è óñòàíîâåíè ïðàêòèêè íà äîáðî óïðàâëåíèå, êîèòî ñàìî òðÿáâà äà áúäàò ïðèâåäåíè â ñúîòâåòñòâèå ñúñ ñòàíäàðòèòå íà Ñúþçà.  äåéñòâèòåëíîñò îáà÷å êàòî ïðàâèëî òàêèâà â ñòðàíèòå îò Çàïàäíèòå Áàëêàíè íÿìà. Òå ñà ñ ðàçáèòà, ìîðàëíî îñòàðÿëà è îáèêíîâåíî ðàçÿäåíà îò êîðóïöèÿòà ñèñòåìà çà óïðàâëåíèå. Òåõíèÿò “äíåâåí ðåä” å ðàçëè÷åí.  íàé-äîáðèÿ ñëó÷àé å ôîêóñèðàí âúðõó âúçñòàíîâÿâàíå è ìîäåðíèçèðàíå íà ñèñòåìàòà. Òàêà ÷å ñòðàíèòå îò Çàïàäíèòå Áàëêàíè, êîèòî íàé-÷åñòî ñà èçïðàâåíè ïðåä íåîáõîäèìîñòòà äà ðåøàâàò îñòðè ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêè ïðîáëåìè, òðÿáâà è äà ïîñðåùíàò ïðåäèçâèêàòåëñòâîòî äà ñå ñïðàâÿò ñúñ ñòàíäàðòèòå íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, çà äà ìîæå Ñúâìåñòíàòà ñòðàòåãèÿ íà ÍÀÒÎ è Åâðîïåéñêèÿ ñúþç çà Çàïàäíèòå Áàëêàíè äà ñðàáîòè. – Ãîëåìèÿò Áëèçúê èçòîê å ñàìà ïî ñåáå ñè òâúðäå ïðîáëåìàòè÷íà êîíöåïöèÿ. Èäåÿòà äà ñå îáåäèíè ïðîñòðàíñòâîòî ìåæäó Åãèïåò, Àôãàíèñòàí è Ïåðñèéñêèÿ çàëèâ â åäèííî ãåîïîëèòè÷åñêî ïðîñòðàíñòâî çà ñòàáèëèçèðàíå ÷ðåç ìîäåðíèçèðàíå, èíäóñòðèàëèçèðàíå è êóëòóðíî ðàçâèòèå å áëàãîðîäíà, íî òâúðäå ñúìíèòåëíà îòêúì âúçìîæíîñòè çà îñúùåñòâÿâàíå. Ðåãèîíúò å è âåðîÿòíî ùå ïðîäúëæè äà áúäå â îáîçðèìî áúäåùå åäíîâðåìåííî åäíà îò íàé-ãîðåùèòå òî÷êè íà ïëàíåòàòà è èçòî÷íèê íà íàé-åâòèíèÿ ñóðîâ ïåòðîë çà Åâðîïà. Òîé å íåïðåêúñíàòî ïîä çàïëàõàòà íà íàäâèñíàëà äåìî43

ãðàôñêà êðèçà, ñâúðçàíà ñúñ ñâðúõíàñåëÿâàíå íà îãðàíè÷åíèòå îáëàñòè, ãîäíè çà ñúâðåìåíåí íà÷èí íà æèâîò, èêîíîìèêèòå â îãðîìíîòî ñè ìíîçèíñòâî ñà íèñêîåôåêòèâíè, äúðæàâíîòî óïðàâëåíèå îáèêíîâåíî å àâòîðèòàðíî è êàòî ïðàâèëî íå ìîæå äà óïðàæíÿâà êîíòðîë íàä òåðèòîðèèòå íà ñòðàíèòå, íàðàñòâà çàâèñèìîñòòà îò æèçíåíîâàæíè ðåñóðñè êàòî ïðÿñíà âîäà, åòíè÷åñêèòå ïðîáëåìè íå ïîçâîëÿâàò äà ñå ñúçäàâàò ïîëèòè÷åñêè íàöèè, à ðåëèãèîçíèòå âúïðîñè äîìèíèðàò ïîëèòèêàòà. Êîíôëèêòíîñòòà â ìíîãî îò ñòðàíèòå å íà÷èí íà æèâîò. Ïðîáëåìúò íà Åâðîïà å, ÷å ïîâå÷åòî îò íàðîäèòå èìàò äèàñïîðà â åâðîïåéñêèòå ñòðàíè è ìåñòíèòå òåíäåíöèè è íåñïîëóêè ñå ïðîñìóêâàò â Åâðîïà. Òàêà ñå ñúçäàâà ñðåäà çà âúçíèêâàíå íà ïðî- è àíòèíàñòðîåíà äèàñïîðà, êîÿòî ÷åñòî ïúòè èãðàå âàæíà ðîëÿ âúâ âúòðåøíèòå êîíôëèêòè(òàêà áåøå â Èðàí, ïîñëå â Àôãàíèñòàí è Èðàê). Êîìáèíàöèÿòà îò ìîùåí íàöèîíàëèçúì, ÷åñòî ïúòè æåñòîê àâòîðèòàðèçúì è ðåëèãèîçåí ôàíàòèçúì è ðàäèêàëèçúì ïðåâðúùà ðåãèîíà â îáåêò íà ïúðâîñòåïåííî âíèìàíèå çà Åâðîïà. Ìåñòíèòå êàíäèäàòè çà äîìèíèðàíå â ïîâå÷åòî îò ñëó÷àèòå ñà â êîíôëèêò ñúñ ÑÀÙ èëè ñ ÅÑ, à Ðóñèÿ, Êèòàé, Èíäèÿ è Ïàêèñòàí îáèêíîâåíî èãðàÿò ðîëè, óñëîæíÿâàùè äîïúëíèòåëíî îáñòàíîâêàòà. – Àôðèêà è îñîáåíî ñåâåðíàòà é ÷àñò å îò îñîáåíà âàæíîñò çà Åâðîïà. Ôàêòèòå íà îáùè ìîìåíòè â èñòîðèÿòà è êóëòóðàòà, íà òîâà, ÷å Åâðîïà å êàêòî îñíîâåí ïàçàð çà àôðèêàíñêèòå ñòîêè, òàêà è ãëàâåí äîíîð çà õóìàíèòàðíè ïîìîùè è ñîöèàëíè ïðîåêòè ñà îñíîâà íà øèðîêà ìðåæà îò îòíîøåíèÿ è ïðåôåðåíöèàëíè ñïîðàçóìåíèÿ. Êîíòèíåíòúò îáà÷å ïðîäúëæàâà äà å ïîëå íà ïàíäåìèÿòà íà õèëÿäîëåòèåòî – ÑÏÈÍ, êàòî îò ïðèáëèçèòåëíî 42 ìëí. æåðòâè/íîñèòåëè íà âèðóñà â ñâåòà â íà÷àëîòî íà 2003 ã. íà íåãî ñå ïàäàò íàä 30 ìëí. Ãåíîöèäúò ïðîäúëæàâà äà áúäå íàé-êúðâàâàòà ñòðàíà îò æèâîòà íà õîðàòà â Àôðèêà, à áåçêðàéíèòå âúòðåøíè êîíôëèêòè ïî ïðèíöèï ñå èíòåðíàöèîíàëèçèðàò è âúëíàòà íà ìàñîâè óáèéñòâà çà êðàòêî âðåìå îáõâàùà ïî íÿêîëêî äúðæàâè åäíîâðåìåííî – Êîíãî, Ðóàíäà, Íèãåðèÿ, Ñîìàëèÿ, Åðèòðåÿ, Ëèáåðèÿ, Ñóäàí, Çàïàäíà Ñàõàðà, Àëæèð, Çèìáàáâå. Âúïðîñ íà âçàèìåí èíòåðåñ íà Åâðîïà è Àôðèêà å äà ñå ñëîæè êðàé íà íåïðåêúñíàòèòå êîíôëèêòè ñ âúòðåøíî è ðåãèîíàëíî 44

åñòåñòâî. Çà öåëòà î÷åâèäíî åâðîïåéñêèòå ñòðàíè òðÿáâà äà âîäÿò öåëåíàñî÷åíà è ïîñëåäîâàòåëíà ñòðàòåãèÿ, ïðèâëè÷àéêè êúì ñúòðóäíè÷åñòâî Àôðèêàíñêèÿ ñúþç è âñè÷êè äðóãè êîíñòðóêòèâíè åëåìåíòè. – Åâðîïåéñêàòà ñèãóðíîñò êîñâåíî ñå ïîñòàâÿ íà ðèñê îò ôàêòà, ÷å âèñîêàòà êîíôëèêòíîñò íà ñúñåäíèòå ðåãèîíè ïðåäñòàâëÿâà òîòàëíà õðàíèòåëíà ñðåäà çà ãëîáàëíèÿ òåðîðèçúì, òúðãîâèÿòà ñ êîíâåíöèîíàëíè îðúæèÿ è ñúçäàâàíåòî íà âîåííîïðèëîæèìè îðúæèÿ çà ìàñîâî ïîðàçÿâàíå. Ïîäõðàíâàíåòî íà ðåëèãèîçíî áàçèðàíè àìáèöèè çà “ïîáåäà” íàä âñè÷êè õîðà îò äðóãè öèâèëèçàöèè è íàëàãàíå íà ñîáñòâåíàòà âîëÿ íàä ñâåòà ÷ðåç ïåòðîëà ñà çàïëàõà çà íîðìàëíîòî ôóíêöèîíèðàíå íà åâðîïåéñêàòà ïîëèòè÷åñêà, èêîíîìè÷åñêà è êóëòóðíà îáùíîñò. Ñòðåìåæúò ïàçàðíèòå îòíîøåíèÿ äà ñå çàìåíÿò ñ ïîëèòèçèðàíè âîäè äî öèêëè÷íè è ñèñòåìíè íàïðåæåíèÿ â îòíîøåíèÿòà ñ Åâðîïà êàòî öÿëî, íî îñîáåíî ñ äúðæàâèòå îò þæíèÿ ðåãèîí íà êîíòèíåíòà. Òîâà îò ñâîÿ ñòðàíà çàñòàâÿ òåçè ñòðàíè äà âîäÿò îñîáåíà ïîëèòèêà êúì Áëèçêèÿ èçòîê è Ñåâåðíà Àôðèêà, êàòî ñå ñòðåìÿò äà ïðèâëè÷àò êàêòî ïîëèòè÷åñêî âíèìàíèå, òàêà è ôèíàíñîâè ðåñóðñè â èíòåðåñ íà ïîäîáðÿâàíå íà îòíîøåíèÿòà è ñòàáèëèçèðàíå íà îáñòàíîâêàòà. Îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò è íåçàêîííàòà èìèãðàöèÿ ñà åäíîâðåìåííî âúòðåøíà è òðàíñãðàíè÷íà çàïëàõà çà åâðîïåéñêàòà ñèãóðíîñò. Åâðîïåéñêèòå äúðæàâè ïðîäúëæàâàò äà áúäàò ãëàâåí îáåêò íà âíèìàíèå íà îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò. Íåëåãàëíèÿò òðàôèê íà õîðà, íåçàêîííàòà ìèãðàöèÿ, êîíòðàáàíäàòà, ïðîèçâîäñòâîòî è ðàçïðîñòðàíåíèåòî íà íåèñòèíñêè ïàðè÷íè çíàöè, òðàôèêúò íà íàðêîòèöè è ïðîëèôåðàöèÿòà ãåíåðèðàò ïîòåíöèàëíè ðèñêîâå è ñúçäàâàò çàïëàõà çà ñòàáèëíîñòòà íà âñè÷êè äúðæàâè. Åâðîïà ñå àòàêóâà íàé ÷åñòî îò “ãàñòðîëèðàùè” áàíäè, ïðåíàñÿùè è ðåàëèçèðàùè ôàëøèâà âàëóòà è îðãàíèçèðàùè êðàæáè è òðàíñôåð íà àâòîìîáèëè è äðóãà, òúðñåíà íà èçòîê, òåõíèêà; îò îðãàíèçèðàíà ïðåñòúïíîñò, çàíèìàâàùà ñå ñ òðàôèê íà íàðêîòèöè è õîðà è êîíòðàáàíäà íà öèãàðè; è îò êîðïîðàòèâíè èçìàìíèöè, ãëàâíî â ñôåðàòà íà ìèòíè÷åñêèòå èçìàìè, èçìàìèòå ñ ÄÄÑ è ïðàíå íà ïàðè. 45

– Ñåðèîçíèòå ïðîáëåìè íà Åâðîïà ñà èçâúí íîâèòå âúíøíè ãðàíèöè. Êîðóïöèÿòà íà ïðàâèòåëñòâåíî(ïîëèòè÷åñêî) è äúðæàâíî-àäìèíèñòðàòèâíî ðàâíèùå, îãðàíè÷åíèòå âúçìîæíîñòè(íîðìàòèâíî è òåõíè÷åñêè) íà ïîëèöèÿòà è äðóãèòå ñëóæáè çà ñèãóðíîñò, íåäîñòàòú÷íî åôåêòèâíèÿò ãðàíè÷åí êîíòðîë, êàêòî è îòñúñòâèåòî èëè íèñêîòî êà÷åñòâî íà çàêîíè è ïðàâèëà â ñòðàíèòå îêîëî âúíøíèòå ãðàíèöè íà ÅÑ ñòàâàò âñå ïî-ñåðèîçåí ïðîáëåì ñ ïðèäâèæâàíå íà ðàçøèðåíèåòî íà èçòîê. – Íîâèòå äúðæàâè – ÷ëåíêè íà ÅÑ, ïðèâëè÷àò âñå ïîâå÷å âíèìàíèåòî íà ìåæäóíàðîäíî äåéñòâàùèòå êðèìèíàëíè îðãàíèçàöèè. Ðóñêè è óêðàèíñêè ñòðóêòóðè ñà àêòèâíè â ïðèáàëòèéñêèòå è âèøåãðàäñêèòå äúðæàâè. Îñåìòå ñòðàíè îò Öåíòðàëíà Åâðîïà ñà òðàíçèòíè çà òðàôèêà íà íàðêîòèöè êúì çàïàäíàòà ÷àñò îò êîíòèíåíòà åäíîâðåìåííî ïî “ñåâåðíèÿ ïúò íà êîïðèíàòà” – ïðåç Ëàòâèÿ, è ïî þæíèÿ – ïðåç Óíãàðèÿ; íåçàêîííàòà èìèãðàöèÿ ïðîíèêâà ãëàâíî ïðåç Ïîëøà è Ñëîâàêèÿ. Ïî îáðàòíèÿ ïúò îò Çàïàäíà Åâðîïà êúì Ðóñèÿ è ÷àê äî Öåíòðàëíà Àçèÿ ñà ìàðøðóòèòå çà òðàôèê íà ñèíòåòè÷íè íàðêîòèöè, àâòîìîáèëè è äðóãà òåõíèêà. – Äúðæàâèòå îò Þãîèçòî÷íà Åâðîïà ñå ïðåâúðíàõà â åäèí îò îñíîâíèòå èçòî÷íèöè íà ïîâèøåíà êðèìèíîãåííîñò ñðåä “ñòàðèòå” ÷ëåíîâå íà ÅÑ. Ñàìî â Õîëàíäèÿ íàïðèìåð áðîÿò íà çàïîäîçðåíèòå â êðèìèíàëíè ïðåñòúïëåíèÿ áúëãàðñêè ãðàæäàíè å äîâåë äî óâåëè÷àâàíå ñ 15% íà ðàçñëåäâàíèòå â ñòðàíàòà ÷óæäåíöè çà ïîñëåäíèòå ñåäåì ãîäèíè.  ñúùèÿ êîíòåêñò îò 2764 ðàçñëåäâàíè äâå òðåòè ñà îò ñòðàíèòå îò áèâøà Þãîñëàâèÿ. Êðèìèíàëíî ïðîÿâåíèòå ëèöà îò Áàëêàíèòå ñà îáèêíîâåíî ïî-äðúçêè è áðóòàëíè, ÷åñòî ïúòè äåéíîñòòà èì å ñâúðçàíà ñ óáèéñòâà è ãðàáåæè íà ñîáñòâåíîñò. – Ïàçàðúò íà íàðêîòèöè ñå ïðåìåñòâà âñå ïîâå÷å íà èçòîê. Âúïðåêè ÷å õåðîèíúò ïðîäúëæàâà äà áúäå îñíîâíèÿò èçïîëçâàí íàðêîòèê(90% îò íåãî ñå ïðåêàðâà â Åâðîïà îò Àôãàíèñòàí), ïðåç ïîñëåäíèòå äâå ãîäèíè ñå íàáëþäàâà âñå ïî-ãîëÿì èíòåðåñ êúì ñèíòåòè÷íèòå íàðêîòèöè – íå ñàìî òúðãîâèÿòà, à è ïðîèçâîäñòâîòî èì óñêîðåíî ñå ïðåíàñÿò 46

êúì Ðóñèÿ è Óêðàéíà, êúäåòî ðúñòúò íà çàâèñèìèòå íàðàñòâà äðàìàòè÷íî(óñïîðåäíî ñ åïèäåìîïîäîáíîòî óâåëè÷àâàíå íà íîñèòåëèòå íà HIV âèðóñà). – Áåäíîñòòà îêîëî ãðàíèöèòå è â ïåðèôåðèÿòà íà ÅÑ âñå îùå å îñíîâåí èçòî÷íèê íà æåíè, êîèòî äîáðîâîëíî èëè íàñèëñòâåíî ñå “èçíàñÿò” êúì öåíòðàëíàòà è çàïàäíàòà ÷àñò íà êîíòèíåíòà êàòî “áåëè ðîáèíè”. Âñå ïî ÷åñòî òîâà ñà æèòåëè íà ñåëñêè ðàéîíè(îñîáåíî îò Óêðàéíà) è îò ðîìñêè ïðîèçõîä. – Íåçàêîííàòà òúðãîâèÿ ñ îðúæèå è áîåïðèïàñè ïðîäúëæàâà äà áúäå ñåðèîçåí èçòî÷íèê çà ôèíàíñèðàíå íà êîðóìïèðàíè ïàðòèéíè è äúðæàâíè åëåìåíòè â ïåðèôåðèÿòà íà ÅÑ, îñîáåíî â Ðóñèÿ, Áåëàðóñ è Óêðàéíà. Òðàíñôåðèòå ñå óðåæäàò íàé-÷åñòî ñ êðèìèíàëíî áàçèðàíè “áèçíåñìåíè” è äîðè íàïðàâî ñ ïðåñòúïíè îðãàíèçàöèè. – Ïðàíåòî íà ïàðè å îñîáåíî èíòåíçèâíî â Èçòî÷íà Åâðîïà è ñå ïðåâðúùà â ñåðèîçåí ïðîáëåì â Àçåðáàéäæàí, Êàçàõñòàí, Ìîëäîâà(Ïðèäíåñòðîâèåòî), Óêðàéíà è Ðóñèÿ. Îáùî âçåòî, ñòåïåíòà íà îðãàíèçèðàíîñò è àãðåñèâíîñò íà êðèìèíàëíèòå îðãàíèçàöèè, ó÷àñòâàùè â ìåæäóíàðîäíè ìðåæè, ñå óñèëâà ñ îòñëàáâàíåòî è êîðóìïèðàíåòî íà ïîëèòè÷åñêèòå è äúðæàâíèòå èíñòèòóöèè.  òúðñåíå íà íîâà ïàðàäèãìà Ïðåç ïîñëåäíèòå äâå äåñåòèëåòèÿ åâðîïåéñêàòà ñðåäà íà ñèãóðíîñò ïðåòúðïÿ äðàìàòè÷íà ðåâîëþöèîííà ïðîìÿíà. Äíåñ Åâðîïà å ïîâå÷å ôîðìàëíî è äúëáî÷èííî èíòåãðèðàíà îò êîãàòî è äà å áèëî â ñâîÿòà èñòîðèÿ. Èçêîðåíÿâàíåòî íà âçàèìíàòà âîåííà çàïëàõà å ìîæå áè íàé-ãðàíäèîçíîòî ïîñòèæåíèå, êîåòî íîñè ãëîáàëåí ïîòåíöèàë íà “äîáðèÿ ïðèìåð”. Çà åâðîïåéöèòå ñâåòúò å ìíîãîïîëþñåí, è òî ïî ðàçëè÷åí îòïðåäè íà÷èí. Íà êîíòèíåíòà ñå óñòàíîâè è ñå ðàçøèðÿâà ñèñòåìà îò îòíîøåíèÿ, áàçèðàíà íà îòêðèòîñò è äîâåðèå, êîÿòî äîâåäå äî áåçâúçâðàòíî îòìèðàíå íà òèïè÷íàòà ïðåäè ïîëèòèêà íà áàëàíñ íà ñèëèòå. Òåçè ïðîìåíè, ñïîäåëåíèÿò ñóâåðåíèòåò è âñå ïî-èíñòèòóöèîíèçèðàíîòî ñúòðóäíè÷åñòâî äúëáîêî îáâúðçâàò åâðîïåéñêèòå äúðæàâè. Ïîâå÷åòî îò íàáëþäàòåëèòå â Åâðîïà ñïîäåëÿò, ÷å ÅÑ è 47

êîíòèíåíòúò êàòî öÿëî ñå íóæäàÿò îò ñåðèîçíà ìîäåðíèçàöèÿ íà íà÷èíà, ïî êîéòî êîëåêòèâíèòå èíñòèòóöèè è íàöèîíàëíèòå ïðàâèòåëñòâà ðåøàâàò âúïðîñèòå íà ñèãóðíîñòòà. Äàâà ñå çà ïðèìåð äîêëàäúò íà Õàðìåë, ñ êîéòî çàïî÷íà òðàíñôîðìàöèÿòà íà ÍÀÒÎ îò ÷èñòî âîåíåí ñúþç â äúëãîñðî÷íî ñúâìåñòíî óñèëèå çà èçãðàæäàíå íà åäèííîòî åâðîïåéñêî ïðîñòðàíñòâî ÷ðåç ïîëèòè÷åñêî, èêîíîìè÷åñêî è âîåííî ñúòðóäíè÷åñòâî è ïàðòíüîðñòâî. Åâðîïåéöèòå ñà àìáèöèðàíè äà èçãðàäÿò Åâðîïà êàòî ñâåòîâåí ôàêòîð. Åâðîïåéñêèÿò ñúþç òðÿáâà äà ïðèäîáèå âëèÿíèå âúðõó ñâåòîâíèòå ïðîöåñè, êîåòî äà îòãîâàðÿ íà íåãîâàòà èêîíîìè÷åñêà, òåõíîëîãè÷íà è êóëòóðíà òåæåñò. Òîâà å ïðÿêî çàÿâåíî â Äåêëàðàöèÿòà îò Ëàåêåí(äåêåìâðè 2001 ã.) – “Åâðîïåéñêèÿò ñúþç äà ñå ïðåâúðíå â ñèëà”.  ñúùîòî âðåìå ïîâå÷åòî îò âëèÿòåëíèòå êîíöåïòóàëèñòè íà òàçè èäåÿ ïîä÷åðòàâàò, ÷å “åâðîìîãúùåñòâîòî” íèêîãà íÿìà äà áúäå àãðåñèâíî, èíòåðâåíöèîíèñòè÷íî, èìïåðèàëèñòè÷åñêî è õåãåìîíèñòêî. Ìîãúùà Åâðîïà å èçâëÿêëà ïîóêè îò êúðâàâèòå ñàìîóáèéñòâåíè âîéíè ïðåç ÕÕ âåê, íàìèðà ñå ⠓ìèð ñúñ ñàìàòà ñåáå ñè”, óñïåøíî å óñïÿëà äà ïðåìàõíå ñòàðèòå âðàæäè ìåæäó íàöèîíàëíè äúðæàâè è áèâøè èìïåðèè è îñúùåñòâÿâà ìîäåë íà èíòåãðàöèÿ áåç çàãóáà íà èäåíòè÷íîñò, ãàðàíòèðàéêè ñèãóðíîñòòà, ñòàáèëíîñòòà è ïðîñïåðèòåòà íà íàðîäèòå. Ìîãúùà Åâðîïà ðàáîòè çà ïîñòèãàíå íà õàðìîíèÿ è åôåêòèâíîñò â ìåæäóíàðîäíèòå îòíîøåíèÿ íà ñèãóðíîñò, ñòèìóëèðàéêè ñúòðóäíè÷åñòâîòî è êîëåêòèâíèÿ ïîäõîä è ðàçâèâàéêè ïî íîâ íà÷èí ìíîãîïîëþñíîñòòà íà ñâåòîâíàòà ïîëèòèêà.  òîçè êîíòåêñò òúðñåíåòî íà ôîðìóëà íà èíòåãðèðàùà è ïåðñïåêòèâíà îáùà ïîëèòèêà â ñôåðèòå íà ñèãóðíîñòòà è îòáðàíàòà ñå ïðåâðúùà âúâ âàæåí åâðîïåéñêè ïðèîðèòåò. Òÿ ñå ðåøàâà åäíîâðåìåííî ñ ïðîòè÷àùèòå èíñòèòóöèîíàëíè ðåôîðìè è ñ ïðåîäîëÿâàíåòî íà ïîâå÷å èëè ïîìàëêî ðåàëíàòà “êðèçà íà èäåíòè÷íîñòòà”. Èðàêñêàòà êðèçà, çàïî÷íàëà ñ èíòåðâåíöèÿòà íà êîàëèöèÿòà, âîäåíà îò ÑÀÙ, â êîÿòî ó÷àñòâàò ðåäèöà åâðîïåéñêè ñòðàíè, îáåêòèâíî ðàçåäèíè åâðîïåéñêàòà îáùíîñò íà ïîääúðæàùè è îòêðèòî îáñòðóêöèîíèñòêè äúðæàâè, íà èíòåðâåíöè48

îíèñòêè è òðàäèöèîííè ïàöèôèñòè. Ðàçåäèíÿâàíåòî ñå îòðàçè è íà êîõåçèÿòà â Ñúâåòà çà ñèãóðíîñò è íà ÍÀÒÎ, è äîðè íà ìåæäóíàðîäíèòå âàëóòíè îòíîøåíèÿ. Ñúâåòúò íà Åâðîïà âå÷å ñå îïèòà äà ðåøè òàçè ìîçàéêà îò ïðîáëåìè(ôåâðóàðè 2003 ã.). Îáùàòà åâðîïåéñêà ïîçèöèÿ â ðåçóëòàò íà ïîðåäèöà èçâúíðåäíè ñðåùè âêëþ÷âàøå òåçèòå, ÷å: – ïîääúðæàíåòî íà ñâåòîâíèÿ ðåä å âúïðîñ íà îòãîâîðíîñò íà ÎÎÍ; – çàïëàõàòà îò ïî-íàòàòúøíî ðàçïðîñòðàíÿâàíå íà îðúæèÿ çà ìàñîâî ïîðàçÿâàíå å ïðîáëåì íîìåð åäíî íà âñè÷êè äúðæàâè; – âîåííà ñèëà ñëåäâà äà áúäå èçïîëçâàíà â ìåæäóíàðîäíèòå îòíîøåíèÿ ñàìî êàòî êðàéíî ñðåäñòâî. Òåçè ïðèíöèïè, ìàêàð è äà ñà çíà÷èòåëíî ïðèäâèæâàíå êúì êîõåðåíòíà åâðîïåéñêà ïîëèòèêà ïî îòíîøåíèå íà ïðèîðèòåòíèòå ïðîáëåìè íà ìåæäóíàðîäíàòà ñèãóðíîñò, äîéäîõà òâúðäå êúñíî, çà äà èçèãðàÿò âúçäåéñòâàùà ðîëÿ âúðõó èíòåðâåíöèÿòà ñðåùó Èðàê. Î÷åðòàõà ñå òâúðäå äúëáîêè ðàçëè÷èÿ, îñîáåíî ïî îòíîøåíèå íà ôèëîñîôèÿòà íà ïîâåäåíèå íà ìåæäóíàðîäíàòà ñöåíà: îñòàâà ëè íàöèîíàëíèÿò ñóâåðåíèòåò ñâåùåí è íåïðèêîñíîâåí, íà êàêâî òðÿáâà äà ñå áàçèðà ìåæäóíàðîäíàòà ñèñòåìà – ïàðèòåò, áàëàíñ, ìíîãîïîëþñíîñò èëè óíèëàòåðàëèçúì, äîêîëêî ëåãèòèìíè è ìîðàëíè ñà èçïðåâàðâàùèòå óäàðè, âêëþ÷èòåëíî â ñëó÷àé íà îðúæèÿ çà ìàñîâî ïîðàçÿâàíå, äîêîëêî Åâðîïà òðÿáâà äà ðàáîòè çà çíà÷èòåëíà “åâðîïåéñêà ðîëÿ” è íà êàêâî ïîäîáíà ðîëÿ ñëåäâà äà áúäå áàçèðàíà – íà êîìïðîìèñ íà òðàäèöèîííèòå åâðîïåéñêè öåííîñòè èëè íà ñòðèêòíî ñëåäâàíå íà ñúãëàñóâàíè íîâè ïðèíöèïè? Èíòåðâåíöèÿòà â Èðàê ÿñíî äåìîíñòðèðà, ÷å Îáùàòà ïîëèòèêà â îáëàñòòà íà ñèãóðíîñòòà è îòáðàíàòà íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç âñå îùå å â íà÷àëíà ôàçà íà êîíñîëèäèðàíå è âñå îùå òâúðäå òðóäíî ìîæå äà ñå íàðå÷å “åâðîïåéñêà”. Ðàçëè÷èÿòà âúâ âèæäàíèÿòà çà îòíîøåíèåòî êúì ìîäåðíèçèðàíåòî è ñòàáèëèçèðàíåòî íà Áëèçêèÿ èçòîê, çà ðîëÿòà íà ÎÎÍ â Èðàê è çà ïîäõîäà êúì îêîí÷àòåëíîòî ðåøàâàíå íà ïðîáëåìèòå íà Çàïàäíèòå Áàëêàíè âñå îùå áëîêèðàò ïðîöåñèòå íà âçåìàíå íà ðàáîòåùè ðåøåíèÿ. 49

Ðåãóëèðàíåòî íà òðàíñàòëàíòè÷åñêèòå îòíîøåíèÿ ñå ïðåâðúùà â îñíîâåí ôàêòîð çà ðàçâèòèåòî íà íîâàòà åâðîïåéñêà ïàðàäèãìà íà ñèãóðíîñòòà. Íÿìà ñúìíåíèå, ÷å îòãîâîð íà ïîâäèãíàòèòå ïî-ãîðå âúïðîñè âúâ ôîðìàòà “Åâðîïåéñêè ñúþç” èëè “Åâðîïà” ìîæå äà áúäå íàìåðåí ñàìî â òðàíñàòëàíòè÷åñêè êîíòåêñò.  äðóã òèï ïîëèòèêà íà áè èìàëî ðàöèîíàëèçúì è äèñêóòèðàíåòî íà àáñòðàêòíè èìïðîâèçàöèè íå å ñåðèîçíî.  òîçè êîíòåêñò çà åâðîïåéöèòå îò ãëåäíà òî÷êà íà ñèãóðíîñòòà ÑÀÙ ñà åäèíñòâåíàòà ãëîáàëíà ñèëà: Òå ïðèòåæàâàò ïîëèòè÷åñêà âîëÿ è íàöèîíàëåí ìàíòàëèòåò äà äåéñòâàò êàòî ãëîáàëíà ñèëà, êîÿòî “ôîðìèðà ñâåòà”(òî÷íèÿò èçðàç îò Ñòðàòåãèÿòà çà íàöèîíàëíà ñèãóðíîñò íà ÑÀÙ å “shape the environment”), èìàò ðåàëåí òîòàëåí âîåíåí îáñå㠖 ðàçóçíàâàíå, ðàçâðúùàíå, ïîðàçÿâàíå, òå ñà äîìèíèðàùàòà ñâåòîâíà èêîíîìè÷åñêà, ôèíàíñîâà, òåõíîëîãè÷íà è òúðãîâñêà ñèëà (çàùîòî ïîòåíöèàëúò èì å êîëêîòî íà Ãåðìàíèÿ, Ôðàíöèÿ, ßïîíèÿ è Àíãëèÿ, âçåòè çàåäíî), à ïîëèòè÷åñêàòà, êóëòóðíàòà è èíôîðìàöèîííàòà èì ñèëà å òîëêîâà ãîëÿìà, ÷å âñè÷êè îòðàçÿâàò òåõíèòå èíòåðåñè. Òîâà îáà÷å íå å îñíîâàíèå çà ñëåäâàíå íà ïîëèòèêà íà õåãåìîíèçúì, îñîáåíî êîãàòî òÿ âîäè äî ïðåíåáðåãâàíå ðîëÿòà íà îáùèòå öåííîñòè è ïðåäâèæäà Åâðîïà äà áúäå ïîääðúæíèê íà ÑÀÙ, à íå ðàâíîñòîåí àêòüîð. Íåïðåêúñíàòîòî ïîâòàðÿíå íà òåçàòà, ÷å Åâðîïà íå å ðàìî äî ðàìî ñúñ ÑÀÙ, çàùîòî íÿìà êàïàöèòåò, ïðîñòî íå å âÿðíî – êîíòèíåíòúò èìà è òåõíîëîãè÷åí, è ïðîèçâîäñòâåí ðåñóðñ, íî íÿìà ïîëèòè÷åñêà è îáùåñòâåíà íàãëàñà òå äà áúäàò èçïîëçâàíè òî÷íî çà öåëèòå, çà êîèòî äíåøíàòà àäìèíèñòðàöèÿ íà ÑÀÙ íàñòîÿâà. Íà õåãåìîíèçìà íà ÑÀÙ Åâðîïà ñå îïèòâà äà ïðîòèâîïîñòàâè ãëîáàëèçìà, êîéòî ñàìèòå Ñúåäèíåíè ùàòè ëàíñèðàõà êàòî ïîäõîä çà íîâîòî õèëÿäîëåòèå. Õåãåìîíèçìúò å íåïðèåìëèâ çà åâðîïåéöèòå, çàùîòî îñâåí óíèëàòåðàëèçúì â äåéñòâèÿòà òîé ïðåäïîëàãà óñèëâàíå, “óäúëæàâàíå” è “ðàçøèðÿâàíå” íà âîåííàòà ìîù, çà äà ìîãàò ÑÀÙ äà ïîñòèãàò öåëèòå ñè íàé-äîáðå, êàòî ïðåäîòâðàòÿâàò âúçìîæíîñòòà äðóãèòå äà èì ñå ïðîòèâîïîñòàâÿò. Ãëîáàëèçìúò, êîéòî ñå äèñêóòèðà â Åâðîïà, å ìóëòèëàòåðàëèçúì ïî ïðåçóìïöèÿ: áîð50

áàòà ñ áîëåñòèòå, âèðóñèòå, ïðàíåòî íà ïàðè è òåðîðèçìúò – âñè÷êî, êîåòî èçèñêâà êîîïåðàòèâíîñò è âçàèìíîñò, òîé å äèôóçèÿ íà ñèëàòà íà äúðæàâàòà è ñåðèîçíî ñïîäåëÿíå íà íàöèîíàëíèÿ ñóâåðåíèòåò. Íàïðåæåíèÿòà âúçíèêâàò íàé-âå÷å îò ôàêòà, ÷å îò äâåòå ñòðàíè íà Àòëàíòèêà èìà ðàçëè÷åí “äíåâåí ðåä”. Äîêàòî ÑÀÙ ñå ïðîìåíÿò ðåâîëþöèîííî, â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç è Åâðîïà âñå îùå îñíîâíàòà ïàðàäèãìà å äà íå ñå äîïóñíå âúòðåøåí êîíôëèêò. Äîêàòî àìåðèêàíöèòå ñå îïèòâàò äà ìàòåðèàëèçèðàò óíèêàëíàòà âúçìîæíîñò, êîÿòî èì îòâîðè êðàÿò íà ñòóäåíàòà âîéíà, íà Ñòàðèÿ êîíòèíåíò óñïåøíîòî èíñòèòóöèîíàëíî ðàçøèðÿâàíå íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, âêëþ÷èòåëíî ïîêðèâàíåòî íà ñúþçíèòå ãðàíèöè ñ êîíòèíåíòàëíèòå è ïðèîáùàâàíåòî íà íîâè 100 ìèëèîíà “åâðîïåéöè”, å çàäà÷à íîìåð åäíî. Èìåííî îò òîâà ðàçëè÷èå ⠓äíåâíèÿ ðåä” ñå ðàæäà è âïå÷àòëåíèåòî çà “ðàçìèíàâàíå”: çà ÑÀÙ Åâðîïà å èçòî÷íèê íà ad hock êîàëèöèè è ïðèíöèïíà ïîääðúæêà, íî íå å ôîêóñ íà õåãåìîíèçìà; çà Åâðîïà ÑÀÙ íå ñà âå÷å íåîáõîäèìèÿò ãàðàíò íà ñèãóðíîñòòà è íå äîïðèíàñÿò çà ãëàâíàòà öåë – ðàçøèðÿâàíåòî, ñòàáèëíîòî ðàçâèòèå è õàðìîíèÿòà ñúñ ñâåòà. Äîêîëêîòî àâòîðúò ñìÿòà, ÷å âúïðîñúò çà òðàíñàòëàíòè÷åñêèòå îòíîøåíèÿ ïðîäúëæàâà äà áúäå ñòðàòåãè÷åñêè âúïðîñ íà ïîëèòèêàòà çà ñèãóðíîñò è îòáðàíà â Åâðîïà, ïðèíöèïíàòà òåçà â òúðñåíåòî íà íîâàòà ïàðàäèãìà ìîæå äà áúäå äåôèíèðàíà êàòî “îáíîâÿâàíå íà ïàðòíüîðñòâîòî”. Çàãóáèëèÿò äèíàìèçúì è êîõåçèÿ ñëåä êðàÿ íà èäåîëîãè÷åñêîòî ïðîòèâîïîñòàâÿíå àòëàíòèçúì ñëåäâà äà áúäå ìîäåðíèçèðàí è ïðèâåäåí â ñúîòâåòñòâèå ñ íîâèòå öåëè è ïîäõîäè. Ðàçëè÷èÿòà ⠓äíåâíèÿ ðåä” âåðîÿòíî ùå ñå ñúõðàíÿò, çàùîòî ñà ïðèíöèïíî íåèçáåæíè. Ïîðàäè òîâà èçâåæäàíåòî íà äåáàòà çà íîâèòå òðàíñàòëàíòè÷åñêè îòíîøåíèÿ òðÿáâà äà íàäõâúðëè ðàâíèùåòî íà òåêóùèòå ïðèîðèòåòè.  òîçè êîíòåêñò è ó÷àñòèåòî íà Áúëãàðèÿ, íàðåä ñúñ ñòðàíèòå îò “íîâà Åâðîïà”, â äåáàòà êàêòî çà òðàíñàòëàíòè÷åñêèòå îòíîøåíèÿ, òàêà è çà åâðîïåéñêàòà ñèãóðíîñò è îòáðàíà íå å âúïðîñ íà èçáîð, à íà îòãîâîðíîñò. Âúïðîñ íà íàöèîíàëåí èíòåðåñ å êàêòî óñïåøíîòî ðàçøèðÿâàíå íà Åâðîïåé51

ñêèÿ ñúþç è óòâúðæäàâàíåòî ìó êàòî ãëîáàëåí ôàêòîð íà ñâåòîâíèòå îòíîøåíèÿ(íå ñàìî êàòî “ ñîôò” ñèëà), òàêà è îñòàâàíåòî íà ÑÀÙ êàòî “åâðîïåéñêà ñèëà”. Âúïðîñ íà íàöèîíàëåí èíòåðåñ å ñúùî Ðóñèÿ äà íàìåðè ñâîåòî ìÿñòî â òîçè íîâ àëèàíñ – âñÿêàêâî ïðåíåáðåãâàíå íà ôàêòà, ÷å òàçè ñòðàíà å îñíîâåí äîñòàâ÷èê íà åíåðãèéíè ðåñóðñè è ïåðñïåêòèâåí ïàçàð íà ñòîêè, å âîëóíòàðèçúì. Àâòîðúò ñïîäåëÿ ìíåíèåòî, ÷å îò ãëåäíà òî÷êà íà Ðóñèÿ ñòóäåíàòà âîéíà çàâúðøè íå ñ ðàçïàäàíåòî íà Ñúâåòñêèÿ ñúþç, à ñ ðå÷òà íà ïðåçèäåíòà Âëàäèìèð Ïóòèí íà íåìñêè åçèê â Áóíäåñòàãà íà Ãåðìàíèÿ íà 25 ñåïòåìâðè 2001 ã. Íå òðÿáâà äà ñå ïðîïóñêà ôàêòúò, ÷å ïðàêòè÷åñêè íîâàòà “Ïîëèòèêà íà ÅÑ êúì ñúñåäíèòå ðåãèîíè” ( Neighbourhood polcy) ñå ïîêðèâà ñ ïîëèòèêàòà íà Ðóñèÿ êúì “ íîâîå áëèæíåå çàðóáåæüå ”. Ñèòóàöèÿòà îêîëî èçáîðèòå â Óêðàéíà ïðåç 2004 ã. ïîêàçà äîêîëêî âàæåí å è ùå áúäå òîçè ôàêò. Òîâà å íîâ èñòîðè÷åñêè ìîìåíò è òîé òðÿáâà ñåðèîçíî äà ñå êîìåíòèðà è îöåíè! *** Ðåøàâàíåòî íà ñòðàòåãè÷åñêèòå ïðîáëåìè íà ñèãóðíîñòòà â Åâðîïà èçëåçå îò ôàçàòà íà äèñêóñèèòå è å â ïåðèîä íà áàâíî, íî íåîòêëîííî èíñòèòóöèîíèçèðàíå. Ëèäåðñêîòî áúäåùå íà îáåäèíåíèÿ êîíòèíåíò å íåèçáåæíî è íåîñïîðèìî. Çà íåãî îáà÷å òðÿáâà äà ñå ðàáîòè ñèñòåìíî, îòãîâîðíî è ñòðàòåãè÷åñêè. Áúëãàðèÿ íàïðàâè íåèìîâåðíè õîäîâå â ìåæäóíàðîäåí ïëàí ñëåä 1997 ã. Òå ñúçäàäîõà òîâà, êîåòî äúëãî âðåìå íè îáâèíÿâàõà, ÷å ëèïñâà – ïîëèòèêà ñ õàðàêòåð. Íåéíèÿò èìïóëñ, ãåíåðèðàí ñ ïîëèòèêàòà ïî îòíîøåíèå íà êðèçèòå íà Áàëêàíèòå, Àôãàíèñòàí è Èðàê, òðÿáâà äà áúäå òðàíñôîðìèðàí â ïðèåìñòâåíîñò, áàçèðàíà íà ÿñíîòî ðàçáèðàíå, ÷å çàïëàõèòå çà ñèãóðíîñòòà ïðåç íîâèÿ âåê íå ñà “âúòðåøíè è âúíøíè”, à ñà çàïëàõè ñïðÿìî íà÷èíà íà æèâîò è íàöèîíàëíèòå öåëè. Òå ìîãàò äà áúäàò ïîñðåùíàòè ñàìî ñúñ ñïîäåëåíè óñèëèÿ è îòãîâîðíîñòè. 52

ÅÂÐÎÏÅÉÑÊÀÒÀ ÎÁÙÀ ÏÎËÈÒÈÊÀ ÏÎ ÂÚÍØÍÈÒÅ ÐÀÁÎÒÈ È ÑÈÃÓÐÍÎÑÒÒÀ  ÒÚÐÑÅÍÅÒÎ ÍÀ ÓÑÒÎÉ×ÈÂÎ ÑÚÒÐÓÄÍÈ×ÅÑÒÂÎ Ïðîô. ä-ð Åìèë ÊÎÍÑÒÀÍÒÈÍΠÍàñèëèåòî, íàñèòèëî ïúðâàòà ïîëîâèíà íà 20-è âåê, îòñòúïè ìÿñòî íà áåçïðåöåäåíòåí â åâðîïåéñêàòà èñòîðèÿ ïåðèîä íà ìèð è ñòàáèëíîñò. Åâðîïà íèêîãà äîñåãà íå å áèëà òàêà ïðîñïåðèðàùà, ñèãóðíà è ñâîáîäíà. Åâðîïåéñêèÿò ñúþç å îò öåíòðàëíî çíà÷åíèå çà òîâà ðàçâèòèå.  íåãî åâðîïåéñêèòå ñòðàíè êîîïåðèðàò ÷ðåç îáùè èíñòèòóöèè è ðåøàâàò ïî ìèðåí íà÷èí âúçíèêíàëèòå êîíôëèêòè. Óñïåøíèòå ðàçøèðÿâàíèÿ íà Ñúþçà îñúùåñòâÿâàò ìå÷òàòà çà îáåäèíåíà è ìèðíà Åâðîïà. Ñúùåñòâåíà ðîëÿ çà òîçè óñïåõ èçèãðàõà ÑÀÙ. Òå ñå àíãàæèðàõà çà ñèãóðíîñòòà íà äåìîêðàòè÷íà Åâðîïà ÷ðåç ÍÀÒÎ è ïîäêðåïÿõà åâðîïåéñêàòà èíòåãðàöèÿ. Åâðîïåéñêèÿò ñúþç å äíåñ ãëîáàëåí àêòüîð. Òîâà ìó êà÷åñòâî ïðîèçòè÷à îò ôàêòà, ÷å òîé îáõâàùà 25 äúðæàâè ñ íàñåëåíèå îò íàä 450 ìèëèîíà è ïðîèçâåæäà åäíà ÷åòâúðò îò ñâåòîâíèÿ áðóòåí íàöèîíàëåí ïðîäóêò(GNP). Èìåííî ïîðàäè òîâà åâðîïåéöèòå âñå ïîâå÷å îñúçíàâàò íåîáõîäèìîñòòà äà ñà ãîòîâè äà íîñÿò îòãîâîðíîñò çà ñâåòîâíàòà ñèãóðíîñò 1 . Òå ñ÷èòàò, ÷å íèêîÿ îòäåëíà ñòðàíà íå å ñïîñîáíà äà ñå ñïðàâè ñàìà ñ äíåøíèòå êîìïëåêñíè ïðîáëåìè â ñâåòà. Íîâèòå óñëîâèÿ ñëåä êðàÿ íà “ñòóäåíàòà âîéíà” îòêðèâàò êàêòî ïî-ñâåòëè ïåðñïåêòèâè ïðåä ÷îâå÷åñòâîòî, òàêà è ñúùåñòâåíè çàïëàõè çà áúäåùåòî ìó. Êàêâî ùå ñå 1 Âæ. Javier Solana. A Secure Europe in a Better World. European Council, Thessaloniki, 20/06/2003, internet:http://ue.eu.int/newsroom. 53

ñëó÷è â äåéñòâèòåëíîñò, çàâèñè è îò äåéñòâèÿòà íà åâðîïåéöèòå. Ïðåç ïîñëåäíèòå íÿêîëêî ãîäèíè Åâðîïåéñêèÿò ñúþç ïîñòèãíà óñïåõè ïðè ðàçâèòèåòî íà ñúãëàñóâàíà âúíøíà ïîëèòèêà è ïðè åôåêòèâíîòî óïðàâëåíèå íà êðèçè. Ñúçäàäåíè ñà èíñòðóìåíòè, êîèòî ìîãàò äà áúäàò èçïîëçâàíè åôåêòèâíî. Òîâà áå äåìîíñòðèðàíî íà Áàëêàíèòå 2 . Íîâèòå êîíñòèòóöèîííè ðàìêè Ïðîåêòúò çà íîâà Êîíñòèòóöèÿ íà Åâðîïà î÷åðòàâà íîâèòå èíñòèòóöèîííè ðàìêè è ìåõàíèçìè çà îñúùåñòâÿâàíåòî íà åâðîïåéñêàòà îáùà ïîëèòèêà ïî âúíøíèòå ðàáîòè è ñèãóðíîñòòà. Òÿ å ïîñòàâåíà èçöÿëî íà îñíîâàòà íà ìåæäóíàðîäíîòî ïðàâî è çà÷èòàíåòî íà ïðèíöèïèòå íà Óñòàâà íà ÎÎÍ 3 .  íåÿ èçðè÷íî ñå êàçâà, ÷å Ñúþçúò ìîæå äà èçïîëçâà ñâîÿ âîåíåí îïåðàòèâåí êàïàöèòåò â ìèñèè èçâúí Ñúþçà çà ìèðîîïàçâàùè îïåðàöèè, ïðåäîòâðàòÿâàíå íà êîíôëèêòè è çà çàñèëâàíå íà ìåæäóíàðîäíàòà ñèãóðíîñò ñàìî â ñúîòâåòñòâèå ñ ïðèíöèïèòå íà Óñòàâà íà ÎÎÍ(÷ë. 40). Êîíñòèòóöèÿòà ïðåäâèæäà êîìïåòåíòíîñòòà íà Ñúþçà â îáëàñòòà íà îáùàòà ïîëèòèêà ïî âúíøíèòå ðàáîòè è ñèãóðíîñòòà äà îáõâàùà âñè÷êè îáëàñòè íà âúíøíàòà ïîëèòèêà è âñè÷êè âúïðîñè, îòíàñÿùè ñå äî ñèãóðíîñòòà íà Ñúþçà, 2 Âæ. ïî òîçè âúïðîñ ðå÷òà íà êîìèñàðÿ ïî âúíøíèòå îòíîøåíèÿ íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç Êðèñòîôåð Ïàòåí – Christopher Patten, Speech to German Bundestag “European Affairs Committee”, Berlin, Wednesday 28 th April 2004, in: http://europa.eu.int/comm/external_relations/news/patten/sp28_04_04_ber1 lin.pdf 3. Âæ. Art. 3, 4. “ In its relations with the wider world, The Union shall uphold and promote its values and interests. It shall contribute to peace, security, the sustainable development of the earth, solidarity and mutual respect among peoples, free and fair trade, eradication of poverty and protection of human rights and in particular children’s rights, as well as to strict observance and development of international law, including respect for the principle of the United Nations Charter. Áúëãàðñêèÿò òåêñò âæ. â ïðåâîä íà Àòàíàñ Ñåìîâ, Äîãîâîð çà ïðèåìàíå íà Êîíñòèòóöèÿ íà Åâðîïà, Ñîôèÿ, 2004. Ïî ïîëèòèêàòà çà ìèðà è Èðàê âæ. Speech by Chris Patten, CH – European Parliament Plenary, Strasbourg, 15/09/04, in: http://europa.eu.int/comm/external_relations/ news/patten/sp04_399.htm. 54

“âêëþ÷èòåëíî ïîñòåïåííîòî óñòàíîâÿâàíå íà îáùà îòáðàíèòåëíà ïîëèòèêà, êîÿòî ìîæå äà äîâåäå äî îáùà îòáðàíà”(÷ë. 15, 1). Çàäúëæåíèå íà ñòðàíèòå-÷ëåíêè å äà ïîäêðåïÿò àêòèâíî è áåç ðåçåðâè îáùàòà âúíøíà ïîëèòèêà è ïîëèòèêà çà ñèãóðíîñò íà Ñúþçà â äóõ íà ëîÿëíîñò è âçàèìíà ñîëèäàðíîñò è çà÷èòàò íåãîâèòå àêòîâå â òàçè îáëàñò. Òå ñå âúçäúðæàò îò âñÿêàêâî äåéñòâèå, ïðîòèâîðå÷àùî íà èíòåðåñèòå íà Ñúþçà èëè êîåòî áè ìîãëî äà íàêúðíè íåãîâàòà åôåêòèâíîñò”(÷ë. 15, 2). Ïðèëàãàíåòî íà òåçè ïîñòàíîâêè íà íîâàòà åâðîïåéêà Êîíñòèòóöèÿ ñå îñèãóðÿâà ÷ðåç Ñúâåòà íà ìèíèñòðèòå íà Ñúþçà è ÷ðåç åäíà íîâîâúâåäåíà äëúæíîñò – òàçè íà ìèíèñòúðà íà âúíøíèòå ðàáîòè. Òîé ïðåäñòàâëÿâà Ñúþçà ïî âúïðîñèòå, çàñÿãàùè îáùàòà ïîëèòèêà ïî âúíøíèòå ðàáîòè è ñèãóðíîñòòà(÷ë. III-197, 2) è å ïðåäñåäàòåë íà Ñúâåòà íà ìèíèñòðèòå íà âúíøíèòå ðàáîòè(÷ë. III-197, 1). Çà äà ìîæå äà èçïúëíÿâà ñâîÿ ìàíäàò, êúì íåãî å ñúçäàäåíà íîâà äèïëîìàòè÷åñêà ñëóæáà, íàðå÷åíà Åâðîïåéñêà ñëóæáà çà âúíøíèòå ðàáîòè, êîÿòî ùå ðàáîòè â ñúòðóäíè÷åñòâî ñ äèïëîìàòè÷åñêèòå ñëóæáè íà ñòðàíèòå-÷ëåíêè(÷ë. III-197, 3). Ñúþçúò ïðîâåæäà îáùàòà ïîëèòèêà ïî âúíøíèòå ðàáîòè è ñèãóðíîñòòà, êàòî îïðåäåëÿ îáùèòå íàñîêè è êàòî ïðèåìà åâðîïåéñêè ðåøåíèÿ çà äåéíîñòèòå è ïîçèöèèòå íà Ñúþçà è çà òÿõíîòî èçïúëíåíèå, à ñúùî è êàòî çàñèëâà ñèñòåìíîòî ñúòðóäíè÷åñòâî ìåæäó ñòðàíèòå-÷ëåíêè ïî âîäåíåòî íà ïîëèòèêà(÷ë. III-195). Êîìïåòåíöèèòå ìåæäó îðãàíèòå íà Ñúþçà ñà ðàçïðåäåëåíè ïî ñëåäíèÿ íà÷èí. Åâðîïåéñêèÿò ñúâåò äåôèíèðà îáùèòå äèðåêòèâè â îáëàñòòà íà îáùàòà ïîëèòèêà ïî âúíøíèòå ðàáîòè è ñèãóðíîñòòà, âêëþ÷èòåëíî ïî âúïðîñèòå ñ îòáðàíèòåëíè åëåìåíòè. Íà òàçè áàçà Ñúâåòúò íà ìèíèñòðèòå ïðèåìà êîíêðåòíèòå åâðîïåéñêè ðåøåíèÿ, íåîáõîäèìè çà ïðèëàãàíåòî èì( ÷ë. III-196). Òîé ïðèåìà ñúùî òàêà íåîáõîäèìèòå åâðîïåéñêè ðåøåíèÿ, êîãàòî ìåæäóíàðîäíàòà ñèòóàöèÿ èçèñêâà ïðåäïðèåìàíåòî íà áúðçè îïåðàòèâíè äåéñòâèÿ(÷ë. III198). Òå ñà çàäúëæèòåëíè çà ñòðàíèòå-÷ëåíêè. Âàæíî å â òàçè âðúçêà äà ñå ïîä÷åðòàå, ÷å ïîñî÷åíèòå ïî-ãîðå åâðîïåéñêè ðåøåíèÿ ñå âçèìàò îò Ñúâåòà íà ìèíèñòðèòå ñàìî åäèíîäóøíî(÷ë. III-201). Ïî òîçè íà÷èí ñå ãà55

ðàíòèðà çà÷èòàíåòî íà ðàçëè÷íèòå èíòåðåñè íà ñòðàíèòå÷ëåíêè â òàçè äåëèêàòíà îáëàñò. Åñòåñòâåíî å ïðè òîâà ïîëîæåíèå Åâðîïåéñêèÿò ñúþç äà äåéñòâà åôåêòèâíî â îáëàñòòà íà îáùàòà ïîëèòèêà ïî âúíøíèòå ðàáîòè è ñèãóðíîñòòà ñàìî êîãàòî èíòåðåñèòå íà îòäåëíèòå äúðæàâè ñúâïàäàò. Êîìïåòåíòíîñòèòå òóê ñà èçöÿëî â ðúöåòå íà ïðàâèòåëñòâàòà, êîèòî ñà ïðåäñòàâåíè â Ñúâåòà íà ìèíèñòðèòå. Çà Åâðîïåéñêèÿ ïàðëàìåíò å îòðåäåíà ñàìî êîíñóëòàòèâíà ôóíêöèÿ(÷ë. III-205). Äåéíîñòòà íà Ñúâåòà íà ìèíèñòðèòå ùå ñå ïîäïîìàãà îò Êîìèòåò ïî ïîëèòèêàòà è ñèãóðíîñòòà (÷ë. III-208). Oáùàòà åâðîïåéñêà ïîëèòèêà ïî ñèãóðíîñò è îòáðàíà å èíòåãðàëíà ÷àñò îò îáùàòà ïîëèòèêà ïî âúíøíèòå ðàáîòè è ñèãóðíîñòòà(÷ë. 40, 1). Íåéíàòà öåë å äà îñèãóðè íà Ñúþçà îïåðàòèâíè ñèëè, îñíîâàíè íà öèâèëíè è âîåííè ôîðìèðîâàíèÿ. Òÿ âêëþ÷âà ïðîãðåñèâíîòî äåôèíèðàíå íà îáùà îòáðàíèòåëíà ïîëèòèêà íà Ñúþçà. Òîâà ìîæå äà äîâåäå äî îáùà îòáðàíà, àêî Åâðîïåéñêèÿò ñúâåò ðåøè òàêà åäèíîäóøíî(÷ë. 40, 2).  òåêñòà íà Êîíñòèòóöèÿòà èçðè÷íî ñå ïîñî÷âà, ÷å òåçè ðàçïîðåäáè íÿìà äà ïðå÷àò íà ñïåöèôè÷íàòà íàöèîíàëíà ïîëèòèêà íà îòäåëíèòå äúðæàâè â îáëàñòòà íà ñèãóðíîñòòà è îòáðàíàòà è íà çàäúëæåíèÿòà êúì ÍÀÒÎ íà îíåçè ñòðàíè-÷ëåíêè, êîèòî âèæäàò â òàçè îðãàíèçàöèÿ ðåàëèçàöèÿòà íà òÿõíàòà îòáðàíèòåëíà ïîëèòèêà. Ïðåäâèæäà ñå âúçìîæíîñòòà çà íÿêîè äúðæàâè äà ñúçäàäàò ñîáñòâåíè ìíîãîíàöèîíàëíè ñèëè(÷ë. 40, 3). Îñâåí òîâà çà îíåçè ñòðàíè-÷ëåíêè, êîèòî æåëàÿò, èìà âúçìîæíîñò äà âëÿçàò â ïî-òÿñíî ñòðóêòóðíî ñúòðóäíè÷åñòâî ïîìåæäó ñè, òàêà íàðå÷åíîòî ñúòðóäíè÷åñòâî íà ïî-âèñîêî íèâî(÷ë. 40, 6 è ÷ë. III-213). Ùå áúäå ñúçäàäåíà è åâðîïåéñêà àãåíöèÿ ïî âúîðúæåíèÿòà, íàó÷íèòå èçñëåäâàíèÿ è âîåííèÿ êàïàöèòåò ïîä ðúêîâîäñòâîòî íà Ñúâåòà íà ìèíèñòðèòå(Art. III-212). Òÿ ùå áúäå îòêðèòà çà îíåçè ñòðàíè-÷ëåíêè, êîèòî æåëàÿò äà ñå ïðèñúåäèíÿò êúì íåÿ. Íåéíèòå çàäà÷è ùå áúäàò: À) äà äîïðèíàñÿ çà îïðåäåëÿíå íà öåëèòå íà âîåííèòå ñèëè íà äúðæàâèòå-÷ëåíêè è äà ïðåöåíÿâà äàëè ñå ñïàçâàò ïîåòèòå îò äúðæàâèòå-÷ëåíêè çàäúëæåíèÿ çà ïðåäîñòàâÿíå 56

íà òàêèâà ñèëè; Â) äà ïîîùðÿâà óåäíàêâÿâàíåòî íà îïåðàòèâíèòå ïîòðåáíîñòè è ïðèåìàíåòî íà åôåêòèâíè è ñúâìåñòèìè íà÷èíè çà ñíàáäÿâàíå; Ñ) äà ïðåäëàãà ìíîãîñòðàííè ïðîåêòè çà ïîñòèãàíå íà öåëèòå íà âîåííèòå ñèëè è äà îñèãóðÿâà êîîðäèíàöèÿòà íà ïðîãðàìèòå, îñúùåñòâÿâàíè îò äúðæàâèòå-÷ëåíêè è ðúêîâîäñòâîòî íà ñïåöèôè÷íè ïðîãðàìè çà ñúòðóäíè÷åñòâî; D) äà ïîäêðåïÿ òåõíîëîãè÷íèòå îòáðàíèòåëíè èçñëåäâàíèÿ, êîîðäèíèðàíåòî, ïëàíèðàíåòî íà ñúâìåñòíè èçñëåäîâàòåëñêè äåéíîñòè è ïðîó÷âàíåòî íà òåõíè÷åñêè ðåøåíèÿ ñ îãëåä áúäåùè îïåðàòèâíè íóæäè; Å) äà äîïðèíàñÿ çà îïðåäåëÿíåòî, ðåñïåêòèâíî çà ïðèëàãàíåòî, íà âñÿêà ïîëåçíà ìÿðêà çà óêðåïâàíå íà ïðîèçâîäñòâàòà è òåõíîëîãè÷íàòà áàçà â îòáðàíèòåëíèÿ îòðàñúë è çà ïîâèøàâàíå íà åôåêòèâíîñòòà íà âîåííèòå ðàçõîäè.  ïðîåêòà çà áúäåùà Êîíñòèòóöèÿ íà Åâðîïà å îòðàçåíî äîñåãàøíîòî íèâî íà ñúòðóäíè÷åñòâî è ñúùåñòâóâàùèòå ðàçëè÷íè èíòåðåñè â îáëàñòòà íà îáùàòà ïîëèòèêà ïî âúíøíèòå ðàáîòè è ñèãóðíîñòòà. Îò òåõíè÷åñêà ãëåäà òî÷êà òî íå å íàé-åôåêòèâíîòî, íî îòãîâàðÿ íà ðåàëèñòè÷íèòå âúçìîæíîñòè çà ñúòðóäíè÷åñòâî â òàçè îáëàñò. Ïðèåìàíåòî íà ñúîòâåòíèòå òåêñòîâå â ïðîåêòà çà íîâà Êîíñòèòóöèÿ íà Åâðîïà ãîâîðè êàêòî çà ðåàëèçúì ïðè õàðìîíèçèðàíå íà ïîçèöèèòå íà ñòðàíèòå-÷ëåíêè, òàêà è çà êîíñòóêòèâåí ïîäõîä êúì ðàçøèðÿâàíå íà áúäåùîòî ñúòðóäíè÷åñòâî. Êîíñòèòóöèÿòà îòêðèâà ïúòÿ êúì ðàçâèòèåòî íà âñå ïî-âçàèìîñâúðçàíà è åôåêòèâíà îáùà ïîëèòèêà, êîÿòî â êðàéíà ñìåòêà ùå çàâèñè îò ïîëèòè÷åñêàòà âîëÿ íà ñòðàíèòå-÷ëåíêè. Çà÷èòàíåòî íà íàöèîíàëíèòå ñïåöèôèêè è èíòåðåñè è âúçìîæíîñòòà çà ðàçâèòèå íà ïî-ñèëíà è åôåêòèâíà îáùà ïîëèòèêà ïî âúíøíèòå ðàáîòè è ñèãóðíîñòòà ñå ãàðàíòèðàò îò âúâåæäàíå íà ïðèíöèïà íà åäèíîäóøèå ïðè âçèìàíåòî íà åâðîïåéñêèòå ðåøåíèÿ è îò âúçìîæíîñòòà çà ïî-çàäúëáî÷åíî ñúòðóäíè÷åñòâî ñàìî ìåæäó îòäåëíè çàèíòåðåñóâàíè äúðæàâè â ðàìêèòå íà Ñúþçà. Ïðîåêòúò çà íîâà Êîíñòèòóöèÿ íà Åâðîïà îòêðèâà ïúòÿ íå ñàìî êúì åäíî ïî-äèôåðåíöèðàíî ñúòðóäíè÷åñòâî â îáëàñòòà íà ïîëèòèêàòà çà ñèãóð57

íîñò è îòáðàíà, íî è âúçìîæíîñòòà çà ñúçäàâàíåòî íà ñúþç çà ñèãóðíîñò è îòáðàíà 4 . Íåîáõîäèìîñò îò åôåêòèâíà âúíøíà ïîëèòèêà Ïîíàñòîÿùåì â ðàìêèòå íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç ñå îáñúæäà âúïðîñúò êàêâî òðÿáâà äà ñå íàïðàâè, çà äà ñòàíå åâðîïåéñêàòà ïîëèòèêà â îáëàñòòà íà âúíøíàòà ïîëèòèêà è ñèãóðíîñòòà ïî-àêòèâíà, ïî-ñúãëàñóâàíà è ïî-åôåêòèâíà â ïðåñëåäâàíå íà ñòðàòåãè÷åñêèòå öåëè íà Ñúþçà, òàêà ÷å åâðîïåéñêèÿò ïðèíîñ çà ìåæäóíàðîäíàòà ñèãóðíîñò äà îòãîâàðÿ íà íåãîâèÿ ïîòåíöèàë 5 . Åäèí ïî-àêòèâåí Åâðîïåéñêè ñúþç åñòåñòâåíî ùå èìà ïîãîëÿìà ïîëèòè÷åñêà òåæåñò ïðè âñè÷êè ñèòóàöèè äîðè êîãàòî íå ñå ïðåäâèæäà âîåííà èëè ãðàæäàíñêà íàìåñà.  íåãî ÷ëåíóâàò 25 äúðæàâè, êîèòî õàð÷àò íàä 160 ìèëèàðäà åâðî çà îòáðàíà. Òîçè ïîòåíöèàë äàâà âúçìîæíîñò íà Ñúþçà äà âîäè ïî-àêòèâíà ïîëèòèêà, çà äà ïîñðåùà íîâèòå äèíàìè÷íè çàïëàõè. Åâðîïåéöèòå áè òðÿáâàëî äà ñà â ñúñòîÿíèå, àêî å íåîáõîäèìî, äà ïðîâåæäàò ïî íÿêîëêî îïåðàöèè åäíîâðåìåííî. Íî âñå îùå íå å èçãðàäåíà ñòðàòåãè÷åñêà êóëòóðà, êîÿòî äà ïîääúðæà ðàííè, áúðçè è, àêî å íåîáõîäèìî, ñèëíè è åíåðãè÷íè èíòåðâåíöèè. Îñîáåíî öåíåí ìîæå äà áúäå åâðîïåéñêèÿò îïèò, àêî îïåðàöèèòå âêëþ÷âàò âîåííè è ãðàæäàíñêè åëåìåíòè. Ïîâèøàâàíåòî íà åôåêòèâíîñòòà íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç â òàçè îáëàñò ùå äàäå âúçìîæíîñò äà ñå ðàçøèðè ñïåêòúðúò íà ìèñèèòå. Íàðåä ñ òàêà íàðå÷åíèòå Ïåòåðñáåðãñêè çàäà÷è (Petersberg tasks) òå áèõà ìîãëè äà âêëþ÷âàò îáùè îïåðàöèè ïî ðàçîðúæàâàíå, ïîäêðåïà çà òðåòè ñòðàíè â áîðáàòà èì ñðåùó òåðîðèçìà è ðåôîðìè â ñåêòîðà íà ñèãóðíîñòòà êàòî ÷àñò îò èíñòèòóöèîíàëíîòî óêðåïâàíå.  îáëàñòòà íà âúíøíàòà ïîëèòèêà, ñèãóðíîñòòà è îòáðàíàòà â Åâðîïà ñà ñúçäàäåíè ðàçëè÷íè èíñòðóìåíòè, êàòî âñå4 Âæ. Hans-Georg Ehrhart. Die GASP/ESVP im Umbruch: Rückschritt oder Integration? Europäische Rundschau, 3/2003, 121-129. 5 Âæ. ïî òîçè âúïðîñ Speech by the European Union High Representative for Common Foreign and Security Policy Javier Solana, Institute for Security Studies, European Union, Paris, 30 Jun 2003. 58

êè îò òÿõ èìà ñîáñòâåíà ñòðóêòóðà è ñìèñúë. Òîâà ñà íàïðèìåð Åâðîïåéñêèòå ïðîãðàìè çà ïîäïîìàãàíå, Åâðîïåéñêèÿò ôîíä çà ðàçâèòèå è äðóãè, âêëþ÷èòåëíî è èíäèâèäóàëíèòå ïðîãðàìè çà ïîäïîìàãàíå âúâ âîåííàòà è â ãðàæäàíñêàòà ñôåðà íà îòäåëíèòå ñòðàíè-÷ëåíêè. Âñè÷êè òå èìàò çíà÷åíèå êàêòî çà åâðîïåéñêàòà ñèãóðíîñò â ðàìêèòå íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, òàêà è çà òðåòè ñòðàíè. Ñèãóðíîñòòà å ïúðâîòî óñëîâèå çà ðàçâèòèå. Ãîëÿìîòî ïðåäèçâèêàòåëñòâî çà Åâðîïà ñåãà ñå ñúñòîè â òîâà, âñè÷êè òåçè ðàçëè÷íè èíñòðóìåíòè äà ñå èçïîëçâàò ñúãëàñóâàíî è äà ñå ñúçäàäå ñèíåðãèåí åôåêò îò ïðèëàãàíåòî íà ïî-ñúãëàñóâàí è èíòåãðèðàí ïîäõîä. Åâðîïåéöèòå ùå ñà ïî-ñèëíè àêî äåéñòâàò çàåäíî. Îñîáåíî âàæíî å îáåäèíåíîòî êîìàíäâàíå ïî âðåìå íà êðèçè. Ïî ñúùèÿ ïúò å âàæíî äà âúðâè è ïîëèòèêàòà â îáëàñòòà íà äèïëîìàöèÿòà, ðàçâèòèåòî, òúðãîâèÿòà è åêîëîãèÿòà. Òàêà íàïðèìåð òðÿáâà äà ñå îò÷èòà ïîòåíöèàëúò íà âúíøíàòà ïîìîù, êîÿòî ñå ïðåäîñòàâÿ îò Åâðîïåéñêèÿ ñúþç è îò íåãîâèòå ñòðàíè-÷ëåíêè. Òÿ å ïî÷òè 80 ìèëèàðäà åâðî. Óâåëè÷àâàíåòî íà ñïîñîáíîñòòà è ïîòåíöèàëà íà Åâðîïà â îáëàñòòà íà âúíøíàòà ïîëèòèêà è ñèãóðíîñòòà å íàïúëíî âúçìîæíî, ìàêàð è äà ñå èçèñêâà âðåìå, çà äà ìîæå íàïúëíî äà ñå ðåàëèçèðà ñúùåñòâóâàùèÿò ïîòåíöèàë. Ïîñîêèòå çà òîâà ñà â íÿêîëêî íàïðàâëåíèÿ. Íåîáõîäèìè ñà, íà ïúðâî ìÿñòî, ïîâå÷å ðåñóðñè çà îòáðàíà. Îñîáåíà âàæíîñò ïðèäîáèâà ïðåìàõâàíåòî íà äóáëèðàíåòî íà ñúùåñòâóâàùèòå îòáðàíèòåëíè àêòèâè â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Ñèñòåìàòè÷íîòî èì ñúâìåñòíî èçïîëçâàíå ùå íàìàëè îáùèòå ðàçíîñêè è â ñðåäíîñðî÷åí ïëàí ùå óâåëè÷è îòáðàíèòåëíàòà ñïîñîáíîñò íà Ñúþçà. Òðÿáâà äà ñå âçåìàò ïðåäâèä è ïîóêèòå îò ãîëåìèòå âîåííè íàìåñè ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè, ïðè êîèòî âîåííàòà åôèêàñíîñò å ïîñëåäâàíà îò ãðàæäàíñêè õàîñ. Çàòîâà å íåîáõîäèìî äà ñå ïîäãîòâè ïî-ãîëÿì êàïàöèòåò îò ãðàæäàíñêè ðåñóðñè çà ïîäïîìàãàíåòî íà êðèçèòå è ñëåäêðèçèñíèòå ñèòóàöèè. Ñ íå ïî-ìàëêà âàæíîñò å ïî-åôåêòèâíîòî èçïîëçâàíå íà ñúùåñòâóâàùèÿ îãðîìåí äèïëîìàòè÷åñêè ïîòåíöèàë íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç è íà ñòðàíèòå-÷ëåíêè.  íåãî ñà àíãàæèðàíè íàä 45 000 äèïëîìàòè. Òÿõíîòî èçïîëçâàíå å îò ãîëÿìî çíà÷åíèå, çàùîòî äíåøíèòå çàïëàõè ñà â ïî-äàëå÷íè ñòðàíè, îòêîëêîòî ïî âðåìå íà “ñòó59

äåíàòà âîéíà”, è å íåîáõîäèìî ïî-ãîëÿìî ðàçáèðàíå íà ÷óæäèòå äúðæàâè. Èçâåñòíî å, ÷å îáùàòà îöåíêà è àíàëèç íà çàïëàõèòå å íàé-äîáðàòà îñíîâà çà ñúâìåñòíè äåéñòâèÿ. Çàòîâà å íàëîæèòåëíî è ïîäîáðÿâàíå íà ðàçóçíàâàòåëíîòî ñúòðóäíè÷åñòâî â ðàìêèòå íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Íîâè çàïëàõè Åôåêòèâíîòî äåéñòâèå íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç å îò æèçíåíîâàæíî çíà÷åíèå çà òîâà äàëè ùå ñå ñïðàâè êàòî ãëîáàëåí àêòüîð ñ íîâèòå çàïëàõè â íîâàòà ñðåäà íà ìåæäóíàðîäíàòà ñèãóðíîñò. Òÿ ñå õàðàêòåðèçèðà ñ òîâà, ÷å âúïðåêè íÿêîè ïîëîæèòåëíè òåíäåíöèè, ïîÿâèëè ñå ñëåä êðàÿ íà “ñòóäåíàòà âîéíà”, ìíîãî ïðîáëåìè îñòàâàò íåðåøåíè, à íÿêîè íàïðàâî ñå âëîøàâàò 6 . Ïîâèøè ñå ðîëÿòà íà íåäúðæàâíè ãðóïè â ìåæäóíàðîäíèòå îòíîøåíèÿ. Ðåãèîíàëíè êîíôëèêòè ïðîäúëæàâàò äà ïðåäèçâèêâàò íåñòàáèëíîñò, äà ïðå÷àò íà èêîíîìè÷åñêàòà àêòèâíîñò è äà îãðàíè÷àâàò âúçìîæíîñòèòå çà ïðîñïåðèòåò â çàñåãíàòèòå ðåãèîíè. Åâðîïåéñêèòå èíòåðåñè ñå çàñÿãàò îò ïðîáëåìèòå â Êàøìèð, â Êîðåéñêèÿ ïîëóîñòðîâ, à ñúùî è îò òåçè â Áëèçêèÿ èçòîê. Ïîëèòè÷åñêèòå ïðîáëåìè è êîíôëèêòèòå âîäÿò äî òåæêè èêîíîìè÷åñêè è ñîöèàëíè ïîñëåäèöè â ìíîãî ðåãèîíè, êîèòî ïîíÿêîãà ñå îêàçâàò îáõâàíàòè îò ðèñêà íà íàñî÷åíà íàäîëó ñïèðàëà îò êîíôëèêòè, íåñèãóðíîñò è áåäíîñò. Îò 1990 ã. íàñàì ïî÷òè 4 ìèëèîíà äóøè ñà çàãèíàëè âúâ âîéíè, êàòî 90 % îò òÿõ ñà öèâèëíè. Íàä 18 ìèëèîíà ñà ïðîãîíåíè îò äîìîâåòå èì. Ïîëîâèíàòà îò ÷îâå÷åñòâîòî æèâåå äíåñ ñ ïî-ìàëêî îò 2 åâðî íà äåí. 5 ìèëèîíà óìèðàò ãîäèøíî îò ãëàä è íåäîõðàíâàíå. Ëîøîòî óïðàâëåíèå è êîðóïöèÿòà äîïðèíàñÿò çà ðåãèîíàëíàòà íåñèãóðíîñò. Ìàêàð è íå çàïëàõà â íîðìàëíèÿ ñòðàòåãè÷åñêè ñìèñúë, ïîâèøàâàíåòî íà ñðåäíàòà òåìïåðàòóðà íà Çåìÿòà, êîÿòî ïðåäñêàçâàò ïîâå÷åòî îò ó÷åíèòå çà ñëåäâàùèòå äåñåòèëåòèÿ, 6. Âæ. Aspen Institute Italy. Identifying and Understanding Threats From EU‘s Perspective: Points to Discuss in Solana~s Strategy Document. Working document prepared for the Rome international workshop on EU‘s Security Strategy. September 19, 2003 – Palazzo Salviati, Rome 60

å ìíîãî âúçìîæíî äà äîâåäå äî ïî-íàòàòúøíè òóðáîëåíöèè è ìèãðàöèîííè äâèæåíèÿ â íÿêîè ðåãèîíè íà ñâåòà. Åâðîïà å çàãðèæåíà è ïîðàäè åíåðãèéíàòà ñè çàâèñèìîñò. Äíåñ 50% îò ïîòðåáëåíèåòî é îò åíåðãèÿ ñå çàäîâîëÿâà îò âíîñ, ïðåäèìíî îò Ïåðñèéñêèÿ çàëèâ, Ðóñèÿ è Ñåâåðíà Àôðèêà. Î÷àêâà ñå òîçè ïðîöåíò äà äîñòèãíå ïðåç 2030 ã. 70%. Ìàêàð äíåñ øèðîêîìàùàáíà àãðåñèÿ ñðåùó ñòðàíèòå÷ëåíêè íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç äà å íåâåðîÿòíà, òî Åâðîïà å èçïðàâåíà ïðåä íîâè çàïëàõè. Òå ñà ïî-ðàçëè÷íè, ïî-òðóäíîçàáåëåæèìè è ïî-òðóäíîïðåäñêàçóåìè. Ìåæäóíàðîäíèÿò òåðîðèçúì å ñòðàòåãè÷åñêà çàïëàõà çà Åâðîïà. Òîé çàïëàøâà æèâîòà, âîäè äî ãîëåìè ðàçõîäè è çàïëàøâà îòêðèòîñòòà è òîëåðàíòíîñòòà íà åâðîïåéñêîòî îáùåñòâî. Åâðîïà å êàêòî öåë, òàêà è áàçà çà òåðîðèñòèòå. Ðàçïðîñòðàíåíèåòî íà îðúæèÿ çà ìàñîâî óíèùîæåíèå å çàñåãà åäèíñòâåíàòà ñåðèîçíà çàïëàõà çà ìåæäóíàðîäíèÿ ìèð è ñèãóðíîñò. Ðàçïðîñòðàíåíèåòî íà ðàêåòíàòà òåõíîëîãèÿ ïðèáàâÿ äîïúëíèòåëåí åëåìåíò íà íåñòàáèëíîñò è ïîñòàâÿ Åâðîïà â ïîâèøåí ðèñê. Ïðåç ñëåäâàùèòå ãîäèíè ìîæå çíà÷èòåëíî äà ñå ïîâèøè ïîòåíöèàëúò íà áèîëîãè÷íèòå îðúæèÿ ïîðàäè áúðçèÿ íàïðåäúê íà áèîëîãè÷íàòà íàóêà. Åâðîïåéñêàòà ñèãóðíîñò ñå çàñòðàøàâà è îò ïðåñòúïíà äåéíîñò, ïðîèçòè÷àùà îò ðàçïàäíàëèòå ñå äúðæàâè. Íàé-èçâåñòíèòå ïðèìåðè ñà Ñîìàëèÿ, Ëèáåðèÿ è Àôãàíèñòàí. Ãîëåìè íåçàêîííè ïîòîöè îò íàðêîòèöè è ìèãðàíòè äîñòèãàò Åâðîïà ïðåç Áàëêàíèòå, Èçòî÷íà Åâðîïà è Ñðåäíà Àçèÿ. Ñòðàòåãè÷åñêè öåëè  ðàìêèòå íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç ñå îáñúæäàò òðè îñíîâíè ñòðàòåãè÷åñêè öåëè çà òîâà êàê òîé äà äàäå ñâîÿ ïðèíîñ çà ìåæäóíàðîäíàòà ñèãóðíîñò 7 . 7. Âæ. Martin Ortega. The EU‘s Strategic Objectives: Effective Multilateralism and Extended Security. EU ISS Seminar, Paris, 6-7 October 2003; Jan Joel Anderson, The Swedish Institute of International Affairs, The European Union Security Strategy: Coherence and Capabilities, 20 October 2003, van der Nootska Palatset, Stockholm; Nicole Gnesotto, Strategie de Securite de l‘Union Europeenne, Compte rendu du seminaire sur les moyens, Stockholm, le 20 octobre 2003, Institute for Security Studies.. 61

Íàé-íàïðåä òîâà å ïðèíîñúò íà Åâðîïà çà ñòàáèëèçèðàíå è äîáðî óïðàâëåíèå íà ñòðàíèòå â íåïîñðåäñòâåíà áëèçîñò äî íåÿ. Ñúñåäè, êîèòî ñà àíãàæèðàíè â îñòðè êîíôëèêòè, ñëàáè äúðæàâè, â êîèòî ïðîöúôòÿâà îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò, îáùåñòâà, ÷èÿòî ñòðóêòóðà å ïðåñòàíàëà äà ôóíêöèîíèðà èëè åêñïëîäèðàù ðàñòåæ íà íàñåëåíèåòî – âñè÷êî òîâà ïîñòàâÿ ïðîáëåìè çà Åâðîïà. Îáåäèíåíèåòî íà Åâðîïà è èíòåãðèðàíåòî íà íîâîïðèñúåäèíèëèòå ñå äúðæàâè ùå ïîâèøè ñèãóðíîñòòà. Íî òå ñúùî òàêà ùå ïîñòàâÿò Åâðîïà â áëèçîñò äî ïî-ðàçìèðíè ðåãèîíè. Çàòîâà Åâðîïåéñêèÿò ñúþç ùå ñå ñòðåìè äà ïîäïîìîãíå ñúçäàâàíåòî íà ïðúñòåí îò äîáðå óïðàâëÿâàíè äúðæàâè íà èçòîê îò ñâîÿòà ãðàíèöà è ïî ãðàíèöèòå íà Ñðåäèçåìíîìîðèåòî, ñ êîèòî äà ðàçâèâà òåñíè è êîîïåðàòèâíè îòíîøåíèÿ è ñúòðóäíè÷åñòâî. Íå å â èíòåðåñ íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç ÷ðåç ðàçøèðÿâàíåòî ñè äà ñúçäàâà íîâè ðàçäåëèòåëíè ëèíèè â Åâðîïà. Òîé ñå íóæäàå îò èçíàñÿíå íà ïîëçàòà îò èêîíîìè÷åñêîòî è ïîëèòè÷åñêîòî ñúòðóäíè÷åñòâî êúì áúäåùèòå ñè ñúñåäè íà èçòîê – Óêðàéíà, Ìîëäîâà è Áåëàðóñ, è îò ïîäïîìàãàíå ðåøàâàíåòî íà ïîëèòè÷åñêèòå ïðîáëåìè òàì. Ñòðàòåãè÷åñêè ïðèîðèòåò çà Åâðîïà å ðåøàâàíåòî íà èçðàåëî-àðàáñêèÿ êîíôëèêò. Áåç òîâà ùå áúäå òðóäíî óñïåøíî äà ñå ðàçðåøàâàò è äðóãèòå ïðîáëåìè â Áëèçêèÿ èçòîê.  ðàìêèòå íà Áàðöåëîíñêèÿ ïðîöåñ Åâðîïåéñêèÿò ñúþç òðÿáâà ïî-èíòåíçèâíî äà ðàçâèâà ñúòðóäíè÷åñòâîòî â îáëàñòòà íà èêîíîìèêàòà, êóëòóðàòà è ñèãóðíîñòòà ñúñ ñðåäèçåìíîìîðñêèòå äúðæàâè. Òîâà èçèñêâàò íåãîâèòå èíòåðåñè, çàùîòî òåçè ñòðàíè ïðîäúëæàâàò äà ñà ïîäëîæåíè íà èêîíîìè÷åñêà ñòàãíàöèÿ, ñîöèàëíà íåñèãóðíîñò è íåðåøåíè êîíôëèêòè. Äðóãà îñíîâíà ñòðàòåãè÷åñêà öåë íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç å çàñèëâàíåòî íà ìåæäóíàðîäíèÿ ðåä 8 .  ñâåòà íà ãëîáàëíèòå çàïëàõè, ãëîáàëíèÿ ïàçàð è ãëîáàëíèòå ìåäèè è êîìóíèêàöèè íåãîâèÿò ïðîñïåðèòåò è ñèãóðíîñò çàâèñÿò îò åôåêòèâíîòî ôóíêöèîíèðàíå íà ìíîãîñòðàííàòà ìåæäóíàðîäíà ñèñòåìà. Çàòîâà Ñúþçúò ñå ñòðåìè äà ðàçâèå ñèëíî ìåæäó8 Âæ. C. Hauswedell u. a.(Hrsg) Friedensgutachten 2003, Lit Verlag MünsterHamburg-London, 2003, 3-18. 62

íàðîäíî îáùåñòâî, äîáðå ôóíêöèîíèðàùè ìåæäóíàðîäíè èíñòèòóöèè è ìåæäóíàðîäåí ðåä, êîéòî çà÷èòà ìåæäóíàðîäíîòî ïðàâî. Òðàíñàòëàíòè÷åñêèòå âðúçêè ñà åäèí îò îñíîâíèòå åëåìåíòè íà ìåæäóíàðîäíàòà ñèñòåìà.  Åâðîïåéñêèÿ ñúþç ñå ñ÷èòà, ÷å òîâà íå å ñàìî äâóñòðàíåí èíòåðåñ, íî å âàæíî è çà çàñèëâàíå íà ìåæäóíàðîäíîòî îáùåñòâî êàòî öÿëî. ÍÀÒÎ ñå ðàçãëåæäà êàòî âàæåí èçðàç íà òåçè âðúçêè. Åâðîïåéñêèÿò ñúþç ùå çàñèëè ïðåç ñëåäâàùèòå ãîäèíè ñòðàòåãè÷åñêîòî ñè ïàðòíüîðñòâî ñ Ðóñèÿ, ßïîíèÿ, Êèòàé, Êàíàäà è Èíäèÿ. Òåçè ïàðòíüîðè èãðàÿò íàðàñòâàùà è âàæíà ðîëÿ âúâ è èçâúí òåõíèòå ðåãèîíè. Ñúþçúò å ãîòîâ äà ðàçâèâà àêòèâíî ïàðòíüîðñòâî ñ âñÿêà ñòðàíà, êîÿòî ñïîäåëÿ íåãîâèòå öåëè è öåííîñòè è å ãîòîâà äà äåéñòâà â òÿõíà ïîäêðåïà. Îñíîâåí åâðîïåéñêè ïðèîðèòåò òðÿáâà äà áúäå çà÷èòàíåòî íà ìåæäóíàðîäíîòî ïðàâî è îñîáåíî íà Óñòàâà íà Îðãàíèçàöèÿòà íà îáåäèíåíèòå íàöèè. Àêî Åâðîïà ñå ñòðåìè äîãîâîðèòå äà ñå ñïàçâàò, à ìåæäóíàðîäíèòå îðãàíèçàöèè è ìåæäóíàðîäíèòå ðåæèìè äà áúäàò åôåêòèâíè, îñîáåíî ïðè ïîñðåùàíå íà çàïëàõèòå êúì ìåæäóíàðîäíèÿ ìèð è ñèãóðíîñò, òî òÿ òðÿáâà äà áúäå ãîòîâà äà äåéñòâà, êîãàòî ïðàâîòî ñå íàðóøàâà. Åâðîïåéñêèÿò ñúþç å çàÿâèë ñâîÿ èíòåðåñ äà ïîäêðåïÿ ìåæäóíàðîäíèòå èíñòèòóöèè, âêëþ÷èòåëíî Ìåæäóíàðîäíàòà òúðãîâñêà îðãàíèçàöèÿ è Ìåæäóíàðîäíèÿ íàêàçàòåëåí ñúä. Òîé ñ÷èòà, ÷å êà÷åñòâîòî íà ìåæäóíàðîäíîòî îáùåñòâî çàâèñè îò êà÷åñòâîòî íà ïðàâèòåëñòâàòà, êîèòî ãî ñúñòàâëÿâàò è ñà íåãîâàòà îñíîâà. Çàòîâà ñïîðåä íåãî íàéäîáðàòà çàùèòà íà ñèãóðíîñòòà è óêðåïâàíåòî íà ìåæäóíàðîäíèÿ ðåä å ñúùåñòâóâàíåòî íà ñâÿò îò äîáðå óïðàâëÿâàíè äåìîêðàòè÷íè äúðæàâè. Òîâà îçíà÷àâà ðàçïðîñòðàíÿâàíå íà äîáðîòî óïðàâëåíèå, áîðáà ñ êîðóïöèÿòà è çëîóïîòðåáàòà ñ âëàñò, óñòàíîâÿâàíåòî íà ïðàâîâàòà äúðæàâà, âúðõîâåíñòâîòî íà çàêîíà è çàùèòàòà íà ïðàâàòà íà ÷îâåêà. Âàæåí åëåìåíò â ñòðàòåãèÿòà çà ñèãóðíîñò íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç å ïîëèòèêàòà ìó çà ðàçâèòèå, òúðãîâèÿ è îêàçâàíåòî íà ïîìîù. Òîé å íàé-ãîëåìèÿò äîñòàâ÷èê íà îôèöèàëíà ïîìîù â ñâåòà. Ñïîðåä Ñúþçà âñè÷êè ñòðàíè òðÿáâà äà ñà ÷àñò îò ìåæ63

äóíàðîäíàòà îáùíîñò. Êúì íåÿ òðÿáâà äà ñå ïðèñúåäèíÿò è îíåçè, êîèòî ñà èçïàäíàëè â èçîëàöèÿ èëè ïîñòîÿííî íàðóøàâàò ìåæäóíàðîäíèòå íîðìè çà íàöèîíàëíî óïðàâëåíèå è ìåæäóíàðîäíî ïîâåäåíèå. Ñïîðåä Ñúþçà òåçè, êîèòî íå æåëàÿò äà ñòîðÿò òîâà, òðÿáâà äà ðàçáåðàò, ÷å òðÿáâà çà òîâà äà ñå ïëàòè öåíà, âêëþ÷èòåëíî è â îòíîøåíèÿòà èì êúì Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Òðåòàòà ñòðàòåãè÷åñêà öåë íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç å ïðîòèâîäåéñòâèåòî íà çàïëàõèòå, êîèòî äíåñ ñà ïî-ÿñíè, ïî-äèíàìè÷íè è ïî-êîìïëåêñíè. Ñúþçúò àêòèâíî äåéñòâà ñðåùó òåðîðèçìà, ðàçïðîñòðàíåíèåòî íà îðúæèå, ðàçïàäàùèòå ñå äúðæàâè è îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò.  îòãîâîð íà 11 ñåïòåìâðè Åâðîïåéñêèÿò ñúþç ñúçäàäå åâðîïåéñêàòà çàïîâåä çà àðåñòóâàíå è ïðåäïðèå ìåðêè ñðåùó ôèíàíñèðàíåòî íà òåðîðèçìà. Ñêëþ÷è ñå ñïîðàçóìåíèå çà ïðàâíà ïîìîù ñúñ ÑÀÙ. Ïîäêðåïÿ ñå Ìåæäóíàðîäíàòà àãåíöèÿ çà àòîìíà åíåðãèÿ. Çàòÿãà ñå ãðàíè÷íèÿò è ìèòíè÷åñêèÿò êîíòðîë. Åâðîïåéñêèÿò ñúþç è ñòðàíèòå-÷ëåíêè ñå íàìåñèõà, çà äà ñå íîðìàëèçèðà ïîëîæåíèåòî â ðàçïàäàùèòå ñå äúðæàâè íà Áàëêàíèòå, â Èçòî÷åí Òèìîð, â Àôãàíèñòàí è Êîíãî. Çà ðàçëèêà îò ïàñèâíàòà âèäèìà çàïëàõà ïî âðåìå íà “còóäåíàòà âîéíà” íèêîÿ îò íîâèòå çàïëàõè íå ìîæå äà áúäå ïîñðåùíàòà ñàìî ñ ÷èñòî âîåííè ñðåäñòâà. Åâðîïåéñêèÿò ñúþç èìà äîñòàòú÷íî îïèò è å äîáðå åêèïèðàí, çà äà îòãîâîðè íà ïîäîáíè ñëîæíè è êîìïëåêñíè ñèòóàöèè. Ðàçâèòèåòî íà Eâðîïåéñêèÿ ñúþç, à ñåãà è íåãîâîòî ðàçøèðÿâàíå å åäíà ìíîãî óñïåøíà èñòîðèÿ. Ñ íåãîâà ïîìîù áÿõà ïðåîäîëåíè äúëáîêèòå ðàçíîãëàñèÿ, îìðàçè è ïðîòèâîðå÷èÿ ìåæäó åâðîïåéöèòå ñëåä ñòîëåòèÿ íà êúðâàâè êîíôëèêòè è äâå ñâåòîâíè âîéíè. Åâðîïåéñêàòà èíòåãðàöèÿ ñòàíà îòëè÷íà ìàøèíà íà óñïåõà. Òÿ ñúçäàäå áåçïðåöåäåíòíî áëàãîñúñòîÿíèå è ïðåâúðíà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç â ãîëÿìà èêîíîìè÷åñêà, ôèíàíñîâà è òúðãîâñêà ñèëà. Ñåãà òÿ ñúäúðæà ïîòåíöèàëà äà ïðåâúðíå Åâðîïåéñêèÿ ñúþç âúâ âîäåù ñòðàòåãè÷åñêè àêòüîð. Òîâà å ãîëÿìî ïðåäèçâèêàòåëñòâî, êîåòî íå ìîæå äà ñå ïîäöåíÿâà è ùå èçèñêâà ãîëåìè óñèëèÿ ïðåç ñëåäâàùèòå ãîäèíè. 64

ÐÈÑÊÎÂÅÒÅ ÇÀ ÑÈÃÓÐÍÎÑÒÒÀ ÍÀ ÁÀËÊÀÍÑÊÈß ÐÅÃÈÎÍ Äîö. ä-ð Õðèñòî ÃÅÎÐÃÈÅ Òðàãåäèÿòà â ðóñêèÿ ãðàä Áåñëàí, âîéíàòà â Èðàê âðåìåííî ïîñòàâÿò íà çàäåí ïëàí, íî íå îòìåíÿò âúïðîñèòå, ñâúðçàíè ñ ðèñêîâåòå çà ñèãóðíîñòòà íà Áàëêàíñêèÿ ðåãèîí. Äíèòå ñëåä êðèçàòà èçîáèëñòâàò ñ íàìåðåíèÿ è óâåðåíèÿ çà ïðåäïðèåìàíå íà ìåðêè, çà ïîäîáðÿâàíå íà âçàèìîäåéñòâèåòî è ò.í. Àêî ðàçãúðíåì âåñòíèöèòå îò ïðåäèøíè ãîäèíè – ñëåä òðàãåäèÿòà ñ áúëãàðñêèòå ÷àñòè â Êàìáîäæà, íàïàäåíèåòî íàä êóëèòå â Íþ Éîðê, òåðîðèñòè÷íîòî íàïàäåíèå íà ÷å÷åíöè â Ìîñêâà, ùå îòáåëåæèì ñúùîòî èçîáèëèå îò íàìåðåíèÿ. Ñëåä îòøóìÿâàíå íà ñúáèòèÿòà íèùî ñåðèîçíî íå ñå ïðàâè äî ñëåäâàùèÿ ïúò. Âñè÷êî òîâà ìå êàðà äà ìèñëÿ, ÷å ïîëèòèêàòà íà òîâà óïðàâëÿâàùî ìíîçèíñòâî, à îò÷àñòè è íà ïðåäèøíèòå óïðàâëåíèÿ å æèâêîâñêàòà ïîëèòèêà íà “ñíèøàâàíå”, äîêàòî ïðåìèíå áóðÿòà, íà íàäåæäàòà, ÷å êàòî ìàëêà äúðæàâà íÿìà äà ñòàíåì îáåêò íà ìåæäóíàðîäåí òåðîðèçúì.  ñëó÷àÿ ñïîðåä ìåí òîâà å ìíîãî îïàñíî. Áúëãàðèÿ âå÷å ñå å àíãàæèðàëà, è òî íå ñàìî íà êíèãà, à ñ ïðåäîñòàâÿíå íà âîåííè ïîäðàçäåëåíèÿ, ëåòèùà è äð. íà àíòèòåðîðèñòè÷íàòà êîàëèöèÿ, è òîâà ÿ ïðàâè óÿçâèìà êàòî îáåêò íà ìàùàáíà òåðîðèñòè÷íà àêöèÿ. Àñèíõðîíúò ìåæäó âúíøíîïîëèòè÷åñêàòà àíãàæèðàíîñò íà äúðæàâàòà è îáåçïå÷àâàíåòî íà ñèãóðíîñòòà ñ âúòðåøíè ñðåäñòâà ïðèäîáèâà çàñòðàøàâàùè ðàçìåðè. Âñåêè îò ãîëåìèòå êîíôëèêòíè ðàéîíè â ñâåòà ñå å ôîðìèðàë èñòîðè÷åñêè ïî ðàçëè÷åí íà÷èí è äà ñå íàëàãàò åäíîòèïíè ìîäåëè íà ñïðàâÿíå ñ êðèçè å íåäàëíîâèäíà ðàáîòà. Åäíè ñà èñòîðè÷åñêèòå êîðåíè íà êîíôëèêòèòå è ñúîòâåòíî íà ðèñêîâåòå â ïîñòñúâåòñêîòî ïðîñòðàíñòâî, äðóãè ñà â Áëèçêèÿ èçòîê, ñúâñåì ðàçëè÷íè ñà íà Áàëêàíèòå. 65

 àíàëèçèòå íà åêñïåðòèòå áåçóñëîâíî èìà êîíñåíñóñ, ÷å ðèñêîâåòå çà ñèãóðíîñòòà è ïðàâîâàòà äúðæàâà â Þãîèçòî÷íà Åâðîïà(ÞÈÅ) ñà ïðåäèìíî îò âúòðåøåí õàðàêòåð è èìàò äúëáîêè èñòîðè÷åñêè êîðåíè. Òîâà å âàæíî äà ñå ïîä÷åðòàå, çà äà ñå èçáåãíå èëè îãðàíè÷è âúçìîæíîñòòà çà âíîñ íà âúíøíè ìîäåëè çà ñïðàâÿíå ñ ðèñêîâåòå è çàïëàõèòå èëè ïðèáúðçàíè ïîëèòè÷åñêè ðåøåíèÿ. Ìíîãî ñà ïðè÷èíèòå çà òîâà, ÷å ÞÈÅ ïðîäúëæàâà äà å â ïî-ñòàðî èñòîðè÷åñêî âðåìå îòêîëêîòî îñòàíàëàòà ÷àñò íà Åâðîïà. Òå ñà ñïîðåä ìåí òðè îñíîâíè ãðóïè. Íà ïúðâî ìÿñòî, àêî óïîòðåáèì åäèí ñúâðåìåíåí òåðìèí, òîâà å åòíîíàöèîíàëíèÿò ìîäåë íà îòîìàíñêàòà èìïåðèÿ. Ïåòâåêîâíîòî òóðñêî ðîáñòâî íàðóøè åñòåñòâåíèÿ ïðîöåñ íà ôîðìèðàíå íà íàöèîíàëíèòå äúðæàâè íà Áàëêàíèòå. Îñìàíñêàòà èìïåðèÿ êàêòî å èçâåñòíî êëàñèôèöèðà ïîäàíèöèòå ñè ïúðâî ïî ðåëèãèîçåí, ïîñëå ïî ñîöèàëíî-ïðîôåñèîíàëåí è åäâà íàêðàÿ ïî íàðîäíîñòåí ïðèíöèï. Çà èìïåðèÿòà âñè÷êè íåìþñþëìàíè ñà òðåòèðàíè êàòî “ðóì ìèëëåòè”, ò.å. ãðúöêè íàðîä. È êîãàòî áàëêàíñêèòå íàðîäè â êðàÿ íà 19-è è íà÷àëîòî íà 20-è âåê ïîëó÷àâàò ñâîÿòà íåçàâèñèìîñò è çàïî÷âàò äà èçãðàæäàò íàöèîíàëíèòå äúðæàâè, òîçè ïðîöåñ â îñòàíàëàòà ÷àñò íà Åâðîïà âå÷å å çàâúðøèë. ×àñò îò òîçè èñòîðè÷åñêè ìîäåë íà ôåîäàëíàòà òóðñêà äúðæàâà ñà ò.íàð. åòíè÷åñêè àíêëàâè íà öåëèÿ Áàëêàíñêè ïîëóîñòðî⠖ êîìïàêòíè ìàñè îò èñëÿìèçèðàíî èëè äîïúëíèòåëíî çàñåëåíî èñëÿìñêî íàñåëåíèå íà ãðàíèöèòå íà Îòîìàíñêàòà èìïåðèÿ – â Áúëãàðèÿ, Áîñíà, Êîñîâî, Ðîäîïèòå è ò.í. Òåçè åòíè÷åñêè àíêëàâè ïîñòåïåííî ñà èçìåñòâàëè ìåñòíîòî íàñåëåíèå îò èñòîðè÷åñêèòå ìó çåìè è âñåêè îïèò íà êàêúâòî è äà å òèï äúðæàâà äà ðàçòâîðè òåçè àíêëàâè â ìåñòíîòî íàñåëåíèå ñà áèëè îáðè÷àíè íà íåóñïåõ. Íà âòîðî ìÿñòî, âîëóíòàðèñòè÷íîòî íàëàãàíå íà ïðèíöèïà íà “ïðîëåòàðñêèÿ èíòåðíàöèîíàëèçúì” ñïðÿ åñòåñòâåíîòî èñòîðè÷åñêî ðàçâèòèå è ðåøàâàíå íà íàöèîíàëíèòå ïðîáëåìè íà ñòðàíèòå îò ÞÈÅ. Íåãîâèÿò èñòîðè÷åñêè åêñïåðèìåíò íà ò.íàð. ïðîëåòàðñêè èíòåðíàöèîíàëèçúì, íà íàñèëñòâåíî ïðåòîïÿâàíå íà ðàçëè÷èÿòà ìåæäó îòäåëíèòå åòíîñè ïî ïîäîáèå íà àìåðèêàíñêèÿ ìîäåë íà ñúçäàâàíå íà àìåðèêàí66

ñêà íàöèÿ ñå îêàçà äúëáîêî íåóñïåøåí. Ñëåä êðàÿ íà òîòàëèòàðèçìà, êîãàòî Çàïàäíà Åâðîïà äîîôîðìÿøå èêîíîìè÷åñêèÿ ñè ñúþç â ïîëèòè÷åñêè, åíåðãèÿòà íà ÷àñò îò äúðæàâèòå è îáùåñòâàòà â ÞÈÅ áå âïðåãíàòà íå â ïðåîäîëÿâàíå, à â ëåãèòèìèðàíå íà ãðàíèöèòå ìåæäó åòíîñèòå. Èçêóøàâàì ñå äà öèòèðàì êëàñè÷åñêàòà äåôèíèöèÿ íà ïîíÿòèåòî çà áàëêàíèçàöèÿ, öèòèðàíî îò âñè÷êè ñúâðåìåííè èñòîðèöè è ïîëèòîëîçè: “ãðóïà îò ìàëêè, íåñòàáèëíè è ñëàáè äúðæàâè, áàçèðàùè ñå íà èäåÿòà çà íàöèîíàëíîñòòà â åäèí ðàéîí, â êîéòî äúðæàâà è íàöèÿ íå ñúâïàäàò è íå áèõà ìîãëè äà ñúâïàäíàò, âñè÷êè âëèçàò â êîíôëèêò åäíè ñ äðóãè ñ òåðèòîðèàëíè ïðåòåíöèè è åòíè÷åñêè ìàëöèíñòâà, êîèòî ñà ïîòèñíàòè èëè àñèìèëèðàíè; ñúçäàâàò íåñòàáèëíè è ïðîìåíÿùè ñå ñúþçè ïîìåæäó ñè, òúðñÿò ïîäêðåïà îò âúíøíè ñèëè, çà äà çàùèòÿò íàöèîíàëíîòî ñè ñúùåñòâóâàíå, è íà ñâîé ðåä ñà èçïîëçâàíè îò òåçè ñèëè çà òÿõíàòà ñòðàòåãè÷åñêà èçãîäà.” Íà òðåòî ìÿñòî, îòñúñòâèåòî â ðåãèîíà íà äúðæàâà ñ êëàñè÷åñêà äåìîêðàòè÷íà ñèñòåìà è äîñòàòú÷íî ñèëíà èêîíîìèêà, êîÿòî äà ñå ïðåâúðíå â åñòåñòâåí ëèäåð è ïîëèòè÷åñêè ïðèìåð çà ðåôîðìèðàíå íà ñòðàíèòå îò ÞÈÅ. Äîïðåäè 10-15 ãîäèíè Òóðöèÿ áå äúðæàâàòà, â êîÿòî âîåííèòå ïðåâðàòè áÿõà ÷åñòî ÿâëåíèå, ïîëèòè÷åñêàòà íåñòàáèëíîñò íà Ãúðöèÿ è óïðàâëåíèåòî íà “÷åðíèòå ïîëêîâíèöè” ñúùî íå íàïðàâèõà òàçè äúðæàâà åñòåñòâåí ïîëèòè÷åñêè ëèäåð íà ðåãèîíà. Ñàìî ïî ñåáå ñè ñúùåñòâóâàíåòî íà åòíè÷åñêè è êîíôåñèîíàëíè ïðîáëåìè íà Áàëêàíèòå íå ìîæå äà ãè ïðåâúðíå â ðèñêîâå è çàïëàõè, â ïëàöäàðì íà òåðîðèçìà, àêî ëèïñâà ñóáåêòèâíèÿò ôàêòîð – àêòèâíîñòòà íà îïðåäåëåíè ñèëè, ãðóïèðîâêè, êîèòî áèõà ñå âúçïîëçâàëè îò òåçè èñòîðè÷åñêè äàäåíîñòè. Èìåííî òîâà ñà è ãëàâíèòå îïàñåíèÿ íà åêñïåðòèòå – ðèñêîâåòå îò ñèìáèîçàòà ìåæäó åêñòðåìèñòêè ïîëèòè÷åñêè ëèäåðè íà Áàëêàíèòå, îðãàíèçèðàíà ïðåñòúïíîñò, ñïåöèàëíè ñëóæáè íà êîìóíèñòè÷åñêèòå ðåæèìè, ïàðàâîåííè ôîðìèðîâàíèÿ íà Áàëêàíèòå, îò åäíà ñòðàíà, è îðãàíèçàöèè íà ãëîáàëíèÿ òåðîðèçúì, îò äðóãà.  òàêúâ ñúþç âñåêè áè ïîëó÷èë òúðñåíàòà èçãîäà: îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò, êîíòðàáàíäàòà è íàðêîòðàôèêúò – ñâîèòå ïå÷àëáè, êðàéíèòå ïîëèòè÷åñêèòå ëèäåðè – âúçìîæíîñòè çà íàëàãàíå íà âëèÿíèå, à 67

îðãàíèçàöèèòå íà ãëîáàëíèÿ òåðîðèçúì – ïëàöäàðì è íîâè âúçìîæíîñòè çà íàíàñÿíå íà óäàðè. Íåîòäàâíà àíãëèéñêàòà ðàçóçíàâàòåëíà ñëóæáà ÌÈ-6 ïóáëèêóâà ðàçñåêðåòåíè ðàçãîâîðè ìåæäó ëèäåðè íà “Àë-Êàéäà”, â êîÿòî ñå ïðåïîðú÷âà èçãðàæäàíåòî íà áàçè íà òåðèòîðèÿòà íà Áúëãàðèÿ è Ïîëøà. Ïîäîáåí àíàëèç ïóáëèêóâà è åäèí àâòîðèòåòåí èíñòèòóò çà èçñëåäâàíå íà ñèãóðíîñòòà â Ãåðìàíèÿ. Àðãóìåíòèòå: ñòàíäàðòèòå íà ñèãóðíîñò â òåçè ñòðàíè ñà íàé-íèñêè, à ðàâíèùåòî íà êîðóïöèÿòà – íàé-âèñîêî. Èçâåñòíè ñà âè èçâîäèòå íà àìåðèêàíñêè è åâðîïåéñêè åêñïåðòè, óïîðèòî îïðîâåðãàâàíè îò îôèöèàëíèòå âëàñòè, çà íàäìîùèåòî íà îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò, çà ñèìáèîçàòà ìåæäó ïðåñòúïíè ãðóïèðîâêè è äåïóòàòè, êîåòî íà äðóã åçèê ñå íàðè÷à íàëè÷èå íà ìàôèÿ, è ò.í. Íå îìàëîâàæàâàì íèòî ïîñòèãíàòîòî â ñúòðóäíè÷åñòâîòî íà ëåãèòèìíèòå ïîëèöåéñêè è ñïåöèàëíè ñëóæáè, àðìèèòå, ìèòíè÷åñêèòå ñëóæáè íà áàëêàíñêèòå äúðæàâè. Ïîñòèãíàòîòî íàèñòèíà å âíóøèòåëíî. Íî ñúì äúëáîê ïðîòèâíèê íà íåäîîöåíÿâàíåòî íà çàïëàõèòå îò èçãðàæäàíåòî íà ïîäîáåí ñúþç. Äåìîêðàòè÷íèòå ïðàâèòåëñòâà è íåêîìóíèñòè÷åñêè ïàðòèè â ÞÈÅ íå ìîæàõà äà ñå ñïðàâÿò íèòî ñ îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò è êîíòðàáàíäàòà, íèòî èìàò íàäåæäíè ìåõàíèçìè çà ïúëçÿùîòî íàõëóâàíå íà ìåæäóíàðîäíèÿ òåðîðèçúì íà Áàëêàíèòå. Âñè÷êè íèå ñè ñïîìíÿìå çà ðàçêðèòèÿòà, êîèòî íàïðàâèõà äåïóòàòè îò ÑÄÑ çà ñúùåñòâóâàíåòî íà êîíòðàáàíäíè êàíàëè çà îðúæèÿ è íàðêîòèöè, ñúçäàäåíè è êîíòðîëèðàíè îò áèâøàòà Äúðæàâíà ñèãóðíîñò. Ñïîìíÿòå ñè èíôàíòèëíèòå îáÿñíåíèÿ íà âúòðåøíèÿ ìèíèñòúð, ÷å ó÷àñòíèöèòå â òåçè êàíàëè ñà ìëàäè õîðà, êîèòî îáåêòèâíî íå ñà ìîãëè äà áúäàò ÷àñò îò Äúðæàâíà ñèãóðíîñò. Òîâà å òèïè÷åí ïðèìåð çà ïðåäñòàâÿíå íà åðîçèðàùîòî äåéñòâèå íà îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò, íàðêîòðàôèêà, ïîëèòè÷åñêèòå óáèéñòâà è äðóãè ðèñêîâå çà âúòðåøíàòà ñèãóðíîñò êàòî íåñâúðçàíè ñ áèâøèòå ñëóæáè, êàòî ñàìîäåéíîñò íà ìëàäè õîðà, êîèòî îáåêòèâíî íå ñà ìîãëè äà áúäàò ÷àñò îò òàéíèòå ñëóæáè. Ìëàäèòå ïðåñòúïíèöè ñ ïðîçâèùà îò ñúâðåìåííàòà ôëîðà è ôàóíà 68

ñà íàèñòèíà èçïúëíèòåëèòå, ”ìóëåòàòà” â òåçè êàíàëè, íî ñòðàòåãèèòå, ìèñèèòå è êîíòðîëúò âúðõó òÿõ íèêîãà íå ñà áèëè èçïóñêàíè îò áèâøèòå ñëóæèòåëè íà òàéíèòå ñëóæáè.  ðåçóëòàò îò íèõèëèçìà íà ðåäóâàùèòå ñå ïðàâèòåëñòâà è ïîëèòè÷åñêè ïàðòèè çà ÷åòèðèíàäåñåò ãîäèíè ãîëÿìà ÷àñò îò èêîíîìè÷åñêèòå àêòèâè íà äúðæàâèòå â òîçè ðåãèîí ïðåìèíàõà â òåõíè ðúöå è â êîíòðîëèðàíè îò òÿõ ïðåñòúïíè ãðóïèðîâêè, áèçíåñúò èì ñòàíà ïîëóëåãàëåí èëè ëåãàëåí è ñàìî ïðåñòðåëêèòå èëè óáèéñòâàòà íà ðúêîâîäèòåëèòå íà êîíêóðèðàùè ñå êëàíîâå íàïîìíÿò çà äúëáîêàòà äåôîðìèðàíîñò íà ïàçàðíàòà èêîíîìèêà íà ïîâå÷åòî îò áàëêàíñêèòå ñòðàíè. Åðîçèðàùàòà ðîëÿ íà òàéíèòå ñëóæáè, íà îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò, íà íàðêîòðàôèêà âúðõó âúòðåøíàòà ñèãóðíîñò å õàðàêòåðíà çà âñè÷êè áàëêàíñêè äúðæàâè è â íàé-ãîëÿìà ñòåïåí çà íîâèòå ñòðàíè îò áèâøàòà þãîñëàâñêà ôåäåðàöèÿ. Òàêà êàêòî íîâèòå áàëêàíñêè äúðæàâè óêðåïâàò ìíîãîñòðàííîòî ñúòðóäíè÷åñòâî ïîìåæäó ñè, òàêà è ïðåñòúïíèòå ãðóïèðîâêè îðãàíèçèðàò îáùîáàëêàíñêà ìðåæà çà ìåæäóíàðîäåí òåðîðèçúì, òðàôèê íà îðúæèÿ, íàðêîòèöè, êîíòðàáàíäà, èçïúëíåíèå íà ïîðú÷êè çà ïîëèòè÷åñêè óáèéñòâà, è ò.í. Àíàëèçè, ðåïîðòàæè è æóðíàëèñòè÷åñêè ðàçêðèòèÿ íà òàçè òåìà ìîæå äà íàìåðèòå âúâ âñåêè îò âåñòíèöèòå, èçëèçàùè â áàëêàíñêèòå äúðæàâè.  ñòðàíèòå îò áèâøà Þãîñëàâèÿ âúïðîñúò ñ åðîçèðàùîòî äåéñòâèå íà ÷àñòè îò áèâøèÿ ðåïðåñèâåí àïàðàò âúðõó âúòðåøíàòà ñèãóðíîñò ñå óñëîæíÿâà è îò òðàíñôîðìèðàíåòî íà åäíà îò íàé-ãîëåìèòå àðìèè íà ïîëóîñòðîâà – þãîñëàâñêàòà – â ìíîãîáðîéíè ïàðàâîåííè îáðàçóâàíèÿ â íîâèòå íåçàâèñèìè äúðæàâè. Èçãðàæäàíåòî íà íîâè àðìèè ñúñ ñúâðåìåíåí ãðàæäàíñêè è ïàðëàìåíòàðåí êîíòðîë èçãëåæäà ïî÷òè íåâúçìîæíà çàäà÷à. Êîëêî ãîäèíè ñëåä Äåéòúíñêîòî ñïîðàçóìåíèå äâåòå àäìèíèñòðàòèâíè åäèíèöè â Áîñíà è Õåðöåãîâèíà íå ìîãàò äà ôîðìèðàò àðìèÿ è ïîëèöèÿ ïîä îáùî êîìàíäâàíå. Ñåïàðàòèñòêèòå àëáàíñêè ïàðàâîåííè ôîðìèðîâàíèÿ – ÀÍÎ, ÀÎÊ, íîâîïîÿâèëàòà ñå ÀÍÀ, íå ñàìî ÷å íå ñà ïîä ïîëèòè÷åñêè êîíòðîë, íî è ñàìè ñúçäàâàò ïîëèòè÷åñêè ïàðòèè – ÿâëåíèå, íåïîçíàòî äîñåãà â ñâåòîâíàòà ïîëèòè÷åñêà ïðàêòèêà è íà ïúò äà ñå ïîâòîðè â Èðàê. 69

Ïðè÷èíèòå çà íàðàñòâàùèòå ðèñêîâå è çàïëàõè â ðåãèîíà ñà êàêòî âúòðåøíè, òàêà è âúíøíè. Âúòðåøíèòå âå÷å ãè ñïîìåíàõìå. Çà ðàçëèêà îò ÿñíèòå èìïåðàòèâè çà ðåôîðìè â èêîíîìè÷åñêàòà, ïîëèòè÷åñêàòà è âîåííàòà ñôåðà, áåç êîèòî å íåâúçìîæíà èíòåãðàöèÿòà â ÅÑ è ÍÀÒÎ, êúì ñèñòåìèòå çà ñèãóðíîñò íÿìà ïðåäÿâåíè òàêèâà èìïåðàòèâíè èçèñêâàíèÿ. Ñòåïåíòà íà äåìîêðàòèçàöèÿ â áèâøèòå ñîöèàëèñòè÷åñêè äúðæàâè ïðåäîïðåäåëè è äúëáî÷èíàòà íà ðåôîðìèòå â òîçè ñåêòîð. Íåêîìóíèñòè÷åñêèòå óïðàâëåíèÿ â ñòðàíèòå îò ÞÈÅ êàòî öÿëî íå ñå ñïðàâèõà óñïåøíî ñ òàçè çàäà÷à. Çàòîâà è ìîÿòà ïðîãíîçà å, ÷å â ñðåäíîñðî÷åí ïëàí äúðæàâèòå îò ÞÈÅ ùå èçïèòâàò åðîçèðàùîòî âúçäåéñòâèå íà òåçè ôàêòîðè â ñâîÿòà ïîëèòèêà íà ñèãóðíîñò. Êàêâî ïîêàçâà åäíà îáåêòèâíà ðåêàïèòóëàöèÿ, ìîìåíòíà ñíèìêà íà ñúñòîÿíèåòî íà ñèãóðíîñòòà â ðåãèîíà? Îáñòàíîâêàòà â ðåãèîíà çà ìîìåíòà å ñ òåíäåíöèÿ êúì ñòàáèëèçèðàíå. Ñ èçêëþ÷åíèå íà çàäàâàùàòà ñå êðèçà ñ åâåíòóàëíèòå ðåçóëòàòè îò ðåôåðåíäóìà ïðåç ì. íîåìâðè ïîä êîíòðîë ñà íàé-ñåðèîçíèòå êðèçè îò 90-òå ãîäèíè è ñå ðàçâèâàò äåìîêðàòè÷íèòå ïðîöåñè, ìàêàð è íå ñ òàêèâà òåìïîâå, êàêâèòî èçèñêâà ÅÑ. Çíà÷èìà ïðîìÿíà â êîíþíêòóðàòà íà ðåãèîíàëíàòà ñèãóðíîñò å ïðèåìàíåòî íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ è Ðóìúíèÿ â ÍÀÒÎ, à â ïî-äúëãîñðî÷íà ïåðñïåêòèâà – åâåíòóàëíîòî ïðåìåñòâàíå(äèñëîöèðàíå) íà àìåðèêàíñêè áàçè íà òåðèòîðèÿòà íà òåçè äâå ñòðàíè. Íÿìà ñúìíåíèå, ÷å ñåãà ñúùåñòâóâàùàòà îòíîñèòåëíà ñòàáèëíîñò â Çàïàäíèòå Áàëêàíè å ðåçóëòàò íå òîëêîâà îò âúòðåøíè ïîëèòè÷åñêè ïðîöåñè, à å ñëåäñòâèå îò äúëãîòðàéíîòî ìåæäóíàðîäíî ïðèñúñòâèå íà âîåííè è ãðàæäàíñêè ìèñèè íà ÍÀÒÎ, ÅÑ, ÎÑÑÅ – ÑÔÎÐ(12 000 äóøè) è ïîëèòè÷åñêàòà ìèñèÿ íà ÅÑ â Áîñíà è Õåðöåãîâèíà, ÞÍÌÈÊ è ÊÔÎÐ (29 000 äóøè) â Êîñîâî, ïîëèòè÷åñêàòà ìèñèÿ “Ïðîêñèìà” íà ÅÑ â Ìàêåäîíèÿ(200 äóøè). Íà ôîíà íà ïðîòè÷àùèòå ïðîöåñè ñå î÷åðòàâàò ðåäèöà âçàèìíî ñâúðçàíè è âçàèìíî îáóñëîâåíè ðèñêîâå è çàïëàõè çà ñèãóðíîñòòà â ðåãèîíà è â ÷àñòíîñò çà Ðåïóáëèêà Áúëãà70

ðèÿ. Åêñïåðòèòå âå÷å ñà ãè èäåíòèôèöèðàëè äîñòàòú÷íî ÿñíî è êàòî öÿëî ñúùåñòâóâà êîíñåíñóñ ìåæäó òÿõ. Òîâà ñà: – Íåÿñíîòî áúäåùå íà ìåæäóíàðîäíèòå ïðîòåêòîðàòè â Çàïàäíèòå Áàëêàíè – Áîñíà è Õåðöåãîâèíà è ïðåäè âñè÷êî – Êîñîâî. – Íåñòàáèëíàòà îáñòàíîâêà â ÐÌàêåäîíèÿ, òÿñíî ñâúðçàíà ñ ðåçóëòàòèòå îò ðåôåðåíäóìà è íåÿñíèÿ áúäåù ñòàòóò íà Êîñîâî. Ñèëíî ðàçâèòèÿò àëáàíñêè ñåïàðàòèçúì â Ìàêåäîíèÿ è Þæíà Ñúðáèÿ ïðè íàëè÷èåòî íà íåñòàáèëíà ïîëèòè÷åñêà è èêîíîìè÷åñêà êîíþíêòóðà ìîæå äà ïîðîäè òðàéíà äåñòàáèëèçàöèÿ íà Ìàêåäîíèÿ è íîâà âúëíà îò íàñèëèå, ïîäîáíà íà òàçè îò 2001 ã. – Îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò, èçðàçåíà â äåéñòâèåòî íà òðàíñãðàíè÷íè êàíàëè çà êîíòðàáàíäà íà àêöèçíè ñòîêè, íàðêîòèöè, íàðêîòè÷íè âåùåñòâà è òðàôèê íà õîðà. Îïàñíîñò êðèå çàïî÷íàëèÿò òðàíñãðàíè÷åí ïðîöåñ íà êîîïåðèðàíå íà ïðåñòúïíè ãðóïè è ïðîíèêâàíåòî èì â ïîëèòè÷åñêèòå è èêîíîìè÷åñêèòå ñðåäè, èçïúëíèòåëíàòà è ñúäåáíàòà âëàñò. – Òðóäíîòî ðåãóëèðàíå íà ìåæäóåòíè÷åñêèòå îòíîøåíèÿ è ïîääúðæàíåòî íà ìåæäóåòíè÷åñêèÿ ìèð, êîåòî å òÿñíî ñâúðçàíî ñ èçãðàæäàíåòî íà èíñòèòóöèè è àäìèíèñòðàòèâíè ñòðóêòóðè â íîâîâúçíèêíàëèòå äúðæàâè â ðåãèîíà. Îñîáåíî òðóäíî ùå áúäàò ðåãóëèðàíè îòíîøåíèÿòà ìåæäó àëáàíöè è ñúðáè â Êîñîâî è Þæíà Ñúðáèÿ è àëáàíöè è ìàêåäîíöè â Ìàêåäîíèÿ. – Ðàçëè÷íîòî íèâî íà äåìîêðàòèçàöèÿ è óêðåïâàíå íà äúðæàâíîñòòà ðàçäåëÿ ðåãèîíà è íàðóøàâà åäèíñòâîòî íà ñðåäàòà çà ñèãóðíîñò. Åäíà ÷àñò îò ðåãèîíà, âêëþ÷âàùà Áúëãàðèÿ, Ãúðöèÿ, Ðóìúíèÿ è Òóðöèÿ, ïðåäñòàâëÿâà èíñòèòóöèîíàëèçèðàíà è óñòîé÷èâà ñðåäà çà ñèãóðíîñò â ðàìêèòå íà ÍÀÒÎ, îñòàíàëàòà ÷àñò ïðîäúëæàâà äà å íåèíñòèòóöèîíàëèçèðàíà è íåóñòîé÷èâà îò ãëåäíà òî÷êà íà ñèãóðíîñòòà. – Îïàñíîñòèòå, ïîðîäåíè îò èñëÿìñêèÿ ôóíäàìåíòàëèçúì, öåëÿù ñðàñòâàíåòî íà ðåëèãèÿ, äúðæàâíîñò, ïîëèòèêà, ìîäåðíè òåõíîëîãèè, âîåííà ìîù è òåðîðèçúì, å â ñúñòîÿíèå äà ïðåäèçâèêà ñáëúñúê, ìàùàáèòå íà êîéòî ñà òðóäíî ïðåäñêàçóåìè. Ïðîáëåìèòå ñ ôóíäàìåíòàëèçìà ñà èçêëþ÷èòåëíî àêòóàëíè çà Áúëãàðèÿ, 9% îò íàñåëåíèåòî íà êîÿòî ñà ìþñþë71

ìàíè è êîÿòî å â íåïîñðåäñòâåí äîñåã ñ ìþñþëìàíñêèÿ ñâÿò. – Íîâèòå ãëîáàëíè, àñèìåòðè÷íè ïî ñâîÿ õàðàêòåð, ðèñêîâå è çàïëàõè – ìåæäóíàðîäíèÿò òåðîðèçúì, îðãàíèçèðàíàòà ïðåñòúïíîñò, ðàçïðîñòðàíåíèåòî íà îïàñíè òåõíîëîãèè è êîìïîíåíòè íà îðúæèÿòà çà ìàñîâî ïîðàçÿâàíå, äåéñòâèÿòà, çàïëàøâàùè äúðæàâíîñòòà, èíôîðìàöèîííèòå ìàíèïóëàöèè è äåçèíôîðìàöèè, òðàíñãðàíè÷íèòå çàìúðñÿâàíèÿ íà îêîëíàòà ñðåäà, ìèãðàöèÿòà, ïðèðîäíèòå áåäñòâèÿ è êàòàñòðîôè ñà ñåðèîçíà çàïëàõà, êàêòî çà ãëîáàëíàòà, òàêà è çà ðåãèîíàëíàòà ñèãóðíîñò. – Íèñêîòî èêîíîìè÷åñêî è òåõíîëîãè÷íî ðàçâèòèå íà ñòðàíèòå îò ðåãèîíà. Íàòèñêúò îò âñå ïî-ãëîáàëèçèðàùèÿ ñå ñâÿò ðÿçêî ùå êîíòðàñòèðà ñ íèâîòî íà æèâîò, îáðàçîâàíèåòî è êóëòóðàòà íà íàñåëåíèåòî â òîçè ðåãèîí. – Íåñèãóðíàòà îáñòàíîâêà â Ñúðáèÿ è ×åðíà ãîðà, áàâíîòî âúçñòàíîâÿâàíå íà èêîíîìèêàòà, âèñîêàòà áåçðàáîòèöà (57% îò òðóäîñïîñîáíîòî íàñåëåíèå) è “ñèâàòà èêîíîìèêà” âëèÿÿò íåãàòèâíî âúðõó íîðìàëèçèðàíåòî íà îáñòàíîâêàòà â ñòðàíàòà. – Ïîëèòè÷åñêàòà ñèòóàöèÿ â Ñúðáèÿ ïðîäúëæàâà äà áúäå íåñòàáèëíà, êàòî òîâà ìîæå äà ïîïðå÷è íà ïðèåìàíåòî íà íîâàòà êîíñòèòóöèÿ, ïîñòèãàíåòî íà êîìïðîìèñíè ðåøåíèÿ ïî Êîñîâî è äðóãè ñïîðíè âúïðîñè è ùå ñå îòðàçÿâà íåãàòèâíî âúðõó ðåôîðìèòå â ñòðàíàòà. 72

ÏÐÀÂÍÈ È ÏÐÀÊÒÈ×ÅÑÊÈ ÀÑÏÅÊÒÈ ÍÀ ÅÒÍÈ×ÅÑÊÈÒÅ ÎÒÍÎØÅÍÈß Â ÁÚËÃÀÐÈß Ïðîô. ä-ð Ïåòúð-Åìèë ÌÈÒÅ Áúëãàðñêèÿò îïèò â ðåøàâàíåòî íà åòíè÷åñêèòå ïðîáëåìè å ïðåäìåò íà îñîáåíî âíèìàíèå îò ñòðàíà íà ðàçëè÷íè èíñòèòóöèè è èçñëåäîâàòåëè âúí îò ñòðàíàòà. Âíèìàíèåòî íå å ñëó÷àéíî. Áúëãàðñêèÿò îïèò èçïúêíà â êîíòåêñòà íà åòíè÷åñêèòå êîíôëèêòè íà Áàëêàíèòå ïðåç 90-òå ãîäèíè. Äíåøíîòî ñúñòîÿíèå íà åòíè÷åñêèòå îòíîøåíèÿ, âêëþ÷èòåëíî òåõíèòå ïðàâíè àñïåêòè ñà ïðåäìåò íà ñèñòåìíè îöåíêè îò ñòðàíà íà áúëãàðñêè, ÷óæäåñòðàííè è ìåæäóíàðîäíè îðãàíèçàöèè. Îáîáùàâàùî çíà÷åíèå èìàò îôèöèàëíèòå îöåíêè, äàäåíè â ïðàâèòåëñòâåíèÿ Äîêëàä íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ è êðèòè÷íèÿ Àëòåðíàòèâåí äîêëàä íà Áúëãàðñêèÿ Õåëçèíêñêè êîìèòåò.  èçâåñòåí ñìèñúë äâàòà äîêóìåíòà âçàèìíî ñå äîïúëâàò è äàâàò ïðåäñòàâà êàêòî çà çàêîíîäàòåëíèòå ïîñòèæåíèÿ, êîèòî äîáëèæàâàò ñòðàíàòà äî èçèñêâàíèÿòà íà ÅÑ, òàêà è çà ïðîáëåìíèòå ñèòóàöèè. Íà÷àëîòî íà äåìîêðàòè÷íèòå ïðîìåíè(íîåìâðè 1989 ã.) çàâàðè Áúëãàðèÿ â ñúñòîÿíèå íà òåæúê åòíè÷åñêè êîíôëèêò, ïðåäèçâèêàí îò àñèìèëàöèîííàòà ïîëèòèêà íà ðåæèìà íà Ò. Æèâêîâ. Ïðè âñå òîâà ñòðàíàòà ñúóìÿ äà èçáåãíå åòíè÷åñêàòà ãðàæäàíñêà âîéíà è äà òðúãíå ïî ïúòÿ íà íîðìàëèçàöèÿòà íà åòíè÷åñêèòå îòíîøåíèÿ. Çà òîâà äîïðèíåñîõà çàêîíîäàòåëíèòå ðåøåíèÿ: íîâàòà Êîíñòèòóöèÿ(1991 ã.), ïðèñúåäèíÿâàíåòî êúì ìåæäóíàðîäíè è åâðîïåéñêè êîíâåíöèè(1992 ã.), îñîáåíî Ðàìêîâàòà êîíâåíöèÿ çà çàùèòà íà íàöèîíàëíèòå ìàëöèíñòâà(1999 ã.). Íàé-çíà÷èòåëíîòî çàêîíîäàòåëíî ïîñòèæåíèå å Çàêîíúò çà çàùèòà ñðåùó äèñêðèìèíàöèÿòà(2003 ã.). “Áúëãàðñêè åòíè÷åñêè ìîäåë” ìîæåì äà íàðå÷åì ìèðíîòî ðåãóëèðàíå íà êðàéíî èçîñòðåíè îò òîòàëèòàðíèÿ ðåæèì 73

îòíîøåíèÿ ÷ðåç òðàíñôîðìèðàíåòî íà åòíè÷åñêèòå ïðîòèâîðå÷èÿ â äåìîêðàòè÷åí ïîëèòè÷åñêè ïðîöåñ. Çàêîíîäàòåëíîòî óðåæäàíå, áåç äà ñå ñìÿòà çà áåçïðîáëåìíî è íàïúëíî çàâúðøåíî, ñàìî ïî ñåáå ñè äàâà äîñòàòú÷íî âúçìîæíîñòè çà èíòåãðàöèÿ íà åòíè÷åñêèòå ìàëöèíñòâà è òÿõíàòà ïúëíîöåííà èçÿâà. Îñíîâåí ïðîáëåì å ïðèëàãàíåòî íà þðèäè÷åñêèòå íîðìè â ñîöèàëíàòà ïðàêòèêà. Áúëãàðñêàòà Êîíñòèòóöèÿ ïðîâúçãëàñÿâà(÷ë. 6), ÷å(1) “âñè÷êè õîðà ñå ðàæäàò ñâîáîäíè è ðàâíè ïî äîñòîéíñòâî è ïðàâà”,(2) “âñè÷êè ãðàæäàíè ñà ðàâíè ïðåä çàêîíà. Íå ñå äîïóñêàò íèêàêâè îãðàíè÷åíèÿ íà ïðàâàòà èëè ïðèâèëåãèè, îñíîâàíè íà ðàñà, íàðîäíîñò, åòíè÷åñêà ïðèíàäëåæíîñò, ïîë, ïðîèçõîä, ðåëèãèÿ, îáðàçîâàíèå, óáåæäåíèÿ, ïîëèòè÷åñêà ïðèíàäëåæíîñò, ëè÷íî è îáùåñòâåíî ïîëîæåíèå èëè èìóùåñòâåíî ñúñòîÿíèå”. Èçðè÷íî ñå ãàðàíòèðà, ÷å íèêîé íå ìîæå äà áúäå ïîäëàãàí íà “íàñèëñòâåíà àñèìèëàöèÿ”(÷ë. 29, àë. 1). Ñ òîâà îñíîâíèÿò çàêîí å â óíèñîí ñ ÷ë. 5 îò Ðàìêîâàòà êîíâåíöèÿ, êîÿòî èçèñêâà ñòðàíèòå äà ñå âúçäúðæàò îò “ïðîâåæäàíå íà ïîëèòèêà èëè äåéíîñòè, íàñî÷åíè êúì àñèìèëèðàíå íà ëèöà, ïðèíàäëåæàùè êúì íàöèîíàëíè ìàëöèíñòâà, ïðîòèâ òÿõíàòà âîëÿ è çàùèòàâàò òåçè ëèöà îò âñÿêî äåéñòâèå, öåëÿùî òàêàâà àñèìèëàöèÿ”. Çàêîíîäàòåëíîòî óðåæäàíå – ðàçïîðåäáèòå íà áúëãàðñêàòà Êîíñòèòóöèÿ èìàò íåïîñðåäñòâåíî äåéñòâèå(÷ë. 5, àë. 2) – íå ñàìî ëåãèòèìèðà íîðìàëèçàöèÿòà ñëåä “âúçðîäèòåëíèÿ ïðîöåñ”, íî è ñëóæè çà ïðàâíà ãàðàíöèÿ ñðåùó âúçìîæíè ðåöèäèâè â áúäåùå. Äåéñòâèòåëíî âúïðîñúò çà ïðàâîòî íà èäåíòè÷íîñò ñå îêàçà ïî-ìàëêî ñëîæåí îòêîëêîòî ñàìàòà èäåíòè÷íîñò. Ïîìàöèòå ñà êîìïàêòíî íàñåëåíèå â Þæíà Áúëãàðèÿ. Ãîâîðÿò áúëãàðñêè åçèê. Çà ðàçëèêà îò ñëó÷àÿ â Áîñíà ïîìîõàìåäàí÷âàíåòî èì å áèëî íàñèëñòâåíî, ãëàâíî ïðåç ÕV²²² âåê. Äîêàçàòåëñòâàòà çà òåõíèòå ñëàâÿíñêè êîðåíè ñà ïðåäìåò íà èñòîðè÷åñêè èçñëåäâàíèÿ. Íî äîðè íàñèëñòâåíîòî ïîìîõàìåäàí÷âàíå äà ñå ïðèåìå êàòî àêñèîìà, òî íå äàâà îñíîâàíèå çà ïðåäïðèåòèòå íà äâà ïúòè ñëåä Îñâîáîæäåíèåòî íà Áúëãàðèÿ îïèòè çà îáðàòíîòî íàñèëñòâåíî äåéñòâèå – ïîõðèñòèÿí÷âàíå(1912–1913 ã. è 1942–1943 ã.). Òðåòèÿò îïèò áåøå ïðåäïðèåò, âå÷å íå íà ðåëèãèîçíà îñíîâà, ïðåç 70-òå ãîäèíè îò ðåæè74

ìà íà Ò. Æèâêîâ. Ñëåä 1989 ã. áúëãàðèòå ìþñþëìàíè èìàõà âúçìîæíîñò ñâîáîäíî äà âúçñòàíîâÿò ñâîèòå òóðñêî-àðàáñêè èìåíà. Íÿêîè îò òÿõ èçó÷àâàò òóðñêè åçèê. Ðàçâèõà ñå îáà÷å è äðóãè ïðîöåñè. Íÿêîè ïîìàöè ïðèåõà äîáðîâîëíî õðèñòèÿíñêàòà ðåëèãèÿ. Äðóãè çàïàçèõà ñâîèòå áúëãàðñêè èìåíà. Íà âñè÷êè îáà÷å áåøå îòêàçàíî äà ñå ðåãèñòðèðàò êàòî îòäåëíà åòíîðåëèãèîçíà ãðóïà. Âñëåäñòâèå íà òîâà òî÷íè äàííè çà ïîìàøêîòî íàñåëåíèå íÿìà. Íÿêîè ñå èäåíòèôèöèðàò êàòî òóðöè, ãëàâíî â Çàïàäíèòå Ðîäîïè. Äðóãè – êàòî áúëãàðè. Òðåòè – êàòî áúëãàðè ìþñþëìàíè. Çàñåãà ïðîáëåìúò çà òÿõíàòà ñàìîñòîÿòåëíà èäåíòè÷íîñò ñå ïîñòàâÿ ïî-àêòèâíî ãëàâíî îò Áúëãàðñêèÿ Õåëçèíêñêè êîìèòåò. Íÿìà âëèÿòåëíà îðãàíèçàöèÿ, êîÿòî äà ñè ïîñòàâÿ çà öåë îáîñîáÿâàíåòî íà ïîìàöèòå. Âúïðîñúò çà ìàêåäîíöèòå å ñúùî ñ èñòîðè÷åñêà îñíîâà. Ôàêòè÷åñêè ñòàâà äóìà çà îòíîøåíèå êúì ïðîöåñà íà îáîñîáÿâàíå íà ìàêåäîíöèòå êàòî ñàìîñòîÿòåëíà íàöèÿ. Äðàìàòèçìúò íà òîâà îáîñîáÿâàíå ìîæå äà ñå èëþñòðèðà äîñòàòú÷íî ñ ôàêòà, ÷å ðúêîâîäèòåëÿò íà ìàêåäîíñêàòà ðåïóáëèêà â ñúñòàâà íà Þãîñëàâèÿ Ëàçàð Êîëèøåâñêè è çàìåñòíèê-ïðåäñåäàòåëÿò íà Ïðåçèäèóìà íà Íàðîäíîòî ñúáðàíèå â Áúëãàðèÿ Ãåîðãè Êóëèøåâ ñà ïúðâè áðàòîâ÷åäè. Ìàêàð è ñèíîâå íà äâàìà áðàòÿ, åäèíèÿò ñå ñìÿòà çà ìàêåäîíåö, äðóãèÿò – çà áúëãàðèí. Ìàêåäîíñêî ïîòåêëî èìàò îñíîâàòåëÿò íà Áúëãàðñêàòà ñîöèàëäåìîêðàòè÷åñêà ïàðòèÿ Äèìèòúð Áëàãîåâ, âèäíèÿò ïîëèòè÷åñêè äååö Ãåîðãè Äèìèòðîâ, ðåãåíòúò íà Áúëãàðèÿ è ïðåäñåäàòåë íà ÁÀÍ àêàä. Òîäîð Ïàâëîâ, ïîåòúò Íèêîëà Âàïöàðîâ, ïðîçàèêúò Äèìèòúð Òàëåâ, ïúðâèÿò äèðåêòîð íà Èíñòèòóòà ïî ñîöèîëîãèÿ ïðîô. Æèâêî Îøàâêîâ è ìíîãî äðóãè ïîëèòè÷åñêè è êóëòóðíè äåéöè. Íèòî åäèí îò òÿõ íå ñå å ñìÿòàë çà åòíè÷åñêè ìàêåäîíåö, à çà áúëãàðèí îò Ìàêåäîíèÿ. Áúëãàðèòå ãëåäàò íà ìàêåäîíöèòå ïðåç ïðèçìàòà íà èñòîðè÷åñêîòî ìèíàëî, â êîåòî íå ñà áèëè ðàçäåëåíè. Òîâà å ïðå÷êà, çà äà ñå îöåíè çíà÷èìîñòòà íà ïðîòåêëèÿ ñëåä Âòîðàòà ñâåòîâíà âîéíà ïðîöåñ íà ôîðìèðàíå íà ìàêåäîíñêà íàöèÿ è îáîñîáÿâàíå íà ìàêåäîíñêè åçèê. Èñòîðè÷åñêèòå è ïñèõîëîãè÷åñêèòå îáñòîÿòåëñòâà ïðåäèçâèêâàõà îïðåäåëåíà äâó75

ñìèñëåíîñò â áúëãàðñêàòà ïîëèòèêà ïðåç 90-òå ãîäèíè. Áúëãàðèÿ áåøå ïúðâàòà ñòðàíà, êîÿòî ïðèçíà íåçàâèñèìîñòòà íà Ìàêåäîíèÿ êàòî äúðæàâà, íî, êîëêîòî è äà å íåëîãè÷íî, îòêàçà äà ïðèçíàå ñúùåñòâóâàíåòî íà ìàêåäîíñêà íàöèÿ. Ñîöèîëîãè÷åñêèòå ïðîó÷âàíèÿ ïîêàçàõà, ÷å è îáèêíîâåíèòå õîðà ñà ïðåáîëåäóâàëè ñàìîñòîÿòåëíîñòòà íà ìàêåäîíñêàòà äúðæàâà. Ñúùåâðåìåííî òðÿáâà äà ñå âçåìå ïðåäâèä, ÷å ïðîöåñúò íà ôîðìèðàíå íà ìàêåäîíñêî ñúçíàíèå, êîéòî ïðîòå÷å â Ìàêåäîíèÿ, íå îáõâàíà Ïèðèíñêèÿ êðàé. Ïðè ïðåáðîÿâàíèÿòà ïðåç 1992 ã. è 2001 ã. èìàøå õîðà, êîèòî ñå ðåãèñòðèðàõà êàòî ìàêåäîíöè. Áðîÿò èì íå å ãîëÿì, äîðè íàìàëÿâà(ïðåç 1992 ã. ñà 10 803, ïðåç 2001 ã. – 5071). Õàðàêòåðíî å ïî-ñêîðî, ÷å ìàêåäîíöè â Ðåïóáëèêà Ìàêåäîíèÿ âúçñòàíîâÿâàò ñâîåòî áúëãàðñêî ãðàæäàíñòâî. Èìà îðãàíèçàöèè – ÎÌÎ “Èëèíäåí”, êîèòî ñå èçÿâÿâàò êàòî íîñèòåëè íà ìàêåäîíñêî íàöèîíàëíî ñúçíàíèå. Äåéíîñòòà èì íå áåøå ðàçðåøåíà è òîâà ïðåäèçâèêâà ñèñòåìíà êðèòèêà îò ñòðàíà íà ïðàâîçàùèòíèòå îðãàíèçàöèè âúâ è âúí îò ñòðàíàòà. Ïðàâî íà îáðàçîâàíèå. Îùå ïðåç 1962 ã. Áúëãàðèÿ ñòàâà ñòðàíà ïî Êîíâåíöèÿòà çà áîðáà ñðåùó äèñêðèìèíàöèÿòà â îáëàñòòà íà îáðàçîâàíèåòî, ïðèåòà â ñúùàòà ãîäèíà îò ÎÎÍ. Áúëãàðñêàòà Êîíñòèòóöèÿ ïðèçíàâà(÷ë. 53) íà âñåêè ïðàâîòî íà îáðàçîâàíèå(àë. 1), îáÿâÿâà ó÷èëèùíîòî îáó÷åíèå äî 16-ãîäèøíà âúçðàñò çà çàäúëæèòåëíî(àë. 2), à îñíîâíîòî è ñðåäíîòî îáðàçîâàíèå â äúðæàâíèòå è îáùèíñêèòå ó÷èëèùà – çà áåçïëàòíî(àë. 3), êàòî ñå ïîñî÷âà, ÷å ïðè îïðåäåëåíè îò çàêîíà óñëîâèÿ è îáðàçîâàíèåòî âúâ âèñøèòå äúðæàâíè ó÷èëèùà å áåçïëàòíî. Ñúãëàñíî Çàêîíà çà íàðîäíàòà ïðîñâåòà, ÷ë. 4, àë. 2, “íå ñå äîïóñêàò îãðàíè÷åíèÿ èëè ïðèâèëåãèè, îñíîâàíè íà ðàñà, íàðîäíîñò, ïîë, åòíè÷åñêè è ñîöèàëåí ïðîèçõîä, âåðîèçïîâåäàíèå è îáùåñòâåíî ïîëîæåíèå”. Çàêîíúò çà çàùèòà ñðåùó äèñêðèìèíàöèÿòà ñúäúðæà ñïåöèàëåí ðàçäåë çà çàùèòà ïðè óïðàæíÿâàíå íà ïðàâîòî íà îáðàçîâàíèå è îáó÷åíèå.  ãîäèíèòå ñëåä Âòîðàòà ñâåòîâíà âîéíà áÿõà ñúçäàäåíè âúçìîæíîñòè è ïîëîæåíè íåìàëêî óñèëèÿ çà îãðàìîòÿâàíå è êóëòóðåí íàïðåäúê íà åòíè÷åñêèòå ìàëöèíñòâà â ñòðàíàòà. 76

Ïîñòèãíàòèÿò ðåçóëòàò è ñåãà ìîæå äà ñå âèäè îò äèñòàíöèÿòà ìåæäó ñòåïåíòà íà îáðàçîâàíîñò íà ðàçëè÷íèòå ïîêîëåíèÿ. Ñïîðåä äàííè îò ïîñëåäíîòî ïðåáðîÿâàíå(2001 ã.) áåç íà÷àëíî îáðàçîâàíèå ñà 33, 77% îò åòíè÷åñêèòå òóðöè íàä 60 è ïîâå÷å ãîäèíè(ò.å. ðîäåíèòå ïðåäè 1941 ã.) è ñàìî 3, 56% îò ãðóïàòà íà 20–39-ãîäèøíèòå(ðîäåíè 1962–1981 ã.); ñúîòâåòíî íåãðàìîòíè èëè ïîëóãðàìîòíè ñà ìíîçèíñòâîòî, 58, 77%, îò ðîìèòå íà 60 è ïîâå÷å ãîäèíè è 17, 34% îò 20-39ãîäèøíèòå. Îáðàçîâàòåëíèÿò íàïðåäúê íà ìàëöèíñòâàòà áåøå ñúùåñòâåí åëåìåíò îò ïðîòåêëèÿ ïðîöåñ íà åòíè÷åñêà õîìîãåíèçàöèÿ. Ñëåä íà÷àëîòî íà ïðåõîäà êúì ïàçàðíà èêîíîìèêà, â óñëîâèÿòà íà ñîöèàëíî ðàçñëîÿâàíå, êàðòèíàòà ñå ïðîìåíè è äîìèíèðàù ñòàíà ïðîöåñúò íà åòíè÷åñêà äèôåðåíöèàöèÿ, êîÿòî ñå îòðàçè è âúðõó îáðàçîâàíèåòî íà ìàëöèíñòâàòà. Ðåàëíîòî îñúùåñòâÿâàíå íà ïðàâîòî íà îáðàçîâàíèå ñå ñáëúñêâà ñ ðåäèöà îãðàíè÷åíèÿ. Ïðåäè âñè÷êî íå ñà ãàðàíòèðàíè óñëîâèÿòà, çà äà ñå îñúùåñòâè çàäúëæèòåëíî îáó÷åíèå äî 16 ãîäèíè. Íà ïðàêòèêà äåöà îò åòíè÷åñêèòå ìàëöèíñòâà, ãëàâíî èçìåæäó ðîìèòå, íå ñàìî íå ó÷àò äî 16 ãîäèíè, íî íå ïîëó÷àâàò äîðè íà÷àëíî îáðàçîâàíèå, à íÿêîè îò òÿõ èçîáùî íå òðúãâàò íà ó÷èëèùå. Îáðàçîâàòåëíîòî ðàâíèùå íà îñíîâíèòå åòíè÷åñêè ãðóïè â ñòðàíàòà å ñúùåñòâåíî ðàçëè÷íî. Òàáëèöà 1 Îáðàçîâàòåëíà ñòðóêòóðà íà åòíè÷åñêèòå îáùíîñòè (íà âúçðàñò 7 è ïîâå÷å ãîäèíè) Åòíè÷åñêà ãðóïà Îáùî 7 467 839 Áúëãàðñêà Òóðñêà Ðîìñêà Îáùî Âèñøå Ñðåäíî 100 84.67 9.18 4.25 14.07 16.13 1.83 0.16 37.85 41.84 18.21 4.61 Îñíîâíî Íà÷àëíî Íåçàâ. Íåãðàíà÷àëíî ìîòíè 27.44 25.73 42.12 32.20 12.50 10.67 21.72 29.51 5.80 4.75 9.56 18.32 1.78 0.68 6.12 13.87 Èçòî÷íèê: Íàöèîíàëåí ñòàòèñòè÷åñêè èíñòèòóò, 2001 ã. 77

Âèæäà ñå, ÷å íåãðàìîòíèòå è ïîëóãðàìîòíèòå ðîìè ñà åäíà òðåòà, à çàåäíî ñ ìàëîãðàìîòíèòå ñà íàä 60 íà ñòî îò öÿëàòà ðîìñêà îáùíîñò(íà 7 è ïîâå÷å ãîäèíè). Ñðåä åòíè÷åñêèòå òóðöè âèñøèñòèòå ñà äåâåò ïúòè ïî-ìàëêî îòêîëêîòî ñðåä áúëãàðèòå, à ñðåä ðîìèòå – ñòî ïúòè ïî-ìàëêî! Ïðè ïîëó÷àâàíåòî íà îáðàçîâàíèå äåöàòà îò ìàëöèíñòâàòà ñå ñáëúñêâàò ñ ðàçëè÷íè ïðåïÿòñòâèÿ. Îñîáåíî âàæíî å äà ñå îòáåëåæè, ÷å íåìàëêî äåöà îò òóðñêè è ðîìñêè ñåìåéñòâà íå âëàäåÿò áúëãàðñêè åçèê è ñå íóæäàÿò îò åäíîãîäèøíà ïðåäâàðèòåëíà ïîäãîòîâêà. Ïîñòàíîâëåíèå íà ÌÑ îò 1994 ã. çàäúëæàâà äèðåêòîðà íà ó÷èëèùåòî, ñúãëàñóâàíî ñ êìåòà íà îáùèíàòà, äà îðãàíèçèðà ïîäãîòâèòåëåí êëàñ çà îíåçè äåöà, êîèòî íå âëàäåÿò äîáðå áúëãàðñêè åçèê. Ôèíàíñèðàíåòî íà îáó÷åíèåòî ïî ìàé÷èí åçèê áåøå ïðåäîñòàâåíî íà îáùèíñêèòå áþäæåòè. Òúêìî òîâà îáñòîÿòåëñòâî – ïðè êðàéíî ñòåñíåíèòå áþäæåòíè âúçìîæíîñòè íà îáùèíèòå – ìîòèâèðà ñúêðàùàâàíå íà êóðñîâåòå. Ïîñëåäñòâèÿòà ñà ïðàêòè÷åñêî èçîëèðàíå íà äåöàòà. Ïðåç ñåïòåìâðè 2002 ã. Íàðîäíîòî ñúáðàíèå ïðèå èçìåíåíèå â Çàêîíà çà íàðîäíàòà ïðîñâåòà, ñ êîåòî îò ó÷åáíàòà 2003/2004 ãîäèíà ïîäãîòîâêàòà íà äåöàòà çà ó÷èëèùå åäíà ãîäèíà ïðåäè ïîñòúïâàíåòî èì â ïúðâè êëàñ å çàäúëæèòåëíî, êàòî ðîäèòåëèòå ñå îñâîáîæäàâàò îò çàïëàùàíåòî íà òàêñè. Ïðàêòèêà å ñúâúðøåíî íîðìàëíè äåöà îò ðîìñêîòî ìàëöèíñòâî, êîèòî ïîðàäè åçèêîâè çàòðóäíåíèÿ èçîñòàâàò îò ñâîèòå âðúñòíèöè, äà áúäàò èçïðàùàíè â ïîìîùíè ó÷èëèùà çà áàâíîðàçâèâàùè ñå äåöà. Ïðåç àâãóñò 2002 ã. Íàðåäáà 6 íà Ìèíèñòåðñòâîòî çà îáðàçîâàíèå è íàóêà “ñëàãà êðàé íà áåçïðåïÿòñòâåíèÿ ïðèåì íà äåöà ñ íîðìàëíè óìñòâåíè âúçìîæíîñòè â ñïåöèàëíèòå ò.íàð. ïîìîùíè ó÷èëèùà ”. Ó÷åáíèòå ïðîãðàìè ïî õóìàíèòàðíèòå äèñöèïëèíè âñå îùå ñà äèñêîìôîðòíè çà ïðåäñòàâèòåëèòå íà ìàëöèíñòâàòà. Èñòîðè÷åñêèòå ñúáèòèÿ ñå âúçïðîèçâåæäàò ïðåäè âñè÷êî ÷ðåç âîéíèòå è ïîëèòè÷åñêèòå âçàèìîîòíîøåíèÿ. Îòñúñòâà âñåêèäíåâèåòî íà îáèêíîâåíèòå õîðà, à êóëòóðíèÿò æèâîò ñå ïðåäñòàâÿ îãðàíè÷åíî. Îò ó÷åáíèêà ïî èñòîðèÿ áúëãàðñêèÿò ó÷åíèê íå ìîæå äà íàó÷è íàïðèìåð êîãà è îò êúäå ñà äîøëè åâðåèòå 78

èëè ðîìèòå. Ïî òîçè íà÷èí îáðàçîâàòåëíàòà ñèñòåìà ïî-ñêîðî âúçïðîèçâåæäà åòíè÷åñêèòå ñòåðåîòèïè, îòêîëêîòî äîïðèíàñÿ çà òÿõíàòà åðîçèÿ. Ïîäãîòâÿò ñå íîâè ó÷åáíè ïëàíîâå è ïðîãðàìè ïî ðîäåí êðàé, èñòîðèÿ, ëèòåðàòóðà, ïååíå è ìóçèêà, â êîèòî ñå ïðåäâèæäà “âêëþ÷âàíåòî íà òåìè, ÷ðåç êîèòî ó÷åíèöèòå äà ñå çàïîçíàÿò ñ òðàäèöèîííèòå åòíè÷åñêè ìàëöèíñòâà â Áúëãàðèÿ, êàòî áúäàò çàñòúïåíè è îáðàçöè íà ëèòåðàòóðàòà è èçêóñòâîòî íà èçòúêíàòè òâîðöè îò òåõíèòå ñðåäè”. Äåñåãðåãàöèÿòà â îáðàçîâàòåëíàòà ñèñòåìà ïðîäúëæàâà äà áúäå ïðîáëåì. Ïðàêòèêà â ñòðàíàòà å ó÷åíèöèòå îò ðîìñêè ïðîèçõîä äà ñå îáó÷àâàò â ó÷èëèùà, ïîëó÷èëè íàçâàíèåòî “öèãàíñêè”. Ðàçëè÷àâàò ñå íå ñàìî ïî ñúñòàâ, íî è ïî ïðîãðàìà – çà ðàçëèêà îò ðåäîâíèòå ó÷èëèùà â òÿõ ñå íàáëÿãà íà òðóäîâîòî îáó÷åíèå. Ïðåïîäàâàíåòî â òåçè ó÷èëèùà å íåïðåñòèæíî. Òåêó÷åñòâîòî íà ó÷èòåëèòå å ãîëÿìî. Ìàòåðèàëíàòà áàçà å çíà÷èòåëíî ïîä ñðåäíîòî ðàâíèùå. Ïðåç 90-òå ãîäèíè ðîìñêîòî äåòå ñå îêàçà ïðåä íÿêîëêî “ïúòèùà çà íèêúäå”: íàïóñêàíå íà ó÷èëèùå, ïîìîùíî ó÷èëèùå, öèãàíñêî ó÷èëèùå. Çàêîíîäàòåëíè è ïðàâèòåëñòâåíè ðåøåíèÿ î÷åðòàâàò èçõîä îò çàäúíåíàòà óëèöà, èìà è èçâåñòåí íàïðåäúê, íî îíîâà, êîåòî ïðåäñòîè äà ñå íàïðàâè, å çíà÷èòåëíî ïîâå÷å îò íàïðàâåíîòî. Ïðàâî íà òðóä. Ïðàâîòî íà òðóä å ãàðàíòèðàíî îò Êîíñòèòóöèÿòà. Ñïîðåä ÷ë. 48, àë. 1 “ãðàæäàíèòå èìàò ïðàâî íà òðóä. Äúðæàâàòà ñå ãðèæè çà ñúçäàâàíå íà óñëîâèÿ çà îñúùåñòâÿâàíå íà òîâà ïðàâî.” Êîäåêñúò íà òðóäà ïîñòàíîâÿâà(÷ë. 8, àë. 3): “Ïðè îñúùåñòâÿâàíå íà òðóäîâèòå ïðàâà è çàäúëæåíèÿ íå ñå äîïóñêà ïðÿêà èëè íåïðÿêà äèñêðèìèíàöèÿ, ïðèâèëåãèè èëè îãðàíè÷åíèÿ, îñíîâàíè íà íàðîäíîñò, ïðîèçõîä, ïîë, ðàñà, öâÿò íà êîæàòà, âúçðàñò, ïîëèòè÷åñêè è ðåëèãèîçíè óáåæäåíèÿ...” Ñïîðåä Çàêîíà çà çàùèòà ñðåùó äèñêðèìèíàöèÿòà ðàáîòîäàòåëÿò ïðè îáÿâÿâàíåòî íà ñâîáîäíî ðàáîòíî ìÿñòî íÿìà ïðàâî äà ïîñòàâÿ èçèñêâàíèÿ, ñâúðçàíè ñ ðàñà, íàðîäíîñò, åòíè÷åñêà ïðèíàäëåæíîñò, ðåëèãèÿ(÷ë. 12, àë. 1); îñèãóðÿâà åäíàêâè óñëîâèÿ íà òðóä(÷ë. 13, àë. 1) è ðàâíî âúçíàãðàæäåíèå çà åäíàêúâ èëè ðàâíîñòîåí òðóä(÷ë. 14, àë. 1). Ïî òîçè 79

çàêîí, âëÿçúë â äåéñòâèå îò 1 ÿíóàðè 2004 ã., âå÷å èìà ïðîèçíåñåíè ïðèñúäè çà äèñêðèìèíàöèÿ ñðåùó ðîìè. Áúëãàðñêèÿò ïðåõîä ñå õàðàêòåðèçèðà ñ äâå îñîáåíîñòè. Ïúðâàòà å ðàäèêàëíàòà ðåñòèòóöèÿ.  íèòî åäíà îò áèâøèòå ñîöèàëèñòè÷åñêè ñòðàíè íå áåøå îñúùåñòâåíà ïîäîáíà òîòàëíà ðåñòèòóöèÿ – îò äðåáíèòå ïàð÷åòà çåìÿ ïî åäèí-äâà äåêàðà äî èìóùåñòâîòî íà îñúäåíèòå îò Íàðîäíèÿ ñúä çà ñúòðóäíè÷åñòâî ñ íàöèñòêà Ãåðìàíèÿ è íåçàêîííî çàáîãàòåëèòå ïî âðåìå íà âîéíàòà. Âòîðàòà îñîáåíîñò: ïúðâîíà÷àëíîòî íàòðóïâàíå íà êàïèòàëè ïðîòå÷å ÷ðåç èçòî÷âàíå è ëèêâèäèðàíå íà äúðæàâíèòå ïðåäïðèÿòèÿ, ò.å. ÷ðåç äåèíäóñòðèàëèçàöèÿ íà ñòðàíàòà. Íå å ÷óäíî, ÷å ñëåä íà÷àëîòî íà ïðîìåíèòå åòíè÷åñêèòå ìàëöèíñòâà ïîïàäíàõà â îñîáåíî íåáëàãîïðèÿòíî ïîëîæåíèå. Áúëãàðñêèòå òþòþíè çàãóáèõà îñíîâíèÿ ñè âúíøåí ïàçàð â ëèöåòî íà ÑÑÑÐ è áèâøèòå ñîöèàëèñòè÷åñêè ñòðàíè. Çàåäíî ñ òîâà ðÿçêî ñå âëîøè ìàòåðèàëíèÿò ñòàíäàðò íà åòíè÷åñêèòå òóðöè è ïîìàöèòå â Þæíà Áúëãàðèÿ. Ñîöèîëîãè÷åñêèòå ïðîó÷âàíèÿ ðåãèñòðèðàõà íåî÷àêâàí ôåíîìåí: åòíè÷åñêèòå òóðöè, òîëêîâà ïîòúðïåâøè îò àñèìèëàöèîííàòà ïîëèòèêà, çàïî÷íàõà äà ñè ñïîìíÿò ñ äîáðî âðåìåòî íà ñîöèàëèçìà.  îñîáåíî òåæêî ïîëîæåíèå ñå îêàçàõà ðîìèòå. Ïîðàäè íåäîñòàòú÷íî îáðàçîâàíèå è êâàëèôèêàöèÿ, à è ïîðàäè íàëè÷èåòî íà ðàñîâè è åòíè÷åñêè ïðåäðàçñúäúöè òå ñå îêàçàõà íåêîíêóðåíòîñïîñîáíè íà òðóäîâèÿ ïàçàð. Ïðåáðîÿâàíåòî ïðåç 2001 ã. ïîêàçà, ÷å 77% îò ðîìèòå íà àêòèâíà âúçðàñò ñà áåçðàáîòíè. Ïî-ãîëÿìà îò ñðåäíàòà å è áåçðàáîòèöàòà ñðåä åòíè÷åñêèòå òóðöè è ïîìàöèòå. Ïðåç öåëèÿ ïåðèîä íà ïðåõîä è äîñåãà îáùèíèòå ñúñ ñâðúõïðåäñòàâåíîñò íà åòíè÷åñêèòå ìàëöèíñòâà ñà è ñ íàé-ìíîãî áåçðàáîòíè: Òúðãîâèùå(26, 9%), Ìîíòàíà(22, 35), Âèäèí(20, 5%), Ðàçãðàä(20, 3%), Øóìåí(19, 3%), Ñèëèñòðà(18, 7%), Âðàöà(18, 2%), Ñìîëÿí(18, 0%). Ìàñîâàòà áåçðàáîòèöà ñðåä òóðöè, ïîìàöè è ðîìè ñå âúçïðèåìà îò ñàìèòå òÿõ êàòî èçðàç íà äèñêðèìèíàöèÿ. Ïðè ñúêðàùàâàíå íà ïåðñîíàë ðîìèòå ñà ïúðâè, ïðè íàçíà÷àâàíå – ïîñëåäíè. “Êàòî èäåø äà òúðñèø ðàáîòà, àêî ñè “îò áîÿòà”, âñå åäíî ñè ïðîêàæå텔 80

Ïî-íèñêàòà îáðàçîâàíîñò íà ðîìèòå íå å äîñòàòú÷íà, çà äà ñå îáÿñíè òÿõíàòà âèñîêà áåçðàáîòèöà. Ìåæäóíàðîäíî èçñëåäâàíå ïîä ðúêîâîäñòâîòî íà ïðîô. Èâàí Ñåëåíè, ÑÀÙ, ïîêàçà, ÷å â Áúëãàðèÿ ïðè åäíàêâî îáðàçîâàíèå âåðîÿòíîñòòà ðîìèòå äà áúäàò áåçðàáîòíè å ñúùåñòâåíî ïî-ãîëÿìà. Àêî â ãðàäà ðîìèòå îñòàíàõà âúí îò ïðåäïðèÿòèÿòà, â ñåëàòà òå îñòàíàõà áåç çåìÿ.  ñëó÷àé ÷å â ãðàäà ñå îòêðèâàõà ðàáîòíè ìåñòà, òå áèõà ìîãëè äà ìèãðèðàò. Íî òî÷íî ïî ñúùîòî âðåìå â ãðàäà ñå çàêðèâàõà ðàáîòíè ìåñòà. Æèçíåíèÿò ñòàíäàðò íà ðîìèòå ñå ñðèíà. Çàïî÷íà ôîðìèðàíå íà åòíè÷åñêà ïîäêëàñà.  òàçè äðàìàòè÷íà ñèòóàöèÿ çàïî÷íà ðúñò íà ïðåñòúïíîñòòà ñðåä ðîìèòå, íàé-÷åñòî çà ñìåòêà íà äðåáíè êðàæáè. Íà ïðåäåí ïëàí èçïúêíà âúïðîñ, êîéòî ìîæå äà ñå ôîðìóëèðà ïî ðàçëè÷åí íà÷èí â çàâèñèìîñò îò ãëåäíàòà òî÷êà:(à) “ïðîáëåì çà ðîìñêàòà ïðåñòúïíîñò”;(á) ïðîáëåì çà äîñòúïà íà ðîìèòå äî ïðàâîðàçäàâàòåëíàòà ñèñòåìà. Åòíè÷åñêèòå ìàëöèíñòâà è ïðàâîðàçäàâàòåëíàòà ñèñòåìà. Äîñòúïúò äî ïðàâîñúäèå çà áúëãàðñêèòå ãðàæäàíè å ïðàâíî ðåãëàìåíòèðàí â Êîíñòèòóöèÿòà è ðåäèöà äðóãè çàêîíîäàòåëíè àêòîâå. Ñïîðåä Íàêàçàòåëíî-ïðîöåñóàëíèÿ êîäåêñ (ÍÏÊ), ÷ë. 10, àë. 1: “Âñè÷êè ãðàæäàíè, êîèòî ó÷àñòâàò â íàêàçàòåëíîòî ïðîèçâîäñòâî, ñà ðàâíè ïðåä çàêîíà. Íå ñå äîïóñêàò íèêàêâè ïðèâèëåãèè è îãðàíè÷åíèÿ, îñíîâàíè íà íàðîäíîñò, ïðîèçõîä, ðåëèãèÿ, ïîë, ðàñà, îáðàçîâàíèå, îáùåñòâåíî èëè ìàòåðèàëíî ïîëîæåíèå.” Íà ïðàêòèêà ìàëöèíñòâàòà, îñîáåíî ðîìèòå, íå ñà ïîñòàâåíè â ðàâíîñòîéíî ïîëîæåíèå â ïðàâîðàçäàâàòåëíàòà ñèñòåìà. Íàé-ëåñíî å äà áúäåø îñúäåí, àêî ñè ðîì. Âñëåäñòâèå íà òîâà â çàòâîðèòå èìà ìíîãî ïîâå÷å ðîìè, îòêîëêîòî å òåõíèÿò îòíîñèòåëåí äÿë â êðèìèíàëíàòà àêòèâíîñò. Åòíè÷åñêàòà îáóñëîâåíîñò ñå ïðîÿâÿâà è êàòî òåíäåíöèÿ: ðúñòúò íà êðèìèíàëíàòà ïðåñòúïíîñò ñðåä ðîìèòå å ïîíèñúê â ñðàâíåíèå ñ äðóãèòå åòíè÷åñêè ãðóïè, çàòîâà ïúê òåõíèÿò îòíîñèòåëåí äÿë ñðåä îñúäåíèòå ñòàâà ìíîãîêðàòíî ïî-ãîëÿì. 81

Òàáëèöà 2 Îñúäåíè ëèöà çà ïåðèîäà 1993-1997 ã. ïî åòíè÷åñêà ãðóïà 1993 1994 1995 1996 1997 Áúëãàðè 5873 6925 7999 10 996 13 967 Òóðöè 508 1048 1222 1503 1917 Öèãàíè 473 1369 2383 3667 5817 Èçòî÷íèê: Íàöèîíàëåí ñòàòèñòè÷åñêè èíñòèòóò, 1998 ã. Äðóãè 81 132 161 210 167 “Òîåñò ïîëèöèÿòà å ñêëîííà äà ðàçêðèâà ïîâå÷å ïðåñòúïëåíèÿ ïî ïîäîçðåíèåòî, ÷å ñà èçâúðøåíè îò ðîìè, îòêîëêîòî àêî ïîäîçèðà, ÷å ñà èçâúðøåíè îò ïðåäñòàâèòåëè íà äðóãè åòíîñè. Òîâà å êîíñòàòàöèÿ èëè çà ïî-çàñèëåíà ðåïðåñèâíà ôóíêöèÿ íà ïîëèöèÿòà ñïðÿìî ðîìèòå, èëè çà ïîçàíèæåíà âçèñêàòåëíîñò ïðè ðàçêðèâàíå íà ïðåñòúïëåíèÿ, èçâúðøåíè îò äðóãè åòíîñè. È â äâàòà ñëó÷àÿ ìîæå äà ñå ãîâîðè çà äâîåí ñòàíäàðò, ñúîáðàçåí ñ åòíè÷åñêè ïðåäóáåæäåíèÿ.” Ðîìèòå ìíîãî ïî-òðóäíî íàìèðàò ïàðè, çà äà ïëàòÿò ãàðàíöèÿ ïðè îñâîáîæäàâàíå îò àðåñò; ïî-÷åñòî ñà æåðòâà íà ïîëèöåéñêî íàñèëèå â çàòâîðà; ïî-òðóäíî ñè îñèãóðÿâàò àäâîêàò; ìíîãî ïî-ìàëêî ìîãàò äà ðàç÷èòàò íà ðàçáèðàíå è ñíèçõîäèòåëíîñò îò ñòðàíà íà ñúäà. Çà äà èçáåãíàò ïîñëåäñòâèÿòà íà äèñêðèìèíàöèÿ, ðîìèòå, ïîïàäíàëè â ñëåäñòâèåòî, àêî ñà ìþñþëìàíè, ñå ïðåäñòàâÿò êàòî òóðöè. Íà ñâîé ðåä òîâà îáñòîÿòåëñòâî âëîøàâà îòíîøåíèÿòà ìåæäó ðîìèòå è åòíè÷åñêèòå òóðöè. Êðèìèíàëíàòà ñòàòèñòèêà îòáåëÿçâà åòíè÷åñêàòà ïðèíàäëåæíîñò ñàìî íà ïðåñòúïíèêà; íÿìà äàííè çà åòíîñà íà æåðòâàòà. Ïîðàäè òîâà íå ìîæå äà ñå ïðåöåíè äîêîëêî ïðàâîðàçäàâàòåëíàòà ñèñòåìà èçïîëçâà åäèí è ñúù ñòàíäàðò ïðè æåðòâè íà íàñèëèå ñ ðàçëè÷åí åòíè÷åñêè ïðîèçõîä. 82

Çäðàâåîïàçâàíå. Êîíñòèòóöèÿòà äåêëàðèðà(÷ë. 52, àë. 1): “Ãðàæäàíèòå èìàò ïðàâî íà çäðàâíî îñèãóðÿâàíå, ãàðàíòèðàùî èì äîñòúïíà ìåäèöèíñêà ïîìîù, è íà áåçïëàòíî ïîëçâàíå íà ìåäèöèíñêî îáñëóæâàíå ïðè óñëîâèÿ è ïî ðåä, îïðåäåëåíè ñúñ çàêîí.” Ñïîðåä Íàöèîíàëíèÿ ðàìêîâ äîãîâîð ìåæäó Íàöèîíàëíàòà çäðàâíîîñèãóðèòåëíà êàñà è Áúëãàðñêèÿ ëåêàðñêè ñúþç è Ñúþçà íà ñòîìàòîëîçèòå â Áúëãàðèÿ(2002 ã.), ÷ë. 24, àë. 1: “Âñè÷êè çàäúëæèòåëíî çäðàâíîîñèãóðåíè ëèöà èìàò ðàâíè ïðàâà è äîñòúï ïðè ïîëó÷àâàíå íà èçâúíáîëíè÷íà è áîëíè÷íà ìåäèöèíñêà è ñòîìàòîëîãè÷íà ïîìîù íåçàâèñèìî îò òÿõíàòà ðàñà, íàðîäíîñò, åòíè÷åñêà ïðèíàäëåæíîñò, ïîë, ïðîèçõîä, ðåëèãèÿ, îáðàçîâàíèå, óáåæäåíèÿ, ïîëèòè÷åñêà ïðèíàäëåæíîñò, ëè÷íî è îáùåñòâåíî ïîëîæåíèå èëè èìóùåñòâåíî ñúñòîÿíèå.” Ðåàëíîñòèòå íà ïðåõîäà êúì ïàçàðíà èêîíîìèêà è íà ìàñîâîòî îáåäíÿâàíå âíàñÿò ñúùåñòâåíè êîðåêöèè â ðåàëèçàöèÿòà íà òåçè ïðàâíè ãàðàíöèè. Ìíîãî ñà õîðàòà(íàä äâà ìèëèîíà!), êîèòî ñà îñòàíàëè áåç çäðàâíà îñèãóðîâêà ïîðàäè íåðåäîâíè âíîñêè èëè ïî âèíà íà ðàáîòîäàòåëèòå. Çà äà íå ôàëèðà Çäðàâíàòà êàñà, îò 1 îêòîìâðè ò.ã. òå ùå òðÿáâà äà ñè ïëàùàò çà ìåäèöèíñêà ïîìîù. Áåçïëàòíà îñòàâà ñàìî ñïåøíàòà ïîìîù. Ìàëöèíñòâàòà ñà ñâðúõïðåäñòàâåíè â òàçè ãîëÿìà ãðóïà. Íîâàòà ðàçïîðåäáà îùå ïîâå÷å ùå âëîøè òåõíèÿ äîñòúï äî ñèñòåìàòà íà çäðàâåîïàçâàíå. Àêî åòíè÷åñêèòå ìàëöèíñòâà, è îñîáåíî ðîìèòå, ïîëó÷àâàò ïî-òðóäíî äîñòúï äî çäðàâíàòà ïîìîù, îò äðóãà ñòðàíà, òå ñà ïî-çàñòðàøåíè çäðàâîñëîâíî. Åòíè÷åñêèòå îáùíîñòè â ñòðàíàòà æèâåÿò â ðàçëè÷íè áèòîâè óñëîâèÿ.  åäèí áúëãàðñêè äîì æèâåÿò ñðåäíî ïî 2, 6 äóøè; â òóðñêî æèëèùå – 3, 97 äóøè; à â åäíî ðîìñêî æèëèùå – 6, 9 äóøè. Ñúîòâåòíî ñðåäíèÿò áúëãàðñêè ãðàæäàíè(âêëþ÷èòåëíî òóðöè è ðîìè) ðàçïîëàãà ñ 16, 9 êâ. ìåòðà æèëèùíà ïëîù, åòíè÷åñêèÿò òóð÷èí – ñ 11, 8 êâ. ìåòðà, à ðîìúò – ñ 7, 1 êâ. ìåòðà. Ñ âîäîïðîâîä è êàíàëèçàöèÿ ðàçïîëàãàò 59, 4% îò òóðñêèòå äîìîâå è åäâà 37% îò ðîìñêèòå æèëèùà.  17% îò ðîìñêèòå æèëèùà íÿìà íèêàêâè ìåáåëè, äîðè ëåãëà. Îêîëî 70%(â íÿêîè ìåñòà 85-90%) îò êúùèòå ñà ïîñòðîåíè íåçàêîííî, áåç íåîáõîäèìîòî ðàçðåøåíèå è äîêóìåíòè, èëè âúí îò 83

ãðàíèöèòå íà îáùèíàòà è ñà äàëå÷ îò âñÿêàêâè ñòàíäàðòè – áåç îáùèíñêî èçâîçâàíå íà áîêëóêà, áåç êàíàëèçàöèÿ, âîäîïðîâîä è îáùåñòâåí òðàíñïîðò. Òåçè ãåòà ñòàâàò ñðåäèùà íà äåõóìàíèçàöèÿ è àíîìèÿ. Äåöàòà, êîèòî èçðàñòâàò â òÿõ, òðóäíî ñå ñîöèàëèçèðàò. Ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà æèâîòà ïðè åòíè÷åñêèòå îáùíîñòè å ðàçëè÷íà: ñïîðåä ïðåáðîÿâàíåòî ïðåç 1992 ã. ñàìî 5% îò ðîìèòå ñòèãàò äî 60 è ïîâå÷å ãîäèíè; ïðè òóðöèòå òîâà ñà 10%, à ïðè áúëãàðèòå – 22%.  òîçè ðåçóëòàò ñå îòðàçÿâàò è çäðàâîñëîâíèòå ïðîáëåìè íà õîðàòà îò ìàëöèíñòâàòà. Äåòñêàòà ñìúðòíîñò ñðåä ðîìñêîòî íàñåëåíèå ñå âðúùà íàçàä êúì ðàâíèùåòî îò 20-òå ãîäèíè. Ïî-âèñîêà å òÿ è ïðè åòíè÷åñêèòå òóðöè è ïîìàöèòå. Ñïîðåä äàííè îò 1997 ã. çà Ðîäîïèòå 33% îò ñåìåéñòâàòà íà 60-ãîäèøíè áúëãàðè ìîõàìåäàíè, 25% ïðè òóðöèòå è 16% ïðè áúëãàðèòå ñà ïðåæèâåëè çàãóáà íà äåòå. Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà(1999 ã.) ïðåäâèæäà ïîäîáðÿâàíå íà æèëèùíèòå óñëîâèÿ çà ðîìèòå. Äåòñêàòà ñìúðòíîñò ñðåä ðîìèòå ðàñòå, íî íà âíèìàíèåòî íà îáùåñòâåíîñòòà ñå ïîäíàñÿò ïðåäè âñè÷êî èíôîðìàöèè çà ïî-âèñîêàòà ðàæäàåìîñò ñðåä ðîìèòå. Îáùåñòâåíî ìíåíèå. Îò ñðåäàòà íà 90-òå ãîäèíè ñðåäñòâàòà çà ìàñîâà èíôîðìàöèÿ çàïî÷íàõà ïî ïðàâèëî äà èçáÿãâàò ïåéîðàòèâíîòî “öèãàíè” è äà ãî çàìåíÿò ñ “ðîìè”. Äâîéíèòå ñòàíäàðòè îáà÷å íå ñà èçæèâåíè. Êîãàòî ñïîðòèñòè îò ðîìñêè ïðîèçõîä ïå÷åëÿò ìåäàëè çà Áúëãàðèÿ, òåõíèÿò ïðîèçõîä íå ñå ïîñî÷âà. Òîâà ñà áúëãàðñêè ïðåäñòàâèòåëè. Ñúðäå÷íèÿò õèðóðã ïðîô. Àëåêñàíäúð ×èðêîâ ïîëó÷è åâðîïåéñêà èçâåñòíîñò. Íèêúäå íå ñå èçòúêâà, ÷å òîé å îò ðîìñêî ïîòåêëî. Çàòîâà ïúê â êðèìèíàëíèòå õðîíèêè ñðåùàìå õàðàêòåðíè çàãëàâèÿ: “Öèãàíè óáèõà ñòàðåö çà ïåíñèÿ”, “Öèãàíè íàïàäàò ïîëèöàé è ìó êúñàò ïàãîíà”, “Öèãàíèí ïñóâà ñúäèè, ïëàøè ñ óáèéñòâî”. Íà äðóãèÿ äåí ñúùèÿò âåñòíèê ñúîáùàâà: “Ïîëèöàé óáè ðîì ïðè àðåñò”. Êîãàòî ðîìúò å àãåíò íà íàñèëèåòî, òîé ñå îçíà÷àâà êàòî “öèãàíèí”, à êîãàòî å æåðòâà – êàòî “ðîì”.  íåôîðìàëíîòî îáùóâàíå îñíîâíàòà èäåíòèôèêàöèÿ íà ðîìñêîòî ìàëöèíñòâî ïðîäúëæàâà äà áúäå “öè84

Òàáëèöà 3 Ïðàâà íà åòíè÷åñêèòå ìàëöèíñòâà – îôèöèàëíî ïðèçíàíèå, ðåàëíî îñúùåñòâÿâàíå è îáùåñòâåíî ìíåíèå Îòãîâîðè íà áúëãàðè õðèñòèÿíè Ïðàâà Îôèöèàë íî ïðèçíà íèå Ðåàëíî îñúùåñòâÿâàíå Îòðèöàòåëíè îòãîâîðè 1994 1998 2002 2004 Äà ñúçäàâàò îðãàíèçàöèèè ñäðóæåíèÿ çà çà- Äà ïàçâàíå è ðàçâèòèå íà êóëòóðàòà ñè Äà 20 Äà ïå÷àòàò êíèãè è äðóãè èçäàíèÿ íà Äà ðîäíèÿ ñè åçèê Äà 43 Äà èçó÷àâàò â ïóáëè÷íèòå ó÷èëèùà ìàé÷èíèÿ ñè åçèê Äà Äà 66 (íåïúëíî) Îáó÷åíèåòî â äúðæàâíèòå ó÷èëèùà äà áúäå Íå íà òåõíèÿ ìàé÷èí åçèê Íå 81 Äà èìàò ñâîè ïðåäñòàâèòåëè â Íàðîäíîòî Äà ñúáðàíèå Äà 36 Äà èìàò ñâîè ïðåäñòàâè- Äà òåëè â ìåñòíàòà âëàñò Äà 39 Äà èìàò ïðàâî â ñåëèùàòà, â êîèòî æèâåÿò, äà îêà÷âàò íà ïóáëè÷íè ìåñòà òàáåëè(íà ôèðìè, ðåêëàìè è äð.) íà ìàé÷èíèÿ ñè åçèê Íå å çàáðà Äà 84 íåíî(÷àñòíè) Íå (äúðæàâíè) Äà èìàò ñâîè ïîëè- Íå òè÷åñêè ïàðòèè Äà 63 Äà èìàò ïðàâî íà òåðèòîðèàëíà àâòîíîìèÿ Íå Íå 93 Äà èìàò ñâîÿ òåëåâèçèÿ* Íå å çàáðà Íå íåíî Äà èìàò ïðåäàâàíèÿ íà ñâîÿ åçèê ïî íàöèîíàëíàòà òåëåâèçèÿ* Äà Äà (íåïúëíî) Äà èìàò ñâîè âåñòíèöè* Äà Äà 16 14 26 30 28 35 56 57 62 75 73 83 29 19 21 36 22 23 72 72 78 50 36 48 88 85 91 56 46 61 63 54 70 33 27 36 * Èíäèêàòîðèòå íå ñà áèëè èçïîëçâàíè ïðåç 1994 ã. Èçòî÷íèê: Ìåæäóíàðîäåí öåíòúð ïî ïðîáëåìèòå íà ìàëöèíñòâàòà è êóëòóðíèòå âçàèìîäåéñòâèÿ, 1994–1998 ã.; Ôîíäàöèÿ “Èçñëåäâàíå íà ìëàäåæòà”, 2002 ã.. 85

ãàíè”. Òàêà âúðõó îáðàçà íà “öèãàíèíà” ïðîäúëæàâàò äà ñå íàïëàñòÿâàò “÷åðíè” àñîöèàöèè. Ñïîðåä îáÿñíåíèÿ íà ñàìèòå æóðíàëèñòè åòíè÷åñêàòà ïðèíàäëåæíîñò ñå àêöåíòèðà, çàùîòî “òàêà íà õîðàòà èì å ïî-èíòåðåñíî.” Ñòàâà äóìà ñëåäîâàòåëíî çà ñâîåîáðàçåí æóðíàëèñòè÷åñêè ïîïóëèçúì – âåñòíèêúò ñêúñÿâà äèñòàíöèÿòà ñ ïóáëèêàòà, êàòî äðàçíè íåéíèòå åòíè÷åñêè ñòåðåîòèïè. Çàåäíî ñ òîâà îáà÷å òåçè ñòåðåîòèïè ñå âúçïðîèçâåæäàò. Îùå ïî-ñúùåñòâåíî å, ÷å â ïðåñàòà äèðåêòíî ñå àòàêóâàò åòíè÷åñêè ñòðàõîâå, îñîáåíî “öèãàíèçàöèÿòà” íà Áúëãàðèÿ.  óñëîâèÿòà íà çàäúëáî÷àâàùà ñå äåïîïóëàöèÿ ñå ïðàâÿò âíóøåíèÿ îò òèïà: “Âíèìàíèå, öèãàíèòå ùå ñòàíàò ìíîçèíñòâî â äúðæàâàòà, çàùîòî ñå ðàçìíîæàâàò òâúðäå áúðçî”. Ìàêàð è çíà÷èòåëíî ïî-ðÿäêî è ñàìî â îïðåäåëåíè èçäàíèÿ, ñå ôèêñèðà ïîòåíöèàëíàòà îïàñíîñò îò òóðñêàòà äúðæàâà è îò ïðîíèêâàíåòî íà èñëÿìñêèÿ ôóíäàìåíòàëèçúì. Îáùåñòâåíîòî ìíåíèå óñêîðÿâà èëè çàáàâÿ ïðåâðúùàíåòî íà ïðàâíèòå íîðìè â ñîöèàëíà ïðàêòèêà. Ñúùåñòâóâàùèòå íåãàòèâíè ñòåðåîòèïè è ñîöèàëíè äèñòàíöèè ìåæäó åòíè÷åñêèòå îáùíîñòè, è îñîáåíî ïî îòíîøåíèå íà ðîìèòå, èãðàÿò îïðåäåëåíà çàäúðæàùà ðîëÿ. Ïîëó÷àâà ñå èçâåñòíî íåñúîòâåòñòâèå – äåìîêðàòè÷íîòî çàêîíîäàòåëñòâî â îïðåäåëåíà ñòåïåí èçïðåâàðâà ñîöèàëíî-ïñèõîëîãè÷åñêîòî ïðèçíàâàíå íà ïðàâàòà íà åòíè÷åñêèòå ìàëöèíñòâà. Òúêìî ñåãà, êîãàòî ïî÷òè íå ñà îñòàíàëè åâðåè, è òúêìî â ñòðàíà, êîÿòî ñå ãîðäåå ñúñ ñïàñÿâàíåòî íà ñâîèòå åâðåè ïðåç Âòîðàòà ñâåòîâíà âîéíà, èìà íåâåðîÿòåí áóì íà àíòèñåìèòñêà ëèòåðàòóðà. Íîâ îáðàò. Àíòèñåìèòñêàòà ïðîïàãàíäà íå ïðîìåíÿ ðåàëíîòî ïîëîæåíèå íà åâðåèòå, òÿõíîòî ìÿñòî â êóëòóðíèÿ åëèò íà ñòðàíàòà íå ìîæå äà ñå ïîñòàâè ïîä ñúìíåíèå. Åâðåéñêî ïîòåêëî èìà íàé-çíà÷èìèÿò æèâ ïîåò – Âàëåðè Ïåòðîâ, íàé-äúëáîêèÿò ôèëîñîô – Áåðíàðä Ìóíòÿí, íàéèçòúêíàòèÿò êóëòóðîëî㠖 Èñàê Ïàñè, íàé-ãîëåìèÿò òåàòðàëåí ðåæèñüîð – Ëåîí Äàíèåë. Àíòèñåìèòèçìúò å óíèêàëíà èäåîëîãè÷åñêà ôîðìà íà ðàñèçúì è íåãîâàòà ïîïóëÿðèçàöèÿ ñå îòðàçÿâà íå âúðõó ïîëîæåíèåòî íà åâðåèòå, à íà... ðîìèòå. Íåñúìíåí å äåìîêðàòè÷íèÿò ïðîãðåñ íà ñòðàíàòà. È ñúùî íåñúìíåíî å, ÷å ðàñîâèòå ïðåäðàçñúäúöè ñà ñå óâåëè÷èëè. 86

Áúëãàðèÿ íàïðàâè øèðîêà êðà÷êà êúì óñòàíîâÿâàíåòî íà ôîðìàëíà äåìîêðàöèÿ. Ðàçáèðà ñå, äåìîêðàöèÿòà ïðåäïîëàãà ôîðìàëíè ïðîöåäóðè è â òîçè ñìèñúë å íåùî ôîðìàëíî. Íî íà òîçè ôîí èçïúêâà ïîòðåáíîñòòà îò íîâà êðà÷êà – â äðóãà ñôåðà, êúì äðóãè ñòàíäàðòè. Îò ôîðìàëíàòà êúì îíòîëîãè÷íàòà äåìîêðàöèÿ. Îò äåìîêðàöèÿòà íà âúçìîæíîñòèòå – êúì äåìîêðàöèÿòà íà ðåàëíîñòèòå. 87

ÐÀÌÊÎÂÀÒÀ ÏÐÎÃÐÀÌÀ ÇÀ ÐÀÂÍÎÏÐÀÂÍÎ ÈÍÒÅÃÐÈÐÀÍÅ ÍÀ ÐÎÌÈÒÅ Â ÁÚËÃÀÐÑÊÎÒÎ ÎÁÙÅÑÒÂÎ – ÑÚÄÚÐÆÀÍÈÅ È ÐÅÀËÈÇÀÖÈß Àííà ÈÂÀÍÎÂÀ Ðîìèòå ñà ìàëöèíñòâîòî, âúðõó êîåòî ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè å ñúñðåäîòî÷åíà çíà÷èòåëíà ÷àñò îò âíèìàíèåòî íà ðåäèöà áúëãàðñêè äúðæàâíè è íåïðàâèòåëñòâåíè ñòðóêòóðè, êàêòî è ìåæäóíàðîäíè îðãàíèçàöèè. Îñíîâíà ïðè÷èíà çà òîâà å òåæêîòî ïîëîæåíèå, â êîåòî ñå íàìèðà òàçè ÷àñò îò áúëãàðñêîòî íàñåëåíèå. “Ðîìèòå â Áúëãàðèÿ ñà îáùåñòâåíàòà ãðóïà, êîÿòî çàåìà íàé-íèñêîòî ñòúïàëî íà îáùåñòâåíàòà éåðàðõèÿ. Òå íå ïðèñúñòâàò àäåêâàòíî â ïîëèòè÷åñêèÿ æèâîò è â óïðàâëåíèåòî íà ñòðàíàòà.  ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêè àñïåêò êàòî öÿëî ñòàòóñúò íà ðîìèòå å äðàñòè÷íî ïî-íèñúê îò ñðåäíèÿ çà Áúëãàðèÿ: âèñîê ïðîöåíò íà áåçðàáîòèöà, çàíåìàðåíè æèëèùíî-áèòîâè óñëîâèÿ, ëîøî çäðàâå, âèñîê ïðîöåíò íà íåãðàìîòíîñò” 1 . Çà ðàçðåøàâàíåòî íà òåçè ïðîáëåìè ïðåç 1999 ã. áåøå ïðèåòà Ðàìêîâà ïðîãðàìà çà ðàâíîïðàâíî èíòåãðèðàíå íà ðîìèòå â áúëãàðñêîòî îáùåñòâî. Ñ òîçè äîêëàä ùå ñå îïèòàì äà àíàëèçèðàì îñíîâíèòå ìîìåíòè â ïðîãðàìàòà è ïðåäè âñè÷êî âúçìîæíîñòèòå çà íåéíàòà ðåàëèçàöèÿ. Îñíîâíè ìîìåíòè â Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà çà ðàâíîïðàâíî èíòåãðèðàíå íà ðîìèòå â áúëãàðñêîòî îáùåñòâî Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà çà ðàâíîïðàâíî èíòåãðèðàíå íà ðîìèòå â áúëãàðñêîòî îáùåñòâî å ïðèåòà îò Ìèíèñòåðñêè ñúâåò íà 22 àïðèë 1999 ã., êàòî å ïîäãîòâåíà ïî èíèöèàòèâà è ñ íàéàêòèâíîòî ó÷àñòèå íà ãîëÿì áðîé ðîìñêè îðãàíèçàöèè. Òÿ 1 Ðàìêîâà ïðîãðàìà çà èíòåãðèðàíå íà ðîìèòå â áúëãàðñêîòî îáùåñòâî, ïðèåòà ñ ðåøåíèå íà Ìèíèñòåðñêèÿ ñúâåò îò 22 àïðèë 1999 ã.(Ïðîòîêîë ¹ 18, ò. 14), www.ncedi.government.bg 88

“ñúäúðæà îñíîâíè ïðèíöèïè íà öÿëîñòíà äúðæàâíà ñòðàòåãèÿ çà îñúùåñòâÿâàíå íà ðåàëíî ðàâíîïðàâèå íà ðîìèòå â Áúëãàðèÿ” è “î÷åðòàâà â ñðåäíîñðî÷åí ïëàí(çà ñðîê îò 10 ãîäèíè) äåéñòâèÿòà íà äúðæàâíèòå èíñòèòóöèè ïî ïîñîêà íà ñúçäàâàíåòî íà ðåàëíè ïîëèòè÷åñêè, ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêè è êóëòóðíè ïðåäïîñòàâêè çà ïúëíîöåííàòà èíòåãðàöèÿ íà ðîìèòå â îáùåñòâîòî”. Êðàéíàòà öåë, êîÿòî ïðîãðàìàòà ñè ïîñòàâÿ, å “ïðåìàõâàíåòî íà íåðàâíîñòîéíîòî òðåòèðàíå íà ðîìèòå â áúëãàðñêîòî îáùåñòâî” 2 . Çà ïîñòèãàíåòî íà ïîñòàâåíàòà öåë Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà ïðåäâèæäà, íà ïúðâî ìÿñòî çàùèòà îò äèñêðèìèíàöèÿ íà ðîìèòå ÷ðåç ïðîìÿíà íà äåéñòâàùîòî çàêîíîäàòåëñòâî çà çàùèòà îò äèñêðèìèíàöèÿ, ñúçäàâàíå íà äúðæàâåí îðãàí çà ïðåäîòâðàòÿâàíå íà äèñêðèìèíàöèÿòà è ñúçäàâàíå íà ñïåöèàëíà ïîäêîìèñèÿ ïî âúïðîñèòå íà ðîìèòå êúì Ïàðëàìåíòàðíàòà êîìèñèÿ ïî ïðàâàòà íà ÷îâåêà. Íà âòîðî ìÿñòî, ïðîãðàìàòà ïðåäâèæäà ïîäîáðÿâàíå íà èêîíîìè÷åñêîòî ðàçâèòèå íà ðîìèòå ÷ðåç ñïåøíè äåéñòâèÿ çà îñèãóðÿâàíå íà òðóäîâàòà èì çàåòîñò ñ ðàçðàáîòâàíå è ðåàëèçàöèÿ íà ïðîãðàìè çà êâàëèôèêàöèÿ è òðóäîâà çàåòîñò è ñúçäàâàíå íà ñïåöèàëåí ôîíä ñ äúðæàâíî ó÷àñòèå ñ öåë îòïóñêàíå íà çàåìè, êîèòî äà ñå óïîòðåáÿâàò çà íàåìàíå íà ðîìè íà ðàáîòà. Ïî-äîáðîòî èêîíîìè÷åñêî ïîëîæåíèå íà ðîìèòå ìîæå äà ñå ïîñòèãíå è ÷ðåç îïðîñòÿâàíå, àêòèâèçèðàíå è ñòèìóëèðàíå íà ïðîöåñà ïî òÿõíîòî îçåìëÿâàíå. Ùî ñå êàñàå äî çäðàâåîïàçâàíåòî, òî å çàñåãíàòî ñúâñåì ñëàáî â Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà çà ðàâíîïðàâíî èíòåãðèðàíå íà ðîìèòå â áúëãàðñêîòî îáùåñòâî, íåçàâèñèìî ÷å òîâà å åäèí îò èçêëþ÷èòåëíî ñåðèîçíèòå ïðîáëåìè çà òàçè îáùíîñò.  ïðîãðàìàòà ñå êàçâà, ÷å å íåîáõîäèìî “äà ñå ïîñòèãíå çàäîâîëèòåëíî ðàâíèùå íà çäðàâíèÿ ñòàòóñ íà ðîìèòå” 3 ÷ðåç çàñèëâàíå íà ñàíèòàðíèÿ êîíòðîë âúðõó æè2 Ðàìêîâà ïðîãðàìà çà èíòåãðèðàíå íà ðîìèòå â áúëãàðñêîòî îáùåñòâî, ïðèåòà ñ ðåøåíèå íà Ìèíèñòåðñêèÿ ñúâåò îò 22 àïðèë 1999 ã.(Ïðîòîêîë ¹ 18, ò. 14), www.ncedi.government.bg 3 Ðàìêîâà ïðîãðàìà çà èíòåãðèðàíå íà ðîìèòå â áúëãàðñêîòî îáùåñòâî, ïðèåòà ñ ðåøåíèå íà Ìèíèñòåðñêèÿ ñúâåò îò 22 àïðèë 1999 ã.(Ïðîòîêîë ¹ 18, ò. 14), www.ncedi.government.bg 89

ëèùíàòà ñðåäà íà ðîìñêîòî íàñåëåíèå è èíòåíçèôèöèðàíå íà çäðàâíîòî îáðàçîâàíèå ñðåä ðîìèòå. Ïî ïîäîáåí íåçàäîâîëèòåëåí íà÷èí å ïîñòàâåí è ïðîáëåìúò ñ òåðèòîðèàëíîòî óñòðîéñòâî íà ðîìñêèòå êâàðòàëè, â êîèòî ñïîðåä ïðîãðàìàòà å íåîáõîäèìî äà ñå ïîäîáðÿò æèëèùíèòå óñëîâèÿ íà ðîìèòå ÷ðåç ðåãóëèðàíå è óçàêîíÿâàíå íà æèëèùíèÿ ôîíä. Îáðàçîâàíèåòî çà ðàçëèêà îò ïðåäèøíèòå äâå òî÷êè â Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà å çàñåãíàòî â ïî-ãîëÿìà äúëáî÷èíà è ñ ïî-äîáðå ðàçâèòè ïðåäëîæåíèÿ çà ðàçðåøàâàíå íà ïðîáëåìèòå íà ðîìèòå â òàçè ñôåðà. Ïîäîáðÿâàíå íà êà÷åñòâîòî íà îáðàçîâàíèåòî íà ðîìñêèòå äåöà å âúçìîæíî ÷ðåç îñúùåñòâÿâàíå íà äúëãîñðî÷íà ñòðàòåãèÿ çà äåñåãðåãàöèÿ íà ò. íàð. ðîìñêè ó÷èëèùà, ïðåìàõâàíåòî íà ïðàêòèêàòà íîðìàëíî ðàçâèòè äåöà îò ðîìñêè ïðîèçõîä äà áúäàò íàñî÷âàíè êúì ñïåöèàëíè ïîìîùíè ó÷èëèùà, ïðîòèâîäåéñòâèå ñðåùó ïðîÿâèòå íà ðàñèçúì â êëàñíàòà ñòàÿ è îñèãóðÿâàíå íà âúçìîæíîñò çà èçó÷àâàíå íà ðîìñêè åçèê â ó÷èëèùå. Íåîáõîäèìî å äà ñå ïîäïîìîãíå ïîäãîòîâêàòà íà êàäðè ñ óíèâåðñèòåòñêî îáðàçîâàíèå ñðåä ðîìèòå, êàêòî è ðàçðàáîòâàíåòî è ðåàëèçèðàíåòî íà ïðîãðàìè çà îãðàìîòÿâàíå è êâàëèôèêàöèÿ íà âúçðàñòíè ðîìè. Çàùèòàòà íà åòíè÷åñêàòà ñïåöèôèêà è êóëòóðà íà ðîìèòå â Áúëãàðèÿ å ñúùî îáåêò íà âíèìàíèå íà Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà. Ñïîðåä íåÿ òîâà ìîæå äà ñå ïîñòèãíå ÷ðåç ïîäêðåïà è çàùèòà îò äúðæàâàòà çà ñúõðàíÿâàíå è ðàçâèòèå íà àâòåíòè÷íèÿ ôîëêëîð íà ðîìèòå, âúçñòàíîâÿâàíå íà ðîìñêèÿ òåàòúð, ïîäïîìàãàíå íà ðîìñêèòå ïå÷àòíè èçäàíèÿ, âúçìîæíîñò çà ó÷àñòèå â íàöèîíàëíèòå è ðåãèîíàëíèòå ôîëêëîðíè ôåñòèâàëè, âúçñòàíîâÿâàíå, ïîääúðæàíå è ïîäïîìàãàíå íà ÷èòàëèùàòà â ðîìñêèòå êâàðòàëè. Îáúðíàòî å âíèìàíèå íà íåîáõîäèìîñòòà è îñòàíàëàòà ÷àñò îò áúëãàðñêîòî íàñåëåíèå äà ïîçíàâà ðîìñêàòà êóëòóðà ÷ðåç âêëþ÷âàíåòî íà èíôîðìàöèÿ â ó÷åáíèöèòå çà íà÷àëíî, îñíîâíî è ñðåäíî îáðàçîâàíèå. Ïðèñúñòâèåòî íà ðîìèòå â íàöèîíàëíèòå ìåäèè ñúùî å çàñåãíàòî â ïðîãðàìàòà, êàòî å îò÷åòåíî, ÷å ïðåäñòàâèòåëèòå íà ðîìñêàòà îáùíîñò ñà ëèøåíè îò âúçìîæíîñòòà çà äîñòúï 90

äî íàöèîíàëíèòå ìåäèè è îáðàçúò íà ðîìèòå, êîéòî íàé-÷åñòî ñå ïðåäñòàâÿ â òÿõ, å íåãàòèâåí, êîåòî å áëàãîïðèÿòíà ïî÷âà çà çàñèëâàíå íà âðàæäåáíîñòòà ñïðÿìî ðîìñêàòà îáùíîñò. Çà äà ñå ïðåîäîëåÿò òåçè ïðîáëåìè, áúëãàðñêàòà äúðæàâà òðÿáâà äà ïîäêðåïè ó÷àñòèåòî íà ðîìè â Áúëãàðñêàòà íàöèîíàëíà òåëåâèçèÿ è â Íàöèîíàëíîòî ðàäèî, êàòî òîâà ó÷àñòèå òðÿáâà äà âêëþ÷âà êàêòî èçëú÷âàíå íà ðîìñêè ïðåäàâàíèÿ, òàêà è âêëþ÷âàíå íà æóðíàëèñòè ðîìè â äðóãè ïðåäàâàíèÿ íà òåëåâèçèÿòà è ðàäèîòî. È ïîñëåäíèÿò ïðîáëåì, íà êîéòî å îòäåëåíî âíèìàíèå â Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà, å ðàâíîïîñòàâåíîñòòà íà ðîìñêàòà æåíà è íåîáõîäèìîñòòà òÿ äà èìà ïúëíîöåííî èíäèâèäóàëíî, ñîöèàëíî è èêîíîìè÷åñêî ó÷àñòèå â îáùåñòâåíèÿ æèâîò. Òîâà áè ìîãëî äà ñå ïîñòèãíå ÷ðåç îáó÷åíèå è îáëåê÷åí äîñòúï íà ðîìñêèòå æåíè äî ñðåäíî è âèñøå îáðàçîâàíèå ÷ðåç ñòèïåíäèè è ñïåöèàëíî ñúäåéñòâèå îò ñòðàíà íà ñîöèàëíè ðàáîòíèöè è ïåäàãîãè÷åñêè åêèïè; ÷ðåç ïðîãðàìè çà èíôîðìàöèÿ è ïðîôåñèîíàëíî îðèåíòèðàíå çà ðîìñêèòå æåíè, çà äà ñå îáëåê÷è äîñòúïúò èì äî ðàáîòíî ìÿñòî; ÷ðåç êîíñóëòèðàíå íà ðîìñêèòå æåíè, êîèòî ñà ñå îðèåíòèðàëè êúì ñàìîñòîÿòåëíà ñòîïàíñêà äåéíîñò. Ìàêàð è íå íàïúëíî èç÷åðïàòåëíà, ïðîãðàìàòà çà èíòåãðèðàíå íà ðîìèòå â áúëãàðñêîòî îáùåñòâî ñúçäàâà ðàìêàòà íà îñíîâíèòå ïðîáëåìè íà ðîìñêàòà îáùíîñò è íàñîêèòå çà òÿõíîòî ðàçðåøàâàíå. Òàçè ðàìêà îáà÷å áè òðÿáâàëî äà ñå èçïúëíè ñ ïî-êîíêðåòíî ñúäúðæàíèå è ñåðèîçíè óñèëèÿ è îòãîâîðíîñòè çà ðåàëèçàöèÿòà é. Ðåàëèçàöèÿ íà Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà çà ðàâíîïðàâíî èíòåãðèðàíå íà ðîìèòå â áúëãàðñêîòî îáùåñòâî  ïúðâèòå ãîäèíè ñëåä ïðèåìàíåòî íà Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà çà ðàâíîïðàâíî èíòåãðèðàíå íà ðîìèòå â áúëãàðñêîòî îáùåñòâî äúðæàâíèòå èíñòèòóöèè íå ïðåäïðèåõà êîíêðåòíè ìåðêè çà íåéíàòà ïðàêòè÷åñêà ðåàëèçàöèÿ. Íå áåøå èçïúëíåíî åäíî îò íàé-âàæíèòå ðåøåíèÿ íà Ìèíèñòåðñêèÿ ñúâåò “ìèíèñòðèòå è ðúêîâîäèòåëèòå íà âåäîìñòâà è Íàöèîíàëíîòî ñäðóæåíèå íà îáùèíèòå â Áúëãàðèÿ â ñðîê îò 3 ìåñåöà äà ñúçäàäàò åêñïåðòíè ãðóïè ñ ïðåäñòàâèòåëè íà ðîìñêèòå íå91

ïðàâèòåëñòâåíè îðãàíèçàöèè çà ïðèëàãàíå íà ïðîãðàìàòà” 4 . Íåçàâèñèìî ÷å ïðîãðàìàòà ïðèåìà, ÷å çàäúëæèòåëíî óñëîâèå çà ïîñòèãàíåòî íà ïîëîæèòåëíè ðåçóëòàòè îò äúðæàâíàòà ïîëèòèêà çà ðîìèòå å ñúçäàâàíåòî íà ãàðàíöèè çà ïúëíîïðàâíî ðîìñêî ïðèñúñòâèå âúâ âñè÷êè íèâà íà äúðæàâíèòå èíñòèòóöèè è ÷å ðîìèòå òðÿáâà äà áúäàò íå ïàñèâåí îáåêò íà âúçäåéñòâèå, à àêòèâåí ñóáåêò â ïóáëè÷íàòà ñôåðà, êîíêðåòíè íàñîêè çà îñúùåñòâÿâàíåòî íà èíòåãðàöèÿòà èì â äúðæàâíèòå èíñòèòóöèè íå ñà ïîñî÷åíè â ïðîãðàìàòà, êàêòî è íå ñà ïðåäïðèåòè ñòúïêè â òàçè íàñîêà. Åäâà â ïðèåòèÿ ïðåç 2003 ã. Ïëàí çà äåéñòâèå çà èçïúëíåíèå íà Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà çà ðàâíîïðàâíî èíòåãðèðàíå íà ðîìèòå â áúëãàðñêîòî îáùåñòâî çà ïåðèîäà 2003–2004 ã. å çàëîæåíî óêðåïâàíå íà àäìèíèñòðàòèâíèÿ êàïàöèòåò çà èçïúëíåíèå íà Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà ÷ðåç èíòåãðèðàíå íà ãðàæäàíè îò ðîìñêè ïðîèçõîä â ïóáëè÷íàòà àäìèíèñòðàöèÿ è èçãðàæäàíå íà åêèïè êúì ìèíèñòåðñòâàòà ñ ó÷àñòèåòî íà ðîìñêè åêñïåðòè çà èçïúëíåíèå íà Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà çà ðàâíîïðàâíî èíòåãðèðàíå íà ðîìèòå â áúëãàðñêîòî îáùåñòâî. Äî ìîìåíòà îáà÷å åäèíñòâåíî â ÍÑÅÄÂ, Ìèíèñòåðñòâîòî íà êóëòóðàòà, Ìèíèñòåðñòâîòî íà îáðàçîâàíèåòî è íàóêàòà è Àãåíöèÿòà ïî çàåòîñòòà èìà îïðåäåëåíà ñòåïåí íà èíòåãðèðàíå íà åêñïåðòè ðîìè â òåõíèòå àäìèíèñòðàöèè. Çà äà ñå ïðåîäîëåå îáùèÿò è ïðèíöèïåí õàðàêòåð íà Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà è äà ñå êîíêðåòèçèðàò ïîñòàâåíèòå öåëè ÷ðåç ðàçïðåäåëÿíå íà îòãîâîðíîñòèòå ïî ðàçëè÷íèòå äåéíîñòè è ñúñ ñúîòâåòíèòå ôèíàíñîâè ðàç÷åòè, ïðåç 2003 ã. áúëãàðñêîòî ïðàâèòåëñòâî ïðèåìà ñïîìåíàòèÿ âå÷å Ïëàí çà äåéñòâèå çà èçïúëíåíèå íà Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà çà ðàâíîïðàâíî èíòåãðèðàíå íà ðîìèòå â áúëãàðñêîòî îáùåñòâî çà ïåðèîäà 2003– 2004 ã. “Ïëàíúò çà äåéñòâèå äîðàçâèâà è êîíêðåòèçèðà Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà çà ðàâíîïðàâíî èíòåãðèðàíå íà ðîìèòå â áúëãàðñêîòî îáùåñòâî. Íà îñíîâàòà íà îïèòà îò äîñåãàøíîòî ïðèëàãàíå íà Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà. Ïëàíúò çà äåéñòâèå èçâåæäà ïî-êîíêðåòíè ïðèîðèòåòè ñ ïî-ÿñíî î÷åðòàíè îáëàñ4 Ïðîòîêîë 18 îò çàñåäàíèåòî íà Ìèíèñòåðñêèÿ ñúâåò íà 22 àïðèë 1999 ã., â Áþëåòèí íà ÍÑÅÄÂ, áð. 2, 2003 ã. 92

òè íà âúçäåéñòâèå” 5 . ×ðåç Ïëàíà çà äåéñòâèå çà èçïúëíåíèå íà Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà çà ðàâíîïðàâíî èíòåãðèðàíå íà ðîìèòå â áúëãàðñêîòî îáùåñòâî çà ïåðèîäà 2003–2004 ã. ñå ïðàâè îïèò äà ñå ïðåîäîëåå è îùå åäèí ñåðèîçåí íåäîñòàòúê íà ïðîãðàìàòà, à èìåííî ëèïñàòà íà ôèíàíñîâî îáåçïå÷àâàíå íà çàëîæåíèòå â íåÿ äåéíîñòè. Íåçàâèñèìî îò òåçè ïîëîæèòåëíè ïðîöåñè ïðè ðåàëèçàöèÿòà íà Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà ïðåç ïîñëåäíàòà ãîäèíà òÿ âñå îùå îñòàâà åäèí ðÿäêî ïðèëàãàí “ïîëèòè÷åñêè êîðåêòåí òåêñò” 6 . Ñïîðåä ìåí, çà äà ñå ïðåîäîëåå òàçè ëèïñà íà äåéñòâèÿ, å íåîáõîäèìî ïðèåìàíåòî íà îáùèíñêè ïðîãðàìè çà èíòåãðàöèÿ íà ðîìèòå. Íà ìåñòíî ðàâíèùå ïðîáëåìèòå ñà ïîÿñíî âèäèìè è ïî-ëåñíî ðàçðåøèìè, êàêòî è âúçìîæíîñòòà çà ìîáèëèçèðàíå íà íåîáõîäèìèòå ðåñóðñè çà òÿõíîòî ïðåîäîëÿâàíå å ïî-ãîëÿìà. Âñÿêà åäíà òàêàâà ïðîãðàìà òðÿáâà äà áúäå èçïúëíåíà ñ êîíêðåòíî ñúäúðæàíèå â çàâèñèìîñò îò ñïåöèôè÷íèòå õàðàêòåðèñòèêè, ïðîáëåìè è íà÷èíèòå èì çà ðàçðåøàâàíå âúâ âñÿêà åäíà îò îáùèíèòå, â êîèòî èìà êîìïàêòíî ðîìñêî íàñåëåíèå.  íÿêîè áúëãàðñêè îáùèíè ïîäîáíè ïðîãðàìè âå÷å äåéñòâàò è äàâàò èçêëþ÷èòåëíî äîáðè ðåçóëòàòè, êàòî åäíà îò ïúðâèòå áåøå ïðèåòàòà ïðåç 2001 ã. Îáùèíñêà ïðîãðàìà çà ðàçâèòèå íà ðîìñêàòà îáùíîñò â Ñîôèÿ. Ïðåç 2004 ã. ïðîöåñúò ïî èçðàáîòâàíåòî è ïðèåìàíåòî íà ïîäîáíè ïðîãðàìè ñå çàñèëè è òå âå÷å äåéñòâàò â Ïëîâäèâ, Øóìåí, Äîáðè÷, Áÿëà Ñëàòèíà, Ëîì, Êþñòåíäèë è ò.í  åäíà ÷àñò îò îáùèíèòå òîâà ñà ïðîãðàìè çà èíòåãðèðàíå íà ðîìèòå, â äðóãè ïðîãðàìèòå ñå îòíàñÿò äî èíòåãðèðàíåòî íà âñè÷êè ìàëöèíñòâà, æèâååùè íà òåðèòîðèÿòà íà ñúîòâåòíàòà îáùèíà. Êàòî ñâîå ëè÷íî ìíåíèå ìîãà äà èçðàçÿ óáåæäåíèåòî ñè, ÷å âñÿêà åäíà îáùíîñò èìà ñâîè ñïåöèôè÷íè ïðîáëåìè è ïðåäñòàâè çà òÿõíîòî ðåøàâàíå è ñúîòâåòíî òå òðÿáâà äà çàëåãíàò â îòäåëíè ïðîãðàìè. Îñâåí òîâà â îáùèòå 5 Ïëàí çà äåéñòâèå çà èçïúëíåíèå íà Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà çà ðàâíîïðàâíî èíòåãðèðàíå íà ðîìèòå â áúëãàðñêîòî îáùåñòâî çà ïåðèîäà 2003– 2004 ã., www.ncedi.government.bg 6 “Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà âñå îùå å ñàìî “ïîëèòè÷åñêè êîðåêòåí òåêñò”, â ñï. “Åòíîðåïîðòåð”, áð. 6, 2002 ã. 93

ïðîãðàìè çà èíòåãðàöèÿ íà ìàëöèíñòâàòà ìíîãî ÷åñòî îñíîâíàòà èì ÷àñò ñå çàíèìàâà èìåííî ñ ïðîáëåìèòå íà ðîìèòå, êîèòî ñà íàé-íàáîëåëè è ìíîãîáðîéíè, êîåòî âîäè äî îïðåäåëåíî íåïðèåìàíå íà ïðîãðàìèòå îò ñòðàíà íà ïðåäñòàâèòåëèòå íà äðóãèòå åòíîñè ñ äîâîäà, ÷å å îáúðíàòî ïðåêàëåíî ãîëÿìî âíèìàíèå èìåííî íà ðîìñêèÿ åòíîñ.  ñúùîòî âðåìå îáà÷å òðÿáâà äà ñå îò÷åòå è ôàêòúò, ÷å ïîäîáåí åôåêò áè ìîãúë äà ñå ïîëó÷è è êîãàòî ñå ïðèåìà ñàìî ïðîãðàìà çà èíòåãðèðàíåòî íà ðîìèòå, êîÿòî äà ïîëó÷è ñåðèîçåí îòïîð èìåííî ïîðàäè òîâà, ÷å å êîíöåíòðèðàíà ñàìî âúðõó åäèí åòíîñ. Çàòîâà è òàêúâ òèï ïðîãðàìè òðÿáâà äà áúäàò ïîäëàãàíè íà øèðîêî îáùåñòâåíî îáñúæäàíå è ïðè íåîáõîäèìîñò ïàðàëåëíî äà ñå ðàçðàáîòâàò ïðîãðàìè çà ðàçðåøàâàíåòî íà ñïåöèôè÷íèòå ïðîáëåìè è íóæäè íà âñè÷êè åòíîñè â ñúîòâåòíàòà îáùèíà.  ðåçóëòàò íà ëè÷íèòå ìè íàáëþäåíèÿ â íÿêîè îáùèíè ñ êîìïàêòíî ðîìñêî íàñåëåíèå âàæåí ôàêòîð ïðè ñúçäàâàíåòî è ïðèåìàíåòî íà îáùèíñêà ñòðàòåãèÿ çà èíòåãðèðàíåòî íà ðîìèòå å íàëè÷èåòî íà ïðåäñòàâèòåë íà ðîìñêàòà îáùíîñò â îáùèíñêàòà àäìèíèñòðàöèÿ. Òîâà å ÷îâåêúò, êîéòî ïîçíàâà, îò åäíà ñòðàíà, ïðîáëåìèòå íà ðîìèòå, à, îò äðóãà ñòðàíà, å çàïîçíàò ñ ôóíêöèîíèðàíåòî è âúçìîæíîñòèòå íà îáùèíñêàòà àäìèíèñòðàöèÿ äà ðàçðåøè òåçè ïðîáëåìè. Ñúîòâåòíî, òîâà å ÷îâåêúò, êîéòî â ñúòðóäíè÷åñòâî ñ ïðåäñòàâèòåëè íà ðîìèòå, íà îáùèíñêàòà àäìèíèñòðàöèÿ è íà íåïðàâèòåëñòâåíèÿ ñåêòîð, áè ìîãúë äà íàïðàâè íàé-ïúëíà è ôóíêöèîíèðàùà ïðîãðàìà.  Áúëãàðèÿ, îñîáåíî ñëåä ïîñëåäíèòå ìåñòíè èçáîðè, òå÷å àêòèâåí ïðîöåñ ïî íàçíà÷àâàíå íà ñïåöèàëèñòè èëè åêñïåðòè ïî åòíè÷åñêè è äåìîãðàôñêè âúïðîñè.  áëèçî ïîëîâèíàòà îò îáùî 263 îáùèíè âå÷å ñà íàçíà÷åíè õîðà íà ïîäîáíè ïîçèöèè, êàòî åäíà ÷àñò îò òÿõ ñà îò ðîìñêè ïðîèçõîä. Êàòî äîáðà ïðàêòèêà ìîãàò äà ñå ïîñî÷àò íàçíà÷åíèÿòà â íÿêîè îáùèíè êîíêðåòíî íà ñïåöèàëèñòè “ïî ðîìñêè âúïðîñè”, êîèòî ñà îò ðîìñêè ïðîèçõîä è ñå çàíèìàâàò êîíêðåòíî ñ ðîìñêèòå ïðîáëåìè.  òàçè âðúçêà ñà âàæíè è íàïðàâåíèòå íàçíà÷åíèÿ íà îáëàñòíè åêñïåðòè ïî åòíè÷åñêè è äåìîãðàôñêè âúïðîñè.  25 94

îò îáëàñòèòå ñà íàçíà÷åíè îáùî 28 åêñïåðòè, îò êîèòî 16 ñà ðîìè. Òå ñà ñâúðçâàùîòî çâåíî ìåæäó îáùèíèòå è öåíòðàëíàòà âëàñò è èìåííî îò òÿõ îáùèíñêèòå åêñïåðòè ïî åòíè÷åñêè è äåìîãðàôñêè âúïðîñè î÷àêâàò äà ïîëó÷àò èíôîðìàöèÿ è íàñîêè çà äåéñòâèå. Íà áàçàòà íà èçðàáîòåíèòå îò òÿõ îáëàñòíè ïðîãðàìè çà èíòåãðàöèÿ íà åòíè÷åñêèòå ìàëöèíñòâà â ðåäèöà îò îáùèíèòå ñå èçðàáîòâàò ïëàíîâå çà äåéñòâèå çà ðàçðåøàâàíåòî íà íàé-íàáîëåëèòå ïðîáëåìè íà åòíè÷åñêèòå ãðóïè, êîåòî å åäíî äîáðî ðåøåíèå ïðè ëèïñàòà íà ñîáñòâåíè îáùèíñêè ïðîãðàìè. Íå íà ïîñëåäíî ìÿñòî ïðè ïðèëàãàíåòî íà Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà íà ìåñòíî ðàâíèùå âàæíà ðîëÿ áèõà ìîãëè äà èãðàÿò è ðîìñêèòå îáùèíñêè ñúâåòíèöè. Îáùèíèòå, â êîèòî èìà îáùèíñêè ñúâåòíèöè îò ðîìñêè ïðîèçõîä, êîèòî íå èçïàäàò â ìåæäóïàðòèéíè êîíôëèêòè, à ñå îïèòâàò äà ïîäîáðÿò ïîëîæåíèåòî íà ðîìèòå, ðàáîòÿò ìíîãî ïî-àêòèâíî ïî ñúçäàâàíåòî è ïðèëàãàíåòî íà îáùèíñêè ïðîãðàìè çà èíòåãðèðàíåòî íà ðîìèòå. Îñâåí òîâà èìåííî îáùèíñêèòå ñúâåòíèöè ñà òåçè, êîèòî áèõà ìîãëè äà ëîáèðàò çà áúðçîòî ïðèåìàíå íà åäíà òàêàâà ïðîãðàìà îò îáùèíñêèòå ñúâåòè è áèõà ìîãëè äà îêàçâàò îïðåäåëåíî âëèÿíèå íà îáùèíñêàòà àäìèíèñòðàöèÿ ïðè ïðèëàãàíåòî é. Îñâåí èçáðîåíèòå äîñåãà ôàêòîðè, êîèòî áèõà ìîãëè äà óëåñíÿò ñúçäàâàíåòî, ïðèåìàíåòî è ðåàëèçèðàíåòî íà îáùèíñêè ïðîãðàìè çà èíòåãðèðàíåòî íà ðîìèòå, âàæåí ìîìåíò èìà è íèâîòî íà îðãàíèçèðàíîñò è íà çàùèòà íà ñîáñòâåíèòå èíòåðåñè îò ñòðàíà íà ñàìèòå ðîìè.  îáùèíèòå, â êîèòî íàéóñïåøíî ñå ïðèëàãà Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà, ñà íàëèöå àêòèâíî äåéñòâàùè ðîìñêè íåïðàâèòåëñòâåíè îðãàíèçàöèè è ðîìñêè ëèäåðè, êîèòî óñïÿâàò ÿñíî äà èçðàçÿò ïðîáëåìèòå è äà îòñòîÿâàò èíòåðåñèòå íà îáùíîñòòà. Íåîáõîäèìî óñëîâèå çà óñïåøíîòî ïðîâåæäàíå íà äèàëîã ñ îáùèíñêèòå àäìèíèñòðàöèè å è êîíñîëèäàöèÿòà íà ðîìñêàòà îáùíîñò. Íåïðàâèòåëñòâåíèòå îðãàíèçàöèè ñúùî èìàò âàæíà ðîëÿ ïðè èçðàáîòâàíåòî è ðåàëèçèðàíåòî íà îáùèíñêè ïðîãðàìè çà èíòåãðàöèÿ íà ðîìèòå, òúé êàòî òå áèõà ìîãëè äà ïîäëîæàò íà øèðîêî îáñúæäàíå â îáùíîñòòà ïðîãðàìèòå ïðåäè òÿõíîòî ïðèåìàíå, êàêòî è äà ïîåìàò ÷àñò îò ôèíàíñîâàòà 95

òåæåñò è îò äåéíîñòèòå, çàëîæåíè âúâ âå÷å ïðèåòèòå ïðîãðàìè. Èçáðîÿâàíåòî íà âñè÷êè òåçè ôàêòîðè ïîêàçâà, ÷å ïðè íàëè÷èåòî èì â îáùèíèòå ñ êîìïàêòíî ðîìñêî íàñåëåíèå Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà çà ðàâíîïðàâíî èíòåãðèðàíå íà ðîìèòå â áúëãàðñêîòî îáùåñòâî áè ìîãëà äà íàìåðè óñïåøíà ðåàëèçàöèÿ ÷ðåç ñúçäàâàíåòî, ïðèåìàíåòî è ðåàëèçàöèÿòà íà îáùèíñêè ïðîãðàìè çà èíòåãðèðàíå íà ðîìèòå. Ïåòòå ãîäèíè ñëåä ïðèåìàíåòî íà Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà ïîêàçàõà, ÷å îñúùåñòâÿâàíåòî íà çàëîæåíèòå äåéíîñòè â íåÿ å òðóäåí, áàâåí è ìíîãî ÷åñòî áåçðåçóëòàòåí ïðîöåñ. Íåçàâèñèìî ÷å ïðåç ïîñëåäíàòà ãîäèíà áÿõà íàïðàâåíè îïðåäåëåíè óñèëèÿ òîâà äà ñå ïðîìåíè, îñíîâíî ÷ðåç ïðèåìàíåòî íà Ïëàí çà äåéñòâèå çà èçïúëíåíèå íà Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà çà ïåðèîäà 2003–2004 ã., âñå îùå ïîñòèãíàòîòî å äàëå÷ îò ïîñòàâåíèòå öåëè â ïðîãðàìàòà. Ïðèåìàíåòî è îñúùåñòâÿâàíåòî íà îáùèíñêè ïðîãðàìè íåçàâèñèìî äàëè çà èíòåãðèðàíå íà âñè÷êè ìàëöèíñòâà, æèâååùè â ñúîòâåòíîòî íàñåëåíî ìÿñòî, èëè êîíêðåòíî íà ðîìèòå, ñïîðåä ìåí áèõà ìîãëè ñúùåñòâåíî äà ïîäîáðÿò ðåàëèçàöèÿòà íà Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà è äà ñå ïîñòèãíå ïîñòàâåíàòà â íåÿ öåë çà ïðåìàõâàíå íà íåðàâíîñòîéíîòî ïîëîæåíèå íà ðîìèòå â áúëãàðñêîòî îáùåñòâî. Ëèòåðàòóðà Äîêëàä íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ ñúãëàñíî ÷ë. 25, àë. 1 îò Ðàìêîâàòà êîíâåíöèÿ çà çàùèòà íà íàöèîíàëíèòå ìàëöèíñòâà(îäîáðåí ñ ðåøåíèå ¹ 91 íà ÌÑ îò 14.02.2003 ã.), â Áþëåòèí íà ÍÑÅÄÂ, áð. 1, 2003 ã. “Åòíîðåïîðòåð”, áð. 6, 2002 ã. Èíôîðìàöèÿ çà ïîëèòèêàòà íà áúëãàðñêîòî ïðàâèòåëñòâî çà ïîäîáðÿâàíå íà ïîëîæåíèåòî íà ðîìñêîòî íàñåëåíèå â Áúëãàðèÿ, äîêëàä, èçãîòâåí îò ñåêðåòàðèàòà íà ÍÑÅÄ êúì Ìèíèñòåðñêèÿ ñúâåò íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ, http://www.ncedi.government.bg Ïëàí çà äåéñòâèå çà èçïúëíåíèå íà Ðàìêîâàòà ïðîãðàìà çà ðàâíîïðàâíî èíòåãðèðàíå íà ðîìèòå â áúëãàðñêîòî îáùåñòâî çà ïåðèîäà 2003– 2004 ã., www.ncedi.government.bg Ðàìêîâà ïðîãðàìà çà èíòåãðèðàíå íà ðîìèòå â áúëãàðñêîòî îáùåñòâî, ïðèåòà ñ ðåøåíèå íà Ìèíèñòåðñêèÿ ñúâåò îò 22 àïðèë 1999 ã. (Ïðîòîêîë ¹ 18, ò. 14), www.ncedi.government.bg 96

ÏÎËÈÒÈÊÀÒÀ ÏÎ ÄÎÕÎÄÈÒÅ Äèìèòúð ÌÀÍÎËΠÇà íóæäèòå íà íàñòîÿùàòà ëåêöèÿ ùå òðÿáâà äà îïðåäåëèì êàêâî ðàçáèðàìå ïîä äîõîäè è ïîëèòèêà ïî äîõîäèòå â êîíòåêñòà íà ðàáîòàòà ñ òÿõ â åäíà ñèíäèêàëíà öåíòðàëà êàòî ÊÒ “Ïîäêðåïà”. Íà ïúðâî ìÿñòî, áåç ñúìíåíèå, òðÿáâà äà áúäàò ïîñòàâåíè äîõîäèòå îò òðóä è ñâúðçàíèòå ñ òÿõ äîïëàùàíèÿ – çà èçâúíðåäåí è ïðîäúëæèòåëåí òðóä, çà ðàáîòà âúâ âðåäíè çà çäðàâåòî óñëîâèÿ, çà êîìïåíñèðàíå íà âðåìåííàòà íåòðóäîñïîñîáíîñò è ðåäèöà äðóãè òàêèâà. Íà ñëåäâàùî ìÿñòî ìîãàò äà áúäàò ïîñòàâåíè äîõîäèòå, êîìïåíñèðàùè íåâúçìîæíîñòòà çà ïîëó÷àâàíå íà äîõîäè îò òðóä – íà ïúðâî ìÿñòî, ïåíñèèòå çà âñè÷êè ñëó÷àè, â êîèòî ñå ïðåäâèæäà ïîëó÷àâàíåòî íà òàêèâà äîõîäè, êàêòî è äîõîäèòå, ïîëó÷àâàíè çà ñìåòêà íà ñèñòåìàòà çà ñîöèàëíî ïîäïîìàãàíå íà íàé-çàñòðàøåíèòå ãðàæäàíè è ñîöèàëíè ãðóïè, íÿìàùè äîñòúï äî ïàçàðà íà òðóäà ïî ðàçëè÷íè ïðè÷èíè –ëèïñà íà ñâîáîäíè ðàáîòíè ìåñòà, îòñúñòâèå íà îáðàçîâàíèå è/èëè êâàëèôèêàöèÿ çà çàåìàíåòî íà ñâîáîäíè òàêèâà, îïðåäåëåíè ñëó÷àè íà çàãóáà íà ðàáîòîñïîñîáíîñò è ò.í. Òóê å ìÿñòîòî äà ñå îòáåëåæè è ïðîáëåìúò íà íÿêîëêî ïî ôîðìà, íî òâúðäå ñõîäíè ïî ñúùåñòâîòî íà ïðîáëåìàòèêàòà ãðóïè îò õîðà, êëàñèôèöèðàíè ïî ðàçëè÷íè íà÷èíè, íî ïî ñúùåñòâî ïîëó÷àâàùè äîõîäèòå ñè îò òðóä, ìàêàð è íå íàåìåí â îãðîìíàòà ÷àñò îò ñëó÷àèòå. Êúì òÿõ ìîãàò äà áúäàò îòíåñåíè ñâîáîäíèòå ïðîôåñèè – àäâîêàòè, èíòåëåêòóàëíè òâîðöè, óïðàæíÿâàùèòå êîíñóëòàíòñêè äåéíîñòè è äð., êàêòî è ðàçëè÷íèòå åäíîëè÷íè òúðãîâöè; çàíàÿò÷èèòå(êîëêîòî è âñåîáõâàòíà äà å òàçè êëàñèôèêàöèÿ), òåçè, êîèòî ó íàñ å ïðèåòî äà ñå íàðè÷à íàäîìíè ðàáîòíèöè ñ óãîâîðêàòà, ÷å è òàì, îñîáåíî ñëåä âñå ïî-ðàçøèðÿâàùîòî ñå íàâëèçàíå íà âèñîêèòå 97

òåõíîëîãèè, å íåâúçìîæíî äà ñå íàïðàâè ïúëíî îáîáùåíèå íà ïðîáëåìàòèêàòà, ñâúðçàíà ñ äîõîäèòå. Ðàáîòåùèòå â ò.íàð. ñåìåéíè ïðåäïðèÿòèÿ, â ïðåîáëàäàâàùàòà ÷àñò îò ìèêðî- è ìàëêèòå ïðåäïðèÿòèÿ, ìàêàð è â íÿêîè ñëó÷àè ïî òðóäîâè ïðàâîîòíîøåíèÿ, ñúùî ïðèíàäëåæàò êúì òàçè êàòåãîðèÿ. È çà äà äîâúðøèì î÷åðòàâàíåòî é, íåïðåìåííî òðÿáâà äà äîáàâèì ïîëó÷àâàùèòå äîõîäè â óñëîâèÿòà íà ïúëíà äåðåãóëàöèÿ – çàåòèòå â ñèâàòà èêîíîìèêà, îò åäíà ñòðàíà, è, îò äðóãà, â íåôîðìàëíèÿ ñåêòîð – òåçè, êîèòî ïðîèçâåæäàò îïðåäåëåíè ñòîêè è óñëóãè è ñàìîñòîÿòåëíî ãè ðåàëèçèðàò íà ïàçàðà. Ðàçáèðà ñå, ñúùåñòâóâà è òàêà íàðå÷åíàòà âèñîêîäîõîäíà ãðóïà, íî íå ìèñëÿ, ÷å íåéíîòî èçñëåäâàíå íà òîâà ìÿñòî å öåëòà, êîÿòî ñìå ñè ïîñòàâèëè. Îùå ïîâå÷å ÷å àíàëèçèðàíåòî íà òÿõíàòà “ïîëèòèêà ïî äîõîäèòå” â ïî-ãîëÿìàòà èì ÷àñò ñëåäâà äà ñå èçâúðøâà îò ïðàâîîõðàíèòåëíèòå îðãàíè. Âúïðîñúò çà àäåêâàòíà ïîëèòèêà íà äîõîäèòå å ïîâäèãàí îò ñèíäèêàòèòå îùå â íà÷àëîòî íà ïðåõîäà êúì ïàçàðíà èêîíîìèêà, à íàïîñëåäúê, ïðåäâèä âúçìîæíîòî ïðèåìàíå íà Áúëãàðèÿ â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, òîé ïðèäîáèâà âñå ïî-ãîëÿìî çíà÷åíèå. Ïðè÷èíàòà å ÿñíà – ðàâíèùåòî íà äîõîäèòå ó íàñ å âúçìîæíî íàé-íèñêîòî â ñðàâíåíèå ñ òîâà â äåñåòòå ñòðàíè, êîèòî ùå ñå ïðèñúåäèíÿò êúì Ñúþçà ïðåç òàçè ãîäèíà, è å îòäàëå÷åíî íà ñâåòëèííè ãîäèíè îò ðàâíèùåòî èì â ñòðàíèòå – íàñòîÿùè ÷ëåíêè. Íå å ëåñíî åäíîçíà÷íî äà áúäå ïîñî÷åíà ïðè÷èíàòà çà ñúçíàòåëíî ïîääúðæàíèòå íà íèñêî íèâî äîõîäè. Íàé-ëåñíî áè áèëî äà ñå çàñòúïè òåçàòà çà îãðàíè÷åíèÿòà, íàëàãàíè íà Áúëãàðèÿ îò ñòðàíà íà ìåæäóíàðîäíèòå ôèíàíñîâè èíñòèòóöèè è â ÷àñòíîñò íà Ìåæäóíàðîäíèÿ âàëóòåí ôîíä, íî òîâà îáÿñíåíèå áè áèëî ÷àñòè÷íî è ïîâúðõíîñòíî. Íàèñòèíà, òàêèâà îãðàíè÷åíèÿ ñà íàëàãàíè è ñå íàëàãàò, íî ñïîðåä íàñ áúëãàðñêèòå ïðàâèòåëñòâà íå ñà èìàëè, à è ñåãà íÿìàò, æåëàíèå çà çàäúëáî÷åí äåáàò ïî òåçè òåìè íàé-íàïðåä âúòðå â îáùåñòâîòî, à âïîñëåäñòâèå è ñ âúíøíèòå ñè ïàðòíüîðè. Íàé÷åñòî ñïîìåíàâàíèÿò àðãóìåíò å, ÷å ðÿçêîòî ïîâèøàâàíå íà äîõîäèòå áè ïîâèøèëî ïëàòåæîñïîñîáíîòî òúðñåíå, îòòàì áèõà ñå ïîâèøèëè è öåíèòå è êàòî ñëåäñòâèå îò òîâà áè íà98

ðàñíàëà èíôëàöèÿòà. Ñïîðåä òîâà ñõâàùàíå ðàâíèùåòî íà äîõîäèòå òðÿáâà äà å ñëåäñòâèå íà ðàâíèùåòî íà ïðîèçâîäèòåëíîñòòà íà òðóäà. Êîëêîòî è çàáåëåæêè äà áè ìîãëî äà èìà ïî òîâà âèæäàíå, ñ ëåêîòà ìîæå äà ñå óñòàíîâè, ÷å ðúñòúò íà ò.íàð. ïðîèçâîäèòåëíîñò íà òðóäà çíà÷èòåëíî èçïðåâàðâà ðúñòà íà äîõîäèòå îò òðóä. Âúâ âñåêè ñëó÷àé äúðæàâàòà ðàçïîëàãà ñ èíñòðóìåíòàðèóì çà èíòåðâåíöèÿ â ñôåðàòà íà äîõîäèòå è âúïðåêè ÷å å ñúçäàäåí îò íåÿ ñàìàòà, òÿ èëè îòêàçâà äà ãî èçïîëçâà èçîáùî, èëè ôðàãìåíòàðíàòà ìó óïîòðåáà âîäè äî íåçàäîâîëèòåëíè ðåçóëòàòè. Êîè ñà ñôåðèòå, â êîèòî äúðæàâàòà íåïîñðåäñòâåíî âçèìà ðåøåíèÿ çà îïðåäåëÿíå ðàâíèùåòî íà äîõîäèòå? Íà ïúðâî ìÿñòî, òîâà å âìåíåíîòî é çàäúëæåíèå çà îïðåäåëÿíå íà ðàçìåðà íà ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà è îòòàì íà ìèíèìàëíîòî ïî÷àñîâî çàïëàùàíå.Òîçè å è îñíîâíèÿò ìåõàíèçúì çà ðåãóëèðàíå íàðàñòâàíåòî íà äîõîäèòå îò òðóä è ïî-íàòàòúê ùå ñå ñðåùàìå ñ íåãî â ïðîöåñà íà îáðàçóâàíå íà äîõîäèòå â ïî÷òè âñè÷êè ñôåðè. Ñúãëàñíî èçèñêâàíèÿòà íà Êîäåêñà íà òðóäà òîâà, à è ðåä äðóãè äåéñòâèÿ íà ïðàâèòåëñòâîòî ñëåäâà äà ñå èçâúðøâàò â ñúòðóäíè÷åñòâî è ñëåä êîíñóëòàöèè ñúñ ñèíäèêàëíèòå è ðàáîòîäàòåëñêèòå îðãàíèçàöèè â ðàìêèòå íà íàöèîíàëíàòà ñèñòåìà çà ñîöèàëåí äèàëîã. Íà ïðàêòèêà îáà÷å íà ñîöèàëíèòå ïàðòíüîðè ôîðìàëíî ñå ïðåäñòàâÿ ïî ñúùåñòâî çà èíôîðìàöèÿ âå÷å âçåòî ðåøåíèå îò äðóãè èíñòèòóöèè. Ãîëåìèÿò ïðîáëåì, êàêòî ñå ñïîìåíà ïî-ãîðå, êúì íàñòîÿùèÿ ìîìåíò å â èçîñòàâàíåòî íà òîçè èêîíîìè÷åñêè ôàêòîð ïðåäâèä åâåíòóàëíîòî ÷ëåíñòâî íà Áúëãàðèÿ â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç.Ïî ñåãà âúçïðèåòèòå ðàç÷åòè êúì íà÷àëîòî íà 2007 ã. ñå ïðåäâèæäà ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà äà âúçëèçà íà 150 ëâ., èëè îêîëî 75 åâðî, ïðè ñåãàøíîòî ñúîòíîøåíèå ëâ./ åâðî. Äðóãàòà ñôåðà, â êîÿòî Äúðæàâàòà îïåðèðà ñðàâíèòåëíî ñàìîñòîÿòåëíî ïî îòíîøåíèå ðàâíèùåòî íà äîõîäèòå, çàñÿãà ðàáîòåùèòå â ñåêòîðà íà èçäðúæêà íà öåíòðàëíèòå è ìåñòíèòå áþäæåòè. Âñå ïàê, ïðåäâèä òÿõíàòà ñèëíà äåöåíòðàëèçàöèÿ, ñà íàëèöå îïðåäåëåíè âúçìîæíîñòè çà ó÷àñòèå íà ñîöè99

àëíèòå ïàðòíüîðè âúâ ôîðìèðàíåòî íà äîõîäèòå íà çàåòèòå ëèöà. Ãîëåìèÿò ïðîáëåì â òîçè ñëó÷àé å ñâúðçàí ñ îïðåäåëÿíåòî íà îáåìà íà òåçè ñðåäñòâà íà ìàêðîðàâíèùå è ïëàíèðàíåòî èì â ñúîòâåòíèòå áþäæåòè. Íàé-÷åñòî ïðèëàãàíèÿò ïðèíöèï å çàâèøàâàíåòî èì, ñúîáðàçíî íèâîòî îò ïðåäõîäíàòà ãîäèíà, ñ ïðîãíîçèðàíèÿ ïðîöåíò íà èíôëàöèÿ è äîáàâêà îò íÿêîëêî ïðîöåíòà, ïðåäñòàâÿíè êàòî ïëàíèðàí ðúñò. 100

ÇÄÐÀÂÅÎÏÀÇÂÀÍÅÒÎ Â ÁÚËÃÀÐÈß – ÑÚÑÒÎßÍÈÅ, ÏÐÎÁËÅÌÈ, ÏÅÐÑÏÅÊÒÈÂÈ Ä-ð Èâàí ÊÎÊÀËΠÐåàëíî ðåôîðìàòà â çäðàâåîïàçâàíåòî ñòàðòèðà ñ ïðèåìàíåòî îò Áúëãàðñêèÿ ïàðëàìåíò íà îñíîâåí ïàêåò çàêîíè, êîéòî ïîñòàâè áàçàòà çà íåéíîòî ðàçâèòèå. Òå ñà êàêòî ñëåäâà: n Çàêîí çà àïòåêèòå è ëåêàðñòâåíèòå ñðåäñòâà â õóìàííàòà ìåäèöèíà – 1995 ã.; n Çàêîí çà çäðàâíîòî îñèãóðÿâàíå – 1998 ã.; n Çàêîí çà ñúñëîâíèòå îðãàíèçàöèè íà ëåêàðèòå è ñòîìàòîëîçèòå – 1998 ã.; n Çàêîí çà ëå÷åáíèòå çàâåäåíèÿ – 1999 ã.; n Çàêîí çà êîíòðîë âúðõó íàðêîòè÷íèòå âåùåñòâà è òåõíèòå ïðåêóðñîðè – 1999 ã.; Äî ãëàñóâàíåòî íà òåçè çàêîíè íÿìàøå ÿñíà ïîëèòè÷åñêà âèçèÿ ïî êàêúâ íà÷èí äà áúäàò ðåøåíè îñíîâíèòå ïðîáëåìè íà çäðàâåîïàçâàíåòî. Ïðîìåíèòå ñå èçðàçÿâàõà â ìåõàíè÷íî íàìàëåíèå íà ìåäèöèíñêèÿ ïåðñîíàë è ñðåäñòâàòà çà çäðàâåîïàçâàíå. Áÿõà ïðèáàâåíè è ñëåäíèòå çàêîíè: n Çàêîí çà òðàíñïëàíòàöèÿ íà îðãàíè, òúêàíè è êëåòêè – 2003 ã.; n Çàêîí çà êðúâòà, êðúâîäàðÿâàíåòî è êðúâîïðåëèâàíåòî – 2003 ã.; n Ïðîåêò íà çàêîí çà çäðàâåòî – âíåñåí â Íàðîäíîòî ñúáðàíèå – 2003 ã., â ìîìåíòà ñå ðàçãëåæäà íà âòîðî ÷åòåíå. Ïðèëàãàíåòî íà òîâà çàêîíîäàòåëñòâî, çàåäíî ñ ìåðêèòå ïðåäè òîâà äîâåäîõà äî ñëåäíàòà ñèòóàöèÿ â çäðàâíàòà ìðåæà è íàëè÷íèÿ ìåäèöèíñêè ïåðñîíàë. 101

ÇÄÐÀÂÍÀ ÌÐÅÆÀ ïðåç 2002 ã. â ñðàâíåíèå ñ 2000 ã. 1. Ëå÷åáíè çàâåäåíèÿ çà áîëíè÷íà ïîìîù – âñè÷êî à) ìíîãîïðîôèëíè áîëíèöè – á) ñïåöèàëèçèðàíè áîëíèöè – â) ïñèõèàòðè÷íè áîëíèöè – ã) áîëíèöè êúì äðóãè âåäîìñòâà – ä) äðóãè áîëíè÷íè çàâåäåíèÿ – å) ÷àñòíè çàâåäåíèÿ çà áîëíè÷íà ïîìîù– 2002 251 127 73 11 14 2 24 2000 249 127 73 11 16 4 18 2. Ëå÷åáíè çàâåäåíèÿ çà èçâúíáîëíè÷íà ïîìîù: à) ìåäèöèíñêè öåíòúð – 418 292 á) ñòîìàòîëîãè÷åí öåíòúð – 70 82 â) ìåäèêî-ñòîìàòîëîãè÷åí öåíòúð – 46 33 ã) äèàãíîñòè÷íî-êîíñóëòàòèâåí öåíòúð – 106 101 ä) ñàìîñòîÿòåëíè ìåäèêî-äèàãíîñòè÷íè è ìåäèêî-òåõíè÷åñêè ëàáîðàòîðèè – 783 467 3. Äðóãè ëå÷åáíè è çäðàâíè çàâåäåíèÿ: à) äèñïàíñåðè – 49 50 á) öåíòðîâå çà ñïåøíà ìåäèöèíñêà ïîìîù – 28 28 â) ñàìîñòîÿòåëíè öåíòðîâå çà òðàíñôóçèîííà õåìàòîëîãèÿ – 4 4 ã) äîì çà ìåäèêî-ñîöèàëíè ãðèæè çà äåöà – 32 32 ä) õîñïèñè – 45 23 å) íàöèîíàëíè öåíòðîâå áåç ëåãëà – 6 5 æ) ðàéîííè öåíòðîâå ïî çäðàâåîïàçâàíå – 28 28 ç) õèãèåííî-åïèäåìèîëîãè÷íè èíñïåêöèè – 29 29 4. Ñàíàòîðèàëíè çàâåäåíèÿ – 2 7 5. Îñèãóðåíîñò ñ ìåäèöèíñêè ïåðñîíàë è áîëíè÷íè ëåãëà íà 100 000 äóøè: à) ëåêàðè – Áúëãàðèÿ 352, 9 ïðè ñðåäíî çà Åâðîïà 357, 1; á) áîëíè÷íè ëåãëà – Áúëãàðèÿ 598, 1 ïðè ñðåäíî çà Åâðîïà 734, 0 102

6. Ïåðñîíàë ñúñ ñðåäíî ìåäèöèíñêî îáðàçîâàíèå çà 2002 ã. – 45 604, çà ñðàâíåíèå ïðåç 1990 ã. òîé å áèë 88 387, à ïðåç 2001 ã. – 46 423. Ñðåäíî çà Åâðîïà ñúîòíîøåíèåòî ëåêàð – ñðåäåí ìåäèöèíñêè ïåðñîíàë å 1: 3,5, â Áúëãàðèÿ òîâà ñúîòíîøåíèå å 1: 1,7. Çà ñðàâíåíèå ïðåç 2000 ã. ñðåäíèÿò áðîé ëåãëà íà 100 000 äóøè å áèë 749,5. Îáùèÿò áðîé íà ñðåäíèÿ ìåäèöèíñêè ïåðñîíàë å áèë 49 841. Àíàëèçúò íà äàííèòå ïîêàçâà, ÷å ïðîäúëæàâà ïðåñòðóêòóðèðàíåòî íà áîëíè÷íàòà ïîìîù è íåéíîòî íàìàëÿâàíå çà ñìåòêà íà óâåëè÷åíèå íà ëå÷åáíèòå è çäðàâíè çàâåäåíèÿ â èçâúíáîëíè÷íàòà ïîìîù. Äðàñòè÷íî íàìàëÿâàíå íà ïåðñîíàëà, ïîâå÷å çà ñìåòêà íà ñðåäåí, ìëàäøè ìåäèöèíñêè è àäìèíèñòðàöèÿ. Îò íà÷àëîòî íà ðåôîðìàòà äî ñåãà ðàáîòíèòå ìåñòà â çäðàâåîïàçâàíåòî ñà íàìàëåëè ñ îêîëî 50 000, áåç êîíêðåòíè ïðîãðàìè çà îáåçùåòåíèå, ïðåíàñî÷âàíå è ïðåêâàëèôèêàöèÿ íà îñâîáîäåíèÿ ïåðñîíàë. Îò êàêâà ðåàëíà ñèòóàöèÿ è ïðîáëåìè çà ðåøàâàíå òðúãíà ðåôîðìàòà: n Åêñòåíçèâíî ðàçâèò òèï çäðàâíà ñèñòåìà; n Íèñêà åôåêòèâíîñò íà âñè÷êè íèâà; n Îñòàðåëè ìåäèöèíñêè òåõíîëîãèè; n Ëèïñà íà ìîòèâàöèÿ ñðåä ðàáîòåùèòå â ñèñòåìàòà; n Íåäîñòèã íà ñðåäñòâà çà çäðàâåîïàçâàíå; n Íåäîñòàòú÷åí îáåì ìåäèöèíñêè óñëóãè; n Íèñêî êà÷åñòâî; n Çàïëàùàíå îò ñòðàíà íà ïàöèåíòèòå çà ìàíèïóëàöèè, èçèñêâàùè ñêúïè êîíñóìàòèâè è ìåäèêàìåíòè, áåç òî÷åí ðåãëàìåíò. Êàêâè öåëè òðÿáâà äà ñå ïîñòèãíàò ñ ðåôîðìàòà: n Ïîâèøàâàíå íà åôåêòèâíîñòòà; n Ðåãëàìåíòèðàíå è ðàçøèðÿâàíå íà äîñòúïà äî ìåäèöèíñêèòå óñëóãè; n Îñèãóðÿâàíå íà ïî-âèñîêî êà÷åñòâî; n Ïðåîäîëÿâàíå íà ñúùåñòâóâàùèòå ðàçëèêè íà òåðèòîðèàëíî íèâî; n Âúâåæäàíå íà ñúâðåìåííè ñèñòåìè çà ôèíàíñèðàíå è íà “ïàçàðíè” ìåõàíèçìè – çäðàâíî îñèãóðÿâàíå; 103

n Âúâåæäàíå íà íîâè ìåòîäè è òåõíîëîãèè; n Ïîâèøàâàíå íà êâàëèôèêàöèÿòà íà ïåðñîíàëà; n Ïðåîäîëÿâàíå íà íåãàòèâíèòå òåíäåíöèè â çäðàâíîòî ñúñòîÿíèå íà íàñåëåíèåòî. Êàêâè òðóäíîñòè èìàøå, èìà è â ìîìåíòà äà ïðåîäîëÿâà ðåôîðìàòà â çäðàâåîïàçâàíåòî? Íàé-îáùî òå ìîãàò äà áúäàò ãðóïèðàíè â ÷åòèðè ãðóïè: 1. Ïî ñúçäàâàíå íà íîðìàòèâíàòà áàçà è íåéíîòî èçïúëíåíèå. 2. Ìåäèêî-ñîöèàëíè ïðîáëåìè. 3. Ôèíàíñîâè ïðîáëåìè. 4. Îðãàíèçàöèîííè ïðîáëåìè. Ïðåäèçâèêàòåëñòâà ïðåä íîðìàòèâíàòà áàçà: n Íåñúãëàñóâàíîñò ìåæäó îòäåëíèòå çàêîíè; n Íåîáõîäèìîñò îò ÷åñòè ïðîìåíè ïîðàäè íîâîâúçíèêíàëè îáùåñòâåíè îòíîøåíèÿ èëè íåóðåäåíè òàêèâà; Ïðèìåð – ñàìî ïðåäëîæåíèÿòà çà ïðîìÿíà íà Çàêîíà çà çäðàâíîòî îñèãóðÿâàíå â ìîìåíòà ñà 8 ñ öåë ðàçðåøàâàíå ïðîáëåìà íà ðàçëè÷íè ãðóïè çäðàâíî íåîñèãóðåíè ëèöà. n Ïðåîöåíêà íà öÿëàòà ïîäçàêîíîâà íîðìàòèâíà áàçà ñ öåë ñúîòâåòñòâèå ñúñ çàêîíîäàòåëñòâîòî; n Õàðìîíèçèðàíå íà âñè÷êè çàêîíîâè è ïîäçàêîíîâè íîðìàòèâíè àêòîâå ñ òåçè íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Ìåäèêî-ñîöèàëíè ïðîáëåìè: Çäðàâíî-äåìîãðàôñêè ïðîáëåìè: 1. Óâåëè÷àâàùà ñå ñìúðòíîñò. 2. Ñïàäàùà ðàæäàåìîñò. 3. Çàñòàðÿâàíå íà íàñåëåíèåòî. Ñòàòèñòè÷åñêè äàííè: n Âúçðàñòîâà ñòðóêòóðà: à) îò 0 äî 17 ãîäèíè – 18, 6%; á) îò 18 äî 59 ãîäèíè – 58, 9%; â) 60 è íàä 60 ãîäèíè – 22, 5%; Äèíàìèêàòà íà âúçðàñòîâàòà ñòðóêòóðà íà íàñåëåíèåòî 104

â Áúëãàðèÿ ïîêàçâà òðàéíà òåíäåíöèÿ êúì çàñòàðÿâàíå. n Ðàæäàåìîñò, ñìúðòíîñò è åñòåñòâåí ïðèðàñò íà 1000 äóøè îò íàñåëåíèåòî – äàííèòå ñà çà 2002 ã. à) æèâîðîäåíè – 8, 5%î; á) óìðåëè – 14, 3%î; â) åñòåñòâåí ïðèðàñò – ìèíóñ 5, 8%î. ã) óìðåëè äåöà íà âúçðàñò äî 1 ãîäèíà – 13,3 íà 1000 æèâîðîäåíè. Ïî òîçè ïîêàçàòåë çàä íàñ ñà ñàìî Ðóñèÿ – 14,6 è Ðóìúíèÿ – 18,4, êàòî çà òÿõ äàííèòå ñà îò 2001 ã. n Ñðåäíà ïðîäúëæèòåëíîñò íà æèâîòà â Áúëãàðèÿ çà ïåðèîä 2001–2002 ã.: à) îáùà ñðåäíà ïðîäúëæèòåëíîñò íà æèâîòà – 71, 87 ãîäèíè; á) ñðåäíà ïðîäúëæèòåëíîñò íà æèâîòà ìúæå – 68, 54 ãîäèíè; â) ñðåäíà ïðîäúëæèòåëíîñò íà æèâîòà æåíè – 75, 37 ãîäèíè. 4. Âúòðåøíà ìèãðàöèÿ ñ òåíäåíöèÿ êúì óðáàíèçàöèÿ. Íàñåëåíèå íà Ð Áúëãàðèÿ êúì 31.12.2002 ã. – 7 845 900 äóøè, îò òÿõ â ãðàäîâåòå – 5461 300, à â ñåëàòà – 2 384 600. 5. Åìèãðàöèÿ. Äî òîçè ìîìåíò â ãîäèíèòå íà ïðåõîäà îêîëî åäèí ìëí. áúëãàðñêè ãðàæäàíè ñà íàïóñíàëè ñòðàíàòà, â áîëøèíñòâîòî îò ñëó÷àèòå, ïî èêîíîìè÷åñêè ïðè÷èíè. Òîâà ñà ïîâå÷å ìëàäè õîðà, â òðóäîñïîñîáíà âúçðàñò, êîèòî ñúçäàâàò ÁÂÏ â äðóãè ñòðàíè îò Åâðîïà è Àìåðèêà. 6. Íàðàñòâàíå íà îòíîñèòåëíèÿ äÿë íà ñúðäå÷íîñúäîâè çàáîëÿâàíèÿ. 7. Óâåëè÷àâàíå ÷åñòîòàòà íà îíêîëîãè÷íèòå çàáîëÿâàíèÿ. 8. Óâåëè÷àâàíå çàáîëåâàåìîñòòà îò íÿêîè ñîöèàëíîçíà÷èìè èíôåêöèîçíè çàáîëÿâàíèÿ(ÑÏÈÍ, ÒÁÊ è äðóãè). n Ïðîäúëæàâà òåíäåíöèÿòà çà óâåëè÷àâàíå íà áîëåñòèòå íà îðãàíèòå íà êðúâîîáðàùåíèåòî – 67, 9%, è ðàêîâèòå çàáîëÿâàíèÿ – 14,%, êàòî ïðè÷èíà çà ñìúðòíîñò â Áúëãàðèÿ. n Óâåëè÷àâà ñå áðîÿò íà íîâîîòêðèòèòå çàáîëÿâàíèÿ îò àêòèâíà òóáåðêóëîçà – 188,7 íà 100 000 äóøè íàñåëåíèå çà 2002 ã. ïðè 185,8 íà 100 000 çà 2001 ã., ñúùîòî âàæè è çà çëîêà÷åñòâåíèòå çàáîëÿâàíèÿ, êîèòî ñà 376,4 íîâîîòêðèòè íà 100 000 ïðåç 2002 ã. ïðè 356,2 íîâîîòêðèòè íà 100 000 ïðåç 2001 ã. òàêàâà å òåíäåíöèÿòà è ïðè äðóãè ãðóïè çàáîëÿâàíèÿ. 105

9. Íàðàñòâàíå íà áèòîâèÿ, òðàíñïîðòíèÿ è ïðîèçâîäñòâåíèÿ òðàâìàòèçúì. Ôèíàíñîâè ïðîáëåìè: Ïðåäè äà ñå ñïðà íà îñíîâíèòå ôèíàíñîâè ïðîáëåìè â çäðàâåîïàçâàíåòî, ùå ñå ñïðà íà íÿêîè îñíîâíè ïðàâèëà çà íàáèðàíå è ðàçõîäâàíå íà ñðåäñòâàòà. Òå ñå íàáèðàò îñíîâíî îò çäðàâíî-îñèãóðèòåëíè âíîñêè è äúðæàâíà ñóáñèäèÿ. Ñ ðåøåíèå íà ïàðëàìåíòà ñå îïðåäåëÿ ïðîöåíòúò íà çäðàâíî-îñèãóðèòåëíàòà âíîñêà, â ìîìåíòà òÿ å 6% îò áðóòíàòà çàïëàòà.  Çàêîíà çà çäðàâíîòî îñèãóðÿâàíå: • â ÷ë. 40, àë. 1, ò. 1 ñå îïðåäåëÿ êàêòî ñëåäâà: Çà ëèöàòà, ïîëó÷àâàùè äîõîäè îò òðóäîâè, ñëóæåáíè ïðàâîîòíîøåíèÿ, âúçíèêíàëè íà îñíîâàíèå ñïåöèàëíè çàêîíè, ðàáîòåùè ïî äîãîâîðè çà óïðàâëåíèå è êîíòðîë íà òúðãîâñêè äðóæåñòâà, è ÷ëåíîâåòå íà êîîïåðàöèè, ïîëó÷àâàùè âúçíàãðàæäåíèå îò êîîïåðàöèÿòà – äîõîäúò, âúðõó êîéòî ñå âíàñÿò âíîñêè çà äúðæàâíî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå, îïðåäåëåí ñúãëàñíî Êîäåêñà çà çàäúëæèòåëíîòî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå; âíîñêàòà ñå âíàñÿ îò ðàáîòîäàòåëÿ èëè âåäîìñòâîòî è îò îñèãóðåíèÿ â ñúîòíîøåíèå: – 2000 ã.- 2001 ã.- 80:20; – 2002 ã.- 2004 ã.- 75:25; – 2005 ã.- 70:30; – 2006 ã.- 65:35; – 2007 ã.- 60:40; – 2008 ã.- 55:45; – 2009 ã. è ñëåäâàùèòå ãîäèíè- 50:50; • â ÷ë. 40, àë. 1, ò. 2 ñå îïðåäåëÿ êàêòî ñëåäâà: Åäíîëè÷íè òúðãîâöè, ôèçè÷åñêèòå ëèöà, îáðàçóâàëè ÅÎÎÄ, ñúäðóæíèöèòå â òúðãîâñêèòå äðóæåñòâà è ëèöàòà, ðåãèñòðèðàíè êàòî óïðàæíÿâàùè ñâîáîäíà ïðîôåñèÿ èëè çàíàÿò÷èéñêà äåéíîñò ïî ðåãèñòðàöèÿ, è çåìåäåëñêèòå ïðîèçâîäèòåëè ñå îñèãóðÿâàò âúðõó ìåñå÷åí äîõîä, êîéòî íå ìîæå äà áúäå ïî-ìàëúê îò ìèíèìàëíèÿ ðàçìåð íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä çà ñàìîîñèãóðÿâàùèòå ñå ëèöà, îïðåäåëåí ñúñ Çàêîíà íà áþäæåòà íà äúðæàâíîòî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå, è ãîäèøíî âúðõó îáëàãàåìèòå äîõîäè ñúãëàñíî äàííèòå îò äàíú÷íàòà äåêëàðàöèÿ, çåìåäåëñêèòå ïðîèçâîäèòåëè è òþòþ106

íîïðîèçâîäèòåëèòå, ðåãèñòðèðàíè íà îñíîâàíèå íà íîðìàòèâåí àêò, êîèòî èçâúðøâàò åäèíñòâåíî çåìåäåëñêà äåéíîñò, íå îïðåäåëÿò îêîí÷àòåëåí ðàçìåð íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä, îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè çà òåçè ëèöà ñå âíàñÿò âúðõó ìèíèìàëíèÿ ìåñå÷åí îñèãóðèòåëåí äîõîä, îïðåäåëåí ñúñ Çàêîíà çà áþäæåòà íà äúðæàâíîòî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå çà ñúîòâåòíàòà ãîäèíà – çà òàçè ãîäèíà ðàçìåðúò ìó å 200 ëâ.  ÇÇÎ å îïðåäåëåí è íà÷èíúò, ïî êîéòî ñå îñèãóðÿâàò ïåíñèîíåðè, ó÷åùè, áåçðàáîòíè, âîåííîñëóæåùè íà íàáîðíà ñëóæáà è äðóãè. Âíîñêèòå ñå ñúáèðàò îò ÍÎÈ è ñå ïðåâåæäàò ïî ñìåòêè íà ÍÇÎÊ. Îò òÿõ ñå ôîðìèðà áþäæåòà íà ÍÇÎÊ. Áþäæåòúò íà ÍÇÎÊ, ïîêðèâàù âñè÷êè ðàçõîäè çà 2003 ã., å áèë 731 013 000 ëâ., ïðåäñòàâëÿâàù 52% îò âñè÷êè ðàçõîäè çà çäðàâåîïàçâàíå, à çà 2004 ã. å â ðàçìåð íà 878 094 000 ëâ., ïðåäñòàâëÿâàù 54% îò âñè÷êè ðàçõîäè çà çäðàâåîïàçâàíå. Áþäæåòúò íà ÍÇÎÊ ñå ãëàñóâà â ïàðëàìåíòà êàòî íåðàçäåëíà ÷àñò îò Çàêîíà çà êîíñîëèäèðàíèÿ äúðæàâåí áþäæåò. Çà îáåìà è íà÷èíà íà ðàçïëàùàíå íà áîëíè÷íèòå è èçâúíáîëíè÷íèòå çäðàâíè óñëóãè ñå ïîäïèñâà ÍÐÄ ìåæäó ÍÇÎÊ è Ñúñëîâíèòå îðãàíèçàöèè íà ëåêàðè è ñòîìàòîëîçè(ÁËÑ, ÑÑÁ). Èíòåðåñ ïðåäñòàâëÿâà âúâåäåíèÿò ïðåç òàçè ãîäèíà íîâ ìåõàíèçúì çà ôèíàíñèðàíå íà áîëíèöèòå. Ïðè÷èíè çà âúâåæäàíåòî ìó: – ñâîáîäåí èçáîð íà ïàöèåíòà íà áîëíè÷íî ëå÷åáíî çàâåäåíèå; – îñòàðÿë íà÷èí íà ôèíàíñèðàíå íà áàçàòà íà ñòðóêòóðè è íåîò÷èòàù ñâîáîäíîòî äâèæåíèå íà ïàöèåíòèòå; – ïðåìàõâàíå íà íîðìàòèâíî îïðåäåëÿíå íà ùàòîâå è çàïëàòè â ëå÷åáíèòå çàâåäåíèÿ – òúðãîâñêè äðóæåñòâà; – ñúçäàâàíå íà âúçìîæíîñòè íà îïåðàòèâíèÿ ìåíèäæìúíò çà âçåìàíå íà ñàìîñòîÿòåëíè ðåøåíèÿ çà âúòðåøíî ïðåñòðóêòóðèðàíå; – íåîáõîäèìîñò îò åôåêòèâíî èçðàçõîäâàíå íà ñðåäñòâàòà, òàì êúäåòî ñå èçâúðøâàò äåéíîñòèòå; – íåîáõîäèìîñò îò âúâåæäàíå íà êîíòðîë è åôåêòèâíî ðàçäåëÿíå íà ôèíàíñîâèòå ïîòîöè – ÍÇÎÊ, ÌÇ, Äîáðîâîëíè çäðàâíî-îñèãóðèòåëíè ôîíäîâå è êåøîâè ïëàùàíèÿ. 107

ÊÎÌÏÎÍÅÍÒÈ, ÎÁÐÀÇÓÂÀÙÈ ÔÈÍÀÍÑÈÐÀÍÅÒÎ ÍÀ ÂÑßÊÎ ËÅ×ÅÁÍÎ ÁÎËÍÈ×ÍÎ ÇÀÂÅÄÅÍÈÅ 1.Ïîñòîÿíåí êîìïîíåíò, îïðåäåëåí â ðàìêèòå íà 30 íà ñòî îò ñóáñèäèÿòà ïî ò. 2 çà ëå÷åáíèòå çàâåäåíèÿ çà áîëíè÷íà ïîìîù ïî áþäæåòà íà Ìèíèñòåðñòâîòî íà çäðàâåîïàçâàíåòî çà 2004 ã. 2. Ñðåäñòâà çà èçâúðøåíè äåéíîñòè ïî êëàñîâå áîëåñòè. 3. Ñðåäñòâà çà èçâúðøåíè äåéíîñòè. 4. Ñðåäñòâà çà èçäàäåíè åêñïåðòíè ðåøåíèÿ îò ÒÅËÊ. Ñóáñèäèÿòà ïî ò.1 ñå èçïëàùà ìåñå÷íî, à ïî ò.2, 3 è 4 ñå îïðåäåëÿ çà âñÿêî òðèìåñå÷èå íà áàçà îò÷åòåíà äåéíîñò. ÏÎÑÒÎßÍÅÍ ÊÎÌÏÎÍÅÍÒ Îïðåäåëÿ ñå â çàâèñèìîñò îò òîâà áîëíè÷íîòî çàâåäåíèå â êîÿ ãðóïà îò 5-òå îïðåäåëåíè îò ÌÇ ïîïàäà: Ïúðâà ãðóïà: Ëå÷åáíè çàâåäåíèÿ çà áîëíè÷íà ïîìîù ñ äúðæàâíî ó÷àñòèå: óíèâåðñèòåòñêè è íàöèîíàëíè ìíîãîïðîôèëíè è ñïåöèàëèçèðàíè áîëíèöè çà àêòèâíî ëå÷åíèå 70 ëåâà çà ïðåìèíàë áîëåí Âòîðà ãðóïà: Ëå÷åáíè çàâåäåíèÿ çà áîëíè÷íà ïîìîù ñ äúðæàâíî è îáùèíñêî ó÷àñòèå: ìíîãîïðîôèëíè áîëíèöè çà àêòèâíî ëå÷åíèå ² ïîäãðóïà – 55 ëâ. çà ïðåìèíàë áîëåí ²² ïîäãðóïà – 50 ëâ. çà ïðåìèíàë áîëåí ×åòâúðòà ãðóïà: Ëå÷åáíè çàâåäåíèÿ çà áîëíè÷íà ïîìîù ñ îáùèíñêî ó÷àñòèå: ìíîãîïðîôèëíè áîëíèöè çà àêòèâíî ëå÷åíèå ², ²² è ²²² ïîäãðóïà- 50 ëåâà çà ïðåìèíàë áîëåí Ïåòà ãðóïà: ëå÷åáíè çàâåäåíèÿ çà áîëíè÷íà ïîìîù ñ îáùèíñêî ó÷àñòèå: ñïåöèàëèçèðàíè áîëíèöè ², ²², ²²² è ²V ïîäãðóïà- 45 ëåâà çà ïðåìèíàë áîëåí ÏÐÎÌÅÍËÈÂÈ ÊÎÌÏÎÍÅÍÒÈ – çàïëàùàíå çà èçâúðøåíà äåéíîñò – ïðåìèíàë áîëåí ïî êëàñîâå áîëåñòè – 17 áðîÿ, èçâúí òåçè çàáîëÿâàíèÿ, êîèòî ñå çàïëàùàò îò ÍÇÎÊ, ïî ñòîéíîñòè îïðåäåëåíè íà áàçàòà íà îò÷åòåíè ðàçõîäè â ïðåäõîäíè ïåðèîäè – “êâàçè ÄÑÃ(äèà108

ãíîñòè÷íî ñâúðçàíè ãðóïè) ìîäåë”; – çàïëàùàíå çà èçâúðøåíà äèàëèçà – 51 ëåâà(âêëþ÷âà ñàìî äåéíîñòòà ïîðàäè òîâà, ÷å ìåäèêàìåíòè è êîíñóìàòèâè ñå ïîåìàò öåíòðàëíî îò ÌÇ); – çàïëàùàíå çà èçâúðøåíà åêñïåðòèçà – 20 ëåâà çà âñÿêî åêñïåðòíî ðåøåíèå. Íåäîñòàòú÷íî ôèíàíñèðàíå íà ñèñòåìàòà çäðàâåîïàçâàíå èçðàçÿâàùî ñå â çàäåëÿíåòî íà íèñúê ïðîöåíò îò ÁÂÏ â ãîäèíèòå êàêòî ñëåäâà: – 1999 ã. – 4, 1% ðàâíÿâàùî ñå íà 933 178 000 ëâ.; – 2000 ã. – 3, 7% ðàâíÿâàùî ñå íà 977 658 000 ëâ.; – 2001 ã. – 4, 0% ðàâíÿâàùî ñå íà 1 195 950 000 ëâ.; – 2002 ã. – 4, 5% ðàâíÿâàùî ñå íà 1 441 903 000 ëâ.; – 2003 ã. – 4, 0% ðàâíÿâàùî ñå íà 1 416 077 000 ëâ.; – 2004 ã. – 4, 2% ðàâíÿâàùî ñå íà 1 628 336 000 ëâ.; Çà ñðàâíåíèå â ñòðàíèòå îò Öåíòðàëíà Åâðîïà ìèíèìàëíèÿò ïðîöåíò, çàäåëÿí çà çäðàâåîïàçâàíå îò ÁÂÏ, å 6%, à ñòðàíèòå îò Çàïàäíà Åâðîïà çàäåëÿò ìèíèìóì 8% îò ÁÂÏ çà çäðàâåîïàçâàíå. Òîâà õðîíè÷íî íåäîôèíàíñèðàíå íà çäðàâåîïàçâàíåòî âëèÿå ïðÿêî âúðõó ôóíêöèîíèðàíåòî íà èçâúíáîëíè÷íàòà è áîëíè÷íàòà ïîìîù, âúðõó íåéíèÿ îáåì è êà÷åñòâî. ×åñòàòà ñìÿíà íà íà÷èíà íà ôèíàíñèðàíå, îñîáåíî íà áîëíè÷íàòà ïîìîù, ïîñòàâÿ ðåàëíè ïðîáëåìè ïðåä ñúùåñòâóâàùàòà áîëíè÷íà ìðåæà, ñúçäàâà ñîöèàëíî íàïðåæåíèå ñðåä ïåðñîíàëà ïî îòíîøåíèå íà ïåðñïåêòèâàòà çà ðàáîòíèòå ìåñòà è íèâîòî íà çàïëàùàíå. Îðãàíèçàöèîííè ïðîáëåìè: 1.Íåäîñòàòú÷åí àäìèíèñòðàòèâåí êàïàöèòåò. Òîçè ïðîáëåì äîâåäå äî îòêàç îò ñòðàíà íà Íàöèîíàëíàòà çäðàâíà îñèãóðèòåëíà êàñà(ÍÇÎÊ), â ïîñëåäíèÿ ìîìåíò, îò ïîåìàíå èçöÿëî ôèíàíñèðàíåòî íà áîëíè÷íàòà ïîìîù çà 2004 ã. è ïðåõâúðëÿíåòî íà òîçè àíãàæèìåíò êúì Ìèíèñòåðñòâîòî íà çäðàâåîïàçâàíåòî(ÌÇ). Ïî ñúùèòå ïðè÷èíè ÌÇ çàêúñíÿ ñ ïðåäëîæåíèåòî ñè çà íîâà ñõåìà çà ôèíàíñèðàíå íà 109

áîëíè÷íîòî çäðàâåîïàçâàíå – òî ðåàëíî ñå ñúñòîÿ ìåñåö ôåâðóàðè, êîåòî ñúçäàäå íàïðåæåíèå â ñèñòåìàòà ïîðàäè ëèïñà íà ÿñíè ïðàâèëà. 2. Íèñêî êà÷åñòâî è åôåêòèâíîñò íà äåéíîñòèòå. 3. Ëèïñà íà åôåêòèâíà ñèñòåìà çà êîíòðîë. Äî äíåñ ëèïñâàò ðàçïèñàíè ÿñíè ïðàâèëà è àíãàæèìåíòè íà Êîíòðîëíèÿ ñúâåò êúì ÍÇÎÊ, êîåòî ñúçäàâà âúçìîæíîñò çà êîðóïöèÿ. Ïîðàäè ëèïñàòà íà ñúãëàñóâàíîñò ìåæäó îòäåëíèòå çàêîíè è ïîäçàêîíîâè íîðìàòèâíè àêòîâå íÿìà ÿñåí àíãàæèìåíò íà ÌÇ, îáùèíè, ÍÇÎÊ è Áúëãàðñêè ëåêàðñêè ñúþç(ÁËÑ) ïî îòíîøåíèå íà êîíòðîëà âúðõó äåéíîñòòà è óïðàâëåíèåòî íà ðàçëè÷íèòå ëå÷åáíè è çäðàâíè çàâåäåíèÿ îò áîëíè÷íàòà è èçâúíáîëíè÷íàòà ïîìîù. 4. Ëèïñà íà åäèííà èíôîðìàöèîííà ñèñòåìà. Ôàêò å, ÷å è â ìîìåíòà ÍÇÎÊ íÿìà åôåêòèâíî ðàáîòåùà èíôîðìàöèîííà ñèñòåìà è òàçè ëèïñà èìà íåãàòèâíî îòðàæåíèå âúðõó äåéíîñòòà é, âêëþ÷èòåëíî âúðõó êîíòðîëíàòà äåéíîñò íà ÍÇÎÊ è çàùèòàòà íà èíòåðåñèòå íà çäðàâíî îñèãóðåíèòå ëèöà. 5. Íåäîñòèã íà çàäúëæèòåëíè ñòàíäàðòè è ïðàâèëà çà äîáðà ïðàêòèêà. Âñå îùå ëèïñâàò ÿñíè ïðàâèëà è ñòàíäàðòè çà äîáðà ìåäèöèíñêà ïðàêòèêà è îáâúðçàíî ñ òÿõ îñòîéíîñòÿâàíå è çàïëàùàíå íà ìåäèöèíñêèòå äåéíîñòè, êîåòî å ïðè÷èíà çà ðàçëè÷íîòî ôèíàíñèðàíå íà åäíà è ñúùà ìåäèöèíñêà äåéíîñò â ðàçëè÷íèòå áîëíè÷íè è çäðàâíè çàâåäåíèÿ, êîåòî ñå îòðàçÿâà íåãàòèâíî âúðõó òÿõíàòà èçäðúæêà è çàïëàùàíå íà ìåäèöèíñêèÿ òðóä ñ íåãàòèâíè ïîñëåäèöè âúðõó êà÷åñòâîòî íà îêàçâàíèòå ìåäèöèíñêè óñëóãè. 6. Ëèïñà íà ìîòèâàöèÿ è íåäîâåðèå íà íàñåëåíèåòî êúì ïðîâåæäàùàòà ñå ðåôîðìà. Âñè÷êè íåðåøåíè ïðîáëåìè â çàêîíîäàòåëñòâîòî, âúâ ôèíàíñèðàíåòî, îðãàíèçàöèÿòà è âçàèìîîòíîøåíèÿòà ìåæäó ðàçëè÷íèòå íèâà è ñòðóêòóðè â çäðàâåîïàçâàíåòî äîâåäîõà êàòî öÿëî äî íåäîâåðèå ñðåä íàñåëåíèåòî, âêëþ÷èòåëíî è ñðåä ìåäèöèíñêèÿ ïåðñîíàë êúì ïðîâåæäàùàòà ñå ðåôîðìà. Âñè÷êè, ïðîâåäåíè ïî òîçè âúïðîñ ïóáëè÷íè àíêåòè è èçñëåäâàíèÿ ïîòâúðæäàâàò íåóäîâëåòâîðåíîñòòà è ñðåä ãðàæäàíèòå, è 110

ñðåä ìåäèöèíñêèòå ñëóæèòåëè îò íàñòúïèëèòå ïðîìåíè â çäðàâåîïàçâàíåòî. Íåîáõîäèìè ìåðêè, êîèòî òðÿáâà äà áúäàò ïðåäïðèåòè â áëèçêà ïåðñïåêòèâà: 1.Óòâúðæäàâàíå íà ïðèíöèïà íà ñâîáîäåí èçáîð íà ëå÷åáíî çàâåäåíèå è ëåêàð îò ïàöèåíòà. 2. Èçãðàæäàíå íà ñèñòåìà çà ïðåäîñòàâÿíå íà èíôîðìàöèÿ íà ïàöèåíòèòå ñ öåë îñèãóðÿâàíå íà ñâîáîäíèÿ èçáîð. 3. Ïðåìàõâàíå íà âñè÷êè ïðàâíè, ôèíàíñîâè è îðãàíèçàöèîííè îãðàíè÷åíèÿ, âúçïðåïÿòñòâàùè ñâîáîäíèÿ èçáîð. 4. Çàïëàùàíå íà âñå ïî-ãîëÿì îáåì ìåäèöèíñêè äåéíîñòè îò ÍÇÎÊ. 5. Ïðèåìàíå íà íîâà ëåêàðñòâåíà ñòðàòåãèÿ. 6. Ïîâèøàâàíå íà àäìèíèñòðàòèâíèÿ êàïàöèòåò, êàêòî è ìåíèäæúðñêèòå óìåíèÿ â çäðàâåîïàçâàíåòî. 7. Àíàëèç è ïðåîöåíêà íà ñèñòåìèòå çà íàñî÷âàíå íà ïàöèåíòà ìåæäó ðàçëè÷íèòå íèâà íà çäðàâíàòà ñèñòåìà. 8. Ïðàâèëíî ïëàíèðàíå ïðè ñúçäàâàíå íà ðàéîííèòå è íàöèîíàëíàòà çäðàâíè êàðòè. 9. Ïðèâëè÷àíå íà îáùåñòâåíîñòòà ïðè âçåìàíå íà ðåøåíèå. 111

ÇÀ ÐÎËßÒÀ ÍÀ ÏÓÁËÈ×ÍÀÒÀ ÊÎÌÓÍÈÊÀÖÈß Â ÐÅÀËÈÇÀÖÈßÒÀ ÍÀ ÎÐÃÀÍÈÇÀÖÈÎÍÍÀÒÀ ÏÎËÈÒÈÊÀ Ïðîô. ä-ð Çäðàâêî ÐÀÉÊΠÏîñòîÿííèòå è äèíàìè÷íè ïðîìåíè ñà åäèí îò íàé-õàðàêòåðíèòå áåëåçè íà íîâèÿ âåê. À è âñÿêî ðàçâèòèå è âñåêè óñïåõ å ñëåäñòâèå îò íÿêàêâà ïðîìÿíà. Òÿ ìîæå äà äîéäå îòâñÿêúäå: ïðîìåíÿò ñå òåõíîëîãèè, èäâàò ïîêîëåíèÿ ñ ðàçëè÷íè îðèåíòàöèè, öåííîñòèòå â îáùåñòâîòî ñå ñìåíÿò è ò.í. Çàòîâà íåïðåêúñíàòîòî ðàçâèòèå, àäàïòàöèÿòà êúì íîâèòå îáùåñòâåíè èçèñêâàíèÿ, ñòðåìåæà êúì ñúâúðøåíñòâî ñà ïðåäïîñòàâêè çà óñòîé÷èâî ðàçâèòèå íà âñÿêà îðãàíèçàöèÿ.  òåçè óñëîâèÿ íàðàñòâà ðîëÿòà íà ïóáëè÷íàòà êîìóíèêàöèÿ èëè êàêòî îùå òÿ ñå íàðè÷à- public relations(PR). Äíåñ òÿ ñå îïðåäåëÿ êàòî ñîöèàëíà òåõíîëîãèÿ, êîÿòî å îðèåíòèðàíà êúì ïîñòèãàíå íà âçàèìîäåéñòâèå ìåæäó åäíà îðãàíèçàöèÿ è íåéíèòå ïóáëèêè. PR ïðåäñòàâÿ îðãàíèçàöèîííàòà ïîëèòèêà ÷ðåç ñèñòåìà îò öåëåíàñî÷åíè ïîäõîäè, ñðåäñòâà è òåõíèêè, çà äà ÿ íàïðàâè íå ïðîñòî ðàçáèðàåìà, à äà ìîòèâèðà ïóáëèêàòà äà âçåìå ó÷àñòèå â íåéíîòî îñúùåñòâÿâàíå. Êëþ÷îâîòî ïîíÿòèå å ðåöèïðî÷íîñò. PR å òåõíîëîãèÿ íàñî÷åíà êúì íàé-ïúëíî èçðàçÿâàíå íà ìèñèÿòà íà îðãàíèçàöèÿòà- êîÿ å òÿ, çà êàêâî ñúùåñòâóâà, êàêâè ñîöèàëíè ïîòðåáíîñòè óäîâëåòâîðÿâà, êàê ðàçáèðà ñâîÿòà îáùåñòâåíà îòãîâîðíîñò è ò.í. Ñúùåâðåìåííî ÷ðåç PR ïóáëèêàòà çàÿâÿâà ñâîèòå æåëàíèÿ è èçèñêâàíèÿ êúì îðãàíèçàöèÿòà è ñ òÿõ òÿ å äëúæíà äà ñå ñúîáðàçÿâà. Íà òàçè îñíîâà ñå ïîñòèãà îòãîâîðíî è âçàèìíî ïîëåçíî ñúòðóäíè÷åñòâî ìåæäó îðãàíèçàöèÿ è ïóáëèêà, áåç êîåòî å íåâúçìîæíî óäîâëåòâîðÿâàíåòî íà ïîòðåáíîñòèòå èì. Ñìèñúëúò íà PR å óñòàíîâÿâàíå íà óñòîé÷èâ äèàëîã, ñïå÷åëâàíå íà ïóáëèêèòå çà îðãàíèçàöèîííà112

òà ïîëèòèêà è âúâëè÷àíåòî èì â íåéíàòà ðåàëèçàöèÿ. Îíîâà, îò êîåòî ñå íóæäàå âñÿêà îðãàíèçàöèÿ è áåç êîåòî å íåìèñëèìà ðåàëèçàöèÿòà íà ïîëèòèêàòà é äíåñ ñå íàðè÷à “ïóáëè÷íîñò”. Áåç ïðîôåñèîíàëíî äà å îðãàíèçèðàíî è äà å óïðàâëÿâàíî ïðèñúñòâèåòî é â îáùåñòâåíîòî ïðîñòðàíñòâî, å íåâúçìîæíî äà ñå ïîñòèãíå íàé-âàæíîòî- íåéíèòå ïóáëèêè äà ÿ èäåíòèôèöèðàò, ðàçáåðàò è äà è ñå äîâåðÿò. Ðåêëàìà ëè å PR? Îòäåëíè èçñëåäîâàòåëè è êîìóíèêàòîðè ïî ñâåòà âñå îùå ïðîäúëæàâàò äà èíòåðïðåòèðàò PR êàòî ñúñòàâíà ÷àñò íà ðåêëàìàòà è êàòî äåéíîñò, êîÿòî å áåç îñîáåíî çíà÷åíèå çà êðàéíèòå ðåçóëòàòè, äîñòèãàíè îò îðãàíèçàöèèòå. Íàèñòèíà, ìåæäó äâåòå òåõíîëîãèè èìà íÿêîè îáùè íåùà. Èçõîäíà òî÷êà è ïðè ðåêëàìàòà, è ïðè PR, íàïðèìåð, ñà êîíêðåòíèòå ïîòðåáíîñòè íà ïóáëèêèòå. Àêî òå íå ñå ïîçíàâàò äîáðå è ðåêëàìàòà, è PR íÿìà äà ïîñòèãíàò öåëèòå ñè. Äâåòå òåõíîëîãèè àêòèâíî ðàáîòÿò ñ ìåäèèòå. PR è ðåêëàìàòà ñà êîìóíèêàòèâíè äåéíîñòè, îðèåíòèðàíè êúì îáùà öåë- óâåëè÷àâàíå ïå÷àëáèòå íà êîíêðåòíà îðãàíèçàöèÿ. Ïðèëèêèòå îáà÷å, íå ìîãàò äà åëèìèíèðàò ìíîãî äúëáîêèòå ðàçëè÷èÿ ìåæäó äâåòå òåõíîëîãèè.  ñðàâíåíèå ñ ðåêëàìàòà PR èìà îãðîìíè ïðåèìóùåñòâà, êîèòî ìè äàâàò îñíîâàíèå äà òâúðäÿ, ÷å òîâà å òåõíîëîãèÿòà, êîÿòî ùå èìà êëþ÷îâî çíà÷åíèå çà ïðîñïåðèòåòà íà âñÿêà îðãàíèçàöèÿ ïðåç ÕÕ² âåê. Åäíî îò íàé-ãîëåìèòå ïðåäèìñòâà íà PR å, ÷å íåãîâîòî ñúîáùåíèå âèíàãè å ïîñòàâåíî â íåòúðãîâñêè êîíòåêñò, çà ðàçëèêà îò îòêðîâåíî òúðãîâñêèÿ õàðàêòåð íà ðåêëàìíîòî ïîñëàíèå. Òîâà ãàðàíòèðà íà PR-âåñòòà, ÷å ùå áúäå áåçïðîáëåìíî âúçïðèåòà îò íåïðåêúñíàòî óâåëè÷àâàùèÿ ñå áðîé íà õîðà, êîèòî öåëåíàñî÷åíî èçáÿãâàò âñÿêàêâà ðåêëàìà. Îòòóê è èçêëþ÷èòåëíàòà åôåêòèâíîñò íà PR â ñðàâíåíèå ñ ðåêëàìàòà: ïóáëèêàòà âúçïðèåìà è ñå äîâåðÿâà íà PR-ñúîáùåíèåòî, çàùîòî òî å îáåêòèâíà èíôîðìàöèÿ, çà ðàçëèêà îò çàïëàòåíîòî ïåð÷åíå íà ðåêëàìàòà. PR èçëèçà â ðîëÿòà íà “òðåòàòà ñòðàíà”, êîÿòî íå ñå àñî113

öèðà îò ïóáëèêèòå ñ ïðåñëåäâàíå íà êîðèñòíè öåëè. PR-ïîñëàíèÿòà ñòèãàò äî ïóáëèêàòà èíäèðåêòíî è ïðè òÿõ îòñúñòâà íåãàòèâíèÿò êîíòåêñò, êîéòî ñúïúòñòâà âèíàãè ðåêëàìèòå çàðàäè óñåùàíåòî, ÷å íÿêîè å ïëàòèë çà ïîÿâàòà èì. Íà òàçè îñíîâà ñå ïîÿâÿâàò äîïúëíèòåëíè åôåêòè, êîèòî íå ìîãàò äà áúäå ðåàëèçèðàíè ÷ðåç ðåêëàìàòà. PR îñúùåñòâÿâà íåùî íåâúçìîæíî çà ðåêëàìàòà: ïðåâðúùà îðãàíèçàöèÿòà îò çàòâîðåíà â îòâîðåíà ñèñòåìà, êîÿòî ãúâêàâî ñå ïðèñïîñîáÿâà êúì äèíàìè÷íî ðàçâèâàùàòà ñå îêîëíà ñðåäà. Òîâà å îò èçêëþ÷èòåëíî çíà÷åíèå çà óñïåõà é îñíîâåí ïðèðîäåí çàêîí å, ÷å âñÿêà çàòâîðåíà ñèñòåìà ðàæäà è çàäúëáî÷àâà õàîñà, òÿ íå ìîæå äà ñå ïðèñïîñîáè è çàãèâà. Çà ðîëÿòà íà ìåäèèòå Íåîáõîäèìîñòòà îò ìåäèéíà ïîëèòèêà ñå îáóñëàâÿ îò íàðàñòâàùàòà ðîëÿ è çíà÷åíèåòî íà ìåäèèòå â æèâîòà íà ñúâðåìåííîòî îáùåñòâî. Äíåñ íå å âúçìîæíî äà ñè ïðåäñòàâèì ñâåòà âúí îò ìåäèèòå. Àêî íå ñå ïîÿâÿâàø â òÿõ, ïðîñòî íå ñúùåñòâóâàø. Âå÷å èìà ïóáëèêè, çà êîèòî îíîâà, êîåòî íå å ïîêàçàíî ïî òåëåâèçèÿòà, å íåðåàëíî. Çàòîâà è ñòàòóñà íà åäíà èëè äðóãà îðãàíèçàöèÿ ñå îïðåäåëÿ âúâ âñå ïî-ãîëÿìà ñòåïåí è îò âíèìàíèåòî, äåìîíñòðèðàíî êúì íåÿ îò ìåäèèòå. Ñàìà, áåç òÿõíîòî ïîñðåäíè÷åñòâî, òÿ ìîæå äà äîñòèãíå äî îãðàíè÷åí áðîé ïóáëèêè. Íî àêî àíãàæèðà ïå÷àòà, ðàäèîòî, òåëåâèçèÿòà òÿ ñòèãà äî ìèëèîíè õîðà. Ìåäèèòå èìàò ðåäèöà ñúùåñòâåíè õàðàêòåðèñòèêè: • òå ñúçäàâàò êîìóíèêàòèâíà ðåàëíîñò, â êîÿòî ñà “ïîòîïåíè” ïî÷òè äåíîíîùíî õîðàòà. Ðåàëíî ïóáëèêàòà îáùóâà ñðåäíî òðè ÷àñà íà äåí ñ ïå÷àòà, ðàäèîòî è òåëåâèçèÿòà- ïîâå÷å îò âñÿêà äðóãà äåéíîñò, ñ èçêëþ÷åíèå íà ðàáîòàòà è ñúíÿ; • òå äîñòèãàò äî äåñåòêè è ñòîòèöè õèëÿäè õîðà åäíîâðåìåííî èëè ñ íåçíà÷èòåëíè ðàçëè÷èÿ âúâ âðåìåòî; • òåõíèòå ñúîáùåíèÿ ñà óíèâåðñàëíè, äúëáîêî äåìîêðàòè÷íè- ïóáëèêàòà èì å ðàçëè÷íà ïî ïîë, âúçðàñò, ñîöèàëåí ñëîé, ðåëèãèÿ, îáðàçîâàíèå, ãåîãðàôñêî ðàçïîëîæåíèå, åòíîñ è ïð.; • ìåäèèòå ñà â ñúñòîÿíèå òàêà äà îðãàíèçèðàò ñâîèòå ïî114

ñëàíèÿ, ÷å äà óëåñíÿâàò ïóáëèêàòà â íåéíàòà îðèåíòàöèÿ â ïîòîêà îò èíôîðìàöèÿ- íåùî ìíîãî âàæíî â óñëîâèÿòà íà äðàìàòè÷íî íàðàñòâàíå íà èíôîðìàöèîííîòî ñâðúõïðåäëàãàíå; • ìåäèèòå ôîêóñèðàò âíèìàíèå âúðõó íÿêîè ñúáèòèÿ èëè èäåè ïîâå÷å, îòêîëêîòî âúðõó äðóãè è ïî òîçè íà÷èí èì ïðèäàâàò îñîáåíà çíà÷èìîñò; òå òèðàæèðàò ìîäåëè íà ïîâåäåíèå, ïðåäàâàò ñîöèàëåí îïèò ìåæäó ïîêîëåíèÿòà, ïîäïîìàãàò îðèåíòàöèÿòà è àäàïòàöèÿòà íà ïóáëèêàòà êúì ïðîìåíèòå â îêîëíàòà ñðåäà è ò.í. Çà äà å äîñòàòú÷íî ÷åñòî â ïóáëè÷íîòî ïðîñòðàíñòâî, êîåòî å ïðåäïîñòàâêà çà èçâåñòíîñò è ïðèâëè÷àíå íà íîâè ïóáëèêè, îðãàíèçàöèÿòà ñëåäâà äà çàåìà êîíòðîëèðàíî ïðåäèçâèêàòåëíà ïîçèöèÿ ñïðÿìî ìåäèèòå. PR ðåøàâà òîçè ïðîáëåì: êîãàòî íå äîñòèãàò íîâèíè, òå ñå ñúçäàâàò, çà äà ïðèâëåêàò âíèìàíèåòî íà æóðíàëèñòèòå, à ÷ðåç òÿõ è íà ïóáëèêàòà. À ìíîãîîáðàçèåòî îò èíôîðìàöèîííè ïîñëàíèÿ è àðãóìåíòè, ôîðìèðà îáùåñòâåíî ìíåíèå, êîåòî äà ïîäêðåïÿ îðãàíèçàöèîííàòà ïîëèòèêà. Ïðîôåñèîíàëíî êîíñòðóèðàíàòà è ðåàëèçèðàíà îò PR ìåäèéíà ïîëèòèêà ïîçâîëÿâà íà îðãàíèçàöèÿòà äà óêðåïè ñâîÿòà êîíêóðåíòíîñïîñîáíîñò è äà ïðèäîáèå íîâà ñèëà, áëàãîäàðåíèå íà ïóáëè÷íîñòòà. Òÿ ïîñòèãà îíîâà, áåç êîåòî äíåñ å íåìèñëèìà ðåàëèçàöèÿòà â ïóáëè÷íîòî ïðîñòðàíñòâî- îïòèìàëíî èäåíòèôèöèðàíå, ñúçäàâàíå è ïîääúðæàíå íà âçàèìíîèçãîäíî ñúòðóäíè÷åñòâî âúòðå â åäíà îðãàíèçàöèÿ, ìåæäó îðãàíèçàöèÿòà è íåéíèòå ïóáëèêè, ìåæäó îðãàíèçàöèÿòà è ñîöèàëíàòà ñðåäà êàòî öÿëî. Çà ïðèðîäàòà íà îáùåñòâåíîòî ìíåíèå Ñ ìåäèèòå ìíîãî òÿñíî êîðåñïîíäèðà äðóã èçêëþ÷èòåëíî âàæåí çà óñïåõà íà âñÿêà îðãàíèçàöèÿ ôåíîìåí- îáùåñòâåíîòî ìíåíèå. Âñÿêà êîìïàíèÿ äåéñòâà â îïðåäåëåíà ñîöèàëíà ñðåäà è çà äà ïîñòèãà öåëèòå ñè, òÿ ñå íóæäàå îò íåãîâàòà ïîäêðåïà. Êîãàòî íåéíàòà ïîëèòèêà ïîëó÷è îäîáðåíèåòî íà îáùåñòâåíîòî ìíåíèå, òî òÿ ñå ðåàëèçèðà óñïåøíî. È îáðàòíîòî, êîãàòî å ñàíêöèîíèðàíà îò ñòðàíà íà îáùåñòâåíîòî 115

ìíåíèå, ïðåä ñúùàòà òàçè ïîëèòèêà ñå ïîÿâÿâàò ñåðèîçíè áàðèåðè, êîèòî ñà â ñúñòîÿíèå äà ïðîâàëÿò èçïúëíåíèåòî é. Îòòóê è ïîòðåáíîñòòà äà ñå ïîçíàâà è äà ñå âëèÿå âúðõó ïðîöåñà íà ôîðìèðàíå íà îáùåñòâåíîòî ìíåíèå, çà äà ñå ïîñòèãà òúðñåíèÿ óñïåõ. Ñ êàêâî å ñèëíî îáùåñòâåíîòî ìíåíèå? Ïðåäè âñè÷êî ñúñ ñâîÿòà îáâúðçàíîñò ñ ëè÷íèòå èíòåðåñè íà õîðàòà-ñúáèòèÿòà, äóìèòå è âñè÷êè äðóãè ñòèìóëè âëèÿÿò íà ìíåíèåòî äîòîëêîâà, äîêîëêîòî å î÷åâèäíà òÿõíàòà âðúçêà ñ òåçè èíòåðåñè. Íî òî ïðèäîáèâà ñèëà è îò ñòðàõà íà õîðàòà îò ñîöèàëíà èçîëàöèÿ.  äíåøíèÿ ñâÿò âëàñòâà, ïîäõðàíâàí íåïðåêúñíàòî è îò ìàñîâàòà êóëòóðà, êîíôîðìèçìúò. Âñåêè èçïèòâà ïîòðåáíîñò äà å ïðèåìàí è ïîâåäåíèåòî ìó äà å îäîáðÿâàíî îò ñîöèàëíàòà îáùíîñò, êúì êîÿòî ïðèíàäëåæè èëè â êîÿòî ñå ñòðåìè äà âëåçå.  ñâîèòå ñîöèàëíè ïðîÿâè ÷îâåê èëè ùå ïîñòúïâà ïî âúçïðèåòèòå îáè÷àè, ùå ñëåäâà ìîäåëè íà âúçïðèÿòèÿ è îöåíêè êàòî ïðåîáëàäàâàùàòà ÷àñò îò äðóãèòå, èëè ùå ïëàùà âèñîêà öåíà çà íåñòàíäàðòíîñòòà ñè. Îáùåñòâåíîòî ìíåíèå ñå ïîÿâÿâà òîãàâà, êîãàòî ñà íàëèöå îïðåäåëåíè ïðåäïîñòàâêè. Òðÿáâà äà å âúçíèêíàë ïðîáëåì, êîéòî äà âúëíóâà ïóáëèêèòå è òå äà íàñòîÿâàò çà íåãîâîòî ðàçðåøàâàíå. Àêî ñà âúçáóäåíè òåõíè æèçíåíî âàæíè èíòåðåñè, òî îòíîøåíèåòî èì êúì òîçè ïðîáëåì ùå å îñîáåíî ðåëåôíî î÷åðòàíî. Èíòåðåñèòå ñà, êîèòî íàñî÷âàò õîðàòà êúì åäíè èëè äðóãè ñîöèàëíè ôàêòè, ñòèìóëèðàò òÿõíîòî îñìèñëÿíå è ïîðàæäàò è èíäèâèäóàëíèòå èì îöåíú÷íè ñúæäåíèÿ, è ïîòðåáíîñòòà òå äà áúäàò ñïîäåëåíè è îáñúäåíè. Âàæíî å äà ñå îòáåëåæè è ôàêòà, ÷å òåçè èíòåðåñè âúçíèêâàò íåçàâèñèìî îò æåëàíèÿòà íà ÷ëåíîâåòå íà îáùíîñòòà, ò.å. òå èìàò îáåêòèâåí õàðàêòåð. Ïðîöåñúò íà ôîðìèðàíå íà îáùåñòâåíîòî ìíåíèå å ðåàëíî âúçìîæåí ñàìî â íàñèòåíî ñ áîãàòà è ìíîãîïîñî÷íà èíôîðìàöèÿ, ñîöèàëíî ïîëå. Íåìèñëèìî å äà ñå ïîÿâè vox populi ïðè îòñúñòâèåòî íà áîãàòà, ðàçíîîáðàçíà èíôîðìàöèÿ- âñÿêà åäíîñòðàí÷èâîñò èçêëþ÷âà íåãîâîòî âúçíèêâàíå, çàùîòî íå äàâà õðàíà çà ñáëúñúêà íà ðàçëè÷íè ãëåäíè òî÷êè. Íåãîâàòà ïðèðîäà èìà ïîä÷åðòàíî èíôîðìàöèîíåí õàðàêòåð è çàòîâà òåõíîëîãèÿòà, êîÿòî èìà äèðåêòíî îòíîøåíèå êúì ïðî116

öåñèòå íà íåãîâîòî èçó÷àâàíå è ôîðìèðàíå å PR. Äíåñ îñíîâåí èçòî÷íèê çà èíôîðìèðàíå íà ïóáëèêèòå, ñà ñðåäñòâàòà çà ìàñîâà êîìóíèêàöèÿ. Ñàìèòå òå, îáà÷å, ïîëó÷àâàò íåîáõîäèìèòå èì àêòóàëíè ïîçíàíèÿ çà ñâåòà íàé-âå÷å ÷ðåç PR. Èçñëåäâàíèÿ â ðàçâèòèòå ñòðàíè ïîêàçâàò, ÷å ñ âñÿêà èçìèíàòà ãîäèíà ðàñòå ðîëÿòà íà PR êàòî ïúðâîèçòî÷íèê íà ñúîáùåíèÿ çà ïå÷àòà, ðàäèîòî è òåëåâèçèÿòà. Äíåñ íàä 84 íà ñòî îò èíôîðìàöèÿòà, âñåêèäíåâíî ïîòðåáÿâàíà îò æóðíàëèñòèòå â ðàçâèòèòå ñòðàíè èäâà îò PR-îòäåëè íà ðàçëè÷íè äúðæàâíè èíñòèòóòè è ÷àñòíè îðãàíèçàöèè è îò ñïåöèàëèçèðàíè PR-àãåíöèè, îêîëî 12 íà ñòî- îò ïðåñêîíôåðåíöèè (âïðî÷åì ñúùî îðãàíèçèðàíè îò PR!) è ñàìî îêîëî 4 íà ñòî å ïëîä íà ñàìîñòîÿòåëíè æóðíàëèñòè÷åñêè ðàçñëåäâàíèÿ. Ôîðìèðàíåòî ÷ðåç PR íà îáùåñòâåíî ìíåíèå, êîåòî äà ïîäêðåïÿ îðãàíèçàöèîííàòà ïîëèòèêà, å ñëîæåí è ïðîäúëæèòåëåí ïðîöåñ. Ñòàòóñúò íà âñÿêà îðãàíèçàöèÿ, îïðåäåëåí ÷ðåç îáùåñòâåíîòî ìíåíèå, å òâúðäå äèíàìè÷åí- âúçìîæíî å â ðàçëè÷íè ïåðèîäè äà èìà ïðîìåíè- íàïðèìåð, îò íåãàòèâíî êúì ïîçèòèâíî èëè êúì íåóòðàëíî îòíîøåíèå. Îòòóê è PR òðÿáâà äà ðåàëèçèðà ðàçëè÷íè çàäà÷è, ñëåä êàòî å äèàãíîñòèöèðàë ïîñîêàòà íà îáùåñòâåíîòî ìíåíèå: äà ðàáîòè çà ïîÿâà íà áëàãîïðèÿòíî çà îðãàíèçàöèÿòà îáùåñòâåíî ìíåíèå, çà íåóòðàëèçèðàíå íà âðàæäåáíî ñïðÿìî íåÿ îáùåñòâåíî ìíåíèå èëè çà ìîäèôèöèðàíåòî ìó â ïîñîêà ïîçèòèâèðàíå; äà óêðåïâà ôîðìèðàíî ïîëîæèòåëíî îáùåñòâåíî ìíåíèå; äà àêòèâèçèðà “ñïÿùî”(ñêðèòî, ëàòåíòíî) îáùåñòâåíî ìíåíèå. Òîâà ïðåäïîëàãà òî÷íà êâàëèôèêàöèÿ íà áîãàòîòî ìíîãîîáðàçèå îò ôàêòîðè, âëèÿåùè â ïðîöåñà íà ôîðìèðàíå íà îáùåñòâåíîòî ìíåíèå â áëàãîïðèÿòíà ïîñîêà, íî òàêà ñúùî è íà ôàêòîðèòå, êîèòî âîäÿò äî ïîÿâà íà êðèòè÷íî èëè âðàæäåáíî çà êîðïîðàòèâíàòà ïîëèòèêà îáùåñòâåíî ìíåíèå. Çàòîâà âúçäåéñòâèåòî íà PR âúðõó îáùåñòâåíîòî ìíåíèå â ïðîöåñà íà íåãîâîòî ôîðìèðàíå è ôóíêöèîíèðàíå, å íåìèñëèìî áåç ïðîó÷âàíèÿ íà àêòóàëíèòå íàãëàñè, î÷àêâàíèÿ è ìíåíèÿ. Îò åäíà ñòðàíà, òå ñà íåîáõîäèìè çà òî÷íà äèàãíîñòèêà íà ðåàëíîòî ñúñòîÿíèå íà îáùåñòâåíîòî ìíåíèå â êîíêðåòåí ïåðèîä, à îò äðóãà- ñàìèòå òå ñå ïðåâðúùàò â åôåêòèâåí “èíñòðóìåíò” çà ìîäèôèöèðàíå íà îáùåñòâåíîòî ìíåíèå. 117

Ìíîãî ÷åñòî ãîëåìè ïóáëèêè íå ñà “ïîêðèòè” èíôîðìàöèîííî- òå íå çíàÿò äîñòàòú÷íî íå ñàìî çà íåùàòà, êîèòî ñà âàæíè çà îðãàíèçàöèÿòà, íî è çà òåçè, êîèòî ñà îò æèçíåíî çíà÷åíèå çà òÿõ ñàìèòå. Íàé-÷åñòî òîâà ñå ñëó÷âà çàðàäè íåïðîôåñèîíàëíî èçãðàæäàíà êîìóíèêàöèÿ, íàïðèìåð íå ñà èçñëåäâàíè áàðèåðèòå ïðåä èíôîðìàöèîííèòå ïîòîöè, êîèòî ïðîòè÷àò êúì ïóáëèêèòå. Ñïàñåíèåòî â ïîäîáíà ñèòóàöèÿ å äà ñå èçïîëçâà ïðèíöèïà íà êîìóíèêàòèâíàòà äèâåðñèôèêàöèÿ- ìàêñèìàëíî äà ñå íàñèùà ïóáëè÷íîòî ïðîñòðàíñòâî ñ èíôîðìàöèÿ îò ìíîãîîáðàçíè èçòî÷íèöè, êîåòî ùå ãàðàíòèðà äîñòèãàíå äî öåëåâèòå ïóáëèêè íà äîìèíèðàùèòå òåçè íà îðãàíèçàöèÿòà. Âúâ âúçìîæíîñòèòå íà PR å äà îðèåíòèðà vox populi äà çàðàáîòè â èíòåðåñ íà îðãàíèçàöèÿòà. Íàñîêèòå òóê ñà íÿêîëêî: • ïîðàæäàíå íà èíòåðåñ êúì ïðîáëåì, êîéòî íå å çàáåëÿçàí îò ïóáëèêèòå; • êðèñòàëèçèðàíå íà íåîôîðìåíî îáùåñòâåíî ìíåíèå; • “ñúáóæäàíå” íà ñêðèòî îáùåñòâåíî ìíåíèå; • ïðåöèçèðàíå íà ïîñîêàòà(íàñî÷åíîñòòà) íà îáùåñòâåíî ìíåíèå; • íåóòðàëèçèðàíå íà âðàæäåáíî îáùåñòâåíî ìíåíèå; • ñòàáèëèçèðàíå è óêðåïâàíå íà áëàãîïðèÿòíî îáùåñòâåíî ìíåíèå. Îáùåñòâåíîòî ìíåíèå å èçâúíðåäíî ÷óâñòâèòåëíî êúì çíà÷èòåëíèòå ñúáèòèÿ è òî íÿìà äà ñå ñòàáèëèçèðà äî òîãàâà, äîêàòî çíà÷åíèåòî íà ïîñëåäèöèòå îò ñúáèòèÿòà íå ñòàíå ðàçáèðàåìî çà íåãîâèòå íîñèòåëè. Åòî çàùî PR ïðèäîáèâà çà âñÿêà îðãàíèçàöèÿ ñòðàòåãè÷åñêî çíà÷åíèå. Õîðàòà ñà ñúïðè÷àñòíè äîðè è êúì çàñÿãàùè ãè áîëåçíåíî ðåøåíèÿ íà äàäåí ïðîáëåì, àêî òå ñà âêëþ÷åíè â äèñêóñèÿòà çà òúðñåíåòî íà àëòåðíàòèâè íà ðåøåíèÿòà, àêî òÿõíàòà ðåàëèçàöèÿ ñòàâà â óñëîâèÿòà íà îòêðîâåíîñò è ïðîçðà÷íîñò, íà äîñòàòú÷íà è àëòåðíàòèâíà èíôîðìàöèÿ. Òîãàâà ñå ïîÿâÿâà èíôîðìèðàíàòà ïóáëèêà, êîÿòî å íàÿñíî è ñ ïðîáëåìèòå, è ñ ïåðñïåêòèâèòå è å ãîòîâà äà ñúòðóäíè÷è. À â ïîäîáíà ñèòóàöèÿ è íåðàçðåøèìèòå íà ïðúâ ïîãëåä ïðîáëåìè áèâàò ðàçðåøàâàíè. 118

Äîáàâåíàòà ñòîéíîñò íà ïóáëè÷íàòà ðåïóòàöèÿ Äíåñ âñå ïîâå÷å ñå ñðåùàò îïðåäåëåíèÿ íà PR êàòî òåõíîëîãèÿ çà “óïðàâëåíèå íà ïóáëè÷íà ðåïóòàöèÿ”. Íà íåãî ñå ðàç÷èòà, çà äà áúäàò îòõâúðëÿíè íåîáîñíîâàíè îáâèíåíèÿ, äà ñå ïîçèòèâèðà êîðïîðàòèâíà ðåïóòàöèÿ è ñå ïå÷åëè äîâåðèåòî íà ïóáëèêè. Îðãàíèçàöèèòå íå ìîãàò äà åëèìèíèðàò íàðàñòâàùèòå èçèñêâàíèÿ îò ñòðàíà íà îáùåñòâîòî çà òÿõíàòà ñîöèàëíà è ìîðàëíà àíãàæèðàíîñò êúì ñâåòà, â êîéòî äåéñòâàò. Ïóáëèêèòå ñòàâàò ñâðúõ÷óâñòâèòåëíè êúì ñïàçâàíåòî íà ïðîôåñèîíàëíè è äðóãè åòè÷íè êîäåêñè îò âñÿêà îðãàíèçàöèÿ, áåç çíà÷åíèå íà ãîëåìèíàòà é. Åòî çàùî îò æèçíåíî çíà÷åíèå çà îðãàíèçàöèèòå å äà èìàò ïîâèøåíà ÷óâñòâèòåëíîñò è âúçïðèåì÷èâîñò êúì î÷àêâàíèÿòà íà îêîëíàòà ñðåäà è êúì î÷åðòàâàùèòå ñå òåíäåíöèè â ðàçâèòèåòî é. Ïóáëèêèòå äíåñ èñêàò äà îáùóâàò ñ îðãàíèçàöèè, êîèòî ñà áëèçêè äî òÿõ, ïîçíàâàò ïðîáëåìèòå èì, ïðèÿòåëñêè ñà îðèåíòèðàíè. Êîìïàíèÿ, êîÿòî äåìîíñòðèðà òàêèâà êà÷åñòâà íà “õàðàêòåðà ñè”, íå ìîæå äà èìà ïðîáëåìè- ñ íåÿ âñåêè èñêà äà ðàáîòè, äà ñè ñúòðóäíè÷è, äà ïîòðåáÿâà íåéíèòå ñòîêè è óñëóãè. Çà äà ñå èçãðàäè âçàèìîèçãîäíî ñúòðóäíè÷åñòâî ìåæäó åäíà îðãàíèçàöèÿ è íåéíèòå ïóáëèêè äíåñ íå å äîñòàòú÷íî äà ñå ïîêàçâàò òåõíè÷åñêèòå õàðàêòåðèñòèêè èëè óäîáñòâàòà íà ïðîäóêòèòå èëè óñëóãèòå, ïðåäëàãàíè îò ñúîòâåòíàòà îðãàíèçàöèÿ. Âñè÷êî, êîåòî ïðàâè, íàïðèìåð åäíà êîìïàíèÿ, òðÿáâà äà áúäå ïðåäñòàâÿíî â àñïåêòà íà ÷îâå÷íîñòòà. Èíôëàöèÿòà íå å àáñòðàêöèÿ- òîâà å öåíàòà íà õëÿáà è áåíçèíà, íà ìëÿêîòî è êàðòîôèòå...Èìà îðãàíèçàöèè, êîèòî ñèëíî ñå êîíôðîíòèðàò çàðàäè åñòåñòâîòî íà ñâîÿòà ðàáîòà ñ îêîëíàòà ñðåäà- íàïðèìåð, ïðåäïðèÿòèÿ îò õèìè÷åñêàòà èíäóñòðèÿ. Òå ïî÷òè âèíàãè ñå âúçïðèåìàò êàòî îñîáåíî îïàñíè è çàòîâà, è êàòî áåçñúðäå÷íè è àë÷íè. Ïðè òÿõ èçèñêâàíåòî çà ïåðñîíèôèöèðàíîñò ïðèäîáèâà êëþ÷îâî çíà÷åíèå çà óñïåõà èì. 119

Çà ïðîôåñèîíàëèçìà â PR Íåçàâèñèìî äàëè åäíà îðãàíèçàöèÿ ïðèëàãà PR èëè íå, ïðåäñòàâà çà íåÿ ñðåä öåëåâèòå é ïóáëèêè, ñúùåñòâóâà. Íî ñòèõèéíî ôîðìèðàíèÿò îáðàç íîñè ìíîãî ðèñêîâå- â èíôîðìàöèîííîòî ïðîñòðàíñòâî âèòàÿò ñëóõîâå, äåçèíôîðìàöèÿ, íååòè÷íè òåõíèêè ñå èçïîëçâàò îò íåëîÿëíè êîíêóðåíòè è ïð. Ñàìî êîãàòî ïðîôåñèîíàëíî å èçãðàæäàí è ïîääúðæàí, èìèäæà íà îðãàíèçàöèÿòà å â ñúñòîÿíèå äà ðàáîòè çà ïîâèøàâàíå íà íåéíàòà êîíêóðåíòíîñïîñîáíîñò, çà èçãðàæäàíå íà æåëàíèòå âçàèìîèçãîäíè îòíîøåíèÿ ìåæäó íåÿ è ïóáëèêèòå é. Èçãðàæäàíåòî, îáîãàòÿâàíåòî è ñúõðàíÿâàíåòî íà îðãàíèçàöèîííàòà ðåïóòàöèÿ äíåñ å ñòðàòåãè÷åñêà çàäà÷à çà âñÿêà îðãàíèçàöèÿ, êîÿòî èñêà äà ïðîñïåðèðà â îáëàñòòà, â êîÿòî ïðîôåñèîíàëíî ñå ðåàëèçèðà. Ïîòðåáíîñòòà îò ïðèâëè÷àíå íà ðåñóðñèòå íà PR çà êîíñòðóèðàíå íà îðãàíèçàöèîíåí èìèäæ, å óñòîé÷èâà âúâ âðåìåòî, çàùîòî å àäåêâàòíà ðåàêöèÿ íà î÷àêâàíèÿòà íà îíåçè ïóáëèêè, îò êîèòî çàâèñè óñïåõà íà îðãàíèçàöèÿòà è çàåäíî ñ òîâà è ñðåäñòâî äà ñå èíòåãðèðàò òåõíèòå ñîáñòâåíè ðåñóðñè â ïðîöåñèòå íà ðåàëèçàöèÿ íà îðãàíèçàöèîííàòà ïîëèòèêà. PR íå å ìîäíà àáðåâèàòóðà, íèòî ïúê äåéíîñò, áåç êîÿòî ìîæå è äà ñå ìèíå. Ìÿñòîòî, êîåòî ùå çàåìà åäíà îðãàíèçàöèÿ â ñúîòâåòíàòà îáëàñò, âñå ïîâå÷å ùå ñå îïðåäåëÿ îò óìåíèÿòà íà íåéíèòå ìåíèäæúðè äà ïðèâëè÷àò è ðåñóðñèòå íà ïóáëèêèòå çà ðåàëèçàöèÿ íà îðãàíèçàöèîííàòà ïîëèòèêà. Çàòîâà ïðåóñïÿâàíåòî íà êîÿòî è äà å îðãàíèçàöèÿ ùå å â íàðàñòâàùà ñòåïåí çàâèñèìî îò îòíîøåíèåòî íà ðàçëè÷íèòå ïóáëèêè êúì íåÿ, îò ôîðìèðàíîòî îáùåñòâåíî ìíåíèå çà íåÿ. À êàòî ãðàäè ïîçèòèâíàòà ðåïóòàöèÿ íà îðãàíèçàöèÿòà, PR îñèãóðÿâà è òàêà íåîáõîäèìîòî é ñúòðóäíè÷åñòâî ñ ïóáëèêèòå, ïðèîáùàâà ãè êúì îðãàíèçàöèîííàòà ïîëèòèêà. ×ðåç PR îðãàíèçàöèÿòà ïîëó÷àâà âèñîêîåôåêòèâíè ñðåäñòâà çà çàïàçâàíå è ðàçøèðÿâàíå íà âå÷å äîñòèãíàòè ïîçèöèè è çà ñïå÷åëâàíå íà íîâè ïðèâúðæåíèöè- êëèåíòè, äåëîâè ïàðòíüîðè, ñèìïàòèçàíòè, åëåêòîðàò è ïð. Ìàêàð è íåâèäèìè(êîåòî å âàæíà ÷àñò îò PR-ìàãèÿòà!), åôåêòèâíèòå ïóáëè÷íè êîìóíèêàöèè ãðàäÿò óñòîé÷èâà è ïîçèòèâíà ðåïóòàöèÿ íà îð120

ãàíèçàöèÿòà â îáùåñòâîòî- íàé-ñèãóðíîòî óñëîâèå è çà íåéíèÿ óñïåõ. PR íå å çàíèìàíèå íà õîðà, êîèòî çà äà ïîñòèãíàò öåëèòå ñè ðàç÷èòàò íà èìïðîâèçàöèè è íà íàèâíîñòòà íà ïóáëèêàòà. Ïðîôåñèîíàëíî ðåàëèçèðàíèÿ PR íå ñå çàäîâîëÿâà ñ äîãàäêè- çà äà ìîãàò äà ðàçáåðàò ïðîáëåìèòå, êîèòî âúëíóâàò ïóáëèêèòå è îðãàíèçàöèèòå, åêñïåðòèòå ïî ïóáëè÷íà êîìóíèêàöèÿ çàäúëæèòåëíî ñå îïèðàò íà äîñòèæåíèÿòà íà ñîöèàëíèòå íàóêè. À êàòî ïðèëîæíà ìåæäóäèñöèïëèíàðíà íàóêà, PR ñå ïîä÷èíÿâà è íà ñâîè çàêîíè íà ðàçâèòèå è ôóíêöèîíèðàíå, îâëàäÿâàíåòî íà êîèòî å ïðåäïîñòàâêà çà äîñòèãàíå íà ïðîôåñèîíàëèçúì. Áåç áîãàòà òåîðåòè÷íà êóëòóðà äíåñ å íåâúçìîæíî äà ñå èçãðàæäà è óïðàâëÿâà åôåêòèâíî ïóáëè÷íàòà êîìóíèêàöèÿ íà îðãàíèçàöèÿòà. Òàçè- îò êðèòè÷íî çíà÷åíèå çà îðãàíèçàöèîííàòà ïîëèòèêà çàäà÷à, å ðåàëíî îñúùåñòâèìà, ñàìî êîãàòî ñå èçïúëíÿâà îò ïðîôåñèîíàëèñòè. Çàòîâà äîáðà ïóáëè÷íà ðåïóòàöèÿ, êîÿòî íå å ïëîä íà ïðîôåñèîíàëíî ðåàëèçèðàí PR, âå÷å å ðÿäêî ñðåùàíî èçêëþ÷åíèå è êàòî ïðàâèëî, òÿ å òâúðäå íåóñòîé÷èâà âúâ âðåìåòî. Àêî îðãàíèçàöèÿòà íå îñúùåñòâÿâà ïðîôåñèîíàëíè âçàèìîîòíîøåíèÿ ñ ðàçëè÷íè ïóáëèêè, àêî öåëåíàñî÷åíî íå ðàáîòè çà ïðåäñòàâÿíå íà ñâîÿòà ïîëèòèêà ïðåä òÿõ, òî â óñëîâèÿòà íà íàðàñòâàùà êîíêóðåíöèÿ íåéíèÿò èìèäæ íåèçáåæíî ãóáè îò èäåíòè÷íîñòòà ñè. Ïðîèçòè÷à ñëèâàíå, ïîêðèâàíå èëè íåãîâîòî ðàçòâàðÿíå â èìèäæà íà äðóãè îðãàíèçàöèè- îáèêíîâåíî òåçè, êîèòî èìàò ìîùåí, ïðîôåñèîíàëíî îñúùåñòâÿâàí PR. Âñÿêà îðãàíèçàöèÿ äíåñ ñå íóæäàå îò íàìàëÿâàíå íà íåîïðåäåëåíîñòòà â ñâåòà, êîéòî ÿ çàîáèêàëÿ, îò àëòåðíàòèâè çà ðåøàâàíåòî íà êîíêðåòíè ïðîáëåìè, îò ñúçäàâàíå íà áëàãîïðèÿòåí çà íåÿ ïóáëè÷åí êîíòåêñò íà ïîâåäåíèå è âúçïðèåìàíå íà íåéíàòà äåéíîñò.  òîçè ñìèñúë PR å òåõíîëîãèÿ îò ñòðàòåãè÷åñêî çíà÷åíèå, çàùîòî îñèãóðÿâà äîñòèãàíåòî íà äúëãîâðåìåííè öåëè: ïðîìÿíà â îáùåñòâåíîòî ìíåíèå è â ïîâåäåíèåòî íà ïóáëèêèòå, îò êîèòî çàâèñè óñïåõà íà îðãàíèçàöèîííàòà ïîëèòèêà. ×ðåç íåÿ ñòàâà âúçìîæíî äà ñå ðåàëèçèðà âñåêè âëàñòîâè ïîòåíöèàë, äà ñå ìîòèâèðàò õîðàòà, îðãàíèçàöèèòå äà ñå äâèæàò íàïðåä. Êîìóíèêàòèâíàòà êóëòóðà íà ìåíèäæúðà, à è íà ðåäî121

âèÿ èçïúëíèòåë, äíåñ âå÷å å âîäåùî èçèñêâàíå è ïðåäïîñòàâêà çà îïòèìàëíî èçïúëíåíèå íà âñÿêà ïðîôåñèîíàëíà ðîëÿ. Íåìèñëèìà å ïðåç ÕÕI âåê ðåàëèçàöèÿòà íà êîåòî å äà å ïðîôåñèîíàëíî è ñîöèàëíî ïîïðèùå, àêî ÷îâåê íå å çàïîçíàò ñ èçêóñòâîòî íà PR, àêî íå ðàçáèðà íåãîâàòà ðîëÿ è çíà÷åíèå çà ñîáñòâåíèÿ ìó ïðîñïåðèòåò. Îðãàíèçàöèèòå íå ìîãàò äà ðåøàâàò “çà” èëè “ïðîòè┠PR. Òóê íÿìà ìÿñòî çà èçáîð, çà àëòåðíàòèâíîñò â ïîâåäåíèåòî. Èãíîðèðàíåòî íà PR å ðàçòî÷èòåëñòâî, êîåòî íèêîÿ îðãàíèçàöèÿ íå ìîæå äà ñè ïîçâîëè. Âñå ïî-ñëîæíàòà êîíþíêòóðà, íàòèñêà íà ìíîãîîáðàçíè ôàêòîðè îò âúòðåøíàòà è ãëîáàëíàòà ñðåäà, ùå ãè çàñòàâÿò äà âêëþ÷àò PR â ñâîÿ ìåíèäæìúíò. Ïðè òîâà âåðîÿòíîñòòà äà íàðàñòâà ðàçíîîáðàçèåòî îò êðèòè÷íè ïåðñïåêòèâè, ïðåä êîèòî ùå áúäå èçïðàâåíà âñÿêà îðãàíèçàöèÿ, å ïîâå÷å îò ðåàëíà. Òîâà ñúùî èçâåæäà íà ïðåäåí ïëàí ñïîñîáíîñòòà é çà àäàïòàöèÿ, èçèñêâà îò íåÿ ñâðúõ÷óâñòâèòåëíîñò êúì çàîáèêàëÿùàòà ÿ ñðåäà, êîÿòî ìîæå äà è îñèãóðÿò ñàìî ïðîôåñèîíàëíî ðåàëèçèðàíè ïóáëè÷íè êîìóíèêàöèè. Ïóáëè÷íàòà ðåïóòàöèÿ äíåñ å áåçöåíåí êàïèòàë çà âñÿêà îðãàíèçàöèÿ. Íèêîé âå÷å íå ìîæå äà ðàç÷èòà íà äîñåãà èçïîëçâàíèòå ïîõâàòè çà ñïå÷åëâàíå íà ïîçèöèè â ñîöèàëíîòî ïðîñòðàíñòâî- ïîä íàòèñêà íà ïðîìåíèòå âñÿêà îðãàíèçàöèÿ å ïðèíóäåíà äà ïðîÿâÿâà íàðàñòâàù èíòåðåñ êúì ñâîÿ PR. Ðàçâèòèåòî íà âñåêè áèçíåñ- ïî-ãîëÿì èëè ïî-ìàëúê, â ñúâðåìåíèÿ ñâÿò ñòàâà âñå ïî-çàâèñèìî îò ðàâíèùåòî è õàðàêòåðà, îò êà÷åñòâîòî íà ïóáëè÷íàòà êîìóíèêàöèÿ. Ïóáëèêèòå âúòðåøíè è âúíøíè, ñå íóæäàÿò îò íåñåêâàùè ïîòîöè èíôîðìàöèÿ, çà äà ñè èçðàáîòâàò ìíåíèÿ è íàãëàñè, äà ñå îðèåíòèðàò â çàîáèêàëÿùàòà ãè ðåàëíîñò, äà âçåìàò ðåøåíèÿ. Íåäîñòèãúò íà ñúîáùåíèÿ ðàæäà ó òÿõ íåóâåðåíîñò è ïîäîçðåíèÿ, òîé å â îñíîâàòà íà ðàçëè÷íè êîíôëèêòè, êîåòî íå ïðîñòî çàòðóäíÿâà, íî áëîêèðà â åäèí ìîìåíò îðãàíèçàöèîííàòà äåéíîñò. PR å òåõíîëîãèÿ, êîÿòî å ñúçäàâàíà â ïðîäúëæåíèå íà äåñåòèëåòèÿ, çà äà äîáèå äíåøíèÿ ñè ìèñëîâåí è òåõíîëîãè÷åí âèä è âúçìîæíîñòè çà ïîñòèãàíå íà ðåçóëòàòíî, âçàèìíîèçãîäíî ñúòðóäíè÷åñòâî ñ ðàçëè÷íè ïóáëèêè. Ïîÿâàòà è ðàç122

âèòèåòî é ïîòâúðæäàâàò åäíî ïðàâèëî: êàòî ôóíäàìåíòàëåí ñîöèàëåí ïðîöåñ, êîìóíèêàöèÿòà å íå ïðîñòî îòðàæåíèå íà ïðîìåíèòå â îáùåñòâîòî, íî è ñàìà äîïðèíàñÿ çà îáùåñòâåíèòå ïðîìåíè.Îáùåñòâîòî íå å íèùî äðóãî îñâåí ñúâêóïíîñò îò âðúçêè ìåæäó èíäèâèäè, èíäèâèäè è ãðóïè, ìåæäó ãðóïè, ìåæäó ãðóïè è îáùåñòâîòî êàòî öÿëî. È çàòîâà, àêî ñà íàðóøåíè êîìóíèêàòèâíè âðúçêè, òî è ñîöèàëíîòî ðàçâèòèå ùå å çàòðóäíåíî. Ìíîãîîáðàçèåòî îò ïîäõîäè è ñðåäñòâà, êîèòî ïðèëàãà PR, ñà ñúùåñòâåíî óñëîâèå çà óñïåõà íà âñÿêà îðãàíèçàöèîííà ïîëèòèêà, ñëåäîâàòåëíî è çà ïðîñïåðèòåòà íà îáùåñòâîòî êàòî öÿëî. Çàòîâà äíåñ PR âå÷å å ïðîáëåì íå ñàìî íà êîíêðåòíàòà îðãàíèçàöèÿ, íî è íà îáùåñòâîòî êàòî öÿëî ðîëÿòà íà âñÿêà ñòðàòåãèÿ â ïîñëåäíà ñìåòêà ñå ñâåæäà äî òîâà: äà ñúòâîðè ñèòóàöèÿ, â êîÿòî äðóãèòå àêòèâíî ñå âêëþ÷âàò è ñå ÷óâñòâàò ó÷àñòíèöè â åäíî îáùî äåëî. Êàòî ñâúðçâà èíñòèòóöèè è õîðà, êàòî óëåñíÿâà ìàòåðèàëíèÿ, èíòåëåêòóàëíèÿ è äóõîâíèÿ îáìåí ìåæäó ÷ëåíîâåòå íà îáùåñòâîòî, PR ñå ïðåâðúùà è â åäíà îò íàé-âàæíèòå ïðåäïîñòàâêè çà íåãîâèÿ äèíàìè÷åí ïðîñïåðèòåò. *** Èñòèíñêàòà ìèñèÿ íà PR ìîæå äà áúäå èçðàçåíà ñ åäíà åäèíñòâåíà äóìà: “ñúïðè÷àñòíîñò”. Òîâà å òåõíîëîãèÿòà, êîÿòî ïå÷åëè äîâåðèåòî íà öåëåâèòå ïóáëèêè è ãè ïðèîáùàâà êúì ïðîöåñà íà ðåàëèçèðàíå íà îðãàíèçàöèîííàòà ïîëèòèêà. Ïî òîçè íà÷èí PR îñèãóðÿâà íà îðãàíèçàöèÿòà åäèí ïðàêòè÷åñêè íåèç÷åðïàåì ðåñóðñ ïî ïúòÿ êúì óñïåõà è- ðåñóðñà íà íåéíèòå ïóáëèêè. ×ðåç PR êîìïàíèÿòà ïîëó÷àâà âúçìîæíîñò è äà îòãîâîðè àäåêâàòíî íà íîâèòå ïðåäèçâèêàòåëñòâà, èäâàùè îò îêîëíàòà ñðåäà, è äà ðåàëèçèðà òàêà íåîáõîäèìàòà çà íåÿ ïðîìÿíà: äà ïðåâúðíå ñâåòà íà íåñèãóðíîñòòà â ñâÿò íà ðåàëíè âúçìîæíîñòè, äà òðàíñôîðìèðà ïîëèòèêàòà íà ïðîáëåìè â ïîëèòèêà íà öåííîñòè. 123