ÇÓÌ ÐÀ ÑÒ ÂÅ ÑÚ ÀË ÎÐ Ì ÔÎÍÄÀÖÈß "ÏÐÎËÅÒÍÀ ÄÚÃÀ" ÔÎÍÄÀÖÈß"ÔÐÈÄÐÈÕ ÅÁÅÐÒ" ÔÎÍÄÀÖÈß"ÏÐÎËÅÒÍÀ ÄÚÃÀ" ÑÎÖÈÀËÍÀÒÀ ÏÎËÈÒÈÊÀ È ÏÐÅÄÈÇÂÈÊÀÒÅËÑÒÂÀÒÀ ÍÀ ÃËÎÁÀËÈÇÀÖÈßÒÀ Ñîôèÿ, 2009 ãîä.

ÔÎÍÄÀÖÈß"ÔÐÈÄÐÈÕ ÅÁÅÐÒ" ÔÎÍÄÀÖÈß"ÏÐÎËÅÒÍÀ ÄÚÃÀ" ÑÎÖÈÀËÍÀÒÀ ÏÎËÈÒÈÊÀ È ÏÐÅÄÈÇÂÈÊÀÒÅËÑÒÂÀÒÀ ÍÀ ÃËÎÁÀËÈÇÀÖÈßÒÀ Ñîôèÿ, 2009 ã.

Ìàòåðèàëè îò êðúãëà ìàñà, îðãàíèçèðàíà îò Ôîíäàöèÿ"Ïðîëåòíà äúãà" è Áþðî Áúëãàðèÿ íà Ôîíäàöèÿ"Ôðèäðèõ Åáåðò" íà 26 íîåìâðè 2008 ã. â Ñîôèÿ Ôîíäàöèÿ"Ïðîëåòíà äúãà", Ñîôèÿ Ôîíäàöèÿ"Ôðèäðèõ Åáåðò", Áþðî Áúëãàðèÿ Ñúñòàâèòåëñòâî è íàó÷íà ðåäàêöèÿ: Èâàí Âåëåâ Îáùà ðåäàêöèÿ: Òîäîð Ìàðêîâ Ãðàôè÷åí äèçàéí è ïðåäïå÷àò: Ðåêëàìíà êúùà"ÄÅÌÀ ÏÐÈÍÒ" Êîðåêòîð: Ìàðèíà Áîæàíîâà Ïå÷àòíèöà:"ÄÅÌÀ ÏÐÈÍÒ"

Ñ Ú Ä Ú Ð Æ À Í È Å Àíîòàöèÿ íà êðúãëàòà ìàñà.............................................................. 5 Ñòðóêòóðà........................................................................................... 7 Îòêðèâàíå íà êðúãëàòà ìàñà. Ñëîâî íà ïðåäñåäàòåëÿ íà Ôîíäàöèÿ"Ïðîëåòíà äúãà" Àëåêñàíäúð Ðàäîñëàâîâ...................................................................... 9 Ïðèâåòñòâèå îò Ïðîãðàìíèÿ êîîðäèíàòîð íà Áþðî Áúëãàðèÿ íà Ôîíäàöèÿ"Ôðèäðèõ Åáåðò" Ïåí÷î Õóá÷åâ....................................................................................... 12 Ïúðâè ïàíåë íà êðúãëàòà ìàñà Âúâåäåíèå íà ìîäåðàòîðà Èâàí Âåëåâ............................................ 13 Ñò.í.ñ. Åâãåíèé Ìàòèí÷åâ................................................................ 16 Ïðîô. ä-ð Ðàäîñëàâ Ãàéäàðñêè.......................................................... 21 Äîö. Èâàí Âåëåâ.................................................................................. 26 Ïðîô. Âàñèë Ïðîäàíîâ....................................................................... 37 Ñò.í.ñ. ä-ð Ìàðèÿ Êèòàíîâà............................................................. 45 Ïðîô. Âëàäèìèð Ñòàíêîâ.................................................................. 49 Þðèé Äóäåâ.......................................................................................... 52 Âòîðè ïàíåë íà êðúãëàòà ìàñà Âúâåäåíèå íà ìîäåðàòîðà Òîäîð Ìàðêîâ....................................... 56 Ïðîô. Ãîðàí Ãîðàíîâ.......................................................................... 59 Òàíÿ Òðàÿíîâà...................................................................................... 66 Äàíêà Ìàòååâà.................................................................................... 76 Àíåëèÿ Êàðäàøëèåâà........................................................................... 81 Òîäîð Ìàðêîâ...................................................................................... 86 Èâàí Äî÷åâ........................................................................................... 93 Òîøî Êðúñòåâ..................................................................................... 96 Ðåçþìåòà çà õîäà è àêöåíòèòå íà äèñêóñèÿòà â I è II ïàíåë.......................................................................................... 99 Çàêðèâàíå íà êðúãëàòà ìàñà îò Ïðåäñåäàòåëÿ íà Ôîíäàöèÿ"Ïðîëåòíà äúãà" Àëåêñàíäúð Ðàäîñëàâîâ.................... 106 Ñïèñúê íà ó÷àñòíèöèòå.................................................................... 108 Ïðèëîæåíèå: Ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà êàòî òåìà è ïðîáëåìàòèêà äíåñ............................................................................ 110 3

Íîâîòî õèëÿäîëåòèå ùå áúäå áîðáà çà ñîöèàëíà ñïðàâåäëèâîñò çà öÿëîòî ÷îâå÷åñòâî. Ïîíÿòèåòî ãëîáàëíè âúïðîñè íå å ñàìî åäíà ôðàçà. Òî å äåéñòâèòåëíîñò è ÷îâå÷åñòâîòî ùå òðÿáâà äà ñå ñïðàâÿ ñ ãëîáàëíè âúïðîñè. Íå âå÷å çà êëàñîâè, íå çà ðàñîâè, íå çà îòäåëíè äúðæàâè. Ñâåòúò... ìèíàâà ìíîãî ìú÷èòåëíî êúì åäèí íîâ íà÷èí íà æèâååíå. Ñâåòúò ìèíàâà íàèñòèíà êúì åäíà íîâà ñîëèäàðíîñò. Íèå íàâëèçàìå â åäèí íîâ âèä õóìàíèçúì. Èìåííî çà òîçè ñîöèàëåí õóìàíèçúì òðÿáâà äà ìèñëèì êàòî ñîöèàëèñòè. Çàùîòî íèå ñìå íîñèòåëè íà ñîöèàëíîòî. Ä-ð Àòàíàñ Ìîñêîâ Ðàçóìúò, ñúâåñòòà è ìîðàëúò â ñâîåòî ñú÷åòàíèå îáðàçóâàò ñúäúðæàíèåòî íà õóìàíèçìà è òÿõíîòî òðèåäèíñòâî ãî ïðåâðúùà â ìàãèñòðàëà íà èñòîðèÿòà. Ñîöèàëíèÿò õóìàíèçúì å ñèíòåç íà îñíîâíèòå öåííîñòè: ñâîáîäà, ñïðàâåäëèâîñò è ñîëèäàðíîñò, èçäèãíàòè äî ðàâíèùåòî íà äúðæàâíà ïîëèòèêà, ÷èÿò öåë å óâàæåíèåòî êúì ÷îâåêà, çàùèòàòà íà íåãîâèòå ïðàâà è ñúçäàâàíåòî íà óñëîâèÿ çà äîñòîåí æèâîò. Ñîöèàëíèÿò õóìàíèçúì å ïðîãðàìàòà, ñ êîÿòî ñîöèàëäåìîêðàöèÿòà ùå ïðåîáðàçè ñâåòà â ïðåõîäà êúì íîâîòî èíôîðìàöèîííî(òåõíîòðîííî) îáùåñòâî. Ñòåôàí Ðàäîñëàâîâ

Íàñòîÿùîòî èçäàíèå ïðåäñòàâëÿâà ñáîðíèê ìàòåðèàëè îò êðúãëàòà ìàñà " Ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà è ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà íà ãëîáàëèçàöèÿòà”, ïðîâåäåíà ñúâìåñòíî îò Ôîíäàöèÿ"Ïðîëåòíà äúãà” è Áþðî Áúëãàðèÿ íà Ôîíäàöèÿ"Ôðèäðèõ Åáåðò” íà 26 íîåìâðè 2008 ã. â Äîìà íà òåõíèêàòà â Ñîôèÿ.  íåÿ ó÷àñòâàõà íàä 30 åêñïåðòè îò îáëàñòòà íà ñîöèàëíèòå íàóêè è ñîöèàëíàòà ïðàêòèêà, ïîëèòèöè, äåïóòàòè îò 40-òî Íàðîäíî ñúáðàíèå, ïðåäñòàâèòåëè íà èíñòèòóöèè è èçáîðíè îðãàíè îò öåíòðàëíàòà è ìåñòíàòà âëàñò, èçñëåäîâàòåëè íà îáùåñòâåíîòî ìíåíèå, æóðíàëèñòè. Ôîðóìúò áå îòêðèò îò ïðåäñåäàòåëÿ íà Ôîíäàöèÿ"Ïðîëåòíà äúãà” Àëåêñàíäúð Ðàäîñëàâîâ è ïðèâåòñòâàí îò ïðîãðàìíèÿ êîîðäèíàòîð íà Áþðî Áúëãàðèÿ íà Ôîíäàöèÿ"Ôðèäðèõ Åáåðò” Ïåí÷î Õóá÷åâ. Äèñêóñèèòå ïðîòåêîõà â ðàìêèòå íà äâà ïàíåëà:"Ñîöèàëíà ïîëèòèêà è ãëîáàëèçàöèÿ. Òåíäåíöèè â ñîöèàëíîòî ðàçâèòèå è ïîëèòè÷åñêàòà äåéíîñò. Ñîöèàëíà ïðàêòèêà è ïðîáëåìè” è"Ïðàêòèêè íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà íà íèâî ìåñòíà âëàñò. Îñîáåíîñòè. Ïðàêòè÷åñêè îïèò”. Âúâ âòîðèÿ ïàíåë ó÷àñòâàõà ïî-àêòèâíî ïðåäèìíî ïðåäñòàâèòåëè íà"Äâèæåíèå çà ñîöèàëåí õóìàíèçúì” â ìåñòíîòî ñàìîóïðàâëåíèå.  ïóáëèêàöèÿòà êúì âúâåæäàùèòå åêñïîçåòà íà ìîäåðàòîðèòå ñà îòðàçåíè ñúùî íÿêîè òåõíè ïî-âàæíè ðåïëèêè è òåìàòè÷íè ïðåïðàòêè, íàïðàâåíè ïðè âêëþ÷âàíåòî èì â äèñêóñèÿòà êàòî âîäåùè. Ñúùåâðåìåííî àêöåíòè è ïî-âàæíè ìîìåíòè îò äèñêóñèèòå ïî ïàíåëè, â òîâà ÷èñëî è íÿêîè èçâîäè"îò êàçàíîòî è íåäîèçêàçàíîòî” ñà äàäåíè â îáîáùåíà ôîðìà êàòî ðåçþìå íà ñúîòâåòíèÿ ìîäåðàòîð. Ïîðàäè ñëóæåáíè àíãàæèìåíòè è íåïðåäâèäåíî îòñúñòâèå íÿêîè îò ó÷àñòíèöèòå äåïîçèðàõà ïðåäâàðèòåëíî â ïèñìåí âèä ñâîèòå ñòàíîâèùà è èäåè ïî îïðåäåëåíè ïðîáëåìè íà òåìàòà.  ïðèëîæåíèå å âêëþ÷åí ìàòåðèàë, îáñúæäàí âúâ Ôîíäàöèÿ"Ïðîëåòíà äúãà” â ðàìêèòå íà ïîäãîòîâêàòà çà êðúãëàòà ìàñà. 5

Ôîíäàöèÿ"Ïðîëåòíà äúãà” å ó÷ðåäåíà íà 28 ñåïòåìâðè 1996 ã. â Ñîôèÿ ïî èíèöèàòèâà íà Ñòåôàí Ðàäîñëàâîâ, ãëàâåí ñåêðåòàð íà Áúëãàðñêàòà ñîöèàëäåìîêðàòè÷åñêà ïàðòèÿ(1992-1996) è ñúçäàòåë íà"Äâèæåíèå çà ñîöèàëåí õóìàíèçúì” êàòî èäåéíî òå÷åíèå. Öåëèòå íà Ôîíäàöèÿòà ñà ñëåäíèòå: 1. Ïîïóëÿðèçèðàíå è ðåàëèçèðàíå íà èäåèòå íà ñîöèàëíèÿ õóìàíèçúì. Òîé îïðåäåëÿ ÷îâåêà êàòî âèñøà öåííîñò íà îáùåñòâîòî, êîåòî òðÿáâà äà ðàáîòè ïðàêòè÷åñêè çà îñúùåñòâÿâàíå ïðàâîòî ìó íà äîñòîåí æèâîò è ïúëíîöåííà ðåàëèçàöèÿ.  òàçè âðúçêà Ôîíäàöèÿòà ïîäïîìàãà ïóáëè÷íè è ÷àñòíè, êîëåêòèâíè è èíäèâèäóàëíè èçÿâè, ñâúðçàíè ñ îñúùåñòâÿâàíåòî íà òàçè âèñîêîáëàãîðîäíà öåë. 2. Ïîïóëÿðèçèðàíå ïîñòèæåíèÿòà íà áúëãàðñêàòà íàöèîíàëíà êóëòóðà. 3. Ïîäïîìàãàíå îáó÷åíèåòî íà ìëàäè ñïåöèàëèñòè è îáìÿíàòà íà íàó÷åí îïèò ìåæäó òÿõ. 4. Ïîäïîìàãàíå îðãàíèçèðàíåòî íà ìåæäóíàðîäíè è íàöèîíàëíè ñåìèíàðè è êîíôåðåíöèè ñ öåë ïðèîáùàâàíå íà áúëãàðñêîòî îáùåñòâî êúì åâðîïåéñêèòå è ñâåòîâíè ñòðóêòóðè. 5. Ïîäïîìàãàíå íà áîëíèòå îò äèàáåò è äðóãè ñîöèàëíî çíà÷èìè çàáîëÿâàíèÿ â Áúëãàðèÿ. Ïðåäñåäàòåë íà Óïðàâèòåëíèÿ ñúâåò íà Ôîíäàöèÿ"Ïðîëåòíà äúãà” å ñò. í. ñ. èíæ. Àëåêñàíäúð Ðàäîñëàâîâ. Èçïúëíèòåëåí äèðåêòîð íà Ôîíäàöèÿòà å Òîäîð Ìàðêîâ. Àäðåñ íà Ôîíäàöèÿ"Ïðîëåòíà äúãà”: 1505 Ñîôèÿ, óë."Ìúðôè”, ¹ 15 òåë.: 846 33 87 è 0888 901 503(èçïúëíèòåëåí äèðåêòîð Ìàðêîâ) 6

ÑÒÐÓÊÒÓÐÀ Îòêðèâàíå íà êðúãëàòà ìàñà Ñëîâî íà Ïðåäñåäàòåëÿ íà Ôîíäàöèÿ Ïðîëåòíà äúãà” ñò. í. ñ. èíæ. Àëåêñàíäúð Ðàäîñëàâîâ . Ïðèâåòñòâèå îò Ïðîãðàìíèÿ êîîðäèíàòîð íà Áþðî Áúëãàðèÿ íà Ôîíäàöèÿ"Ôðèäðèõ Åáåðò” Ïåí÷î Õóá÷åâ. Ïúðâè ïàíåë íà êðúãëàòà ìàñà Ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà è ãëîáàëèçàöèÿòà. Òåíäåíöèè â ñîöèàëíîòî ðàçâèòèå è ïîëèòè÷åñêàòà äåéíîñò. Ñîöèàëíà ïðàêòèêà è ïðîáëåìè. Âúâåäåíèå íà ìîäåðàòîðà Èâàí Âåëåâ. Åâãåíèé Ìàòèí÷åâ. Åâðîïåéñêèÿò ñîöèàëåí ìîäåë è çàäà÷èòå íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà. Ðàäîñëàâ Ãàéäàðñêè. Çäðàâåîïàçâàíå, ñîöèàëíà ïîëèòèêà è õóìàíèçúì åñòåñòâåíà è íåðàçðèâíà âçàèìíîñò, ãàðàíöèÿ çà îâëàäÿâàíå ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà íà ãëîáàëèçàöèÿòà. Èâàí Âåëåâ. Ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà êúì óñúâúðøåíñòâàíå íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà è íåéíàòà èíôðàñòðóêòóðà. Íÿêîè ïðèíöèïíè ïîëîæåíèÿ. Âàñèë Ïðîäàíîâ. Íåîñîöèàëíàòà äúðæàâà. Ìàðèÿ Êèòàíîâà. Ðîëÿòà íà æåíèòå ñîöèàëíèÿò ìîäåë è ãëîáàëèçàöèÿòà. Âëàäèìèð Ñòàíêîâ. Çà ïðåîñìèñëÿíå íà ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêèòå è ñîöèàëíî-ïîëèòè÷åñêèòå ñòúïêè â èíòåãðàöèÿòà íà ðîìèòå. Þðèé Äóäåâ. Ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà ñå íóæäàå îò ÿñíè, ðàçóìíè è õóìàííè ïðàâèëà â èêîíîìèêàòà. 7

Âòîðè ïàíåë íà êðúãëàòà ìàñà Ïðàêòèêè íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà íà íèâî ìåñòíà âëàñò. Îñîáåíîñòè. Ïðàêòè÷åñêè îïèò íà ïðåäñòàâèòåëè íà Äâèæåíèåòî çà ñîöèàëåí õóìàíèçúì â ìåñòíàòà âëàñò. Âúâåäåíèå íà ìîäåðàòîðà Òîäîð Ìàðêîâ.... Ãîðàí Ãîðàíîâ. Ñîöèàëíèòå íàöèîíàëíè ñòðóêòóðè â êîíòåêñòà íà ãëîáàëèçàöèÿòà. Òàíÿ Òðàÿíîâà. Îáùåñòâåíîòî ìíåíèå ïî àêòóàëíè âúïðîñè íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà. Äàíêà Ìàòååâà. Ðàçãúðíàòà è åôåêòèâíà ñîöèàëíà ïîëèòèêà â ïîëçà íà õîðàòà. Àíåëèÿ Êàðäàøëèåâà. Ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà, ìëàäåæòà è ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà íà ãëîáàëèçàöèÿòà. Òîäîð Ìàðêîâ. Ãëîáàëèçàöèÿòà: Ïðîáëåìè è ïîñëåäèöè íà ìåñòíî íèâî. Íÿêîè èçâîäè. Èâàí Äî÷åâ. Ñîöèàëíàòà ñïðàâåäëèâîñò è ñèãóðíîñòòà êàòî ïðåäïîñòàâêè çà äåìîêðàòè÷íà è õóìàííà ñîöèàëíà ïîëèòèêà. Òîøî Êðúñòåâ. Çà íÿêîè ñïåöèôè÷íè ïðîáëåìè, ïðàêòèêè è àêöåíòè íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà íà ìåñòíî íèâî. Çàêëþ÷èòåëíà ÷àñò íà êðúãëàòà ìàñà Ðåçþìå íà ìîäåðàòîðà íà Ïúðâè ïàíåë Ðåçþìå íà ìîäåðàòîðà íà Âòîðè ïàíåë Çàêëþ÷èòåëíî ñëîâî íà Ïðåäñåäàòåëÿ íà Ôîíäàöèÿ"Ïðîëåòíà äúãà” Àëåêñàíäúð Ðàäîñëàâîâ. Ïðèëîæåíèå Ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà êàòî òåìà è ïðîáëåìàòèêà äíåñ. Êîé êîé å? Àâòîðè íà ìàòåðèàëèòå â ñáîðíèêà è äðóãè ó÷àñòíèöè â äèñêóñèÿòà íà êðúãëàòà ìàñà. 8

ÎÒÊÐÈÂÀÍÅ ÍÀ ÊÐÚÃËÀÒÀ ÌÀÑÀ Ñëîâî íà Ïðåäñåäàòåëÿ íà Ôîíäàöèÿ"Ïðîëåòíà äúãà” ñò. í. ñ. èíæ. Àëåêñàíäúð Ðàäîñëàâîâ ïðè îòêðèâàíåòî íà Êðúãëàòà ìàñà íà òåìà"Ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà è ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà íà ãëîáàëèçàöèÿòà” Óâàæàåìè ã-í Õóá÷åâ, ïðîãðàìåí êîîðäèíàòîð íà Áþðî Áúëãàðèÿ íà Ôîíäàöèÿ“Ôðèäðèõ Åáåðò”, Âúâ Âàøå ëèöå áëàãîäàðÿ çà ñúïðè÷àñòíîñòòà è ïîìîùòà íà Ôîíäàöèÿ“Ôðèäðèõ Åáåðò”, íà ãåðìàíñêàòà ñîöèàëäåìîêðàöèÿ è ïåðñîíàëíî íà äèðåêòîðà íà ôîíäàöèÿòà ã-í Ìàðê Ìàéíàðäóñ çà îðãàíèçàöèÿòà íà äíåøíàòà êðúãëà ìàñà. Óâàæàåìè ó÷àñòíèöè â äíåøíèÿ äèñêóñèîíåí ôîðóì íà òåìà“Ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà è ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà íà ãëîáàëèçàöèÿòà”, Óâàæàåìè ïðåäñòàâèòåëè íà ñðåäñòâàòà çà ìàñîâà èíôîðìàöèÿ, óâàæèëè ôîðóìà, Äàìè è ãîñïîäà, Òåìàòà çà ñîöèàëíîòî, çà õóìàíèçìà â ÷îâåøêîòî îáùåñòâî èìà äúëãà èñòîðèÿ. Íàøèÿò äóõîâåí áàùà, ñúçäàòåë íà ó÷åíèåòî çà ñîöèàëíèÿ õóìàíèçúì è ïàòðîí íà“Äâèæåíèåòî çà ñîöèàëåí õóìàíèçúì”, âèäíèÿò áúëãàðñêè ñîöèàëäåìîêðàò è ïî÷åòåí ïðåäñåäàòåë íà ÁÑÄÏ ä-ð Àòàíàñ Ìîñêîâ, ñïîäåëè ñ äåëåãàòèòå íà 40-èÿ êîíãðåñ íà ÁÑÄÏ, ñúñòîÿë ñå ïðåç þíè 1994 ã. ñëåäíîòî çà åâîëþöèÿòà íà õóìàíèçìà â ÷îâåøêîòî ðàçâèòèå. Öèòèðàì:”Ñîöèàëíàòà ñïðàâåäëèâîñò ñå èçäèãà êàòî åäèí ãîëÿì ïðèíöèï íà âåêîâåòå îò ÕVIII äî íàøèÿ. Íèå æèâååì èìåííî â òàçè åïîõà, êîãàòî íà ëèáåðàëíèÿ õóìàíèçúì(ñâîáîäàòà íà ëè÷íîñòòà è ðàâåíñòâîòî ïðåä çàêîíà) ñå äàâà ñîöèàëíî ñúäúðæàíèå. Ïî âñè÷êè êîíòèíåíòè å ðàçâèòî òîâà äâèæåíèå çà ñîöèàëíà ñïðàâåäëèâîñò è âñè÷êè êîíòèíåíòè å îïàñàë Ñîöèàëèñòè÷åñêèÿò èíòåðíàöèîíàë...  òâúðäî óáåæäåíèå ñúì, ÷å ñèñòåìàòà îò êîÿòî òðúãâàìå ñ òîçè èäåàë, å âå÷å îñúäåíà ñèñòåìà. Ïå÷àëáàðñêàòà èêîíîìèêà íå å â ñúñòîÿíèå äà ïîñðåùíå ðàçõîäèòå çà ïîääúðæàíåòî íà ñîëèäàðíîñòòà íà ÷îâå÷åñòâîòî êàòî âèä. Íå ïëàùàò êàïèòàëèñòèòå, íå ïëàùà ÌÂÔ, íå ïëàùàò íÿêîè áàíêè, à ïëàùàò äúðæàâèòå ñúñ ñâîèòå áþäæåòè, èëè ïëàùàò íàðîäèòå. 9

Âñè÷êè äúðæàâè ñà ÷ëåíîâå íà ÎÎÍ, âñè÷êè âå÷å ñà çàäúëæåíè ñúãëàñíî ìåæäóíàðîäíîòî ïðàâî äà ñè ïîäàäàò ðúöå è äà âëåÿò â ëèáåðàëíèÿ õóìàíèçúì ñúäúðæàíèåòî, êîåòî íèå, ñîöèàëäåìîêðàòèòå, èñêàìå äà ìó äàäåì. Òîâà îçíà÷àâà, ÷å íà íàñ, âñè÷êè ñîöèàëäåìîêðàòè, íè ïðåäñòîè ãîëÿìàòà çàäà÷à, ñâåòîâíàòà çàäà÷à, äà âúçòúðæåñòâóâà ñîöèàëíèÿò õóìàíèçúì... Âèå, êàòî ðàòíèöè íà áúëãàðñêàòà ñîöèàëíà äåìîêðàöèÿ ñòå õîðàòà, êîèòî âúâ âòîðîòî õèëÿäîëåòèå ùå âúçãëàâèòå â Áúëãàðèÿ îáùî÷îâåøêîòî äâèæåíèå çà ñîöèàëåí õóìàíèçúì... Òîâà å ïîñëåäíîòî óáåæäåíèå, äî êîåòî ñòàðåöúò å äîøúë. Òîé ãî ñïîäåëÿ ñ âàñ êàòî åäèí çàâåò ñâîáîäà, ñîëèäàðíîñò, ñîöèàëíà ñïðàâåäëèâîñò. Áëàãîäàðÿ.”(â-ê.”Ñâîáîäåí íàðîä”, áð.25 îò 23-29 þíè 1994 ã.). Âúçãëåäúò íà ä-ð Ìîñêîâ çà ñîöèàëíèÿ õóìàíèçúì çàëåãíà â îñíîâàòà íà Ïðîãðàìíàòà äåêëàðàöèÿ íà Äâèæåíèåòî çà ñîöèàëåí õóìàíèçúì, êàòî èäåéíî òå÷åíèå â ÁÑÄÏ, ïðèåòà íà íåãîâàòà Ó÷ðåäèòåëíà ñðåùà, ñúñòîÿëà ñå âúâ Âàðíà íà 6 è 7 ìàðò 1995 ã., êîÿòî âúçïðèåìà ñîöèàëíèÿ õóìàíèçúì êàòî íîâ åòàï â ñòðàòåãèÿòà íà ñîöèàëäåìîêðàöèÿòà. È êàòî ãîâîðèì çà ñîöèàëåí õóìàíèçúì áèõ æåëàë äà ïðèïîìíÿ ñúäúðæàíèåòî, êîåòî íèå âëàãàìå â íåãî â íàé-ñèíòåçèðàí âèä â ñìèñúëà íà èäåÿòà íà îñíîâàòåëÿ íà Äâèæåíèåòî çà ñîöèàëåí õóìàíèçúì ïîêîéíèÿ Ñòåôàí Ðàäîñëàâîâ, íàðîäåí ïðåäñòàâèòåë îò 7-òî ÂÍÑ è ãëàâåí ñåêðåòàð íà ÁÑÄÏ, à èìåííî:“Ñîöèàëíèÿò õóìàíèçúì å ñèíòåç íà ìîðàëíèòå öåííîñòè ñâîáîäà, ñïðàâåäëèâîñò è ñîëèäàðíîñò, èçäèãíàòè äî ðàâíèùåòî íà äúðæàâíà ïîëèòèêà, ÷èÿòî öåë å óâàæåíèåòî êúì ÷îâåêà, çàùèòàòà íà íåãîâèòå ïðàâà è ñúçäàâàíåòî íà óñëîâèÿ çà äîñòîåí æèâîò”. Óâàæàåìè ïðèÿòåëè, ïîçâîëèõ ñè äà àíãàæèðàì âàøåòî âíèìàíèå ñ íÿêîè îñíîâîïîëàãàùè ìèñëè íà ä-ð Ìîñêîâ è Ñòåôàí Ðàäîñëàâîâ, çà äà ïðèïîìíÿ íà àóäèòîðèÿòà, êîè ñìå íèå áúëãàðñêèòå ñîöèàëäåìîêðàòè ñîöèàëíè õóìàíèñòè, îðãàíèçàòîðè íà äíåøíàòà êðúãëà ìàñà, ñúñ ñúäåéñòâèåòî íà Ôîíäàöèÿ“Ôðèäðèõ Åáåðò”. Òîâà å íàøåòî âåðóþ îò êîåòî íå ìîæåì è íÿìà äà îòñòúïèì. Çàïî÷íàëàòà â ÑÀÙ ôèíàíñîâà êðèçà ñå ïðåâðúùà â ñâåòîâíà, íî çà îáùà òðåâîãà íà ÷îâå÷åñòâîòî çàïëàøâà äà ñå ïðåâúðíå è â ñâåòîâíà èêîíîìè÷åñêà êðèçà. Òåçè ñúáèòèÿ êàòî ÷å ëè ïîòâúðæäàâàò ïðîðî÷åñòâîòî íà ä-ð Ìîñêîâ. Óñèëåíî çàïî÷íà äà ñå ãîâîðè çà íåîáõîäèìîñòòà îò íîâ ñâåòîâåí èêîíîìè÷åñêè ðåä, çà ìåæäóíàðîäíà ñèñòåìà çà ïðåâåíöèÿ è êîíòðîë íà ñâåòîâíèòå ôèíàíñè.  ñâîè èçêàçâàíèÿ è íîâîèçáðàíèÿò ïðåçèäåíò íà ÑÀÙ ã-í Áàðàê Îáàìà èçðàçÿâà ñúïðè÷àñòíîñò ñúñ ñâîè äóìè çà îáùî÷îâåøêàòà ñîëèäàðíîñò â èìåòî íà ÷îâå÷íîñòòà. 10

Òàêà, ÷å òåìàòà íà äíåøíàòà êðúãëà ìàñà çà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà è ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà íà ãëîáàëèçàöèÿòà- Âèå, äðàãè ó÷àñòíèöè ðàçáèðàòå- íå å ñëó÷àéíî èçáðàíà ñàìî çàùîòî èìà ìíîãî àêòóàëíî çâó÷åíå. Çà íàñ ñîöèàëíèòå õóìàíèñòè îòíîøåíèåòî êúì çàùèòàòà íà ñîöèàëíàòà ñïðàâåäëèâîñò è íóæäàòà îò îáùîïëàíåòàðíà ñîëèäàðíîñò íà ñúâðåìåííîòî ÷îâå÷åñòâî â íåéíà çàùèòà å ñìèñúë íà íàøèÿ îáùåñòâåí àíãàæèìåíò è ñâîåãî ðîäà öåííîñòíà ðàçäåëèòåëíà ëèíèÿ íà îáùåñòâåíà ïîçèöèÿ, àíãàæèìåíòè, ïîëèòè÷åñêî ïîâåäåíèå è ïàðòíüîðñòâî. Çàòîâà íèå æåëàåì çàåäíî â îòêðîâåí äèàëîã äà äîïðèíåñåì çà èçÿñíÿâàíå èçìåðåíèÿòà íà ñîöèàëíîòî êàòî âúçìîæíè öåëè è ïðàêòè÷åñêà ïîëèòèêà â óñëîâèÿòà íà ãëîáàëèçèðàùèÿ ñå ñâÿò è çà íåéíàòà êîíêðåòèêà â äíåøíà Áúëãàðèÿ. Èñêðåíî æåëàÿ ïîëçîòâîðíà è îòêðîâåíà äèñêóñèÿ ïî òåìàòà, çàùîòî êàêòî ãëàñè íàðîäíàòà ìúäðîñò“â ñïîðà ñå ðàæäà èñòèíàòà”. Áëàãîäàðÿ íà âñè÷êè, êîèòî ñå îòçîâàõà íà ïîêàíàòà çà ó÷àñòèå. Ïðåäëàãàì çà ìîäåðàòîðè äîö. Èâàí Âåëåâ è Òîäîð Ìàðêîâ, äèðåêòîð íà Ôîíäàöèÿ“Ïðîëåòíà äúãà”. Îòêðèâàì äíåøíàòà êðúãëà ìàñà îò èìåòî íà äîìàêèíà Ôîíäàöèÿ “Ïðîëåòíà äúãà”. Ïîæåëàâàì óñïåõ íà íà÷èíàíèåòî. 11

Ïðèâåòñòâèå êúì ó÷àñòíèöèòå â Êðúãëà ìàñà"Ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà è ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà íà ãëîáàëèçàöèÿòà” îò ïðîãðàìíèÿ êîîðäèíàòîð íà Áþðî Áúëãàðèÿ íà Ôîíäàöèÿ "Ôðèäðèõ Åáåðò” Ïåí÷î Õóá÷åâ Óâàæàåìè ã-í Ðàäîñëàâîâ, óâàæàåìè ïðîô. Ãàéäàðñêè, óâàæàåìè ã-í Ãîðîëîìîâ, Óâàæàåìè äàìè è ãîñïîäà, Ðàçðåøåòå ìè äà âè ïîçäðàâÿ îò èìåòî íà Ôîíäàöèÿ"Ôðèäðèõ Åáåðò" è îò ìîå èìå. Èñêàì äà áëàãîäàðÿ íà ñúîðãàíèçàòîðèòå îò Ôîíäàöèÿ"Ïðîëåòíà äúãà”, íà òåçè îò âàñ, êîèòî äîïðèíåñîõà çà îðãàíèçàöèÿòà íà äíåøíàòà êðúãëà ìàñà íà Èâàí Âåëåâ, íà Òîäîð Ìàðêîâ, íà ×àâäàð Ñóòèíñêè. Èñêàì äà áëàãîäàðÿ è íà òåçè îò âàñ, êîèòî èçïðàòèõòå äîêëàäè çà äíåøíàòà êðúãëà ìàñà è íà âñè÷êè âàñ çà ó÷àñòèåòî. Òîâà, êîåòî êàçà ã-í Ðàäîñëàâîâ å èñòèíà: íèå îïðåäåëèõìå òåìàòà çà äíåøíàòà êðúãëà ìàñà ïðåäè ãîðå-äîëó 1 ãîäèíà, íî ñåãà âèæäàìå, ÷å äíåñ òÿ å íàèñòèíà ìíîãî àêòóàëíà. Íèå æèâååì â åäèí ãëîáàëåí ñâÿò, â êîéòî ÷ðåç èíòåðíåò, ÷ðåç âúçìîæíîñòèòå çà åëåêòðîííà êîìóíèêàöèÿ èìàìå îáâúðçâàíå íà õîðàòà îò âñè÷êè êîíòèíåíòè, îò âñè÷êè äúðæàâè. Îò äðóãà ñòðàíà, ãîëåìèòå èíòåðíàöèîíàëíè êîíöåðíè ñà ïðåäñòàâåíè â ïî÷òè âñè÷êè ñòðàíè, èìà âúçìîæíîñò çà ñðàâíèòåëíî åâòèí òðàíñïîðò äî âñè÷êè êðàèùà íà ñâåòà. Íàëèöå å åäíà âçàèìîîáâúðçàíîñò íà èêîíîìèêèòå íà âñè÷êè äúðæàâè ïî ñâåòà è âèæäàìå, ÷å çà ñúæàëåíèå ïîðàäè òàçè ïðè÷èíà, êîãàòî íÿêúäå ñå ñëó÷è íåùî ëîøî, òîãàâà ñòðàäàò âñè÷êè äúðæàâè. Îò äðóãà ñòðàíà ïúê å õóáàâî, ÷å êîãàòî âúðâè ñâåòîâíàòà èêîíîìèêà, òîãàâà âñè÷êè äúðæàâè ïå÷åëÿò â åäíà èëè äðóãà ñòåïåí. Ñìÿòàì, ÷å â óñëîâèÿòà íà òàêàâà ãëîáàëíà èêîíîìèêà îñíîâíèòå íàñîêè íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà òðÿáâà äà áúäàò íàñî÷åíè êúì ÷îâåøêîòî ðàçâèòèå, êúì ó÷åíåòî íà ÷óæäè åçèöè, íàé-âå÷å íà àíãëèéñêè, êúì ïðèäîáèâàíåòî íà êîìïþòúðíè óìåíèÿ, êúì òîâà êàê â îáðàçîâàíèåòî äà ñå èçó÷àâàò òàêèâà ïðåäìåòè, êîèòî íàèñòèíà ñà ñúâðåìåííî ïîëåçíè è íåîáõîäèìè, ÷ðåç êîèòî õîðàòà äà ìîãàò äà íàìåðÿò ñâîÿòà êîíêðåòíà ðåàëèçàöèÿ. Îò äðóãà ñòðàíà, ìíîãî âàæåí å âúïðîñúò çà çäðàâåîïàçâàíåòî. Ðàäâàì ñå, ÷å ïðîô. Ãàéäàðñêè å òóê, çàùîòî íàèñòèíà òðÿáâà ïðè òîçè ñòðåñ, íà êîéòî ñà ïîäëîæåíè õîðàòà â äíåøíîòî âðåìå, çäðàâåîïàçâàíåòî äà îáåçïå÷àâà åäíà ïðåâåíöèÿ, õîðàòà äà áúäàò ïðåäïàçâàíè îò áîëåñòè. Îò äðóãà ñòðàíà, íà òåçè êîèòî ñå ðàçáîëÿâàò, äà èì áúäå îñèãóðåíî ñúùî òàêà åäíà êà÷åñòâåíà ìåäèöèíñêà ïîìîù. Íî íå èñêàì äà îòíåìàì äóìàòà íà åêñïåðòèòå, íå ñúì åêñïåðò â òàçè îáëàñò. Áëàãîäàðÿ îùå âåäíúæ íà âñè÷êè è ïîæåëàâàì ïîëçîòâîðíà äèñêóñèÿ. 12

ÏÚÐÂÈ ÏÀÍÅË Ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà è ãëîáàëèçàöèÿòà. Òåíäåíöèè â ñîöèàëíîòî ðàçâèòèå è ïîëèòè÷åñêàòà äåéíîñò. Ñîöèàëíà ïðàêòèêà è ïðîáëåìè Âúâåäåíèå íà ìîäåðàòîðà Èâàí Âåëåâ Öåëòà íà íàñòîÿùàòà êðúãëà ìàñà å äà ñå îòêðîÿò è îáñúäÿò íÿêîè îò î÷åðòàëèòå ñå ïðåäèçâèêàòåëñòâà â ãëîáàëíîòî ðàçâèòèå, òåõíè îñîáåíîñòè â ðåãèîíàëåí è íàöèîíàëåí ïëàí(ÅÑ è Áúëãàðèÿ), ïðîâîêèðàùè ïîâå÷å èëè ïî-ìàëêî, ïðÿêî èëè êîñâåíî ñôåðàòà íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà è íåéíèòå âçàèìíè çàâèñèìîñòè ñ äðóãè ñôåðè íà îáùåñòâåíèÿ æèâîò. Äà ñå îáìåíè èíôîðìàöèÿ çà èçâåñòíè ðåøåíèÿ è îâëàäÿâàíåòî íà ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà è ïðîáëåìèòå, êàêòî è ñúîòâåòåí ïðàêòè÷åñêè îïèò çà òîâà. Çà äà ìîãàò íà òàçè áàçà äà ñå ôîðìèðàò åâåíòóàëíè èíôîðìàöèîííè ïðåäïîñòàâêè çà ñúîòâåòíè ðåøåíèÿ è ñòúïêè â ñîöèàëíàòà ïðàêòèêà. È íåêà ïîä÷åðòàåì: èëþçèÿ å äà ñå ñìÿòà, ÷å ãëîáàëíèòå ïðîáëåìè è ïîñëåäèöèòå îò òÿõ, îò ïîäõîäèòå è ðàáîòàòà ïî òÿõ, íåçàâèñèìî ñ êàêúâ ðåçóëòàò, ùå îòìèíàò íàøàòà ñòðàíà. Èëè êîÿòî è äà å äðóãà.  òàçè âðúçêà îñîáåíî âíèìàíèå å îòäåëåíî íà òàçè ïðîáëåìàòèêà íà ìåñòíî íèâî â îòäåëíî, âòîðî çàñåäàíèå.  òîçè ñìèñúë ïúðâîòî ùå èìà çà öåë ñúùî äà ïðåäëîæè èçâåñòíà àíàëèòè÷íà áàçà çà òîâà. Çà äà çíàåì êàêâî äà ïðàâèì äíåñ è êàê äà ñå ïîäãîòâèì çà óòðåøíèÿ äåí, òðÿáâà äà ñå îïèòàìå äà õâúðëèì ïîãëåä â áúäåùåòî. Òàìêúäå îùå ëàòåíòíè è ñèìïòîìàòè÷íè, ïîâå÷å èëè ïî-ìàëêî îòêðîÿâàùè ñå- îùå äíåñ ìîæåì äà îòêðèåì, èëè äà ïðåäóãàäèì è èçãðàäèì íàãëàñà çà òîâà, êîåòî ñå î÷åðòàâà. Çà äà íå áúäåì èçíåíàäàíè, îùå ïî-ìàëêî ïúê ïàíèêüîñàíè. Äà ïîäãîòâèì èíñòðóìåíòàðèóì îò âúçìîæíè ïðàêòè÷åñêè ðåøåíèÿ, êîèòî äà ñà ãúâêàâè- òàêà, êàêòî äèíàìè÷íà è ãúâêàâà å ñàìàòà ñîöèàëíà äåéñòâèòåëíîñò. Êàòî ïðèíöèïíà íèøêà íà íàøàòà äèñêóñèÿ ïðåäëàãàì äà ïðîñëåäèì ïðè÷èííî-ñëåäñòâåíàòà âåðèãà ãëîáàëèçàöèîííè ïðîöåñè- ñîöèàëíè ïðîáëåìè- ñîöèàëíîïîëèòè÷åñêà ïðàêòèêà. Ïðè êîåòî äà èçõîäèì ïðåäè âñè÷êî îò ñîöèàëíî-ñòðóêòóðíè, èêîíîìè÷åñêè è ñîöèîêóëòóðíè ïðîìåíè è ñâúðçàíèòå ñ òÿõ ïðåäèçâèêàòåëñòâà, âå÷å ïîçíàòè è óòâúðäåíè óäà÷íè ðåøåíèÿ çà îâëàäÿâàíåòî èì, ïîñî÷èì ñúùî èçâ åñòíèòå êàòî íåóäà÷íè èëè ïðèíöèïíî ïîãðåøíè è íåïðèåìëèâè ïðàêòèêè, îñîáåíî ìàùàáíî ëàíñèðàíè ïðåäñòàâè çà íåîâëàäÿíè è íîâîâúçíèêíàëè èëè íîâîâúçíèêâàùè ïðîáëåìè, âêëþ÷èòåëíî ëàòåíòíè 13

òàêèâà è òåõíè ñèìïòîìè, î÷àêâàíè èëè âå÷å îòêðîèëè ñå â îïðåäåëåíà ñòåïåí â ñîöèàëíàòà ïðàêòèêà. Òóê íÿêîè íàé-îáùè àêöåíòè è íàïðàâëåíèÿ îò òÿõ, áåç ïðåòåíöèè çà èç÷åðïàòåëíîñò.  ñîöèî-ñòðóêòóðíî è äåìîãðàôñêî îòíîøåíèå ñèëíî âúçäåé ñòâèå âúðõó ñîöèàëíî-ïîëèòè÷åñêàòà ïðàêòèêà èìàò ïðîìÿíàòà íà ïðîïîðöèèòå ìåæäó îñíîâíèòå âúçðàñòîâè ãðóïè; íàöèîíàëíàòà, íàäíàöèîíàëíà è íàäðåãèîíàëíà ìèãðàöèÿ íà îãðîìíè ÷îâåøêè ìàñè; áóðíîòî ðàçâèòèå íà ïàçàðèòå è îñîáåíî íà òðóäîâèÿ ïàçàð, ñâúðçàíî â ïðèëîæåíèåòî íà íîâèòå òåõíîëîãèè â ïðàêòèêàòà, êîåòî èçâèêâà íà æèâîò íîâè ñîöèàëíè ãðóïè ñëîåâå- íàïðèìåð òîçè íà õîðàòà ñ íåñèãóðíî ðàáîòíî ìÿñòî è ïðîôåñèÿ, ïîñòàâåíè â ñèëíî çàòðóäíåíè òðóäîâè è èêîíîìè÷åñêè óñëîâèÿ, áåç ðåäîâíà çàåòîñò è ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, îáîçíà÷àâàí â ðåäèöà åâðîïåéñêè è äðóãè ñòðàíè êàòî"ïðåêàðèàò”. Ñúùî òàêà î÷åðòàâàùîòî ñå íîâî ïî õàðàêòåð è ïî-çàäúëáî÷åíî ïðîòèâîðå÷èå ìåæäó ãðàäà è ñåëîòî; â ãëîáàëåí ïëàí ìåæäó áîãàòèÿ Ñåâåð è áåäíèÿ Þã. Ïðåõâúðëÿíåòî íà òðàäèöèîííè ïðîèçâîäñòâà â îáëàñòè ñ èçãîäíè çà êàïèòàëà íàëè÷íîñò è áëèçîñò íà ðåñóðñè, çíà÷èòåëíî ïî-åâòèíà ðàáîòíà ðúêà è"ïî-ëèáåðàëíî” òðóäîâî çàêîíîäàòåëñòâî, ïðîâîêèðàùî ïî-ãîëÿìà áåçðàáîòèöà è çàäúëáî÷àâàíå íà ðàçëèêèòå ìåæäó èìîòíè è áåçèìîòíè, áåäíè è áîãàòè, çàñèëâàùî òåíäåíöèè íà ñîöèàëíà íåñèãóðíîñò è íåñïðàâåäëèâîñò. Âñè÷êî òîâà ñúçäàâà äîïúëíèòåëíè ïðîáëåìè çà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà, îòïðàâÿ ñïåöèôè÷íè èçèñêâàíèÿ çà íåéíîòî ôîðìèðàíå, ïðîâåæäàíå, ïëàíèðàíå. Ïî îòíîøåíèå íà äúðæàâíîñòòà ñå ïðàâÿò îïèòè äà ñå ëàíñèðà è óòâúðæäàâàò ïðàêòèêè íà ìîäåëà íà ò. íàð."ïîñòäåìîêðàöèÿ”, êîéòî äî ãîëÿìà ñòåïåí îáåçñèëâà è îáåçìèñëÿ ðîëÿòà íà ïîëèòè÷åñêèòå ïàðòèè â îáùåñòâåíèÿ æèâîò, âîäè äî ñðàñòâàíåòî èì ñ èêîíîìèêàòà è çàâèñèìîñò îò íåÿ, äî åðîçèðàíå íà âëèÿíèåòî èì ñðåä åëåêòîðàòà.  Òðåòèÿ ñåêòîð- íåïðàâèòåëñòâåíè è ïîäîáíè îðãàíèçàöèè íàðàñòâà êîìåðñèàëèçèðàíåòî, à ñ òîâà è òåíäåíöèèòå íà êëèåíòåëèçúì è êîðóïöèÿ, ïðèäîáèâàùè ñúùî íåîáè÷àéíè ðàçìåðè. Ðåãóëàöèÿòà îò ñòðàíà íà äúðæàâàòà êàòî ïðèíöèï íà óïðàâëåíñêè è íà ñîöèàëåí êîíòðîë ñå àòàêóâà ñ âñåâúçìîæíè ñðåäñòâà îò ïðèâúðæåíèöè íà òåçàòà çà"âúçìîæíî íàé-ìíîãî ïàçàð è íàé-ìàëêî äúðæàâà”. Ïðîäúëæàâàò è äîðè ñå çàñèëâàò íàïàäêèòå ñðåùó ñîöèàëíàòà äúðæàâà è íåéíîòî ðåôîðìèðàíå, ñðåùó ñîöèàëíîòî ïàçàðíî ñòîïàíñòâî. Íåçàâèñèìî ÷å ñåãàøíèÿò ñðèâ íà ôèíàíñîâèòå ïàçàðè è çàïëàõàòà îò ðåöåñèÿ ñî÷àò íåñúñòîÿòåëíîñòòà íà òàêèâà è ïîäîáíè ôóíäàìåíòàëèñòêè òâúðäåíèÿ. Ðåãóëàöèÿòà â èêîíîìè÷åñêèòå, à ÷ðåç òÿõ ñúîòâåòíî è â ñîöèàëíèòå îòíîøåíèÿ, å èçêëþ÷èòåëíî âàæíà çà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà. Ïîðàäè êîåòî òÿ å çàèíòåðåñîâàíà îò ðåôîðìèðàíå è ïî-íàòàòúøíî óòâúðæäàâàíå íà ñîöèàëíî-ïðàâîâàòà äúðæàâà. 14

 ñîöèîêóëòóðíî îòíîøåíèå íå ìàëêî òðóäíîñòè çà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà ñúçäàâà è çàñèëåíàòà äåñåêóëàðèçàöèÿ â íàñîêà íå ñàìî íà ñâåòîâíè ðåëèãèè è òåõíè ñåêòè, íî ïðåäè âñè÷êî íà ñóåâåðèÿ è åçè÷åñêè âåðñêè íàãëàñè, íà ïðåäåí ïëàí àñòðîëîãèÿòà. Ïîñëåäíèòå îïðåäåëåíî çàíèæàâàò ïîçèòèâíàòà ñîöèàëíà àêòèâíîñò, çàñèëâàò àñîöèàëíà íàãëàñà è ñå ïðåâðúùàò â äîïúëíèòåëíî áðåìå çà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà, âîäÿò äî óâåëè÷àâàíå íà êîíòèíãåíòà çà ñîöèàëíè ïîìîùè. Ñúùåâðåìåííî íàðàñòâàíåòî íà ïðèîðèòåòíîñòòà íà èíñòðóìåíòàëíèòå öåííîñòè êàòî ïàðè è âëàñò, ïîñòèãàíåòî íà áëàãîäåíñòâèå òóê è ñåãà, âúçìîæíî íàé-áúðçî è áåç îãëåä íà ñðåäñòâà è ìåòîäè (óñòàíîâåíà îò äåìîñêîïñêèòå èçñëåäâàíèÿ çà ñúæàëåíèå êàòî ñèãíèôèêàíòíà öåííîñòíà íàãëàñà â íàøàòà ñòðàíà äîðè â ïî-âèñîêà ñòåïåí, îòêîëêîòî â ðåäèöà äðóãè) è"çàãúðáâàíåòî” íà îñíîâíè öåííîñòè êàòî ñîöèàëíà ñèãóðíîñò è ñîöèàëíà ñïðàâåäëèâîñò ñúçäàâà ñúùî äîïúëíèòåëíè òðóäíîñòè çà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà."Ðúêàòà” íà ãëîáàëèçàöèîííèòå ïðîöåñè òóê îñòàâà êàòî ÷å ëè íåâèäèìà, íåìàëêî îò ñîöèàëíèòå ïðîáëåìè îáà÷å ñà èìåííî òåõåí ïðîäóêò. Ïðè÷èííîñëåäñòâåíàòà âðúçêà íå å òðóäíî äà ñå äîêàæå; à êîãàòî ñå èçâåäàò íà ñâåòëî è èäåíòèôèöèðàò ðåàëíè ñóáåêòè íà ïðåäíàìåðåíèÿ õàîñ òÿ ñòàâà äîðè î÷åâàäíà. Òàêà îïèñàíàòà ñèòóàöèÿ, ÿâëåíèÿ è îñíîâíè ïðîáëåìè íå ñà îáåêòèâíà öåë íà ãëîáàëèçàöèÿòà. Òå ñà ïî-ñêîðî ðàçâèõðèëè ñå íà ïîâúðõíîñòòà òóðáîëåíöèè îò ïðîòè÷àùî îáåêòèâíî ðàçâèòèå ñ âñè÷êèòå ìó ïðîòèâîðå÷èÿ è âðåìåííè åêñöåñèè. Ñúùåâðåìåííî ðåäèöà ìîìåíòè îò òÿõíîòî çàäúëáî÷àâàíå ñà ðåçóëòàò îáà÷å ñúùî òàêà ïîâå÷å èëè ïî-ìàëêî îò ñóáåêòèâíè ðåøåíèÿ è íà÷èíè íà ïîâåäåíèå, ðàç÷åòåíè íà"ïðàãìàòèçúì òóê è ñåãà”, â òîâà ÷èñëî ñúùî íà âðåìåííà ïîëçà çà íÿêîè ñîöèàëíè è ïîëèòè÷åñêè îáùåñòâåíè ñóáåêòè, ðàç÷åòåíà è èçâëè÷àíà îò êîíþíêòóðàòà. Îâëàäÿâàíåòî èì èçèñêâà"îñâîáîæäàâàíå” îò ïîäîáíè ïðàêòèêè â èìåòî íà ñîöèàëíîåâîëþöèîííîòî ðàçâèòèå íà ÷îâå÷åñòâîòî. Çà ñîöèàëíàòà è ïîëèòè÷åñêàòà ïðàêòèêà âúçíèêâà åñòåñòâåíî ïåðìàíåíòåí âúïðîñ çà îâëàäÿâàíå íà ñèòóàöèÿòà è íåéíèòå ïðåäèçâèêàòåëñòâà.  íàøèÿ ñëó÷àé ñúùî çà ôîðìè, ìåòîäè è èíñòðóìåíòè íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà, çà îðãàíèçàöèîííè è ïðåäè âñè÷êî çà ôèíàíñîâè ðåñóðñè. Ò. å. ïàðìàíåíòíèÿò îïåðàòèâíî-òåõíîëîãè÷åñêè ïðîáëåì. Íî ïðåäè äà ñå ïðåäïðèåìàò ïîëèòè÷åñêè è óïðàâëåíñêîîðãàíèçàöèîííè ñòúïêè òðÿáâà äà ñå îïîçíàå äîáðå ïðîáëåìàòèêàòà, íóæíà å äîñòàòú÷íî, îïòèìàëíà èíôîðìàöèÿ, â òîâà ÷èñëî ïîçíàâàíåòî íà ïîçèòèâåí îïèò. 15

Åâãåíèé Ìàòèí÷åâ Åâðîïåéñêèÿò ñîöèàëåí ìîäåë è çàäà÷èòå íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà Òåìàòà íà íàøàòà äèñêóñèÿ å ìíîãîïëàñòîâà è èìà ðàçëè÷íè àñïåêòè. Íàäÿâàì ñå, ÷å â ñâîèòå èçêàçâàíèÿ, âñåêè îò ó÷àñòíèöèòå â äíåøíàòà äèñêóñèÿ ñúâñåì íåïðåäóáåäåíî è îáîñíîâàíî ùå èçðàçè ñâîèòå âèæäàíèÿ ïî òåçè âúïðîñè. Ñìèñúëúò íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà å õàðìîíèçàöèÿòà íà îáùåñòâåíèòå îòíîøåíèÿ, îñèãóðÿâàíå íà ïîëèòè÷åñêà ñòàáèëíîñò è ãðàæäàíñêî ñúãëàñèå. Îñíîâíèòå öåëè íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà â íàøàòà ñòðàíà äîñåãà ñà áèëè, íåçàâèñèìî îò òîâà êàêâî ïðàâèòåëñòâî å áèëî íà âëàñò, áîðáàòà ñ áåäíîñòòà, íàìàëÿâàíåòî íà áåçðàáîòèöàòà è ïîäîáðÿâàíåòî íà êà÷åñòâîòî íà æèâîò íà áúëãàðñêèòå ãðàæäàíè. Ãëàâíèÿò ñîöèàëåí ïðîáëåì íà öÿëîòî íè îáùùåñòâî äíåñ å áåäíîñòòà è òîâà, ÷å ñìå íà ïîñëåäíî ìÿñòî â Îáåäèíåíåíà Åâðîïà, êàêòî ïî äîõîäè, òàêà è ïî æèçíåí ñòàíäàðò. Îñíîâíèòå ôàêòîðè çà áåäíîñòòà ñà íèñêîòî çàïëàùàíå íà òðóäà è ñèñòåìíîòî îãðàíè÷àâàíå íà ñîöèàëíèòå ãàðàíöèè, ïîðàäè íåäîñòàòú÷íè ñðåäñòâà â äúðæàâíèÿ áþäæåò. Äâå ñà îñíîâíèòå íàïðàâëåíèÿ, ñïîðåä ìåí, çà ðåøàâàíåòî íà ïðîáëåìèòå ñ áåäíîñòòà. Ïúðâîòî å èêîíîìè÷åñêà àêòèâíîñò, ÷èéòî îáåì ñå èçìåðâà ñ ðàçìåðà è äèíàìèêàòà íà áðóòíèÿ âúòðåøåí ïðîäóêò. Èëè ïî äðóã íà÷èí êàçàíî, îñíîâíîòî â áèòêàòà ñðåùó áåäíîñòòà å îñèãóðÿâàíåòî íà âèñîê èêîíîìè÷åñêè ðàñòåæ. Èêîíîìè÷åñêîòî ðàçâèòèå íà ñòðàíàòà è àäàïòàöèÿòà íà èêîíîìèêàòà íè êúì ïðîöåñèòå íà ãëîáàëèçàöèÿ è èíòåãðàöèÿ ñà îñíîâàòà íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà. Òîâà ñà ìîèòå îòïðàâíè ìîìåíòè çà öÿëîòî ìè èçêàçâàíå ïî-íàòàòúê. Áúëãàðèÿ å ÷ëåí íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Ñ åâðîïåéñêàòà èíòåãðàöèÿ íà ñòðàíàòà íè ñòàâàìå ÷àñò îò åâðîïåéñêèÿ ñîöèàëåí ìîäåë. Êàêúâ å òîçè ìîäåë? Åäèíñòâåíîòî îïðåäåëåíèå, êîåòî ñúì ñðåùàë â ìåæäóíàðîäíèòå äîêóìåíòè íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç å äàäåíî â Áàðñåëîíà ïðåç 2002 ãîäèíà. Òàì äîñëîâíî å êàçàíî: "Åâðîïåéñêèÿò ñîöèàëåí ìîäåë å áàçèðàí íà âúçõîäÿùîòî èêîíîìè÷åñêî ðàçâèòèå, âèñîêà ñòåïåí íà ñîöèàëíà çàùèòà, îáðàçîâàíèå è ñîöèàëåí äèàëîã". Åâðîïåéñêèÿò ñîöèàëåí ìîäåë ñå èçïîëçâà êàòî àðãóìåíò çà åâðîïåéñêàòà èíòåãðàöèÿ, êàòî ìîòèâ çà ñúùåñòâóâàíåòî íà íàäíàöèîíàëíè èíñòèòóöèè, ïðàâèëà, ïîëèòèêè è ìåõàíèçìè çà âçàèìîäåéñòâèå ìåæäó ñòðàíèòå-÷ëåíêè. Åâðîïåéñêèÿò ñîöèàëåí ìîäåë å ñìèñúëúò, ñïîðåä ìåí, íà åâðîïåéñêàòà èíòåãðàöèÿ. Åâðîïåéñêèÿò ñîöèàëåí ìîäåë îçíà÷àâà âèñîê èêîíîìè÷åñêè ðàñòåæ è áëàãîäåíñòâèå íà âñè÷êè ãðàæäàíè â îáùíîñòòà. 16

 òàçè âðúçêà ìîæåì äà îïðåäåëèì ÷åòèðè ïðèåòè êîíöåïöèè íà åâðîïåéñêèÿ ñîöèàëåí ìîäåë. Ïúðâî, ñúâêóïíîñò îò ñïîäåëÿíè îò äúðæàâèòå-÷ëåíêè öåííîñòè, ïðèîðèòåòè è ïðèíöèïè, êîèòî òå èçïîëçâàò ïðè ôîðìóëèðàíåòî íà íàöèîíàëíèÿ ïîäõîä êúì ïðîáëåìèòå.  òîçè ñìèñúë, ìîæåì äà ãîâîðèì çà îáùîåâðîïåéñêà ïîëèòèêà, òúé êàòî â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç ñå èçïîëçâà åäèí è ñúù ïîäõîä çà ðåøàâàíåòî íà èäåíòè÷íè ïðîáëåìè. Âòîðî, èäåàëåí ìîäåë íà åâðîïåéñêà äúðæàâà, ïðè êîéòî ñå îò÷èòàò ðàçëè÷èÿòà â íàöèîíàëåí êîíòåêñò è êúì êîéòî ñòðàíèòå÷ëåíêè òðÿáâà äà ñå ñòðåìÿò. Îñâåí îáùîåâðîïåéñêèÿ, â òîçè ïîäõîä ñå ðàçëè÷àâàò è íÿêîëêî íàöèîíàëíè ìîäåëà- ñêàíäèíàâñêèÿ, êîíòèíåíòàëíèÿ, àíãëîñàêñîíñêèÿ è þæíèÿ ìîäåë. Âñè÷êè òå ñå ðàçëè÷àâàò îò îáùîåâðîïåéñêèÿ ñîöèàëåí ìîäåë ïî èêîíîìè÷åñêà ïîëèòèêà, èíäóñòðèàëíè îòíîøåíèÿ, ïîëèòèêà íà çàåòîñò è ñîöèàëíî áëàãîñúñòîÿíèå. Òðåòî, îáùîåâðîïåéñêè ïðîåêò. Òîçè ïîäõîä ðàçãëåæäà ñîöèàëíèÿ ìîäåë êàòî òðàíñíàöèîíàëåí ôåíîìåí, èíèöèàòèâà ñ íàöèîíàëíî ðàâíèùå çà ìîäåðíèçàöèÿ è àäàïòàöèÿ êúì ïðîìåíÿùèòå ñå ãëîáàëíè ñîöèàëíè, èêîíîìè÷åñêè è êóëòóðíè óñëîâèÿ, îò çíà÷åíèå çà ðàçâèòèåòî íà Åâðîïà. Òóê ôîêóñúò å âúðõó êîîðäèíàöèÿòà íà íàöèîíàëíèòå ïîëèòèêè, â èìåòî íà îáùè öåëè, çà ðåàëèçàöèÿòà íà îáù ïðîåêò. ×åòâúðòî, óíèâåðñàëíà ðåãóëàòîðíà ñèñòåìà, ò.å. åäèíñòâî ìåæäó åâðîïåéñêè è íàöèîíàëíè ïðàâèëà íà ðåãèîíàëíî, ìåñòíî è ëîêàëíî ðàâíèùå, ñ îáù ôóíäàìåíò è ñ îáùà öåë. Òîâà ñà äîêóìåíòè ñ íàöèîíàëíî çíà÷åíèå, êàòî äîãîâîðúò çà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, õàðòèòå çà ôóíäàìåíòàëíè ñîöèàëíè è äðóãè ïðàâà, Åâðîïåéñêàòà ñîöèàëíà õàðòà è äðóãè, êîèòî ñà íàìåðèëè îòðàæåíèå â çàêîíîäàòåëñòâîòî íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç è ñà ïðåíåñåíè èëè ñà â ïðîöåñ íà ïðåíàñÿíå â íàöèîíàëíîòî çàêîíîäàòåëñòâî íà ñòðàíèòå ÷ëåíêè. Íà ñðåùàòà â Ëèñàáîí ïðåç ìàðò 2000 ã. Åâðîïåéñêèÿò ñúâåò îïðåäåëè íîâà ñòðàòåãèÿ çà ñëåäâàùèòå 10 ãîäèíè. Òîâà å ïîñòèãàíåòî íà íàé-êîíêóðåíòíàòà è äèíàìè÷íà â ñâåòà èêîíîìèêà íà ïîçíàíèåòî ñ âúçìîæíîñòè çà ñòàáèëíî èêîíîìè÷åñêî íàðàñòâàíå, ïðèäðóæåíî ñ êîëè÷åñòâåíî è êà÷åñòâåíî ïîäîáðåíèå â çàåòîñòòà è øèðîêî ñîöèàëíî ñáëèæàâàíå. Çà îñúùåñòâÿâàíåòî íà òàçè ñòðàòåãèÿ åâðîïåéñêèÿò ñîöèàëåí ìîäåë ùå èíâåñòèðà â ÷îâåøêèòå ðåñóðñè è â ðàçâèòèåòî íà àêòèâíàòà ñîöèàëíà äúðæâà, êîåòî âêëþ÷âà îáðàçîâàíèå è êâàëèôèêàöèÿ çà öåëèÿ àêòèâåí æèâîò íà ÷îâåêà, ðàçêðèâàíå íà ïîâå÷å ðàáîòíè ìåñòà, ïî-äîáðî êà÷åñòâî íà òðóäà, àêòèâíà ïîëèòèêà ïî çàåòîñòòà, ìîäåðíèçèðàíå íà ñîöèàëíàòà çàùèòà è ñîöèàëíîòî èíòåãðèðàíå. 17

Ïðåç 2005 ã. Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ îïðåäåëè òðè íàñîêè íà ñîöèàëíà ïîëèòèêà çà ïåðèîäà 2006- 2008 ã.: Ïúðâàòà, íàñúð÷àâàíå íà ñîöèàëíîòî ñáëèæàâàíå è ðàâíèòå âúçìîæíîñòè çà âñè÷êè, ÷ðåç àäåêâàòíè, äîñòúïíè, ôèíàíñîâî óñòîé÷èâè, àäàïòèâíè è åôèêàñíè ñèñòåìè çà ñîöèàëíà çàùèòà è ïîëèòèêè çà ñîöèàëíî âêëþ÷âàíå. Âòîðàòà, âçàèìîäåéñòâèÿ ñ öåëèòå íà Ëèñàáîí çà ïîñòèãàíå íà ïî-âèñîê èêîíîìè÷åñêè ðúñò, íà ïîâå÷å è êà÷åñòâåíè ðàáîòíè ìåñòà, êàêòî è ñ âúçïðèåòàòà ñòðàòåãèÿ çà óñòîé÷èâî ðàçâèòèå. Òðåòàòà, óêðåïâàíå íà äúðæàâíîòî íàöèîíàëíî óïðàâëåíèå, êîåòî å îñîáåíî àêòóàëíî çà Áúëãàðèÿ, âêëþ÷èòåëíî íà çàèíòåðåñîâàíèòå èíñòèòóöèè, ïðè ôîðìóëèðàíå, èçïúëíåíèå è ìîíèòîðèíã â ïîëèòèêàòà. Òåçè íàñîêè íàìåðèõà êîíêðåòèçàöèÿ â ñëåäíèòå òðè îáëàñòè íà ïîëèòèêàòà ïî ñîöèàëíîòî âêëþ÷âàíå è ñîöèàëíàòà çàùèòà ÷ðåç êîíêðåòíè öåëè: äà ñå îñúùåñòâè çíà÷èòåëåí íàïðåäúê çà ïðåîäîëÿâàíåòî íà áåäíîñòòà è ñîöèàëíîòî èçêëþ÷âàíå, êàòî ñå îñèãóðè àêòèâíî íàñúð÷àâàíå çà ó÷àñòèåòî íà ïàçàðà íà òðóäà è ñå ïðîòèâîäåéñòâà ñðåùó èçêëþ÷âàíåòî îò íåãî ñðåä íàé-ìàðãèíàëèçèðàíèòå õîðà è ãðóïè â ñòðàíàòà; äà ñå ãàðàíòèðà äîñòúï íà âñè÷êè äî îñíîâíèòå ðåñóðñè, ïðàâà è ñîöèàëíè óñëóãè, íåîáõîäèìè çà ó÷àñòèåòî â îáùåñòâîòî; äà ñå îñèãóðè êîîðäèíàöèÿ íà ïîëèòèêàòà çà ñîöèàëíîòî âêëþ÷âàíå, êàòî ñå îáõâàíàò âñè÷êè çàèíòåðåñîâàíè ñóáåêòè íà ðàçëè÷íèòå íèâà íà óïðàâëåíèå è âçåìàíå íà ðåøåíèÿ. Òîâà ñà íàñîêèòå, â êîèòî ùå ñå ðàçâèâà Áúëãàðèÿ. Èñêàìå èëè íå â òåçè ðàìêè, ñ òàçè íîðìàòèâíà äîêóìåíòàöèÿ è ñ òåçè õàðàêòåðíè ÷åðòè, ôîðìóëèðàíè ïî êàòåãîðè÷åí íà÷èí â åäèííàòà åâðîïåéñêà ñîöèàëíà ïîëèòèêà. Ïúðâàòà ñòúïêà å íàïðàâåíà- îáùè íàñîêè, öåëè è ðåçóëòàòè íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà. Íàëèöå å ñúùî òàêà îáù ñòðàòåãè÷åñêè ïîäõîä è èíñòðóìåíòàðèóì çà ìîäåðíèçèðàíå íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà è ñîöèàëíîòî âêëþ÷âàíå è çà ïîñòèãàíåòî íà öåëè, ÷ðåç òàêà íàðå÷åíèÿ îòêðèò ìåòîä çà êîîðäèíàöèÿ, êàòî ñúâêóïíîñò îò ìåòîäè è ñðåäñòâà çà âúçäåéñòâèå. Åâðîïåéñêèÿò ñîöèàëåí ìîäåë å ïîäëîæåí íà íàòèñê îò âúíøíè ñèëè, îò êîíêóðåíòíîñïîñîáíîñòòà íà ñòðàíè êàòî Ñúåäèíåíèòå ùàòè, Êèòàé, ßïîíèÿ è äðóãè, êàêòî è îò âúòðåøíè ôàêòîðè êîíêðåòíèòå äúðæàâíè ïîëèòèêè, êîèòî ñòðàíèòå-÷ëåíêè ñëåäâàò. È äîêàòî ïúðâèòå ïîñòàâÿò íà èçïèòàíèå ïîòåíöèàëà íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç äà èçïúëíè ñòðàòåãè÷åñêàòà ñè öåë, êàòî ñå ïðåâúðíå â íàé-êîíêóðåíòíîñïîñîáíàòà, äèíàìè÷íà è ìîäåðíà èêîíîìèêà íà 18

çíàíèåòî ñ âèñîêî åôåêòèâíà è êâàëèôèöèðàíà ðàáîòíà ñèëà, òî âúòðåøíèòå ïðîáëåìè ïðåäèçâèêâàò ïðåîñìèñëÿíå íà ïîñîêàòà è ðàçâèòèåòî íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Òåçè ïðîáëåìè çàñÿãàò ñàìîèäåíòèôèêàöèÿòà íà îáåäèíåíà Åâðîïà êàòî îáùåñòâî íà ñîëèäàðíîñò, êîåòî ìîæå äà îñèãóðè íà âñåêè åäèí îò ñâîèòå ãðàæäàíè äîñòîéíî ñúùåñòâóâàíå.  ðåçóëòàò îò ïðèëàãàíåòî íà Ëèñàáîíñêèòå ñòðàòåãèè çà ðàçâèòèåòî íà åâðîïåéñêèÿ ñîöèàëåí ìîäåë áåøå îòâîðåí åíåðãèéíèÿ ïàçàð, çà âúçäóõîïëàâàíåòî áå ñúçäàäåíî"îáùî íåáå", îñúâðåìåíè ñå êîíêóðåíòíàòà ïîëèòèêà, èçãðàäè ñå ôèíàíñîâ ïàçàð è ñå íàëîæè ñòàíäàðò íà îáùíîñòòà. Îò íà÷àëîòî íà 2000-òà ãîäèíà äîñåãà áÿõà ñúçäàäåíè íàä 7 ìèëèîíà ðàáîòíè ìåñòà. Òåçè çàáåëåæèòåëíè ðåçóëòàòè íå áè ñëåäâàëî äà îòêëîíÿâàò âíèìàíèåòî íè îáà÷å îò íÿêîè ñëàáîñòè. Ïîâå÷å îò 15 ìèëèîíà åâðîïåéöè ñà áåçðàáîòíè, à ïàçàðúò íà òðóäà ñå õàðàêòåðèçèðà ñ îòíîñèòåëíî íèñúê ïðîöåíò íà çàåòîñò è íåäîñòàòú÷íî ó÷àñòèå íà æåíèòå è âúçðàñòíèòå â íåãî. Íàëèöå å äúëãîñðî÷íà áåçðàáîòèöà â íÿêîè îòðàñëè è íåñúîòâåòñòâèå ìåæäó ðàâíèùàòà íà áåçðàáîòèöà ïî-êîíêðåòíî â òåëåêîìóíèêàöèèòå è èíòåðíåò. Î÷åâèäíèÿò íåäîñòèã íà êâàëèôèöèðàí ïåðñîíàë ñå çàäúëáî÷àâà, îñîáåíî â ñåêòîðà íà êîìóíèêàöèîííèòå òåõíîëîãèè, êúäåòî áðîÿ íà íåçàåòèòå ìåñòà íåïðåêúñíàòî íàðàñòâà. Êîè ñà ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà, êîèòî ïðîèçòè÷àò çà Áúëãàðèÿ îò âñè÷êî êàçàíî äîòóê. Çà íàñ ïðèëàãàíåòî íà åâðîïåéñêèÿ ñîöèàëåí ìîäåë å îò îñíîâîïîëàãàùî çíà÷åíèå çà îôîðìÿíåòî íà íàøåòî îáùåñòâî êàòî ðàâíîïðàâíî, êîíêóðåíòíîñïîñîáíî è ñîëèäàðíî, íîñåùî íàöèîíàëíèòå ñè õàðàêòåðèñòèêè â åâðîïåéñêàòà îáùíîñò. Êîíöåïöèèòå íà åâðîïåéñêèÿ ñîöèàëåí ìîäåë ñà â ðàçâèòèå. Åâðîïåéñêèÿò ñîöèàëåí ìîäåë ìîæå äà ñå ïðèåìå íå ñàìî êàòî åäèíñòâî íà ïðèíöèïè è öåëè, îêîëî êîèòî âñè÷êè ñòðàíè-÷ëåíêè ñà ñå îáåäèíèëè, íî è êàòî ñúâêóïíîñò îò ðàçíîîáðàçíè ïîäõîäè çà ïðèëàãàíåòî èì â ïðàêòèêàòà. Âñÿêà äúðæàâà â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç ìîæå äà ñå îòëè÷àâà ÷ðåç ñâîèòå ïðàêòèêè, íî ïðèåìà ïðèíöèïèòå è öåëèòå íà åâðîïåéñêèÿ ñîöèàëåí ìîäåë çà îáùåñòâî íà ñáëèæàâàíå è êîíêóðåíòíîñïîñîáíîñò. Åâðîïåéñêèÿò ñîöèàëåí ìîäåë å ïðåîäîëÿë ðåäèöà ïðåäèçâèêàòåëñòâà. Åäíî âàæíî ïðåäèçâèêàòåëñòâî ñåãà ñå ñúñòîè â òîâà, êàê äà ñúãëàñóâàìå êîíêóðåíòíîñòòà, ñîöèàëíîòî ñáëèæàâàíå è ñîëèäàðíîñòòà. À òîâà îçíà÷àâà ñúùî, ïî êàêúâ íà÷èí ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà ìîæå äà áúäå ïðîäóêòèâåí ôàêòîð. Âñÿêà ñòðàíà, âêëþ÷èòåëíî è Áúëãàðèÿ, òðÿáâà äà íàìåðè îòãîâîð íà òåçè ãëîáàëíè âúïðîñè. Íàøàòà ñòðàíà å èçïðàâåíà ïðåä ïðåäèçâèêàòåëñòâîòî äà äèíàìèçèðà ïðîöåñà íà ñáëèæàâàíå êàòî ïîääúðæà âèñîê èêîíîìè÷åñêè 19

ðàñòåæ è ïîñòèãíå âèñîêè äîõîäè îò òðóäà. Íåîáõîäèìè ñà ðåøèòåëíè ìåðêè è ïðîãðàìè çà ïîâèøàâàíå êîíêóðåíòíîñòòà íà áèçíåñà è íà ÷îâåøêèÿ ðåñóðñ, êîåòî ùå îñèãóðè ðàâíîïîñòàâåíîñò íà ñòðàíàòà íè â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Ïðîáëåìèòå çà Áúëãàðèÿ áèõ îáîñîáèë ñúâñåì íàêðàòêî â òðè ãðóïè. Òîâà ñà ïðîáëåìèòå ñâúðçàíè ñ ïàçàðà íà òðóäà è ñâîáîäíîòî äâèæåíèå íà õîðà, ñ êîðïîðàòèâíàòà ñîöèàëíà îòãîâîðíîñò è ñ ðîëÿòà íà ñîöèàëíèÿ è ãðàæäàíñêè äèàëîã çà ðàçâèòèåòî íà ñîöèàëíèÿ ìîäåë. Áëàãîäàðÿ âè çà âíèìàíèåòî. 20

Ðàäîñëàâ Ãàéäàðñêè Çäðàâåîïàçâàíå, ñîöèàëíà ïîëèòèêà è õóìàíèçúì íåðàçðèâíà âðúçêà íà ñîöèàëíîòî Áëàãîäàðÿ çà ïðåäîñòàâåíàòà ìè äóìà. Áëàãîäàðÿ íà ã-í Ðàäîñëàâîâ, ÷å ìå ïîêàíè äà ó÷àñòâàì â òàçè äèñêóñèÿ. Ïðèåõ ñ óäîâîëñòâèå ïîêàíàòà, òúé êàòî ñ÷èòàì, ÷å çäðàâåîïàçâàíåòî å íåðàçðèâíî ñâúðçàíî ñúñ ñîöèàëíîòî â íàøåòî îáùåñòâî. Çäðàâåîïàçâàíåòî å åäèí îò åëåìåíòèòå íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà. Äîêîëêî íèå êàòî õîðà, êîèòî ñå çàíèìàâàìå ñ ïðîáëåìèòå íà çäðàâåîïàçâàíåòî, óñïÿâàìå äà íàïðàâèì òàêà, ÷å òàçè çäðàâíà ïîëèòèêà äà ñå îáâúðæå ñúñ ñîöèàëíîòî. Àêî ïðî÷åòåì íàèìåíîâàíèåòî íà âàøåòî äâèæåíèå,"Äâèæåíèå çà ñîöèàëåí õóìàíèçúì”, ùå óñòàíîâèì ïðÿêà âðúçêà: ñàìàòà íàøà ìåäèöèíñêà íàóêà ñå íàðè÷à õóìàíèòàðíà íàóêà. Òÿ íàé-äîáðå îòðàçÿâà âñè÷êî òîâà, êîåòî âèå ïðàâèòå è êúì êîåòî ñå ñòðåìèì âñè÷êè, ò. å. äà íàëîæèì òàêúâ ïîäõîä â íàøåòî îáùåñòâî, êîéòî äà áúäå ïîä÷èíåí íà ÷îâåêà çà ïîäîáðÿâàíå íà íåãîâèÿ æèçíåí ñòàòóñ, íà çäðàâíèÿ ìó ñòàòóñ è ò. í. Ïîíåæå ã-í Ìàòèí÷åâ íåïðåêúñíàòî ñå ñïèðàøå â ñâîåòî èçëîæåíèå íà ïîñòóëàòèòå îò Áàðñåëîíà, àç ñúùî áèõ èñêàë äà êàæà, ÷å â îáëàñòòà íà çäðàâåîïàçâàíåòî íèå èìàìå íÿêîëêî ïîñòóëàòà, êîèòî ñà âúçïðèåòè â öÿëà Åâðîïà, âúâ âñè÷êè ñòðàíè, êîèòî ñìå â ñåìåéñòâîòî íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, íà Åâðîïåéñêîòî îáùåñòâî. Ïîä÷èíèëè ñìå ñâîÿòà äåéíîñò íà ñëåäíèòå ïåò îñíîâíè ïðèíöèïà. Òîâà ñà: Ïðèíöèïúò íà ñîëèäàðíîñò Êàêâî îçíà÷àâà òîçè ïðèíöèï íà ñîëèäàðíîñò? Îçíà÷àâà, ÷å âñè÷êè õîðà â åäíà ñòðàíà òðÿáâà äà áúäàò ðàâíîïîñòàâåíè â ïîëó÷àâàíåòî íà çäðàâíè ãðèæè è îùå ïîâå÷å, ÷å êîãàòî òðÿáâà äà ñå ñúáåðàò îïðåäåëåíè ôèíàíñîâè ñðåäñòâà çà çäðàâåîïàçâàíåòî, âñè÷êè òðÿáâà äà ó÷àñòâàò. Çà ñúæàëåíèå òîçè åëåìåíò, òîçè ïîñòóëàò â Áúëãàðèÿ ñå èçïúëíÿâà ñàìî îò÷àñòè. Âèå çíàåòå, ÷å â íàøàòà ñòðàíà îêîëî 1 ìèëèîí ãðàæäàíè íå ñè ïëàùàò çäðàâíèòå âíîñêè- ïî-ðàíî ñå âîäåõà 1 ìèëèîí è äâåñòà õèëÿäè, ñåãà ñå òâúðäè, ÷å ñà íàìàëåëè è ñà îêîëî 1 ìèëèîí ãðàæäàíè. Îñâåí òîâà ñàìàòà äúðæàâà íå ñè èçïúëíÿâà çàäúëæåíèÿòà ïî òîçè ïîñòóëàò"ñîëèäàðíîñò”. Äîñåãà çäðàâíàòà âíîñêà áåøå 6% çà âñåêè åäèí ãðàæäàíèí. Øåñò ïðîöåíòà, îò êîèòî 65% ñå çàïëàùàõà îò ðàáîòîäàòåëÿ, à 35% îò ðàáîòåùèÿ. Êàêâî ñå ïîëó÷àâà îáà÷å íà ïðàêòèêà? Çà äåöàòà ñå îòäåëÿøå 0.5%. Òðè ãîäèíè âîäèõìå áèòêà â Ìèíèñòåðñêèÿ ñúâåò è ïî-ñïåöèàëíî ñ Ìèíèñòåðñòâîòî íà ôèíàíñèòå, çà äà ìîæåì åäâà îò òàçè ãîäèíà äà âäèãíåì âíîñêàòà çà òÿõ íà 3%. Ò. å. äúðæàâàòà îñèãóðÿâà âñÿêî åäíî áúëãàðñêî äåòå ñ 3% çäðàâíà âíîñêà, íå 6%. Äúðæàâàòà ñå îïèòâà è îñèãóðÿâà äúðæàâíèòå ñëóæèòåëè ïúê ñ åäíà âíîñêà, êîÿòî 21

àêî ñìåòíåì îáùî 6% è îñîáåíî ñ òåçè äîïúëíèòåëíè 2% ùå âèäèòå çà êàêâà îãðîìíà ñóìà ñòàâà âúïðîñ. Çà ìíîãî ìèëèîíè. Íàïðèìåð ñàìî òåçè 2%, êîèòî çäðàâíàòà íè ñèñòåìà î÷àêâàøå êúì íàñòîÿùèÿ ìîìåíò êàòî ôèíàíñèðàíå ñà íÿêúäå ìåæäó 750 è 800 ìèëèîíà, çíà÷è ïðàâåòå ñìåòêà çà êàêâè ñóìè ñòàâà âúïðîñ. Íî òå ëèïñâàò â õàçíàòà, â Íàöèîíàëíàòà çäðàâíà êàñà è â Ìèíèñòåðñòâîòî íà çäðàâåîïàçâàíåòî. Ò. å. òîçè åëåìåíò íà ñîëèäàðíîñò â Áúëãàðèÿ, îñâåí ÷å íå ñå ñïàçâà îò îòäåëíèòå õîðà, íå ñïàçâà è ñàìàòà äúðæàâà. Äîñòúïíîñò Òîâà îçíà÷àâà, ÷å âñåêè åäèí ãðàæäàíèí, ïî âñÿêî âðåìå äà èìà âúçìîæíîñò äà áúäå ëåêóâàí, äà ìó áúäå îêàçàíà íåîáõîäèìàòà çäðàâíà ïîìîù. Òóê ìîæå äà ñå ñïîðè, çàùîòî àç ïîçíàâàéêè äîáðå çäðàâíèòå ñèñòåìè íà íÿêîè îò òàêà íàðå÷åíèòå"ñòàðè åâðîïåéñêè äåìîêðàöèè” êàòî Ôðàíöèÿ, Àíãëèÿ, Èòàëèÿ è Ãåðìàíèÿ ìîãà äà òâúðäÿ, ÷å â Áúëãàðèÿ äîñòúïíîñòòà, ïîíå íà òîçè åòàï, âñå îùå å ïîäîáðà îò òÿõíàòà. Êàòåãîðè÷íî ãî ïîä÷åðòàâàì è ìîãà äà ñå îáîñíîâà. Íàïðèìåð â Àíãëèÿ, çà åäíà îïåðàòèâíà èíòåðâåíöèÿ íà ñúðöå, ïðè ïëàíîâèòå äèàãíîçè è îïåðàöèè, ìîæå äà ñå ÷àêà íàïðèìåð îò 2 äî 3 ãîäèíè. Çà ïðîòåçèðàíèÿòà ïðè âúçðàñòíèòå õîðà, êîèòî ñå ïðàâÿò íà êðàéíèöè, íà êîëåííè ñòàâè, íà òàçîáåäðåíè ñòàâè è ò. í., ñå ÷àêà ìåæäó 2 è 3 ãîäèíè. Âèå çíàåòå, ÷å ó íàñ âñåêè åäèí ÷îâåê, êîéòî èìà õåðíèÿ, ìîæå äà îòèäå è íà äðóãèÿ äåí äà ñå îïåðèðà.  Àíãëèÿ ñå ÷àêà ñðåäíî 6 ìåñåöà. Òàêà ÷å, ïî òîçè åëåìåíò è ïîñòóëàò çà äîñòúïíîñòòà, ïîíå çàñåãà ñìå ïî-äîáðå. Íî êàêòî âúðâÿò íåùàòà, àç ñúì ñèëíî îáåçïîêîåí, çàùîòî âèæäàì ÷å èìà òåíäåíöèÿ, êîÿòî ïî÷âà äà íàâëèçà âñå ïîâå÷å ñðåä íàøèòå ìåäèöè è â ñèñòåìàòà íè. Èñêà ñå äà èìà ëèñòà íà ÷àêàùèòå, ò. íàð."óåéòèíã ëèñò”, íî òîâà äàâà âúçìîæíîñò çà êîðóïöèîíåí åëåìåíò. ×àêàùèÿò ùå ïðåäïî÷åòå äà îòèäå äà ñè ïëàòè, äà íàìåðè íÿêàêúâ äðóã íà÷èí è òîãàâà âå÷å äà áúäå ïðèåò ïî-áúðçî. Ðàâíîïîñòàâåíîñò Òóê íå ãîâîðèì çà ðàâíîïîñòàâåíîñò ïî åòíè÷åñêè ìîäåë, íå ãîâîðèì çà òîâà, ÷å íå òðÿáâà äà ñå ïðàâè ðàçëèêà ìåæäó ðîìè, òóðöè, áúëãàðè è ò.í. Íèå ãîâîðèì çà ðàâíîïîñòàâåíîñò íà âúçðàñòîâèòå ãðóïè. Ïðåäñòàâåòå ñè õîðàòà, êîèòî æèâåÿò â ìàëêè ìàõàëè, â áåäíè ñåëà, òðóäíî äîñòúïíè ìåñòíîñòè, êúäåòî ëåêàð ñå ÿâÿâà ðÿäêî. Âÿðíî å, ÷å òå âñè÷êè ñà îáõâàíàòè ñ òàêà íàðå÷åíèòå îáùîïðàêòèêóâàùè ëåêàðè èëè äæèïèòà, îáà÷å àêî íÿêîé îò âàñ å îò òàêàâà ìàëêà ñåëèùíà ñèñòåìà, çíàå, ÷å å ìíîãî òðóäåí äîñòúïúò íà òåçè âúçðàñòíè õîðà. Òå ñ ìåñåöè ïîíÿêîãà íå ìîãàò äà íàìåðÿò ñâîÿ ëåêàð, äà íå ãîâîðèì çà òîâà, ÷å òàì òðÿáâà äà ñå ïðîâåæäà ïðîôèëàêòèêà, ÷å òðÿáâà äà èìà èíèöèàòèâà îò ñòðàíà íà ìåäèöèíñêèòå ëèöà, 22

êîèòî äà îñèãóðÿâàò åäíà ïðåâàíòèâíà äåéíîñò, çà äà ìîãàò òåçè õîðà äà íå ñå ðàçáîëÿâàò è äà ïîëó÷àò ñúâðåìåííà ïîìîù è ò. í. Òàêà ÷å ñ ðàâíîïîñòàâåíîñòòà çàñåãà ñòðàäàìå äîñòà è áèõ èñêàë äà ïîä÷åðòàÿ, ÷å äî 2006 ã. â Áúëãàðèÿ íÿìàõìå çàêóïåíà íîâà ñàíèòàðíà êîëà. Øåñò ãîäèíè áåç íèòî åäíà çàêóïåíà íîâà ñàíèòàðíà êîëà ëèíåéêà. Çà ïúðâè ïúò ïðåç 2007 ã. íàìåðèõìå ñðåäñòâà, çàêóïèõìå 155, òàçè ãîäèíà ïëàíèðàõìå è ïóñíàõìå â äåéñòâèå íîâè 105 êîëè. Ñàìî çà 2 ãîäèíè óñïÿõìå äà ìîäåðíèçèðàìå ÷àñò îò òîâà àâòîñòîïàíñòâî êúì îòäåëèòå íà ñïåøíàòà ïîìîù. Âå÷å èìàìå 260 íîâè êîëè, êîåòî ïðåäñòàâëÿâà ãîðå-äîëó 1/3 îò öåëèÿ ïàðê, êîéòî å 600. Ñëåäîâàòåëíî èìà íóæäà îò îùå íîâè êîëè, çà äà ìîæå äà íàïðàâèì òîçè ïîñòóëàò èëè òîçè åëåìåíò îò çäðàâåîïàçâàíåòî äîñòúïåí çà âñè÷êè. Âèñîêî êà÷åñòâî  Áúëãàðèÿ òðóäíî áèõìå ìîãëè äà ãîâîðèì çà ìíîãî âèñîêî êà÷åñòâî, îñâåí áàçèðàéêè ñå íà ôàêòà, ÷å íàèñòèíà èìàìå ìíîãî äîáðå ïîäãîòâåíè ëåêàðñêè êàäðè. Íî âèñîêîòî êà÷åñòâî íå îçíà÷àâà ñàìî óìåíèåòî íà ëåêàðèòå è íà îñòàíàëèÿ ïîìîùåí ïåðñîíàë. Òî ñå îñíîâàâà è íà èíîâàòèâíè àïàðàòè, íà äèàãíîñòè÷íè è ëå÷åáíè ñúîðúæåíèÿ, êîèòî áèõà ìîãëè äà ïîäîáðÿò è äà âäèãíàò êà÷åñòâîòî íà ìåäèöèíñêîòî îáñëóæâàíå íà õîðàòà. Íî çà òîâà ñà íóæíè èçêëþ÷èòåëíî ìíîãî ñðåäñòâà. Àç íåïðåêúñíàòî ãîâîðåõ, ÷å òðÿáâàò ìíîãî ïàðè, çà äà ìîæåì äà ìîäåðíèçèðàìå íàøàòà äèàãíîñòè÷íà è ëå÷åáíà àïàðàòóðà. Çíàåòå, ÷å åäèí ìîäåðåí ðåíòãåí, åäèí ìîäåðåí ñêåíåð, åäèí ìîäåðåí ÿäðåíî-ìàãíèòåí ðåçîíàíñ íàïðèìåð P.E.T citiscan, ñòðóâà ìíîãî ñêúïî. Âñåêè åäèí îò òÿõ ñòðóâà íàä 1 ìèëèîí åâðî. Íèå íÿìàìå â ìîìåíòà íàé-ìîäåðíèòå îò òåçè ñêåíåðè, êîèòî îòêðèâàò ìåòàñòàçèòå â ÷îâåøêèÿ îðãàíèçúì. Íàøàòà öåë å äà îòêðèåì áîëåñòòà â íåéíèÿ íà÷àëåí åòàï, çàùîòî òîâà, êîåòî ñå ãîâîðè, ÷å ðàêîâèòå çàáîëÿâàíèÿ íå ìîãàò äà ñå ëåêóâàò, ñà îñòàðåëè äîãìè. Âñÿêî åäíî çàáîëÿâàíå îò ðàê ìîæå äà áúäå ëåêóâàíî è òî óñïåøíî, àêî ñå îòêðèå íàâðåìå. Çíàåòå, ÷å èìà 4, íÿêîè ãîâîðÿò çà 5 ñòàäèÿ íà òîâà çàáîëÿâàíå. Îòêðèåì ëè ãî â 1-âè è 2-ðè ñòàäèé, òîâà îçíà÷àâà, ÷å áîëíèÿò ìîæå äà áúäå èçëåêóâàí îêîí÷àòåëíî. Îòêðèåì ëè ãî â 3-òè è 4-òè ñòàäèé, êàêòî å ïðè íàñ â íàä 60-70% îò ñëó÷àèòå ñ áîëíèòå, òîâà îçíà÷àâà, ÷å âå÷å ñìå çàêúñíåëè è íèùî íå ìîæåì äà íàïðàâèì. È ìîÿòà áèòêà, êîÿòî âîäåõ íåïðåêúñíàòî ñ Ìèíèñòåðñêèÿ ñúâåò è ñ Ôèíàíñîâîòî ìèíèñòåðñòâî, áåøå äà ñå ïðèåìå ïðîñëîâóòàòà çäðàâíà ñòðàòåãèÿ. Îáâèíÿâàò íè ÷å íÿìà çäðàâíà ñòðàòåãèÿ, íî òîâà îçíà÷àâà ëè, ÷å àêî èìàìå çäðàâíà ñòðàòåãèÿ, ùå çàêóïèì ïîâå÷å àïàðàòè? Àêî íÿìàìå çäðàâíà ñòðàòåãèÿ òåçè àïàðàòè íå òðÿáâà ëè äà áúäàò 23

çàêóïåíè, ò. å. íÿìà äà ëåêóâàìå õîðàòà ëè? È òóêà ùå ñè ïîçâîëÿ äà âè êàæà îùå íåùî: ÷å ëèïñàòà íà òåçè àïàðàòè âîäè äî çàáàâÿíå íà ëå÷åáíèòå ïðîöåñè. Çà êàêâî ñòàâà âúïðîñ? Åäíà æåíà, êîÿòî èìà ðàê íà ãúðäàòà, áè ñëåäâàëî âåäíàãà ñëåä îïåðàòèâíàòà èíòåðâåíöèÿ, ñëåä 20 äåíà, äà çàïî÷íå îáëú÷âàíå. Ñúùîòî ñå îòíàñÿ çà ðàêîâè çàáîëÿâàíèÿ â æåíñêèòå ãåíèòàëèè èëè ïðè ìúæåòå ïðèìåðíî ïðè êàðöèíîì íà áåëèÿ äðîá, êúäåòî ñå ÷àêà ñ ìåñåöè, çàùîòî íÿìàìå ìîäåðíà àïàðàòóðà. Áÿõìå ïëàíèðàëè äà çàêóïèì òàêèâà àïàðàòè çà Ïëîâäèâ, Âàðíà, êàòî ãè ñèòóèðàìå â îòäåëíèòå óíèâåðñèòåòñêè ãðàäîâå, íî ëèïñàòà íà ïàðè íå íè äàäå âúçìîæíîñò äà íàïðàâèì òîâà. Îáèêíîâåíî êîãàòî ñå ñðàâíÿâàìå ñ Åâðîïà, òî å ïî îòíîøåíèå íà öåíèòå, êàòî ïðèåìàìå, ÷å òóê ñëåäâà äà ñà òàêèâà, êàêâèòî ñà è òàì. Íî ñòàíå ëè âúïðîñ ñïåöèàëíî çà íàøåòî çäðàâåîïàçâàíå, ñå êàçâà: Å, òîâà ñà íè âúçìîæíîñòèòå. Å, êîè ñà âúçìîæíîñòèòå íè? Çíàåòå ëè, ÷å åäíà îïåðàòèâíà èíòåðâåíöèÿ, ïðèìåðíî íà ÷åðíèÿ äðîá èëè íà ïàíêðåàñà(ãîâîðÿ çà òåçè èíòåðâåíöèè, êîèòî ïîçíàâàì äîáðå, çàùîòî ðàáîòÿ â òàçè îáëàñò), ñòðóâàò íàâúí ìåæäó 50 è 70 õèëÿäè åâðî.  Áúëãàðèÿ òîâà ñòðóâà îò 2 äî 3 õèëÿäè ëåâà. È êîåòî å íàé-îïàñíîòî íàøèòå ëåêàðè áÿãàò îò òåçè òåæêè îïåðàòèâíè èíòåðâåíöèè, â ðåçóëòàò íà êîåòî êàäðèòå íè ñå äåêâàëèôèöèðàò. È îùå åäèí ïîñòóëàò: Çäðàâå âúâ âñè÷êè ïîëèòèêè Òîâà å îáùîåâðîïåéñêî èçèñêâàíå è òî å çàëåãíàëî â Ëèñàáîíñêàòà êîíöåïöèÿ è ñòðàòåãèÿ. Êàêâî îçíà÷àâà òîé? Ó íàñ ñàìî Ìèíèñòåðñòâîòî íà çäðàâåîïàçâàíåòî ñå ãðèæè çà îïàçâàíå çäðàâåòî íà áúëãàðñêèÿ ãðàæäàíèí. Äîêàòî çäðàâå âúâ âñè÷êè ïîëèòèêè îçíà÷àâà, ÷å âñÿêî åäíî ìèíèñòåðñòâî â ñòðàíà-÷ëåíêà íà ÅÑ å çàäúëæåíî äà èçïúëíÿâà îïðåäåëåíè ïîëèòèêè â îáëàñòòà íà çäðàâåîïàçâàíåòî. Äàâàì ïðèìåð: ñîöèàëíîòî ìèíèñòåðñòâî òðÿáâà äà ïîäîáðè ñòàòóñà íà áåäíèòå, çà äà èìàò ïîâå÷å ïàðè, ñ êîèòî õîðàòà äà ñå õðàíÿò ïî-äîáðå, äà íÿìà ãëàäóâàùè; ïðîñâåòíîòî ìèíèñòåðñòâî äà äàâà ñúîòâåòíàòà çäðàâíà ïðîñâåòà íà ìëàäèòå â ñòðàíàòà; òðàíñïîðòíîòî ìèíèñòåðñòâî è Ìèíèñòåðñòâîòî íà ðåãèîíàëíîòî ðàçâèòèå è áëàãîóñòðîéñòâîòî äà ïîäîáðÿò ñúñòîÿíèåòî íà ïúòèùàòà, çà äà ñå íàìàëÿò êàòàñòðîôèòå, ïðè êîèòî çàãèâàò òîëêîâà ìíîãî õîðà. Çàùîòî íèå ñè êóïóâàìå âå÷å åâðîïåéñêè êîëè áúðçè, óäîáíè, íî ïúòèùàòà íè íå îòãîâàðÿò íà ñêîðîñòòà íà òåçè êîëè; êìåòîâåòå ñúùî òðÿáâà äà áúäàò âêëþ÷åíè â îáùàòà ñèñòåìà íà ãðèæàòà çà çäðàâåòî â ðàìêèòå íà òåõíèòå ïðàâîìîùèÿ â ñåëèùíèòå ñèñòåìè. È òàêà, êîãàòî âñè÷êè ìèíèñòåðñòâà ñå âêëþ÷àò â îáùîòî äåëî â ñâîÿ ðåñîð, ñå ïîëó÷àâà çäðàâå çà âñè÷êè. Òîâà îáà÷å íå ñå ïðàâè ñ íàãëàñàòà:"Å, íèå ñè îïðàâèõìå íàøàòà ðàáîòà, òà ùå îïðàâÿìå è çäðàâåîïàçâàíåòî!" 24

È òðÿáâà äà âè êàæà, óâàæàåìè äàìè è ãîñïîäà, ÷å òîâà õóáàâî, êîåòî ñòàâà â íàøåòî çäðàâåîïàçâàíå, ãî ïðàâèì ñâðúõ ñèëèòå ñè. Êîåòî ïúê ïîðàæäà ãîëÿìî íåäîâîëñòâî ñðåä ëåêàðèòå, ñðåä ñåñòðèòå è âèå âèæäàòå, ÷å ãîëÿìà ÷àñò îò òÿõ âå÷å òúðñÿò ðåàëèçàöèÿ íàâúí. Çàùîòî ïðè òðóäîâî âúçíàãðàæäåíèå çà ëåêàð îò 700, 800 èëè 1000 ëåâà ó íàñ, â ÅÑ è òî êàòî ñàíèòàð, íå êàòî ëåêàð, òîé ùå âçåìå îò 2000 äî 3000 åâðî. Òàêà ÷å êàäðèòå íè çàïî÷âàò äà èçòè÷àò íàâúí, êà÷åñòâîòî ùå ñå âëîøàâà è íèå òðÿáâà äà íàïðàâèì íåùî èçêëþ÷èòåëíî ñåðèîçíî â îáëàñòòà íà çäðàâåîïàçâàíåòî, çà äà ïîäîáðèì íåùàòà. Ðàçáèðà ñå, íåîáõîäèìî å äà ñå èíâåñòèðàò äîïúëíèòåëíî ñåðèîçíè ñðåäñòâà â çäðàâåîïàçâàíåòî.  çàêëþ÷åíèå ùå ïîñî÷à, ÷å ñå ïðàâè ãîëÿìà ãðåøêà â ìîìåíòà, êàòî îò 800-òå ìèëèîíà, êîèòî òðÿáâàøå äà ïîñòúïÿò ÷ðåç óâåëè÷åíèå íà çäðàâíàòà âíîñêà ñ 2%, Ìèíèñòåðñêèÿò ñúâåò ðåøè, ïî íàñòîÿâàíå íà Ìèíèñòåðñòâîòî íà ôèíàíñèòå ñ îãëåä ôèíàíñîâàòà êðèçà è î÷àêâàíîòî ïîâèøåíèå íà èíôëàöèÿòà ïðåç ñëåäâàùàòà ãîäèíà, äà ñëîæè 400 ìèëèîíà îò òÿõ â ðåçåðâ. Ïðè ïîëîæåíèå, ÷å çäðàâíàòà êàñà èìà 2 ìèëèàðäà ëåâà, â çäðàâåîïàçâàíåòî 770 ìèëèîíà ëåâà ùå ñòîÿò â ðåçåðâ. Òîâà å åäíà òðåòà îò îáùàòà ñóìà. Íèêàêúâ ñìèñúë íå âèæäàì â òîâà, 770 ìèëèîíà ëåâà äà áúäàò â ðåçåðâà ïðè òîçè íåäîèìúê, êîéòî èìà â çäðàâíàòà ñèñòåìà! Òîâà ñà íàêðàòêî ïðîáëåìèòå â îáëàñòòà íà çäðàâåîïàçâàíåòî è òå ñà èçêëþ÷èòåëíî ñîöèàëíè. Íå âèæäàì íåùî ïî-ñîöèàëíî îò ñôåðàòà íà çäðàâåîïàçâàíåòî! Áëàãîäàðÿ Âè çà âíèìàíèåòî! 25

Èâàí Âåëåâ Ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà íà ãëîáàëèçàöèÿòà êúì ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà è íåéíàòà èíôðàñòðóêòóðà. Íÿêîè ïðèíöèïíè ïîëîæåíèÿ Êîãàòî ñå ãîâîðè çà ãëîáàëèçàöèÿ îáèêíîâåíî ñå ðàçáèðà ðàçãðúùàíåòî è èíòåíçèôèêàöèÿòà íà èêîíîìè÷åñêèòå è îñîáåíî íà ôèíàíñîâèòå è òúðãîâñêè îòíîøåíèÿ â ñâåòà, âúçíèêâàíåòî íà ãëîáàëíà ìðåæà îò òàêèâà, âêëþ÷âàùà, ïî-ñêîðî âúâëè÷àùà â ñâîèòå äèíàìè÷íè ïðîöåñè è ïîâå÷å èëè ïî-ìàëêî äåéñòâàùè è óòâúðäåíè ïðîöåäóðè è ìåæäóíàðîäíè èíñòèòóöèè.(Ñâåòîâíàòà òúðãîâñêà îðãàíèçàöèÿ, Ñâåòîâíàòà îðãàíèçàöèÿ çà òóðèçúì, Ã-8, îòñêîðî Ã-20 è äðóãè). Àêòèâíîñòòà â òàçè ñôåðà â ãëîáàëíè ìàùàáè å íàèñòèíà íàé-âèñîêà, íå íà ïîñëåäíî ìÿñòî çàùîòî è ðåçóëòàòèòå èäâàò íàé-áúðçî, íåïîñðåäñòâåíî è ñà íàé-ÿñíî âèäèìè è îñåçàåìè. Ãëîáàëèçàöèÿòà å âñúùíîñò ðàçãúðíàò êîìïëåêñåí, îáåêòèâåí ñîöèàëåí, â ñìèñúë ñúùî íà ñîöèî-åâîëþöèîíåí ïðîöåñ, îáõâàùàù â åäíà èëè äðóãà ñòåïåí, â åäèí èëè äðóã êîíêðåòåí ìîìåíò, ïîåòàïíî èëè îòíîñèòåëíî åäíîâðåìåííî âñè÷êè îáëàñòè íà îáùåñòâåíèÿ æèâîò. Ïðè êîåòî ïðîöåñèòå âúâ âñÿêà îáëàñò ñà îáâúðçàíè è çàâèñèìè ñ òåçè â äðóãè è ñå íàìèðàò â íåïîñðåäñòâåíà ïðè÷èííà èëè ñëåäñòâåíà âðúçêà ñ òÿõ, âèíàãè âúâ âçàèìîçàâèñèìîñò. Ïî òîçè íà÷èí ãëîáàëèçàöèÿòà âúâ ôèíàíñèòå è òúðãîâèÿòà, â èêîíîìèêàòà, ìîæå äà ñå êàæå, ÷å å ïî-ñêîðî ïîðîäåíà è òðúãâà èìåííî îò îáùèòå ñîöèàëíè ïðîöåñè- ïðåäè âñè÷êî â ðàçâèòèòå ñòðàíè è ñúîòâåòíîòî èì âúçäåéñòâèå âúðõó îñòàíàëèÿ ñâÿò- è ñå èçíàñÿ îò òÿõ. Ñîöèàëíîòî ãëîáàëèçèðàíå  òàçè âðúçêà ñå ãîâîðè ñúùî òàêà çà ïðîöåñè íà"ñîöèàëíî ãëîáàëèçèðàíå”, êîèòî ÿñíî ñå îòêðîÿâàò è îïèñâàò. Íÿêîè íåãîâè õàðàêòåðèñòèêè ñà íåîñïîðèì ôàêò âå÷å ïîâå÷å îò äâå äåñåòèëåòèÿ è çà òÿõ îáùåñòâîòî áè ñëåäâàëî äà èìà äîñòàòú÷íî íàòðóïàí îïèò è ñúîòâåòíà ïîäãîòîâêà çà îâëàäÿâàíå íà ïðîèçòè÷àùèòå îò òîâà ïðîáëåìè. Äðóãè íåãîâè ñúùåñòâåíè ìîìåíòè ñå îòêðîÿâàò îòíîñèòåëíî îòñêîðî êàòî ñèìïòîìè íà íîâà ïðîáëåìàòèêà, ñâúðçàíà åñòåñòâåíî ñ âå÷å ïðèíöèïíî íàé-ìàëêîòî ôðàãìåíòàðíî ïîçíàòè ÿâëåíèÿ. Êàòî òàêèâà èçìåðåíèÿ íà"ñîöèàëíîòî ãëîáàëèçèðàíå” ñëåäâà äà ñå ïîñî÷àò íà ïðåäåí ïëàí ñîöèàëíî-äåìîãðàôñêèòå ïðåñòðóêòóðèðàíèÿ â ñâåòà ñ òåõíèòå ãëîáàëíè, ðåãèîíàëíè, íàöèîíàëíè è ìåñòíè ñïåöèôèêè: íàäíàöèîíàëíàòà ìèãðàöèÿ, èçìåíåíèòå ñîöèàëíî-âúçðàñòîâè(ãåíåðàöèîííè) ïðîïîðöèè; íîâè îáðàçîâàòåëíè ïðîïîðöèè; 26

íîâè îáðàçîâàòåëíè ïðîïîðöèè è ñòðóêòóðè ñ ïðîìåíåíè õàðàêòåðèñòèêè ïî îòíîøåíèå íà ñúäúðæàíèå, íàñîêè è àêöåíòè íà îáùîòî è âèñøå îáðàçîâàíèå è íà ïðîôåñèîíàëíàòà ïîäãîòîâêà; ñâèâàíå íà åäíè è âúçíèêâàíå íà íîâè ñîöèàëíè ñëîåâå â ðåçóëòàò íà íîâèòå ñâúðçàíè ñ óñëóãèòå òåõíîëîãèè è íåîáõîäèìè çà òÿõ ïðîôåñèè è êàäðè; ïðîìåíèòå â íÿêîè îñíîâíè õàðàêòåðèñòèêè íà ñîöèàëíîâúçðàñòîâè ãðóïèðîâàíèÿ- âúçíèêâàíåòî íà ò. íàð. ïîñòàäîëåñöåíöèÿ, ñîöèàëíî, ñúîòâåòíî òðóäîâî-ïðîôåñèîíàëíî àêòèâíà òðåòà âúçðàñò(÷ðåç ïî-êúñíî ïåíñèîíèðàíå, ïåíñèîíåðè â çàåòîñò; ôîðìèðàíåòî íà"ïðåêàðèàò”(ñëîåâåòå ñúñ çàòðóäíåíî ñîöèàëíî ïîëîæåíèå ïðåäè âñè÷êî ïîðàäè íåñèãóðíîñò â çàåòîñòòà, äîõîäèòå è íåñòàáèëíà ñîöèàëíà îñèãóðîâêà); íîâè ñúîòíîøåíèÿ îò ãëåäíà òî÷êà íà ðåëèãèÿ è âÿðà- äåñåêóëàðèçàöèÿ, ïðîìåíè â êîëè÷åñòâåíî îòíîøåíèå ìåæäó îñíîâíèòå ñâåòîâíè ðåëèãèè, îò åäíà ñòðàíà, è òåõíè ðàçíîâèäíîñòè(åðåñè è ïîäîáíè) îò äðóãà, êàêòî è ìåæäó òÿõ è åçè÷åñêè âÿðâàíèÿ, âåðñêè ïðåäðàçñúäúöè è ñóåâåðèÿ, íå íà ïîñëåäíî ìÿñòî íåèìîâåðíîòî ðàçïðîñòðàíåíèå íà àñòðîëîãèÿòà, â ñìèñúë ñúùî íà òÿõíîòî íåèìîâåðíî íàðàñòâàíå ïðåç ïîñëåäíèòå äâå- òðè äåñåòèëåòèÿ è ò. í. Íà âòîðè ïëàí ñå îòêðîÿâàò ïðîìåíèòå â óñëîâèÿòà è â èçèñêâàíèÿòà ïî îòíîøåíèå íà ñîöèàëèçàöèÿòà. Îò åäíà ñòðàíà êàòî ïðîöåñ íà àäàïòèðàíå íà èíäèâèäà êúì ïðîìåíÿùèÿ ñå ñîöèóì ñ îãëåä îöåëÿâàíåòî, ïîâå÷å èëè ïî-ìàëêî óñòîé÷èâî èíäèâèäóàëíî ðàçâèòèå, îâëàäÿâàíå è îñúùåñòâÿâàíå íà íàëè÷íèòå øàíñîâå çà òîâà â ðàìêèòå íà ñòðåìåæ êúì ðåàëèçàöèÿ íà ëè÷íîñòòà è îïðåäåëåí ïðîñïåðèòåò. Îò äðóãà ñòðàíà êàòî ïðîöåñ íà ðàçâèòèå è óñúâúðøåíñòâàíå íà ñàìîòî îáùåñòâî êàòî ïî-äîáðî, ïî-ñìèñëåíî è ïî-åôåêòèâíî çà õîðàòà è òåõíèòå âçàèìîîòíîøåíèÿ. Ò. å. ðàçâèòèåòî è èçìåíåíèÿòà íà è â ñîöèàëèçàöèÿòà êàòî ðàçãúðíàò ñîöèî-åâîëþöèîíåí ïðîöåñ â ïðåêèÿ ñìèñúë íà äóìàòà.  òîçè õîä íà ìèñëè ñëåäâà äà ñå ïîñî÷è àñïåêòà íà ñèãóðíîñòòà. Íåéíîòî çíà÷åíèå íàðàñòâà èçêëþ÷èòåëíî ìíîãî, îñîáåíî íà ôîíà íà áåçïðåöåäåíòíî íàðàñòíàëèòå âúçìîæíîñòè íà íîâèòå âèñîêè òåõíîëîãèè, ïîñòàâÿùè îòäåëíè ìàëêè ãðóïè, äîðè èíäèâèäè â ñúñòîÿíèå äà äåñòàáèëèçèðàò îïàñíî ñèòóàöèè è ñòðóêòóðè îò øèðîê, âêëþ÷èòåëíî ãëîáàëåí ìàùàá.  òîçè àñïåêò íà âîäåùà ïîçèöèÿ ñå îòêðîÿâà ñîöèàëíàòà ñèãóðíîñò. Ñîöèàëíîòî, èêîíîìè÷åñêîòî è ïîëèòè÷åñêîòî ðàçâèòèå, öÿëàòà èñòîðèÿ ñëåä Âåëèêàòà ôðåíñêà ðåâîëþöèÿ(à âïðî÷åì â îïðåäåëåí ñìèñúë è ïðåäè òîâà) ñî÷àò óáåäèòåëíî, ÷å ñîöèàëíàòà ñèãóðíîñò âèíàãè å èìàëà ïî ïðèíöèï ìåðîäàâíî çíà÷åíèå çà ôèçè÷åñêàòà- ëè÷íà è êîëåêòèâíà- è îñîáåíî çà ìåæäóíàðîäíàòà ñèãóðíîñò. Âñÿêà äåñòàáèëèçàöèÿ, êðèçè è êàòàñòðî27

ôàëíè ÿâëåíèÿ â è ïî îòíîøåíèå íà ñîöèàëíàòà ñèãóðíîñò ñà ðåôëåêòèðàëè â ñúîòâåòíà ñòåïåí, ïðè òîâà ÷åñòî íåàäåêâàòíî, íî âèíàãè ìóëòèïëèöèðàùî âúðõó ôèçè÷åñêàòà, â òîâà ÷èñëî è ìåæäóíàðîäíàòà ñèãóðíîñò êàòî íåèí åêñòðåìíî ìàñèðàí âàðèàíò. Òàçè çàâèñèìîñò âàæè è äíåñ, ïðè âñè÷êè ïðîìåíè â îòäåëíè åëåìåíòè, ñòðàíè, ôîðìè è íà÷èíè íà èçÿâà íà ôåíîìåíà.  ñëåäâàù ïëàí- åñòåñòâåíî áåç íÿêàêâè ïðåòåíöèè çà ñóáîðäèíàöèÿ- ñà ãëîáàëíèòå ñîöèîêóëòóðíè ïðîöåñè. Âçàèìîäåéñòâèåòî ìåæäó êóëòóðè(ñúîòâåòíî ðåàëíî ôóíêöèîíèðàùè öèâèëèçàöèè)- êúäå òîëåðàíòíî è â îïðåäåëåí ñèíõðîí, êúäå êîíôðîíòàöèîííî, âêëþ÷èòåëíî ïîä ôîðìàòà íà ñáëúñúöè- ñè ïðîïðàâÿ ïúò â ïðîöåñèòå íà ôîðìèðàíå íà åäèíèÿ, ìàêàð è íååäèíåí(îñîáåíî â òîâà îòíîøåíèå) ñâÿò."Åäèíñòâîòî íà ïëóðàëèçìà”, íåçàâèñèìî äàëè ïîä ôîðìàòà íà ïðåñèëåíî è äîðè ïðåêàëåíî îáðóãàí, ïî-ñêîðî êðèâî ðàçáðàí ìóëòèêóëòóðàëèçúì, èëè äðóãà ïîäîáíà ôîðìà è îáîçíà÷åíèå, å â õîä, ïðè òîâà íåâúçâðàòèìî. Òî èçãðàæäà ñúùåâðåìåííî ïðåäïîñòàâêèòå çà íîâè èäåíòè÷íîñòè, ÷åñòî ïúòè íååäíîçíà÷íè, àìáèâàëåíòíè. Êîèòî âñúùíîñò ôîðìèðàò ðàçáèðàíåòî, ïîíÿòèåòî, ðåñïåêòèâíî ñúçíàíèåòî çà íîâàòà èäåíòè÷íîñò"÷îâåê”. Íÿêîè îò òåçè ìîìåíòè ñà ðàçïîëîæåíè íà ïî-ãîëÿìî, äðóãè íà ïî-áëèçêî ðàçñòîÿíèå äî íàñ, äî íàøè äíè, êàêòî è ñúîòâåòíî ïîìåæäó ñè. Íî òå ñà"âèäèìè âå÷å è çàä õîðèçîíòà”: çà íÿêîè òå ñà ñåãà âñå îùå âèðòóàëíè, çà äðóãè íàïðàâî óòîïè÷íè("íàó÷íà ôàíòàñòèêà”), çà òðåòè- îñîáåíî çà õîðàòà ñúñ"ñîöèàëåí ïðåñàíòèìàí”,(1) òå ñà ïðîñòî ëàòåíòíè, íî ïúê"ïî÷òè îñåçàåìè” ÷ðåç íåäâóñìèñëåíèòå èì ñèìïòîìè. Íàðàñòâàùîòî çíà÷åíèå íà ñîöèàëíîòî ïðîèçòè÷à ïðåäèìíî îò ïîñî÷åíèòå ïî-ãîðå- åñòåñòâåíî áåç ïðåòåíöèÿ çà ñóáîðäèíàöèÿ è èç÷åðïàòåëíîñò- îñíîâíè àñïåêòè íà ãëîáàëèçàöèÿòà. Íàëè÷èåòî íà íÿêîè ïðèíöèïíè ïðîòèâîðå÷èÿ â àíàëèçà è èíòåðïðåòàöèÿòà íà ãëîáàëèçàöèîííèòå ïðîöåñè ïðåäè âñè÷êî ïî îòíîøåíèå íà ïîñîêèòå è õàðàêòåðà íà òÿõíàòà îáåêòèâíîñò è îòòóê âúçìîæíîñòè çà ñóáåêòèâíî àäàïòèðàíå è âúçäåéñòâèå âúðõó òÿõ, ïðåðàñòâàíåòî íà òåçè ïðîòèâîðå÷èÿ â èäåéíî-ïîëèòè÷åñêè è öåííîñòíè ïðîòèâîïîëîæíîñòè- ñîöèàëíîñò versus ëèáåðàëíîñò, ñîöèàëíà äåìîêðàöèÿ versus ëèáåðòàðíà äåìîêðàöèÿ, ñîöèàëäåìîêðàòèçúì versus íåîëèáåðàëèçúì è ïîäîáíè- èçâåæäà è ïîòðåáíîñòòà îò íàðàñòâàùà ðîëÿ íà åäíà çàñèëåíà ðåãóëàöèîííà ôóíêöèÿ ïî îòíîøåíèå íà ïðîöåñèòå îò ñòðàíà íà ïîëèòèêàòà, ÷ðåç ïîëèòè÷åñêàòà âëàñò è èíñòèòóöèèòå."Íåâèäèìàòà ðúêà” íà ïàçàðà ñå îêàçà íåñúùåñòâóâàùà, èëè â íàé-äîáðèÿ ñëó÷àé åëèìèíèðàíà, íåìîùíà è íåñïîñîáíà äà ñå ñïðàâè ñ íàðàñòíàëàòà â íàøè äíè äî áåçêðàéíîñò ìîù íà ïðåêîìåðíî îâëàñòåíèòå ïàçàðíè ñóáåêòè, íà òÿõíàòà 28

àë÷íîñò, íåîáóçäàíîñò è áåçîãëåäíî àíòèõóìàííî íàõàëñòâî. Âïðî÷åì íåùî, çà êîåòî ïðåäóïðåæäàâà è ñàìèÿò àâòîð íà òàçè ìåòàôîðà Àäàì Ñìèò îùå ïðè ôîðìóëèðàíåòî é ïðåäè êðúãëî 250 ãîäèíè. Òå ïðîñòî ÿ ëèøèõà îò àâàíñöåíà íà êîíêóðåíòíàòà áîðáà. Ïîðàäè êîåòî, êàêòî ïðè âñè÷êè ïîäîáíè ñëó÷àè äîñåãà, ñå íàëàãà äà ñå íàìåñè"ÿâíàòà”, ñúâñåì ðåàëíà ðúêà íà äúðæàâàòà, çàìèñëåíà îùå â çîðàòà íà âúçíèêâàíåòî ñè èìåííî êàòî ñúîòâåòíî ðåãóëèðàù è ñòàáèëèçèðàù èíñòðóìåíò, àïàðàò, ñèñòåìà, ïðè òîâà íå ñàìî çà òðóäíè, íî è çà âñåêèäíåâíè ñèòóàöèè ñ öåë èìåííî èçáÿãâàíå, ïðåäîòâðàòÿâàíå íà äåñòàáèëèçàöèè è êðèçèñíè ïîëîæåíèÿ, íåçàâèñèìî îò êàêúâ õàðàêòåð. Ïðîöåñúò íà"ñîöèàëíîòî ãëîáàëèçèðàíå” å ñâúðçàí ñúùåâðåìåííî è åñòåñòâåíî ñ òîçè íà åäíî"ãëîáàëíî ñîöèàëíî ïîëèòèçèðàíå” íà ñâåòîâíèÿ îáùåñòâåí æèâîò â ðàçëè÷íèòå ìó îáëàñòè, ñúñ ñâåòîâíàòà ïîëèòèêà. Ïîä òîâà ñå ðàçáèðà(çàñåãà)"íàðàñòâàùàòà ïðèîðèòåòíîñò íà ñîöèàëíè è åêîëîãè÷íè âúïðîñè(ò. å. òåõíèòå ñîöèàëíî çíà÷èìè àñïåêòè- áåë. ìîÿ, È. Â.) ïî îòíîøåíèå íà ïðåäèøíèòå âúïðîñè íà ñèãóðíîñòòà â ñâåòîâíàòà ïîëèòèêà”.(2) Âïðî÷åì ïóáëè÷íîòî îáñúæäàíå íà ñîöèàëíî-ïîëèòè÷åñêèòå àñïåêòè, âêëþ÷èòåëíî íà ìåæäóíàðîäíàòà ñèãóðíîñò, íå å òîëêîâà íîâà òåìà.(3) "Ñîöèàëíîòî ãëîáàëèçèðàíå” å îáåêòèâåí ñîöèî-åâîëþöèîíåí ïðîöåñ. "Ñîöèàëíîòî ïîëèòèçèðàíå íà ñâåòîâíàòà ïîëèòèêà” è îòòóê ôîðìèðàíåòî íà"ãëîáàëíà ñîöèàëíà ïîëèòèêà” ñ íåéíèòå ïîëèòè÷åñêè è ñîöèàëíè àêòüîðè, èíñòèòóöèè, ñòðóêòóðè è èíôðàñòðóêòóðè, å çàñåãà îïðåäåëåíî ñóáåêòèâåí ïðîöåñ. Êîéòî ñ èçãðàæäàíåòî è óòâúðæäàâàíåòî íà ñúîòâåòíèòå ìðåæè ïîñòåïåííî(ùå) ñå îáåêòèâèçèðà. Êàêúâòî ïúò íà ðàçâèòèå ïðåìèíàâàò ïî ïðèíöèï è âúîáùå â è ÷ðåç ñîöèàëíàòà ïðàêòèêà âñè÷êè ïðîöåñè, ïîëèòèêè è èíñòèòóöèè â îáùåñòâîòî ïðè ñâîåòî îïåðàöèîíàëèçèðàíå, ôóíêöèîíèðàíå, óòâúðæäàâàíå è ðàçâèòèå âêëþ÷èòåëíî â ïåðñïåêòèâàòà íà ñâîåòî óñúâúðøåíñòâàíå.  ñëó÷àÿ íàñ íè èíòåðåñóâàò"ñîöèàëíîòî ãëîáàëèçèðàíå” è"ñîöèàëèçèðàíåòî íà ñâåòîâíàòà ïîëèòèêà” ïðåäè âñè÷êî îò ãëåäíà òî÷êà íà ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà, èìàùè ñâîåòî îòðàæåíèå âúðõó åäíà- èçãðàæäàíà íå íà ïîñëåäíî ìÿñòî â ðåçóëòàò íà òîâà- ñîöèàëíà ïîëèòèêà íà ðåãèîíàëíî è /èëè ïî-ñïåöèàëíî íà íàöèîíàëíî è ìåñòíî ðàâíèùå. Ò. å. âúçíèêâàùèòå îò òîçè ïðîöåñ èçèñêâàíèÿ çà íåéíîòî ôîðìèðàíå è ôóíêöèîíèðàíå.  òîçè õîä íà ðàçñúæäåíèÿ ñå îòêðîÿâàò ñëåäíèòå ñúùåñòâåíè ìîìåíòè: Íà ïúðâî ìÿñòî òîâà å ñïåöèôè÷íîòî"ñîöèàëèçèðàíå” íà äðóãèòå ñôåðè íà ïîëèòèêàòà, íà äðóãèòå ïîëèòèêè ÷ðåç ñàìàòà ñîöèàëíà ïîëèòèêà. Íàðàñòâàíåòî íà íåéíîòî çíà÷åíèå ïî îòíîøåíèå íà 29

äðóãèòå ïîëèòèêè è íà ïîëèòèêàòà âúîáùå, íîâàòà é ðîëÿ è îòãîâîðíîñòè â òîçè ñìèñúë, èçãðàæäàíåòî è óòâúðæäàâàíåòî íà ïðîèçòè÷àùèòå îò òîâà âçàèìîäåéñòâèÿ è âçàèìîçàâèñèìîñòè ñà î÷åâèäíî ïðèîðèòåòíà çàäà÷à, ñ ÷èåòî îñúùåñòâÿâàíå ñëåäâà äà ñå çàåìå ñàìàòà ñîöèàëíà ïîëèòèêà. Ïî òðèâèàëíàòà ïðè÷èíà, ÷å ïðîñòî íÿìà êîé äðóã. Íà âòîðî ìÿñòî òîâà ñà èçèñêâàíèÿòà çà ïîäõîäÿùà ïðîìÿíà è îïåðàöèîíàëèçèðàíå íà íåéíèòå õàðàêòåðèñòèêè, ïðîèçòè÷àùè îò ãîðåêàçàíîòî. Çà äà ìîæå äà èçïúëíÿâà òàçè ðîëÿ àäåêâàòíî- ñúäúðæàòåëíî, îïåðàòèâíî è åôåêòèâíî. Åñòåñòâåíî òîâà å âúçìîæíî íà îñíîâàòà íà ñúîòâåòíè ñòðóêòóðíè, ôóíêöèîíàëíè è êà÷åñòâåíè ïðîìåíè íà ñàìàòà ïîëèòè÷åñêà ñèñòåìà êàòî òàêàâà: ïîñî÷åíèòå íîâà ðîëÿ- ñúùíîñò è ôóíêöèè íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà ñå íóæäàÿò îò òîâà êàòî ñòðóêòóðíî-ôóíêöèîíàëíè ïðåäïîñòàâêè. Ñ òîçè âúïðîñ å ñâúðçàí ñúùåâðåìåííî, ïðÿêî è íåèçáåæíî, ñúùî âúïðîñúò çà ñîöèàëïîëèòè÷åñêàòà èíôðàñòðóêòóðà íà ñúîòâåòíîòî ðàâíèùå. Êàòî ñúñòàâíà ÷àñò, ñåêòîð íà öÿëîñòíàòà èíôðàñòðóêòóðà íà îáùåñòâîòî, íî ñúùî è îò ãëåäíà òî÷êà íà ðåñóðñè. Ñîöèàëíî-ïîëèòè÷åñêàòà èíôðàñòðóêòóðà- îñíîâåí åëåìåíò è èçèñêâàíå çà ôóíêöèîíèðàíåòî íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà Êàêâî ñå ðàçáèðà, êàêâî áè ñëåäâàëî äà ñå ðàçáèðà ïîä"ñîöèàëíîïîëèòè÷åñêà èíôðàñòðóêòóðà”(íà îáùåñòâîòî)?  ñïåöèàëèçèðàíàòà ëèòóðàòóðà è â ïðàêòèêàòà ñå ðàçãðàíè÷àâàò ñëåäíèòå òðè âèäà èíôðàñòðóêòóðà: Ìàòåðèàëíà èíôðàñòðóêòóðà. Çà èêîíîìèêàòà(4) òîâà ñà ïðåäèìíî òðàíñïîðòíèòå è êîìóíèêàöèîííè ñúîðúæåíèÿ, åíåðãèéíîòî îáåçïå÷àâàíå, êàêòî è ñúîòâåòíàòà ïîäõðàíâàùà ÿ îáðàçîâàòåëíà è çäðàâíà ìðåæà. Ïðè ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà òîâà ñà ìàòåðèàëíèòå îáåêòè íà ñîöèàëíàòà ðàáîòà è ñîöèàëíèòå ïîìîùè, íà ñîöèàëíàòà õèãèåíà è ñîöèàëíîòî ìåäèöèíñêî îáñëóæâàíå, çà ïðåîäîëÿâàíå íà îòêëîíÿâàùà ñå ñîöèàëèçàöèÿ è ñúîòâåòíà ðåñîöèàëèçàöèÿ(ñïåöèôè÷íè çà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà è ðàáîòà, ðàçãëåæäàíè è îñúùåñòâÿâàíè ñúùî ïàðàëåëíî è/ èëè âúâ âðúçêà ñ òåçè íà ïðàâîñúäíàòà ñèñòåìà) íåîáõîäèìèòå çà ïîäõðàíâàíåòî é êîìóíèêàöèîííè è äðóãè ñúîáùèòåëíè, åëåìåíòè íà îáðàçîâàòåëíàòà è çäðàâíà ìðåæè è äðóãè ïîäîáíè. Èíñòèòóöèîíàëíà èíôðàñòðóêòóðà. Êàòî òàêàâà ñå ñìÿòà ñúâêóïíîñòòà îò âçàèìîñâúðçàíè çàêîíîâè è äðóãè íîðìè, îñèãóðÿâàùè, êîíòðîëèðàùè, ðåãóëèðàùè è çàùèòàâàùè ôóíêöèîíèðàíåòî íà ñúîòâåòíèòå íàäñòðîå÷íè ñòðóêòóðè.  íàøèÿ ñëó÷àé òîâà ñà òåçè íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà. 30

Êàäðîâà èíôðàñòðóêòóðà. Ïîä òîâà â èêîíîìèêàòà ðàçáèðàò òðóäîâî-èçïúëíèòåëñêè, ïðåäïðèåìà÷åñêè, ìåíèäæúðñêè è ïîäîáíè êà÷åñòâà è óìåíèÿ íà(ìåñòíîòî) íàñåëåíèå, íà ïðåäåí ïëàí ïðîôåñèîíàëíè òàêèâà. Ïî îòíîøåíèå íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà ìîæåì äà ãè ñïåöèôèöèðàìå è îáîáùèì êàòî ñúîòâåòíè ñîöèîêóëòóðíè, äóõîâíè, èíòåëåêòóàëíè ñïîñîáíîñòè è íàãëàñè íà õîðàòà(íàñåëåíèåòî) îáñëóæâàùè, íî ñúùî òàêà è ïîëçâàùè ñîöèàëíî-ïîëèòè÷åñêàòà èíôðàñòðóêòóðà. Ïðè òîâà ñòàâà äóìà ÿâíî çà ñîöèàëíà è ïîëèòè÷åñêà êóëòóðà è ñúîòâåòíî ðàâíèùå íà ñîöèàëèçàöèÿ è ñúçíàíèå. Ôîðìèðàíåòî, ðàçâèòèåòî è óñúâúðøåíñòâàíåòî íà òåçè òðè íàïðàâëåíèÿ íà ñîöèàëíî-ïîëèòè÷åñêàòà èíôðàñòðóêòóðà ñëåäâà äà ñå ñúîáðàçÿâàò ïðåäè âñè÷êî ñ íîâèòå ïðîèçòè÷àùè îò ãëîáàëíèòå ïðåäèçâèêàòåëñòâà çàäà÷è è îòãîâîðíîñòè, ñ ôîêóñèðàùàòà é ðîëÿ ñïðÿìî äðóãèòå ñôåðè íà îáùåñòâåíèÿ æèâîò, ñúîòâåòíî ïîëèòèêèòå â òÿõ è çà òÿõ, ñ íàðàñòíàëîòî èçèñêâàíå çà íåéíîòî àêòèâíî ìðåæîâî âçàèìîäåéñòâèå ñ òÿõ. Êàêòî è äà îò÷èòàò ñâîåâðåìåííî àêòóàëíèòå ïðåäèçâèêàòåëñòâà è ïðîìåíèòå â òÿõ, ïðîâîêèðàíè îò ãëîáàëíèòå ïðîöåñè, òåõíèòå ïåðñïåêòèâè íà ðàçâèòèå è èçèñêâàíèÿ çà îñúùåñòâÿâàíå íà ðåôîðìè, äà ãè îòðàçÿâàò ãúâêàâî è äà áúäàò ñúùåâðåìåííî àäàïòèâíî àêòèâíè êúì òÿõ îò ãëåäíà òî÷êà íà ñîáñòâåíè èçèñêâàíèÿ è ïåðñïåêòèâè ñ îãëåä ïðèíöèïíè ðàçâèòèÿ è âúçìîæíîñòè íà îáùåñòâîòî. Ïðè êîåòî íå áèâà äà ñå ïðåíåáðåãâà ïðè âñè÷êè ïîëîæåíèÿ è ñúîòâåòíè ïîëèòè÷åñêè ñòúïêè îñíîâíèÿ ôàêò, ÷å ñàìàòà ñîöèàëíî-ïîëèòè÷åñêà èíôðàñòðóêòóðà å âàæåí îñíîâåí åëåìåíò îò îáùàòà èíôðàñòðóêòóðà íà îáùåñòâîòî. ×ðåç êîÿòî ñå èçÿâÿâàò ïîâå÷å èëè ïî-ìàëêî åôåêòèâíî ñúùî è äðóãèòå ñôåðè íà îáùåñòâåíèÿ è ïîëèòè÷åñêèÿ æèâîò â ñìèñúëà íà òåêóùàòà ñîöèàëèçàöèÿ íà îáùåñòâîòî. ×å òÿ èìà ñúùåâðåìåííî îñîáåíî, ñïåöèôè÷íî çíà÷åíèå çà íåãîâîòî ñîöèàëíî-åìîöèîíàëíî çäðàâå è íîðìàëíîòî, ñîöèàëíî êðåàòèâíî ïîâåäåíèå, êîåòî ïðè ñèòóàöèè íà ïîâèøåíà ñîöèàëíà åìîöèîíàëíîñò îêàçâà îáèêíîâåíî âàæíî, ñúîòâåòíî ïðè îïðåäåëåíè îáñòîÿòåëñòâà ðåøàâàùî âúçäåéñòâèå âúðõó ïîëèòè÷åñêîòî ïîâåäåíèå è íàãëàñèòå çà âêëþ÷âàíå èëè ïîääðúæêà íà ñúîòâåòíè ïîëèòè÷åñêè è óïðàâëåíñêè ðåøåíèÿ. À òå ïúê îò ñâîÿ ñòðàíà ÷åñòî ïúòè ìîãàò äà ñå îêàæàò ìàëêî ïîïóëÿðíè èëè ñúâñåì íåïîïóëÿðíè îò ãëåäíà òî÷êà íà îáèêíîâåíèÿ ÷îâåê è íà âñåêèäíåâíèÿ æèâîò. Öåííîñòíèÿò àñïåêò Ãëîáàëíàòà ñîöèàëíà ïîëèòèêà, ñîöèàëíàòà ãëîáàëèçàöèÿ íà ïîëèòèêàòà íà ñâåòîâíî, ðåãèîíàëíî, íàöèîíàëíî äî ìåñòíî ðàâíèùå èçâåæäàò íà ïðåäåí ïëàí íå ñàìî èçèñêâàíèÿ çà ãúâêàâè ñâîåâðåìåííè è àäåêâàòíè ðåàêöèè è óìåíèÿ çà ðåøàâàíå íà àêòóàëíî âúç31

íèêíàëè è âúçíèêâàùè ñîöèàëíè ïðîáëåìè, íî è çà òåõíèòå òåêóùè çàäúëáî÷åíè àíàëèçè è èíòåðïðåòàöèè îò ïðèíöèïíè èäåéíî-ïîëèòè÷åñêè è öåííîñòíè ïîçèöèè â ñìèñúëà íà ïîääúðæàíåòî íà ïîëèòè÷åñêà è ñîöèàëíà óñòîé÷èâîñò è ïåðñïåêòèâè çà ðàçâèòèå. Èçèñêâàò ïðèíöèïíà è îòãîâîðíà ðåãóëàöèÿ, íåäîïóñêàíå è ñâîåâðåìåííî îâëàäÿâàíå íà âñÿêàêâè ñîöèàëíè òóðáîëåíöèè è õàîñ, îñîáåíî â ëèáåðàëèçèðàíè ïóáëè÷íè ïðîñòðàíñòâà ñ áúðçî è ìîùíî âúçäåéñòâèå âúðõó äíåâíèÿ ðåä íà îáùåñòâîòî, êàòî òåçè íà èêîíîìèêàòà- ïðîèçâîäñòâîòî, ïàçàðèòå è çàåòîñòòà, íî ñúùî òàêà è êàòî çäðàâåîïàçâàíåòî, îáðàçîâàíèåòî è íàóêàòà- íîâèòå òåõíîëîãèè, ãåíåòèêàòà, èçâåæäàíåòî íà ñúîòâåòíè îòêðèòèÿ â ïðîäóêòîâà è ïàçàðíà ôàçà, íå íà ïîñëåäíî ìÿñòî âúçìîæíè"ñâîáîäè è íåêîìïåòåíöèè” ïî îòíîøåíèå íà îïàçâàíåòî íà îêîëíàòà ñðåäà. Âñè÷êè òåçè ñôåðèåñòåñòâåíî áåç ïðåòåíöèè çà èç÷åðïàòåëíîñò è ñóáîðäèíàöèÿ ïî çíà÷åíèå- ïðèòåæàâàò ñâîèòå èçêëþ÷èòåëíî âàæíè, ðåøàâàùè àñïåêòè è âëèÿíèÿ, à îòòóê è ïîñëåäèöè çà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà, ìîãàò äà é ñúçäàâàò îò ìàëêè äî îãðîìíè ïðîáëåìè è äà ÿ ïîñòàâÿò ñúùî â ñèëíî çàòðóäíåíî ïîëîæåíèå. Ïîðàäè êîåòî ïîçèöèèòå çà îâëàäÿâàíå íà ïðîáëåìèòå, â ñìèñúë ñúùî íà ïðîâåæäàíåòî íà ñúîòâåòíè ïðåâåíöèè ïðîòèâ íàñòúïëåíèåòî è çàñèëâàíåòî èì áè ñëåäâàëî äà ñà íå ñàìî ïðèíöèïíè, íî è ðàçðàáîòåíè â ïåðñïåêòèâà è âàðèàíòè, ò. å. ñòðàòåãè÷åñêè. Ò. å. â èìåòî íà ÿñíè ñîöèàëíî-õóìàííè öåëè è ÷ðåç ñîöèàëíî-ïîíîñèìè, ðàöèîíàëíî-àäåêâàòíè è åìîöèîíàëíî-òîëåðàíòíè ïðèíöèïíè ìåòîäè. Êîåòî ïúê èçèñêâà èìåííî ÿñíà öåííîñòíà íàãëàñà è îðèåíòàöèÿ çà ôîðìèðàíåòî è óòâúðæäàâàíåòî íà òàêèâà. Çàùîòî ïðèíöèïíî ïîâåäåíèå è îùå ïîâå÷å ïðîâåæäàíåòî íà ïîëèòè÷åñêà ñòðàòåãèÿ ñà íåâúçìîæíè, ïî-ñêîðî íåðåàëíè, áåç ñúîòâåòíà öåííîñòíà áàçà. Íåçàâèñèìî äàëè ñòàâà äóìà çà îñíîâíè èëè èíñòðóìåíòàëíè, çà ñîöèàëíè, ïîëèòè÷åñêè, êóëòóðíè èëè äðóãè äóõîâíè öåííîñòè. Ïðè"ñîöèàëíîòî ãëîáàëèçèðàíå”, ñúîòâåòíî ãëîáàëíîòî"ñîöèàëíî ïîëèòèçèðàíå” íà ïîëèòèêàòà- îò ñâåòîâíèòå é èçìåðåíèÿ äî ðåãèîíàëíî, íàöèîíàëíî è ìåñòíî ðàâíèùå, ñå îòêðîÿâàò íà ïðåäåí ïëàí íÿêîè èñêîííè îñíîâíè ïðèíöèïè è öåííîñòè, ïðèñúùè, çàùèòàâàíè è ïîïóëÿðèçèðàíè îò îðãàíèçàöèè, ïàðòèè è äâèæåíèÿ, ïîñòàâÿùè ñè öåëè, õàðàêòåðíè, òèïè÷íè ïðåäè âñè÷êî çà ñîöèàëíàòà äåìîêðàöèÿ. Ñâåòúò âúðâè êúì ïîâå÷å è ïî-ñúâúðøåííà äåìîêðàöèÿ; â òîçè ñìèñúë"ñîöèàëíîòî ãëîáàëèçèðàíå”, íåçàâèñèìî îò ðàçëè÷íè àêòóàëíè ïîâå÷å èëè ïî-ìàëêî âðåìåííè îòêëîíåíèÿ è äèñïðîïîðöèè, å îðèåíòèðàíî èìåííî êúì ñîöèàëíè è äåìîêðàòè÷íè ïðèíöèïè è öåííîñòè, íåçàâèñèìî îò ïîëèòè÷åñêèÿ åòèêåò, êîéòî èì ñå ñëàãà â äàäåí ìîìåíò. Ñúùíîñòòà è íàñîêàòà íà ñîöèî-åâîëþöèîííîòî äâèæåíèå ñè îñòàâà ñîöèàëíà è äåìîêðàòè÷íà. 32

Òàêèâà èñêîííè îñíîâíè ïðèíöèïè è öåííîñòè ñà ïðåäè âñè÷êî ñîöèàëíàòà ñèãóðíîñò, ñîöèàëíàòà ñïðàâåäëèâîñò, ëè÷íàòà è ñîöèàëíà ñâîáîäà(÷îâåøêèòå ïðàâà). À â òàçè âðúçêà êàòî èíñòðóìåíòàëíè öåííîñòè- â ñìèñúë çà òÿõíîòî ïîñòèãàíå- ñúùî ëè÷íàòà è ñîöèàëíà åìàíöèïàöèÿ, ñîöèàëíîòî êîîïåðèðàíå è ñîëèäàðíîñòòà. Òàçè ïàëèòðà îò èäåéíî-ïîëèòè÷åñêè ïðèíöèïè è öåííîñòè ñå îáåäèíÿâà êîìïëåêñíî îò èäåÿòà çà ñîöèàëíèÿ õóìàíèçúì. Ñ ðàçãðúùàíåòî íà ãëîáàëèçàöèîííèòå ïðîöåñè è äåòàéëíîòî îòêðîÿâàíå íà òåõíèòå ïðåäèçâèêàòåëñòâà, óñèëèÿòà è ïîëèòèêèòå çà òÿõíîòî îâëàäÿâàíå è ïîëçâàíåòî èì çà íîâîòî, ïî-ñïðàâåäëèâî, ïî-ñèãóðíî è áëàãîäåíñòâàùî îáùåñòâî íà 21-èÿ âåê, çíà÷åíèåòî íà òåçè îñíîâíè ïðèíöèïè è öåííîñòè íàðàñòâà, ïðèäîáèâà ñúùî âñå ïî-êîíêðåòíè ôîðìè íà ïðÿêî ïîëèòè÷åñêî è âñåêèäíåâíî ïîâåäåíèå îñîáåíî íà ìåñòíî íèâî. Íÿêîè ïî-îáùè èçâîäè Êàêòî ïðè âñåêè äèñêóðñ ñëåä íàõâúðëÿíåòî íà ïðîáëåìèòå è îïèòèòå çà àíàëèòè÷íî èçëîæåíèå íà òåìàòà ñå ÷óâñòâà åñòåñòâåíî ïîòðåáíîñòòà îò ôîðìóëèðàíå íà èçâîäè, íåùî êàòî ôîðìà çà ëåãèòèìèðàíå íà ïîçèöèè è íà ñàìèÿ äèñêóðñ. Áåç äà ïðàâèì èçêëþ÷åíèå îò òàêà íàëîæèëàòà ñå ïðàêòèêà ùå ÿ ïîñëåäâàìå è â íàøèÿ ñëó÷àé, ìàêàð íÿêîè íåùà äà ïðîçâó÷àò çà íÿêîãî òðèâèàëíî. Íî ñàìîòî òúðñåíå íà èñòèíàòà è ðåøåíèÿ çà íåÿ íåèçáåæíî ñå ñáëúñêâà ñ òðèâèàëíîñòòè, íÿêîè îò êîèòî âïîñëåäñòâèå ìîãàò äà ñå îêàæàò ëèøåíè îò êðàñîòà, ïðåäè âñè÷êî ïîðàäè ñóðîâàòà äåéñòâèòåëíîñò, íî ïúê íå òîëêîâà áàíàëíè: âúïðîñ è íà ðàçáèðàíå è íà ïðîâåðêà âúâ âðåìåòî. Êàêâî ïðîèçòè÷à íà ïðúâ îãëåä îò êàçàíîòî äîòóê? Ïîëèòèöèòå áèõà èçòúêíàëè íåîáõîäèìîñòòà îò íîâà ñîöèàëíà ïîëèòèêà. Ïðèâúðæåíèöèòå íà òåîðåòè÷íîòî ìèñëåíå âåäíàãà áèõà èçòúêíàëè íåîáõîäèìîñò îò ðàçðàáîòâàíå, ôîðìèðàíå, ïðèåìàíå è âúâåæäàíå â ïðàêòèêàòà íà íîâà ïàðàäèãìà çà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà. Íà îáùîïðèåòî íîâî ðàçáèðàíå çà íåÿ, çà íåéíèòå ñúùíîñò, õàðàêòåðèñòèêè, öåëè è çàäà÷è, íàñîêè, àêöåíòè è íà÷èíè íà ïðèëîæåíèå, ïðàâà è îòãîâîðíîñòè, ïîäõîäÿùî çà ïðèëîæåíèå è àíàëèçè êàêòî â òåîðèÿòà, òàêà è â ïðàêòèêàòà. Îáùîïðèåòî â ñìèñúë íà ïîäêðåïåíî îò åäíî ìíîçèíñòâî îò ñúîòâåòíè ñïåöèàëèñòè â ñîöèàëíèòå íàóêè è ñîöèàëíàòà ïðàêòèêà, â òîâà ÷èñëî è ïîëèòèêàòà, îïòèìàëíî ïîêðèâàùî ïðîáëåìàòèêàòà, ðàöèîíàëíî è ñúîòâåòñòâàùî íà îòêðîèëèòå ñå ïåðñïåêòèâè çà íåéíîòî ïîçèòèâíî ðàçâèòèå. Ñúùåâðåìåííî âúçïðèåìàíî â îïðåäåëåí ñìèñúë àêñèîìàòè÷íî, êàòî íåíóæäàåùî ñå îò äîêàçàòåëñòâà â êîíêðåòíèòå ñëó÷àè, óëåñíÿâàùî ïî òîçè íà÷èí áúðçîòî ìó è ãúâêàâî èçïîëçâàíå â ñîöèàëíàòà ïðàêòèêà. Äîêàòî ñëåäâàùèòå ïðîìåíåíè óñëîâèÿ íà ñîöèàëíîòî è ñâúðçàíè ñ òÿõ íîâè èçèñêâàíèÿ, ïîðåäíàòà àêòóàëèçèðàíà ïîòðåáíîñò è òúðñåíå íà(íîâà) èñòèíà, ïîä âúçäåéñòâèå íà ñúùàòà òàçè. 33

ïðàêòèêà íå íàëîæàò íåãîâîòî íîâî ïðåîñìèñëÿíå. Âðúçêàòà ìåæäó ïîëèòè÷åñêè èíñòðóìåíòàëèçèðàíàòà ïîòðåáíîñò è òåîðåòè÷íîòî ôîðìèðàíå íà ïàðàäèãìà çà ïðàêòèêàòà íå ñå íóæäàå îò äîêàçàòåëñòâà è àðãóìåíòè, îñîáåíî â óñëîâèÿòà íà øåñòâàùîòî, âå÷å óòâúðæäàâàùîòî ñå â íàøè äíè"îáùåñòâî íà çíàíèåòî”. Âàæíîòî, ñúùåñòâåíîòî â ñëó÷àÿ å, íîâàòà ïàðàäèãìà è ñâúðçàíàòà ñ íåÿ íîâà ñîöèàëíà ïîëèòèêà äà ìîãàò äà ñå ðåàëèçèðàò åôåêòèâíî â ñúîòâåòñòâèå ñ ïðîìåíÿùèòå ñå óñëîâèÿ è âúçìîæíîñòèòå çà îâëàäÿâàíå íà ïðîèçòè÷àùèòå îò òÿõ ïðåäèçâèêàòåëñòâà. Íîâàòà ñîöèàëíà ïîëèòèêà ñëåäâà äà ìîæå äà ïðåäîñòàâÿ âúçìîæíîñòè çà êîíöåïèðàíå è óòâúðæäàâàíå íà ïðèíöèïà çà íåéíàòà îòêðîèëà ñå ôîêóñèðàùà ðîëÿ ïî îòíîøåíèå íà äðóãèòå ïîëèòèêè, çà ïðèåìàíå è ïîñòåïåííî ðåàëèçèðàíå íà ñòðàòåãèÿ êàòî òàêàâà, çà îïåðàöèîíàëèçèðàíå íà âçàèìîäåéñòâèåòî é ñ äðóãèòå ïîëèòè÷åñêè ñôåðè â îáùåñòâåíèÿ æèâîò. Êîåòî ïúê ïðåäïîñòàâÿ ïðîìåíè â ñàìàòà ïîëèòè÷åñêà ñèñòåìà, ò. å. íåéíîòî ðåôîðìèðàíå âêëþ÷èòåëíî â òîçè ñìèñúë. Äðóã èçâîä ñå ñúäúðæà â ïîñòàíîâêàòà, ÷å òàêà îòêðîèëàòà ñå â íàé-îáùè êîíòóðè íîâà ñîöèàëíà ïîëèòèêà ñå íóæäàå ïðè ñâîÿòà ðåàëèçàöèÿ îò ïðèíöèïíî è ñúùåâðåìåííî îáõâàòíî ðàçãðúùàíå íà äåìîêðàöèÿòà. Îò åäíà ñòðàíà äåìîêðàöèÿòà å ñúùåñòâåíî óñëîâèå çà òîâà, îò äðóãà îáà÷å íåéíîòî ðàãðúùàíå è óñúâúðøåíñòâàíå ñëåäâà äà ñå ðàçãëåæäà êàòî ïðîäóêò îò óñïåøíî ðåàëèçèðàíå íà íîâàòà ñîöèàëíà ïîëèòèêà. Ïðè êîåòî å íåèçáåæíî åäíî ïîñòåïåííî îãðàíè÷àâàíå, îâëàäÿâàíå è îòñòðàíÿâàíå íà íåãàòèâíèòå âúçäåéñòâèÿ íà"ïîñòäåìîêðàöèÿòà” è ïîñëåäèöèòå îò òÿõ. Êîðóïöèÿòà å ñàìî åäíî îò òÿõ è òÿ å ñâúðçàíà ñúñ ñúîòâåòíè èçêðèâÿâàíèÿ â ïîëèòè÷åñêàòà ñèñòåìà íà îáùåñòâîòî è ïðîèçòè÷àùè îò òîâà óïðàâëåíñêè ðåøåíèÿ è ïðàêòèêè, òèïè÷íè èìåííî çà"ïîñòäåìîêðàöèÿòà”.(5) Ïðè êîåòî ïúðâîñòåïåííî âíèìàíèå ñëåäâà äà ñå îáðúùà íåïðåêúñíàòî, â ñàìèÿ õîä íà îáùåñòâåíèòå ïðîöåñè íà íàòðóïàíèÿ äîñòàòú÷íî óáåäèòåëåí îïèò, ÷å äåìîêðàöèÿòà å íåùî, êîåòî ñå òâîðè îòäîëó, îò õîðàòà, è íå ñå íàëàãà îòãîðå, îò âëàñòòà è íåéíèòå èíñòèòóöèè. Îòãîðå òÿ ìîæå è ñëåäâà âñúùíîñò ñàìî äà ñå ðåãóëèðà è êîíòðîëèðà, â ñìèñúëà íà âúçïðèåòèÿ"îáùåñòâåí äîãîâîð”.  ïðîòèâåí ñëó÷àé, ïðåäîñòàâåíà ñàìà íà ñåáå ñè, íà"äâèæåíèå ïî èíåðöèÿ” è íà"ñàìîòåê îòäîëó”, òÿ ïðîñòî ñå ðàçïëóâà è èçîïà÷àâà, èçâåæäà íà ïðåäåí ïëàí è îáëàãîäåòåëñòâà îïðåäåëåíè(îáèêíîâåíî áëèçêè äî âëàñòòà) ëè÷íîñòè, ãðóïè è îáùíîñòè, íàðóøàâà è ïðåíåáðåãâà ñâîè îñíîâíè ïðèíöèïè è ìîæå äà ïðåìèíå â íåïðîäóêòèâåí, íåæåëàí è ÷åñòî íåóïðàâëÿåì õàîñ. Çàêîíîìåðíîñò, ïðîÿâÿâàëà ñå ïðè âñè÷êè ðåâîëþöèè è íàðîäíè âúñòàíèÿ, â òîâà ÷èñëî "çàòëà÷åíè äåìîêðàòè÷íè ðàçâèòèÿ”. Ïðèìåðè çà òîâà èìà äîñòàòú÷íî è îò íàé-áëèçêîòî ìèíàëî. 34

Íîâàòà ñîöèàëíà ïîëèòèêà ñå íóæäàå îò ãàðàíò è çàùèòíèê. Òàêúâ ìîæå äà áúäå ñàìî ïðàâîâàòà ñîöèàëíà äúðæàâà. Íîâàòà, ïúê è íàñòîÿùàòà ðåàëíà ñîöèàëíà ïîëèòèêà å îðãàíè÷åñêè ñâúðçàíà ñúñ ñîöèàëíî-ïðàâîâàòà äúðæàâà. Íåùî ïîâå÷å: òÿ å ïî ñúùåñòâî èíòåãðèðàíà ñ íåÿ, ñ íåéíîòî ðàçâèòèå, àêòóàëíî è òåêóùî, ñúîòâåòñòâàùî íà ðàçóìíà ïðèíöèïíà ñîöèàëíà ñèãóðíîñò è ñîöèàëíà ñïðàâåäëèâîñò, âêëþ÷èòåëíî àäàïòèðàíå êúì ïðîìåíÿùèòå ñå óñëîâèÿ è ñ òîâà ñ íåéíîòî óñúâúðøåíñòâàíå â ñìèñúë ñúùî íà ñîöèàëèçèðàíå. Ñ ïî-íàòàòúøíîòî ïðîòè÷àíå è ðàçãðúùàíå íà ãëîáàëèçàöèîííèòå ïðîöåñè ïîòðåáíîñòòèòå íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà îò ïðàâíî ðåãóëèðàíå è êîíòðîë îò ñòðàíà è â ñìèñúëà íà ñîöèàëíîïðàâîâàòà äúðæàâà ùå íàðàñòâàò, à ñ òîâà è îáâúðçàíîñòòà é ñ íåÿ. Ïî ïðîñòàòà ïðè÷èíà, ÷å èìà íóæäà èìåííî îò òàêúâ ãàðàíò. Ïîðàäè òîâà ïîñëåäíàòà ñå íóæäàå îò ïî-íàòàòúøíî ðåôîðìèðàíå, óñúâúðøåíñòâàíå è óòâúðæäàâàíå â ñîöèàëíàòà ïðàêòèêà. È â òàçè âðúçêà îùå íåùî, çà ïîâå÷å ÿñíîòà. Äúðæàâàòà íå å ñòàíàëà èçëèøíà è íå å âå÷å â ïåíñèÿ, êàêòî òâúðäÿõà ïðåäè íÿêîè, à ñåãà â íîâè íþàíñè è ñ íîâ òåìáúð òâúðäÿò äðóãè. Òÿ íå å(è íå áèâà äà áúäå) â ðîëÿòà ñàìî íà"íîùåí ïàçà÷”, êàêòî ñå èñêà íà ðàäåòåëèòå íà íåîëèáåðàëèçìà è íà ëèáåðòàðíàòà äåìîêðàöèÿ: Äà áúäå ïåíñèîíåðà êàòî"íîùåí ïàçà÷”, êîéòî"ïàçè” åäèíñòâåíî ñ ïàñèâíîòî ñè ïðèñúñòâèå è íå å â ñúñòîÿíèå ðåøèòåëíî, âêëþ÷èòåëíî ñúñ ñèëà äà ïðåñå÷å ïîñåãàòåëñòâàòà ñðåùó îïàçâàíåòî íà îáùîòî áëàãî è íà îáùåñòâîòî êàòî öÿëî. Òîâà å ñèòóàöèÿ èçãîäíà ñàìî çà îíåçè, êîèòî ïðåäïî÷èòàò è èñêàò äà äåéñòâàò íà òúìíî, íåîáåçïîêîÿâàíè îò ñòðîã êîíòðîë. Ñúâðåìåííàòà ñîöèàëíî-ïðàâîâà äúðæàâà ñúùî èìà ñïåöèôè÷íè íîâè îòãîâîðíîñòè è çàäà÷è è òå ùå ñå ïðîìåíÿò ïàðàëåëíî ñ ïðîìåíèòå â ðåçóëòàò îò òóðáîëåíòíàòà äèíàìèêà íà ãëîáàëèçàöèÿòà. Äúðæàâàòà å òàçè, êîÿòî ùå òðÿáâà äà îòäåëÿ äèíàìèêàòà îò õàîñà, äà êàíàëèçèðà òóðáîëåíöèèòå è äà ãè ïðåâðúùà â îâëàäÿíè ðàçóìíè ñêîðîñòè.  òîçè ñìèñúë ðåãóëàöèîííàòà è ñúùåâðåìåííî êîíòðîëíà ôóíêöèÿ íà äúðæàâàòà, íà öåíòðàëíàòà èçïúëíèòåëíà âëàñò, íàðàñòâà îáåêòèâíî â îòãîâîð íà íàðàñòíàëèòå íîâè óïðàâëåíñêè èçèñêâàíèÿ è îòãîâîðíîñòè. Ñòðàíèòå ñ ïðåîáëàäàâàùà ëèáåðòàðíà äåìîêðàöèÿ, êîèòî ñå îáÿâÿâàò ïðîòèâ ïðàêòèêàòà è óòâúðæäàâàíåòî íà ñîöèàëíîïðàâîâàòà äúðæàâà âå÷å ïî÷óâñòâàõà, à î÷åâèäíî ñêîðî ùå ñå íàëîæè äà ïî÷óâñòâàò îùå ïî-îñåçàòåëíî íåñúñòîÿòåëíîñòòà íà òîâà ñâîå îòíîøåíèå. Ïîñëåäèöèòå îò ðàçâèõðèëèÿ ñå òàçè ãîäèíà ôèíàíñîâ"êðúí÷”, ÷èåòî"îêî íà òîðíàäîòî” å âñå îùå â ÑÀÙ, íî ïúê ïîñòåïåííî ñå ìåñòè êúì äðóãèòå ðàçâèòè ñòðàíè è îñòàíàëèÿ ñâÿò, ñêîðî ùå ãè íàêàðà äà ðàçáåðàò, ÷å òåçè ïîçèöèè- íàïúëíî ïîãðåøíè çà îñòàíàëèÿ ðàöèîíàëíî ðàçñúæäàâàù ñâÿò- òâúðäå ñêîðî ùå ãè îòïðàòÿò â íåçàâèäåí õåíäèêàï. 35

Èêîíîìè÷åñêè, ïîëèòè÷åñêè è ñîöèàëíè êðèçè ñå îâëàäÿâàò åôåêòèâíî è â ïîëçà íà îáùåñòâîòî åäèíñòâåíî ñ ðàçóìíà è ïîçèòèâíà ñîöèàëíà àêòèâíîñò, ñïðàâåäëèâîñò è öåëåâî ïîëàãàíå è ïîñòèãàíå íà ñèãóðíîñò ÷ðåç óñòîé÷èâîñò, ò. å. â ðåçóëòàò íå íà ïîñëåäíî ìÿñòî íà äîáðå áàëàíñèðàíà ñîöèàëíà ïîëèòèêà. Ïàëèàòèâíè è ñèëíè çà äåíÿ, íî íåðàç÷åòåíè â ïåðñïåêòèâà ìåðêè- ìàêàð è ïðåòåíäèðàùè çà åôèêàñíîñò, èëè èçãëåæäàùè íà ïúðâî âðåìå òàêèâàâîäÿò îáèêíîâåíî äî åêñöåñè."Áîé ñå îò áúðçèÿ óñïåõ! Íåçàâèñèìî êîëêî å ãîëÿì. Îñîáåíî êîãàòî íàäõâúðëÿ î÷àêâàíèÿòà!”, îáè÷àë äà ïîâòàðÿ Àíèáàë, à ñëåä íåãî ïðåç âåêîâåòå è ìíîæåñòâî äðóãè, âêëþ÷èòåëíî îñòàíàëè â êðàéíà ñìåòêà íåïîáåäåíè âåëèêè ñòðàòåçè è ïîëèòèöè, êîèòî ïî ïðèíöèï ñà ñå îòíàñÿëè âúçäúðæàíî,"ðàöèîíàëíî õëàäíîêðúâíî” êúì âúîäóøåâåíèòå âúçãëàñè è õâàëåáñòâèÿ íà ñâîè ñúðàòíèöè, ïîä÷èíåíè è ïîääðúæíèöè. Õîðàòà, êîèòî ÷åòàò è ïðåïðî÷èòàò åäèíñòâåíî ñâîÿ êàòåõèçèñ, êîèòî ñå ðúêîâîäÿò â äåéñòâèÿòà ñè åäèíñòâåíî îò íåãî, íå îáè÷àò èñòîðèÿòà è íåéíèòå óðîöè; è ñà ïîâå÷å èëè ïî-ìàëêî(ïîëèòè÷åñêè èëè äðóãè) ôóíäàìåíòàëèñòè. Î÷åâèäíî íåîëèáåðàëèòå íå îáè÷àò äà ÷åòàò è íå îáè÷àò èñòîðèÿòà. Ñúùåâðåìåííî ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà ñè îñòàâà â ñúâðåìåííèòå óñëîâèÿ, íî ñúùî è â î÷àêâàíèòå â ïî-áëèçêî èëè ïî-äàëå÷íî áúäåùå óñëîâèÿ, ñïåöèôè÷åí âèä óïðàâëåíñêà ïîëèòèêà è ñúùåñòâåíà ÷àñò îò èíôðàñòðóêòóðàòà íà ñàìàòà ïîëèòè÷åñêà ñèñòåìà íà îáùåñòâîòî, ñúñ ñâîè îñîáåíîñòè ïî îòíîøåíèå íà ïîñòèãàíå è ïîääúðæàíå íà îïðåäåëåíî ðàâíèùå íà ñîöèàëíà àêòèâíîñò è êðåàòèâíîñò íà íàñåëåíèåòî. Òÿ ñè îñòàâà ñúùî åôåêòèâåí èíñòðóìåíò ïî îòíîøåíèå òåêóùîòî ãàðàíòèðàíå íà îáåêòèâíî ðàçóìíèÿ"âëàñòîâè áàëàíñ” (6) â ñîöèóìà(ðàçáèðàí ÷åñòî ñúùî êàòî"îáùåñòâåí äîãîâîð”) âêëþ÷èòåëíî ïî îòíîøåíèå íà íåãîâîòî ðåôîðìèðàíå, ðàçâèòèå è óñúâúðøåíñòâàíå, à ñ òîâà è íà ðàöèîíàëíà óñòîé÷èâîñò. .. 1.Âæ. Mancur Olson. Die Logik des kollektiven Handelns. Tubingen, 1985. 2.Âæ. ïðèëîæåíèåòî êúì ñåäìè÷íîòî èçäàíèå íà íåìñêèÿ Áóíäåñòàã "Das Parlament“ Aus Politik und Zeitgeschichte. Nr. 21/2008, S. 21 3.Âæ. Franz-Xaver Kaufmann. Sicherheit als soziologisches und sozialpolitisches Problem. Ferdinand Enke Verlag. Stuttgart, 1973 4. ñëó÷àÿ ïðè õàðàêòåðèñòèêèòå è íà òðèòå âèäà ïî îòíîøåíèå íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà ñå ïîñî÷âàò íà ïðåäåí ïëàí ïðèìåðè îò èêîíîìèêàòà, òúé êàòî â íàøàòà ñòðàíà å ñèëíî ðàçïðîñòðàíåíî, ïî-ñêîðî ïðåîáëàäàâà, ÷åñòî ïúòè åäíîñòðàííîòî ðàçáèðàíå çà èíôðàñòðóêòóðà åäèíñòâåíî â ñìèñúëà íà èêîíîìèêàòà. Áåë íà àâò. 5.Çà ñïðàâêà ñðàâíè: Colin Couch. Postdemokratie. Suhrkamp Verlag, 2008 6.Íîðáåðò Åëèàñ. Ùî å ñîöèîëîãèÿ? Ñîôèÿ, 1999 36

Âàñèë Ïðîäàíîâ Íåîñîöèàëíàòà äúðæàâà Äúðæàâàòà âèíàãè å èãðàëà è îïðåäåëåíà ïðåðàçïðåäåëèòåëíà ðîëÿ, óòâúðæäàâàëà å êàòî ïîëèòèêà íÿêàêâî ïîíÿòèå çà ñîöèàëíà ñïðàâåäëèâîñò. Âèíàãè, êîãàòî íå å óñïÿâàëà äà èçïúëíè åôåêòèâíî òàçè ñè ðîëÿ, ñå å ñòèãàëî äî îñòðà ñîöèàëíà êðèçà, ïðîìåíÿùà ðàäèêàëíî íåéíèòå ôóíêöèè. Ôàøèçìúò, ëèáåðàëíèÿò êîðïîðàòèâèçúì, äúðæàâíèÿò ñîöèàëèçúì è ðàçëè÷íè äðóãè âåðñèè íà ñîöèàëíàòà äúðæàâà ñà ðåàêöèÿ íà òàêàâà êðèçà ñëåä Ïúðâàòà ñâåòîâíà âîéíà è îò 30-òå ãîäèíè íà íàøèÿ âåê. Ìîäåðíàòà äúðæàâà ïðåç XX âåê ñå òðàíñôîðìèðà â ðàçëè÷íè âåðñèè íà ñîöèàëíà äúðæàâà, îñèãóðÿâàùà çàùèòà íà õîðàòà îò ïàçàðà è èãðàåéêè àêòèâíà ïðåðàçïðåäåëèòåëíà ðîëÿ. Ñ ïîìîùòà íà êåéíñèàíñêàòà ðåãóëàöèÿ íà èêîíîìèêàòà ñòèìóëèðàùà ïîòðåáëåíèåòî, âúçíèêâà âúçìîæíîñò äà ñå ñú÷åòàâàò èíòåðåñèòå íà ðàçëè÷íè ñîöèàëíè ãðóïè è ïðè ñèëíî íàðàñòâàíå íà ïðåðàçïðåäåëèòåëíàòà ðîëÿ íà äúðæàâàòà. Ãëîáàëèçàöèÿòà ïîäêîïàâà íåéíèòå îñíîâè è âîäè äî ñïîðîâå çà íåéíàòà ñúäáà, ïðîñòèðàùè ñå îò íåîëèáåðàëíîòî é îòõâúðëÿíå èçîáùî äî ðàçëè÷íè òåçè, ñïîðåä êîèòî òÿ å íåîáõîäèìà çà óñïåøíîòî ôóíêöèîíèðàíå íà èêîíîìèêàòà. Âèñîêèòå äàíúöè îò ñòðàíà íà äúðæàâàòà â ïîëçà íà ñîöèàëíàòà ñôåðà âîäÿò äî áÿãñòâî íà ïðîèçâîäñòâà â ñòðàíè ñ ïî-íèñêà öåíà íà ðàáîòíàòà ñèëà, à äâèæåíèåòî íà õîðà ïðåç ãðàíèöèòå âîäè äî òîâà, ÷å ïðèñòèãàò åìèãðàíòè, êîèòî ñà ãîòîâè äà ðàáîòÿò è çà ïî-íèñêà ðàáîòíà çàïëàòà. Òîâà âîäè äî íàðàñòâàùî ñîöèàëíî íåðàâåíñòâî è â íàé-ðàçâèòèòå äúðæàâè è äî çàãóáà íà ïðåäõîäíàòà ñïîñîáíîñò çà îñèãóðÿâàíå íà ïúëíà èëè ïî÷òè ïúëíà çàåòîñò, ò.å. íàðàñòâàíå íà áåçðàáîòèöàòà, îñîáåíî íà ñòðóêòóðíàòà áåçðàáîòèöà, äî òðóäíîñòè â ñúâìåñòÿâàíåòî íà èêîíîìè÷åñêà åôåêòèâíîñò è ðàâåíñòâî. Çà äà çàäúðæèø èëè ïðèâëå÷åø áèçíåñ è èíâåñòèöèè íà òâîÿ òåðèòîðèÿ, òðÿáâà äà íàìàëÿâàø äàíúöèòå è òîâà å îñîáåíî ïîòðåáíî çà ñòðàíè êàòî Áúëãàðèÿ, êîÿòî ñå ñòðåìè äà äîãîíè îñòàíàëèòå, à íÿìà äîñòàòú÷íî âúòðåøíè ðåñóðñè çà òîâà. Ïî-íèñêèòå äàíúöè îáà÷å äàâàò âúçìîæíîñò ïî-ãîëÿìà ÷àñò îò ñðåäñòâàòà íà áîãàòèòå äà îñòàíàò ó òÿõ è áúðçî óâåëè÷àâà ñîöèàëíîòî íåðàâåíñòâî. Òèïè÷åí ïðèìåð çà òîâà ñà ÑÀÙ, êîèòî äàâàò òîí â òîâà îòíîøåíèå íà ñâåòîâíàòà èêîíîìèêà. Ïðåç 1979 ã. òàì 1% íàé-áîãàòè àìåðèêàíöè ïîëó÷àâàò 9.4 ïúòè ïîâå÷å îò 90% îò òåõíèòå ñúîòå÷åñòâåíèöè, ïîëó÷àâàëè íàé-íèñêè äîõîäè. Ïðåç 2006 ã. òîçè ðàçðèâ ñå å óäâîèë, ñòèãàéêè 19,9 êúì åäíî. Ñðàâíåíèåòî íà àíàëîãè÷íè ïîêàçàòåëè îò ïåðèîäà ìåæäó 1947 è 1979 ã., êîãàòî å âðåìåòî íà íàé-ãîëÿìî ðàçâèòèå íà ñîöèàëíàòà äúðæàâà, ïîêàçâà ÷å òîãàâà ïîäîáåí ðàçðèâ îòñúñòâà- äîõîäèòå íà ìíîãî áîãàòèòå è ìíîãî áåäíèòå àìåðèêàíöè 37

1 ñå ïðîìåíÿò ñ åäíàêâè òåìïîâå. Ñúùèòå òåçè ïðîöåñè ñå ðàçãðúùàò íàâñÿêúäå ïî ñâåòà. Çà îïðåäåëåí ïåðèîä ñúùåñòâóâàò íàäåæäè çà çàïàçâàíå íà ïðåäõîäíàòà ñîöèàëíà ïîëèòèêà, ìàêàð è íà íîâî, èíòåðíàöèîíàëíî ðàâíèùå- íàïðèìåð, ÷ðåç íàäíàöèîíàëíè îáùíîñòè îò ðîäà íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç- íî òå îñòàâàò íàïðàçíè. Ïðåç 1989 ã. òîé ïðèå Õàðòà çà îñíîâíèòå ñîöèàëíè ïðàâà íà ðàáîòíèöèòå, êúì êîÿòî ñå ïðèñúåäèíèõà âñè÷êè íåãîâè ÷ëåíêè, îñâåí Âåëèêîáðèòàíèÿ. Íåéíîòî îñúùåñòâÿâàíå áå ïðåäîñòàâåíî îáà÷å íà æåëàíèåòî íà îòäåëíèòå äúðæàâè. Áúëãàðèÿ ïðèå òàçè ñîöèàëíà õàðòà, íî îò òîâà ïðàêòè÷åñêè íå ñëåäâà íèùî. Çàùîòî, çíàå ñå, íåéíèòå ïîëîæåíèÿ íå áÿõà âêëþ÷åíè â êëàóçèòå íà Ìààñòðèõòñêèÿ äîãîâîð, ïîðàäè êîåòî ñðåä ñîöèàëäåìîêðàòèòå è ëåâèòå ñèëè â Åâðîïà öàðè ðàçî÷àðîâàíèå, ÷å òðóäíî ùå èçïîëçâàò Åâðîïåéñêèÿ ñúþç çà çàïàçâàíå íà ïðåäõîäíèòå ñîöèàëíè ïðàâà. Çàòîâà èìà ïðåäëîæåíèÿ ÎÎÍ äà ñå çàíèìàâà ñ òåçè âúïðîñè, íî òîâà çâó÷è ñúâñåì íåðåàëèñòè÷íî. Íàðàñòâàùîòî ñîöèàëíî íåðàâåíñòâî áåç åâåíòóàëíè ñîöèàëíè àìîðòèçàòîðè áè ìîãëî äà èìà ñèëíî äåñòàáèëèçèðàùè äúðæàâàòà ñëåäñòâèÿ è òîâà â êðàéíà ñìåòêà å èêîíîìè÷åñêè íååôåêòèâíî çà äúðæàâàòà è çà îáùåñòâîòî. Óñòîé÷èâîòî è ñòàáèëíî ðàçâèòèå íå áè áèëî âúçìîæíî ïðè ãîëÿìî ñîöèàëíî íåðàâåíñòâî è çíà÷èìè ìàðãèíàëèçèðàíè ñëîåâå, êîèòî ùå áúäàò ïðåäïîñòàâêà çà âèñîêà ïðåñòúïíîñò è íåñòàáèëíîñò, îòáëúñêâàùè ÷óæäèòå èíâåñòèòîðè. Óÿçâèìîñòòà íà ñèëíàòà ìåæäóíàðîäíà êîíêóðåíöèÿ å ìíîãî ïîãîëÿìà, àêî îñíîâíèòå ó÷àñòíèöè â èêîíîìèêàòà íà åäíà äúðæàâà ñà íåñïîñîáíè äà ñú÷åòàÿò ñâîèòå âëèçàùè â êîíôëèêò åäíà ñ äðóãà ïðåòåíöèè è íå ìîãàò äà óñòàíîâÿò êîíñåíñóñíè âçàèìîäåéñòâèÿ è ñè íÿìàò äîñòàòú÷íî äîâåðèå, ò.å. ðàâíèùåòî íà äîâåðèå â îáùåñòâîòî ðÿçêî ïàäíå. Ãëîáàëèçàöèÿòà óâåëè÷àâà ïîòðåáíîñòòà îò ñîöèàëíà îñèãóðåíîñò è â ñúùîòî âðåìå îãðàíè÷àâà ñïîñîáíîñòòà íà ïðàâèòåëñòâàòà äà ðåàãèðàò åôåêòèâíî íà òåçè ïîòðåáíîñòè. Íàé-îñòúð ïðîáëåì â ðàçâèòèòå ñòðàíè ñòàâà ñòåñíÿâàíåòî íà ïàçàðà çà íåêâàëèôèöèðàí òðóä è åäíîâðåìåííî èç÷åçâàíåòî íà íàöèîíàëíàòà ìó çàòâîðåíîñò, ïðåâðúùàíåòî ìó â ãëîáàëåí ïàçàð íà íåêâàëèôèöèðàí òðóä. 2 Ïðè òîâà äèñêóñèèòå è ïðîó÷âàíèÿòà ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè ïîêàçâàò, ÷å îñíîâíàòà ïðè÷èíà çà áåçðàáîòèöàòà è ïàäàíåòî íà çàïëàùàíåòî íàïðèìåð íà ïî-íåêâàëèôèöèðàíèòå ðàáîòíèöè íå å òîëêîâà êîíêóðåíöèÿòà îò ñòðàíà íà ñòðàíè ñ ïî-íèñêà ðàáîòíà çàïëàòà, à òåõíîëîãè÷íèòå ïðîìåíè, ñâúðçàíè ñ óïàäúêà íà òðóäîåìêîòî ìàñîâî ïðîèçâîäñòâî è äåèíäóñòðèàëèçàöèÿòà, âîäåùà ïî-ñïåöèàëíî äî íàìàëÿâàùà ïîòðåáíîñò îò öÿë ðåä ïðîôåñèè è ïîëóêâàëèôèöèðàíè è íèñêîêâàëèôèöèðàíè ðàáîòíèöè îò ïðåäõîäíèòå èíäóñòðèàëíè îòðàñëè. 3 Ðåàêöèÿòà íà òåçè ïðîöåñè â íà÷àëîòî áåøå äà ñå ñóáñèäèðàò ñúîòâåòíèòå ãóáåùè îòðàñëè- òåêñòèëíà 38

ïðîìèøëåíîñò, ñòîìàíîäîáèâíà ïðîìèøëåíîñò, êîðàáîñòðîåíå è ò.í. Ñëåä êàòî ñòàíà ÿñíî, ÷å ðàçëè÷èÿòà ñà óñòîé÷èâè, âúçíèêíà âúïðîñà êàêâî äà ñå ïðàâè. Íåîëèáåðàëíî íàñòðîåíèòå êðúãîâå íàñòîÿâàõà çà ðÿçêî íàìàëÿâàíå ïðàâîìîùèÿòà íà äúðæàâàòà ïî îòíîøåíèå íà èêîíîìèêàòà è îñîáåíî âúâ âðúçêà ñ ïðåðàçïðåäåëåíèåòî íà áþäæåòà. Òîâà îò ñâîÿ ñòðàíà äîâåäå äî îïèòè çà ïðåîñìèñëÿíå íà ñúùåñòâóâàùèòå ñòðóêòóðè íà ñîöèàëíèòå äúðæàâè è îò îñòàíàëèòå ïîëèòè÷åñêè ñèëè. 4 Ðàçáèðà ñå, ïî âúïðîñà çà ïðîìåíèòå â ñîöèàëíàòà äúðæàâà â óñëîâèÿòà íà ãëîáàëèçàöèÿ ñúùåñòâóâàò îïðåäåëåíè ðàçëè÷èÿ, êîèòî âúðâÿò ïî òðàäèöèîííàòà ëÿâî-äÿñíà îñ íà ïîëèòè÷åñêîòî ïðîñòðàíñòâî. Äâå ñà îñîáåíî õàðàêòåðíèòå ðàçëè÷èÿ â òîâà îòíîøåíèå. Ïúðâî. Íåïðåêúñíàòî ñå äèñêóòèðà â êàêâà ñòåïåí äúðæàâàòà è äîêîëêî ñàìèòå èíäèâèäè íà ïàçàðíà îñíîâà ÷ðåç ñúîòâåòíè ïåíñèîííè è çäðàâíè ôîíäîâå òðÿáâà äà ñå ãðèæàò çà ñâîÿòà ñîöèàëíà ñèãóðíîñò. Êîëêîòî ïî-íåîëèáåðàëíî îðèåíòèðàíè ñà ñúîòâåòíèòå èçñëåäîâàòåëè è ïàðòèè, â òîëêîâà ïî-âèñîêà ñòåïåí òå ïðîïîâÿäâàò çàñèëâàíåòî íà êîíêóðåíöèÿòà è â ñîöèàëíàòà ñôåðà è èçïîëçâàíåòî íà ïàçàðíè ïðèíöèïè â îáðàçîâàíèåòî, çäðàâåîïàçâàíåòî, ïåíñèîííàòà ñôåðà. Ïðèâàòèçèðàíåòî íà ñîöèàëíàòà ñôåðà, êîåòî ñå ïðåïîðú÷âà îò íåîëèáåðàëèòå, íàé-÷åñòî ñå êðèòèêóâà îáà÷å êàòî çàñèëâàùî ñîöèàëíîòî íåðàâåíñòâî è âîäåùî äî ìíîãî ïî-âèñîê ðèñê çà òåçè, êîèòî ñå îñèãóðÿâàò ÷àñòíî. Çà ðàçëèêà îò òÿõ, ïî-ëÿâî îðèåíòèðàíèòå èçñëåäîâàòåëè è ïîëèòè÷åñêè ñèëè íàáëÿãàò íà ôàêòà, ÷å êîãàòî ñòàâà äóìà çà ñîöèàëíàòà ñôåðà, ïàçàðúò íå ìîæå äà áúäå àäåêâàòåí ðåãóëàòîð, ïîðàäè ñïåöèôèêàòà íà ñúîòâåòíèòå áëàãà è íàñòîÿâàò çà ïî-ñèëíà äúðæàâíà íàìåñà. Îñîáåíî âíèìàíèå òå îòäåëÿò íà àêòèâíàòà ïîëèòèêà íà äúðæàâàòà â ñôåðàòà íà îáðàçîâàíèåòî, íà ôîðìèðàíåòî íà ÷îâåøêè êàïèòàë. Âòîðî. Ïî-äÿñíî è ëèáåðàëíî îðèåíòèðàíèòå àâòîðè è ïîëèòèöè ñå îïèòâàò äà çàìåñòÿò ñîöèàëíàòà äúðæàâà ñ"íàêàçâàùà äúðæàâà"("penal state "). 5  íåÿ íàìåñàòà íà äúðæàâàòà ïî îòíîøåíèå íà áåäíîñòòà ÷ðåç ìåíàæèðàíå íà ñîöèàëíàòà ñôåðà ñå ïðåìåñòâà ïî ïîñîêà íà ìåíàæèðàíå íà íàêàçàòåëíàòà ïîëèòèêà ÷ðåç ïîëèöèÿòà, ñúäåáíàòà ñèñòåìà è çàòâîðèòå. Äåìîíòèðàíåòî íà ñîöèàëíàòà äúðæàâà ñå ñúïúòñòâóâà îò çàñèëâàíå íà íàêàçâàùàòà äúðæàâà. Òÿ òðÿáâà äà íè ïîäñèãóðè ñðåùó íàðàñòâàùàòà íåñèãóðíîñò, çàëèâàùà íè îò âñÿêúäå, äà êîìïåíñèðà ñëåäñòâèÿòà îò óâåëè÷àâàùîòî ñå íåðàâåíñòâî è ìàðãèíàëèçèðàíåòî íà ðàçëè÷íè ñîöèàëíè ãðóïè.  ïóáëè÷íàòà ñôåðà ïðåäõîäíèÿò ïðîáëåì çà áåäíîñòòà â ðàçâèòèòå äúðæàâè íàèñòèíà å èçòèêàí íà ïî-çàäíî ìÿñòî çà ñìåòêà íà íåïðåêúñíàòèòå èñêàíèÿ äúðæàâàòà äà ðåàãèðà ñðåùó ïðåñòúïíîñòòà è êîðóïöèÿòà. Îò ëÿâî íàé-÷åñòàòà ðåàêöèÿ å íà ïðîòèâîïîñòàâÿíå ñðåùó íàðàñòâàùèòå êîíòðîëíè è ñàíêöèîíèðàùè ôóíêöèè 39

íà äúðæàâàòà, íà çàùèòà íà ïðàâàòà íà ëè÷íîñòòà è íà òúðñåíå íà îòãîâîðè íà âúïðîñà çà ïðåñòúïíîñòòà ïî ïîñîêà íà ðåøàâàíå íà ñîöèàëíèòå ïðîáëåìè.  ñúùîòî âðåìå îáà÷å, íåçàâèñèìî îò íåîëèáåðàëíàòà âúëíà îò 80-òå ãîäèíè íàñàì è ðèòîðèêàòà ñðåùó ñîöèàëíàòà äúðæàâà, íåéíîòî äåìîíòèðàíå ñå èçâúðøâà ïî-óñêîðåíî â ïî-áåäíèòå äúðæàâè è îñîáåíî â ðóõíàëàòà èêîíîìèêà íà Èçòî÷íà Åâðîïà, îòêîëêîòî â ðàçâèòèòå çàïàäíè äúðæàâè. Äíåñ íàèñòèíà ñå îò÷èòà, ÷å ðåäèöà òðàäèöèîííè ôóíêöèè íà ïðàâèòåëñòâàòà ìîãàò äà áúäàò èçïúëíÿâàíè îò ÷àñòíè àãåíöèè èëè ÷ðåç ïàçàðà, íî íå è ïîâå÷åòî îò ñîöèàëíî-ïðåðàçïðåäåëèòåëíèòå é ôóíêöèè. Ðàâíèùåòî íà ñîöèàëíè ïëàùàíèÿ äîðè ïðîäúëæàâà äà ðàñòå ïî-áúðçî îò çàïëàòèòå. Íÿêîè ëåâè ìèñëèòåëè ñìÿòàò, ÷å ñ ãëîáàëèçàöèÿòà, êîÿòî èçîñòðÿ èêîíîìè÷åñêîòî íåðàâåíñòâî, òàçè ôóíêöèÿ ùå ñòàíå îùå ïî-íåîáõîäèìà. 6  òîçè ñìèñúë ïðè ðàçâèòèòå ñòðàíè ìîæå äà ñå îòêðèå ïîçèòèâíà âðúçêà ìåæäó ñòåïåíòà íà îòêðèòîñò è ðàçõîäèòå íà åäíà äúðæàâà çà ñîöèàëíè ïðîãðàìè. 7 Äîðè â ñòðàíè êàòî Âåëèêîáðèòàíèÿ è ÑÀÙ, êúäåòî ïðèçèâèòå çà laissez faire êàïèòàëèçúì */ ñà ìíîãî ñèëíè, ìàùàáèòå íà ñîöèàëíè òðàíñôåðè ïî÷òè íå íàìàëÿõà. Âúïðåêè íåîëèáåðàëíàòà êðèòèêà íà "ãîëÿìàòà äúðæàâà" îáåìúò íà ÁÂÏ, êîéòî ìèíàâà ïðåç áþäæåòà íà äúðæàâàòà çà ðàçâèòèòå ñòðàíè îò ÎÈÑÐ ïî÷òè íå å ñïàäíàë. Çà ïåðèîäà 1960- 1989 ã. äåëúò íà äúðæàâíèòå ðàçõîäè â ÁÂÏ íà ñòðàíèòå îò ÎÈÑÐ êàòî öÿëî íàðàñòâà îò 28 íà 42 íà ñòî, à àêî ñå ïðèáàâÿò è èçâúíáþäæåòíèòå ðàçõîäè, òîé íàäõâúðëÿ 50 íà ñòî. 8 Íà óâåëè÷àâàíåòî íà îòãîâîðíîñòèòå íà äúðæàâàòà ïðè ôîðìèðàíåòî íà äîõîäèòå íà ðàáîòíèöèòå çà ñìåòêà íà çàäúëæåíèÿòà íà ðàáîòîäàòåëèòå ñå ãëåäà â ïîâå÷åòî ñëó÷àè êàòî ñâîåîáðàçíà ïîìîù çà áèçíåñà, çà äà ìîæå äà óñòîè òîé íà ìåæäóíàðîäíàòà êîíêóðåíöèÿ. Ïîëèòè÷åñêèÿò íàòèñê íà øèðîêè ñëîåâå îò íàñåëåíèåòî íå ïîçâîëÿâàò ïî-åíåðãè÷íè ìåðêè íà äåìîíòèðàíå íà ñîöèàëíàòà äúðæàâà. Íåéíèòå òðè îñíîâíè ôóíêöèè ñå çàïàçâàò: äà êîìïåíñèðà ñåìåéñòâàòà ïðè áîëåñò è âðåìåííà áåçðàáîòèöà; äà ïîäïîìàãà âúçðàñòíèòå è õðîíè÷íî áîëíèòå; äà óëåñíÿâà, ëåãèòèìèçèðà, ñòàáèëèçèðà èêîíîìèêàòà. Òÿ èìà êàêòî êîìïåíñèðàùè, òàêà è ðåãóëèðàùè ôóíêöèè, îñèãóðÿâàéêè âúçïðîèçâîäñòâîòî íà ðàáîòíàòà ñèëà è íàñúð÷àâàíåòî íà äèñöèïëèíèðàí òðóä. 9 */" Íåïðèíóäåí ", áåç âúíøíà íàìåñà, ñèëíî ëèáåðàëèçèðàí êàïèòàëèçúì îò êðàÿ íà 19 âåê, íàðè÷àí ñúùî"ìàí÷åñòåðñêè", õàðàêòåðèçèðàù ñå ñ ïîä÷åðòàíî âúçäúðæàíèå íà äúðæàâàòà â èêîíîìè÷åñêàòà ïîëèòèêà. Áåë. íà ðåä. 40

Îò íà÷àëîòî íà 80-òå ãîäèíè äàíú÷íèòå ñòàâêè ñïðÿìî ïå÷àëáàòà íà êàïèòàëà â ðàçâèòèòå äúðæàâè íàìàëÿâàò, äîêàòî òåçè íà òðóäà ïî ïðèíöèï íàðàñòâàò. Èçâúðøâàò ñå ðåôîðìè â ðàçëè÷íè ñòðàíè íà ñîöèàëíàòà ñèñòåìà êàòî îñíîâíà ïðè÷èíà å ôèñêàëíèÿò íàòèñê ñïðÿìî íåÿ. Âúçðàñòòà çà ïåíñèîíèðàíå ñå âäèãà, îáõâàòúò íà ðàçëè÷íè ñîöèàëíè ïðîãðàìè ñå ñòåñíÿâà èëè íàìàëÿâà. Îáùîòî ðàâíèùå íà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå âúâ âñè÷êè ñòðàíè íà ÎÈÑÐ íàìàëÿâà, íî íåçíà÷èòåëíî è â åäíà èëè äðóãà ñòåïåí èìà ñòàáèëèçàöèÿ íà ñîöèàëíèòå ðàçõîäè ïî îòíîøåíèå íà íàöèîíàëíèÿ äîõîä. Âèñîêàòà ïðîèçâîäèòåëíîñò íà òðóäà è íåòíèÿò âíîñ íà êàïèòàëè îò ïîáåäíèòå ñòðàíè íà Èçòî÷íà Åâðîïà è èçîáùî îò ïåðèôåðèÿòà è ïîëóïåðèôåðèÿòà íà êàïèòàëèñòè÷åñêèÿ öåíòúð ïîçâîëÿâà çàïàçâàíå â îñíîâíè ëèíèè íà ñîöèàëíàòà äúðæàâà. Ïðåìàõâàò ñå ïðåäèøíè êðàéíîñòè, ñïèðà óâåëè÷åíèåòî íà ðàçõîäèòå çà íåÿ, íî íàé-âàæíèòå é åëåìåíòè ïðîäúëæàâàò äà ôóíêöèîíèðàò. Çàïàçâà ñå, îñîáåíî â Çàïàäíà Åâðîïà, ñèëíèÿò ïîëèòè÷åñêè íàòèñê îò ñòðàíà íà øèðîêè ñëîåâå îò íàñåëåíèåòî ïðîòèâ íåéíîòî äåìîíòèðàíå. Òîâà ìèíèìèçèðà è óñèëèÿòà íà Òà÷úð è Ðåéãúí â òàçè îáëàñò, íåçàâèñèìî îò òÿõíàòà ñèëíà àíòèñîöèàëíà ðèòîðèêà. Äðóã å âúïðîñúò, ÷å íà÷èíúò íà ðåàëèçàöèÿ íà òåçè ôóíêöèè ñå èçìåíÿ è ñîöèàëíàòà äúðæàâà íå ìîæå äà îñòàíå òàêàâà êàêâàòî å áèëà äîñåãà. Ïîòðåáíîñòòà îò ñîöèàëíè ïðîãðàìè òðÿáâà äà ñå ñúîáðàçÿâà ñ íåîáõîäèìîñòòà äà ñå íàìàëÿò äàíúöèòå âúðõó êàïèòàëà, êîéòî ñåãà å ìíîãî ïîìîáèëåí. Äèñêóñèÿòà ïî òåçè âúïðîñè ðîäè â êðàéíà ñìåòêà ñåðèÿ îò ïðîìåíè, êîèòî ìîãàò äà áúäàò õàðàêòåðèçèðàíè êàòî ðàçâèòèå íà åäíà íåîñîöèàëíà äúðæàâà. Êîãàòî ñå ðåøè äà êàíäèäàòñòâà çà ïðåçèäåíò ïðåç 1992 ã., Áèë Êëèíòúí îáÿâè, ÷å"ùå ñëîæè êðàé íà ñîöèàëíîòî îñèãóðÿâàíå, êàêâîòî ãî ïîçíàâàìå". 10  îòäåëíèòå ðåãèîíè ñå î÷åðòàõà òðè ðàçëè÷íè ñòðàòåãèè íà ñïðàâÿíå ñ òîçè ïðîáëåì, êîèòî â åäíà èëè äðóãà ñòåïåí òðàíñôîðìèðàò ïðåäõîäíàòà ñîöèàëíà äúðæàâà â ïîñîêà, êîÿòî ìîæå äà áúäå õàðàêòåðèçèðàíà èìåííî êàòî íåîñîöèàëíà 11 äúðæàâà: 1. Àíãëîñàêñîíñêà, õàðàêòåðíà çà Ñåâåðíà Àìåðèêà è Âåëèêîáðèòàíèÿ, ñâúðçàíà ñ ïàçàðíà äåðåãóëàöèÿ íà çàïëàòèòå è íà èêîíîìèêàòà èçîáùî. Òÿ äîâåäå äî íàìàëÿâàíå íà çàïëàòèòå â ðåäèöà îòðàñëè, íî áåçðàáîòèöàòà íå ñå ðàçðàñíà òâúðäå ìíîãî. Ïîçèòèâíàòà ñòðàíà íà òàçè ñòðàòåãèÿ å, ÷å òÿ íàìàëÿâà áåçðàáîòèöàòà è ïîäïîìàãà èíòåãðèðàíåòî íà ìëàäèòå õîðà è èìèãðàíòèòå, íî ïúê âîäè äî áúðçî íàðàñòâàíå íà íåðàâåíòñòâîòî è íå ñëó÷àéíî ïðåç ïîñëåäíèòå äâå äåñåòèëåòèÿ ñðåä âñè÷êè ðàçâèòè äúðæàâè íàé-äðàñòè÷íî íàðàñòâà ñîöèàëíîòî íåðàâåíñòâî â ÑÀÙ è Âåëèêîáðèòàíèÿ. Âúâ Âåëèêîáðèòàíèÿ îáà÷å, çà ðàçëèêà îò ÑÀÙ, ñúùàòà ïîëèòèêà íå âîäè äî òàêîâà ñíèæàâàíå íà ðàâíèùåòî íà áåçðàáîòèöà. 41

2. Åâðîïåéñêàòà ñòðàòåãèÿ å ñâúðçàíà ñúñ ñóáñèäèðàíå íà ïîíèñêî ïðîäóêòèâíèòå ðàáîòíèöè ïðè íàïóñêàíå íà òðóäîâèÿ ïàçàð è èçïëàùàíå íà çíà÷èìè ñîöèàëíè êîìïåíñàöèè. Íåéíè ïîçèòèâíè ñëåäñòâèÿ ñà íàðàñòâàíåòî íà ïðîèçâîäèòåëíîñòòà è êîíêóðåíòíîñïîñîáíîñòòà íà èêîíîìèêàòà, ïðåîðèåíòèðàíåòî é êúì ïðîèçâîäñòâà, â êîèòî äîìèíèðà âèñîêà êâàëèôèêàöèÿ íà ðàáîòåùèòå. Ùåäðèòå êîìïåíñàöèè çà òåçè, êîèòî ñà çàãóáèëè ðàáîòíîòî ñè ìÿñòî, ïðåäîòâðàòÿâàò ïîÿâàòà íà íåðàâåíñòâà îò òèïà íà òåçè â àíãëîñàêñîíñêèòå ñòðàíè. Íî íåãàòèâíà ñòðàíà íà òàçè ñòðàòåãèÿ å, ÷å íå äàâà âúçìîæíîñò çà äîñòàòú÷íî ñàìîðåãóëàöèÿ íà èêîíîìèêàòà, âîäè äî âèñîêà è óñòîé÷èâà áåçðàáîòèöà, ïðè êîåòî ìèëèîíè õîðà ñà èçêëþ÷åíè çà ìíîãî äúëúã ïåðèîä îò òðóäîâà äåéíîñò, à ìëàäåæêàòà áåçðàáîòèöà ñúùî å âèñîêà. Çàòîâà äâóöèôðåíèòå ïðîöåíòè íà áåçðàáîòèöà äíåñ â Çàïàäíà Åâðîïà èçãëåæäàõà íåìèñëèìè ïðåäè äåñåòèëåòèå. 3. Ñêàíäèíàâñêàòà ñòðàòåãèÿ íàáëÿãà íà ïðåêâàëèôèêàöèÿòà íà ðàáîòíèöèòå, êîèòî îñâîáîæäàâàò ìåñòà â ãóáåùèòå îòðàñëè,è íà îñèãóðÿâàíåòî íà ñóáñèäèðàíè ðàáîòíè ìåñòà â ïóáëè÷íàòà ñôåðà îò ñîöèàëíàòà äúðæàâà, êîåòî ïúê ïîäïîìàãà îñèãóðÿâàíåòî íà ðàáîòà îñîáåíî çà æåíèòå è ìëàäåæèòå. Òàêà íàïðèìåð â Äàíèÿ íåçàåòèòå ìëàäè õîðà íà âúçðàñò ìåæäó 18 è 25 ã. ñà çàäúëæåíè äà ïðåìèíàò 18-ìåñå÷åí êóðñ, êîéòî äà ãè ïîäãîòâè çà íÿêàêúâ âèä òðóä è ñëåä òîâà íåèçìåííî èì ñå ïðåäëàãà ðàáîòà, ìàêàð è ïîíÿêîãà ÷àñòè÷íî ñóáñèäèðàíà îò ïðàâèòåëñòâîòî; àêî íÿêîé îòêàæå, ñïèðàò ìó ñå ñîöèàëíèòå ïîìîùè. Ïîäîáåí ïîäõîä èçãëåæäà êàòî ÷å ëè íàé-ïîäõîäÿù, íî ïðè íåãî âúçíèêâà ïðîáëåì ñ âèñîêà çàåòîñò â ñóáñèäèðàíèòå ìåñòà â ïóáëè÷íàòà ñôåðà è çàáàâÿíå ïðîöåñà íà íàðàñòâàíåòî íà ïðîèçâîäèòåëíîñòòà â íåÿ.  êðàéíà ñìåòêà ïëþñîâåòå è ìèíóñèòå íà ðàçëè÷íèòå ñòðàòåãèè ïîêàçâàò, ÷å íàé-ïåðñïåêòèâíà å ñòðàòåãèÿòà, êîÿòî ïîñòàâÿ â öåíòúðà îáðàçîâàíèåòî è êâàëèôèêàöèÿòà íà ðàáîòåùèòå, òúé êàòî ïàçàðíèÿò íàòèñê å çà íàìàëÿâàíå íà çàïëàùàíåòî íà ïî-ìàëêî êâàëèôèöèðàíèòå è îòíîñèòåëíî óâåëè÷àâàíå íà çàïëàòèòå íà êâàëèôèöèðàíèòå ðàáîòíèöè è ñëóæèòåëè. Ïîæèçíåíîòî îáðàçîâàíèå è"ñîöèàëíî èíâåñòèðàíå" â óñëîâèÿòà íà íàëàãàíå íà ïîñòèíäóñòðèàëíè òåõíîëîãèè ñà íàé-óäà÷íàòà ïîëèòèêà ñðåùó ïîïàäàíåòî íà ãîëåìè ñëîåâå îò õîðà â êàïàíà íà ìàðãèíàëíîñòòà, áåäíîñòòà è ïîñòîÿííàòà áåçðàáîòèöà. Âÿðíî å, ÷å íà ìÿñòîòî íà ïîëóêâàëèôèöèðàíèÿ è íåêâàëèôèöèðàí òðóä â ïðåäõîäíèòå èíäóñòðèàëíè îòðàñëè ñå ïîÿâÿâàò íåêâàëèôèöèðàíè è íèñêîïëàòåíè ðàáîòíè ìåñòà â ñôåðàòà íà óñëóãèòå è ïîòðåáëåíèåòî, íî êâàëèôèêàöèÿòà è ïðåêâàëèôèêàöèÿòà ñúçäàâà ïðåäïîñòàâêè àíãàæèìåíòúò ñ òàêèâà äåéíîñòè äà íå áúäå äîæèâîòíà ñúäáà íà õîðàòà, à åïèçîä â ïðîöåñà 42

íà ïðåêâàëèôèêàöèÿ. Èìåííî òàçè ñòðàòåãèÿ èçëèçà íà ïðåäåí ïëàí â ðàçâèòèòå äúðæàâè, îùå ïîâå÷å, ÷å òÿ ñå îêàçâà ïî-åâòèíà îò ñòðàòåãèèòå íà ñîöèàëíî ïîäïîìàãàíå íà áåäíèòå è áåçðàáîòíèòå, êîèòî íÿìàò ïåðñïåêòèâè äà èçëåçàò îò òîâà ñè ñúñòîÿíèå. Ôèëîñîôèÿòà íà"ñîöèàëíîòî èíâåñòèðàíå" íå å ñúâñåì íîâà. Òÿ å õàðàêòåðíà çà øâåäñêèÿ ìîäåë îò äåñåòèëåòèÿ, ìàêàð ÷å òàì ñðåäíîòî âðåìå çà ïðåêâàëèôèêàöèÿ íà ðàáîòåùèòå å ñðàâíèòåëíî îãðàíè÷åíî. Òèïè÷íà å ñúùî è çà íîâîèíäóñòðèàëèçèðàíèòå ñòðàíè â Àçèÿ, à ñëåä òîâà ñòàíà îôèöèàëíà ïîëèòèêà è íà àäìèíèñòðàöèÿòà íà Êëèíòúí â ÑÀÙ è íà Áëåúð âúâ Âåëèêîáðèòàíèÿ, êàòî â öåíòúðà íà ïîæèçíåíîòî îáðàçîâàíèå è êâàëèôèêàöèÿ ñå ïîñòàâÿò, ðàçáèðà ñå, ïîòðåáíîñòèòå íà ïîñòèíäóñòðèàëíàòà èêîíîìèêà.  òîçè êîíòåêñò ñå ðàçãðúùà è òðàíñôîðìàöèÿòà íà ñîöèàëíàòà äúðæàâà, íà îñíîâíè íåéíè ôóíêöèè â óñëîâèÿòà íà ãëîáàëèçàöèÿ è ðóõâàíåòî íà ðåãóëàòèâíèòå èíñòðóìåíòè íà êåéíñèàíñêàòà ïîëèòèêà. Îñíîâíè ìîìåíòè íà òàêàâà òðàíñôîðìàöèÿ ñåãà ñà: à) Ñîöèàëíèòå èçìåðåíèÿ òðÿáâà äà áúäàò èíòåãðèðàíè â öÿëîñòíàòà ïîëèòèêà íà äúðæàâàòà, òúé êàòî òå íå ñà íÿêàêâà äîáàâêà èëè ñïèðà÷êà íà ðàñòåæà, à ñðåäñòâî çà ðàçãðúùàíå ïîòåíöèàëà íà ïîâå÷å õîðà, êîåòî å ñúùåñòâåíî âàæíî çà èêîíîìèêàòà ïî ïðèíöèï. Ñîöèàëíà ïîëèòèêà îáà÷å áåç ìàêðîèêîíîìè÷åñêà ñòàáèëèçàöèÿ íå å âúçìîæíà, òúé êàòî èíôëàöèÿòà âå÷å íå ïîìàãà íà áåäíèòå, êàêòî â êåéíñèàíñêàòà äúðæàâà, à íàêàçâà íåñúèçìåðèìî ïîâå÷å áåäíèòå îòêîëêîòî áîãàòèòå. Ïðè òîâà ñèñòåìèòå çà ñîöèàëíà ñèãóðíîñò òðÿáâà äà ñà â ðàìêèòå íà âúçìîæíîñòèòå è äà ñà ãîäíè çà ïðèñïîñîáÿâàíå, äà ñòèìóëèðàò îòãîâîðíîñòòà è òðóäîâîòî ïîâåäåíèå, äà íå äîïóñêàò âúçìîæíîñòè çà çëîóïîòðåáà. 12 á) Çà äà áúäå êîíêóðåíòíà, òÿ òðÿáâà äà çàïàçè îïðåäåëåíè ïðåðàçïðåäåëèòåëíè ôóíêöèè ïî îòíîøåíèå íà ñôåðè è ãðóïè, ÷èåòî ïîëîæåíèå íå ìîæå äà áúäå êîìïåíñèðàíî îò ïàçàðà. Îñíîâíîòî å òåçè ñôåðè è ãðóïè äà ñå ïîäáåðàò, êàòî òðÿáâà è äà ñå îñèãóðÿâàò íàèñòèíà íóæäàåùè ñå, à íå äà ñå ðàçäàâà íà âñè÷êè. Òîâà áè òðÿáâàëî äà íàïðàâè ïîìîùòà íà äúðæàâàòà ïî-ìèíèìàëíà, ïî-öåëåíàñî÷åíà è ïî-ñïðàâåäëèâà, çàùîòî ùå ñå öåëè êúì äåéñòâèòåëíî íóæäàåùèòå ñå. â) Ñîöèàëíîòî îñèãóðÿâàíå íå òðÿáâà äà ñúçäàâà óñëîâèÿ çà ïîñòîÿííà çàâèñèìîñò íà îïðåäåëåíè ñîöèàëíè ñëîåâå îò äúðæàâàòà, çà òÿõíîòî èíôàíòèëèçèðàíå, ñàìîçàòâàðÿíå â åäèí îìàãüîñàí êðúã íà áåäíîñòòà, â êîéòî ïàñèâíî î÷àêâàø ñîöèàëíàòà ïîìîù. Òîâà îçíà÷àâà, ÷å îñíîâíàòà ïîñîêà íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà ñëåäâà äà áúäå, äà ñå îñèãóðÿò âúçìîæíîñòè, óñëîâèÿ, øàíñîâå íà èíäèâèäèòå è ãðóïèòå, êîèòî ñà â íåáëàãîïðèÿòíî ñîöèàëíî ïîëîæåíèå, äà ïðîìåíÿò ñâîèòå ïîçèöèè. Òîâà ñòàâà ïî ñúùåñòâî â êîíòåêñòà íà 43

òðàíñíàöèîíàëíà ìîáèëíîñò íà êàïèòàëà, òðóäà è òåõíîëîãèèòå, â ñú÷åòàíèå ñ íàðàñòâàùà ãúâêàâîñò è íåñèãóðíîñò íà òðóäîâèÿ ïàçàð. Ïîðàäè êîåòî ñîöèàëíàòà ïîìîù îò ñòðàíà íà äúðæàâàòà íå òðÿáâà äà íàñúð÷àâà æèçíåíàòà ïàñèâíîñò, à äà ñòèìóëèðà çà àêòèâíîñò, çà ïðîäóêòèâíîñò, ñïåñòÿâàíèÿ, ãúâêàâîñò è ãîòîâíîñò äà ñå ïðîìåíÿ õàðàêòåðà íà òðóäà ïðåç öåëèÿ æèâîò íà ÷îâåêà. 13 Çà òàçè öåë öåíòðàëåí ïóíêò íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà ñëåäâà äà áúäå îáó÷åíèåòî, êâàëèôèêàöèÿòà, ïðåêâàëèôèêàöèÿòà íà õîðàòà, çà äà ñå èçìúêíàò îò çàâèñèìîòî ïîëîæåíèå, â êîåòî ñà èçïàäíàëè. Çäðàâåòî, îáðàçîâàíèåòî è îòãëåæäàíåòî íà äåöàòà ñà íàéâàæíèòå åëåìåíòè íà èíâåñòèðàíåòî â áúäåùåòî. ã) Ïðîìåíèòå íà ïðåäõîäíèòå ñîöèàëíè ðàçäåëåíèÿ è ñòðóêòóðè ïðàâÿò ñåãàøíèòå îáùåñòâà ïî-ìàëêî õîìîãåííè è óñëîæíÿâàò ïðîáëåìèòå, ñâúðçàíè ñ òðàäèöèîííèòå âúïðîñè íà ñîöèàëíîòî íåðàâåíñòâî. Ðàâåíñòâîòî è äíåñ îñòàâà çíà÷èìà öåííîñò, íî ñå ðàçáèðà íå ñàìî â ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêèÿ ñìèñúë íà ðàçïðåäåëåíèå íà áëàãà è ïðåðàçïðåäåëåíèå íà äîõîä ìåæäó ðàçëè÷íè ãðóïè. Àêöåíòèðà ñå âå÷å è íà ìíîæåñòâî äðóãè íåðàâåíñòâà- ïîëîâè, âúçðàñòîâè, íà ñïîñîáíîñòèòå è ïðî÷åå. Ñòàâà äóìà çà êîìïëåêñíî ðàçáèðàíå íà íåðàâåíñòâàòà è èçâåæäàíå íà ïðåäåí ïëàí íà òåçè, êîèòî èìàò âîäåùî çíà÷åíèå ñïðÿìî îñòàíàëèòå. Èçõîäúò ñå òúðñè â ïîñîêà èçðàâíÿâàíå íà æèçíåíèòå øàíñîâå òàêà, ÷å íåðàâåíñòâîòî çà îïðåäåëåíè èíäèâèäè è ãðóïè â ìîìåíòà äà íå ñå ïðåâðúùà â òðàéíî ñúñòîÿíèå, à äà áúäå ñâúðçàíî ñ ãàðàíöèè, ÷å â çàâèñèìîñò îò ëè÷íèòå óñèëèÿ íà âñåêè, ñúùåñòâóâàò øàíñîâå äà ñå èçëåçå îò íåãî.  òîçè ñìèñúë çàäà÷à íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà å äà îïòèìèçèðà ñïîñîáíîñòèòå íà èíäèâèäà äà ðàç÷èòà íà ñâîèòå ñîáñòâåíè ñèëè, äà ñå ñïðàâÿ ñ æèâîòà ÷ðåç ñâîèòå ñïîñîáíîñòè, äà ïðèëàãà â æèâîòà ïîëó÷åíîòî â îáðàçîâàòåëíàòà ñèñòåìà, íî è äà ñå ñòðåìè ñàì äà ïðîäúëæàâà äà ñå îáðàçîâà è êâàëèôèöèðà. À òîâà å ñâúðçàíî íà ïúðâî ìÿñòî èìåííî îòíîâî ñ îáðàçîâàíèåòî, êâàëèôèêàöèÿòà è ïðåêâàëèôèêàöèÿòà. 1 2 Âæ. Ýêîíîìè÷åñêèé ðàçðûâ, http//www.washprofile.org/ru/node/7779, 18.06.2008. Âæ. Wood, A. North- South Trade, Employment end Inequality, Oxford: Clarendon Press, 1994. 3 Êîíêóðåíöèÿòà ñ ðàçâèâàùèòå ñå äúðæàâè íå âîäè äî ïî-ãîëÿìî íàìàëÿâàíå íà ðàáîòíèòå ìåñòà îò êîëêîòî äî ñúçäàâàíå íà íîâè.(Âæ. The OECD Jobs Study, Vol. I, Paris: OECD, 1994 ). 4 Âæ. Rosanvallon, Pierre. The New Social Question. Rethinking the Welfare State, Princeton University Press, 2000; Page, Robert M. Revisiting the Welfare State, Open University Press, 2007; Shaw, Greg M. Welfare Debate, Westport: Gr . e . enwood Press, 2007. , 5 Âæ. Wacquant, Loic. Les Prisons de la misere, Paris, Raisons d agir Edtions, 1999. 6 Hobsboum, E. J. The Future of the State, In: Development ant Change, Institute of Social Studies, Oxford: Blackwell, 1996, Vol. 27, pp. 276-277. 7 Âæ . Rodrik, Dani. Sense and Nonsense in the Globalization Debate, Foreign Policy, Summer, 1997, pp. 25-26. 8 9 Oganization for Economic Cooperation and Development, Economic Outlook, Paris, June, 1991. Âæ. Standing, Guy. The Folly of Social Safety Nets: Why Basic Income is Needed in Eastern Europe, Social Research, 1997, Vol. 64, N 4, pp. 1364-1365. 10 Âæ. Jenks, Ch. What Happened to Welfare, The New York Review of Books, Vol. 52, N 20, 2005. 11 Esping- Andersen, Gosta. Toward a Post-industrial Welfare State, Internationale Politic und Gesellschaft. (International Politics and Society) 1997 , N 3, pp. 239-240. 12 Âæ. Èòóåë, Ä. è Ì. Åëìàí, Ì. Êàðëñîí, Ä. Ìàðèî Íóòè, Ä. Øàïèðî. Íå ïðîñòî"ïîðåäíîòî ïðèñúåäèíÿâàíå" . Ïîëèòè÷åñêà èêîíîìèÿ íà ðàçøèðÿâàíåòî íà ÅÑ íà Èçòîê, Ñ ., ÖÈÏÈ- Ôîíäàöèÿ "Ôðèäðèõ Åáåðò", 1998, ñ. 14-17. 13 Âæ. Sen, Amartaya. The Political Economy of Targeting, In: Public Spending and Poor: Theory and Evidence, Eds. D. Van de Walle and Kimberly Hedd, Baltimore: The John Hopkins University Press, 1995 44

Ìàðèÿ Êèòàíîâà Ðîëÿòà íà æåíèòå- ñîöèàëíèÿò ìîäåë è ãëîáàëèçàöèÿòà Îòìèíàëèÿò 20-òè âåê äîíåñå äúëáîêè ïðîìåíè â ñòðóêòóðàòà íà îáùåñòâîòî è â îáùåñòâåíèòå îòíîøåíèÿ. Åäíà îò òåçè ïðîìåíè å íîâàòà, ìíîãî ïî-àêòèâíà ðîëÿ íà æåíèòå â ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêèÿ è ïîëèòè÷åñêèÿ æèâîò. Èçëèçàíåòî íà æåíèòå íà ïàçàðà íà òðóäà äîâåäå äî êîðåííè èçìåíåíèÿ â òåõíèÿ ñîöèàëåí ñòàòóñ è ðîëÿ. Òîçè ïðîöåñ å ðåçóëòàò îò åäíà ãëîáàëíà òðàíñôîðìàöèÿ, êîÿòî îùå íå å ïðèêëþ÷èëà, à ïðîäúëæàâà è äíåñ â ðàçëè÷íè ÷àñòè íà ñâåòà.Îòìèíàëèÿò 20-òè âåê äîíåñå äúëáîêè ïðîìåíè â ñòðóêòóðàòà íà îáùåñòâîòî è â îáùåñòâåíèòå îòíîøåíèÿ. Åäíà îò òåçè ïðîìåíè å íîâàòà, ìíîãî ïî-àêòèâíà ðîëÿ íà æåíèòå â ñîöèàëíîèêîíîìè÷åñêèÿ è ïîëèòè÷åñêèÿ æèâîò. Èçëèçàíåòî íà æåíèòå íà ïàçàðà íà òðóäà äîâåäå äî êîðåííè èçìåíåíèÿ â òåõíèÿ ñîöèàëåí ñòàòóñ è ðîëÿ. Òîçè ïðîöåñ å ðåçóëòàò îò åäíà ãëîáàëíà òðàíñôîðìàöèÿ, êîÿòî îùå íå å ïðèêëþ÷èëà, à ïðîäúëæàâà è äíåñ â ðàçëè÷íè ÷àñòè íà ñâåòà. Ïðè÷èíèòå çà òàçè ïðîìÿíà ñà ðàçëè÷íè, íî ãëàâíèòå îò òÿõ ñà îò èêîíîìè÷åñêè õàðàêòåð. Ïðåìèíàâàíåòî êúì èíäóñòðèàëåí ñòàäèé â ðàçâèòèåòî íà èêîíîìèêàòà íàâñÿêúäå ïî ñâåòà å ñâúðçàíî ñ ðåäèöà ïîñëåäèöè îò ñîöèàëíî-äåìîãðàôñêè õàðàêòåð, êàòî íàïðèìåð èêîíîìè÷åñêàòà ìèãðàöèÿ íà ñåëñêîòî íàñåëåíèå êúì ãðàäîâåòå, êîåòî âîäè äî áúðçîòî ìåõàíè÷íî íàðàñòâåíå íà òÿõíîòî íàñåëåíèå.  Áúëãàðèÿ òîçè ïðîöåñ ñå îñúùåñòâè â óñëîâèÿòà íà ìîäåëà íà“äúðæàâíèÿ ñîöèàëèçúì” ïðåç 50-òå è 60-òå ãîäèíè íà ìèíàëèÿ âåê, íà ôîíà íà èçâúðøâàùàòà ñå êîëåêòèâèçàöèÿ íà ñåëñêîòî ñòîïàíñòâî è åêñòåíçèâíà èíäóñòðèàëèçàöèÿ íà ñòðàíàòà. Êàêâè ñà ñîöèàëíèòå ïîñëåäèöè çà æåíèòå îò òåçè ïðîöåñè? Òå ñà îò èêîíîìè÷åñêè è ñîöèî-êóëòóðåí õàðàêòåð. Óðáàíèçàöèÿòà è âêëþ÷âàíåòî íà æåíèòå êàòî òðóäîâ ðåñóðñ â ñòîïàíñêèÿ æèâîò ïîñòåïåííî åðîçèðà è ðàçðóøàâà òðàäèöèîííèÿ ïàòðèàðõàëåí ìîäåë íà ñåìåéñòâîòî. Íîâèÿò ñîöèàëåí è ìàòåðèàëåí ñòàòóñ íà ðàáîòåùàòà æåíà, íàëàãàò è ïîñòåïåííà ïðîìÿíà íà íåéíàòà ðîëÿ â îáùåñòâåíèÿ æèâîò, íåéíîòî âñå ïî-àêòèâíî âêëþ÷âàíå â íåãî.  Åâðîïà, âêëþ÷èòåëíî è ó íàñ, ñîöèàëäåìîêðàòè÷åñêàòà ëåâèöà å îñíîâíèÿò ïîëèòè÷åñêè ôàêòîð, êîéòî ïîñòàâÿ íà äíåâåí ðåä è óòâúðæäàâà ïîëèòèêàòà íà ðàâíè âúçìîæíîñòè çà æåíèòå, ñðåùó âñÿêà ôîðìà íà äèñêðèìèíàöèÿ ïî ïîëîâ ïðèçíàê.  òîâà îòíîøåíèå âàæíà ðîëÿ èãðàÿò èíèöèèðàíèòå ïðîìåíè â òðóäîâîòî çàêîíîäàòåëñòâî, êîèòî ãàðàíòèðàò ðàâíî ïðàâî íà òðóä è ðàâíî çàïëàùàíå çà ìúæåòå è æåíèòå. Îò îñîáåíî çíà÷åíèå ñà ìåðêèòå, êîèòî 45

öåëÿò äà íàìàëÿò êîíôëèêòà ìåæäó ðîëÿòà íà æåíàòà êàòî ìàéêà è ðîëÿòà é íà àêòèâåí ó÷àñòíèê íà ïàçàðà íà òðóäà. Çàêîíîäàòåëíàòà çàêðèëà íà áðåìåííèòå æåíè îò óâîëíåíèå, ãàðàíòèðàíîòî îò äúðæàâàòà è ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà ïðàâî íà ïëàòåí îòïóñê ïðè ìàé÷èíñòâî, èçãðàæäàíåòî íà äîñòúïíà çà ðàáîòåùèòå æåíè ìðåæà îò äåòñêè çàâåäåíèÿ, îñèãóðÿâàò òÿõíîòî óñïåøíî âêëþ÷âàíå è òÿõíàòà íîâà ðîëÿ â æèâîòà íà îáùåñòâîòî. Ñåãà ó íàñ âå÷å ìîæåì äà âèäèì ïîñëåäèöèòå îò ïðîöåñà íà òðàíñôîðìàöèÿ çà ðîëÿòà íà æåíèòå è òÿõíîòî àêòèâíî âêëþ÷âàíå â ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêèÿ æèâîò. Åìïèðè÷íî ìîæåì äà êîíñòàòèðàìå ôåìèíèçàöèÿ íà ðåäèöà ïðîôåñèè- äíåñ æåíèòå ïðåîáëàäàâàò â àäìèíèñòðàöèÿòà, â ñèñòåìàòà íà íàóêàòà è îáðàçîâàíèåòî, â ñôåðàòà íà óñëóãèòå, à ñúùî òàêà íà ðåäèöà äðóãè ìåñòà. À òîâà ïðåäè 50 ã. íå å áèëî òàêà. Íå âñè÷êè ïîñëåäèöè îò àêòèâíîòî âêëþ÷âàíå íà æåíèòå ìîãàò äà ñå îïðåäåëÿò êàòî ïîëîæèòåëíè è áëàãîïðèÿòíè. Òàêà íàïðèìåð, èìàìå îñíîâàíèÿ äà ïîòúðñèì ïðè÷èííî-ñëåäñòâåíà âðúçêà ìåæäó íîâàòà ðîëÿ íà æåíèòå â îáùåñòâîòî è èçâúðøâàùèÿ ñå äåìîãðàôñêè ïðåõîä, êîéòî ñå èçðàçÿâà â ñïàä íà ðàæäàåìîñòòà è ïîñòåïåííî óâåëè÷àâàíå íà îòíîñèòåëíèÿ äÿë íà õîðàòà â ïåíñèîííà âúçðàñò. Ðàçáèðà ñå, äåìîãðàôñêèòå ïðîöåñè èìàò îáåêòèâåí õàðàêòåð è òå íå ñà õàðàêòåðíè ñàìî çà íàøàòà ñòðàíà. Âúðõó òÿõ îáà÷å ìîæå äà ñå âúçäåéñòâà àêòèâíî ÷ðåç èíñòðóìåíòèòå íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà. Îò íà÷àëîòî íà 2007 ã. Áúëãàðèÿ å ñòðàíà-÷ëåí íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Òîâà íè ïîñòàâÿ â êà÷åñòâåíî íîâà ñèòóàöèÿ êàòî ó÷àñòíèöè â ïðîöåñèòå è òåíäåíöèèòå íà åäèí îãðîìåí ïî ìàùàáèòå ñè ïàçàð, îáõâàùàù òåðèòîðèÿòà íà 27-òå ñòðàíè-÷ëåíêè íà òîçè áåçïðåöåäåíòåí â èñòîðèÿòà ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêè è ïîëèòè÷åñêè ñúþç íà äúðæàâè. Áúëãàðèÿ íå å èçîëèðàí îñòðîâ íà êàðòàòà íà Åâðîïà. Ñ îòïàäàíåòî íà áàðèåðèòå ïðåä ñâîáîäíîòî äâèæåíèå íà ñòîêè è êàïèòàëè è ïîñòåïåííîòî îòïàäàíå íà îãðàíè÷åíèÿòà ïðåä ñâîáîäíîòî äâèæåíèå íà áúëãàðñêàòà ðàáîòíà ñèëà â äðóãèòå ñòðàíè íà ñúþçà òîâà íåèçáåæíî âîäè äî ñåðèîçíè ñîöèàëíè ïîñëåäèöè. Íàéìàëêîòî çàùîòî íàëàãà ñúîáðàçÿâàíåòî íà óñëîâèÿòà íà òðóä è íà ñîöèàëíîòî çàêîíîäàòåëñòâî ñ òåçè íà äðóãèòå ñòðàíè-÷ëåíêè. Ïðè íàëè÷èåòî íà ñâîáîäíî äâèæåíèå íà õîðà, ñòîêè è êàïèòàëè, åäíà íåäîñòàòú÷íî àäåêâàòíà ñîöèàëíà ïîëèòèêà âîäè äî ñåðèîçíè íåãàòèâíè ïîñëåäèöè. Òîâà íàëàãà íèå ÿñíî äà îïðåäåëèì ïðèíöèïèòå, íà êîèòî ñå ãðàäè ïðîâåæäàíàòà îò íàñ ñîöèàëíà ïîëèòèêà. Àç ñìÿòàì, ÷å çà íàñ êàòî ëÿâà, ñîöèàëäåìîêðàòè÷åñêà ïàðòèÿ, âîäåù ïðèíöèï ïðè îïðåäåëÿíåòî íà íàñîêèòå è öåëèòå íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà òðÿáâà äà áúäå íå ïàçàðà, à öåííîñòèòå. Çà ñúæàëåíèå, äî òîçè ìîìåíò ïðè îñúùåñòâÿâàùèòå ñå ãëîáàëèçàöèîííè 46

ïðîöåñè, âîäåùè áÿõà ïðèíöèïèòå íà íåîëèáåðàëèçìà è ïàçàðíèÿ ôóíäàìåíòàëèçúì. Òåçè ïðèíöèïè áÿõà âëîæåíè â ïðèåòèÿ ïðåç 1990 ã. ò. íàð.“Âàøèíãòîíñêè êîíñåíñóñ”, êîéòî äàâà ðàìêèòå íà ðåôîðìèðàíå íà èêîíîìèêèòå è îáùåñòâàòà íà ðàçâèâàùèòå ñå ñòðàíè è íà ò. íàð.“ñòðàíè â ïðåõîä”, ò.å. áèâøèòå ñîöèàëèñòè÷åñêè ñòðàíè. Íåãîâèòå îñíîâíè ïðèíöèïè ñà"âñå ïî-ìàëêî äúðæàâà”, äåðåãóëàöèÿ, ïðèâàòèçèðàíå íà ñôåðàòà íà ñîöèàëíèòå óñëóãè, îòêðèâàíå íà ïàçàðèòå íà òåçè ñòðàíè è ðåøàâàùà ðîëÿ íà ïàçàðà ïðè îïðåäåëÿíå íà öåëèòå è èíñòðóìåíòèòå íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà. Òîçè ìîäåë íà ãëîáàëèçàöèÿ îáñëóæâà ïðåäè âñè÷êî èíòåðåñèòå íà ìåæäóíàðîäíèÿ ôèíàíñîâ êàïèòàë, ïîñëåäèöèòå îò êîåòî ìîæåì äà âèäèì äíåñ. Àëòåðíàòèâàòà íà òîçè ìîäåë íà ãëîáàëèçàöèÿòà, ñïîðåä ìåí å åâðîïåéñêèÿ ñîöèàëåí ìîäåë, ïðè ñúçäàâàíåòî è ðåàëèçàöèÿòà íà êîéòî âîäåùà ðîëÿ èìàò åâðîïåéñêèòå ñîöèàëèñòè÷åñêè è ñîöèàëäåìîêðàòè÷åñêè ïàðòèè è äâèæåíèÿ. Ñëåä êðàõà íà íåîëèáåðàëíàòà ïðàêòèêà, íåèçáåæíî ùå ñå ïîÿâè ñòðåìåæ êúì òúðñåíå íà àëòåðíàòèâè. Òåçè àëòåðíàòèâè íå ìîãàò äà áúäàò â îáðàòíî âðúùàíå êúì çàòâîðåíèòå íàöèîíàëíè ïàçàðè. Ïðîáëåìèòå, ïðåä êîèòî ñìå èçïðàâåíè èìàò ãëîáàëåí õàðàêòåð åêîëîãè÷íèòå ïðîáëåìè, ñóðîâèííàòà êðèçà, ñîöèàëíèòå êîíòðàñòè, ïîðîäåíè îò íåðàâíîìåðíîòî ðàçâèòèå, êðèçàòà íà ñâåòîâíàòà ôèíàíñîâà ñèñòåìà. Çàòîâà òÿõíîòî ðåøàâàíå íå ìîæå äà ñòàíå ñàìî ñúñ ñèëèòå è ñðåäñòâàòà íà íàöèîíàëíèòå ïðàâèòåëñòâà, à èçèñêâà íàìèðàíåòî è íà íàäíàöèîíàëíè ðåøåíèÿ è íàäíàöèîíàëíè ìåõàíèçìè çà ðåãóëàöèÿ. Åâðîïåéñêèÿò ñúþç ìîæå äà äàäå ìîäåë çà òàêèâà íàäíàöèîíàëíè ðåøåíèÿ. Àêî ñå âúðíåì êúì ñåãàøíèòå ïðîáëåìè â íàøàòà ñòðàíà, çà íàñ, êàòî ëÿâà ïàðòèÿ, å âàæíî äà ïîñòàâèì ñîöèàëíî-õóìàííèòå öåííîñòè, êàòî îðèåíòèð ïðè îïðåäåëÿíå íà öåëèòå è ñðåäñòâàòà íà ïîëèòèêàòà íè îò ñòðàòåãè÷åñêèòå ïðîãðàìíè öåëè, äî àêòóàëíèòå ïîëèòè÷åñêè çàäà÷è, êîèòî òðÿáâà äà ðåøàâàìå. Ñïîðåä ìåí, âúçåëúò íà ïðîáëåìèòå å ñðåäîòî÷åí â ñúîòíîøåíèåòî èêîíîìè÷åñêà ïîëèòèêà- ñîöèàëíà ïîëèòèêà. Òîâà å ïðèíöèïåí âúïðîñ, çàùîòî îò èçáîðà íà âîäåùà ñòðàíà â òîâà ñúîòíîøåíèå ïðîèçòè÷àò ðåäèöà ôóíäàìåíòàëíè ïîñëåäèöè. Òîâà çà íàñ òðÿáâà äà áúäå öåííîñòíèÿò âîäîäåë ìåæäó ñîöèàëäåìîêðàöèÿ è ëèáåðàëèçúì. Ðàçáèðà ñå, êîíêðåòíèòå ðåøåíèÿ, êîèòî ñå ïðåäëàãàò çàâèñÿò îò çàäà÷èòå íà äåíÿ. Òå ñà åäíè â óñëîâèÿòà íà ïðèòîê íà êàïèòàëè è áúðç èêîíîìè÷åñêè ðàñòåæ, à äðóãè â óñëîâèÿòà íà ãëîáàëíà èêîíîìè÷åñêà êðèçà, ñúïðîâîäåíà ñúñ ñïàä íà ïðîèçâîäñòâîòî. Íî òóê ñà âàæíè öåííîñòíèòå îðèåíòèðè, êîèòî êàòî æàëîíè ìàðêèðàò öåëèòå è ïîñîêàòà íà íàøåòî äâèæåíèå. 47

Áúëãàðèÿ ïðåç ïîñëåäíèòå 19 ãîäèíè èçâúðâÿ äúëúã ïúò íà ïðåõîä. Ðåçóëòàòúò å îáùåñòâîòî òàêîâà, êàêâîòî ãî èìàìå ñåãà. Ïðåç òîçè ïåðèîä âîäåùî ìÿñòî áåøå äàäåíî íà èêîíîìè÷åñêàòà ïîëèòèêà. Íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà áåøå îòðåäåíà ðîëÿòà ïî-ñêîðî íà “áóôåð”, ñìåê÷àâàù íåãàòèâíèòå ïîñëåäèöè îò ïðîâåæäàùàòà ñå ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêà òðàíñôîðìàöèÿ. Äîìèíèðàùèòå ïðîöåñè îïðåäåëÿõà ïîñîêàòà êúì äåðåãóëàöèÿ, ïðèâàòèçàöèÿ, ïîñòåïåííî “ñâèâàíå” è îãðàíè÷àâàíå íà ïðåðàçïðåäåëèòåëíèòå ôóíêöèè íà äúðæàâàòà. Áåøå îñúùåñòâåí äåìîíòàæ íà ñúùåñòâóâàùèÿ äîòîãàâà ñîöèàëåí ìîäåë íà äúðæàâíèÿ ñîöèàëèçúì. Òîé áåøå ïàòåðíàëèñòè÷åí ïî ñúùíîñòòà ñè, íî âñå ïàê îñíîâàí íà öåííîñòíè, à íå íà ïàçàðíè ïðèíöèïè. Ðåçóëòàòèòå îò ïðåõîäà áÿõà óñåòåíè îò âñè÷êè ñîöèàëíî-ïðîôåñèîíàëíè è ñîöèàëíî-äåìîãðàôñêè ãðóïè, íî îñîáåíî ñèëíî ãî óñåòèõà æåíèòå. Âúïðåêè ñâîÿòà ñîöèàëíà âêëþ÷åíîñò, æåíèòå èìàò äà èçïúëíÿâàò ñïåöèôè÷íà ðîëÿ â îáùåñòâîòî, ñâúðçàíà ñúñ ñåìåéñòâîòî è âúçïèòàíèåòî íà ñëåäâàùîòî ïîêîëåíèå. À òîâà âëèçà â ïðîòèâîðå÷èå ñ ïðèíöèïèòå íà ïàçàðíèÿ ëèáåðàëèçúì. Îò ïàçàðíà ãëåäíà òî÷êà, æåíàòà å íåñèãóðíà êàòî òðóäîâ ðåñóðñ, äîêîëêîòî ìîæå äà èçëåçå â îòïóñê ïî ìàé÷èíñòâî. À òîâà ÿ èçëàãà íà îïàñíîñòòà äà ñå ïðåâúðíå â îáåêò íà èêîíîìè÷åñêè ìîòèâèðàíà äèñêðèìèíàöèÿ îò ñòðàíà íà ðàáîòîäàòåëèòå. Òàçè îïàñíîñò ìîæå äà ñå åëèìèíèðà ñàìî ñ ïîìîùòà íà àêòèâíà ñîöèàëíà ïîëèòèêà íà íàñúð÷àâàíå íà çàåòîñòòà, íà ñóáñèäèðàíå íà çàùèòåíè ðàáîòíè ìåñòà, íà äåéñòâåíà è åôèêàñíà ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíà ñèñòåìà, ÷àñò îò êîÿòî å óâåëè÷àâàíåòî íà ïëàòåíèÿ îòïóñê ïðè ìàé÷èíñòâî. Äíåñ â Áúëãàðèÿ èìà æåíè ñ âèñîêî ñîöèàëíî ïîëîæåíèå è âèñîêè äîõîäè. Òîâà å ôàêò. Åäíè îò òÿõ ñà â áèçíåñà, à äðóãè ïîëó÷àâàò ñâîèòå äîõîäè ïî íåÿñåí íà÷èí â ñåêòîðà íà"ñèâàòà” èêîíîìèêà è ò. íàð."ñåí÷åñò” áèçíåñ. Çà ñúæàëåíèå îáà÷å âñå îùå ïîâå÷åòî áúëãàðêè ñà ïðèíóäåíè àêòèâíî äà ó÷àñòâàò íà ïàçàðà íà òðóäà, çà äà èçäúðæàò ñåìåéñòâàòà ñè, äà ïîääúðæàò òåõíèÿ ñòàòóñ. Íå ìàëúê äÿë îò òåçè æåíè ñà òåçè, êîèòî èìàò âèñîêî ðàâíèùå íà îáðàçîâàíèå è êâàëèôèêàöèÿ è ðàáîòÿò â ñèñòåìàòà íà íàóêàòà è îáðàçîâàíèåòî. Íå å òðóäíî äà ïðîãíîçèðàìå, ÷å çà ñúæàëåíèå íåèçáåæíèòå ïîñëåäèöè îò ãëîáàëíàòà èêîíîìè÷åñêà êðèçà, êîèòî âå÷å çàñÿãàò è íàøàòà ñòðàíà, ùå çàñåãíàò íà åäíî îò ïúðâèòå ìåñòà è æåíèòå, ðàáîòåùè â ðàçëè÷íèòå ñåêòîðè íà èêîíîìèêàòà. Íàøà çàäà÷à êúì íàñòîÿùèÿ ìîìåíò è ñ îãëåä íà î÷àêâàíèòå íåãàòèâíè åôåêòè å, äà èçâúðøèì ïðåîöåíêà íà ïðèîðèòåòèòå íà íàøàòà ñîöèàëíà ïîëèòèêà è äà ïðåäëîæèì åôèêàñíè ðåøåíèÿ, êîèòî äà íàìàëÿò íåãàòèâíèòå åôåêòè îò òîçè ïðîöåñ. 48

Âëàäèìèð Ñòàíêîâ Çà ïðåîñìèñëÿíå íà ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêèòå è ñîöèàëíîïîëèòè÷åñêèòå ñòúïêè çà èíòåãðàöèÿòà íà ðîìèòå Ìíîãî ñå ãîâîðè è ìíîãî ïîëèòèêà ñå ïðàâè îòíîñíî èíòåãðàöèÿòà íà ðîìèòå â îáùåñòâîòî. Ìíîãîáðîéíè ñà è ïðîãðàìèòå çà òîâà ðàçíîîáðàçíè, ïîâå÷å èëè ïî-ìàëêî îñìèñëåíè è åôåêòèâíè. Åäíà îò ïîñëåäíèòå, â êîÿòî áÿõà àíãàæèðàíè ñúùî ó÷èòåëèòå, áå îçàãëàâåíà: "Èíòåãðàöèÿòà íà ðîìèòå âúâ ôóòáîëà”. Òîâà, êîåòî ñìÿòàì, ÷å íå ñå ðàçáèðà, å ñåðèîçíîñòòà íà ïðîáëåìà, ìàùàáà íà òðóäíîñòèòå, ñâúðçàíè ñ òàçè èíòåãðàöèÿ. Çàùîòî íàðåä ñ ïîëåçíîòî èìà è ìíîãî ïðàçíè îáîðîòè, ìíîãî äåìàãîãèÿ. Íå ñà ìàëêî è ïîëèòèöèòå, êîèòî ïðèáÿãâàò äî òàêàâà, âîäåíè îò êîíþíêòóðàòà íà ïðåäèçáîðíà îáñòàíîâêà, èëè îò ñòðàõ îò óêîðè îò ñòðàíà íà íå ìíîãî äîáðå çàïîçíàòè ñ ïðîáëåìèòå äåÿòåëè íà ìåæäóíàðîäíàòà îáùåñòâåíîñò. Åäâà â ïîñëåäíî âðåìå çàïî÷íàõà äà ñå ïðåîäîëÿâàò íÿêîè ïðèìèòèâíè ïðåäñòàâè çà ñîöèàëíèòå ïîìîùè. Äîñåãà òå ôîðìèðàõà íàãëàñà, íàðè÷àíà èðîíè÷íî"ïðîôåñèÿ ïîëó÷àòåë íà ñîöèàëíè ïîìîùè”. Èçâåñòíî å, ÷å ãîëåìè ãåðìàíñêè ôèðìè êàòî íàïðèìåð"Ñèìåíñ” è äðóãè ñà ïðîâåæäàëè ïîëèòèêà ïî îñèãóðÿâàíå íà ñâîè ðàáîòíèöè îùå ïðåç 19-èÿ âåê. Ñëåä 1927 ã. ñîöèàëíèòå ïîìîùè çà áåçðàáîòíè â Ãåðìàíèÿ ñà ïðàêòèêà íà äúðæàâàòà. Ñëåä Âòîðàòà ñâåòîâíà âîéíà òàì ñå èçâúðøâàò ïðîìåíè: ïîäïîìàãàíåòî íà áåçðàáîòíèòå è ñîöèàëíî ñëàáèòå ñòàâà íà îñíîâàòà íà ïðîãðàìè, êîèòî, îò åäíà ñòðàíà, èçêëþ÷âàò ôîðìèðàíå íà èíäèôåðåíòíîñò, íà èç÷àêâàíå è ìúðçåë, à îò äðóãà, îáðàòíîòî: ñòèìóëèðàò íàãëàñàòà çà òðóäîâà çàåòîñò, âêëþ÷èòåëíî ÷ðåç ïîâèøàâàíå è óñúâúðøåíñòâàíå íà ïðîôåñèîíàëíèòå çíàíèÿ è óìåíèÿ, ÷ðåç ïðåêâàëèôèêàöèÿ. Òàêà íàïðèìåð äúðæàâàòà ïîåìà ïî îïðåäåëåíè ïðîãðàìè äî 62% îò ðàçõîäèòå ïî îòêðèâàíå íà íîâè ðàáîòíè ìåñòà, âêëþ÷èòåëíî çà âúçðàñòíè, è äðóãè ñòèìóëèðàùè ïðîèçâîäñòâîòî è çàåòîñòòà ñòúïêè.  òîçè ñìèñúë íàïðàâëåíèåòî íà íàøàòà ïîëèòèêà çà áîðáà ñ áåçðàáîòèöàòà òðÿáâà äà ñå îñíîâàâà èìåííî íà ñòèìóëèðàíå êúì òðóä, êúì àêòèâíîñò â òðóäîâàòà ïîäãîòîâêà, ïðåêâàëèôèêàöèÿòà è òúðñåíåòî íà ðàáîòà. Êàòî îñíîâà è ðåøàâàù êðèòåðèè çà âñÿêà ïðîãðàìà â òîâà íàïðàâëåíèå òðÿáâà äà áúäå åôåêòèâíîñòòà, èçìåðåíà èìåííî ñ ðåçóëòàòà, à íå ñ ðàçäàäåíèòå ïàðè è áðîÿ íà ñîöèàëíî îáåçïå÷åíèòå äíè áåç êàêúâòî è äà å èêîíîìè÷åñêè åôåêò. Òîâà îáà÷å íå å ãëàâíèÿò ïðîáëåì îòíîñíî èíòåãðàöèÿòà íà ðîìèòå. Ãîëåìèòå ñúâêóïíîñòè ðîìè, èçâåñòíè ïðåäè âñè÷êî êàòî öèãàíè, ñà äîøëè â Åâðîïà ïðåäèìíî â êðàÿ íà 14-èÿ è íà÷àëîòî íà 15-èÿ âåê.* Èäâàò ïðåñëåäâàíè ïðåäèìíî îò ìîíãîëèòå, ïðè êîåòî áèëè ìàñîâî 49

èçáèâàíè îò òÿõ, ïîðàäè íåæåëàíèåòî ñè äà ñå ïîä÷èíÿò: ïîùàäÿâàíè ñà áèëè ñàìî çàíàÿò÷èèòå- òåçè, êîèòî ìîæåëè äà âúðøàò ïîëåçíà ðàáîòà, è õóáàâèòå æåíè. Íî âúïðåêè òåðîðà òå îáà÷å íå ñå ïðîìåíÿò è ïðîäúëæàâàò äà âîäÿò íîìàäñêè æèâîò. Îùå â Ñðåäíîâåêîâíà Åâðîïà öèãàíèòå ñà ïðåñëåäâàíè âúâ âñè÷êè ñòðàíè, âêëþ÷èòåëíî ñúñ çàêîíè. Òîâà ïðåñëåäâàíå å èçðàç íà åâðîïåéñêàòà íåòúðïèìîñò ñðåùó ñêèòíè÷åñòâîòî, êðàæáèòå, ñêëîííîñòòà êúì èçìàìè è ïðåäè âñè÷êî ïîðàäè óïîðèòîòî íåæåëàíèå äà ñå îòäàäàò íà åâðîïåéñêèÿ íà÷èí íà îòñåäíàë æèâîò, ñâúðçàí ñ òðóä è ðåãóëèðàíè è êîðåêòíè èêîíîìè÷åñêè âçàèìîîòíîøåíèÿ.  òå÷åíèå íà ìèíàëèÿ âåê îñîáåíî â Çàïàäíà è Ñðåäíà Åâðîïà åäíà çíà÷èòåëíà ÷àñò îò òÿõ âå÷å ñå àäàïòèðà, íî âúïðåêè ñóðîâèòå ïðåñëåäâàíèÿ ãîëÿìàòà ìàñà íå ñå ïðîìåíÿ è ïðîäúëæàâà äà ñå âúçïðîòèâÿâà è äèñòàíöèðà îò îñíîâíèòå åâðîïåéñêè öåííîñòè. Äåìîêðàòè÷íèòå ïðîìåíè ó íàñ ñëåä 1990 ã. ñïîìîãíàõà â îïðåäåëåí ñìèñúë çà òîâà, ðîìèòå äà ñå ïðåäñòàâÿò îùå ïîâå÷å îòêúì íåãàòèâíàòà ñè ñòðàíà. Îñîáåíî â íà÷àëîòî íà ïðåõîäà, êîãàòî ñå ñúçäàäå îáñòàíîâêà íà ïåðìèñèâíîñò, íà âñåïîçâîëåíîñò, êîÿòî íàñúð÷è òàçè íàãëàñà. Òîãàâà ñå ðàçðóøè íîðìàòèâíîòî ÿäðî ó ìíîãî õîðà, íå ñàìî ïðè ðîìèòå, íî ïúê îñîáåíî ñðåä òÿõ ÿäðîòî, êîåòî ïðèäúðæà ÷îâåêà êúì áàëàíñèðàíî ñîöèàëíî ïîâåäåíèå, íîðìèðàíî îò ôîðìàëíèòå è íåôîðìàëíèòå èíñòèòóöèè. È ñåãà ïðîäúëæàâàò ìàñîâèòå êðàæáè íà ñåëñêîñòîïàíñêà ïðîäóêöèÿ, ðàçáèâàíå íà âèëè, àïàðòàìåíòè, ìàçåòà. Ìîæåì äà ñè ïðèïîìíèì, ÷å âèçèðàéêè ìàñîâèòå êðàæáè íà ñåëñêîñòîïàíñêà ïðîäóêöèÿ îò ðîìè, ëèäåðúò íà ÊÒ"Ïîäêðåïà” ä-ð Òðåí÷åâ ïðåäëîæè âåäíàæ äîñòà ðàäèêàëíè ìåðêè â çàùèòà íà òðóäà è ðåçóëòàòèòå îò íåãî. Ñúùåâðåìåííî òâúðäå àíîíèìíî è íåîáÿñíèìî êðèâî ðàçáðàíî, äàæå ïî-ñêîðî âðåäíî çà îáùåñòâîòî ñå âúçðàçÿâà ñðåùó òúðïèìîñòòà íà îðãàíèòå íà ðåäà, à ñúùî è íà ïîâå÷åòî ìåäèè, ñïðÿìî àñîöèàëíîòî ïîâåäåíèå íà ðîìèòå, êîåòî ïúê ðåôëåêòèðà êàòî ïðèíöèï íàñúð÷èòåëíî âúðõó ìàðãèíàëíèòå è àñîöèàëíèòå åëåìåíòè. Ïðèìåðè çà òîâà ìîãàò äà ñå ïîñî÷àò íå åäèí è äâà, ïî÷òè âñåêèäíåâíî. Òîâà å åäíà ïîçèöèÿ, åäíî ïîâåäåíèå, êîèòî ñà â óùúðá íà ñàìèòå ðîìè, íà òÿõíîòî ðàçâèòèå êàòî îáùíîñò è â êðàéíà ñìåòêà íà ðåàëíàòà èì èíòåãðàöèÿ â áúëãàðñêîòî, à îòòóê âå÷å è â åâðîïåéñêîòî îáùåñòâî. Ïðîáëåìíîñòòà íà òÿõíàòà èíòåãðàöèÿ å î÷åâèäíà. Ìîæåì äà ñè ïðåäñòàâèì ìàùàáèòå è òåæåñòòà íà ïðîáëåìèòå â íåäàëå÷íî áúäåùå, àêî íåùàòà íå ñå ïðîìåíÿò, àêî èíòåãðàöèÿòà íå ñå îñúùåñòâè, êîãàòî òå ùå áúäàò âå÷å 50% îò íàøèÿ íàðîä. Íåîáõîäèìî å ïîâå÷å òðåâîãà è ðåàëíà çàãðèæåíîñò çà ïðîáëåìà îòíîñíî ïðèîáùàâàíåòî èì êúì åâðîïåéñêèòå öåííîñòè.  òîçè ñìèñúë å íóæíà êîìïëåêñíà, èíòåãðàöèîííî íàñî÷åíà ñîöèàëíà ïîëèòèêà, êîÿòî äà 50

îãëàâè, êîîðäèíèðà è ðåàëèçèðà öåëåíàñî÷åíè ñîöèàëèçàöèîííè óñèëèÿ îò äðóãèòå ïîëèòè÷åñêè ñôåðè. Ñìÿòàì, ÷å îñíîâåí ìîìåíò â òîâà íàïðàâëåíèå òðÿáâà äà áúäàò ãðèæèòå çà äåöàòà. Çà ðîìñêèòå äåöà. Ñàìî â òÿõíî ëèöå è ÷ðåç òÿõ ìîæå ïîçèòèâíî è óñïåøíî äà ñå ïðåêúñíå âåðèãàòà, âðúçêàòà ñ åäèí ìàíòàëèòåò, êîéòî íå ñå å ïðîìåíèë ñúùåñòâåíî â ïðîäúëæåíèå íà ñòîòèöè ãîäèíè. Ðîìñêèòå äåöà ñà ìíîãî áóäíè. Ïîïàäíàëè â ïîäõîäÿùà ñðåäà òå ñà ó÷åíîëþáèâè è òðóäîëþáèâè. Òîâà ïîêàçâà îïèòúò è ó íàñ, íî îñîáåíî â ñêàíäèíàâñêèòå ñòðàíè. Íóæíî å îñíîâíèòå ôèíàíñîâè è äðóãè ñðåäñòâà äà ñå ïðåäîñòàâÿò âúâ âðúçêà, â çàâèñèìîñò îò ïðåáèâàâàíåòî íà ðîì÷åòàòà â öåëîäíåâíè äåòñêè ãðàäèíè, â ó÷èëèùà ñ öåëîäíåâíè çàíèìàëíè, â èíòåðíàòè è ïîäîáíè. È íà òîâà äà ñå ãëåäà êàòî íà èçêëþ÷èòåëíî ïîëåçíà çà ôîðìèðàíåòî íà îáùåñòâîòî, çà ñîöèàëèçàöèÿòà ìó îñíîâíà ñîöèàëíà èíâåñòèöèÿ. Êîíêðåòíèòå àäìèíèñòðàòèâíè ðåøåíèÿ ùå ñå ïðåäëîæàò åñòåñòâåíî îò ñïåöèàëèñòè. Íóæíî å ïîâå÷å è ïî-êîìóíèêàòèâíî, ñîöèàëíî àêòèâíî ñìåñâàíå íà áúëãàðñêè è ðîìñêè äåöà â ó÷èëèùå. Èíòåãðàöèÿòà íà ðîìñêèòå äåöà å âàæíî íàïðàâëåíèå çà èíòåãðàöèÿòà íà ðîìèòå âúîáùå. Çà öåëòà ôèíàíñîâà ïîäêðåïà ìîæå äà ñå òúðñè íå ñàìî îò áúëãàðñêàòà äúðæàâà è îò ôîíäîâåòå íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, íî ñúùî òàêà è îò ïðåóñïÿâàùè áèçíåñìåíè, ïðåäñòàâèòåëè íà îáùíîñòòà, êîèòî âå÷å ñà ñå èíòåãðèðàëè â îáùåñòâîòî. Åäíî ñëåäâàùî íàïðàâëåíèå å åñòåñòâåíî èíòåãðàöèÿòà íà ïîâúçðàñòíèòå ðîìè ÷ðåç ïðîãðàìè çà îáó÷åíèå è òðóäîâà çàåòîñò. Áåç ñúìíåíèå îáà÷å íàé-ïðîäóêòèâíîòî íàïðàâëåíèå å èíòåãðàöèÿòà íà äåöàòà. Âñè÷êî òîâà ñëåäâà äà ñå ðàçãëåæäà â ðàìêèòå íà âúçìîæíîñòèòå è çàäà÷èòå íà åäíà ðàçãúðíàòà íîâà ïî ñúùåñòâî ñîöèàëíà ïîëèòèêà, ðàçãëåæäàíà â øèðîê ñìèñúë íà äóìàòà, êîÿòî äà îáåäèíÿâà, êîíöåíòðèðà è êîîðäèíèðà ñúîòâåòíè óñèëèÿ è ñòúïêè â îñòàíàëèòå ïîëèòè÷åñêè ñôåðè òåçè íà çäðàâåîïàçâàíåòî, îáðàçîâàíèåòî, êóëòóðàòà è ò. í. Òîçè ïðèìåð îòêðîÿâà ñúùåâðåìåííî è íîâè õàðàêòåðèñòèêè, íîâà ðîëÿ è íîâ ñòàòóñ íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà íà 21-èÿ âåê. */ Öèãàíè, ñèíòè, õèòàíîñ, äæèïñè, ðîìè. Ðàçëè÷íè íàèìåíîâàíèÿ çà íàðîäíîñòíè ãðóïè ñ îáù åòíè÷åñêè ïðîèçõîä, âîäåù íà÷àëîòî ñè îò Çàïàäíà, ñïîðåä äðóãè èçòî÷íèöè îò Èçòî÷íà Èíäèÿ. Ðàçëè÷àâàùè ñå äíåñ ïîâå÷å èëè ïî-ìàëêî ïî òðàäèöèè è êóëòóðíà ïàìåò â çàâèñèìîñò îò âåêîâíîòî ñè ïðåáèâàâàíå ñðåä îòäåëíè ïî-ãîëåìè íàðîäè.  ñðåäíîâåêîâíà Âèçàíòèÿ ñà èçâåñòíè êàòî"astiganoi”, íåäîêîñíàòèòå; íåäîñåãàåìèòå, ïîðàäè áëèçîñòòà èì ñ ïðèðîäíàòà ñðåäà. Íÿêîè ïðåäïîëàãàò, ÷å îùå òàì ñà çàïî÷íàëè ñàìè äà ñå íàðè÷àò"ðîìà”, çà äà ñå âúçïîëçâàò îò çàêðèëàòà íà ãðàæäàíè íà Ðèì (Roma). Ïúðâè ëèòåðàòóðíè èçïî÷íèöè çà òÿõ ñà èçâåñòíè îùå îò .êðàÿ íà X è íà÷àëîòî íà XI âåê. Áåë. íà ðåä. 51

Þðèé Äóäåâ Ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà ñå íóæäàå îò ÿñíè, ðàçóìíè è õóìàííè ïðàâèëà â èêîíîìèêàòà Ðàçáèðàì, ÷å ãîëÿìà ÷àñò îò ïðèñúñòâàùèòå íà êðúãëàòà ìàñà ñå âúëíóâàò ñòðàøíî ìíîãî îò ôèíàíñîâàòà è èêîíîìè÷åñêà êðèçà. Ìîæå áè å ïî-òî÷íî äà ãîâîðèì çà èêîíîìè÷åñêàòà è ôèíàíñîâà êðèçà, çàùîòî â îñíîâàòà íà ôèíàíñîâàòà êðèçà, âñúùíîñò å èêîíîìè÷åñêàòà êðèçà, êîÿòî çàñåãíà íàé-âå÷å ÑÀÙ è Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Ùî ñå îòíàñÿ äî Áúëãàðèÿ, êîåòî àç ìîãà äà êàæà, å, ÷å ñòåïåíòà íà ðàçâèòèå íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà, äî ãîëÿìà ñòåïåí ùå íè ïðåäïàçè îò òàçè èêîíîìè÷åñêà êðèçà. Ò. å. òÿ íÿìà íà÷èí äà íå ñå óñåòè è ó íàñ, íî íå ïî òîçè íà÷èí, êàêòî ïðèìåðíî â Åâðîïà è Ùàòèòå, èìàéêè ïðåäâèä, ÷å òå òàì áÿõà ïîñòèãíàëè íàñèùàíå íà èêîíîìè÷åñêîòî ñè ðàçâèòèå. Íàé-âå÷å, âúçïðîèçâîäñòâåíèÿò ïðîöåñ â òåõíèòå èêîíîìèêè ñå îñúùåñòâÿâàøå íååôåêòèâíî, èìàéêè ïðåäâèä êîíêóðåíöèÿòà, â êîÿòî âñè÷êè áÿõìå ïîñòàâåíè îò êèòàéñêîòî ïðîèçâîäñòâî. Òàêà èëè èíà÷å Áúëãàðèÿ èìà óñëîâèÿ äà èçáåãíå ÷àñò îò íåãàòèâèòå, äîðè ìîæå áè ùå èìà è ïîëîæèòåëåí åôåêò çà íàñ îò òàçè èêîíîìè÷åñêà êðèçà. Çàùîòî ãîëÿìà ÷àñò îò ïðîèçâîäñòâàòà â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç ìîãàò ìíîãî ëåñíî äà ïðåìèíàò â áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà. Âå÷å èìà òàêèâà òåíäåíöèè, èìà ìíîãî èíâåñòèòîðè â Åâðîïà, êîèòî ñà ñå íàñî÷èëè è òúðñÿò âúçìîæíîñò äà ïðåõâúðëÿò öåëè ïðîèçâîäñòâà â Áúëãàðèÿ. Ìîãà àðãóìåíòèðàíî äà ãî êàæà, äàæå è çà ãðàä Ðóñå âå÷å èìàìå äâà èëè òðè ïðîåêòà, ïî êîèòî ðàáîòèì. È å ìíîãî âåðîÿòíî, ÷àñò îò òåçè ïðîèçâîäñòâà äà áúäàò ïðåõâúðëåíè ïðèìåðíî â Ðóñå. Êàçàíîòî îò ìåí, ðàçáèðà ñå, å çà èêîíîìè÷åñêàòà êðèçà. Àç íå ñìÿòàì, ÷å òîâà äíåñ å íàé-âàæíîòî è ÷å òîâà òðÿáâà äà êîìåíòèðàì. Äîêîëêîòî ðàçáèðàì, òåìàòà å ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêèÿ ìîäåë íà óïðàâëåíèå, âàæíà ÷àñò îò êîéòî å ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà. Àêî èçõîæäàìå îò òîâà, ÷å òîé òðÿáâà äà áúäå è ñïðàâåäëèâ ìîäåë, ðàçáèðà ñå ãîâîðÿ çà ïîñëåäíèòå 15-20 ãîäèíè â Áúëãàðèÿ, òàçè ñîöèàëíà ïîëèòèêà å áèëà èçêëþ÷èòåëíî ïîãðåøíà. Àêî íàïðàâèì ñðàâíåíèå ñ ïðîâåæäàíåòî íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà, íàïðèìåð â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, çàùîòî çà íåÿ èìàì îïðåäåëåíà èíôîðìàöèÿ, ìîæå äà ñå êàæå, ÷å íàé-åôåêòèâíà å ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà íà äúðæàâàòà, êîãàòî èìà ÿñíè è îïðîñòåíè ïðàâèëà çà ïðîâåæäàíå íà òàçè ïîëèòèêà, ñ ìàêñèìàëíî îãðàíè÷àâàíå íà ñóáåêòèâíèÿ ôàêòîð è âúâåæäàíå íà îáåêòèâíè êðèòåðèè çà äîñòèãàíå íà òàçè ïîëèòèêà äî õîðàòà, êîèòî ñå íóæäàÿò îò íåÿ, à òîâà ñà íàé-áåäíèòå â îáùåñòâîòî. Êàòî ïðèìåð ìîãà äà ïîñî÷à, ÷å åäèí òàêúâ îáåêòèâåí íà÷èí íà ïðîâåæäàíå íà ñîöèàëíà ïîëèòèêà ó íàñ áåøå ïðîãðåñèâíèÿ äàíúê îáëàãàíå. Çà ñúæàëåíèå, òîé áåøå çàìåñòåí ñ ïëîñêèÿ äàíúê. Ðàçáèðà ñå, òîé èìà ñâîÿ èêîíîìè÷åñêè åôåêò. 52

Ïëîñêèÿò äàíúê íå å ñëó÷àåí, çàä íåãî ñòîè ñåðèîçíà èêîíîìè÷åñêà àðãóìåíòàöèÿ. Íåãîâîòî âúâåæäàíå èìà èêîíîìè÷åñêè åôåêò, êîéòî òàêà èëè èíà÷å ðàçäâèæè è èçêàðà ãîëÿìà ÷àñò îò ñåí÷åñòàòà èêîíîìèêà íà ñâåòëî è ÿ âêàðà â îôèöèàëíàòà èêîíîìèêà, êàòî ïî òîçè íà÷èí ñå óâåëè÷è áðóòíèÿ âúòðåøåí ïðîäóêò, äàäå ñå åäíà ïîãîëÿìà âúçìîæíîñò íà áþäæåòà äà ñå ñúáèðàò è íàñî÷âàò ñðåäñòâà çà ñîöèàëíà ïîëèòèêà. Íî òàêà îðãàíèçèðàíà â Áúëãàðèÿ, ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà å íàé-ìàëêîòî íååôåêòèâíà. Ùå âè äàì ñëåäíèÿ ïðèìåð. Ñúâñåì íàñêîðî ÷åòîõ, ÷å Ìèíèñòåðñòâîòî íà òðóäà è ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà îðãàíèçèðà ñúâìåñòíî ñ Ìèíèñòåðñòâîòî íà íàóêàòà è îáðàçîâàíèåòî ïîìîù çà çàêóïóâàíå íà äðåõè è ò. í. Òîâà, ïúðâî, å ìíîãî ñëîæíà è òðîìàâà ïðîöåäóðà, à îñâåí òîâà ñå îêàçâà, ÷å òàçè ïîìîù íà ïðàêòèêà, ìîæå áè âñå ïàê äîñòèãà ÷ðåç öÿëà âåðèãà îò îðãàíèçàöèè, âêëþ÷èòåëíî è ôèðìè ïî íÿêàêúâ íà÷èí äî êðàéíèÿ áåíåôèöèåíò. Íî èñòèíàòà å, ÷å íà ïúðâî ìÿñòî ãåíåðèðà îãðîìíà êîðóïöèÿ è òîâà òðÿáâà ïî íÿêàêúâ íà÷èí äà ñå èçáåãíå. Ò. å. ãîëÿìà ÷àñò îò ðåñóðñèòå, êîèòî ñå îòäåëÿò çà ñîöèàëíà ïîëèòèêà, ïðîñòî èçòè÷àò íàèñòèíà ìíîãî èçòúðêàíà ñòàíà òàçè ôîðìóëèðîâêà, íî ïúê å òàêà â îáðú÷èòå îò ôèðìè îêîëî óïðàâëÿâàùèòå èëè îêîëî òîâà ìèíèñòåðñòâî. Íî â îáùè ëèíèè íååôåêòèâíîñòòà è êîðóïöèÿòà, òîâà ñà îñíîâíèòå ïðîáëåìè ïðè ïðîâåæäàíåòî íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà. Êàêâà å àëòåðíàòèâàòà? Ìîãà äà ïîñî÷à êàòî ïðèìåð çà ÿñíî ïðàâèëî, çà ïðîçðà÷íî è ÿñíî ôèíàíñèðàíå îò äúðæàâàòà, íàïðèìåð ñóáñèäèèòå, êîèòî ñå äàâàò íà åäèíèöà ïëîù â ñåëñêîòî ñòîïàíñòâî. Òîâà å åäèí ÿñåí îáåêòèâåí êðèòåðèé è òàì êîðóïöèÿ íÿìà êàê äà èìà. Ïðîñòî å íåâúçìîæíî. Íî äàëå÷ ïî-ñóáåêòèâíî ñå îöåíÿâàò è êëàñèðàò ïðîåêòèòå, äî êîèòî è ïî ëèíèÿ íà ÔÀÐ è ïî äðóãèòå ïðîãðàìè ñå äîñòèãà ñ òîëêîâà ñëîæíè ïðîöåäóðè è áèçíåñ-ïðîåêòè, ÷å ïðîñòî ïðåäâàðèòåëíî âúçíèêâàò äà, è òîâà ñå íàáèâà â î÷è ñúçäàäåíè ñà óñëîâèÿ çà åäíà ñòðàøíà êîðóïöèîííà ñõåìà. Êîÿòî íÿìà íà÷èí äà áúäå èçáåãíàòà è òî÷íî òîâà å åäíà îò ãëàâíèòå ïðè÷èíè äíåñ äà ñìå òàêà óíèçèòåëíî ïîðÿçàíè îò Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Ñúæàëÿâàì, ÷å òóê èìàøå íÿêîëêî äåïóòàòè, íî îñòàíà ñàìî ã-í Ðàäîñëàâîâ. Íèå ìíîãî ïúòè ñìå ãîâîðèëè ñ íåãî íà òàçè òåìà. Èìà çàêîíè, êîèòî òðÿáâà ÷àñ ïî-ñêîðî äà áúäàò ïðîìåíåíè. Ïðèìåðíî Çàêîíà çà îáùåñòâåíèòå ïîðú÷êè. Òîâà å íàé-óæàñíèÿ çàêîí, êîéòî ìîæå äà ñúùåñòâóâà â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Òàì íà ïúðâî ìÿñòî å êîíêóðñúò. Êàê ìîæå äà èìà êîíêóðñ çà íåùî, êîåòî ìîæå äà áúäå îöåíåíî ñ ïàðè? Ñ êîíêóðñ ìîæå äà èçáåðåòå íÿêîé ïî êðàñîòà, íî â íèêàêúâ ñëó÷àé ñ êîíêóðñ äà èçáåðåòå ôèðìàòà, êîÿòî ùå áúäå èçïúëíèòåë. Òàì òðÿáâà äà èìà ÿñíè ïðàâèëà, è äà áúäå íå êîíêóðñ, à òúðã è äà ñïå÷åëè òîçè, êîéòî ïðåäëîæè íàé-äîáðàòà öåíà, íàé-äîáðàòà 53

îôåðòà. Óñëîâèÿòà íà òúðãà ìîãàò äà áúäàò òî÷íè è ÿñíè. Âñè÷êî äðóãî ãåíåðèðà êîðóïöèîííè íàãëàñè. Äà íå ãîâîðèì êàê âúîáùå å ïðîòåêëà ïðèâàòèçàöèÿòà â Áúëãàðèÿ. Òàêà èëè èíà÷å, âå÷å âñè÷êè çíàåì, ÷å äåñåòòå ïðîöåíòà, ïðîñëîâóòèòå äåñåò ïðîöåíòà íà ã-í Àëåêñàíäúð Áîæêîâ ñà áèëè âñúùíîñò 10% çà äúðæàâàòà, à 90% çà óïðàâëÿâàùèòå. Òîâà å èñòèíàòà: ïðîäàäåíî èìóùåñòâî è èìîòè îò ïðèâàòèçàöèÿòà íà ñòîéíîñò 27- 28 ìèëèàðäà ëåâà çà åäèí ìèëèàðä è ñåäåìñòîòèí ìèëèîíà ëåâà. Òîâà å ôàêò è òîâà âñúùíîñò ïðîñòî íå ìîãà äà ñè ãî îáÿñíÿ. Ïî ñúùèÿ ïîðî÷åí íà÷èí å ïðîäàâàíî ñ âñÿêàêâè äðóãè ñõåìè, íî íå è ïî åäèíñòâåíèÿ ÿñåí íà÷èí ÷ðåç òúðã, íà áîðñàòà. Òåçè ñà îñíîâíèòå íà÷èíè, ïî êîèòî ñëåäâà äà ðàáîòè äúðæàâàòà. Âñè÷êè äðóãè, ïðîñòî íè íàñî÷âàò êúì êîðóïöèîííè ñõåìè. Ïîíåæå òåìàòà å ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà íà äúðæàâàòà, àç ñå ñåùàì êàê ñàìî ïðåäè 8- 9 ãîäèíè áþðàòà“Ñîöèàëíî ïîäïîìàãàíå” â ãîëåìèòå ãðàäîâå ñå áÿõà ïðåâúðíàëè â ñêëàäîâå íà êîíñåðâè è äðóãè, íî íå çà ñúõðàíÿâàíåòî è ðàçïðåäåëåíèåòî èì, à âñúùíîñò â òúðãîâñêè ñêëàäîâå è â ìåñòà çà ïðîäàæáà. Ìîæå äà ñè ïðåäñòàâèòå, äîêúäå ñòèãà èçîáðåòàòåëíîñòòà íà áúëãàðñêèÿ ÷èíîâíèê, çà äà ìîæå îò âñÿêî íåùî äà ïðàâè ïàðè, íî íå â ïîëçà íà îáùåñòâîòî èëè íà òåçè, êîèòî ñå íóæäàÿò îò òàçè ïîìîù, à â ïîëçà íà êðúãîâåòå è ôèðìèòå, êîèòî ñà îêîëî òåçè áþðà èëè âúîáùå îêîëî ñúîòâåòíèòå ñòðóêòóðè íà äúðæàâàòà. Òîâà å ãëàâíîòî, êîåòî èñêàõ äà êàæà ïî òåìàòà. Ðàçáèðà ñå, ìíîãî âúïðîñè ñå ïîâäèãíàõà òóê, îêîëî êðúãëàòà ìàñà, ìíîãî å ãîëÿìà òåìàòà çà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà è ìíîãî íåùà îùå ìîãàò äà ñå êàæàò, íî å ìíîãî òðóäíî â åäíî èçêàçâàíå äà ñå èçÿñíÿò âñè÷êè àñïåêòè. Àç ïàê ñå âðúùàì êúì âúïðîñà çà ôèíàíñîâàòà êðèçà, êîéòî òóê ñå ïîâäèãíà, íå ñìÿòàì, ÷å Áúëãàðèÿ ùå èìà ïîâå÷å íåãàòèâè îò íåÿ, îòêîëêîòî ïîëçè. Îòíîâî êàçâàì, ìîæå áè çà âñåêè èêîíîìè÷åñêè ïðîöåñ å íåîáõîäèìî âðåìå çà äà ñå îñúùåñòâè, íàïðèìåð çà äà ñå îñúùåñòâè òîâà ïðåìåñòâàíå íà ïðîèçâîäñòâà îò ïî-ðàçâèòèòå êúì ïî-ñëàáî ðàçâèòèòå ñòðàíè è ÷ðåç íåãî äà ñå äîñòèãíå äî ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêî èçðàâíÿâàíå. Ñïîðåä ìåí, êàòî ðåçóëòàò, òàçè èêîíîìè÷åñêà êðèçà ùå èçðàâíè â ãîëÿìà ñòåïåí ñòàíäàðòèòå, êàêòî â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, òàêà è â öåëèÿ ñâÿò. Ðàçáèðà ñå, çà ìåí êàòî ÷îâåê, êîéòî äîñòà ÷åòå è ñå çàíèìàâà ñ ïðè÷èíèòå íà èêîíîìè÷åñêàòà êðèçà, ñìÿòàì, ÷å â íåéíàòà îñíîâà å íàèñòèíà äúðæàâíàòà ïîëèòèêà íà Êèòàé. Ïðîñòî å íåâåðîÿòíî òîâà, êîåòî ñå ïðàâè. Òàì ñå õâúðëÿò îãðîìíè ðåñóðñè, çà äà ìîæå ïî âñÿêàêúâ íà÷èí äà ñå êîíêóðèðà ïðîèçâîäñòâîòî â öåëèÿ ñâÿò. Âèå âèæäàòå êàê òóê, â Áúëãàðèÿ, ïðèñòèãàò ñòîêè, íà êîèòî öåíàòà âñúùíîñò å ïî-íèñêà, íå ñàìî îò òÿõíàòà ñåáåñòîéíîñò, íî è îò ñòîéíîñòòà íà ñàìèòå ìàòåðèàëè, âëîæåíè â òÿõíîòî ïðîèçâîäñòâî. Òîâà íå ìîæå äà ñå ïîëó÷è ïî äðóã íà÷èí, îñâåí àêî íÿêîé 54

íå èíâåñòèðà â òîâà, àêî íÿêîé íå âêàðâà íå÷èé ðåñóðñ çà òàêîâà ïðîèçâîäñòâî. Çàùîòî íå ìîæå, íàïðèìåð ïëàòúò çà åäèí ÷èôò äúíêè äà ñòðóâà îêîëî äâà èëè òðè ëåâà, à ïúê ñàìàòà òàçè ñòîêà äà ñå èçïðàùà è ïðîäàâà íà öåíà ïîä òàçè ñòîéíîñò. È òàêà äà ïðèñòèãà â Áúëãàðèÿ. Çíà÷è ÿñíî å, ÷å â ñëó÷àÿ öåíàòà ñå çàíèæàâà óìèøëåíî, çà äà ìîæå äà êîíêóðèðà ïðÿêî ñâåòîâíèòå èêîíîìèêè, íàé-âå÷å íà ðàçâèòèòå äúðæàâè. Íî àç îòíîâî êàçâàì, òîâà íå å òîëêîâà ôàòàëíî çà Áúëãàðèÿ, èìàéêè ïðåäâèä íèâîòî íà ðàçõîäè çà ðàáîòíà ñèëà â ó íàñ. Òîâà, òàêà èëè èíà÷å, ùå äîâåäå êàïèòàëè è ïðîèçâîäñòâà â Áúëãàðèÿ, ñòèãà äúðæàâàòà äà íå ïðå÷è íà òîçè ïðîöåñ, ïîíå òàêà, êàêòî ïðå÷åøå â íà÷àëîòî íà ïðåõîäà, ñúñ ñèãóðíîñò ïîíå äî 1996- 1997-ìà ãîäèíà, à ìîæå áè äîðè äî 2000-òà ãîäèíà. Òîãàâà äîñòà ãîëåìè ôèðìè ñå îïèòàõà äà âëÿçàò â Áúëãàðèÿ è çàðàäè êîðóïöèîííèòå ñõåìè áÿõà îòáëúñíàòè è ñè îòèäîõà. Ñúñðåäîòî÷èõà ñå â ñúñåäíè íà Áúëãàðèÿ ñòðàíè, íàïðèìåð â Ðóìúíèÿ, â Óíãàðèÿ. Çíàåì, ÷å ñòàâà âúïðîñ çà òàêèâà ãîëåìè êîðïîðàöèè êàòî Ñîíè, Ïàíàñîíèê, çà êðóïíè ñâåòîâíè àâòîìîáèëîïðîèçâîäèòåëè, êîèòî ïðîÿâÿâàõà èíòåðåñ äà èíâåñòèðàò â Áúëãàðèÿ. Ïðîñòî èìà ìíîãî òàêèâà ïðèìåðè îò áëèçêîòî íè ìèíàëî. Ñåãà íèå îòíîâî èìàìå âúçìîæíîñò äà ãè ïðèâëå÷åì, äà ïðåíåñàò ïðîèçâîäñòâà, äà èíâåñòèðàò ó íàñ. Ìîæå îùå ìíîãî äà ñå ãîâîðè ïî òåçè âúïðîñè, íî àç íå ñìÿòàì ïîâå÷å äà çàíèìàâàì àóäèòîðèÿòà ñ òîâà. Èñêàì ñàìî äà ïîä÷åðòàÿ îùå âåäíàæ, ÷å âúçíèêâàùèòå â òàçè ãëîáàëíà è ðåãèîíàëíà ñèòóàöèÿ ïðîáëåìè îò èêîíîìè÷åñêàòà ïîëèòèêà è ðàçâèòèå èìàò ñâîå ìíîãî âàæíî, ñúùåñòâåíî îòðàæåíèå èìåííî âúðõó ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà. Ñ òîâà ùå ïðèêëþ÷à. Áëàãîäàðÿ âè çà âíèìàíèåòî. 55

ÂÒÎÐÈ ÏÀÍÅË Ïðàêòèêè íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà íà íèâî ìåñòíà âëàñò. Îñîáåíîñòè. Ïðàêòè÷åñêè îïèò íà ïðåäñòàâèòåëè íà Äâèæåíèåòî çà ñîöèàëåí õóìàíèçúì â ìåñòíàòà âëàñò Âúâåäåíèå íà ìîäåðàòîðà Òîäîð Ìàðêîâ Óâàæàåìè êîëåãè, Êàòî ìîäåðàòîð íà âòîðîòî çàñåäàíèå íà íàøàòà êðúãëà ìàñà àç èçïîëçâàì ïðåäîñòàâåíàòà ìè âúçìîæíîñò äà íàïðàâÿ êðàòêî âúâåäåíèå â òåìàòà íà âòîðèÿ ïàíåë, çàñÿãàùà ïðàêòèêè è îñîáåíîñòè íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà íà íèâî ìåñòíà âëàñò. Êàòî ñè çàïàçâàì ïðàâîòî â õîäà íà äèñêóñèÿòà äà èçëîæà äîïúëíèòåëíî íÿêîè ìîè ñúîáðàæåíèÿ ïî íåÿ. Ñ òîâà åñòåñòâåíî íèòî èìàì íÿêàêâè ïðåòåíöèè, îùå ïî-ìàëêî ïúê æåëàíèå, äà çàäàâàì èëè íàëàãàì ïîñîêàòà íà âàøèòå èçêàçâàíèÿ è ìíåíèÿ. Âñè÷êî ñëåäâà äà ïðîòå÷å â ðàìêèòå íà åäíà ñâîáîäíà êîëåãèàëíà äèñêóñèÿ. Òåìàòà íà âòîðàòà ÷àñò íà íàøàòà êðúãëà ìàñà å ñâúðçàíà ñúñ ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà â äåéñòâèå íà ðàâíèùå ìåñòíî ñàìîóïðàâëåíèå. Ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà íå å ñàìî òåîðèÿ. Òÿ å íåùî, êîåòî õîðàòà óñåùàò íåïîñðåäñòâåíî. Ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà îïðåäåëÿ æèâîòà íè, äîðè êîãàòî íå ìèñëèì çà íåÿ. Äðóãî íå å âúçìîæíî: òîâà ñà äîõîäèòå, êîèòî ïîëó÷àâàìå. Äàëè òå ùå áúäàò ñïðàâåäëèâè, äàëè òå ñúîòâåòñòâàò íà êà÷åñòâîòî è êîëè÷åñòâîòî íà òðóäà íè, äàëè çà ðàâåí òðóä ñå ïîëó÷àâà ðàâíà çàïëàòà, êàê ñà ðåãëàìåíòèðàíè ìèíèìàëíèòå ñòàâêè íà çàïëàùàíåòî íè íàäàëè íÿêîé å áåçðàçëè÷åí êúì òîâà. Òîâà ñà ñúùî òàêà ïåíñèèòå è íà÷èíúò, ïî êîéòî ñå èç÷èñëÿâàò è ñå ôîðìèðàò òå. Òîâà ñà ìåõàíèçìèòå íà ñîöèàëíîòî ïàðòíüîðñòâî ïî áðàíøîâå è â äúðæàâàòà êàòî öÿëî. Çàùîòî òàêà ñå äîãîâàðÿò ìíîãî ïàðàìåòðè íà ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêèòå îòíîøåíèÿ. Òîâà å ñèñòåìàòà íà ñîöèàëíîòî îñèãóðÿâàíå. Òîâà å ñèñòåìàòà íà ñîöèàëíîòî ïîäïîìàãàíå. Ìðåæàòà îò ñîöèàëíè óñëóãè, êîèòî ìîæåì äà ïîëçâàìå. Äà íå çàáðàâÿìå ñúùî çäðàâåîïàçâàíåòî íåãîâîòî êà÷åñòâî è äîñòúïíîñò, êàêòî âå÷å áåøå ïîä÷åðòàíî â ïúðâèÿ ïàíåë íà êðúãëàòà ìàñà, êîåòî ñúùî òàêà å âàæíà ÷àñò îò ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà. Àêî ïîãëåäíåì ïî-îáùî, ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà ñÿêàø îáõâàùà ïîâå÷åòî àñïåêòè îò âúòðåøíàòà ïîëèòèêà íà ñòðàíàòà. Âñúùíîñò ïî-ïðàâèëíî áè áèëî äà êàæåì, ÷å âñè÷êè åëåìåíòè è àñïåêòè íà âúòðåøíàòà ïîëèòèêà, èìàò è ñîöèàëåí àñïåêò, ñîöèàëåí êîìïîíåíò. Äà âçåìåì íàïðèìåð ïðåñòúïíîñòòà è êîðóïöèÿòà. Òåçè áåçñïîðíè ÿçâè â îáùåñòâîòî. Òåõíèòå ïðè÷èíè èìàò ñîöèàëíè êîðåíè. Íî 56

âåäíúæ âúçíèêíàëè, òå îêàçâàò îáðàòíî âëèÿíèå âúðõó îáùåñòâîòî ÷ðåç îáùåñòâåíèòå îòíîøåíèÿ, êîèòî ñå ñúçäàâàò â ðåçóëòàò -íà îáùåñòâåíèòå íàãëàñè è êîèòî ñå ôîðìèðàò îò òÿõ. È òîâà âëèÿíèå å îïðåäåëåíî íåãàòèâíî. Ïðåäè âñè÷êî çàùîòî íàðóøàâà åäèí îñíîâåí ïðèíöèï, îò êîéòî ñå ðúêîâîäè â ïðåöåíêèòå è â ïîâåäåíèåòî ñè ÷îâåêúò â îáùåñòâîòî: ïðèíöèïà íà ñïðàâåäëèâîñòòà. Êàêòî ïîñî÷è ãåíåðàë Èâàí Äî÷åâ â ñâîÿòà ðåïëèêà êúì ó÷àñòíèöèòå â ïúðâîòî çàñåäàíèå, ñïðàâåäëèâîñòòà å ìíîãî âàæíà êàòî ìîòèâàöèÿ íà ÷îâåøêîòî ïîâåäåíèå. Çà äà èìà ñúîòâåòñòâèå ìåæäó íàìåðåíèåòî, öåëòà è ðåçóëòàòà. Ïðè íàðóøàâàíåòî íà òîçè ïðèíöèï, îñîáåíî ïðè íåãîâîòî ñèñòåìíî è öåëåíàñî÷åíî ïîòúïêâàíå, ÷îâåøêàòà ìîòèâàöèÿ áèâà ñìà÷êàíà è óíèùîæåíà. Ñëåä êàòî äîáðîäåòåëòà íå ñàìî íå ñå íàãðàæäàâà, à ñå íàêàçâà, ñëåä êàòî ïîðîêúò ñå ïðåâðúùà â«ïðàâèëåí èçáîð» è ðàç÷èñòâà ïúòÿ êúì óñïåõ â îáùåñòâîòî, çà êàêâè ïðèíöèïè íà ñîöèàëíà ïîëèòèêà ìîæåì äà ãîâîðèì, áåç äà èçïàäàìå â ñõîëàñòèêà è ñîöèàëíî ëèöåìåðèå!  òàêèâà è ïîäîáíè ñëó÷àè äîáðîäåòåëòà ñå îêàçâà ñèãóðåí ïúò êúì ñîöèàëíîòî àóòñàéäåðñòâî, à àðîãàíòíàòà è áåçïàðäîííà ïîðî÷íîñò ïðè èçáîðà íà öåëèòå è ñðåäñòâàòà- ïîäñèãóðåí ïúò êúì ñîöèàëåí ïðîñïåðèòåò è ëè÷íîñòíà êàðèåðà. Èçâèíÿâàì ñå çà åìîöèîíàëíèÿ çàðÿä íà òîâà ìîå èçêàçâàíå, íî òåìàòà å òàêàâà, ÷å íå ìîæå äà íè îñòàâÿ ðàâíîäóøíè. Çàùîòî ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà íå å ïîëèòèêà íà ñîöèàëíèòå ïîäàÿíèÿ, à ïîëèòèêà íà ñîöèàëíèòå èíâåñòèöèè, íà ñîöèàëíèòå èíîâàöèè, êîèòî àêî ñà íàïðàâåíè ðàçóìíî è äàëíîâèäíî èìàò ñâîÿòà âúçâðúùàåìîñò, èìàò ñâîé åôåêò íà ðàçøèðåíî âúçïðîèçâîäñòâî. Êàçâàì è ïîä÷åðòàâàì òîâà, çàùîòî ìíîãî ïðåäñòàâèòåëè íà èêîíîìè÷åñêèÿ è ïîëèòè÷åñêèÿ åëèò ãîâîðÿò è âúðøàò òî÷íî îáðàòíîòî. È çà ñúæàëåíèå ìíîãî õîðà èì âÿðâàò. Çà äà ðàçáåðåì èñòèíàòà îáà÷å, íå òðÿáâà äà ðàç÷èòàìå ñàìî íà íÿêàêâî âúòðåøíî ÷óâñòâî, êîåòî äà íè ïîäñêàçâà êîå å ïðàâèëíî è êàêâî íå å.  ñëó÷àÿ íå ñòàâà âúïðîñ ñàìî çà ìîðàëíà åìîöèÿ, à ñúùî òàêà çà ÿñíà àðèòìåòèêà. Çà äà ìîæåì äà ñå îáîñíîâåì, ïðîñòî òðÿáâà äà èìàìå ÿñíè êðèòåðèè è ìåõàíèçìè, ñ êîèòî äà èç÷èñëÿâàìå ñîöèàëíèÿ åôåêò. Íàïðèìåð íà èíâåñòèöèèòå â îáðàçîâàíèåòî, íà èíâåñòèöèèòå â çäðàâåîïàçâàíåòî, íà èíâåñòèöèèòå çà ïîäîáðÿâàíå íà ñîöèàëíàòà èíôðàñòðóêòóðà, íà èíâåñòèöèèòå â ñôåðàòà íà êóëòóðàòà è ò. í. Êîãàòî èìàìå òàêèâà ÿñíè êðèòåðèè è ìåõàíèçìè çà èç÷èñëÿâàíå íà ñîöèàëíèÿ åôåêò, ñòàâà ïðåäåëíî ÿñíî, ÷å äîðè èíâåñòèöèèòå â ñúçäàâàíåòî íà äîñòîåí æèâîò çà õîðàòà îò òðåòàòà âúçðàñò íå ñà ñàìî ìîðàëåí àêò, ñâúðçàí ñ ðàçõîä íà ôèíàíñîâè ñðåäñòâà. Ñèãóðíî ùå ìå ïîïèòàòå, çàùî è òàì òúðñÿ è íàìèðàì ñîöèàëíà åôåêòèâíîñò íà èíâåñòèöèèòå? Ùå ñå îïèòàì äà âè îáÿñíÿ è ñå íàäÿâàì äà 57

ãî ðàçáåðåòå. Åôåêòúò å îïîñðåäñòâàí, íî íåñúìíåí. Çàùîòî êîãàòî åäèí ìëàäåæ âèæäà, ÷å òðóäúò è óñèëèÿòà, êîèòî å ïîëîæèë â æèâîòà ñè åäèí âå÷å âúçðàñòåí ÷îâåê ñå âúçíàãðàæäàâàò ñ äîñòîéíè ñòàðèíè, ñ åäíà àäåêâàòíà, îòãîâàðÿùà íà æèçíåíèÿ ñòàíäàðò ïåíñèÿ, äíåøíèÿò ìëàäåæ çàïî÷âà äà èçïèòâà äîâåðèå è óâàæåíèå êúì îáùåñòâîòî è ñèñòåìàòà. Òîé çíàå, ÷å óñèëèÿòà ìó ñåãà íÿìà äà áúäàò íàïðàçíè, ÷å êîãàòî îñòàðåå íÿìà äà áúäå èçîñòàâåí íà ïðîèçâîëà íà ñúäáàòà. È êàòî ñëåäñòâèå îò òîâà òîé ïëàíèðà è ìîòèâèðà æèâîòà ñè, êàêòî è ðàáîòàòà ñè ñ îãëåä íà òàçè óáåäåíîñò. Àêî òîâà íå ñå ñëó÷è, àêî òîé å óáåäåí â îáðàòíîòî, òîé ùå ïëàíèðà æèâîòà è ðàáîòàòà ñè ïî äðóã íà÷èí, ùå òúðñè êðàòêîñðî÷íèòå ðåøåíèÿ à òå ñà ìåæäó«ãîëåìèÿ óäàð» è æèâååíåòî äåí çà äåí. Îòòóê äî íàðóøàâàíåòî íà ïðàâèëàòà, äî ïðåìèíàâàíåòî«îò äðóãàòà ñòðàíà» íà çàêîíà, èìà ñàìî åäíà êðà÷êà. Ñ êàêâî äà ãî ìîòèâèðàø äà áúäå äîáðîäåòåëåí, äà ïîëàãà óñèëèÿ è äà èíâåñòèðà â áúäåùåòî ñè, êîãàòî òîé âñåêè äåí ñ î÷èòå ñè âèæäà åäíî«ðåàëíî» áúäåùå â ëèöåòî íà íàñòîÿùåòî íà ñåãàøíèòå ïåíñèîíåðè, íà ñâîèòå ðîäèòåëè è áëèçêè îò òðåòàòà âúçðàñò? Ïðîùàâàéòå îòíîâî çà ìîèòå ìàëêî åìîöèîíàëíè ñëîâà, íî àç ïàê ïîä÷åðòàâàì, ÷å ñàìàòà òåìà å òàêàâà è ïðåäïîëàãà àíãàæèðàíîñò è ëè÷íî îòíîøåíèå. Ñúùåâðåìåííî òîâà å íåùîòî, êîåòî íè îòëè÷àâà êàòî ñîöèàëíè õóìàíèñòè îò ïîäõîäà, îñíîâàí íà ÷èñòî èêîíîìè÷åñêè àíàëèçè è êàëêóëàöèè íà èíòåðåñè. Íàäÿâàì ñå, ÷å òóê ùå ÷óåì èíòåðåñíè ôàêòè è ïðèìåðè îò ïðàêòèêàòà ïî ìåñòà, â îáùèíèòå. Íàäÿâàì ñå ñúùî òàêà, ÷å êîãàòî äîéäå âðåìå äà îáîáùàâàìå, åäíà ÷àñò îò òåçè ôàêòè è ïðèìåðè ùå ïîñëóæàò çà îñíîâà íà êîíêðåòíè ïîñëàíèÿ è ïðåäëîæåíèÿ êúì íàøèòå ïðåäñòàâèòåëè â ïàðëàìåíòà, à äðóãà ÷àñò ùå çàëåãíàò â ïî-íàòàòúøíîòî ðàçðàáîòâàíå íà ïðîãðàìíèòå öåëè íà ñîöèàëíèÿ õóìàíèçúì. 58

Ãîðàí Ãîðàíîâ Ñîöèàëíèòå íàöèîíàëíè ñòðóêòóðè â êîíòåêñòà íà ãëîáàëèçàöèÿòà Âñåêè àíàëèç, ÷èéòî ïðåäìåò å âðúçêàòà ìåæäó áúëãàðñêîòî îáùåñòâî è ïðîöåñà íà ðàçãðúùàùàòà ñå ãëîáàëèçàöèÿ, ðèñêóâà äà ñå ïîääàäå íà äâà òåíäåíöèîçíè ìèñëîâíè ïîäõîäà. Åäèíèÿò îò òÿõ å âúçïðèåìàíåòî íà ãëîáàëèçàöèÿòà êàòî ôîí, âúðõó êîéòî ñå ïðîåêòèðà ñúâðåìåííîòî ðàçâèòèå íà áúëãàðñêîòî îáùåñòâî.  ãëîáàëèçàöèÿòà ñà âúâëå÷åíè ìîãúùè îáùåñòâåíè è ïîëèòè÷åñêè ñèëè, ïðèçâàíè äà ñúòâîðÿò íåïîäîçèðàíè è íåâèæäàíè òåõíîëîãè÷íè, èêîíîìè÷åñêè, êóëòóðíè, è çàùî íå, àíòðîïîãåííè öâåòîâå. Èçñëåäâàíåòî íà âðúçêàòà ìåæäó òåçè òåíäåíöèè è áúëãàðñêîòî îáùåñòâî å åäíà îò âúçìîæíîñòèòå è ÷ðåç íàøåòî îáùåñòâî äà ñå èëþñòðèðà îáåêòèâíîòî ìÿñòî è ðîëÿ íà ìàëêèòå íàöèîíàëíè îáùíîñòè â åïîõàòà íà ãëîáàëèçàöèÿòà. Äðóãèÿò ïîäõîä å ìàðãèíàëèçèðàíåòî íà ïðåäñòàâàòà çà âëèÿíèåòî íà ãëîáàëèçàöèÿòà âúðõó îáùåñòâà, êîèòî íå ñå âìåñòâàò â íåéíîòî óíèêàëíî ñúäúðæàíèå è òåðèòîðèàëåí ìàùàá. Ãëîáàëèçàöèÿòà êàòî ðåàëåí ïðîöåñ çàñÿãà ñàìî íåçíà÷èòåëíà ÷àñò îò íàöèîíàëíî îáîñîáåíèòå ÷îâåøêè îáùíîñòè. Òÿ å íåùî, êîåòî ñòàâà â è ñå ïðàâè îò âèñîêî ðàçâèòèòå äúðæàâè. Òÿ å èçêëþ÷èòåëíî ÿâëåíèå, ÷ðåç íåÿ ñå ñúçäàâà åäèí íîâ ñâÿò, íî çà íàñ òîâà èìà âñå îùå ïîæåëàòåëíè çíà÷åíèÿ. Çà íàñ íåéíèòå ñòîéíîñòè ñå àêòóàëèçèðàò ïî íà÷èí, êîéòî íè ïðèíóæäàâà äà âúçïðèåìàìå ÷àñò îò íåéíèòå ðåàëíîñòè. Ìàðãèíàëèçèðàíåòî íà ãëîáàëèçàöèÿòà ñå ïîäõðàíâà íàé-âå÷å îò êîìïëåêñèòå íà íàöèîíàëíà ìàëîöåííîñò. Äà, òÿ å íåùî, êîåòî âñå ïàê íè çàñÿãà íåïîñðåäñòâåíî. Îáðúùàì âíèìàíèå íà òåçè íà ïðúâ ïîãëåä êîëêîòî êîíòðàñòíè, òîëêîâà è ïðèëè÷àùè ñè âúçïðèÿòèÿ, çàùîòî òÿõíîòî âúçäåéñòâèå å äåìîòèâèðàùî. Ðåàëíîñòòà å äðóãà. Ïî êàêúâòî è íà÷èí äà ñå êîíñòèòóèðàò è ñèòóèðàò âúâ âðåìåòî è ïðîñòðàíñòâîòî ðàçëè÷íèòå ãëîáàëèçàöèîííè ïðîöåñè, ñåãàøíèÿò ìîäåë íà ãëîáàëèçàöèÿòà èìà ïîä÷åðòàíî èíòåãðàöèîíåí õàðàêòåð.  ãëîáàëèçàöèÿòà ó÷àñòâàò âñè÷êè íàöèîíàëíè îáùíîñòè. Äèëåìà ó÷àñòèå-íåó÷àñòèå â èçâúðøâàùàòà ñå ãëîáàëèçàöèÿ íå ñúùåñòâóâà. È òîâà å ìîæå áè íàé-ðàçëè÷íîòî è íåïðèâè÷íîòî, êîãàòî ñå ïîñòàâÿ âúïðîñúò çà ôîðìèðàíåòî è ðåàëèçèðàíåòî íà ðàçëè÷íèòå íàöèîíàëíè ãëîáàëèçàöèîííè ñòðàòåãèè. Ïîä÷åðòàâàì, ñòàâà äóìà çà ó÷àñòèå, êîåòî íå ìîæå äà áúäå çàîáèêîëåíî èëè îòëîæåíî ïîä êàêúâòî è äà å ïðåòåêñò. Íàé-íåóáåäèòåëíà å íàãëàñàòà, ÷å òîâà ó÷àñòèå å ïðåäñòîÿùî. Ïî òîçè ïîâîä âåäíàãà ìîæå äà ñå ïîñî÷è, ÷å çà Áúëãàðèÿ ó÷àñòèåòî â ãëîáàëèçàöèÿòà ñëåä 1990 ãîäèíà ñå îïðåäåëÿ îò âêëþ÷âàíåòî é â äâà ãëîáàëèçàöèîííè ïðîöåñà. Åäèíèÿò íà òðàíñíàöèîíàëíèÿ êàïèòàëèçúì ÷ðåç âúçïðèåìàíåòî íà ìîäåëà íà ëèáåðàëíàòà ïàçàðíà èêîíîìèêà. È äðóãèÿò îò áèòèåòî íè êàòî äúðæàâà-÷ëåí íà ÅÑ. 59

Ïîëèòè÷åñêèòå àëòåðíàòèâè íà ãëîáàëèçàöèÿòà ïðåç 90-òå ãîäèíè íà ìèíàëèÿ âåê Îñìèñëÿíåòî íà ðåàëíîòî ó÷àñòèå íà îòäåëíàòà äúðæàâà â ãëîáàëèçàöèÿòà ïðåäïîëàãà åäíî óìåñòíî óòî÷íåíèå. Èìàì ïðåäâèä ïðîìÿíàòà íà ïîëèòè÷åñêàòà ñòðàòåãèÿ çà ðåàëèçèðàíåòî íà ãëîáàëèçàöèÿòà êàòî èíòåãðàöèîíåí ïðîöåñ. Óòî÷íåíèåòî å óìåñòíî, çàùîòî îò åäíà ñòðàíà òî ïîçâîëÿâà ãëîáàëèçàöèÿòà äà ñå ðàçãëåæäà êàêòî êàòî ðàöèîíàëíî ïëàíèðàí íàäíàöèîíàëåí ïðîöåñ, òàêà è êàòî ïðîöåñ, êîéòî å ïîä÷åðòàíî çàâèñèì è îò ñúîòíîøåíèåòî ìåæäó äúðæàâíîîðãàíèçèðàíèòå ñóáåêòè, êîèòî îïðåäåëÿò ñúâðåìåííîòî ñâåòîâíî ðàçâèòèå. Ïî òîçè ïîâîä èñêàì äà ñå âúðíà êúì 70-òå è 80-òå ãîäèíè íà ìèíàëèÿ âåê, êîãàòî ôóíêöèîíèðà ò. íàð. Ðèìñêè êëóá. Àâòîðèòåòúò íà òàçè èíñòèòóöèÿ ñå äúëæè êàêòî íà ñúñòàâà íà ó÷àñòíèöèòå é, òàêà è íà ïðîáëåìèòå, êîèòî ñå ïîñòàâÿò â öåíòúðà íà âíèìàíèåòî íà äåëîâèòå è íà ïîëèòè÷åñêèòå êðúãîâå ïî òîâà âðåìå. Ó÷àñòíèöèòå â êëóáà èçðè÷íî ïîä÷åðòàâàò ñòðåìåæà ñè äà íå ñå ïîääàâàò íà ïîëèòè÷åñêè åìîöèè è äà íå ñå ðúêîâîäÿò îò èäåîëîãè÷åñêè àìáèöèè è ïðèñòðàñòèÿ. Îáÿñíèìà çàùèòíà ðåàêöèÿ, ïðåäèçâèêàíà îò àôèøèðàíîòî óáåæäåíèå, ÷å âîäåùèÿò ïðîáëåì, êîéòî ãè îáåäèíÿâà, å çàãðèæåíîñòòà çà ñúäáàòà íà ÷îâå÷åñòâîòî. Ñ ïîðåäèöà îò ðàçðàáîòêè Êëóáúò ñå àíãàæèðà ñ êîíöåïòóàëèçèðàíåòî íà ãëîáàëåí ïîäõîä çà îòêðèâàíå è îáÿñíåíèå íà âðúçêèòå ìåæäó èêîíîìè÷åñêè, êóëòóðíè, ïñèõîëîãè÷åñêè è ñîöèàëíè ñúñòîÿíèÿ è òåíäåíöèè, êîèòî ïîçâîëÿâàò äà ñå äåôèíèðà ñúäúðæàòåëíî ïîíÿòèåòî çà åäíà àêòóàëíà"ñâåòîâíà ïðîáëåìàòèêà”. Ðàçðàáîòâàíåòî íà òàçè ïðîáëåìàòèêà èìà çà öåë ïðåäïðèåìàíåòî íà ñúâìåñòíè ïðàêòè÷åñêè äåéñòâèÿ, íåîáõîäèìîñòòà îò êîèòî ïðîèçòè÷à êàêòî îò óíèâåðñàëíèÿ õàðàêòåð íà îòêðîÿâàùèòå ñå ïðîáëåìè, òàêà è îò çàäúëáî÷àâàùàòà ñå çàâèñèìîñò ìåæäó îòäåëíèòå äúðæàâè. Öåëåíàñî÷åíàòà èçñëåäîâàòåëñêà è îáùåñòâåíà äåéíîñò íà Êëóáà ñå îçíàìåíóâà ñ ðàçðàáîòâàíåòî íà êîíöåïöèÿòà çà ïúðâàòà ãëîáàëíà ðåâîëþöèÿ. Èçëèøíî å äà ñå íàïîìíÿ, ÷å òîâà ÿâëåíèå å ïðåäèçâèêàíî îò ïîñòèæåíèÿòà íà ìîäåðíèÿ ñâÿò, îò ðàçâèòèåòî íà èíäóñòðèàëíèòå äúðæàâè è íå íà ïîñëåäíî ìÿñòî îò íåîïîëçîòâîðåíèòå âúçìîæíîñòè íà íàóêàòà è òåõíèêàòà. Âïðî÷åì ñàìîòî ñëîâîñú÷åòàíèå"ãëîáàëíà ðåâîëþöèÿ” å òâúðäå ïîêàçàòåëíî. Ìîäåðíèÿò ñâÿò å ïðåæèâÿë íÿêîëêî ãîëåìè ïîëèòè÷åñêè ðåâîëþöèè, êîèòî ñå èçâúðøâàò â åäíà îòäåëíî âçåòà ñòðàíà, íåçàâèñèìî ÷å ñå àíãàæèðàò ñ ðåøàâàíåòî è íà îáùîçíà÷èìè ÷îâåøêè ïðîáëåìè. Ïîëèòè÷åñêîòî ïðåäèçâèêàòåëñòâî òîçè ïúò å îò ðàçëè÷íî åñòåñòâî. Ãëîáàëíàòà ðåâîëþöèÿ å ïîäãîòâåíà îò åäíà óíèâåðñàëíà ïî ïðèðîäàòà ñè 60

ïðè÷èíà, èçâåñòíà êàòî íàó÷íî-òåõíè÷åñêà ðåâîëþöèÿ, êîÿòî èçâåæäà íà ïðåäåí ïëàí ïîòðåáíîñòòà îò àäåêâàòåí îòãîâîð íà ñîöèàëíè, õóìàííè è åêîëîãè÷íè êîíôëèêòè è ïðåäèçâèêàòåëñòâà. Òàçè ðåâîëþöèÿ íå ñàìî å íàñî÷åíà êúì ðåøàâàíåòî íà óíèâåðñàëíè ïðîáëåìè, íî èìà çà öåë îáåäèíÿâàíåòî íà óñèëèÿòà íà îòäåëíè äúðæàâè â èìåòî íà åäíî ñúâìåñòíî óñèëèå è íà åäíà ñâåòîâíà ñîëèäàðíîñò. Öåë, êîÿòî ïðåäïîëàãà è ïîëèòè÷åñêà âîëÿ çà ñúçäàâàíå ñúùî íà ïîäõîäÿùî êîìïåòåíòíî óïðàâëåíèå, êîåòî íà ïúðâî ìÿñòî ñëåäâà äà ïðåäïàçè Õîðàòà è Çåìÿòà îò î÷åðòàâàùè ñå òðàéíè êëèìàòè÷íè èçìåíåíèÿ ñ íåïðåäñêàçóåìè ïîñëåäñòâèÿ. Âúçäúðæàì ñå äà êîìåíòèðàì íàòðàïâàùèòå ñå àíàëîãèè ñúñ çàäúëáî÷àâàùàòà ñå â ìîìåíòà ôèíàíñîâà êðèçà, çà êîÿòî íàé-âå÷å ñå òâúðäè, ÷å å ïîðîäåíà îò"íåêîìïåòåíòíî óïðàâëåíèå” íà áàíêîâàòà ñôåðà. Íå æåëàÿ íè íàé-ìàëêî äà ñúçäàâàì âïå÷àòëåíèå, ÷å êðèçà îò ïîäîáåí ðîä áè áèëà íåâúçìîæíà ïðè âúçïðèåìàíå íà ïðåïîðúêèòå íà Ðèìñêèÿ êëóá. Ñòðåìåæúò ìè å äà ðàçêðèÿ ïðîìÿíàòà â íà÷èíà íà âúçäåéñòâèåòî, êîåòî ÷ðåç ãëîáàëèçàöèÿòà ôàêòîðè îò èêîíîìè÷åñêî è âëàñòîâî åñòåñòâî óïðàæíÿâàò âúðõó ðàçâèòèåòî íà ñúâðåìåííèòå íàöèîíàëíè îáùåñòâà. Êîëêîòî è äàëíîâèäíà äà èçãëåæ äà êîíöåïöèÿòà çà"ãëîáàëíàòà ðåâîëþöèÿ”, â èçâåñòåí ñìèñúë òÿ ñè îñòàâà èäåÿ íà åäèí èíòåëåêòóàëåí åëèò, êîéòî ðàòóâà çà ñúç äàâàíåòî íà"îáù ïëàíåòàðåí äîì”,"îáù åâðîïåéñêè äîì”,"íîâî ãëîáàëíî îáùåñòâî” è ò. í. Çà ñúäáàòà íà òàçè èäåÿ äîïðèíàñÿò ñúáèòèÿòà â íà÷àëîòî íà 90-òå ãîäèíè íà ÕÕ âåê, ïðåäèçâèêàíè îò ñòðàòåãè÷åñêîòî ïðåñòðóêòóðèðàíå íà ìåæäóíàðîäíèòå îòíîøåíèÿ ñëåä ðàçïàäàíåòî íà Ñúâåòñêèÿ ñúþç. Ìåæäó äðóãîòî, àâòîðèòå íà"Äåêëàðàöèÿòà çà ãëîáàëíàòà ðåâîëþöèÿ” èìàò ñúçíàíèåòî çà î÷åðòàâàùèÿ ñå íåóñïåõ íà òÿõíîòî íàìåðåíèå. Çàùîòî òî ïðåäïîëàãà ñúòðóäíè÷åñòâî ìåæäó ñúùåñòâóâàùèòå òîãàâà ðàçëè÷íè îáùåñòâåíè ñèñòåìè. Ãëîáàëíàòà ðåâîëþöèÿ å ïðîöåñ, êîéòî ïðÿêî çàñÿãà ñàìèòå ñèñòåìè. Îò äúðæàâèòå è îò òåõíèòå ðúêîâîäèòåëè ñå èçèñêâà ïî ñúîòâåòåí íà÷èí äà àäàïòèðàò ñúùåñòâóâàùèòå ñòðóêòóðè â èìåòî íà åäíî íîâî ðàçâèòèå, êîåòî íå ôåòèøèçèðà èêîíîìè÷åñêèÿ ðàñòåæ. Ïîÿâàòà íà íîâà ïîëèòè÷åñêà àëòåðíàòèâà ñëåä"ñòóäåíàòà âîéíà” å îáåêòèâíî äåòåðìèíèðàíà. Èíòåðåñíîòî å, ÷å ïðåóñòàíîâÿâàíåòî íà ñúùåñòâóâàíåòî íà åäíàòà îáùåñòâåíà ñèñòåìà âîäè äî ñâîåîáðàçåí ãëîáàëåí àâòîìàòèçúì. Ãëîáàëèçàöèÿòà íå ñå ïðåóñòàíîâÿâà. Íåùî ïîâå÷å. Óáåäèòåëíî çâó÷è òâúðäåíèåòî, ÷å ñëåä ðàçïàäàíåòî íà äâóïîëþñíèÿ ìîäåë íà ñâåòîâíèòå îòíîøåíèÿ è ñëåä êðàÿ íà èäåîëîãèèòå, ãëîáàëèçàöèÿòà ñå íàñî÷âà îò ëîãèêàòà íà ëèáåðàëíèÿ êàïèòàëèçúì è íåãîâèòå åñòåñòâåíè ïàçàðíè ìåõàíèçìè. 61

Çàïî÷âà ïðèëàãàíåòî íà ìîíåòàðèçìà, íàé-îáùî íà ñòðàòåãèèòå è èíñòðóìåíòèòå, çàëåãíàëè â ðàçðàáîòåíàòà ïðåç 80-òå ãîäèíè íà ìèíàëèÿ âåê íåîêîíñåðâàòèâíà ëèáåðàëíà äîêòðèíà, èçâåñòíà êàòî "Âàøèíãòîíñêè êîíñåíñóñ”. Ïðîìåíÿ ñå è ïîëèòè÷åñêàòà ïàðàäèãìà íà ãëîáàëèçàöèÿòà. Òÿ ñòàâà ÷àñò îò ïðîöåñà íà óñòàíîâÿâàíå íà íîâèÿ ñâåòîâåí ðåä. Ðîëÿòà íà õåãåìîí, êîÿòî ïîåìàò ÑÀÙ, íå å íåî÷àêâàíà. Ïî-ðàçëè÷íî ñòîè âúïðîñúò, ñâúðçàí ñ âúçïðèåìàíåòî íà àìåðèêàíñêèÿ èêîíîìè÷åñêè è ïîëèòè÷åñêè ìîäåë íà ðàçâèòèå, ñúùî êàòî ìîäåë çà îñúùåñòâÿâàíå íà ãëîáàëèçàöèÿòà. Ùå ñè ïîçâîëÿ äà ïîñî÷à äâå ñúùåñòâåíè ðàçëèêè ìåæäó èäåÿòà çà ãëîáàëíàòà ðåâîëþöèÿ è âúçïðèåìàíåòî íà ãëîáàëèçàöèÿòà êàòî òðàíñíàöèîíàëåí ëèáåðàëíî-ïàçàðåí êàïèòàëèçúì.  ïúðâèÿ ñëó÷àé âúçíèêâàò ïðîìåíè, ñâúðçàíè ñ èíñòèòóöèîíàëèçèðàíå íà óïðàâëåíèåòî íà âúïðîñèòå îò ãëîáàëåí ñòðàòåãè÷åñêè õàðàêòåð, êîèòî çàñÿãàò öÿëîòî ÷îâå÷åñòâî. Çà òàçè öåë ìîãàò äà ñå èçïîëçâàò ÷àñò îò ñúùåñòâóâàùèòå ìåæäóíàðîäíè îðãàíèçàöèè. Íî òå äàëå÷ íå ñà ïîäõîäÿùè è åôåêòèâíè, çàùîòî îáðàçíî êàçàíî, íå ðàçïîëàãàò ñ èçïúëíèòåëíà âëàñò. Áåç ñèñòåìà îò ïîäîáíè èíñòèòóöèè âçåòèòå ðåøåíèÿ èìàò ïðåïîðú÷èòåëåí õàðàêòåð çà ïðàâèòåëñòâàòà íà íàöèîíàëíèòå äúðæàâè. Î÷åâèäíî å, ÷å òåðìèíúò"ðåâîëþöèÿ” èëþñòðèðà èíñòèòóöèîíàëíàòà íåîáõîäèìîñò îò ôóíêöèîíèðàíåòî íà ñâîåîáðàçíî ñâåòîâíî ïðàâèòåëñòâî, ñ âñè÷êè âúçìîæíè ðàçíîãëàñèÿ è ïðîòèâîäåéñòâèÿ ïðè íåéíîòî ðåàëèçèðàíå. Ñåãàøíèÿò ìîäåë íà ãëîáàëèçàöèÿòà å äîìèíèðàí îò ÑÀÙ è ïîêîíêðåòíî îò àìåðèêàíñêèÿ áèçíåñ åëèò ñ íåãîâèòå íåñðàâíèìè óïðàâëåíñêè óìåíèÿ, îïèò è êîìïëåêñ îò èêîíîìè÷åñêè è òåõíîëîãè÷íè ðåñóðñè çà ãëîáàëíà åêñïàíçèÿ. Ïî àíàëîãè÷åí íà÷èí ñòîÿò íåùàòà è ñ âúçìîæíîñòèòå çà âëèÿíèå íà ïîëèòè÷åñêèÿ è èíòåëåêòóàëíèÿ åëèò íà àìåðèêàíñêàòà äúðæàâà. È òúé êàòî êàçàíîòî äîñåãà ñå îòíàñÿ ïðÿêî äî ðàçáèðàíèÿòà îòíîñíî ñîöèàëíàòà èíôðàñòðóêòóðà íà ãëîáàëèçàöèÿòà, ùå ïîñî÷à, ÷å ðàçðàáîòêèòå íà Ðèìñêèÿ êëóá èìàò çà öåë èçäèãàíåòî íà êà÷åñòâîòî íà æèâîò. Ëàíñèðàò ñå òåçèòå çà ñúêðàùàâàíå íà ðàáîòíîòî âðåìå, çà ïðåìèíàâàíå êúì ÷åòèðè ÷àñîâà òðóäîâà çàåòîñò íà äåí, à îòòóê è çà âúâåæäàíåòî íà äâóñìåíåí äíåâåí ðåæèì íà ðàáîòà êàòî ñðåäñòâî çà ðåøàâàíå íà ïðîáëåìà ñúñ çàåòîñòòà. Îáñúæäàò ñå âúçìîæíîñòèòå çà ïúëíîöåííî îïîëçîòâîðÿâàíå íà ñâîáîäíîòî âðåìå, ÷ðåç âêëþ÷âàíå íà õîðàòà â îáðàçîâàòåëíè è ðàçâëåêàòåëíè äåéíîñòè. Îòãëàñ íà òåçè ðàçáèðàíèÿ å âúâåæäàíåòî â ðåäèöà ðàçâèòè äúðæàâè íà òðèäåñåò è ïåò ÷àñîâà ðàáîòíà ñåäìèöà. Äîñòàòú÷íî å äà ñå ïîñî÷è, ÷å ñåãà ñà ìåðîäàâíè ðàçáèðàíèÿòà çà ñú÷åòàâàíå íà îñíîâíàòà ñ äîïúëíèòåëíà òðóäîâà çàåòîñò. Åäíà îò ïîñëåäíèòå ïðîÿâè íà òàçè ñîöèàëíà îðèåíòàöèÿ ñà ïðàâèòåëñòâåíèòå èíèöèàòèâè çà óäúëæàâàíå íà ñåäìè÷íîòî ðàáîòíî âðåìå âúâ Ôðàíöèÿ. 62

Áúëãàðñêèòå ðåàëíîñòè Êàêòî âå÷å ñòàíà äóìà, îñìèñëÿíåòî íà ðàçëè÷íèòå àñïåêòè íà ðàçâèòèåòî íà áúëãàðñêîòî îáùåñòâî â êîíòåêñòà íà ãëîáàëèçàöèÿòà, ñëåäâà äà ñå ïðàâè îò ãëåäíà òî÷êà íà ó÷àñòèåòî íà Áúëãàðèÿ â ãëîáàëèçàöèÿòà. Ïîòâúðæäåíèå çà ðåàëíîñòòà íà òîâà ó÷àñòèå ñà âúçïðèåìàíåòî íà ìîäåëà íà ëèáåðàëíàòà ïàçàðíà èêîíîìèêà, ñòðóêòóðíèòå ïðîìåíè îò ðîäà íà ïðèâàòèçàöèÿòà, âàëóòíèÿò áîðä, êîíòðîëúò îò ñòðàíà íà Ìåæäóíàðîäíèÿ âàëóòåí ôîíä è Ñâåòîâíàòà áàíêà. Ñúùåâðåìåííî îò ïðúâ ïîãëåä å òðóäíî äà ñå êîíñòàòèðà íÿêàêâî äðàìàòè÷íî ãëîáàëèçàöèîííî ïðåñòðóêòóðèðàíå íà ñîöèàëíàòà ñôåðà ïðåç ïîñëåäíèòå äâå äåñåòèëåòèÿ.  Áúëãàðèÿ ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò ñîöèàëíèòå ïðîáëåìè íà îáùåñòâîòî è íà õîðàòà ïðîäúëæàâàò äà ñå ñòðóêòóðèðàò ïî êîíâåíöèîíàëåí íà ÷èí. Òîâà ñà çàåòîñòòà, îáðàçîâàíèåòî, çäðàâåîïàçâàíåòî, ñîöèàëíîòî îñèãóðÿâàíå, ïåíñèîííîòî äåëî è äåìîãðàôñêèòå òåíäåíöèè. Êúì òÿõ ìîãàò äà ñå ïðè÷èñëÿò êàòî íåùî íîâî âúòðåøíàòà ìèãðà öèÿ, êîÿòî ïðåâðúùà íàé-âå÷å Ñîôèÿ â"áúëãàðñêèÿ ìåãàïîëèñ”, êîíöåíòðèðàíåòî íà íàñåëåíèåòî â îùå íÿêîëêî ãðàäà è âúíøíàòà ìèãðàöèÿ íà ðàáîòíàòà ñèëà. Ùî ñå îòíàñÿ äî ðåôîðìèòå, íàñî÷åíè êúì ïðîìåíè â ðàçëè÷íèòå ñîöèàëíè ñôåðè, è äî ïîäõîäèòå çà ðåøàâàíåòî íà âúçíèêâàùèòå ïðîáëåìè, òå ñå âïèñâàò â ïàçàðíîëèáåðàëíàòà ïîëèòè÷åñêà è ñîöèàëíà ôèëîñîôèÿ íà áúëãàðñêèÿ ïðåõîä. Íàé-äðàñòè÷åí â òîâà îòíîøåíèå å ôàêòè÷åñêèÿò îòêàç îò ìîäåëà íà ñîöèàëíàòà äúðæàâà, âúçïðèåò îò ñúçäàòåëèòå íà äåéñòâàùàòà áúëãàðñêà êîíñòèòóöèÿ Òðóäíî å äà ñå ïðåöåíè ñúùî äî êàêâà ñòåïåí îáÿâåíèòå íàìåðåíèÿ çà óñòîé÷èâî ðàçâèòèå è çà èêîíîìèêà íà çíàíèåòî áèõà ìîãëè äà äîâåäàò äî íÿêàêâè ïî-ñúùåñòâåíè ïðîìåíè â êðàòêîñðî÷íà ïåðñïåêòèâà. Èêîíîìè÷åñêèÿò ðàñòåæ ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè ñå îáÿñíÿâà ñúñ ñòðóêòóðíè ïðîìåíè â èêîíîìèêàòà. Âèäíî å, ÷å òîé äàëå÷ íå ñå äúëæè íà ôóíêöèîíèðàíåòî íà îòðàñëèòå, êîèòî áèõà ìó ïðåäàëè äåéñòâèòåëíè êà÷åñòâåíè õàðàêòåðèñòèêè. Âñå îùå íå å âúçìîæíî äà ñå ïðåöåíè äàëè ñîöèàëíèòå íåðàâåíñòâà, ïîÿâàòà íà íîâàòà áåäíîñò è êðèòè÷íî îöåíÿâàíîòî ñúñòîÿíèå íà çäðàâåîïàçâàíåòî è íà îáðàçîâàíèåòî ñà ðåçóëòàò îò íåïîñðåäñòâåíàòà ãëîáàëèçàöèÿ íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà. Âëèÿíèåòî íà ãëîáàëèçàöèÿòà å íàëèöå êàòî îöåíú÷íà áàçà è êàòî ïðåïîðúêè çà äåéñòâèå. Ñèìïòîìàòè÷íî å ñõâàùàíåòî çà ðîëÿòà íà áúëãàðñêîòî îáðàçîâàíèå. Îò åäíà ñòðàíà âúïðåêè ïëà÷åâíîòî ñúñòîÿíèå, îñîáåíî íà ñðåäíîòî ó÷èëèùå, îò îáðàçîâàíèåòî ñå èçèñêâà äà îñèãóðÿâà ðàâíèùå íà ïîäãîòîâêà, êîÿòî ïðàâè âúçìîæíà ïðîôåñèîíàëíàòà ðåàëèçàöèÿ íà áúëãàðèòå è â íàé-ðàçâèòèòå äúðæàâè. Çàâèøåíèòå èçèñêâàíèÿ ñà àäðåñèðàíè íàé-âå÷å êúì ñèñòåìàòà íà âèñøåòî îáðàçîâàíèå. 63

Äîðè è äà å â ñúñòîÿíèå äà îòêëèêíå íà ïîäîáíè èçèñêâàíèÿ, ôóíêöèîíèðàíåòî íà îáðàçîâàòåëíàòà ñèñòåìà ïî òàêúâ íà÷èí áè äîâåëî äî òðàíñôåð íà ñúçäàäåíèÿ ñúñ ñîáñòâåíè ñèëè è ñðåäñòâà íàöèîíàëåí êàäðîâè è ïðîôåñèîíàëåí êàïèòàë. Íà ÷àñò îò áúëãàðñêèòå áèçíåñ ñðåäè å ïðèñúùî ïîòðåáèòåëñêî îòíîøåíèå êúì îáðàçîâàíèåòî. Íàñòîé÷èâè ñà ïðèçèâèòå çà ðåôîðìèðàíå íà îáðàçîâàíèåòî ÷ðåç ïðèâåæäàíåòî íà íåãîâàòà îðãàíèçàöèÿ è ìåòîäè íà îáó÷åíèå â ñúîòâåòñòâèå ñ ïðîôèëà è êâàëèôèêàöèÿòà íà ðàáîòíàòà ñèëà, îò êîÿòî ñå íóæäàå â ìîìåíòà ðåôîðìèðàíàòà íàöèîíàëíà èêîíîìèêà. Íåñúìíåíî å, ÷å â ãîäèíèòå íà òðàíñôîðìèðàíåòî íà áúëãàðñêîòî ïðîèçâîäñòâî íåùàòà ñå ïðîìåíèõà. Ïîëîæèòåëíî å äâèæåíèåòî îò"ãàðàæíèÿ ìîäåë íà áëàãîñúñòîÿíèåòî” êúì ðåàëíî ðàáîòåùè òóðèñòè÷åñêà èíäóñòðèÿ è ñòðîèòåëñòâî. Ãîëåìèÿò âúïðîñ å êàê ñëåä àòðàêòèâíî ïðîâåäåíàòà äåèíäóñòðèàëèçàöèÿ ùå ñå ïðèñòúïè êúì èçãðàæäàíå íà èíîâàöèîííè òåõíîëîãè÷íè ñòðóêòóðè. È ùå áúäå ëè â ñúñòîÿíèå îáðàçîâàíèåòî äà ðåàãèðà"ñåãà è âåäíàãà” íà ïîäîáíà èêîíîìè÷åñêà ñòðàòåãèÿ îò ïîä÷åðòàíî ãëîáàëèçàöèîííî åñòåñòâî.  êîíòåêñòà íà òðàíñíàöèîíàëíèÿ ëèáåðàëíî-ïàçàðåí êàïèòàëèçúì ùå ñïîäåëÿ íàêðàòêî è ìîåòî ðàçáèðàíå çà âúçìîæíèÿ èçõîä îò ôèíàíñîâàòà êðèçà, êîÿòî âñå ïîâå÷å íàáèðà ñêîðîñò. Ëîãè÷íî å äà ñå î÷àêâà, ÷å ïî-çàäúëáî÷åíèòå îöåíêè è ïðîãíîçè ïðåäñòîÿò. Íî è îò òîâà, êîåòî âå÷å å èçâåñòíî, ñúì ñêëîíåí äà ïðèåìà, ÷å ñå äîïóñêà èçâåñòíî íàäöåíÿâàíå íà î÷àêâàíèÿòà çà êà÷åñòâåíà ïðåîöåíêà íà èêîíîìè÷åñêàòà èíòåðâåíöèÿ íà äúðæàâàòà. Ïî-âíèìàòåëíîòî âãëåæäàíå â äåéñòâèÿòà íà ïðàâèòåëñòâåíèòå ôàêòîðè âúâ âèñîêîðàçâèòèòå äúðæàâè ïîêàçâà, ÷å ìåðêèòå ñå âúçïðèåìàò êàòî ïðèíóäèòåëíè è òàêòè÷åñêè. Òîâà å îñîáåíî ïîêàçàòåëíî çà äîñåãàøíèòå èíèöèàòèâè íà àìåðèêàíñêàòà àäìèíèñòðàöèÿ. Ñêëîíåí ñúì äà ïðèåìà, ÷å èçõîäúò îò êðèçàòà ùå ñå òúðñè â ðàìêèòå íà èêîíîìè÷åñêèÿ ëèáåðàëèçúì ÷ðåç ïðèëàãàíå íà ïîçíàòèÿ àðñåíàë îò ôèíàíñîâè è âëàñòîâè ìåõàíèçìè. Ïîâîä çà òîâà ìè äàâà ðàçäåëÿíåòî íà èêîíîìèêàòà íà ôèíàíñîâà è ðåàëíà è êîíöåíòðèðàíåòî íà óñèëèÿòà èìåííî â ðåàëíàòà èêîíîìèêà, êàòî óñëîâèå çà âúçñòàíîâÿâàíå íà ïîçèöèèòå íà ñâåòîâíàòà ôèíàíñîâà ñèñòåìà. È ìàêàð ÷å íàé-îñïîðèìè ñà ïðîãíîçèòå ïî âðåìå íà êðèçà, ùå ñå îïèòàì äà ñâúðæà áëèçêàòà ïåðñïåêòèâà íà áúëãàðñêîòî ó÷àñòèå â ãëîáàëèçàöèÿòà ñ òðè âúçìîæíè âàðèàíòà. Ùå çàïî÷íà ñ îíçè îò òÿõ, êîéòî å äåòåðìèíèðàí îò òåíäåíöèèòå íà òðàíñíàöèîíàëíèÿ ëèáåðàëíî-ïàçàðåí êàïèòàëèçúì. Òóê íàé-âåðîÿòíî ùå ïðîäúëæè äà ñå çàäúëáî÷àâà òðàíñôîðìèðàíåòî íà íàöèîíàëíèòå ñîöèàëíè ñôåðè â ñîöèàëíà èíôðàñòðóêòóðà íà ãëîáàëíèòå èêîíîìè÷åñêè è ôèíàíñîâè ñòðóêòóðè.  òîçè äóõ ùå ïðîäúëæàò âúíøíèòå ïðåïîðúêè çà ïîíàòàòúøíîòî ðåôîðìèðàíå íà îáðàçîâàíèåòî, çäðàâåîïàçâàíåòî è ñîöèàëíîòî è çäðàâíîòî îñèãóðÿâàíå. 64

 íà÷àëîòî îáâúðçàõ áúëãàðñêîòî ó÷àñòèå â ãëîáàëèçàöèÿòà ñ ÷ëåíñòâîòî íè â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Âðúùàì ñå êúì òîâà òâúðäåíèå, çàùîòî ñëåäâàùèÿò âàðèàíò ñå îòíàñÿ äî âúçìîæíîñòòà çà èçâåñòíà êîìáèíàöèÿ íà àìåðèêàíñêèÿ è íà åâðîïåéñêèÿ ìîäåë íà ñîöèàëíî ðàçâèòèå. Ïðèåìàì òàçè âúçìîæíîñò, çàùîòî ñìÿòàì, ÷å ðàçãëåæäàíåòî íà òåçè äâà ìîäåëà êàòî àëòåðíàòèâíè å âå÷å òâúðäå ïîäâåæäàùî. Äîïóñêàì ñúùî, ÷å ïîäîáíà êîìáèíàöèÿ èìà ïîâå÷å øàíñîâå çà ðåàëèçèðàíå â ðàìêèòå íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, êîåòî ùå îòêðèå è âúçìîæíîñòòà çà íåéíîòî ïðèëîæåíèå è â áúëãàðñêèòå óñëîâèÿ. Çàòîâà ùå áúäå íåîáõîäèìà ñòðàòåãèÿ çà ñúçäàâàíå íà îùå åäíà ôîðìà íà ðåàëíî ôóíêöèîíèðàùàòà èêîíîìèêà, à èìåííî íà ñîöèàëíàòà èêîíîìèêà. Äîêîëêî è êàê ïîäîáíà ñòðàòåãèÿ ùå ñå ãðàäè âúðõó ïàçàðíèÿ ïðèíöèï è âúðõó íåïàçàðíè ôàêòîðè è èíñòèòóöèè, ñà âúïðîñè, êîèòî ïðåäïîëàãàì ùå áúäàò ðåøåíè â äóõà íà õàðàêòåðíàòà çà Åâðîïà ïðèâúðçàíîñò êúì ñîöèàëíèòå è äóõîâíèòå àñïåêòè íà îáùåñòâåíîòî ðàçâèòèå. Äðóã âúçìîæåí âàðèàíò å îùå ïî-ïðÿêî îáâúðçàí ñ âëèÿíèåòî íà ÷ëåíñòâîòî íè â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Òîçè âàðèàíò íå å ðàäèêàëåí, íî íåãîâîòî ïðåäèìñòâî å, ÷å èìà ðåàëèñòè÷åí õàðàêòåð, òúé êàòî ñå îñíîâàâà âúðõó ñîëèäíî íàòðóïàí îïèò. Åâðîïà ñúçäàäå ìîäåëà íà ñîöèàëíàòà äúðæàâà. Òîçè ìîäåë ïðåç ïîñëåäíèòå äåñåòèëåòèÿ áîëåçíåíî ñå àäàïòèðà êúì íåîëèáåðàëíèÿ êàïèòàëèçúì. Íå å èçêëþ÷åíî ôèíàíñîâàòà êðèçà, ñú÷åòàíà è ñ îáùåñòâåí íàòèñê, äà äîâåäå äî ðåâèçèðàíå íà ðàçáèðàíèÿòà îòíîñíî ãëîáàëíàòà ïåðñïåêòèâà íà ñîöèàëíàòà äúðæàâà. Âñè÷êî òîâà ìè ïîçâîëÿâà äà äàì èçðàç íà óáåæäåíèåòî ñè, ÷å ïîíàòàòúøíîòî ó÷àñòèå íà Áúëãàðèÿ â ãëîáàëèçàöèÿòà ùå ñå îñúùåñòâÿâà ïðåäèìíî â ðàìêèòå íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Èçïîëçâàíà ëèòåðàòóðà: Êèíã, À./ Øíàéäåð, Á. Ïúðâàòà ãëîáàëíà ðåâîëþöèÿ. Ñ., 1992. Áàóìàí, Ç. Ãëîáàëèçàöèÿòà. Ïîñëåäèöèòå çà ÷îâåêà. Ñ., 1993. Ïðîäàíîâ, Â. Ãëîáàëíèòå ïðîìåíè è ñúäáàòà íà Áúëãàðèÿ. Ñ., 1999. Áúëãàðèÿ 2010: Èêîíîìè÷åñêèòå ïðåäèçâèêàòåëñòâà. Ñ., 2005. 65

Òàíÿ Òðàÿíîâà Îáùåñòâåíîòî ìíåíèå ïî àêòóàëíè âúïðîñè íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà Åäèí îò íàé-âàæíèòå è ñúùåâðåìåííî íàé-áîëåçíåíè è ùåêîòëèâè âúïðîñè â ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà íà ðàçâèòèòå ñòðàíè å òîçè çà òðóäîâàòà çàåòîñò. Åñòåñòâåíî íå íà ïîñëåäíî ìÿñòî ïîðàäè ôàêòà, ÷å îò òîâà çàâèñÿò ïðÿêî ïðèõîäèòå, ñòàíäàðòà, à îòòóê è íà÷èíà íà æèâîò íà èíäèâèäèòå, íà òÿõíèòå ñåìåéñòâà. Ïîðàäè òîâà íàìèðàìå çà ïîäõîäÿùî äà ïðåäëîæèì íÿêîè äàííè îò íàøè àêòóàëíè èçñëåäâàíèÿ è êîìåíòàðè âúðõó òÿõ, îòíàñÿùè ñå äî áåçðàáîòèöàòà è î÷àêâàíèÿòà çà íåéíîòî îâëàäÿâàíå. Îñîáåíî ïðè âå÷å çàôîðìèëàòà ñå ñèòóàöèÿ íà ìîæå áè îò äåñåòèëåòèÿ íåïîçíàòà ïî ðàçìåðè èêîíîìè÷åñêà êðèçà ñ âñè÷êèòå é ïîçíàòè äîñåãà è ñúùåâðåìåííî ñïåöèôè÷íî íîâè ïîñëåäèöè â ðåçóëòàò îò ãëîáàëèçàöèÿòà, çà êîèòî îùå íÿìàìå ÿñíà ïðåäñòàâà. Ïúðâî, íÿêîè ðåçóëòàòè îò íàöèîíàëíî ïðåäñòàâèòåëíî èçñëåäâàíå íà ÍÖÈÎÌ ïî âúïðîñíàòà òåìà, ïðîâåäåíî â äíèòå ìåæäó 8 è 10 þëè ò. ã., êàêòî è êðàòêè êîìåíòàðè âúðõó òÿõ.( ñúîòâåòíî ïðèëîæåíèå ñà äàäåíè ãðàôè÷íî ïðîöåíòíèòå ðàçïðåäåëåíèÿ ïðè íÿêîè îò âúïðîñèòå). Ñïåöèàëèçèðàíèòå ïðîó÷âàíèÿ íà Íàöèîíàëíèÿ öåíòúð çà èçñëåäâàíå íà îáùåñòâåíîòî ìíåíèå çà ìèãðàöèîííèòå íàãëàñè íà íàñåëåíèåòî ïîêàçâàò, ÷å ðàáîòîäàòåëèòå ïîäöåíÿâàò îïàñíîñòòà îò èçòè÷àíå íà êâàëèôèöèðàíà ðàáîòíà ðúêà îò Áúëãàðèÿ êúì ñòðàíè îò Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. ×àñò îò ðàáîòîäàòåëèòå ñà îñòàíàëè ïîñêîðî âúâ âðåìåíàòà íà ïðåäèøíàòà áåçðàáîòèöà è êàòî ÷å ëè íå ñà â êðàê ñúñ ñâîèòå çàäúëæåíèÿ è îòãîâîðíîñòè. Îò äðóãà ñòðàíà îáùåñòâåíèòå ïðåäñòàâè ñúùî òàêà ñå ðàçìèíàâàò ñ ðåàëíîñòòà. Îáùåñòâåíîòî ìíåíèå èçîáèëñòâà îò ãåíåðàëèçàöèè íà ëîøè ïðèìåðè è ïðàêòèêè, à â ñúùîòî âðåìå èçñëåäâàíèÿòà íà ÍÖÈÎÌ ïîêàçâàò, ÷å ïîâå÷åòî ðàáîòîäàòåëè ñòàâàò âñå ïî-êîðåêòíè êúì ðàáîòíèöèòå ñè ùî ñå îòíàñÿ äî îñíîâíèòå èì òðóäîâè ïðàâà. Èç÷èñòâàíåòî íà îáðàçà íà áèçíåñìåíà ïî íåîáõîäèìîñò ùå ìèíàâà ïðåç èçãðàæäàíå íà îáðàç íà ðàáîòîäàòåë, êîéòî óâàæàâà çàêîíèòå è ïðàâàòà íà ñâîèòå ðàáîòíèöè. Ñúçíàíèåòî, ÷å Áúëãàðèÿ å íàé-áåäíàòà ñòðàíà â ÅÑ, à áúëãàðñêèòå òðóäåùè ñà íàé-íèñêî ïëàòåíèòå, îêàçâà âëèÿíèå âúðõó íàãëàñèòå íà ðàáîòíèöèòå êúì òðóäîâèòå îòíîøåíèÿ. Ðåãèñòðèðàìå äîðè íàëè÷èåòî íà èçâåñòåí êîìïåíñàòîðåí ìåõàíèçúì, êîéòî ìîæå äà ñå âåðáàëèçèðà ïðèáëèçèòåëíî ïî ñëåäíèÿ íà÷èí:”êàòî ñìå ïî-íèñêî ïëàòåíè, ïîíå äà ñå ãðèæàò äà ðàáîòèì â ÷îâåøêè óñëîâèÿ.” 66

Ñèòóàöèÿòà äîïúëíèòåëíî ñå óñëîæíÿâà íà ôîíà íà íåëîøàòà èíôîðìèðàíîñò(÷åñòî è îò ëè÷åí îïèò) íà áúëãàðèòå çà òîâà, êàê ñå ñïàçâàò ïðàâàòà íà ðàáîòåùèòå è êàêâè ïðèäîáèâêè ïîëçâàò òå â ñòðàíèòå íà ÅÑ. Îñíîâíèòå î÷àêâàíèÿ çà ðåãóëàöèÿ íà òðóäîâèòå ïðàâà íà ðàáîòåùèòå ñà íàñî÷åíè êúì äúðæàâàòà. Òîâà ñå ñâåæäà ïðåäè âñè÷êî äî èçèñêâàíåòî çà åôåêòèâåí êîíòðîë è ñòðîãè ñàíêöèè íà ðàáîòîäàòåëèòå. Òðóäîâèòå âçàèìîîòíîøåíèÿ ìåæäó ðàáîòíèöè è ðàáîòîäàòåëè âèíàãè áóäÿò èíòåðåñ è õîðàòà, êîèòî ó÷àñòâàò â ñîöèîëîãè÷åñêè èçñëåäâàíèÿ íà òàçè òåìà îõîòíî ñïîäåëÿò ñâîèòå ìíåíèÿ è ñúîáðàæåíèÿ. Íà ôîíà íà òåçè ìàñîâè íàãëàñè íå å èçíåíàäà ïúëíàòà êîíñîëèäàöèÿ íà îáùåñòâåíîòî ìíåíèå â ïîäêðåïà íà ïðåäëîæåíèåòî çà âúâåæäàíå íà ïî-ñòðîãè ñàíêöèè ïðè óñòàíîâåíè íàðóøåíèÿ íà òðóäî âîòî çàêîíîäàòåëñòâî. 87% îò áúëãàðèòå â òðóäîñïîñîáíà âúçðàñò ïîäêðåïÿò èäåÿòà çà ìíîãîêðàòíî óâåëè÷àâàíå íà ïàðè÷íèòå ãëîáè çà ðàáîòîäàòåëèòå, äîïóñíàëè íàðóøåíèÿ íà òðóäîâèòå è ñîöèàëíèòå ïðàâà íà ñâîèòå ðàáîòíèöè è ñëóæèòåëè. Íåîäîáðåíèå êúì ïî-ñòðîãèòå ñàíêöèè èçðàçÿâàò ñàìî 5% îò èíòåðâþèðàíèòå. Ïî-âèñîêî îò ñðåäíîòî å íåîäîáðåíèåòî åäèíñòâåíî ñðåä ìåíèäæúðèòå â ÷àñòíèÿ ñåêòîð, íî è ïðè òÿõ îäîáðåíèåòî äîìèíèðà íàä íåîäîáðåíèåòî. Èçñëåäâàíåòî äàäå âúçìîæíîñò äà ñå èçìåðÿò êîíêðåòíèòå îáùåñòâåíè î÷àêâàíèÿ çà ïðîìåíè ñëåä âúâåæäàíå íà ïî-ñòðîãè ñàíêöèè ñïðÿìî ðàáîòîäàòåëèòå. Íàé-èçðàçèòåëíè ïîëîæèòåëíè ïðîìåíè ñå î÷àêâàò ïî îòíîøåíèå íà ñëåäíîòî: 3 Íàåìàíåòî áåç òðóäîâ äîãîâîð- 64% î÷àêâàò ïîëîæèòåëíè ïðîìåíè. 3 Ïðàâèëàòà çà áåçîïàñåí è çäðàâîñëîâåí òðóä- 63% î÷àêâàò ïîëîæèòåëíè ïðîìåíè. 3 Ñúäåéñòâèå çà ðàáîòàòà íà êîíòðîëíèòå îðãàíè è ñïàçâàíå íà ïðåäïèñàíèÿòà èì- 62% î÷àêâàò ïîëîæèòåëíè ïðîìåíè. 3 Ñïàçâàíå íà óñëîâèÿòà îò òðóäîâèòå äîãîâîðè, êàòî ðàáîòíî âðåìå, èçïëàùàíå íà òðóäîâèòå âúçíàãðàæäåíèÿ è ïîäîáíè- 62% î÷àêâàò ïîëîæèòåëíè ïðîìåíè. 3 Íàåìàíå íà ðàáîòà íà íåïúëíîëåòíè ëèöà- 61% î÷àêâàò ïîëîæèòåëíè ïðîìåíè. Âúïðåêè óâåðåíîñòòà íà ïîâå÷åòî îò ðåñïîíäåíòèòå, ÷å å âúçìîæåí åôåêòèâåí êîíòðîë â ïîñî÷åíèòå ñôåðè, ñòîëè÷àíè îñòàâàò ïî-ñêåïòè÷íè â ñðàâíåíèå ñ æèâååùèòå èçâúí ñòîëèöàòà îòíîñíî âúçìîæíîñòèòå çà ïîëîæèòåëíî âúçäåéñòâèå íà ñàíêöèèòå. 67

Íàé-ñèëíî âÿðâàò â åôåêòèâíîñòòà íà ïðåäëàãàíèòå ìåðêè è ñàíêöèè æèòåëèòå íà ñåëàòà. Êîãàòî ñòàâà äóìà çà íàìàëÿâàíå íà íàðóøåíèÿòà ïðè íàåìàíå íà ðàáîòà íà íåïúëíîëåòíè, íàé-ñêåïòè÷íè ñà ñàìèòå ìëàäè õîðà íà âúçðàñò ìåæäó 16 è 17 ã. Êàòî öÿëî ñêåïòèöèçìúò íà õîðàòà ðàñòå êîãàòî ñòàâà äóìà çà åôåêòèâíîñòòà íà ñàíêöèèòå ïî îòíîøåíèå íà ñëåäíîòî: 3 Çàáðàíèòå çà ïîëçâàíå íà îòïóñêè . 3 Ñëó÷àèòå íà çàïëàùàíå íà òðóäà íà“÷åðíî”. 3 Íåïðàâîìåðíîòî ïîëàãàíå íà èçâúíðåäåí òðóä. Âúïðåêè òîâà è ïî îòíîøåíèå íà òåçè ìåðêè ìåæäó 50 è 52% îò ðåñïîíäåíòèòå î÷àêâàò â ðåçóëòàò íà ñàíêöèèòå äà íàñòúïÿò ïîëîæèòåëíè ïðîìåíè. Íàé-ñêåïòè÷íè ñïðÿìî åôåêòèâíîñòòà íà ìåðêèòå ñðåùó çàáðàíèòå çà ïîëçâàíå íà îòïóñêèòå ñà ñòîëè÷àíè è õîðàòà íà âúçðàñò ìåæäó 40 è 49 ãîäèíè. Ïî-÷åñòî ðåçåðâè ïî îòíîøåíèå íà ìåðêèòå ñðåùó çàïëàùàíåòî íà òðóäà“íà ÷åðíî” èçðàçÿâàò ìëàäåæèòå íà âúçðàñò îò 18 äî 29 ãîäèíè è æèòåëèòå íà ãðàäîâåòå(áåç ñòîëèöàòà). Êîãàòî ñòàâà äóìà çà íàìàëÿâàíå íà íåïðàâîìåðíîòî ïîëàãàíå íà èçâúíðåäåí òðóä, íàé-ñêåïòè÷íè ñà òðóäîâî àêòèâíèòå áúëãàðè íà âúçðàñò ìåæäó 30 è 49 ãîäèíè, æèòåëèòå íà îáëàñòíèòå ãðàäîâå è âèñøèñòèòå. 45% îò áúëãàðèòå â òðóäîñïîñîáíà âúçðàñò ïîñî÷âàò, ÷å íå èì ñå å ñëó÷âàëî äà áúäàò îñèãóðÿâàíè âúðõó äîõîä, ðàçëè÷åí îò ðåàëíî ïîëó÷àâàíèÿ. Òîçè äÿë å ïî-âèñîê ñðåä åëèòíèòå îáùåñòâåíè ïðîñëîéêè- çàåòèòå â äúðæàâíèÿ ñåêòîð, õîðàòà ñ âèñøå îáðàçîâàíèå è ìåíèäæúðèòå â ÷àñòíèÿ ñåêòîð. Èìåííî õîðàòà îò òåçè ïðîñëîéêè â íàé-ãîëÿìà ñòåïåí ïîçíàâàò çàêîíèòå è ïðàâàòà ñè è ãè îòñòîÿâàò 26% ïîñî÷âàò, ÷å â ìèíàëîòî ñè ñà áèëè îñèãóðÿâàíè âúðõó äîõîä, ðàçëè÷åí îò äåéñòâèòåëíèÿ. Îáùî 43% îò èíòåðâþèðàíèòå ïðèçíàâàò, ÷å òå ëè÷íî ñà îñèãóðÿâàíè âúðõó äîõîä, ðàçëè÷åí îò ðåàëíî ïîëó÷àâàíèÿ. Ïîâå÷å ñà ðåñïîíäåíòèòå, êîèòî îòíàñÿò ïîäîáíè ïðàêòèêè êúì ìèíàëîòî, â ñðàâíåíèå ñ îíåçè, êîèòî ïðèçíàâàò, ÷å ñåãà ñà â ïîäîáíî ïîëîæåíèå: ñúîòíîøåíèåòî òóê å 26% êúì 18%. Òîâà ïîêàçâà, ÷å èìà áëàãîïðèÿòíà òåíäåíöèÿ çà ñïàä íà ïîäîáíè ïðàêòèêè. 12% îò èíòåðâþèðàíèòå ïîñî÷âàò, ÷å íå çíàÿò íà êàêúâ äîõîä ãè îñèãóðÿâà ðàáîòîäàòåëÿò èì. Òàçè ãðóïà å íàé-÷óâñòâèòåëíà êúì òåìàòà çà íåïðàâîìåðíî ïîëàãàíå íà èçâúíðåäåí òðóä è íàé-ìíîãî î÷àêâà åôåêò îò ñàíêöèèòå íà ïðàâèòåëñòâîòî â òàçè ïîñîêà. Ïî÷åñòî òîâà ñà õîðà ñ îñíîâíî îáðàçîâàíèå, ïðåäñòàâèòåëè íà ìàëöèíñòâåíèòå ãðóïè, íåïúëíîëåòíè è ó÷àùè, êàêòî è æèòåëè íà ñå ëàòà. 68

Õîðàòà, êîèòî íå çíàÿò íà êàêúâ äîõîä ñà îñèãóðÿâàíè, â ïî-ìàëêà ñòåïåí î÷àêâàò äà èìà åôåêò îò ìåðêèòå, êîèòî ïðåäïðèåìà ïðàâèòåëñòâîòî çà óâåëè÷àâàíå íà ñàíêöèèòå ñðåùó ðàáîòîäàòåëèòåíàðóøèòåëè. Íÿìà êàòåãîðè÷íî íàääåëÿâàùî ìíåíèå ïî âúïðîñà äàëè ïàðè÷íèòå ãëîáè äà áúäàò ïî-ìàëêè çà ïî-ìàëêèòå ïðåäïðèÿòèÿ è ïî-ãîëåìè çà ïî-ãîëåìèòå. 47% îò èíòåðâþèðàíèòå ïîäêðåïÿò òàçè èäåÿ, à 37% ÿ îòõâúðëÿò. Èìà äâå ñîöèàëíî-äåìîãðàôñêè ãðóïè, â êîèòî ñúîòíîøåíèåòî å îáúðíàòî è ïðåîáëàäàâàò îòõâúðëÿùèòå èäåÿòà. Òîâà ñà õîðàòà íà âúçðàñò ìåæäó 40 è 49 ãîäèíè è æèòåëèòå íà îáëàñòíèòå ãðàäîâå.  ñëó÷àÿ íå òîëêîâà ïðàãìàòè÷íè, êîëêîòî åìîöèîíàëíè ñà îñíîâàíèÿòà çà ïîäîáíà îöåíêà, íî âñå ïàê î÷åâèäíî íà îñíîâàòà íà îïðåäåëåí ñòðàõ äà íå ñå çàãóáè èçòî÷íèêà íà äîõîäè è òîâà ïî âñÿêà âåðîÿòíîñò íàääåëÿâà â ïðåöåíêèòå ïî âúïðîñà. Àêî êîíòðîëíèòå îðãàíè ïî-÷åñòî ñïèðàò äåéíîñòòà íà ïðåäïðèÿòèÿòà-íàðóøèòåëè, òåæêèòå íàðóøåíèÿ íà òðóäîâîòî çàêîíîäàòåëñòâî ùå íàìàëåÿò, ñìÿòàò 72% îò èíòåðâþèðàíèòå. Òóê íÿìà ðåãèñòðèðàíè ñïåöèôèêè ïî ñîöèàëíî-äåìîãðàôñêè ïðèçíàê. Ñðåä õîðàòà ñúùåñòâóâà óñåùàíåòî, ÷å íà êîíòðîëíèòå îðãàíè ñúçíàòåëíî ñå ïðå÷è äà èçïúëíÿâàò ôóíêöèèòå ñè. Çàòîâà å ðåçîííî äà ñå î÷àêâà, ÷å ìåðêèòå çà îñèãóðÿâàíå íà äîñòúï íà êîíòðîëíèòå îðãàíè, çà ñïàçâàíå íà ïðåäïèñàíèÿòà è ñàíêöèèòå ùå äàäàò ìíîãî âèñîê åôåêò.  íàøè äíè òúðñåíåòî íà ãàðàíöèè çà ñèãóðíîñò â ñôåðàòà íà òðóäà ïðåìèíàâà âñå ïîâå÷å ïðåç èçèñêâàíåòî çà ãàðàíöèè îòíîñíî ñïàçâàíåòî íà òðóäîâîòî çàêîíîäàòåëñòâî, à íå ïðîñòî çà ïðåäîñòàâÿíå íà ðàáîòíè ìåñòà. Âêëþ÷âàíåòî â ñèñòåìàòà íà òðóäà êàòî ïðîáëåì âå÷å íå å òîëêîâà àêòóàëíî è íà äíåâåí ðåä ñòîè âúïðîñúò çà ãàðàíòèðàíå ïðàâàòà íà ðàáîòåùèòå.Òîâà å ñôåðà, â êîÿòî îò äúðæàâàòà ñå î÷àêâà äà ïîåìå è ðåàëèçèðà íà ïðàêòèêà ñâîèòå îòãîâîðíîñòè. Ïðîâåäåíîòî äâà ìåñåöà ïî-êúñíî, â äíèòå ìåæäó 19 è 25 ñåïòåìâðè ò. ã., íà ñúùàòà òåìà âòîðî, àíàëîãè÷íî íàöèîíàëíî ïðåäñòàâèòåëíî èçñëåäâàíå íà ÍÖÈÎÌ ñúñ ñúùèòå èçñëåäîâàòåëñêè ãíåçäà è íàñåëåíè ìåñòà ïðåäîñòàâè âúçìîæíîñò çà ñðàâíåíèÿ è ïî-çàäúëáî÷åí ïîãëåä âúðõó ïðîáëåìèòå, êàêòî è çà îòêðîÿâàíå íà îïðåäåëåíè òåíäåíöèè â àêòóàëíàòà ñîöèàëíà ïîëèòèêà. Òóê ïðåäëàãàì â îáîáùåíà ôîðìà íÿêîè èçâîäè è êðàòêè êîìåíòàðè, åñòåñòâåíî áåç ïðåòåíöèè çà ïîäðåæäàíå ïî ñèëà èëè çíà÷èìîñò, à èìåííî ñëåäíèòå: Íàé-èçðàçèòåëíèòå ïîëîæèòåëíè ïðîìåíè â ñîöèàëíàòà ñôåðà ïðåç ïîñëåäíàòà ãîäèíà, ïî ìíåíèå íà ó÷àñòâàëèòå â èçñëåäâàíåòî, ñå îòíàñÿò äî çàåòîñòòà è ñïðàâÿíåòî ñ áåçðàáîòèöàòà. Êðúãëî åäíà òðåòà îò ðåñïîíäåíòèòå ñà íà ìíåíèå, ÷å ïðîáëåìèòå ñúñ 69

çàåòîñòòà ñå ðåøàâàò âñå ïî-óñïåøíî.  ñúùîòî âðåìå äâà ïúòè ïîâå÷å ñà õîðàòà, ñïîðåä êîèòî áåçðàáîòèöàòà íàìàëÿâà â ñðàâíåíèå ñ îíåçè, ñïîðåä êîèòî òÿ ïðîäúëæàâà äà ðàñòå. Ïðàâè âïå÷àòëåíèå ñúùî òàêà, ÷å äîáðèòå îöåíêè çà ïîñòèæåíèÿ â ñôåðàòà íà çàåòîñòòà ñå äàâàò ïðåäè âñè÷êî îò õîðà, êîèòî ñà â òðóäîñïîñîáíà âúçðàñò. Ïîëîâèíàòà îò æèòåëèòå íà ñòîëèöàòà è ñúùî òîëêîâà îò âèñøèñòèòå â ñòðàíàòà ñà íà ìíåíèå, ÷å áåçðàáîòèöàòà íàìàëÿâà è ñå èçðàáîòâàò âñå ïî-óñïåøíè ïîëèòèêè â ñôåðàòà íà çàåòîñòòà. 2. Ðåãèñòðèðàìå ïîëîæèòåëåí îòçâóê çà ïðåäïðèåòàòà ïîëèòèêà îò Ìèíèñòåðñòâîòî íà òðóäà è ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà, îñîáåíî ùî ñå îòíàñÿ äî óñëîâèÿòà íà æèâîò íà ìëàäèòå ìàéêè è íà ñåìåéñòâàòà ñ äåöà. À òîâà, ÷å èìåííî âèñøèñòèòå è ñòîëè÷àíèòå ïî-÷åñòî îò îñòàíàëèòå ïîñî÷âàò ïîëîæèòåëíè ïðîìåíè â ñôåðàòà íà ìàé÷èíñòâîòî è ðàáîòàòà ñ ìëàäèòå ñåìåéñòâà è äåöàòà, å äîáúð èíäèêàòîð çà îáùåñòâåíàòà îöåíêà çà èçâúðøåíîòî îò ñîöèàëíèÿ ìèíèñòúð. 3. Õîðàòà â àêòèâíà òðóäîâà âúçðàñò, çàìîæíèòå è îáðàçîâàíèòå áúëãàðè îöåíÿâàò â ïî-ãîëÿìà ñòåïåí îò îñòàíàëèòå óñèëèÿòà íà ïîëèòèöèòå â ñîöèàëíàòà ñôåðà, êîãàòî ñòàâà äóìà çà îáèòàòåëèòå íà äîìîâå çà âúçðàñòíè è ñòàðè õîðà, êàêòî è çà äåöàòà îò äåòñêèòå äîìîâå. Òîâà îçíà÷àâà, ÷å èìà ÷óâàåìîñò çà óñèëèÿòà íà ñîöèàëíèòå ðàáîòíèöè. 4.  õèïîòåòè÷íà ñèòóàöèÿ(àêî îñòàíàò áåç ðàáîòà) êúì áþðàòà ïî òðóäà áèõà ñå îáúðíàëè ïîëîâèíàòà îò ïúëíîëåòíèòå áúëãàðè. Ïðàâè âïå÷àòëåíèå, ÷å ïðåäñòàâèòåëèòå íà ò. íàð. åëèòíè ñîöèàëíè ãðóïè âèñøèñòè, çàìîæíè, ñòîëè÷àíè êàêòî è ìúæåòå, òúðñÿò ñîáñòâåíè ïúòèùà è íà÷èíè çà íàìèðàíå íà ðàáîòà. Äîêàòî â ñëó÷àé ÷å ñà áåçðàáîòíè è òúðñÿò ðàáîòà êúì áþðàòà ïî òðóäà áèõà ñå îáúðíàëè ïî-÷åñòî æåíèòå, õîðàòà íà âúçðàñò ìåæäó 40 è 59 ãîäèíè, æèòåëèòå íà ìàëêèòå ãðàäîâå, ïðåäñòàâèòåëèòå íà åòíè÷åñêèòå ìàëöèíñòâåíè ãðóïè è áåäíèòå. Òîâà ñå îòíàñÿ è çà ñëó÷àèòå, ïðè êîèòî ïðåäñòàâèòåëèòå íà òåçè ãðóïè ñà íà ðàáîòà, íî èñêàò äà ñìåíÿò ðàáîòíîòî ñè ìÿñòî. 5. Ïîëîâèíàòà îò ðåñïîíäåíòèòå, êîèòî èìàò íåïîñðåäñòâåíè âïå÷àòëåíèÿ îò ðàáîòàòà íà ñîöèàëíèòå ñëóæèòåëè, äàâàò äîáðà îöåíêà íà ñîöèàëíèòå ðàáîòíèöè ïî êðèòåðèèòå êîìïåòåíòíîñò, áúðçèíà è îòçèâ÷èâîñò. Ïî-âúçðàñòíèòå ðåñïîíäåíòè îöåíÿâàò ïî-âèñîêî áúðçèíàòà è çàïîçíàòîñòòà íà ñîöèàëíèòå ñëóæèòåëè ñúñ çàêîíèòå è íîðìàòèâíàòà áàçà â ñðàâíåíèå ñ òðóäîâîàêòèâíèòå è ïî-ìëàäèòå, êîèòî âåðîÿòíî èìàò ïî-âèñîêè êðèòåðèè è ñòàíäàðòè íà îöåíÿâàíå. Âñè÷êî òîâà ñî÷è â íàé-îáùè ëèíèè åäíà òåíäåíöèÿ íà íàðàñòâàùî ïîëîæèòåëíî îòíîøåíèå êúì ïðîâåæäàíàòà â ìîìåíòà ñîöèàëíà ïîëèòèêà. 70

ÍÖÈÎÌ"Îáùåñòâåíîòî ìíåíèå çà ïðîìåíè â òðóäîâîòî çàêîíîäàòåëñòâî", åêñïðåñíî íàöèîíàëíî ïðîó÷âàíå íà îáùåñòâåíîòî ìíåíèå, 826 èíòåðâþòà ñ ëèöà íà âúçðàñò 16- 63 ãîäèíè, 8-10 þëè 2008 Ïðàâèòåëñòâîòî ïðåäâèæäà âúâåæäàíåòî íà ïî-ñòðîãè ñàíêöèè çà ðàáîòîäàòåëèòå ïðè óñòàíîâåíè íàðóøåíèÿ íà òðóäîâîòî çàêîíîäàòåëñòâî. Îäîáðÿâàòå ëè èëè íå ìíîãîêðàòíîòî óâåëè÷àâàíå íà ïàðè÷íèòå ãëîáè çà ðàáîòîäàòåëè, ïðè êîíñòàòèðàíè íàðóøåíèÿ íà ñîöèàëíèòå è òðóäîâè ïðàâà íà ðàáîòíèöèòå? ÎÄÎÁÐßÂÀÌ 87.4% ÍÅ ÎÄÎÁÐßÂÀÌ 5.3% ÍÅ ÌÎÃÀ ÄÀ ÏÐÅÖÅÍß 7.3% Àêî áúäàò óâåëè÷åíè ñåãà äåéñòâàùèòå ãëîáè çà ðàáîòîäàòåëèòå, î÷àêâàòå ëè: Äà íàìàëåÿò íàðóøåíèÿòà íà ïðàâèëàòà çà áåçîïàñíè è çäðàâîñëîâíè óñëîâèÿ íà òðóä 62,8% 26,4% 10,8% 0 % 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 10 0% ïî ñêîðî äà ïî ñêîðî íå íå ìîãà äà ïðåöåíÿ 71

Äà íàìàëåÿò íàðóøåíèÿòà ïî óñëîâèÿòà íà òðóäîâèòå äîãîâîðè (ðàáîòíî âðåìå, èçïëàùàíå íà äúëæèìîòî âúçíàãðàæäåíèå è äð.) 61,5% 26,0% 12,5% 0 % 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 10 0% ïî ñêîðî äà ïî ñêîðî íå íå ìîãà äà ïðåöåíÿ Àêî áúäàò óâåëè÷åíè ñåãà äåéñòâàùèòå ãëîáè çà ðàáîòîäàòåëèòå, î÷àêâàòå ëè äà íàìàëåÿò ñëåäíèòå íàðóøåíèÿ ïî îòäåëíè ðàçïîðåäáè íà òðóäîâîòî çàêîíîäàòåëñòâî: Íàåìàíå áåç òðóäîâ äîãîâîð 64,2% 24,7% 11,1% 0 % 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 10 0% ïî ñêîðî äà ïî ñêîðî íå íå ìîãà äà ïðåöåíÿ Íàåìàíå íà ðàáîòà íà íåïúëíîëåòíè ëèöà 60,8% 27,5% 11,7% 0 % 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 10 0% ïî ñêîðî äà ïî ñêîðî íå íå ìîãà äà ïðåöåíÿ 72

Íåïðàâîìåðíî ïîëàãàíå íà èçâúíðåäåí òðóä 50,4% 37,2% 12,5% 0 % 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 10 0% ïî ñêîðî äà ïî ñêîðî íå íå ìîãà äà ïðåöåíÿ Çàáðàíà íà ïîëçâàíå íà îòïóñêè 5 2,1 % 28 ,2% 1 9 , 7 % 0 % 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 10 0% ïî ñêîðî äà ïî ñêîðî íå íå ìîãà äà ïðåöåíÿ Àêî áúäàò óâåëè÷åíè ñåãà äåéñòâàùèòå ãëîáè çà ðàáîòîäàòåëèòå, î÷àêâàòå ëè: Ïî-ìàëîêî äà ñå ïðå÷è íà ðàáîòàòà íà êîíòðîëíèòå îðãàíè è äà ñå ñïàçâàò ïðåäïèñàíèÿòà èì 61,9 % 22 , 0 % 16,1% 0 % 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 10 0% ïî ñêîðî äà ïî ñêîðî íå íå ìîãà äà ïðåöåíÿ 73

Äà íàìàëåÿò ñëó÷àèòå íà çàïëàùàíå íà òðóäà"íà ÷åðíî"(áåç äà ñå âíàñÿò äúëæèìèòå îñèãóðîâêè âúðõó âúçíàãðàæäåíèÿòà) 52,4 % 35,2% 12,3% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 10 0% ïî ñêîðî äà ïî ñêîðî íå íå ìîãà äà ïðåöåíÿ Ïðè óñòàíîâåíè íàðóøåíèÿ, òðÿáâà ëè ïàðè÷íèòå ãëîáè äà áúäàò ïî-ìàëêè çà ïî-ìàëêèòå ïðåäïðèÿòèÿ è ïî-ãîëåìè çà ïî-ãîëåìèòå ïðåäïðèÿòèÿ ÏÎ-ÑÊÎÐÎ ÍÅ 36.8% ÏÎ-ÑÊÎÐÎ ÄÀ 47.0% ÍÅ ÌÎÃÀ ÄÀ ÏÐÅÖÅÍß 16.2% 74

Ñëó÷âàëî ëè âè ñå å âàøèÿò ðàáîòîäàòåë äà âè îñèãóðÿâà âúðõó äîõîä, ðàçëè÷åí îò òîçè, êîéòî ïîëó÷àâàòå â äåéñòâèòåëíîñò? 70% 60% 50% 40% 25,7% 30% 20% 10% 0% Äà, ïî-ðàíî 45,2% 17,7% 11,5% Äà, â ìîìåíòà Íå çíàì íà êàêúâ Íå äîõîä ìå îñèãóðÿâàò Ùå íàìàëåÿò ëè, ñïîðåä âàñ, òåæêèòå íàðóøåíèÿ íà òðóäîâîòî çàêîíîäàòåëñòâî îò ñòðàíà íà ðàáîòîäàòåëèòå àêî êîíòðîëíèòå îðãàíè ïî-÷åñòî ñïèðàò äåéíîñòòà íà ïðåäïðèÿòèÿ-íàðóøèòåëè? 100% 90% 80% 71 , 8 % 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Ïî-ñêîðî äà 1 3 , 3 % Ïî-ñêîðî íå 14 , 9 % Íå ìîãà äà ïðåöåíÿ 75

Äàíêà Ìàòååâà Ðàçãúðíàòà è åôåêòèâíà ñîöèàëíà ïîëèòèêà â èíòåðåñ è ïîëçà íà õîðàòà Àç ñúì êìåò íà îáùèíà Èâàíîâî îò åäíà ãîäèíà. Òîâà å ìîé ïúðâè ìàíäàò, ïîðàäè êîåòî íå ìîãà äà ïðåòåíäèðàì çà îñîáåíî áîãàò îïèò â òàçè îáëàñò. Îáùèíàòà å ñúñ çàñòàðÿâàùî íàñåëåíèå, íàìèðà ñå â áëèçîñò äî ãîëåìèÿ àäìèíèñòðàòèâåí öåíòúð Ðóñå è å ñúñ ñåëèùà ñ íàñåëåíèå îò 150 äî 3,000 æèòåëè. Êìåò ñúì íà åäíà èçêëþ÷èòåëíî êðàñèâà îáùèíà ñ íåïîâòîðèìà ïðèðîäà è óíèêàëíî áîãàòî êóëòóðíî-èñòîðè÷åñêî íàñëåäñòâî ñúñ ñâåòîâíî çíà÷åíèå.  íàøàòà îáùèíà èìà îáåêòè, êîèòî ñà ïîä çàêðèëàòà íà ÞÍÅÑÊÎ. Òúé êàòî ïðèðîäàòà å ìíîãî êðàñèâà ðàçâèâà ñå òóðèñòè÷åñêà äåéíîñò è ñúùåñòâóâà ñúùî èçêëþ÷èòåëíî ãîëÿì èíòåðåñ îò ñòðàíà íà ãðóïèòå ÷óæäåñòðàííè òóðèñòè, êîèòî ïîñåùàâàò îáùèíàòà. Òîâà å åäèíñòâåíàòà ñåëñêà îáùèíà â Ðóñåíñêà îáëàñò. Õîðàòà ñà ñâúðçàíè ñúñ çåìÿòà, çàïàçèëè ñà â ñúðöàòà ñè òðàäèöèèòå, îïèðàùè ñå íà êîðåíèòå èì. Òîâà å îáùèíà Èâàíîâî âúâ âðåìåòî íà åâðîïåèçèðàíåòî ñè, âúâ âðåìåòî íà ðàçâèâàùèòå ñå äèíàìè÷íè ãëîáàëèçàöèîííè ïðîöåñè. Òÿ å òèïè÷åí ïðèìåð çà áúëãàðñêà îáùèíà ñ ìàëêè ìàùàáè è ñ òèïè÷íè ïðîòèâîðå÷èÿ â íîâàòà ñîöèàëíà ñðåäà, ñ ïðîèçòè÷àùèòå îò òîâà ïîëèòèêè íà ìåñòíàòà âëàñò, ñâúðçàíè ñ ÷îâåêà. Ïðåä âàñ áèõ èñêàëà äà ñïîäåëÿ ÷àñò îò íàøèÿ îïèò ïî îòíîøåíèå íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà, íàòðóïàí â îáùåñòâåíî-ïîëèòè÷åñêàòà äåéíîñò íà îáùèíàòà ïðåç èçìèíàëàòà ÷àñò îò ìàíäàòà ìè. Ïðèîðèòåòíèòå îáëàñòè íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà â îáùèíà Èâàíîâî ñà ñëåäíèòå: Íà ïðåäåí ïëàí ïîñòàâÿìå óñèëèÿòà çà ïðåîäîëÿâàíåòî èçîëàöèÿòà íà ñåëàòà. Òî ñå îñúùåñòâÿâà ïðåäèìíî ÷ðåç àêòèâíî ñúäåéñòâèå íà ÷èòàëèùàòà îò ñåëàòà â îáùèíàòà è çàïàçâàíå íà êóëòóðàòà, áèòà è òðàäèöèèòå.  íåïîñðåäñòâåíà âðúçêà ñ òîâà ïîñòàâÿìå ñòúïêè íà ìåñòíàòà ïîëèòèêà çà ïîäîáðÿâàíå íà ñîöèàëíàòà ñðåäà, íàñî÷åíè êúì ïðèâëè÷àíå è àíãàæèðàíå íà æèòåëèòå çà ïî-àêòèâíî ó÷àñòèå â ìåñòíîòî ñàìîóïðàâëåíèå ïðè îáñúæäàíåòî è ïðèåìàíåòî íà îñíîâíè, ïðèíöèïíè äîêóìåíòè â òàçè ñôåðà. Çà öåëòà ñå èçãðàæäàò îáùåñòâåíè ñúâåòè ïî êìåòñòâà. Äðóãà ñúùåñòâåíî âàæíà íàñîêà íà íàøàòà ñîöèàëíî îðèåíòèðàíà ïîëèòèêà å èíòåãðàöèÿòà íà ìàëöèíñòâàòà.  íàøàòà îáùèíà êîãàòî çàïî÷íàõ äà ðàáîòÿ êàòî êìåò- ïðèåõìå åäèí ìîäåë çà ñðåùè íà ìåñòíèòå äóõîâíèöè, áèõ êàçàëà, çà ïðîâåæäàíå íà äèàëîã íà ìåñòíèòå ðåëèãèîçíè âîäà÷è, òúé êàòî òå ñå ÿâÿâàò äóõîâíàòà âëàñò íà òåðèòîðèÿòà íà îáùèíàòà. Îêàçà ñå, ÷å òàêèâà ñðåùè è òàêèâà 76

äèàëîçè ïðåäè íå ñà ñå ïðîâåæäàëè è çà ìîÿ ìíîãî ãîëÿìà èííåíàäà ñå îêàçà ñúùî, ÷å èìàìúò è õðèñòèÿíñêèÿò ñâåùåííèê â ñúîòâåòíîòî äàäåíî íàñåëåíî ìÿñòî âúîáùå íå ñå ïîçíàâàõà. Ïúðâàòà èì ñðåùà ñëåäîâàòåëíî áåøå íàïúëíî, òèïè÷íî îïîçíàâàòåëíà. Òðèäåñåò ñà íàñåëåíèòå ìåñòà â íàøàòà îáùèíà. Îò òÿõ ñàìî â òðè èìàìå ìþñþëìàíè, äðóãèòå ñà ÷èñòî áúëãàðñêè íàñåëåíè ìåñòà. Òâúðäå ñêîðî òîçè ìîäåë çà äèàëîã è ñúâìåñòíà ðàáîòà íà åòíè÷åñêèòå ãðóïè ñå îêàçà ðàáîòåù, ïðè òîâà äîñòà äîáðå. Ñåãà ìîæåì âå÷å äîðè äà êàæåì, ÷å òîé ñå óòâúðäè. Ïðîâåæäàìå âå÷å ñúùî òàêà ñðåùè íà ìåñòíèòå ðåëèãèîçíè âîäà÷è ñ îáùèíñêîòî ðúêîâîäñòâî. Äðóãî ìíîãî âàæíî íàïðàâëåíèå íà íàøàòà îáùåñòâåíî-ïîëèòè÷åñêà äåéíîñò ñà ñîöèàëíèòå óñëóãè, êàêòî è ïðàêòè÷åñêè ñòúïêè çà ïîäîáðÿâàíå íà æèçíåíàòà ñðåäà çà õîðà ñ óâðåæäàíèÿ.  òîâà îòíîøåíèå ïîëèòèêàòà å íàñî÷åíà êúì íàñúð÷àâàíå íà õîðàòà ñ óâðåæäàíèÿ è òåõíèòå áëèçêè, êúì îáåäèíÿâàíå íà óñèëèÿòà èì ñ òåçè íà îáùèíàòà, çà äà ìîãàò äà ñå îñèãóðÿò âúçìîæíîñòè çà ïîäêðåïà è èíòåãðàöèÿ. Òåçè ïðàêòè÷åñêè ñòúïêè ñâúðçâàìå è ñúîòâåòíî ãè èíòåãðèðàìå â åäíà îòíîñèòåëíî àêòèâíà çäðàâíà ïðîñâåòà è îáðàçîâàíèå.  òàçè ñôåðà ñå ðàáîòè ïî èçãîòâÿíå íà ïðîåêòè, öåëÿùè ïîâèøà âàíå íà çäðàâíàòà êóëòóðà è ñúîòâåòíîòî ïðàêòè÷åñêî ïîâåäåíèå íà íàñåëåíèåòî . Èíèöèàòèâèòå îò ñëåäâàùîòî íàïðàâëåíèå ñà ñâúðçàíè ñúñ ñëåäíèÿ ôàêò: íàøàòà îáùèíà èìà îáùî âçåòî çàñòàðÿâàùî íàñåëåíèå. Èìàìå ñàìî ÷åòèðè ó÷èëèùà, â ïîâå÷åòî ñåëà ó÷èëèùàòà ñà çàêðèòè ïðåäè äîñòà ãîäèíè. Íî âúïðåêè òîâà, èëè ïî-ñêîðî èìåííî ïîðàäè òîâà, íèå ïîääúðæàìå ðåäèöà ìëàäåæêè èíèöèàòèâè. Òå ñà îðèåíòèðàíè ïðåäè âñè÷êî êúì îáåäèíÿâàíå è àíãàæèðàíå íà ìëàäèòå õîðà çà àêòèâíî ó÷àñòèå â æèâîòà íà îáùèíàòà. Ïîòåíöèàëåí ïàðòíüîð òóê ñà íà ïðåäåí ïëàí ó÷èëèùíèòå íàñòîÿòåëñòâà. Òóê èñêàì äà ñå âúðíà íà âúïðîñà çà ñðåùèòå ñ èìàìèòå è õðèñòèÿíñêèòå ñâåùåííèöè, êîèòî ñà îò èçêëþ÷èòåëíî ãîëÿìî çíà÷åíèå ñúùî çà ìëàäîòî ïîêîëåíèå, òúé êàòî ñå îêàçà ÷å ïðè ìëàäèòå õîðà êîëêîòî è ìàëêî äà ñà òå â îáùèíàòà è îò åäíàòà è îò äðóãàòà ðåëèãèîçíà îáùíîñò, íåãàòèâíèòå ìîìåíòè ñðåä òÿõ ïî îòíîøåíèå íà àëêîõîë, íàðêîòèöè, àãðåñèâíîñò è ò. í. ñå ïðîÿâÿâàò íåçàâèñèìî îò òîâà, êîé êàêâà âÿðà èçïîâÿäâà.  ñëåäâàùèòå íè ñðåùè ñ ìåñòíèòå äóõîâíè âîäà÷è ùå çàñåãíåì èìåííî òåçè òåìè ïîíå âå÷å òàêà ñìå ñå äîãîâîðèëè çà äà ìîãàò äà ñå ïðåîäîëåÿò òåçè îòðèöàòåëíè ìîìåíòè ñðåä ìëàäîòî ïîêîëåíèå.  òàçè âðúçêà ïðîâåæäàìå åñòåñòâåíî ñðåùè íà ìëàäåæèòå ñ äðóãè ñîöèàëíè è âúçðàñòîâè ãðóïè ïî òàêèâà òåìè, îñîáåíî êàòî: ãðóïîâè è ìåæäóëè÷íîñòíè êîíôëèêòè, ïðîÿâè íà àãðåñèâíîñò, çà 77

âðåäàòà îò óïîòðåáàòà íà àëêîõîë, íàðêîòèöè è ïîäîáíè. Êàêòî è äðóãè ñîöèàëíî îðèåíòèðàíè èíèöèàòèâè çà ìëàäåæè, êàòî íàïðèìåð ñðåùè ñ ó÷èëèùíèòå íàñòîÿòåëñòâà, ñ îðãàíèçàòîðèòå è ðúêîâîäèòåëèòå íà êóëòóðíè è ñïîðòíè îðãàíèçàöèè, èçãðàæäàìå ñúùî ñïîðòíè êëóáîâå è ò. í. Òàêà íàïðèìåð äåòñêî-þíîøåñòêèÿò âîëåéáîëåí êëóá íà åäíî îò íàñåëåíèòå ìåñòà â îáùèíàòà âå÷å èìà ðåäèöà óñïåõè â ñúñòåçàíèÿ ñ äðóãè òàêèâà íà òåðèòîðèÿòà íà îáëàñòòà. Óñïåøíàòà ñîöèàëíà ïîëèòèêà íà ìåñòíî íèâî ïðåäïîñòàâÿ èçãðàæäàíå íà ìåñòíè êàïàöèòåòè çà íåéíîòî ðåàëèçèðàíå. Òîâà ïðèäàâà ñàìî÷óâñòâèå íà õîðàòà è òå ìîãàò äà ãëåäàò íàïðåä ñ ïî-ãîëÿìà óâåðåíîñò â ñîáñòâåíèòå ñè ñèëè è â áúäåùåòî.  åäíî îò ñåëàòà, â Ùðúêëåâî, çàïî÷íà èçïúëíåíèåòî íà òàêúâ ïðîåêò, ôèíàíñèðàí îò ïðîãðàìàòà ÑÈÔ, êàêòî è íà äðóã ïî ëèíèÿ íà ïðîãðàìàòà"Ñîöèàëåí ïîìîùíèê”. Èçïúëíåíèåòî íà òåçè ïðîåêòè íè ïðåäîñòàâÿ âúçìîæíîñòè çà ñëåäíîòî: - äà ïîñòèãàìå êîíñåíñóñ îòíîñíî ïðèîðèòåòèòå â ìåñòíàòà ñîöèàëíà ïîëèòèêà; - äà èçãðàæäàìå ïðàêòè÷åñêè óìåíèÿ íà ó÷àñòíèöèòå çà îñúùåñòâÿâàíå íà êîíêðåòíè ñúâìåñòíè äåéñòâèÿ, êàêòî è íàòðóïâàíå íà îïèò è îáìåí íà òàêúâ âúâ âñè÷êè ôàçè íà ïðîåêòà; - äà ñúçäàâàìå îñíîâè çà èçãðàæäàíå íà ìåõàíèçìè çà íàñî÷âàíå, ðàçïðåäåëÿíå è ïðåäîñòàâÿíå íà ñîöèàëíè óñëóãè è àêòèâíî âêëþ÷âàíå íà ïîäïîìàãàíèòå ëèöà è ãðóïè â æèâîòà íà îáùíîñòòà; - äà èçãðàæäàìå ìðåæà îò ìåñòíè íåïðàâèòåëñòâåíè îðãàíèçàöèè. Âîäåùè çà íàñ â òàçè ñôåðà ñà âçàèìîäåéñòâèÿòà, âçàèìîâðúçêèòå è âçàèìîçàâèñèìîñòèòå ìåæäó ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà è ãðàæäàíñêîòî îáùåñòâî. Ïîðàäè òîâà âúâ âñè÷êè íàøè ñåëà ïîääúðæàìå êëóáîâå íà ïåíñèîíåðà è íà èíâàëèäà, êúäåòî ëåñíî ìîæåì äà óñåòèì è äà îáñúäèì îáùåñòâåíèòå íàãëàñè. Ãðàæäàíñêîòî îáùåñòâî âëèÿå âúðõó ìåñòíèòå ïîëèòèêè è ÷ðåç òðàäèöèîííèòå áúëãàðñêè èíñòèòóòè, íàðå÷åíè"íàðîäíè ÷èòàëèùà”. Ñúùåñòâóâàùèÿò â òÿõ ïîòåíöèàë ìàòåðèàëíà áàçà è êàäðè îñèãóðÿâà îñìèñëÿíåòî è àäàïòèðàíåòî íà ìàëêîòî ñåëî êàòî ÷îâåøêè ðåñóðñ â íàöèîíàëíîòî, à îòòàì è â ðåãèîíàëíîòî, ñúîòâåòíî â ãëîáàëíîòî öÿëî. Ïîëèòèêàòà íà îáùèíñêàòà àäìèíèñòðàöèÿ å íàñî÷åíà ïðèîðèòåòíî ñúùî êúì ïîäîáðÿâàíå îáñëóæâàíåòî íà âúçðàñòíèòå õîðà. Ïîääúðæàìå ÷åòèðè ò. íàð."äîìàøíè ñîöèàëíè ïàòðîíàæà”, êîèòî îáõâàùàò 280 ÷îâåêà. Òå ñà èçêëþ÷èòåëíî íåîáõîäèìè è ïîïóëÿðíè ïîðàäè ëèïñàòà íà ñîöèàëíî-áèòîâî, à â íÿêîè ïî-ìàëêè è ïî-îòäàëå÷åíè ñåëèùà ñúùî è íà òúðãîâñêî îáñëóæâàíå. Ïîäïîìàãàíåòî íà ñîöèàëíî ñëàáèòå è áîëíèòå ñå îñúùåñòâÿâà ÷ðåç ïîåâòèíÿâàíå íà õðàíàòà èì, èëè ÷ðåç îñèãóðÿâàíå íà áåçïëàòíà 78

òàêàâà, êàêòî è ÷ðåç îñèãóðÿâàíå íà äîìàøåí ïîìîùíèê èëè ò. íàð. ñîöèàëåí àñèñòåíò. Âñè÷êî òîâà ïîñòèãàìå ÷ðåç ïðèâëè÷àíå íà ôèíàíñîâè ñðåäñòâà ïî ðàçëè÷íè ñîöèàëíè ïðîãðàìè, êàòî"Ñîöèàëåí àñèñòåíò”,"Ñîöèàëåí ïîìîùíèê”,"Çèìíà òðàïåçà” è ïîäîáíè. Äðóã ìîìåíò â ñîöèàëíàòà íè ïîëèòèêà å îñèãóðÿâàíåòî íà ïîäõîäÿùà ñðåäà çà ñîöèàëíè êîíòàêòè.  ìîÿòà"Ïðîãðàìà çà êìåò” ñúì çàëîæèëà íà ñúçäàâàíåòî íà"äíåâíè öåíòðîâå çà âúçðàñòíè õîðà”, êúäåòî äà ñå ïðåäîñòàâÿ âúçìîæíîñò çà ñëåäíîòî: - åôåêòèâíî êîìïåíñèðàíå íà ëèïñâàùèòå áåçïëàòíè ìåäèöèíñêè êîíñóëòàöèè; - ïðåâàíòèâíà ðàáîòà ñ ïñèõîëîã; - âðúçêà ÷ðåç ãëîáàëíîòî êîìóíèêàöèîííî ñðåäñòâî Èíòåðíåò ñ äåöàòà è âíóöèòå, êîèòî ðàáîòÿò íà ñòîòèöè è õèëÿäè êèëîìåòðè îò äîìà. Îáåêòèâíèòå òðóäíîñòè çà ìåñòíàòà âëàñò ïî âúïðîñèòå íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà ñà ìíîãî. Òå ñà ñâúðçàíè ïðåäèìíî ñúñ ñëåäíîòî: - ñèëíîòî íàìàëÿâàíå è îãðàíè÷àâàíå íà êîìóíàëíî- áèòîâèòå óñëóãè; - ëèïñàòà íà ñòàáèëíà è åôåêòèâíà äúðæàâíà ïîëèòèêà â îáëàñòòà íà çäðàâåîïàçâàíåòî çà ñåëñêèòå îáùèíè è ðàéîíè; - ñêúïèÿ òðàíñïîðò è âúçìîæíîñòèòå çà êîíòàêò ñ áëèçêè è ðîäíèíè îò ãîëåìèÿ ãðàä; - îãðàíè÷åíèòå ôèíàíñîâè ðåñóðñè, êàêòî ëè÷íè, òàêà è áþäæåòíè. Çà äà ìîãàò äà ñå ïðåîäîëåÿò çàòðóäíåíèÿòà íèå ïðåäëàãàìå ïðåäè âñè÷êî ñëåäíîòî: - Ïðè ðàçðàáîòâàíåòî íà Ðåïóáëèêàíñêèÿ áþäæåò ñðåäñòâàòà çà ñîöèàëíè äåéíîñòè äà ñå ñúîáðàçÿâàò ñ ïîòðåáíîñòèòå è çàòðóäíåíèÿòà íà ìàëêèòå îáùèíè. - Ñîöèàëíîòî ìèíèñòåðñòâî äà ïîäïîìàãà ïðîåêòè íà îáùèíè ñúñ çàñòàðÿâàùî íàñåëåíèå. Íàøåòî îáùèíñêî ðúêîâîäñòâî ñúçíàâà ðîëÿòà íà ìåñòíèòå ãðàæäàíñêè ãðóïè è âúçíàìåðÿâà è â áúäåùå äà èì ïðåäîñòàâÿ âúçìîæíîñò çà ðåàëèçàöèÿ íà ñâîè ïðîåêòè, êàòî èì ïàðòíèðà, âêëþ÷èòåëíî êàòî ñå îáìèñëÿò ñúâìåñòíî âúçìîæíîñòèòå çà ñúçäàâàíå íà Îáùèíñêè ïðîåêòåí ôîíä, êîéòî íà êîíêóðñåí ïðèíöèï äà ôèíàíñèðà ìåñòíèòå èíèöèàòèâè. Ïðîó÷âàìå è âúçìîæíîñòèòå çà ïðèëàãàíå íà Ïðàâèëíèêà çà ÷àñòíèòå ïîðú÷êè. Ïî òîçè íà÷èí ùå ìîæå: - äà ñå óêðåïÿò ìåñòíèòå êàïàöèòåòè; - äà ñå ðåøàâàò ïî-áúðçî è ïî-åôåêòèâíî êîíêðåòíè ìåñòíè ïðîáëåìè è äà ñå ïîäîáðÿâàò óñëîâèÿòà íà æèâîò; - äà ñå óêðåïè ïàðòíüîðñòâîòî êàòî ïðèíöèï íà ðàáîòà; 79

- äà ñå ìîòèâèðà äîáðîâîëíèÿ òðóä; - äà ñå âêëþ÷è ìåñòíèÿ áèçíåñ êàòî êîðïîðàòèâåí ïàðòíüîð â ãðàæäàíñêîòî îáùåñòâî; - äà ñå ïîñòèãíå ðåàëíî è åôåêòèâíî âêëþ÷âàíå íà ãðàæäàíèòå â ìåñòíîòî ñàìîóïðàâëåíèå; - äà ñå èçãðàäè ôóíäàìåíò çà ðàáîòà â óñëîâèÿòà íà ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç è çà ðåàëèçàöèÿ íà Íàöèîíàëíàòà ïðîãðàìà çà ðàçâèòèå íà ñåëñêèòå ðàéîíè çà ïåðèîäà 2007- 2013 ãîäèíà. Çà ðåàëèçèðàíåòî íà ïîñî÷åíèòå èíèöèàòèâè è çà ïîäïîìàãàíå íà ìåñòíàòà ñîöèàëíà ïîëèòèêà íèå ñå îðèåíòèðàìå ñúùî êúì ïîëçâàíå âúçìîæíîñòèòå íà îïåðàòèâíàòà ïðîãðàìà " Ðàçâèòèå íà ÷îâåøêèòå ðåñóðñè” è ïðåäëàãàíåòî íà ò. íàð. ïîäõîä"Ëèäåð” â Áúëãàðèÿ. 80

Àíåëèÿ Êàðäàøëèåâà Ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà, ìëàäåæòà è ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà íà ãëîáàëèçàöèÿòà Åâðîïåéñêèÿò ñúþç áóäè èíòåðåñ ó öåëèÿ ñâÿò ñúñ ñâîÿ ñîöèàëåí ìîäåë. Òîé å îáåäèíåíèå íà ãðóïà ðàçâèòè äúðæàâè, ñïîäåëÿùè îáùè öåííîñòè êàòî ïðàâàòà íà ÷îâåêà, äåìîêðàöèÿòà è ñîëèäàðíîñòòà, îáâúðçâàíå íà èêîíîìè÷åñêîòî ðàçâèòèå, ñîöèàëíàòà ñïðàâåäëèâîñò è îïàçâàíå íà îêîëíàòà ñðåäà. Âúïðåêè òîâà Åâðîïåéñêèÿò ñúþç å èçïðàâåí ïðåä çíà÷èòåëíè ïðåäèçâèêàòåëñòâà, êîèòî ïîñòàâÿò ïîä âúïðîñ áúäåùåòî íà Ñîöèàëíà Åâðîïà.  òàçè âðúçêà ãëîáàëèçàöèÿòà ïîñòàâÿ ïîâå÷åè ïî-âèñîêè èçèñêâàíèÿ ïðåä åâðîïåéñêàòà ðàáîòíà ñèëà è èêîíîìèêà â òîâà ÷èñëî è ïðåä Áúëãàðèÿ êàòî ñòðàíà-÷ëåí íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Ñàìèÿò òåðìèí"ãëîáàëèçàöèÿ” ïî ñèëàòà íà ñâîÿòà íåîïðåäåëåíîñò èìà âúðõó øèðîêàòà ïóáëèêà åôåêòíî, ïî÷òè ìàãè÷åñêî âúçäåéñòâèå. Íåçàâèñèìî êàê ùå îïðåäåëèì ãëîáàëèçàöèÿòà, â íåéíàòà îñíîâà ñà èêîíîìè÷åñêèòå ïðîöåñè, êîèòî ïðåâúðíàõà ïðîèçâîäñòâîòî, òúðãîâèÿòà, ôèíàíñèòå è ñâúðçàíèòå ñ òÿõ ïàçàðè â íåùî, êîåòî èçëèçà èçâúí ãðàíèöèòå íà îòäåëíèòå äúðæàâè. Èñòèíñêèÿò äâèãàòåë íà ãëîáàëèçàöèÿòà å êàïèòàëúò è ïðåäè âñè÷êî òðàíñíàöèîíàëíèÿò êàïèòàë. Ñâúðçàíèòå ñ èêîíîìè÷åñêîòî ðàçâèòèå èíôîðìàöèîííà è òåõíîëîãè÷åñêà ðåâîëþöèÿ âñå ïî-òÿñíî îáâúðçâàò âñè÷êè ðåãèîíè íà ïëàíåòàòà, äèíàìèçèðàò èêîíîìè÷åñêèÿ, ïîëèòè÷åñêèÿ è êóëòóðíèÿ îáìåí, à òîâà ïúê îò ñâîÿ ñòðàíà âîäè äî çàäúëáî÷àâàíå íà ðàçëè÷èÿòà ìåæäó âèñîêî ðàçâèòèòå è ñëàáî ðàçâèòèòå ñòðàíè. Ðàçâèòèòå ñòðàíè äíåñ ñà â ðîëÿòà ñè íà äîñòàâ÷èöè íà êà÷åñòâåíî íîâ áåçãðàíè÷åí ðåñóðñ èíôîðìàöèÿ, çíàíèÿ, íàó÷íè ïîñòèæåíèÿ.  21-èÿ âåê óñèëèÿòà íà òåçè ñòðàíè ùå áúäàò íàñî÷åíè êúì ðåàëèçèðàíå íà òåõíèòå ñîáñòâåíè öåëè è èíòåðåñè è òå ñàìî â òâúðäå îãðàíè÷åíè ðàìêè ùå áúäàò ñêëîííè äà ïîëàãàò ãðèæè çà áëàãîäåíñòâèåòî è ïðîñïåðèòåòà íà äðóãèòå ñòðàíè. Ðåàëíàòà ïåðñïåêòèâà çà ðàçâèòèå íà ñâåòîâíèòå ïðîöåñè å òàêàâà, ÷å ðàçâèòèòå ñòðàíè ïîñëåäîâàòåëíî è öåëåíàñî÷åíî ùå ñå ñòðåìÿò äà çàïàçÿò è óâåëè÷àâàò ñâîèòå ïðåäèìñòâà, êàòî èì ïðèäàäàò íåîáðàòèì õàðàêòåð. Íÿêîãàøíèòå Èíòåðíàöèîíàëè, ñúçäàâàùè ÷óâñòâîòî íà âñåîáùà ñîëèäàðíîñò íà ðàáîòíèöèòå îñòàíàõà â èñòîðèÿòà. Âúæäåëåíèÿòà îáà÷å, êîèòî ãè ïîðîäèõà è ïîäõðàíâàõà, ñå âúçðîäèõà â ñòðå ìåæà çà ðàçâèòèå íà ãðàæäàíñêî îáùåñòâî. Êàê äà ðàçáèðàìå òîâà ðàçâèòèå? Äàëè äà îñòàíåì ñàìî â ãðàíèöèòå íà èêîíîìè÷åñêèòå ìó èçìåðåíèÿ? Èäåÿòà çà èêîíîìè÷åñêî ðàçâèòèå âèíàãè å èìàëà çà îñíîâà îïðåäåëåíà òåõíè÷åñêî-èêîíîìè÷åñêà áàçà, èçìåðâàíà ÷ðåç ïîêàçàòåëè çà ïðèõîäè è ðàñòåæ. Ðàçâèòèåòî ñàìî ïî ñåáå ñè ïðå81

íåáðåãâà âñè÷êî, êîåòî íå ìîæå äà ñå èç÷èñëè è èçìåðè- æèâîòà, ñòðàäàíèåòî, ðàäîñòòà, ëþáîâòà, êàòî åäèíñòâåíàòà ìó ìÿðêà çà óäîâëåòâîðåíèå å â ðàñòåæà íà ïðîèçâîäñòâîòî, íà ïðîèçâîäèòåëíîñòòà, íà ïàðè÷íèòå äîõîäè. Îïðåäåëåíèåòî ìó å ñàìî â ðàìêèòå íà êîëè÷åñòâåíîòî, çàòîâà òî ïðåíåáðåãâà êà÷åñòâàòà íà áèòà, íà æèâîòà, íà õóìàíèçìà. Èêîíîìè÷åñêîòî ðàçâèòèå ïîðàæäà çíàíèå, êîåòî íå å â ñúñòîÿíèå ñàìî ïî ñåáå ñè äà âèäè ïðîáëåìèòå â òÿõíàòà ìíîãîèçìåðíîñò. Îáðàçîâàíèåòî â ðàçâèòèÿ ñâÿò äàâà ìíîãî çíàíèÿ, íî å è ïðè÷èíà çà íåñïîñîáíîñòòà äà ñå ñõâàíå ñúùíîñòòà íà ðåäèöà ôóíäàìåíòàëíè è ãëîáàëíè ïðîáëåìè. Ñïîðåä ìåí ïîíÿòèåòî " ðàçâèòèå íà îáùåñòâîòî” â óñëîâèÿòà íà ãëîáàëèçàöèÿòà òðÿáâà äà áúäå äîïúëíåíî ñ ïîíÿòèåòî"ïîëèòèêà íà ÷îâå÷åñòâîòî”. Ùîì ãîâîðèì çà ãëîáàëíî ðàçâèòèå, çà ãëîáàëíè ïàçàðè è ôèíàíñè, òðÿáâà äà ãîâîðèì è çà ãëîáàëíà ïîëèòèêà. Èìåííî òàçè ïîëèòèêà ùå óñïåå äà íàïðàâè õîðàòà ñîëèäàðíè, èçâúí òåñíèòå ðàìêè íà íàöèîíàëíèòå èì ãðàíèöè.  èìåòî íà ãëîáàëíàòà öèâèëèçàöèÿ å âúçìîæíî ïîñòèãàíåòî íà îãðîìåí íàïðåäúê â ÷îâåøêèÿ äóõ, íî íå òîëêîâà â òåõíè÷åñêèòå ìó âúçìîæíîñòè, à â èñòèíñêàòà ìó ñúùíîñò êàòî ïñèõèêà è ñèñòåìà îò öåííîñòè. Ëåñíî ìîæå äà ñå îïðåäåëè ìàòåðèàëíàòà ñòîéíîñò íà îòäåëíèÿ ÷îâåê, íî äîñòà òðóäíî ñå îöåíÿâà ñîöèàëíàòà ìó ñòîéíîñò. Òîâà å òàêà, çàùîòî òÿ íå ñå ìåðè ñ òåãëî, ïàðè èëè äðóãà êîëè÷åñòâåíà ìåðíà åäèíèöà. Âñåêè ÷îâåê å öåíåí è óíèêàëåí. Âñåêè ÷îâåê èìà ïðàâî íà èçáîð. Çà âñåêè ÷îâåê å âàæíî äà îñúçíàå ìÿñòîòî ñè è ðîëÿòà ñè â îáùåñòâîòî. Êàêâî ùå íàïðàâè ñ áúäåùåòî ñè çàâèñè åäèíñòâåíî è ñàìî îò ñàìèÿ íåãî. Ðîëÿòà íà äúðæàâàòà è îáùåñòâîòî ñà äà ïîìàãàò è ïîäêðåïÿò èçãðàæäàíåòî ìó è ðåàëèçàöèÿòà ìó êàòî ëè÷íîñò â ñúùîòî òîâà îáùåñòâî. Îïèòúò íà Áúëãàðèÿ äà ñå âïèøå â íîâîòî ìåæäóíàðîäíî ðàçäåëåíèå íà òðóäà è ïðåðàçïðåäåëåíèå íà ïàçàðíè ïîçèöèè íà òîçè åòàï íå å ìíîãî óñïåøåí, à òîâà îò ñâîÿ ñòðàíà îêàçâà äèðåêòåí åôåêò âúðõó ñîöèàëíàòà ñòðóêòóðà. Ïðîáëåì ¹1 ñå ÿâÿâà ñóáåêòúò íà ñîöèàëíàòà ïðîìÿíà è ìîäåðíèçàöèÿ. Äíåñ ëèïñâàò äîñòàòú÷åí áðîé ïîäõîäÿùî ìîòèâèðàíè ñîöèàëíè ñóáåêòè, ñïîñîáíè äà ìîäåðíèçèðàò îáùåñòâîòî. Ñîöèàëíèòå ñóáåêòè, ôîðìèðàùè ñîöèîïðîôåñèîíàëíè ãðóïè, êîèòî ìîæåõà äà ñå ïðåâúðíàò â ìàñîâà áàçà çà æåëàíèòå ïðîìåíè, äíåñ ñà ðàçìèòè, ðàçïðúñíàòè è äåìîðàëèçèðàíè. Òúêìî òåçè ãðóïè ïðèòåæàâàò íàé-çíà÷èòåëíèÿ îáðàçîâàòåëåí, êóëòóðåí, ïðîôåñèîíàëåí è ñîöèàëåí ïîòåíöèàë. Íî çà æàëîñò ìàùàáèòå èì ñà ñòåñíåíè äî ãðàíèöèòå íà êðèòè÷íèÿ ìèíèìóì. Êàòî ñëåäñòâèå îò òîâà ñå ÿâÿâà èçêðèâÿâàíåòî íà ïðîöåñà íà ñîöèàëíàòà òðàíñôîðìàöèÿ. Íàé-÷åñòî ñîöèàëíàòà òðàíñôîðìàöèÿ è ñâúðçàíèòå 82

ñ íåÿ ïðîöåñè, îáñëóæâàò èíòåðåñèòå íà ãëîáàëèçàöèÿòà, êîåòî îñîáåíî ìíîãî êàñàå ñòðàíèòå â ïðåõîä â òîâà ÷èñëî è Áúëãàðèÿ. Âñåêè îïèò çà ðåôîðìè êðèå ðèñê çà èçîñòàâàíå èëè åäíîñòðàí÷èâî ðàçâèòèå íà ñòðàíè, â êîèòî ëèïñâàò âúçìîæíîñòè çà èíâåñòèöèè, òåõíîëîãè÷íè è ñîöèàëíè èíîâàöèè, ñâúðçàíè ñúñ çàåòîñòòà, áåäíîñòòà, ìàðãèíàëèçàöèÿòà è äðóãè. Òîâà çàäúðæà êîíñòðóêòèâíèòå ïðîìåíè â óñëîâèÿòà íà æèâîò íà õîðàòà, â òåõíèÿ ñòàíäàðò, ñúçäàâà âàêóóì â öåííîñòíàòà ñèòåìà, ïîñòàâÿ ïðåä èçïèòàíèÿ ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà. Îò ñâîÿ ñòðàíà, òîâà ñúçäàâà ïðåäïîñòàâêè çà ïðîìÿíà íà íàãëàñàòà çà çíà÷èìîñò â îáùåñòâåíîòî ñúçíàíèå, â î÷àêâàíèÿòà îòïðàâåíè êúì ñîöèàëíàòà ñôåðà. Ôîðìèðà ñå ñîöèàëíà èçîëàöèÿ, êîÿòî òðàíñôîðìèðà â íåãàòèâíà ïîñîêà ñîöèàëíèòå öåííîñòè íà ãðóïîâî è ëè÷íîñòíî ðàâíèùå. Òî÷íî â òàêàâà ñèòóàöèÿ ñå íàìèðà è Áúëãàðèÿ. Ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà òðÿáâà äà ñå ïðåâúðíå âúâ ôàêòîð íà ïðîèçâîäèòåëíîñòòà, à òîâà îçíà÷àâà, ÷å çà êà÷åñòâåíàòà ïðîìÿíà å íåîáõîäèìà èíâåñòèöèÿ â ÷îâåøêè êàïèòàë. Ìîæå áè íàé-îñíîâíàòà ïðåäïîñòàâêà çà îöåëÿâàíå íà îáùåñòâîòî å âúçïðîèçâîäñòâîòî íà ÷îâåøêèÿ ðåñóðñ, à îòòàì ñú÷åòàâàíåòî íà ïðèåìñòâåíîñò è ïðîìÿíà â ïðîöåñà íà ñìÿíàòà íà ñàìèòå ïîêîëåíèÿ. Êàòî öÿëî ìëàäåæèòå ñà ñîöèàëíî-äåìîãðàôñêà ãðóïà, êîÿòî áóêâàëíî î÷åðòàâà îáëèêà íà áëèçêîòî áúäåùå íà îáùåñòâîòî êàòî ñèñòåìà îò îáùåñòâåíè îòíîøåíèÿ è öåííîñòè è íà äúðæàâàòà êàòî ñòðóêòóðà îò èíñòèòóöèè. Çà òîâà èìåííî äúðæàâàòà è â ÷àñòíîñò ïðîâåæäàíàòà îò íåÿ ñîöèàëíà ïîëèòèêà òðÿáâà äà èãðàå îñíîâíà ðîëÿ â ãðèæàòà çà òàçè âàæíà ÷àñò îò îáùåñòâîòî. Òîâà òðÿáâà äà áúäå ïîëèòèêà íà èíòåãðàöèÿ íà ìëàäåæòà, êîÿòî äà å ïðèíöèïíà è ñúùåâðåìåííî ãúâêàâà. Ïî òîçè íà÷èí òÿ ìîæå äà îòãîâàðÿ íà óñëîâèÿòà â åäèí ïîñòîÿííî èçìåíÿù ñå ñâÿò è íåéíîòî èçêàðâàíå íà ïðåäåí ïëàí íå òðÿáâà äà áúäå íåùî, ñ êîåòî ñå èãðàå ñàìî ïî âðåìå íà èçáîðè. Ìëàäèòå õîðà íàé-ëåñíî ìîãàò äà ïðåìàõíàò äèñòàíöèÿòà ìåæäó ñåáå ñè è èíñòèòóöèèòå. È ïàê òå ñà òåçè, êîèòî áëàãîäàðåíèå íà ìåäèàòîðñêàòà ñè ôóíêöèÿ ìåæäó ïîêîëåíèÿòà, ìîãàò äà ôîðìèðàò äîâåðèå, äà ãàðàíòèðàò äèàëîãà, à è äà ïîìîãíàò çà âïèñâàíåòî íà Áúëãàðèÿ â ìîäåðíèÿ, ãëîáàëèçèðàù ñå è ñèëíî òåõíîëîãèçèðàù ñå ñâÿò. Ìëàäåæèòå ñà ñïåöèàëíà öåëåâà ãðóïà íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç â ðåäèöà îáëàñòè. Ïîëèòèêàòà, íàñî÷åíà êúì òÿõ å íåùî êàòî ïîëèòèêà â íàïðå÷åí ðàçðåç, ò.å. òÿ å ÷àñò îò ìíîãî äðóãè ïîëèòèêè- îáðàçîâàòåëíà, ñîöèàëíà, ïîëèòèêà ïî çàåòîñòòà. À â åäèí ìàëêî ïîîáù ïëàí, òÿ ñå îòíàñÿ è äî íàñúð÷àâàíå íà ìëàäåæêèòå àêòèâíî ñòè. 83

Ïîëèòèêèòå, êîèòî ñå èçðàáîòâàò òðÿáâà äà áúäàò íàñî÷åíè êúì ïîäîáðÿâàíå íà ñîöèàëíàòà è ïðîôåñèîíàëíà èíòåãðàöèÿ è ðåàëèçà öèÿ íà ìëàäåæèòå, îò÷èòàéêè ãîëåìèÿ áðîé ïðîáëåìè â íåîáëàãîäå òåëñòâàíèòå ãðàäñêè è îñîáåíî ñåëñêè ðàéîíè. Ïîëèòèêèòå â îá ëàñòòà íà ìëàäåæòà òðÿáâà äà ñå ïîäðåäÿò ïî ïðèîðèòåòè è äà ñå íàñòîÿâà çà öåëåíàñî÷åíî è ìåæäóñåêòîðíî äåéñòâèå, çà äà ñå ãàðàíòèðàò ðàâíè âúçìîæíîñòè íà ìëàäåæèòå â òåçè îáëàñòè. Ïðîöåíòúò ðàáîòåùè ìëàäè õîðà ó íàñ å çíà÷èòåëíî ïî-íèñúê â ñðàâíåíèå ñ âðúñòíèöèòå èì â Åâðîïà, à ãîëÿì áðîé îò áåçðàáîòíèòå è íåàêòèâíèòå ñà ñ íèñêà êâàëèôèêàöèÿ. Áúëãàðèÿ ðàçïîëàãà ñúñ çíà÷èòåëíè íåèçïîëçâàíè âúòðåøíè òðóäîâè ðåçåðâè, êîèòî áèõà ìîãëè äà áúäàò àêòèâèðàíè çà ðÿçêî ïîêà÷âàíå íà íèâîòî íà çàåòîñò è çà ïîñòèãàíå íà íåîáõîäèìèÿ íè âèñîê èêîíîìè÷åñêè ðàñòåæ. Áúëãàðèÿ è ïî-ñïåöèàëíî ëåâèöàòà òðÿáâà äà ïðîäúëæè äà ïðîâåæäà ïîñëåäîâàòåëíà ïîëèòèêà çà íàñúð÷àâàíå íà èíâåñòèöèèòå â ïðîôåñèîíàëíè óìåíèÿ è îáðàçîâàíèå è çà ïðèâëè÷àíå íà ïîâå÷å õîðà íà ïàçàðà íà òðóäà Çà äà áúäå íàñúð÷åíà ìëàäåæêàòà èíèöèàòèâíîñò å íåîáõîäèì äèàëîã è ïîíå ìèíèìàëíî ðàâíèùå íà äîâåðèå. Òîâà ïðåäïîëàãà ìëàäèòå õîðà äà áúäàò ïðèåòè êàòî ðàâíè â îáùåñòâîòî íà âúçðàñòíèòå. Ìëàäèÿò ÷îâåê èìà íóæäà îò ïóáëè÷íî ïðîñòðàíñòâî íà ñâîáîäíà è ÷åñòíà êîíêóðåíöèÿ, â êîåòî äà óòâúðäè ñåáå ñè. Íàøèòå äåöà, òÿõíîòî ïîâåäåíèå è íåñèãóðíîñò ñà ïëîä íà íîâèòå ðåàëíîñòè íà äíåøíèÿ äåí- òàêúâ, êàêúâòî å çà öÿëîòî íè îáùåñòâî. Êðàéíî âðåìå å íå ñàìî äà ñå ãåíåðèðàò, íî è äà ñå ïëàíèðàò îáùè ñòðàòåãèè è âèçèè çà ðåøàâàíå íà ïðîáëåìèòå. Îòêúäåòî è äà ãî ïîãëåäíåì, 21-èÿ âåê å âåê íà ìëàäèòå õîðà. Òå ñà äðóãî, ðàçëè÷íî îò íàñ ïîêîëåíèå- àêóìóëèðàò ãðàæäàíñêà åíåðãèÿ ÷ðåç áëîãîâå è îôîðìÿò ìàðøðóòèòå ñè ñ GPS. Çà òÿõ Èíòåðíåò å òîâà, êîåòî çà íàñ áÿõà êíèãèòå. Ãîâîðÿò ìíîãî åçèöè, îáùóâàò áåç ïðîáëåìè, íÿìàò íàøèòå ñïîìåíè è òðàâìè è èì å ïî-ëåñíî äà ñòàíàò ÷àñò îò åäèí ãëîáàëèçèðàí ñâÿò. Ïî-òîëåðàíòíè ñà è ìíîãî ïîñâîáîäíè. Èäåíòèôèöèðàíåòî íà ìëàäèòå õîðà êàòî ðåñóðñ íà Áúëãàðèÿ å îò îñîáåíî çíà÷åíèå. Êàêòî â ïðåäñòàâÿíèÿòà íà Áúëãàðèÿ íèêîãà íå ëèïñâà êðàñèâàòà ïðèðîäà è áîãàòîòî êóëòóðíî-èñòîðè÷åñêî íàñëåäñòâî, òàêà íå òðÿáâà äà ëèïñâàò è ìëàäèòå õîðà. Èçâåæäàíåòî èì íàïðåä ùå äàäå ïîâå÷å âúçìîæíîñòè è ïåðñïåêòèâà íà ñòðàíàòà íè, à è ùå ãàðàíòèðà ïðèâëåêàòåëíîñòòà íè. Çàùîòî áåçñïîðåí å ôàêòúò, ÷å ìëàäåæèòå, êîèòî îñòàâàò â Áúëãàðèÿ çàñèëâàò íåéíàòà ïðèâëåêàòåëíîñò. Òå ñà ãàðàíöèÿ, ÷å ìîäåðíèçèðàíåòî íà äúðæàâàòà ùå ïðîäúëæè, ÷å ðåôîðìèòå ùå ñå ñëó÷âàò è ñà ãàðàíöèÿ, 84

÷å ñòðàíàòà íè èìà áúäåùå. Ìíîãî âàæíî å îáà÷å, îñíîâíèòå ñîöèàëíè öåííîñòè è ïðàâà äà íå áúäàò ïîñòàâÿíè ïîä âúïðîñ. Òîâà ìîæå äà íè ãàðàíòèðà ñïîéêàòà íà ñîëèäàðíîñòòà è ñúõðàíÿâàíåòî íà îáùíîñòíîòî ÷óâñòâî çà"ÍÈÅ”. Ñèëàòà íà õóìàíèçìà å â íåãîâàòà ïðèâëåêàòåëíîñò è íåïðåõîäíîñò, íî òîâà íÿìà êàê äà ñòàíå áåç àêòèâíîòî âêëþ÷âàíå íà ìëàäèòå õîðà, çàùîòî íà âñåêè åäèí ìëàä ÷îâåê ñåòèâàòà è óìà ìó ñà îòâîðåíè êúì õîðàòà, êúì ïðîìÿíàòà è ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà íà ñâåòà. È òàêà ùå áúäå ïîíå â îáîçðèìîòî áúäåùå. 85

Òîäîð Ìàðêîâ Ãëîáàëèçàöèÿòà: Ïðîáëåìè è ïîñëåäèöè íà ìåñòíî íèâî. Íÿêîè èçâîäè Óâàæàåìè ãîñòè, êîëåãè, Èìà íÿêàêâà ïðîâîêàöèÿ â ñú÷åòàâàíåòî íà ïðîáëåìèòå çà ãëîáàëèçàöèÿòà ñ ëîêàëíèòå ïðîáëåìè ñòîÿùè ïðåä îáùèíèòå â Áúëãàðèÿ. Ìàùàáèòå ñà òîëêîâà êîíòðàñòíè, à òðÿáâà äà îòêðèåì âðúçêàòà ìåæäó äíåâíèÿ ðåä â åäíà ìàëêà îáùèíà ó íàñ è ïðîöåñèòå ðàçâèâàùè ñå â ñâåòîâåí ìàùàá. Âúïðåêè òîâà, òî÷íî òóê íèå ìîæåì äà íàìåðèì ïðåñå÷íàòà òî÷êà, ôîêóñà íà ðåäèöà ïðîáëåìè, ïðåä êîèòî ñìå èçïðàâåíè. Ïúðâèÿò âúïðîñ, êîéòî ñè çàäàâàì å, êàêâî ïðåäñòàâëÿâà ãëîáàëèçàöèÿòà, äîêîëêî å óíèêàëíà òÿ êàòî ÿâëåíèå? Òîçè âúïðîñ å òâúðäå îáù, íî êîëêîòî è äà íå æåëàÿ òîâà, íå ìîãà äî ãî èçáåãíà, íÿìà äà ìîãà äà ìèíà áåç åäíî êðàòêî îáùî âúâåäåíèå â òåìàòà. Íàé-ìàëêîòî, çàùîòî â ïðîòèâåí ñëó÷àé ëåñíî ìîæå äà èçïàäíåì âúâ âçàèìíî íåðàçáèðàíå äà ãîâîðèì ñ åäíè è ñúùè äóìè çà ðàçëè÷íè íåùà èëè îáðàòíî ñ ðàçëè÷íè äóìè çà åäíî è ñúùî íåùî. Òåìàòà çà ãëîáàëèçàöèÿòà, íåçàâèñèìî â êàêúâ êîíòåêñò ñå ðàçãëåæäà, ïðåç ïîñëåäíîòî äåñåòèëåòèå áåøå òîëêîâà åêñïîíèðàíà, ÷å çàïî÷íà äà ñå ïðîôàíèçèðà. È êàòî ðàçáèðàíå íà ñàìîòî ÿâëåíèå è êàòî åëåìåíò îò îáÿñíèòåëíèÿ èíñòðóìåíòàðèóì íà ñîöèàëíîèêîíîìè÷åñêèòå è ïðîèçâîäíèòå îò òÿõ ïðîöåñè â îáùåñòâîòî. Áåç âñÿêàêâè ïðåòåíöèè, àç ùå äàì òóê åäíî ðàáîòíî îïðåäåëåíèå çà ãëîáàëèçàöèÿòà, êîåòî ñïîðåä ìåí îáõâàùà íåéíèòå îñíîâíè áåëåçè. Ãëîáàëèçàöèÿòà â ñúùíîñòòà ñè å îáåêòèâåí ïðîöåñ íà ðàçìèâàíå è ðàç÷óïâàíå ðàìêèòå íà íàöèîíàëíèòå äúðæàâè, åðîçèðàíå íà òåõíèÿ ñóâåðåíèòåò â êëàñè÷åñêîòî ðàçáèðàíå íà òîâà ïîíÿòèå è ïàðàëåëíî íà òîâà ïîñòåïåííî èçãðàæäàíå íà íîâà ñèñòåìà îò íàäíàöèîíàëíè èíñòèòóöèè è ðåãóëàòîðíè ìåõàíèçìè îò ôèíàíñîâîèêîíîìè÷åñêè, ïîëèòè÷åñêè è ñîöèàëåí õàðàêòåð. Òîçè ïðîöåñ ñå óëåñíÿâà è êàòàëèçèðà îò ðàçâèòèåòî íà ñúâðåìåííèòå êîìóíèêàöèîííè è èíôîðìàöèîííè òåõíîëîãèè, îò ðàçâèòèåòî è äîñòúïíîñòòà íà ñðåäñòâàòà çà òðàíñïîðò è ñâúðçàíàòà ñ òÿõ èíôðàñòðóêòóðà. Îïðåäåëåíèåòî, êîåòî äàäîõ å ïðåäèìíî îïèñàòåëíî, íî òî ìå óëåñíÿâà, êîãàòî ðàçãëåæäàì ïðîáëåìèòå, ñâúðçàíè ñ ðàçáèðàíåòî íà ãëîáàëèçàöèÿòà, à îò òàì è íà ñúùíîñòòà íà ïðîáëåìèòå, ïîðîäåíè îò íåÿ è ïðåäëàãàíèòå ðåøåíèÿ. Íà ïúðâî ìÿñòî, â îïðåäåëåíèåòî, êîåòî äàäîõ, ãëîáàëèçàöèÿòà ñå õàðàêòåðèçèðà êàòî îáåêòèâåí ïðîöåñ. Çíà÷è òÿ íå å ðåçóëòàò îò íå÷èÿ âîëÿ, äîáðà èëè ëîøà, îùå ïî-ìàëêî òÿ íå å âúïðîñ íà ñóáåêòèâíî âúçïðèÿòèå, à ÿâëåíèå, êîåòî èìà ñâîèòå îáåêòèâíè ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêè êîðåíè. 86

Íà âòîðî ìÿñòî, êîãàòî ñå ãîâîðè çà ãëîáàëèçàöèÿ, ÷åñòî ñå ñìåñâàò äâà ðàçëè÷íè ïðîöåñà ïðîöåñà íà ãëîáàëèçàöèÿòà è ïðîöåñà íà óíèâåðñàëèçàöèÿòà. Òåçè ïðîöåñè ÷åñòî ñå ïðåïëèòàò, íî íå áèâà äà ñå ñìåñâàò- ãëîáàëèçàöèÿòà èìà ñâîèòå ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêè è ïîëèòè÷åñêè èçìåðåíèÿ, äîêàòî óíèâåðñàëèçàöèÿòà å íà íèâîòî íà íîðìàòèâíîñòòà, íà öåííîñòèòå è èäåèòå. Åäíîòî å ïðåäè âñè÷êî ìàòåðèàëíî ÿâëåíèå, à äðóãîòî ÿâëåíèå îò ñôåðàòà íà äóõà. Óíèâåðñàëèçàöèÿòà êàòî ÿâëåíèå ñúùåñòâóâà ìíîãî ïðåäè ãëîáàëèçàöèÿòà. Íå å íóæíî äà òúðñèì äúëãî ïðèìåðè. Ðàçïðîñòðàíåíèåòî íà õðèñòèÿíñòâîòî è èñëÿìà, ðàçïðîñòðàíåíèåòî íà èäåèòå íà Ïðîñâåùåíèåòî ñà âñå ïðèìåðè çà óíèâåðñàëèçúì. Íà òðåòî ìÿñòî, àç èñêàì äà íàïîìíÿ, ÷å äíåøíàòà ãëîáàëèçàöèÿ íå å ÷àê òîëêîâà ïðèíöèïíî íîâà êàòî ÿâëåíèå. Ïîäîáíè, ñðîäíè ïðîöåñè, íî â ïî-ìàëúê ìàùàá ñà ïðîòè÷àëè è ïðåäè. Îòíîâî ñàìî ùå èëþñòðèðàì òîâà ñ íÿêîëêî èñòîðè÷åñêè ïðèìåðà. Íà ïúðâî ìÿñòî, êàòî ïðèìåð ìîãà äà ïîñî÷à ïðîöåñà íà íàëàãàíå íà ãðúêî-ðèìñêèÿ öèâèëèçàöèîíåí ìîäåë â öÿëîòî Ñðåäèçåìíîìîðèå. Òîçè ïðîöåñ å ñúïðîâîäåí ñ ò. í. åëèíèçàöèÿ è ðîìàíèçàöèÿ íà ïîêîðåíèòå íàðîäè. Äðóãèÿò ïðèìåð, êîéòî ìîãà äà äàì, å îò äîñòà ïî-êúñåí èñòîðè÷åñêè ïåðèîä. Òîé å ñâúðçàí ñ ïðîöåñà íà ñúçäàâàíåòî íà íàöèîíàëíèòå äúðæàâè â Åâðîïà, ïðîöåñ, êîéòî êàòî öÿëî çàâúðøâà ïðåç Õ I Õ âåê. È â äâàòà ñëó÷àÿ èìàìå ðåäèöà îáùè íåùà. Ïðîöåñúò òðúãâà è ñå íàñî÷âà îò îáù âëàñòîâè öåíòúð(èìïåðèÿòà íà Àëåêñàíäúð Âåëèêè, Ðèìñêàòà èìïåðèÿ, Ïðóñèÿ ïî îòíîøåíèå íà Ãåðìàíèÿ è Ïèåìîíò ïî îòíîøåíèå íà Èòàëèÿ), êîéòî íàñî÷âà ïðîöåñà, èìàìå íàëàãàíå íà îáùè ïðàâèëà è öåííîñòè, âêëþ÷èòåëíî îáùè ïàðè÷íè åäèíèöè, îáù åçèê è ïðåìàõâàíå íà ñúùåñòâóâàùèòå áàðèåðè ïðåä òúðãîâñêèÿ è êóëòóðíèÿ îáìåí ìåæäó ñúñòàâíèòå ÷àñòè íà öÿëîòî. Âòîðèÿò âúïðîñ, êîéòî ñè çàäàâàì, å äî êàêâè ïîñëåäèöè âîäè ïðîöåñúò íà ãëîáàëèçàöèÿ íà ìåñòíî(ëîêàëíî) íèâî? Ïðåäâàðèòåëíî èñêàì äà êàæà, ÷å ïîñëåäèöèòå, ðåçóëòàòèòå îò åäèí ïðîöåñ ñå âèæäàò åäâà òîãàâà, êîãàòî ïðîöåñúò å çàâúðøåí è ñå âèäÿò íåãîâèòå ïëîäîâå. Êàçàíîòî ñå îòíàñÿ ñ ïúëíà ñèëà è çà ãëîáàëèçàöèÿòà. Äíåñ òÿ å âñå îùå â íà÷àëîòî ñè, íåîáõîäèìî é å èñòîðè÷åñêî âðåìå. Íèå îáà÷å íå ìîæåì è íå áèâà äà èç÷àêâàìå, à òðÿáâà îùå îò ñåãà äà ñå îïèòàìå äà ðàçêðèåì ñúùíîñòòà è ïîñëåäèöèòå îò òîçè ïðîöåñ, áåç äà ñå ñòðàõóâàìå îò åâåíòóàëíèòå ãðåøêè. Çàùîòî îò òîâà çàâèñè êàê ùå ïîñðåùíåì è îâëàäååì ïðîáëåìèòå è ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà íà ïðîòè÷àùèòå ïðîöåñè, êàê ùå æèâååì äíåñ è êàê ùå ñå ïîäãîòâèì çà æèâîòà â óòðåøíèÿ äåí. Êàòî ïúðâà ïîñëåäèöà , àç áèõ ïîñî÷èë ïîñòåïåííîòî îòìèðàíå íà ò.í.“ëîêàëíè îñòðîâè” ìåñòà è äúðæàâè ñ îñîáåíè ïðàâèëà(ðåãóëàöèè), ñ îñîáåíà ñòðóêòóðà è öåííîñòíè ñèñòåìè. Èçãëåæäà òå 87

íÿìàò áúäåùå. Ãëîáàëèçàöèÿòà“ðàçìèâà” áàðèåðè è ëîêàëíè ðàçëèêè. Òÿ íà ïðàêòèêà îòðè÷à ïëóðàëèçìà íà ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêèòå ñèñòåìè.  êðàòêîñðî÷åí ïëàí, ãëîáàëèçàöèÿòà óâåëè÷àâà íîæèöàòà ìåæäó áîãàòè è áåäíè ñòðàíè, íî â äúëãîñðî÷åí ïëàí ïîñòåïåííî íèâåëèðà îòäåëíèòå ñòðàíè è ðåãèîíè êàòî"ðåíäîñâà” ðàçëèêèòå. Ïðè íåÿ âå÷å íÿìàìå“ìåìáðàííà äèôóçèÿ”, à ïðÿêî âëèÿíèå îñîáåíî ÷ðåç ìèãðèðàùèòå òðàíñíàöèîíàëíè ôèíàíñîâè ïîòîöè, äâèæåíè îò èíâåñòèòîðñêèÿ èíòåðåñ. Çà äà ìîæå ãëîáàëíèÿò ôèíàíñîâ ïàçàð äà äåéñòâà êàòî ðåãóëàòîð íà ëîêàëíî ðàâíèùå, ïðåäè òîâà òðÿáâà äà ñå"ðàç÷èñòè òåðåíà”. Ãëàâíîòî â òîâà"ðàç÷èñòâàíå” ñå ñúñòîè â åëèìèíèðàíå íà ðåãóëèðàùàòà ôóíêöèÿ íà äúðæàâàòà: èçâúðøâà ñå òîëêîâà ëþáèìèÿ íà íåîëèáåðàëèòå ïðîöåñ íà äåðåãóëàöèÿ. Òî÷íî ôèíàíñîâèÿò êàïèòàë, îñâîáîäåí îò îïåêàòà è êîíòðîëà íà äúðæàâàòà, ïðèäâèæâàù ñå íåçàâèñèìî îò íàöèîíàëíèòå ãðàíèöè, âîäåí îò ïîñîêàòà íà èíâåñòèòîðñêèÿ èíòåðåñ, òúêìî òîé“ïðåíà÷åðòàâà” êàðòàòà íà ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêèÿ, ñîöèàëíî-ñòðóêòóðíèÿ è äåìîãðàôñêèÿ“ëàíäøàôò” íà öåëè äúðæàâè è ðåãèîíè. Çàä èíâåñòèòîðñêèÿ èíòåðåñ ñå êðèå ñòàðèÿ ïðèíöèï çà“ìàêñèìàëíàòà ïå÷àëáà” íåïîñðåäñòâåíà èëè ïðîãíîñòè÷íî ïîçèöèîíèðàíà â îáîçðèìîòî áúäåùå. Êàòî âòîðà ïîñëåäèöà áèõ ïîñî÷èë, ÷å îòäåëíèòå îáùèíè è ðåãèîíè çàïî÷âàò äà èçëèçàò êàòî ñóáåêòè íà“ãëîáàëíèÿ ïàçàð” è äà ñå"êîòèðàò” íà íåãî. Ðåéòèíãúò èì ñå îïðåäåëÿ îò òîâà, äîêîëêî òå ñà ïðèâëåêàòåëíî ìÿñòî çà èíâåñòèöèè, îò ãëåäíà òî÷êà íà ìàòåðèàëíèòå è ÷îâåøêèòå ðåñóðñè, ñ êîèòî ðàçïîëàãàò, îò òîâà êàêúâ å êàïàöèòåòúò èì êàòî ïðîèçâîäèòåëè è êîíñóìàòîðè íà ñòîêè è óñëóãè îò ðàçëè÷åí õàðàêòåð. ×ðåç ò. í. ïðîöåñ íà ðåãèîíà ëèçàöèÿ, ÷àñò îò ïðåðîãàòèâèòå íà öåíòðàëíîòî ïðàâèòåëñòâî ñå äåëåãèðàò íà ìåñòíèòå âëàñòè, íà îáùèíèòå. Òàêà íàïðèìåð îáùèíèòå ìîãàò äà êàíäèäàòñòâàò çà ôèíàíñèðàíå îò ñòðóêòóðíèòå è êîõåçèîííèòå ôîíäîâå íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Ïî òîçè íà÷èí, îò åäíà ñòðàíà, ñå ñúçäàâàò âúçìîæíîñòè çà ïðîâåæäàíå íà ïî-ñàìîñòîÿòåëíà ïîëèòèêà íà ìåñòíî ðàâíèùå, à îò äðóãà ñòðàíà ñå îñúùåñòâÿâà ïîñòåïåíåí ïðîöåñ íà óíèôèêàöèÿ, ÷ðåç ïîêðèâàíåòî íà íåîáõîäèìèòå îáùè ñòàíäàðòè è íàëàãàíåòî íà îïðåäåëåíè îáùè ìîäåëè çà ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêî ðàçâèòèå. Êàòî òðåòà ïîñëåäèöà , àç áèõ ïîñî÷èë, ÷å â íà÷àëîòî ñå çàñèëâàò ðàçëèêèòå ìåæäó îòäåëíèòå ðåãèîíè. Êàïèòàëúò"ìèãðèðà” â ðàéîíèòå ñ íàé-ãîëÿìà è íàé-áúðçà âúçâðàùàåìîñò. Ïî òîçè íà÷èí â ìàëêèòå ñåëèùà è îáùèíè ñå ôîðìèðà ìîíîîòðàñëîâà ñòðóêòóðà íà ìåñòíîòî ñòîïàíñòâî. À òîâà ïðàâè ñîöèàëíàòà ñèòóàöèÿ è ñîöèàëíàòà ñòàáèëíîñò îñîáåíî óÿçâèìè îò îòðàñëîâàòà ñïåöèôèêà è ïàçàðíàòà êîíþíêòóðà. 88

Êàòî öÿëî, èñêàì äà îòáåëåæà, ÷å íèêîãà äîñåãà íå å áèëî âúçìîæíî äà ñå ïðèâëè÷àò è ìîáèëèçèðàò òîëêîâà ãîëåìè êàïèòàëîâè ïîòîöè çà èíâåñòèðàíå â ðåàëèçèðàíå íà ìåñòíè(ëîêàëíè) ïðîåêòè, íî è íèêîãà äîñåãà íå å áèëî âúçìîæíî òîëêîâà áúðçî, åôåêòèâíî è â ãëîáàëíè ìàùàáè äà ñå áëîêèðàò ôèíàíñîâèòå ïàçàðè è ÷ðåç òÿõ ðåàëíèÿ ñåêòîð. Ðàçâèòèåòî íà ñåãàøíàòà ôèíàíñîâà êðèçà, ïðåìèíàâàùà â èêîíîìè÷åñêà êðèçà, ÿñíî ãî ïîêàçâà. Òðåòèÿò âúïðîñ, êîéòî ñè çàäàâàì å, êàêâè ñà îñíîâíèòå èçâîäè, êîèòî ìîæåì äà ñè íàïðàâèì îò ïðîöåñèòå íà ãëîáàëèçàöèÿ è òÿõíîòî âëèÿíèå íà ìåñòíî íèâî? Äî êàêâè ïðàêòè÷åñêè èçâîäè ìî. æåì äà ñòèãíåì? Êîëåãè, êàêòî âèäÿõòå, ãëîáàëèçàöèÿòà å îáåêòèâåí ïðîöåñ, êîéòî íå ìîæå äà áúäå ñïðÿí. Ñïîðåä ìåí, ïðàâèëíèÿò ïîäõîä å äà ñå âúçïîëçâàìå â ìàêñèìàëíà ñòåïåí îò ïîëîæèòåëíèòå ìó ñòðàíè è äà îãðàíè÷èì, äîêîëêîòî ìîæåì, îòðèöàòåëíèòå. Òîâà å ëåñíî äà ñå êàæå, íî íå å òîëêîâà ëåñíî äà ñå ðåàëèçèðà. Íàøèÿò ïîäõîä êúì ãëîáàëèçàöèÿòà è ïîðîäåíèòå îò íåÿ ñîöèàëíè ïðîáëåìè èìà äâå îñíîâíè ñòðàíè . Ïúðâàòà ñòðàíà å ïðèíöèïíà. Ñòàâà âúïðîñ çà ïðèíöèïèòå íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà, êîÿòî ùå ñëåäâàìå, çà ïðèåòèÿ îò íàñ ñîöèàëåí ìîäåë, âàæíà ÷àñò, îò êîéòî å ñîöèàëíàòà äúðæàâà Ëåâèöàòà ñòîè ïðåä èçáîð. Ïðîáëåìèòå íå ÷àêàò, íåîáõîäèìè ñà ðåøåíèÿ çà îâëàäÿâàíåòî èì. Èçïðàâåíè ñìå îòíîâî ïðåä ñòàðèÿ âúïðîñ:"Êàêâî äà ñå ïðàâè?” Ùå îñòàâèì ëè âñè÷êî íà äåéñòâèåòî íà ìåõàíèçìèòå íà ïàçàðíàòà ñàìîðåãóëàöèÿ? Ùå ïðîäúëæèì ëè äà ïðèâàòèçèðàìå âñå ïîâå÷å ñîöèàëíè óñëóãè è ôóíêöèè, êîèòî äîñåãà ñà áèëè ãðèæà íà äúðæàâàòà? Èëè îáðàòíî, ùå âúçñòàíîâÿâàìå è çàñèëâàìå ðåãóëèðàùèòå è ïðåðàçïðåäåëèòåëíèòå ôóíêöèè íà äúðæàâàòà? Î÷åâèäåí å ïðîâàëúò íà íåîëèáåðàëíèòå ðåøåíèÿ. Íå ñòàâà äóìà çà òîâà, ÷å ðåöåïòèòå îò 1990 ã., äàâàíè íà ðàçâèâàùèòå ñå ñòðàíè è íà ñòðàíèòå îò áèâøèÿ Èçòî÷åí áëîê ñà ãðåøíè. Òîãàâà íåùàòà èçãëåæäàõà, ïúê è ñòîÿõà ïî ñúâñåì ðàçëè÷åí íà÷èí. Êðàõúò íà äúðæàâíèÿ ñîöèàëèçúì ñå âúçïðèåìàøå êàòî òðèóìô íà íåîëèáåðàëíèÿ àãëîñàêñîíñêè êàïèòàëèçúì. Âñè÷êî èçãëåæäàøå äîòîëêîâà îêîí÷àòåëíî, ÷å Ôðåíñèñ Ôóêóÿìà íàïèñà ïðåç ëÿòîòî íà 1989 ã. ñòàòèÿ ñ åìáëåìàòè÷íîòî çàãëàâèå"Êðàÿò íà èñòîðèÿòà”. Äíåñ ñèòóàöèÿòà å êîðåííî ðàçëè÷íà. Íÿìà ìÿñòî çà òðèóìôàëíè íîòêè, îñîáåíî ñëåä Èðàê è äíåñ, êîãàòî ñå ðàçêëàùàò óñòîèòå íà ñâåòîâíàòà ôèíàíñîâà ñèñòåìà. Ïîñëåäèöèòå îò òîâà êàòî âúëíè çàïî÷âàò äà ñå ðàçïðîñòðàíÿâàò âúâ âñè÷êè îñòàíàëè îáëàñòè íà îáùåñòâåíèÿ æèâîò è íà ïúðâî ìÿñòî â ñôåðàòà íà ðåàëíàòà èêîíîìèêà. Òîâà ïîðàæäà íåîáõîäèìîñòòà äà ñå ïðîáëåìàòèçèðàò 89

âúïðîñè, êîèòî ïðåäè ñà ñå ñìÿòàëè çà îêîí÷àòåëíî ðàçðåøåíè. Âàæíà ÷àñò îò òÿõ ñà âúïðîñèòå çà ñîöèàëíèÿ ìîäåë è çà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà. Âêëþ÷èòåëíî çà âçàèìîîòíîøåíèåòî ìåæäó ïàçàðà è äúðæàâàòà, çà îòíîøåíèåòî êúì ïàçàðíèòå äîãìè è äîãìèòå ñâúðçàíè ñúñ ñîáñòâåíîñòòà è ðîëÿòà íà äúðæàâàòà â èêîíîìèêàòà. Âàæíîòî â ñëó÷àÿ å òîâà, ÷å íåîëèáåðàëíèòå ðåøåíèÿ ñå ïðîâàëèõà â ñàìèòå ðàçâèòè ñòðàíè, êîèòî ãè ïðåäëàãàõà êàòî óñïåøåí ïðîäóêò íà ñòðàíèòå ñ ðàçâèâàùè ñå ïàçàðíè èêîíîìèêè. Âòîðàòà ñòðàíà å íà ðàâíèùåòî íà êîíêðåòíèòå ïîëèòèêè íà ñåêòîðíî íèâî, íà ðåãèîíàëíî íèâî, îðèåíòèðàíè êúì îòäåëíèòå ñîöèàëíè ãðóïè è ïîäãðóïè. Òóê ìîæåì ñàìî äà ïîñî÷èì íÿêîè îñíîâíè òåçè, îò êîèòî áè ñëåäâàëî äà ñå ðúêîâîäèì. Ïðåäè äà ïðåäëàãàìå êîíêðåòíè ðåøåíèÿ, ïúðâî òðÿáâà äà ñìå íàÿñíî êàêâî öåëèì è îò êàêâè öåííîñòè ïîçèöèè ùå òðúãíåì êúì òÿõíîòî ðåàëèçèðàíå. Ïîñëåäíîòî å îñîáåíî âàæíî çà íàñ, êàòî ïðåäñòàâèòåëè íà ëåâèöàòà. Öåííîñòèòå ñà differencia specifica* íà ëåâèöàòà, î÷åðòàâàò ðàìêèòå íà ïðèåìñòâåíîñòòà è åäèíñòâîòî â íåéíîòî ìíîãîîáðàçèå îò òå÷åíèÿ. Òåçè óíèâåðñàëíè öåííîñòè- ñîëèäàðíîñòòà, ñîöèàëíàòà ñïðàâåäëèâîñò, ñâîáîäàòà, â ïîñëåäíà ñìåòêà ìîãàò äà ñå îáåäèíÿò âúâ ôîêóñà íà åäíî ïîíÿòèå ñîöèàëåí õóìàíèçúì, â ÷èÿòî îñíîâà å ðàçáèðàíåòî, ÷å ÷îâåêúò å ìÿðà çà âñè÷êè íåùà, ÷å èêîíîìèêàòà ñúùåñòâóâà çàðàäè ÷îâåêà, à íå îáðàòíîòî- ÷îâåêúò çàðàäè èêîíîìèêàòà. Îñíîâíèÿò âúïðîñ çà âñÿêà ñîöèàëíà ïîëèòèêà å âúïðîñúò çà ñòàíäàðòà íà æèâîò, çà äîõîäèòå. Ïîääúðæàíåòî è ïîâèøàâàíåòî íà ðàâíèùåòî íà äîõîäè ìîæå äà ñòàâà ïî ðàçëè÷íè íà÷èíè ÷ðåç ðåãóëèðàíå íà ïàçàðà íà òðóäà è ðàâíèùåòî íà ìèíèìàëíèòå çàïëàòè â ðàçëè÷íèòå ñåêòîðè, ÷ðåç ïîâèøàâàíå íà ïðîèçâîäèòåëíîñòòà íà òðóäà, ìîæå äà ñòàâà è ÷ðåç ðàçëè÷íè ôîðìè íà ñîöèàëíîòî ïîäïîìàãàíå. Íàé-âàæíîòî å íå ñàìî äà ñå ïðåðàçïðåäåëÿ ÷ðåç áþäæåòà, à äà ñå ãåíåðèðàò íåòíè äîõîäè. Òîâà èçèñêâà ïîääúðæàíå è äîðè óâåëè÷àâàíå íà ðàâíèùåòî íà çàåòîñòòà. Çà äà ìîæå äà ñå ñëó÷è êàçàíîòî ïî-ãîðå, òðóäîâèÿò ïàçàð òðÿáâà äà ñå äèâåðñèôèöèðà, äà ñå ðàçíîîáðàçè ïî îòíîøåíèå íà òúðñåíå è ïðåäëàãàíå. Òàêà ùå ñå íàìàëè ðèñêà êðèçàòà â åäèí èëè äâà ñåêòîðà äà ñå îòðàçè ñèëíî âúðõó çàåòîñòòà, à îò òàì è âúðõó äîõîäèòå íà ãîëÿìà ÷àñò îò íàñåëåíèåòî â àêòèâíà âúçðàñò. Ðàçóìíî å äà ñå èíâåñòèðà â ðàçâèâàíå íà ñîöèàëíàòà èíôðàñòðóêòóðà- ó÷åáíè çàâåäåíèÿ, äåòñêè ãðàäèíè, ëå÷åáíè çàâåäåíèÿ, ñîöèàëíè */"Ñïåöèôè÷íà ðàçëèêà”. Âúâ ôèëîñîôèÿòà ïðåäèìíî â ñìèñúë íà ñïåöèôè÷åí ïðèçíàê, õàðàêòåðèñòèêà íà ÿâëåíèå, ðàçãðàíè÷àâàùè ãî ñúùåñòâåíî è ïðèíöèïíî îò äðóãè ïîäîáíè. Áåë. íà ðåä. 90

äîìîâå, êóëòóðíè èíñòèòóöèè. Òîâà îáèêíîâåíî ñå âîäè çà íåïðîèçâîäèòåëíè ðàçõîäè, íî âñúùíîñò èìà ãîëÿì ñîöèàëåí åôåêò ñ èíäè ðåêòíè èêîíîìè÷åñêè èçìåðåíèÿ. Îùå åäèí äîâîä çà òîâà å, ÷å êàòî ïðàâèëî â óñëîâèÿòà íà èêîíîìè÷åñêà êðèçà è ðåöåñèÿ ñòàâà ìíîãî âàæíà ðîëÿòà íà äúðæàâàòà êàòî èíâåñòèòîð. Ïðîáëåìúò çà ôèíàíñèðàíåòî íà èçãðàæäàíåòî è ïîääúðæàíåòî íà òàçè èôðàñòðóêòóðà ìîæå äà ñå ðåøè ïî íÿêîëêî íà÷èíà. ×ðåç ìåñòíàòà áþäæåòíà ïîëèòèêà è ïðåðàçïðåäåëåíèå íà ñðåäñòâàòà îò îáùèíñêèòå áþäæåòè, ÷ðåç öåíòðàëíî áþäæåòíî ôèíàíñèðàíå è ÷ðåç ïðîåêòíî ôèíàíñèðàíå. Äðóã èçòî÷íèê å ïðèâëè÷àíåòî íà âúíøíè êàïèòàëè. Çà ïðåäïî÷èòàíå å îáà÷å òåçè êàïèòàëè äà ñà ïîä ôîðìàòà íà èíâåñòèöèè, à íå êàòî çàåìåí êàïèòàë. Òîâà å íåîáõîäèìî, çà äà íå çàäëúæíÿâàò îáùèíèòå ïîâå÷å îò äîïóñòèìîòî. Çà óñïåøíîòî ðåàëèçèðàíå íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà íà ìåñòíî ðàâíèùå íå ïî-ìàëêî âàæíî å äîáðîòî âçàèìîäåéñòâèå ìåæäó àíãàæèðàíèòå â íåéíàòà ñôåðà èíñòèòóöèè. Íå òðÿáâà äà çàáðàâÿìå è ïðåíåáðåãâàìå âúçìîæíîñòèòå, êîèòî ñå êðèÿò â ïóáëè÷íî-÷àñòíîòî ïàðòíüîðñòâî ìåæäó îáùèíèòå è áèçíåñà. À òàêà ñúùî ïàðòíüîðñòâîòî è îáåäèíÿâàíåòî íà îáùèíèòå ïðè êàíäèäàòñòâàíå è ðåàëèçèðàíå íà êðóïíè ïðîåêòè îò ðåãèîíàëíî çíà÷åíèå. Òîâà, êîåòî åäíà îáùèíà ñàìà íå ìîæå äà ðåàëèçèðà, íÿêîëêî îáùèíè ìîãàò äà ñå ñïðàâÿò ñ óñïåõ. Ñïîðåä ìåí ïîäîáíà êîîïåðàöèÿ, èçãðàäåíà íà ïðèíöèïèòå íà ñîëèäàðíîñòòà è âçàèìíàòà èçãîäà, èìàò ãîëÿìî áúäåùå.  çàêëþ÷åíèå èñêàì äà êàæà, ÷å ãëîáàëèçàöèÿòà ïîñòàâÿ ñåðèîçíè ïðîáëåìè ïðåä åâðîïåéñêèÿ ñîöèàëåí ìîäåë è â ÷àñòíîñò ïðåä áúëãàðñêèÿ ñîöèàëåí ìîäåë. Êîãàòî òúðñèì ïúòèùà çà ðåøàâàíåòî íà ñúùåñòâóâàùèòå ñîöèàëíè ïðîáëåìè, âàæíî å äà èçõîæäàìå, íà ïúðâî ìÿñòî, îò ïðàâèëíè öåííîñòíè ïîçèöèè. Ñ ðèñê äà ñå ïîâòîðÿ, îòíîâî ùå êàæà, ÷å çà íàñ êàòî ïðåäñòàâèòåëè íà ëåâèöàòà, êðèòåðèÿò âèíàãè å ÷îâåêúò, íåãîâèÿ æèâîò è ðåàëèçàöèÿ. Ñîöèàëíèÿò õóìàíèçúì å â òúðñåíåòî è íàìèðàíåòî íà ðåàëíè ðåøåíèÿ íà ñîöèàëíèòå ïðîáëåìè, çà òÿõíîòî òðàéíî, à íå ïàëèàòèâíî ðåøàâàíå. Ãëîáàëèçàöèÿòà íàèñòèíà ñúçäàâà ìíîãî ïðîáëåìè, ìíîãî íåñèãóðíîñò, íî ñúùî òàêà ñúçäàâà è âúçìîæíîñòè çà òÿõíîòî ðåøàâàíå. Ñîöèàëíàòà ñïðàâåäëèâîñò òðÿáâà äà å â îñíîâàòà íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà. Òÿ èçèñêâà ãðèæà çà âñåêè ÷îâåê, íî ñúùî òàêà è íåãîâîòî âêëþ÷âàíå â ñîöèàëíèÿ îáìåí, ïðèñúñòâèåòî ìó íà ïàçàðà íà òðóäà. Ðåäèöà ñîöèàëíè óñëóãè ìîãàò äà áúäàò ïðèâàòèçèðàíè, íî ïðèâàòèçàöèÿòà íå å ïàíàöåÿ, òÿ å ñàìî åäíî âúçìîæíî ðåøåíèå, ïðè êîåòî òðÿáâà äà ïðèåìå ñúùî òàêà êàòî âúçìîæíî ðåøåíèå è îáðàòíèÿ ïðîöåñ òîçè íà íàöèîíàëèçàöèÿòà ïðè ñúîòâåòíà âàæíà îáùåñòâåíà íåîáõîäèìîñò. 91

Êîëåãè, òóê ñàìî íàõâúðëÿõ íÿêîè âúïðîñè, áåç ïðåòåíöèè çà èç÷åðïàòåëíîñò. Íàäÿâàì ñå, ÷å ñúì âè ïðîâîêèðàë çà ïî-íàòàòúøåí ðàçãîâîð ïî òÿõ. Ñèãóðåí ñúì, ÷å òàêà ìîæåì äà äîñòèãíåì è äà ñå îáåäèíèì îêîëî êîíêðåòíè ðåøåíèÿ è êîíêðåòíè ïîëèòèêè â ñîöèàëíàòà îáëàñò. Áëàãîäàðÿ çà âíèìàíèåòî! 92

Èâàí Äî÷åâ Ñîöèàëíàòà ñïðàâåäëèâîñò è ñèãóðíîñòòà êàòî ïðåäïîñòàâêè çà äåìîêðàòè÷íà è õóìàííà ñîöèàëíà ïîëèòèêà Èñêàì äà ñå èçâèíÿ, ÷å íÿìàì ïðåäâàðèòåëíî ïîäãîòâåí òåêñò, íî âúïðîñúò, êîéòî ùå ïîñòàâÿ, èìà ñúùåñòâåíî çíà÷åíèå è âàæíî îòíîøåíèå êúì ðàçãëåæäàíèòå ïðîáëåìè. Íÿìà äà ðàçâèâàì ôèëîñîôèÿòà, äîêîëêî ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà è ñîöèàëíîòî ñà ñâúðçàíè ñúñ ñèãóðíîñòòà, íî ñúì óâåðåí, ÷å àêî âîäåùèÿò ïîäåìå òàçè òåìà, ùå íàïðàâè ìíîãî äîáðà âðúçêà ìåæäó òåçè äâå íåùà.  êðàÿ íà êðàèùàòà ãîëÿì áðîé îò ãðàæäàíèòå è õîðàòà, ñ êîèòî ðàçãîâàðÿì, íå ñå ÷óâñòâàò ñèãóðíè íå ñàìî çàùîòî ìîãàò äà çàãóáÿò ðàáîòàòà ñè è äà îñòàíàò ãëàäíè. Òîçè ìîòèâ íå ãî ïðåíåáðåãâàì, íî ïî-ãîëÿìà å íåñèãóðíîñòòà çà òåõíèÿ æèâîò, çà òÿõíîòî èìóùåñòâî è âúîáùå çà íà÷èíà, ïî êîéòî î÷àêâàò äà ïîëó÷àò íÿêàêâà ñïðàâåäëèâîñò. Ïðèíöèïúò«ñïðàâåäëèâîñò» å åäèí îò íàøèòå òðè îñíîâíè ïðèíöèïà.  åäíî äåìîêðàòè÷íî îùåñòâî òîé ñå ðåàëèçèðà ñïîðåä ìåí ñúñ ñïðàâåäëèâè çàêîíè, êîèòî èìàò ñîöèàëíà íàñî÷åíîñò, ñ åäíà òî÷íà è äîáðå ïëàíèðàíà ïîëèòèêà â òîçè ñìèñúë.  êðàÿ íà êðàèùàòà îáà÷å òðÿáâà äà èìà íÿêîé, êîéòî äà êîíòðîëèðà è äà áúäå àðáèòúð ïðè ïðèëàãàíåòî íà ñïðàâåäëèâîñòòà. Àðáèòúð â åäíî äåìîêðàòè÷íî îáùåñòâî ìîæå äà áúäå ñàìî ñúäúò. È èçâåäíàæ ñòèãàìå äî íåùî, êîåòî íåïðåêúñíàòî ñè ãî ìèñëÿ è êîåòî ìîæåì äà íàðå÷åì ÷óâñòâî çà ñúùåñòâóâàùà ëèïñà íà îòãîâîðíîñò.  îñíîâàòà íà òîâà ÷óâñòâî å íåäîâåðèåòî â ñúäåáíàòà èíñòèòóöèÿ. Òî ñå ïîäõðàíâà îò ïðàêòèêàòà íà ñúäèëèùàòà, êîèòî íåïðåêúñíàòî íè äàâàò ïðèìåðè çà íåñïðàâåäëèâè ðåøåíèÿ è çà ïðîòàêàíå íà äåëà ñ ãîäèíè. ×åñòî ïúòè, êàòî ñå ñáëúñêàò ñ íåñïðàâåäëèâîñòòà è áåççàêîíèåòî, õîðàòà â ÿäà ñè êàçâàò:«Ùå ñúäÿ!» Íî ïîñëå, êàòî ðàçìèñëÿò ìàëêî ïî-òðåçâî, ñè êàçâàò:«Êàêâî äà ñå çàíèìàâàì! Íèùî íÿìà äà ïîñòèãíà. Ñàìî ùå ñè äàâàì ïàðèòå, ùå ìèíàò ãîäèíè, ïúê è äà ïîëó÷à åâåíòóàëíî íÿêàêâî óäîâëåòâîðåíèå, âñè÷êî âå÷å ùå ìè å îòìèíàëî, îìðúçíàëî, ïðåòðúïíàëî, è íÿìà äà ìè ñå èñêà.» Íèå íÿìàìå àðáèòúð è çàòîâà íÿìàìå ñïðàâåäëèâîñò. Çàòîâà íÿêîè ïîïóëèñòè óñïÿâàò äà ïå÷åëÿò õîðàòà ñàìî ñ îáåùàíèåòî, ÷å ùå ðàçäàäàò ñïðàâåäëèâîñò. Íî íÿìà òàêúâ, êîéòî äà ìîæå äà ðàçäàäå ñïðàâåäëèâîñò, äîêàòî òàçè ñúäåáíà ñèñòåìà ðàáîòè ïî òîçè íà÷èí. Íî êàê äà ñå ïðîìåíè, êîãàòî äíåñ, äâàäåñåò ãîäèíè ñëåä íà÷àëîòî íà ïðîìåíèòå, îùå íå ìîæå äà ñå ðåøè êàê äà ñå ïðåìàõíå øóðî-áàäæàíàùèíàòà îò ðàçëè÷íèòå íèâà íà âëàñòòà â äúðæàâàòà. À ñúùî òàêà: ïî êàêúâ íà÷èí ñúâñåì ìëàäè õîðà ïî íà 22- 24 ãîäèíè ñà ñòèãíàëè äî âèñîêè ïðîôåñèîíàëíè âúðõîâå, çà äà èçïúëíÿâàò ôóíêöèÿòà çà ðåàëèçèðàíå íà ñïðàâåäëèâîñòòà? Òå êîãà ñå íàó÷èõà, 93

êîãà íàòðóïàõà îïèò, êîãà ñå èçêà÷èõà íà âúðõà íà òàçè éåðàðõèÿ, èçãðàæäàíà â èìåòî íà ñïðàâåäëèâîñòòà? Ïî êàêúâ íà÷èí áèõ ìîãúë äà îáÿñíÿ òîâà, êîãàòî åäâà 26-ãîäèøíà þðèñòêà å ïîñòàâåíà âúâ ôèðìà«Òåðåì» äà ñúâåòâà çà íåéíàòà ïðèâàòèçàöèÿ íå êîãî äà å, à öåëèÿ Âîåíåí ñúâåò íà Ìèíèñòåðñòâîòî íà îòáðàíàòà. Äà,«Òåðåì»å â ñïèñúêà íà çàáðàíåíèòå çà ïðèâàòèçàöèÿ, íî íåãîâèòå äúùåðíè äðóæåñòâà ñïîðåä òàçè ìëàäà þðèñòêà ìîæåëè äà ñå ïðèâàòèçèðàò. Íî òÿõíàòà ñîáñòâåíîñò ïðèíàäëåæè 100% íà«Òåðåì». Çàùîòî äúùåðíèòå äðóæåñòâà òîâà ñà âñúùíîñò çàâîäèòå, à ñàìèÿò«Òåðåì» å ñàìî åäíà«øàïêà» îò äèðåêòîðè, àäìèíèñòðàòîðè è þðèñòè. Íî òîâà ìëàäî ìîìè÷å òâúðäè, ÷å òåõíèÿò êàïèòàë ìîæå äà ñå ïðîäàâà è íà ìåíå ìè ñå èñêàøå äà ÿ çàïèòàì:«Êîãà òå íàó÷èõà äà ëúæåø òàêà, è òî ñàìî äâå ãîäèíè ñëåä êàòî ñè çàâúðøèëà èíñòèòóòà?!» Ìîæå ëè äà èìà òàêîâà íåùî- ñàìîòî ãîëÿìî ïðåäïðèÿòèå, õîëäèíãúò, äà áúäå â çàáðàíèòåëíèÿ ðåæèì, à íåãîâîòî èìóùåñòâî, êîåòî å âãðàäåíî â äúùåðíèòå äðóæåñòâà, äà íå å è äà ìîæå äà ñå ïðîäàâà? Èçïîëçâàì òåçè ïðèìåðè, çà äà ïîêàæà ïðîáëåìà. Íå èñêàì äà ñå îáîñíîâàâàì ñàìî ñ Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, êîéòî íè çàÿâÿâà ñúùîòî òîâà íåùî: ÷å â ìîìåíòà íèå íÿìàìå àðáèòúð è íÿìàìå ñïðàâåäëèâîñò. À êàêâèòî è çàêîíè äà ïðèåìåì, êîëêîòî è äà ñà õóáàâè è äîáðè òå, íàïðåäúê íå ìîæå äà èìà, êîãàòî òå íå ñå ñïàçâàò. Êàêòî è ñåãà ïðîäúëæàâàò äà íå ñå ñïàçâàò. Ñåãà íàïðèìåð ñå ïðîâåæäà«òàåí òúðã» çà êóïóâàíå íà ãîðèâî. Çàùî å òàåí? Êàêâî ìó å òàéíîòî íà ãîðèâîòî? Èëè, ìîæå áè, çàùîòî ïî òîâà, êîëêî ãîðèâî ùå êóïèø, íÿêîé ùå ðàçáåðå, êîëêî ñàìîëåòè èìà â Áúëãàðèÿ? Òîâà ñå çíàå. Òîâà ãî ïèøå íàâñÿêúäå. Áðîÿò íà ñàìîëåòèòå íè íå å òàéíà. Èëè ïúê òàéíàòà ñå ñúñòîè ïî-ñêîðî â òîâà, äà íå ñå ðàçáåðå, êîé ãî êóïóâà? È íà êàêâà öåíà? Äà íå ñå äîïóñíå íÿêîé äðóã äà ãî êóïè, ìàêàð è ïî-èçãîäíî çà äúðæàâàòà. Ùå ñïîäåëÿ îùå íåùî ñâúðçàíî ñ ïðàâîñúäèåòî è ñïðàâåäëèâîñòòà. Íåùî ñúùî òàêà íåîáÿñíèìî çà ìåí. Êîãàòî çàïî÷íàõà ïðîìåíèòå, êîãàòî òðÿáâàøå äà ñå ïðîìåíÿò çàêîíèòå, èìàøå åäíà âúëíà íà ìàñîâî ðàçêðèâàíå íà ïðàâíè ôàêóëòåòè. Þðèñòè ñå ïðèåìàõà è îáó÷àâàõà íà ìíîãî ìåñòà. Òå çàâúðøèõà è ñåãà ïî÷òè íàâñÿêúäå ïîâå÷åòî ðúêîâîäíè äëúæíîñòè ñå çàåìàò îò òåçè þðèñòè. Àç êàòî êîìàíäèð íà êîðïóñ, à ïðåäè òîâà íà äèâèçèÿ, ñúì èìàë þðèñòè â åêèïà, ñ êîèòî ñúì ðàáîòèë ñúâìåñòíî. Ñåãà âçàèìîäåéñòâàì ñ þðèñòèòå è íà Ìèíèñòåðñòâîòî íà îòáðàíàòà, è íà Ìèíèñòåðñòâîòî íà èêîíîìèêàòà, è íà äðóãè ìèíèñòåðñòâà, à ñúùî è ñ òåçè â Ìèíèñòåðñêèÿ ñúâåò. Ïúðâîòî íåùî, êîãàòî îòèäà ïðè òÿõ, å, äà ìè êàæàò: «Òîâà íå ìîæå!» Ìîæåòå ëè äà ðàçáåðåòå òåçè õîðà? Òå ðàáîòÿò íà òàêîâà íèâî. È êîãàòî òàêèâà õîðà áèâàò ïîñòàâåíè çà ðúêîâîäèòåëè,, à òå íàâñÿêúäå âå÷å çàñòàíàõà êàòî ðúêîâîäèòåëè, òîâà îçíà94

òîâà îçíà÷àâà, ÷å ñå òðúãâà îò ïðåçóìöèÿòà«íå ìîæå!» È ñëåä òîâà çàïî÷âàìå äà ñå îïèòâàìå äà äîêàæåì èëè äà íàïðàâèì íåùî, çà äà ìîæå äà ñå ñâúðøè íÿêàêâà ðàáîòà. Ìîæåì äà ñè ïðåäñòàâèì, ÷å ïðè òîâà ïîëîæåíèå ñúäúðæàíèåòî, ñúùíîñòòà íà ïîñòàâåíèòå öåëè è çàäà÷è íåèçáåæíî ùå ïîñòðàäà, ùå ñå ïðåôàñîíèðà, èçêðèâè. Èçâèíÿâàì ñå, àêî ïðèñúñòâàùè òóê þðèñòè ñå ïî÷óâñòâàò ñ íåùî çàñåãíàòè. Àç- à ìîæå áè íå ñàìî àç- òàêà ñúì ïî÷óâñòâàë òåçè íåùà è ìîëÿ îñòàíàëèòå ïðèñúñòâàùè òóê äà êàæàò, ìîæåì ëè äà ïîñòèãíåì íåùî äðóãî, àêî òîâà ïîëîæåíèå íå ñå ïðîìåíè? Èëè èíà÷å âñè÷êî ùå ñè îñòàíå ñàìî íà êíèãà. Àêî ñå îïèòàì äà êàæà íåùî, íÿìà äà îòêëèêíàò, íÿìà êîé äà ìå ïîäêðåïè è çàùèòè. Äîðè çàìåñòíèê ìèíèñòúð ìè çàÿâÿâà:«Íå ñìåÿ äà ñâèäåòåëñòâàì ïî òîçè âúïðîñ, çàùîòî èìàì äåöà!» Íå âèæäàì âúîáùå êàê ìîæåì äà ñå ïðåáîðèì ïî-íàòàòúê çà âñè÷êè òåçè èíà÷å ìíîãî äîáðè è ïîëåçíè íåùà, çà êîèòî ñå ãîâîðè òóê. Íÿìà êàé äà âúâåäå ñïðàâåäëèâîñòòà è ðåäà â äúðæàâàòà, à ïúê ñúùåâðåìåííî äúðæàâàòà áèëà íà âñè÷êè è çà âñè÷êî âèíîâíà. Ìîæå è òàêà äà å, êîãàòî ãîâîðèì çà êîðóïöèÿòà, êîãàòî ãîâîðèì çà äðóãèòå èíñòèòóöèè, íî â êðàÿ íà êðàèùàòà êðàéíîòî ðåøåíèå, ñïðàâåäëèâîòî ðåøåíèå ñå âçåìà îò íåçàâèñèìèÿ ñúä, êîéòî çà ìåí å íàé-êîðóìïèðàíèÿ â ìîìåíòà è íå ìîæå äà ñè èçïúëíè îòðåäåíàòà ìó åñòåñòâåíî, äåìîêðàòè÷íî è ëîãè÷íî îáùåñòâåíà ðîëÿ, ñ íåéíèòå îòãîâîðíîñòè è çàäúëæåíèÿ ïðåä îáùåñòâîòî. 95

Òîøî Êðúñòåâ Çà íÿêîè ñïåöèôè÷íè àêöåíòè íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà íà ìåñòíî ðàâíèùå Ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà íà ìåñòíîòî ñàìîóïðàâëåíèå, ò. å. íà îáùèíàòà òîâà å íàé-âàæíàòà äîïèðíà òî÷êà íà ãîëÿìà ÷àñò îò íàñåëåíèåòî â ñúîòâåòíàòà îáùèíà ñ óïðàâëÿâàùèòå. Ùå âçåìà îòíîøåíèå êúì ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà íà ðàâíèùå îáùèíà, òúé êàòî äåöåíòðàëèçàöèÿòà îùå íå å ñòèãíàëà äî íèâî êìåòñòâî è íèå, ïðåäñòàâèòåëèòå íà ìåñòíàòà âëàñò â íàñåëåíèòå ìåñòà, ñìå ñàìî åäíè ïîñðåäíèöè ìåæäó îáùèíàòà è ðàçëè÷íèòå ñîöèàëíè ãðóïè íà íàñåëåíèåòî.  óñëîâèÿòà íà ïðåñòðóêòóðèðàíå íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà â Îáùèíà Âåëèêî Òúðíîâî ñå î÷åðòàâàò ïðîáëåìè, ñâúðçàíè ñ íàìàëÿâàíå íà ðåàëíèòå äîõîäè íà íàñåëåíèåòî, ñ óâåëè÷àâàíå áðîÿ íà ëèöàòà è ñåìåéñòâàòà, êîèòî ñå íóæäàÿò îò ñîöèàëíà çàùèòà. Íàðàñòâà íåîáõîäèìîñòòà îò ñúçäàâàíå íà òðàéíà çàåòîñò çà âêëþ÷åíèòå â ïðîãðàìèòå çà áåçðàáîòíè ëèöà è ñåìåéñòâà. Çà ïðåîäîëÿâàíå íà íàëè÷íèòå íåãàòèâíè ïîñëåäèöè â ñîöèàëíàòà ïðîãðàìà íà îáùèíàòà ñå àêöåíòèðà âúðõó ïîâèøàâàíå íà æèçíåíîòî ðàâíèùå è áëàãîñúñòîÿíèåòî íà íàñåëåíèåòî, âúðõó óâåëè÷àâàíåòî è ñúõðàíÿâàíåòî íà òðóäîâàòà çàåòîñò, ñúçäàâàíå íà ìåõàíèçìè çà îñèãóðÿâàíå íà äîáðå ôóíêöèîíèðàù ïàçàð íà òðóäà, êàêòî è ïàçàð íà ñîöèàëíèòå óñëóãè, íà äîñòúïíà îáùåñòâåíà ñðåäà çà õîðàòà ñ óâðåæäàíèÿ. Ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè Îáùèíà Âåëèêî Òúðíîâî ó÷àñòâà â ðàçëè÷íè ïðîåêòè, ñâúðçàíè ñ îòêðèâàíåòî íà íîâè ðàáîòíè ìåñòà, êàòî ïðîåêòà " Ñîöèàëíè óñëóãè â çàìÿíà íà íîâè ðàáîòíè ìåñòà” è äðóãè. Ïî òàçè ïðîãðàìà ñå àíãàæèðàõà 63 ñîöèàëíè àñèñòåíòè â 14 íàñåëåíè ìåñòà íà ñòîéíîñò 46 000 ëâ. Ïðåç 2008 ã. òåçè óñëóãè ïðîäúëæàâàò ïî Íàöèîíàëíàòà ïðîãðàìà"Àñèñòåíòè íà õîðà ñ óâðåæäàíèÿ” ñ 40 ðàáîòíè ìåñòà íà ñòîéíîñò 178 724 ëâ. Ïðåç íàñòîÿùàòà ãîäèíà ïðèêëþ÷èõà ñòðîèòåëíî-ìîíòàæíèòå ðàáîòè ïî Ïðîåêò"Êðàñèâà Áúëãàðèÿ 2007”, â êîèòî áÿõà àíãàæèðàíè ñúùî òàêà áåçðàáîòíè æèòåëè îò îáùèíàòà. Óâåëè÷è ñå áðîÿò íà ëèöàòà, âêëþ÷åíè â ðàçëè÷íè âèäîâå îáó÷åíèÿ çà ïðîôåñèîíàëíà êâàëèôèêàöèÿ. Íàìàëè ñå îòíîñèòåëíèÿ äÿë íà äúëãîñðî÷íî áåçðàáîòíèòå îò îáùèÿ áðîé íà áåçðàáîòíèòå ëèöà â îáùèíàòà. Ñîöèàëíîòî ïîäïîìàãàíå è ñîöèàëíèòå óñëóãè ñà åäíà ñëåäâàùà ïî âàæíîñò çàäà÷à â ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà íà îáùèíàòà. Ðåàëèçèðàõà ñå ñúâìåñòíè ìåðêè ñ èíñòèòóöèèòå íà òåðèòîðèàëíî íèâî çà áîðáà ñðåùó çëîóïîòðåáèòå ñúñ ñîöèàëíè ïîìîùè. 96

Ñúâìåñòíî ñ Îáåäèíåíè õîëàíäñêè ôîíäàöèè ñå ðåàëèçèðà ïðîåêò çà èçãðàæäàíå Äîì çà âúçðàñòíè õîðà â ñåëî Áàëâàí íà ñòîéíîñò 210 000 ëâ. Ïðåç 2006- 2007 ã. ñå ðåàëèçèðà ïðîåêò"Ìîáèëåí êîíñóëòàòèâåí öåíòúð”.  êëóáîâåòå íà ïåíñèîíåðà è èíâàëèäà â ãðàä Âåëèêî Òúðíîâî, â êìåòñòâàòà íà Áàëâàí, Äåáåëåö, Ðåñåí, Ïðèñîâî, Âåë÷åâî è äðóãè ñå îðãàíèçèðàõà ïðèåìè è äîìàøíè ïîñåùåíèÿ çà õîðàòà ñ óâðåæäàíèÿ è òåõíèòå ñåìåéñòâà. Ñúñ ñðåäñòâà íà îáùèíàòà ñå ðåàëèçèðà, îáîðóäâà è îáçàâåäå Öåíòúð çà ñîöèàëíà ðåõàáèëèòàöèÿ è èíòåãðàöèÿ çà ëèöà ñ óâðåæäàíèÿ íàä 18 ãîäèíè, ÷èÿòî ñòîéíîñò âúçëåçå íà 300 000 ëâ. Ñúâìåñòíî ñ Âåëèêîòúðíîâñêàòà ìèòðîïîëèÿ íà íåèí òåðåí ñå ïðåóñòðîè è îáçàâåäå åäíîåòàæíà ñãðàäà êàòî Öåíòúð çà âðåìåííî íàñòàíÿâàíå íà áåçäîìíè ëèöà.  êîíêóðñ çà ìàëêè ãðàäîâå è îáùèíè áå çàùèòåí è ïðèåò ïðîåêò â ñôåðàòà íà ñîöèàëíèòå óñëóãè ïîä íàèìåíîâàíèå"Çàùèòåíè æèëèùà çà ìëàäåæè”. Îò íà÷àëîòî íà 2008 ã. äî 31 ìàðò 2009 ã. Îáùèíà Âåëèêî Òúðíîâî èçïúëíÿâà â ïàðòíüîðñòâî ñ íåïðàâèòåëñòâåíè îðãàíèçàöèè ïðîåêò ïî"Íàöèîíàëíà ïðîãðàìà ÔÀÐ 2005” êúì Ìèíèñòåðñòâîòî íà òðóäà è ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà íà òåìà"Íîâ æèâîò çà õîðà ñ óìñòâåíà èçîñòàíàëîñò”. ×ðåç íåãî ñå èçãðàæäà ñïåöèàëèçèðàíî çàùèòåíî æèëèùå â ñåëî Öåðîâà êîðèÿ.  ñúùèÿ ïåðèîä â ïàðòíüîðñòâî ñ Áúëãàðñêàòà àñîöèàöèÿ íà ëèöà ñ èíòåëåêòóàëíè çàòðóäíåíèÿ ñå èçïúëíÿâà ïðîåêòà"Íîâè âúçìîæíîñòè çà äåöàòà ñ óâðåæäàíèÿ”.  íåãîâè ðàìêè ñà îáîðóäâàíè è âå÷å ôóíêöèîíèðàò Äíåâåí öåíòúð çà äåöà è þíîøè(îò 7 äî 20 ãîäèíè) ñ êàïàöèòåò 36 äåöà è ìëàäåæè, êàêòî è Öåíòúð çà ñåìåéíî êîíñóëòèðàíå. Çà ïåðèîäà îò 1 àïðèë 2008 ã. äî 31 ìàé 2009 ã. Îáùèíà Âåëèêî Òúðíîâî èçïúëíÿâà â ïàðòíüîðñòâî ñúñ ñäðóæåíèå"Öåíòúð çà ñîöèàëíè è çäðàâíè ãðèæè” ñúâìåñòåí ïðîåêò ïî ïðîãðàìà ÔÀÐ íà òåìà"Ñúçäàâàíå è ôóíêöèîíèðàíå íà óñëóãèòå ñîöèàëåí àñèñòåíò”, êîéòî ïðîåêò å ïðåäíàçíà÷åí â îñíîâíè ëèíèè çà ìàëêèòå íàñåëåíè ìåñòà. Îò ìåñåö ìàé 2008 ã. äî ìåñåö ìàé 2009 ã. òå÷å èçïúëíåíèåòî íà ïðîåêòà"Ñîöèàëåí àñèñòåíò è äîìàøåí ïîìîùíèê”.  ñåëî Áàëâàí áåøå èçãðàäåí ñúùî òàêà Êðèçèñåí öåíòúð çà äåöà, æåðòâè íà äîìàøíî íàñèëèå èëè íà òðàôèê. Íà òåðèòîðèÿòà íà Îáùèíàòà èìà ñúçäàäåíè 30 êëóáà íà ïåíñèîíåðà è íà èíâàëèäà: 4 âúâ Âåëèêî Òúðíîâî è 26 â êìåòñòâàòà íà îáùèíàòà. Ïðåç èçìèíàëèòå äâå ãîäèíè áÿõà ñïå÷åëåíè ïðîåêòè çà ðåìîíò, ñàíèðàíå è îáîðóäâàíå íà ñîöèàëíè çàâåäåíèÿ íà ñòîéíîñò íàä 300 000 ëâ. 97

Äî êðàÿ íà 2008 ã. è ïðåç 2009 ã. ùå áúäàò ðàçêðèòè è ðåàëèçèðàíè ñëåäíèòå ñîöèàëíè óñëóãè: - Öåíòúð çà íàñòàíÿâàíå îò ñåìååí òèï çà äåöà ñ óìñòâåíà èçîñòàíàëîñò. - Âòîðè ôèëèàë íà"Äîìàøåí ïàòðîíàæ”. - Çàùèòåíî æèëèùå çà äåöà ñ óìñòâåíà èçîñòàíàëîñò. - Äíåâåí öåíòúð çà äåöà íàä 7 ãîäèíè. - Öåíòúð çà íàñòàíÿâàíå îò ñåìååí òèï çà äåöà îò 3 äî 18 ãîäèíè. - Öåíòúð çà ñîöèàëíà ðåõàáèëèòàöèÿ è èíòåãðàöèÿ çà ëèöà íàä 18 ãîäèíè ñ óâðåæäàíèÿ. Îò èçíåñåíîòî äîòóê å âèäíî, ÷å â Îáùèíà Âåëèêî Òúðíîâî ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà å ãúâêàâà, êîíêðåòíà, ïëóðàëèñòè÷íà è ðàçíîîáðàçíà, ïðåäëàãàùà øàíñîâå è ïåðñïåêòèâè çà ðåàëèçàöèÿ íà èíäèâèäèòå è ñîöèàëíèòå ãðóïè. Ôèíàíñèðàíåòî íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà êàêòî òåêóùà, òàêà è ïðîåêòè íà îñíîâàòà íà èíèöèàòèâè ñå îñèãóðÿâà â îñíîâíè ëèíèè ïî îïåðàòèâíè ïðîãðàìè, êîèòî ñå ñúôèíàíñèðàò ñúùåâðåìåííî îò îáùèíèòå.  ñåãàøíèÿ ïåðèîä, êîãàòî ñå çàäàâà èêîíîìè÷åñêà êðèçà, ùå èìà î÷åâèäíî ïðîìÿíà â ñúîòíîøåíèÿòà ìåæäó ðàçëè÷íèòå ñîöèàëíè ãðóïè è åñòåñòâåíî ïðåäè âñè÷êî ìåæäó èíäèâèäèòå, â òîâà ÷èñëî íà ðåàëíèòå âúçìîæíîñòè çà æèâîò âúâ âñåêèäíåâèåòî, øàíñîâåòå çà ðåàëèçàöèÿ è ïåðñïåêòèâèòå íà ðàçâèòèå. Êàêòî è âñëåäñòâèå íà òîâà âúâ âçàèìîîòíîøåíèÿòà ìåæäó òÿõ. Íàé-âåðîÿòíî ùå íàðàñòíå áåçðàáîòèöàòà, êîåòî ïúê ùå óâåëè÷è ïîòðåáíîñòèòå îò ïîãîëåìè íåîáõîäèìè ñðåäñòâà çà ñîöèàëíè ïîìîùè. Òî÷íî ñåãà å ìîìåíòúò îáà÷å îáùèíèòå äà ïðåîñìèñëÿò è ïðîìåíÿò ñîöèàëíàòà ñè ïîëèòèêà, çà äà áúäå òÿ â êðàê ñ âðåìåòî, êàòî ñå òúðñÿò êàêòî íîâè èçòî÷íèöè çà ôèíàíñèðàíå, òàêà è íîâè ïàðòíüîðè ñúùî ïî îòíîøåíèå íà êîîïåðèðàíå è îðãàíèçèðàíå íà ñúîòâåòíè èíèöèàòèâè è ïîääðúæêàòà èì. 98

ÇÀÊËÞ×ÈÒÅËÍÀ ×ÀÑÒ ÍÀ ÊÐÚÃËÀÒÀ ÌÀÑÀ Ðåçþìå, ðåïëèêè, ïðåïðàòêè è íÿêîè èçâîäè íà ìîäåðàòîðà íà Ïúðâè ïàíåë Èâàí Âåëåâ Äèñêóñèÿòà â ðàìêèòå íà ïúðâè ïàíåë íà êðúãëàòà ìàñà ïðîòå÷å èçêëþ÷èòåëíî èíòåðåñíî. Îòêðîèõà ñå ñîöèàëíî çíà÷èìè àñïåêòè íà ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà íà ãëîáàëèçàöèîííèòå ïðîöåñè êúì ïðàêòè÷åñêàòà ïîëèòèêà íà ñâåòîâíî, ðåãèîíàëíî, íàöèîíàëíî, â òîâà ÷èñëî è ìåñòíî ðàâíèùå, êàêòî è âèæäàíèÿ çà ïðèíöèïíè ðåàêöèè â òåõåí îòãîâîð ñ öåë îâëàäÿâàíåòî èì è ñúõðàíÿâàíåòî íà ñîöèàëíèÿ áàëàíñ è óñòîé÷èâîñò â îáùåñòâîòî. Îòíîñèòåëíî ïîäðîáíî áå îïèñàíà íàñòîÿùàòà ñîöèàëíî-ïîëèòè÷åñêà ïðàêòèêà â Áúëãàðèÿ, ïðè òîâà íà ôîíà íà îáùàòà ïîëèòèêà íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç è ïðèíöèïèòå íà ò. íàð. ïðîåêò"Ñîöèàëíà Åâðîïà”(Åâãåíèé Ìàòèí÷åâ). Îùå ïî-çàäúëáî÷åíî àíàëèòè÷íî è àðãóìåíòèðàíî áå îïèñàíî ñúñòîÿíèåòî íà çäðàâåîïàçâàíåòî â Áúëãàðèÿ, â ñðàâíèòåëåí àíàëèç áå íàïðàâåíà îïðåäåíà êðåàòèâíî íàñî÷åíà è îáåêòèâíî èçäúðæàíà êðèòèêà ïî îòíîøåíèå íà íÿêîè ïðîáëåìè è ïðàêòèêè, ñú÷åòàíè ñ ðåäèöà âèæäàíèÿ è ïðåäëîæåíèÿ çà îâëàäÿâàíå íà âúçíèêíàëèòå ïðåäèçâèêàòåëñòâà â òàçè îáëàñò. Ñúùåâðåìåííî áå ïîä÷åðòàíà âçàèìíî îáóñëîâåíàòà é çàâèñèìîñò ñúñ ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà, êàòî ñå èçòúêíà ïðè òîâà íåîáõîäèìîñòòà îò ñúáëþäàâàíå ïðèíöèïèòå íà õóìàíèçìà. Âðúçêàòà çäðàâåîïàçâàíå, ñîöèàëíà ïîëèòèêà è ñîöèàëåí õóìàíèçúì áå îïðåäåëåíà êàòî ãàðàíöèÿ çà ïîçèòèâíî è óñïåøíî îâëàäÿâàíå íà ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà íà ãëîáàëèçàöèÿòà, à óñïåøíîòî è åôåêòèâíî çäðàâåîïàçâàíå êàòî"íàé-ñèãóðíàòà èíâåñòèöèÿ çà îáùåñòâîòî”.(Ïðîô. Ãàéäàðñêè).  òàçè âðúçêà ñå îáñúäèõà ñúùî ïðèíöèïíè âúïðîñè íà ðåãóëàöèÿòà îò ñòðàíà íà äúðæàâàòà, íà óòâúðæäàâàíåòî è ðåôîðìèðàíåòî íà ñîöèàëíàòà äúðæàâà, íà î÷åðòàëè ñå íåéíè íîâè õàðàêòåðèñòèêè è âúçìîæíîñòèòå çà ïðèëàãàíå ïðèíöèïèòå íà ñîöèàëíî ïàçàðíî ñòîïàíñòâî â ñôåðè, çàñÿãàùè ïîâå÷å èëè ïî-ìàëêî ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà.(Àíàëèçúò íà ïðîô. Ïðîäàíîâ çà òåíäåíöèèòå êúì åäíà ò. íàð. "íåîñîöèàëíà äúðæàâà” áå ïðåäñòàâåí â ïèñìåíà ôîðìà; ïîðàäè çàòðóäíåíèÿ îò ñëóæåáåí õàðàêòåð òîé íå óñïÿ äà ïðèñúñòâà è äà ñå âêëþ÷è â äèñêóñèÿòà). Èçâåäåíè áÿõà îñíîâíè òåíäåíöèè â ðàçâèòèåòî íà ñúâðåìåííèÿ ñâÿò ñ îñîáåíî çíà÷åíèå çà ôîðìèðàíåòî íà åäíà íîâà ñîöèàëíà ïîëèòèêà, êàòî íàðåä ñ íàðàñòíàëàòà è ïî-ñëîæíà èêîíîìè÷åñêà, òúðãîâñêà è ïðîìèøëåíà íàäíàöèîíàëíà âçàèìîîáâúðçàíîñò, ñå ïîñòàâè àêöåíò âúðõó ïðîöåñèòå íà ò. íàð."ñîöèàëíî ãëîáàëèçèðàíå” ñ ïðîèçòè÷àùèòå îò íåãî íîâè ôàêòè â ñîöèàëíîäåìîãðàôñêèòå ñòðóêòóðè. Êàêòî è âúðõó ò. íàð."ãëîáàëíî ñîöèàëíî ïîëèòèçèðàíå” íà ñâåòîâíèÿ îáùåñòâåí æèâîò â ðàçëè÷íèòå ìó 99

îáëàñòè. Êîåòî íàìèðà èçðàç ñúùî â " íàðàñòâàùàòà ïðèîðèòåòíîñò íà ñîöèàëíè è åêîëîãè÷åñêè âúïðîñè”, êàêòî è â çàñèëåíîòî ïðîíèêâàíå íà ñîöèàëíîòî â ïîëèòè÷åñêèÿ æèâîò è ïîâèøàâàíå íà íåãîâàòà çíà÷èìîñò êàêòî îòíîñíî âúòðåøíàòà ïîëèòèêà íà îòäåëíèòå ñòðàíè, òàêà è çà ìåæäóíàðîäíèòå îòíîøåíèÿ è ñèãóðíîñò. Òåíäåíöèè, îò êîèòî ïðîèçòè÷àò ñúùåâðåìåííî ñúîòâåòíè íàïðàâëåíèÿ íà ïúðâîñòåïåííè ïðåäèçâèêàòåëñòâà çà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà â ñâåòîâåí, ðåãèîíàëåí è íàöèîíàëåí ìàùàá, íå íà ïîñëåäíî ìÿñòî íà ðàâíèùå ìåñòíî ñàìîóïðàâëåíèå(È. Âåëåâ). Ñ òîâà äîáðî íà÷àëî ñå"îòïðèùè” íàãëàñàòà çà ïî-îòêðèòî, âêëþ÷èòåëíî êðèòè÷íî-òâîð÷åñêè îáîñíîâàíî ïðåäñòàâÿíå íà ïðîáëåìèòå, êîåòî ïðîëè÷à è âúâ ôàêòà, ÷å ðåäèöà ó÷àñòíèöè ïðåìèíàõà êúì ñâîáîäíî èçêàçâàíå è íàïðàâèõà äîïúëíåíèÿ êúì ïðåäâàðèòåëíî ïðåäñòàâåíèòå ñè ìàòåðèàëè. Ñ èíòåðåñ ñå ïîñðåùíàõà êîíñòàòàöèèòå è àíàëèòè÷íèòå èçâîäè çà ìÿñòîòî è ðîëÿòà íà æåíèòå â î÷åðòàâàùèÿ ñå ïîä íàòèñêà íà ãëîáàëèçàöèÿòà íîâ ñîöèàëåí ìîäåë, â òàçè âðúçêà ïåðñïåêòèâèòå çà çàâîþâàíå è óòâúðæäàâàíå íà òÿõíàòà çíà÷èìîñò è ðàâíîïîñòàâåíîñò â îáùåñòâåíèÿ æèâîò, âêëþ÷èòåëíî çà ïîâå÷å ñîöèàëíà ñïðàâåäëèâîñò è ñîöèàëíà îñèãóðåíîñò â óñëîâèÿòà íà åäíî ïðîòèâîáîðñòâî ñúñ ñúîòâåòíè ïðîòèâîïîñòàâÿùè ñå íà òîâà íàñîêè è àêöåíòè íà íåîëèáåðàëíèòå ïîëèòè÷åñêè òåíäåíöèè(Ì. Êèòàíîâà).  ðàìêèòå íà êðàòúê àíàëèç çà ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêèòå è ñîöèàëíîïîëèòè÷åñêèòå ñòúïêè â íàñîêà èíòåãðàöèÿòà íà ðîìñêîòî ìàëöèíñòâî â Áúëãàðèÿ áåøå ïîñòàâåí àêöåíò âúðõó åäíà ðàçãúðíàòà ïðîñâåòíà, ñîöèî-êóëòóðíà è ñîöèàëèçàöèîííî îðèåíòèðàíà ðàáîòà ñ ðîìñêèòå äåöà êàòî ðåøàâàùà ïðåäïîñòàâêà çà òàçè èíòåãðàöèÿ âúîáùå(Ïðîô. Ñòàíêîâ). Íà áàçàòà íà ïåðèîäè÷íèòå èçñëåäâàíèÿ íà Öåíòúðà çà èçñëåäâàíå íà îáùåñòâåíîòî ìíåíèå êúì Íàðîäíîòî ñúáðàíèå áÿõà ñúîáùåíè àêòóàëíè íàöèîíàëíî ïðåäñòàâèòåëíè äàííè çà ñîöèàëíîòî ïîëîæåíèå íà áúëãàðñêèòå ãðàæäàíè, îòíîøåíèåòî êúì ñîöèàëíèòå ïðîáëåìè è ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà, âêëþ÷èòåëíî óäîâëåòâîðåíîñò è êðèòèêà êúì íåÿ. Ñ îñîáåí èíòåðåñ ñå ïîñðåùíàõà èíôîðìàöèèòå è êîìåíòàðèèòå çà îáùåñòâåíîòî ìíåíèå îòíîñíî ïðîìåíèòå â òðóäîâîòî çàêîíîäàòåëñòâî ïðåç ïîñëåäíèòå ìåñåöè(Ò. Òðàÿíîâà).  îòäåëíè ðåïëèêè íà ó÷àñòíèöèòå ñå ïîä÷åðòà çíà÷åíèåòî íà òåçè èíôîðìàöèè çà ôîðìèðàíåòî íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà íå ñàìî íà íàöèîíàëíî, íî è íà ðàâíèùå ìåñòíà âëàñò.  ñïåöèàëíî èçëîæåíèå çà âçàèìîçàâèñèìîñòòà ìåæäó èêîíîìè÷åñêàòà è ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà áåøå àêöåíòèðàíî â êðèòè÷åí àñïåêò âúðõó íåîáõîäèìîñòòà îò"ñàíèðàíå” íà ðåäèöà ïðàêòèêè â ñòîïàíñêàòà ñôåðà, êîèòî íå ñàìî ñà â ïðîòèâîðå÷èå ñ åäíà ðàöèîíàëíà è åôåêòèâíà, ñïðàâåäëèâà è õóìàííà ñîöèàëíà ïîëèòèêà, íå ñàìî íàêúðíÿâàò êàêòî âúòðåøíîïîëèòè÷åñêèÿ, òàêà è ìåæäóíàðîäíèÿ èìèäæ íà 100

Áúëãàðèÿ, íî è ïðå÷àò íà ñàìîòî é ñòîïàíñêî ðàçâèòèå, ñúçäàâàò ïðåäïîñòàâêè çà ñåí÷åñêà èêîíîìèêà è âíàñÿò îïðåäåëåíà íåñèãóðíîñò, à ïîíÿêîãà ñúùî åëåìåíòè íà õàîñ â îáùåñòâåíèÿ æèâîò. Åêñïëèöèòåí ïðèìåð â òîâà îòíîøåíèå áå äàäåí ñ ïðîâåæäàíåòî íà ò. íàð."êîíêóðñè” ïðè âúçëàãàíå íà ïðîåêòè îò èêîíîìè÷åñêè õàðàòåð è ñå ïðèçîâà êúì ñúîòâåòíî êîðèãèðàíå íà çàêîíà çà ò. íàð. îáùåñòâåíè ïîðú÷êè(Þ. Äóäåâ). Èäåÿòà íàìåðè ìíîãî ïîëîæèòåëåí îòçâóê â ðåäèöà ðåïëèêè è áå íåäâóñìèñëåíî ïîäðåïåíà, âêëþ÷èòåëíî îò íàðîäíè ïðåäñòàâèòåëè.  ïîñëåäâàëàòà îæèâåíà äèñêóñèÿ áÿõà çàñåãíàòè âúïðîñè íà äúðæàâíàòà ðåãóëàöèÿ è ðîëÿòà íà ñîöèàëíàòà äúðæàâà(Â. Ïåøåâ), çà íåîáõîäèìîñòòà îò âúçìîæíî íàéáúðçî è åôåêòèâíî ðåôîðìèðàíå íà ñúäåáíàòà ñèñòåìà, ïîñòàâÿíåòî íà ïðåäåí ïëàí íà ñîöèàëíàòà ñïðàâåäëèâîñò, àêòèâèçèðàíåòî íà ñîöèàëíèÿ êîíòðîë è íå íà ïîñëåäíî ìÿñòî çà àêöåíòèðàíåòî âúðõó âúïðîñà çà âðúçêàòà ìåæäó ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà è ñèãóðíîñòòà, ðàçáèðàíà â åäèí ïî-øèðîê ñìèñúë íà äóìàòà(î. ð. ãåíåðàë È. Äî÷åâ). *** Îò ìàòåðèàëèòå è äèñêóòèðàíèòå âúïðîñè â ïúðâè ïàíåë íà Êðúãëàòà ìàñà áèõà ìîãëè äà ñå íàïðàâÿò â íàé-îáù âèä ñúùî íÿêîè ïúðâè ïî-êîíêðåòíè èçâîäè çà î÷àêâàíè íàñîêè è ñúùíîñòíè àêöåíòè íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà è íåéíîòî ïîäîáðÿâàíå, çà èçãðàæäàíå â áëèçêà ïåðñïåêòèâà íà åäíà íîâà òàêàâà â ñúîòâåòñòâèå ñ îáåêòèâíèòå èçèñêâàíèÿ íà ãëîáàëèçàöèÿòà: Íà ïðåäåí ïëàí ñå î÷åðòàâàò ðàçáèðàíåòî è îáåêòèâíèÿò ôàêò, ÷å ùîì å íàëèöå"ñîöèàëíî ãëîáàëèçèðàíå”, òî îò íåãî ïðîèçòè÷à ñúùî òàêà è òåíäåíöèÿ íà"ãëîáàëíî ñîöèàëèçèðàíå”.  ñìèñúë íà ðàçâèòèå è óñúâúðøåíñòâàíå íà ñîöèàëíèòå îòíîøåíèÿ â ñâåòîâíîòî îáùåñòâî â çàâèñèìîñò îò îáåêòèâíè è ñóáåêòèâíè ôàêòîðè. Åêñïëèöèòíè ïðèìåðè çà òîâà èìà äîñòàòú÷íî è ïî ÷èñëåíîñò è ïî óáåäèòåëíîñò: êàòî ñå çàïî÷íå îò èçíîñ è íàëàãàíå íà äåìîêðàòè÷íè ïîðÿäêè â íåäåìîêðàòè÷íè îáùåñòâà è ò. íàð."õóìàíèòàðåí èíòåðâåíöèîíèçúì” è ñå ñòèãíå äî èíòåãðèðàíå íà îòäåëíè äúðæàâè â ãîëåìè äåìîêðàòè÷íè îáùíîñòè è ðàçãðúùàíå íà âñåñòðàííî ñúòðóäíè÷åñòâî íà ðàçâèòè äåìîêðàöèè ñ ïîâå÷å èëè ïî-ìàëêî èçîñòàíàëè â òîâà îòíîøåíèå ñòðàíè ñ öåë óòâúðæäàâàíå íà äåìîêðàòè÷íè ïîðÿäêè è áëàãîäåíñòâèå â òÿõ. Òîâà îçíà÷àâà, ÷å ãëîáàëèçàöèÿòà ïðîñòî íåèçáåæíî íàëàãà, äèêòóâà â òîâà îòíîøåíèå íîâè ñîöèàëèçàöèîííè íîðìè, êîèòî íèòî ìîãàò äà ñå ïðåíåáðåãíàò, íèòî äà ñå çàîáèêîëÿò. Ïðè êîåòî ñëåäâà äà ñå èìà ïðåäâèä èìåííî, ÷å ñîöèàëèçàöèÿòà å íå ñàìî èíñòðóìåíò, à ïðåäè âñè÷êî öåë íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà. Íà êîÿòî öåë òÿ å âèíàãè ïîä÷èíåíà îò óñèëèÿòà ïî îöåëÿâàíåòî íà èíäèâèäè è ñîöèàëíè ãðóïè, äî òÿõíîòî ðàçâèòèå è óñòîé÷èâî èíòåãðèðàíå â îáùåñòâîòî è íåãîâàòà óñòîé÷èâîñò. 101

Ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà ñëåäâà äà îò÷èòà, îò åäíà ñòðàíà, íàãëàñèòå íà îáùåñòâåíîñòòà çà íåéíàòà ñúùíîñò è íàñî÷åíîñò, íî òðÿáâà äà ñå ñúîáðàçÿâà ïðåäè âñè÷êî ñ îáåêòèâíè íàëè÷íè è âúçìîæíè ïðåäïîñòàâêè çà ïðîâåæäàíåòî é, ñúîòâåòíî ñ èçãðàæäàíåòî íà òàêèâà. Ñúùåâðåìåííî òÿ òðÿáâà äà îò÷èòà îáåêòèâíèòå òåíäåíöèè â ðàçâèòèåòî íà îáùåñòâîòî è äà ñå ñòðåìè äà ïðåîäîëÿâà ÿâíè ñóáåêòèâíî îáóñëîâåíè è ïðîêàðâàíè òåíäåíöèè, íåçàâèñèìî îò òÿõíàòà âëàñòîâà çíà÷èìîñò è âúçìîæíîñòè â äàäåíèÿ êîíêðåòíî-èñòîðè÷åñêè ìîìåíò. Ò. å. äà áúäå äîñòàòú÷íî ãúâêàâà è ïåðñïåêòèâíà, çà äîáðóâàíåòî íà õîðàòà, â ñëóæáà íà ñîöèàëíàòà ñïðàâåäëèâîñò è õóìàíèçìà. Ïðè êîåòî äà èçïîëçâà âñè÷êè ïîëèòè÷åñêè è èêîíîìè÷åñêè èíñòðóìåíòè, ïðåäîñòàâÿíè îò äåìîêðàöèÿòà. Ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà íå áèâà äà ñå ñâåæäà äî ìîìåíòíè, â òîâà ÷èñëî è âðåìåííî-ïðåâàíòèâíè ñòúïêè è ìåðêè ñðåùó àêóòíè ñîöèàëíè ïðîáëåìè, äî"âðåìåííî îáåçáîëÿâàùè” èíöèàòèâè è/ èëè ïðîåêòè íà ñîöèàëíà ïîìîù. Òÿ òðÿáâà äà áúäå îðèåíòèðàíà â ïåðñïåêòèâà, äà áúäå îáùîîáùåñòâåíî çíà÷èìà ïîëèòèêà(íå ñàìî íàáîð îò ÷àñòè÷íè ïîëèòèêè ïî íàïðàâëåíèÿ), â êîÿòî äà ôîêóñèðàò ñîöèàëíî-ïîëèòè÷åñêèòå çàäúëæåíèÿ íà äðóãè ñôåðè îò îáùåñòâåíîïîëèòè÷åñêèÿ æèâîò. Òÿ ñëåäâà äà òúðñè, ðàçêðèâà, àíàëèçèðà, ôîðìóëèðà è óòâúðæäàâà íîâèòå ñîöèàëíî-ñïðàâåäëèâè áàëàíñè â îáùåñòâîòî ÷ðåç ïîëèòè÷åñêà êîîðäèíàöèÿ ïðåäè âñè÷êî ñ íàé-÷óâñòâèòåëíèòå çà îáùåñòâîòî è ÷îâåêà ñôåðè çäðàâåîïàçâàíåòî, òðóäà/èêîíîìèêàòà, îáðàçîâàíèåòî è îêîëíàòà ñðåäà. Åäíà êîîðäèíàöèÿ íà ïðèíöèïà íà ðàâíîïîñòàâåíîñòòà, íà ïðèíöèïà íà õîðèçîíòàëííàòà ìðåæà áåç ñóáîðäèíàöèÿ íà ñôåðèòå, òúé êàòî òå ñà âçàèìíî ñâúðçàíè è âçàèìíî ðåøàâàùî çàâèñèìè îò òàçè âðúçêà îòíîñíî ñîáñòâåíîòî ñè ðàçâèòèå è ñúùåñòâóâàíèå. Ñëåäîâàòåëíî òÿ ñå íóæäàå îò ñòðàòåãèÿ, ïðè òîâà íà íèâî, êîåòî äà å îáâúðçâàùî çà öÿëîòî îáùåñòâî. Ò. å. íåéíèòå ïîçèöèè è ïðèíöèïè äà ñà ñâîåãî ðîäà îðèåíòèð è êðèòåðèé çà äðóãèòå ïîëèòè÷åñêè ñôåðè è çà îáùåñòâîòî êàòî öÿëî. Ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà ñëåäâà äà ñå ñòðåìè êúì îïòèìèçèðàíå íà ñîöèàëíàòà ñïðàâåäëèâîñò, êúì âúçìîæíî âèñîêà õàðìîíè÷íîñò íà âçàèìîîòíîøåíèÿòà ìåæäó õîðàòà. È â òîçè ñìèñúë êúì ñîöèàëåí õóìàíèçúì. Çà öåëòà ñëåäâà äà ñå èçïîëçâàò ðàçëè÷íèòå ôîðìè è ñðåäñòâà íà äåìîêðàöèÿòà, êàòî ñå çàïî÷íå îò çàêîíîäàòåëíàòà è èçïúëíèòåëñêî-àäìèíèñòðàòèâíàòà ïðàêòèêà îòíîñíî ðåãóëàöèÿòà íà ñîöèàëíî çíà÷èìèòå àêòîâå è äåéñòâèÿ, âêëþ÷èòåëíî ñîöèàëíèÿ êîíòðîë êàòî äåìîêðàòè÷åí èíñòðóìåíò è ñå ñòèãíå äî åäíà ïðîñâåòíî-ñîöèàëèçàöèîííà ðàáîòà ñ öåë ïîâèøàâàíå íà ñîöèàëíàòà êóëòóðà è ôîðìèðàíå íà íàãëàñè çà ïðîìåíèòå â ñîöèàëèçàöèîííàòà íàãëàñà â îòãîâîð íà íàëîæèëèòå ñå, à ñúùî è çàäàâàùèòå ñå 102

îáåêòèâíè è íåîáðàòèìè èçèñêâàíèÿ íà ãëîáàëèçàöèÿòà. Âñè÷êî òîâà ñå íóæäàå åñòåñòâåíî îò ñúîòâåòíà èíôîðìàöèÿ è íåéíîòî îâëàäÿâàíå, óñâîÿâàíå êàòî ïðàêòèêà. Ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà ñëåäâà äà îò÷èòà êóëòóðíèòå è öåííîñòíèòå ïðîìåíè â îáùåñòâîòî, êîèòî ñà íå ñàìî ïëîä íà ïðÿêîòî âúçäåéñòâèå íà ãëîáàëèçàöèÿòà, íî è èçðàç íà ðåôëåêòèðàùî îòíîøåíèå êúì íåÿ, íà ñúîòâåòíèòå ñóáåêòèâíî îòðàáîòåíè íàãëàñè çà íåéíîòî îâëàäÿâàíå è ôîðìèðàíå íà òàçè îñíîâà íà êîíêðåòíèòå, ðåàëíèòå ñîöèàëíè âçàèìîîòíîøåíèÿ â îáùåñòâîòî. Íå íà ïîñëåäíî ìÿñòî çàùîòî òå ñà îñîáåíî âàæíè çà íåãîâàòà ôóíêöèîíàëíîñò è ïåðñïåêòèâíîñò. Êàòî íà òàçè îñíîâà óòâúðæäàâà ïðèíöèïèòå íà óñòîé÷èâîñò è íà õóìàíèñòè÷íà íàñî÷åíîñò â ðàçâèòèåòî íà îáùåñòâîòî. 103

Ðåçþìå, ðåïëèêè, ïðåïðàòêè è íÿêîè èçâîäè íà ìîäåðàòîðà íà Âòîðè ïàíåë Òîäîð Ìàðêîâ Áëàãîäàðÿ íà ó÷àñòíèöèòå â äèñêóñèÿòà âúâ âòîðèÿ ïàíåë íà äíåøíàòà êðúãëà ìàñà. Îêàçà ñå, ÷å âðåìåòî å ìíîãî êðàòêî, çà äà ñå îáñúäÿò âñè÷êè àñïåêòè íà òàçè ìíîãîîáðàçíà òåìàòèêà, êàêòî è ðàçëè÷íèòå ãëåäíè òî÷êè. Íåçàâèñèìî îò òîâà áèõà ìîãëè äà ñå èçâåäàò îïðåäåëåíè àêöåíòè è äà ñå íàïðàâÿò íÿêîè èçâîäè. Åäèí ïúðâè èçâîä å, ÷å ïðåäñòàâèòåëèòå íà ñîöèàëíèÿ õóìàíèçúì â ìåñòíàòà âëàñò ïðèòåæàâàò ðåàëåí åêñïåðòåí êàïàöèòåò, ñïîñîáíè ñà äà ïðàâÿò çàäúëáî÷åíè àíàëèçè íà ïðîáëåìèòå ïî ñúùåñòâî, êàêòî è ìîòèâèðàíè ñúùî òàêà îò ïîëèòè÷åñêè è öåííîñòíè ïîçèöèè ïðåäëîæåíèÿ çà ñîöèàëíàòà ïðàêòèêà. Òîâà å îñîáåíî âàæíî, çàùîòî öåëòà íè â êðàéíà ñìåòêà å äà ñå ôîðìèðàò åôåêòèâíè ïîëèòèêè â ñîöèàëíàòà ñôåðà. Äíåøíèÿò ôîðóì ïîêàçà, ÷å áúëãàðñêàòà ëåâèöà ïðèòåæàâà íåèçïîëçâàí îùå ïîòåíöèàë, ÷å â íåÿ èìà ãîëÿì çàðÿä ñîöèàëíà ÷óâñòâèòåëíîñò, ñîöèàëíà êðèòè÷íîñò è ñàìîêðèòè÷íîñò, êàêòî è êîåòî å îñîáåíî âàæíî ñîöèàëíà èíîâàòèâíîñò. Çàùîòî ñìÿòàì, ÷å ùå ñå ñúãëàñèòå íÿìà íèùî ïî-æàëêî îò åäíà ëåâèöà, êîÿòî äà íå å ñïîñîáíà äà ôîðìèðà è ðåàëèçèðà êðèòè÷íî îòíîøåíèå êúì äåéñòâèòåëíîñòòà, äà íå å ñïîñîáíà äà çàäàâà ðàöèîíàëíî è àíàëèòè÷íî ôîðìóëèðàíè âúïðîñè è äà äàâà îáåêòèâíî îáîñíîâàíè îòãîâîðè è ïðàêòè÷åñêè ðåøåíèÿ çà ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà íà âðåìåòî. Âðåìåòî íà ãëîáàëèçàöèÿòà å âðåìå íà ëåâèöàòà. Ëåâèöàòà áåøå òàçè, êîÿòî ïúðâà âèäÿ è ïðèå ãëîáàëèçàöèÿòà îùå â íåéíèòå ïúðâè ñòúïêè: òÿ òðúãíà äà ðóøè íàöèîíàëíèòå áàðèåðè, äà ôîðìèðà«èíòåðíàöèîíàëè», äà òâúðäè, ÷å ïðîëåòàðèàòúò è êàïèòàëúò«íÿìàò ðîäèíà». Çàòîâà ëåâèöàòà íå ìîæå äà áúäå òàçè ïîëèòè÷åñêà ñèëà, êîÿòî äà ñúçäàâà ðåàêöèîííà ñúùíîñò íà ãëîáàëèçàöèÿòà.  òàêàâà ðåàêöèÿ ñå ïðåâðúùàò îíåçè ñîöèàëíè ñëîåâå è òå÷åíèÿ, ÷èèòî âçîð, ñúðöå è èíòåðåñè ñà îáúðíàòè íàçàä êúì ìèíàëîòî, à â òîâà ÷èñëî è ñúâðåìåííèÿ èìïåðñêè ãëîáàëèçúì. Òî÷íî ëåâèöàòà îáà÷å å òàçè, êîÿòî òðÿáâà äà ãîâîðè- è íå ñàìî äà ãîâîðè- à ñúùî è äà ñúçäàâà åäíà äðóãà ãëîáàëèçàöèÿ,«ñîöèàëíàòà ãëîáàëèçàöèÿ». Òÿ òðÿáâà äà ñå áîðè çà íàëàãàíåòî íà õóìàííèòå è ñïðàâåäëèâè ñîöèàëíè ñòàíäàðòè â ãëîáàëíèÿ îáùåñòâåí æèâîò- â òðóäà, â çàïëàùàíåòî, â ñîöèàëíàòà ñèãóðíîñò: âñè÷êè îñíîâíè ñîöèàëíè ïðàâà òðÿáâà äà ñå ïðåâúðíàò â ãëîáàëíè ñîöèàëíè ñòàíäàðòè â ñúâðåìåííèÿ îáùåñòâåí æèâîò, â ñòàíäàðòè íà îòíîøåíèÿòà ìåæäó îòäåëíèòå õîðà è ñîöèàëíè ãðóïè â îáùåñòâîòî. Ñàìî ïî òîçè íà÷èí ãëîáàëèçèðàùèÿò ñå ñâÿò ùå ìîæå äà ñòàíå íå ñàìî«ñâÿò íà êàïèòàëà áåç ðîäèíà», íî è ðîäèíà íà åäèí íîâ òèï ÷îâåê- ÷îâåê êîéòî çíàå ñâîÿ ïðîèçõîä, èìà ñâîÿòà êóëòóðíî-èñòî104

ðè÷åñêà èäåíòè÷íîñò è å ãîòîâ ñúùåâðåìåííî äà âëåçå ñ äîñòîéíñòâî â ñâåòà íà ãëîáàëíèòå êîìóíèêàöèè, íà êîíêóðåíöèÿ è ñúòðóäíè÷åñòâî ìåæäó õîðàòà îòâúä òåñíèòå ðàìêè íà íàöèîíàëíèòå ãðàíèöè, îòâúä åòíè÷åñêèòå, êóëòóðíèòå è ðåëèãèîçíè ðàçëè÷èÿ. Ùî ñå îòíàñÿ äî íàñ, äî ïðàêòèêàòà â Áúëãàðèÿ, òóê ñå èçêàçàõà ðåäèöà öåííè èäåè è ïðåäëîæåíèÿ. Áèõ èñêàë äà ïîñî÷à íÿêîè îò òÿõ. Íà ïúðâî ìÿñòî òîâà å èäåÿòà çà çàêîíîäàòåëíà èíèöèàòèâà ñ öåë èçìåíåíèÿ íà çàêîíà çà îáùåñòâåíèòå ïîðú÷êè. Òîâà å âàæíî è êàòî íà÷èí çà ïî-åôåêòèâíî èçðàçõîäâàíå íà ïóáëè÷íèòå ôèíàíñè è ñúùåâðåìåííî êàòî íà÷èí çà âíàñÿíå íà ïîâå÷å ïðîçðà÷íîñò, à ñ òîâà è íà ïîâå÷å ñïðàâåäëèâîñò â òåçè ïðîöåñè è îãðàíè÷àâàíå íà âúçìîæíîñòèòå çà êîðóïöèÿ. Äðóã âàæåí âúïðîñ, êîéòî áå ïîâäèãíàò îò ïðåäñòàâèòåëèòå â ìåñòíàòà âëàñò, òîâà å çà íóæäàòà îò ïðîìÿíà â ïîëèòèêàòà íà äúðæàâàòà êúì îáùèíèòå. Òàçè ïðîìÿíà òðÿáâà äà å íàñî÷åíà êúì äåëåãèðàíåòî íà ïîâå÷å ïðàâà íà êìåòîâåòå ïðè îïðåäåëÿíå íà ñîöèàëíèòå ðàçõîäè, çà ïî-àêòèâíî èçïîëçâàíå èíñòðóìåíòèòå íà ïóáëè÷íî-÷àñòíîòî ïàðòíüîðñòâî çà ïðîåêòíîòî ôèíàíñèðàíå íà ðåäèöà ñîöèàëíè äåéíîñòè. Çà äà ìîãàò äà ñå ðåàëèçèðàò óñïåøíî òåçè èäåè îáà÷å å íåîáõîäèìî â ìåñòíàòà àäìèíèñòðàöèÿ äà ñå ðàçâèâà ñúîòâåòåí êàïàöèòåò çà ñúçäàâàíå è óïðàâëåíèå íà êà÷åñòâåíè è êîíêóðåíòíîñïîñîáíè ïðîåêòè, êîèòî äà áúäàò ôèíàíñèðàíè îò åâðîïåéñêèòå ôîíäîâå.  çàêëþ÷åíèå èñêàì äà ïîä÷åðòàÿ, ÷å äíåøíàòà êðúãëà ìàñà å åäíî äîáðî íà÷àëî. Ïúðâàòà êðà÷êà å íàïðàâåíà, à îáèêíîâåíî òÿ å è íàéòðóäíàòà. Íàäÿâàì ñå, ÷å ðàçãîâîðúò, çàïî÷íàò ìåæäó íàñ, òóê îêîëî òàçè êðúãëà ìàñà, ùå ïðîäúëæè è ñëåä òîâà, ÷å ùå ïðèâëå÷å è äðóãè çàèíòåðåñîâàíè, åêñïåðòè è ïîëèòèöè çà òúðñåíå íà ðåøåíèÿ çà ïðîáëåìèòå â äóõà è ñìèñúëà íà ñîöèàëíàòà ñïðàâåäëèâîñò è õóìàíèçìà. Áëàãîäàðÿ îùå âåäíàæ íà âñè÷êè ó÷àñòíèöè. 105

Çàêðèâàíå íà êðúãëàòà ìàñà îò Ïðåäñåäàòåëÿ íà ÓÑ íà Ôîíäàöèÿ"Ïðîëåòíà äúãà" Àëåêñàíäúð Ðàäîñëàâîâ Óâàæàåìè êîëåãè, ñêúïè ãîñòè, ïðèÿòåëè, Äíåøíàòà êðúãëà ìàñà ñå ñúñòîÿ è òîâà íå áåøå ñàìî ôîðìàëíî ìåðîïðèÿòèå. Èñêàì äà âè êàæà, ÷å òÿ íàäìèíà ìîèòå î÷àêâàíèÿ. Îòäàâíà íå ñúì ïðèñúñòâàë íà ôîðóì, íà êîéòî äà ñå êàçâàò òîëêîâà âàæíè è ñúäúðæàòåëíè íåùà îòíîñíî âúòðåøíàòà ïîëèòèêà è ïî-ñïåöèàëíî ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà ó íàñ. Ñîöèàëíèÿò õóìàíèçúì, òàêà êàêòî ñà íè ãî çàâåùàëè ä-ð Àòàíàñ Ìîñêîâ è Ñòåôàí Ðàäîñëàâîâ íå å ñàìî êðàñèâ åòèêåò. Òîé îçíà÷àâà íà ïúðâî ìÿñòî ñîöèàëíà ÷óâñòâèòåëíîñò. Òåìèòå è ïðîáëåìèòå, êîèòî ñå îáñúæäàõà äíåñ ÿñíî ïîêàçàõà, ÷å íèå èìàìå òàçè ÷óâñòâèòåëíîñò. Íî ñîöèàëíèÿò õóìàíèçúì å è îùå íåùî. Õóìàíèçìúò íå å ñàìî äà âèæäàø ïðîáëåìèòå, íî è äà ïðåäëàãàø çà òÿõ ðåøåíèÿ. À àç âèäÿõ äíåñ äà ñå ïðåäëàãàò ðåøåíèÿ. Ïðèÿòåëè, âèäÿ ñå, ÷å íèå, ñîöèàëíèòå õóìàíèñòè, èìàìå ïîòåíöèàëà, êàòî õîðà, êàòî åêñïåðòè, êàòî ïîëèòèöè, äà àíàëèçèðàìå ñîöèàëíèòå ïðîáëåìè è äà ïðåäëàãàìå àäåêâàòíè ðåøåíèÿ. Òîâà ìè äàâà óâåðåíîñò, ñàìî÷óâñòâèå è îïòèìèçúì â ìîÿòà ðàáîòà êàòî äåïóòàò â ïàðëàìåíòà è ëèäåð íà ïàðòèÿ îò ñîöèàëäåìîêðàòè÷åñêàòà ëåâèöà. Òîâà íå å ñëó÷àåí ðåçóëòàò, çàä íåãî èìà ìíîãî ñâúðøåíà ðàáîòà. Èñêàì îñîáåíî ìíîãî äà ïîä÷åðòàÿ óñèëèÿòà íà äèðåêòîðà íà ôîíäàöèÿòà è çàìåñòíèê ïðåäñåäàòåë íà ÄÑÕ Òîäîð Ìàðêîâ è íà ïðîô. Èâàí Âåëåâ ïðè îðãàíèçèðàíåòî è ïðîâåæäàíåòî íà òîçè ôîðóì. Âúðõó òÿõ ùå ïàäíå îñíîâíàòà òåæåñò ñúùî òàêà ïðè ïîäãîòîâêàòà çà èçäàâàíå ìàòåðèàëèòå îò êðúãëàòà ìàñà. Çà íàñ òîâà èçäàíèå å ìíîãî âàæíî, çàùîòî ùå áúäå êàòî íàðú÷íèê, êàòî íàñòîëíî ÷åòèâî çà íàøèòå ñèìïàòèçàíòè è àêòèâèñòè ïî ìåñòà. Ñêúïè ïðèÿòåëè, èñêàì äà çíàåòå, ÷å ïðè ñðåùè õîðàòà ìå ïèòàò ïîñòîÿííî äàéòå ã-í Ðàäîñëàâîâ äà âèäèì êàêâè ñà ïðîáëåìèòå è êàê äà ãè ðåøàâàìå, êàêâî ìèñëè ñîöèàëíèÿ õóìàíèçúì; äàéòå äà âèäèì êàêâî êàçâàò íàøèòå åêñïåðòè, íàøèòå ñïåöèàëèñòè â èêîíîìèêàòà, â ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà, õîðàòà îò ïðàêòèêàòà... Çàòîâà áëàãîäàðÿ íà ñò.í.ñ. Åâãåíèé Ìàòèí÷åâ çà ó÷àñòèåòî. Íàé-ñåòíå èìàìå ôîðóì, íà êîéòî äà ìîæåì äà èçïîëçâàìå íåãîâèÿ êàïàöèòåò. Ñèëíè äîêëàäè, ñïîðåä ìåí, èçíåñîõà ñò.í.ñ. Ìàðèÿ Êèòàíîâà çà ïîëîæåíèåòî è ïðîáëåìèòå íà æåíèòå, ñúùî Þðèé Äóäåâ çà âëèÿíèåòî ó íàñ íà ñâåòîâíàòà ôèíàíñîâà êðèçà è Èâàí Äî÷åâ, êîéòî çàñåãíà âàæíèÿ âúïðîñ çà ñïðàâåäëèâîñòòà. Àìè ÷å òîâà å îñíîâíà ñîöèàëäåìîêðàòè÷åñêà öåííîñò íàðåä ñúñ ñâîáîäàòà è ñîëèäàðíîñòòà. Áåç ñïðàâåäëèâîñò íÿìà ìîðàë, íåùî ïîâå÷å íÿìà îáùåñòâî, çàùîòî ñå ðàçðóøàâà âÿðàòà è âðúçêàòà ìåæäó õîðàòà. Íèå ìîæåì äà ïðåäëàãàìå ðàçëè÷íè ðåøåíèÿ íà ñîöèàëíèòå ïðîáëåìè, íî ÷åñòî 106

ïúòè åôåêòà îò òÿõíîòî ïðèëàãàíå ùå ñå âèäè ñëåä âðåìå. Çàòîâà å òîëêîâà âàæíî äà ñìå îáúðíàòè ñ ëèöå êúì ïðîáëåìèòå íà ìëàäèòå õîðà, çàùîòî òå ñà íàé-àêòèâíàòà è èíîâàòèâíà ÷àñò îò íàñåëåíèåòî. Äîêëàäúò íà Àíåëèÿ Êàðäàøëèåâà î÷åðòàâà ãîëÿìà ÷àñò îò ñîöèàëíèòå ïðîáëåìè íà ìëàäèòå õîðà è ïîäõîäèòå çà òÿõíîòî ðåøàâàíå â óñëîâèÿòà íà ãëîáàëèçàöèÿòà. Çà ìåí å âàæíî è ó÷àñòèåòî íà íàøèòå ïðåäñòàâèòåëè îò ìåñòíàòà âëàñò Äàíêà Ìàòååâà, êìåò íà îáùèíà Èâàíîâî, Òîøî Êðúñòåâ, êìåò íà êìåòñòâî Àðáàíàñè, Âåíöèñëàâ Äèìèòðîâ, ïðåäñåäàòåë íà Îáùèíñêè ñúâåò Äðàãîìàí. Ïðîáëåìèòå, êîèòî òå ïîñî÷èõà è îïèòà èì îò íåïîñðåäñòâåíàòà ðàáîòà â ìåñòíàòà âëàñò ùå áúäàò îò÷åòåíè è ùå âëÿçàò â ïðîãðàìàòà íà ÄÑÕ. Èñêàì äà èçïîëçâàì ïîâîäà, çà äà áëàãîäàðÿ íà ãîñòèòå ïîêàíåíè çà ó÷àñòèå â äíåøíàòà êðúãëà ìàñà è êîèòî íè óâàæèõà ñ ó÷àñòèåòî ñè. Áëàãîäàðÿ íà ïðîô. Ðàäîñëàâ Ãàéäàðñêè íåãîâèÿ îïèò â îáëàñòòà íà çäðàâåîïàçâàíåòî è êàòî õèðóðã è êàòî ðúêîâîäèòåë, âêëþ÷èòåëíî ìèíèñòúð íà çäðàâåîïàçâàíåòî, ìîæå ñàìî äà ðåñïåêòèðà. Àíàëèçúò, êîéòî òîé íàïðàâè òóê ïðåä íàñ íà ïðîáëåìèòå â çäðàâåîïàçâàíåòî, çàñëóæàâà äà ìó ñå äàäå ãëàñíîñò, çàùîòî êîãàòî ñìå íàÿñíî ñ ïðîáëåìèòå, åäâà òîãàâà ìîæåì äà òúðñèì íóæíèòå ðåøåíèÿ. À òîé ùåäðî íè ïðåäîñòàâè äà ÷åðïèì îò íåãîâèÿ áîãàò îïèò. Áëàãîäàðÿ è íà ã-æà Òðàÿíîâà îò ÍÖÈÎÌ, êîÿòî íè çàïîçíà ñ íàéíîâèòå è èíòåðåñíè äàííè îò èçñëåäâàíèÿòà íà îáùåñòâåíîòî ìíåíèå ïî âàæíè ñîöèàëíî çíà÷èìè âúïðîñè. Òóê å ìÿñòîòî äà èçðàçÿ íàøàòà áëàãîäàðíîñò íà ïðîô. Âëàäèìèð Ñòàíêîâ, íà ïðîô. Âàñèë Ïðîäàíîâ è íà ïðîô. Ãîðàí Ãîðàíîâ çà òîâà, ÷å ñå îòçîâàõà è âçåõà àêòèâíî ó÷àñòèå â ðàáîòàòà íà êðúãëàòà ìàñà. Èçíåñåíèòå îò òÿõ äîêëàäè ïîâäèãàò íàó÷íîòî íèâî íà äèñêóñèÿòà ïî ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà â óñëîâèÿòà íà ãëîáàëèçàöèÿòà. Íàêðàÿ èñêàì äà êàæà, ÷å òóê íà êðúãëàòà ìàñà ñå çàðîäèõà ìíîãî íîâè èäåè, êîèòî ïî-íàòàòúê òðÿáâà äà áúäàò ðàçðàáîòåíè. Ïðèÿòåëè, òîâà å ñàìî åäíî íà÷àëî, íèå íå áèâà äà ñïèðàìå äî òóê. Íÿêîè ïðåäëîæåíèÿ ùå çàëåãíàò êàòî âúçìîæíîñò çà èíèöèèðàíå íà ïðîìÿíà â çàêîíîäàòåëñòâîòî íàïð. çà ïðîìÿíà íà Çàêîíà çà îáùåñòâåíèòå ïîðú÷êè. Äðóãè ìîãàò äà âëÿçàò â ïðîãðàìàòà íà ÄÑÕ, à ïî òðåòè ìîæåì äà îðãàíèçèðàìå íîâè ôîðóìè. Íà÷àëîòî å âèíàãè òðóäíî, çàòîâà ïîâòàðÿì íà äíåøíàòà êðúãëà ìàñà ïîêàçàõìå, ÷å ñîöèàëíèÿò õóìàíèçúì çàäàâà âèñîêè èçèñêâàíèÿ êúì ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà, à íèå ìîæåì äà îòãîâîðèì íà òåçè èçèñêâàíèÿ. Îùå âåäíúæ áëàãîäàðÿ íà ó÷àñòíèöèòå è íà Ôîíäàöèÿ“Ôðèäðèõ Åáåðò”. Îáÿâÿâàì äíåøíàòà êðúãëà ìàñà çà çàêðèòà. Äî íîâè ñðåùè! 107

ÊÎÉ ÊÎÉ Å? Àëåêñàíäúð Ðàäîñëàâîâ, ñò. í. ñ., èíæ., ïðåäñåäàòåë íà Ôîíäàöèÿ "Ïðîëåòíà äúãà”, ïðåäñåäàòåë íà ÏÏ"Äâèæåíèå çà ñîöèàëåí õóìàíèçúì”, íàðîäåí ïðåäñòàâèòåë â 40 ÎÍÑ íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ, ñåêðåòàð íà ïàðëàìåíòàðíàòà ãðóïà íà"Êîàëèöèÿ çà Áúëãàðèÿ” Àíåëèÿ Êàðäàøëèåâà, ïðåäñåäàòåë íà Ïîñòîÿííà êîìèñèÿ"Ìëàäåæêà ïîëèòèêà” êúì ÎÁ íà ÍÈÑ íà ÄÑÕ Áîðèñëàâ Áîãîåâ, óïðàâëÿâàù Ôèíàíñîâà ãðóïà ÑÎÌÎÍÈ, çàì. ïðåäñåäàòåë íà ÏÊ"Äâèæåíèå çà ñîöèàëåí õóìàíèçúì” Âàëåíòèí Ïåøåâ, ñîáñòâåíèê íà ôèðìà â ñôåðàòà íà ñëóãèòå, çàì. ïðåäñåäàòåë íà ÏÊ"Ìåäèéíà ïîëèòèêà è âðúçêè ñ îáùåñòâåíîñòòà” íà ÎÁ íà ÍÈÑ íà ÄÑÕ Âàñèë Ïðîäàíîâ, ïðîô., ä. ô. í., äèðåêòîð íà Ôèëîñîôñêèÿ èíñòèòóò íà ÁÀÍ Âåíöåñëàâ Äèìèòðîâ, ïðåäñåäàòåë íà Îáùèíñêèÿ ñúâåò â Äðàãîìàí Âëàäèìèð Ñòàíêîâ, ïðîô., ä. è. í., ÷ëåí íà Ñïåöèàëèçèðàíèÿ íàó÷åí ñúâåò ïî îòðàñëîâà è ôèðìåíà èêîíîìèêà êúì ÂÀÊ Ãîðàí Ãîðàíîâ, ïðîô., ä. ïîë. í., ïðåïîäàâàòåë âÑîôèéñêè óíèâåðñèòåò"Ñâ. Êëèìåíò Îõðèäñêè” Äàíêà Ìàòååâà, êìåò íà îáùèâà Èâàíîâî, ïðåäñåäàòåë íà ÏÊ"Ðåãèîíàëíà ïîëèòèêà è ìåñòíî ñàìîóïðàâëåíèå” íà ÎÁ íà ÍÈÑ íà ÄÑÕ Åâãåíèé Ìàòèí÷åâ, ñò. í. ñ., ä-ð, ñúâåòíèê â ÌÒÑÏ, ïðåäñåäàòåë íà ÏÊ"Ñîöèàëíà ïîëèòèêà è çäðàâåîïàçâàíå” íà ÎÁ íà ÍÈÑ íà ÄÑÕ Åëêà Êèðè÷îâà, ñåêðåòàð íà Ôîíäàöèÿ"Ïðîëåòíà äúãà” Èâàí Âåëåâ, äîö., ä-ð, ïðåäñåäàòåë íà ÏÊ"Èäåéíî-òåîðåòè÷åñêî ðàçâèòèå è ïîëèòè÷åñêî îáðàçîâàíèå” íà ÎÁ íà ÍÈÑ íà ÄÑÕ Èâàí Ãîðîëîìîâ, íàðîäåí ïðåäñòàâèòåë â 40 ÎÍÑ íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ îò"Êîàëèöèÿ çà Áúëãàðèÿ” Èâàí Äî÷åâ, î. ð. ãåíåðàë, ïðåäñåäàòåë íà ÏÊ"Îòáðàíà, ñèãóðíîñò è îáùåñòâåí ðåä” íà ÎÁ íà ÍÈÑ íà ÄÑÕ Éîðäàí Éîðäàíîâ , ìåíèäæúð ïî êà÷åñòâîòî â BETA Indistry Korp., çàì. ïðåäñåäàòåë íà ÏÊ"Èäåéíî-òåîðåòè÷åñêî ðàçâèòèå è ïîëèòè÷åñêî îáðàçîâàíèå” íà ÎÁ íà ÍÈÑ íà ÄÑÕ Ëþáîìèð Âåëåâ, ñòàðøè åêñïåðò â îáùèíà"Âúçðàæäàíå” Ñîôèÿ, ñåêðåòàð íà ÏÊ"Èäåéíî-òåîðåòè÷åñêî ðàçâèòèå è ïîëèòè÷åñêî îáðàçîâàíèå” íà ÎÁ íà ÍÈÑ íà ÄÑÕ Ìàðèÿ Êèòàíîâà, ñò. í. ñ. ä-ð, Èíñòèòóò áúëãàðñêè åçèê íà ÁÀÍ, ïðåäñåäàòåë íà ÏÊ"Çà æåíàòà è ñåìåéñòâîòî” íà ÎÁ íà ÍÈÑ íà ÄÑÕ 108

Ïåí÷î Õóá÷åâ, Ïðîãðàìåí êîîðäèíàòîð íà Áþðî Áúëãàðèÿ íà Ôîíäàöèÿ"Ôðèäðèõ Åáåðò" Ðàäîñëàâ Ãàéäàðñêè, ïðîô., ä. ì. í., íàðîäåí ïðåäñòàâèòåë â 40 ÎÍÑ íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ îò"Êîàëèöèÿ çà Áúëãàðèÿ”, ìèíèñòúð íà çäðàâåîïàçâàíåòî 2005- 2008 ã. Ðîñèöà Äîéíîâà, ñòàðøè åêñïåðò â Êîìèñèÿòà çà çàùèòà íà ïîòðåáèòåëèòå Òàíÿ Òðàÿíîâà, íàó÷åí ñúòðóäíèê â Íàöèîíàëíèÿ öåíòúð çà èçñëåäâàíå íà îáùåñòâåíîòî ìíåíèå Òîäîð Ìàðêîâ, äèðåêòîð íà Ôîíäàöèÿ"Ïðîëåòíà äúãà”, çàì. ïðåäñåäàòåë íà ÏÏ Äâèæåíèå çà ñîöèàëåí õóìàíèçúì Òîøî Êðúñòåâ, êìåò íà ñ. Àðáàíàñè, îáùèíà Âåëèêî Òúðíîâî, ïðåäñåäàòåë íà Íàöèîíàëíî ñäðóæåíèå íà êìåòîâåòå íà êìåòñòâà êìåòñêèòå íàìåñòíèöè â Áúëãàðèÿ ×àâäàð Ñóòèíñêè, èçïúëíèòåëåí ñåêðåòàð íà ÍÈÑ íà ÄÑÕ, ïðåäñåäàòåë íà ÏÊ"Îðãàíèçàöèîííî ðàçâèòèå” íà ÎÁ íà ÍÈÑ íà ÄÑÕ Þðèé Äóäåâ, ïðåäñåäàòåë íà ÓÑ íà Áúëãàðñêàòà àñîöèàöèÿ íà êîîïåðàòèâíèòå êðåäèòíè îðãàíèçàöèè, çàì. ïðåäñåäàòåë íà ÏÊ "Èêîíîìè÷åñêà ïîëèòèêà è ðàçâèòèå” íà ÎÁ íà ÍÈÑ íà ÄÑÕ 109

ÑÎÖÈÀËÍÀÒÀ ÏÎËÈÒÈÊÀ êàòî òåìà è ïðîáëåìàòèêà äíåñ 1. Çà íàñòîÿùàòà ñèòóàöèÿ. Íÿêîè îáùè ïîëîæåíèÿ Ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà å ïîëèòèêàòà, êîÿòî å íàé-áëèçêî äî õîðàòà. Ðàçáèðàíà â øèðîê ñìèñúë íà äóìàòà òÿ êàñàå íàé-ñúùåñòâåíî è íàé-çíà÷èìî òåõíèòå èíòåðåñè è øàíñîâå çà ðåàëèçàöèÿ â îáùåñòâîòî. Íåùî, êîåòî íå âèíàãè è íå îò âñè÷êè ñå ðàçáèðà äîñòàòú÷íî äîáðå, ñúîòâåòíî íå ñå îñúçíàâà. Îùå ïîâå÷å ïúê ôàêòà, ÷å òÿ ñå íàìèðà âúâ âçàèìîçàâèñèìîñò ñ ðåäèöà äðóãè ñôåðè íà ïîëèòèêàòà è íà ðåàëèçàöèÿòà íà èíäèâèäà, êîèòî âëèÿÿò âúðõó íåÿ è ñàìè ñå âëèÿÿò îò íåÿ. Òàêà ñòîè âúïðîñúò çà âçàèìîîòíîøåíèÿòà é ñ èêîíîìèêàòà, îáðàçîâàíèåòî, çäðàâåîïàçâàíåòî, ñâîáîäíîòî âðåìå, ñåìåéíàòà è ìëàäåæêà ïîëèòèêè(êîèòî ñà âñúùíîñò íåéíè ñïåöèôè÷íè ðàçíîâèäíîñòè êàòî êàçàíî íàé-îáùî ñîöèàëíî-ãðóïîâà è ñîöèàëíî-âúçðàñòîâà òàêàâà) è äðóãè. Îñîáåíî ìÿñòî â òîâà îòíîøåíèå íà âçàèìîçàâèñèìîñò çàåìà ñèãóðíîñòòà- ôèçè÷åñêà, èíäèâèäóàëíà è/ èëè ñîöèàëíà, ïîâå÷å èëè ïî-ìàëêî ïðÿêà èëè êîñâåíà, íå íà ïîñëåäíî ìÿñòî íàöèîíàëíà è ìåæäóíàðîäíà. Ïðåç ïîñëåäíèòå äåñåòèëåòèÿ ñúùíîñòòà, çíà÷åíèåòî è ðîëÿòà íà ïîñëåäíàòà âçàèìîçàâèñèìîñò íàðàñòíà íåèìîâåðíî ìíîãî. Äîñòàòú÷íî å äà ñïîìåíåì â òàçè âðúçêà óñïåøíàòà ïðàêòèêà çà îâëàäÿâàíå íà âúîðúæåíè êîíôëèêòè ÷ðåç õóìàíèòàðíà è ñîöèàëíà ïîìîù, èëè ïúê åêñïëîàòèðàíåòî é îò ìåæäóíàðîäíèÿ òåðîðèçúì, â òîâà ÷èñëî â ïîñëåäíî âðåìå çàñèëâàíåòî íà ïèðàòñòâîòî. Õîðàòà, êîèòî èçíàñÿò íà ãúðáà ñè òåçè àíòèõóìàííè è ïî ñúùåñòâî ÷îâåêîíåíàâèñòíè äåéíîñòè, áèâàò ïîäòèêâàíè êúì òÿõ ôàêòè÷åñêè îò ñîöèàëíàòà íåñèãóðíîñò è áèòîâà áåçèçõîäèöà, íåçàâèñèìî ÷å òàêà îáîãàòÿâàò îïðåäåëåíè ëèöà è ãðóïè.  ñúùîòî âðåìå, íÿêàêñè ïàðàäîêñàëíî, íî ôàêò, â íàøè äíè ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà å îòíîñèòåëíî ñëàáî îáåêò íà çàäúëáî÷åíè, öåëåíàñî÷åíè è ñåðèîçíè ïî ñúùåñòâî ïðèíöèïíè àíàëèçè è òåîðåòè÷íè îáîáùåíèÿ çà ðàçâèòèå íà ñîöèàëíàòà ïðàêòèêà. Íà ïðúâ ïîãëåä êàòî ÷å ëè èìà ãîëÿì èíòåðåñ è äâèæåíèå â òàçè íàñîêà: òÿ, íåéíîòî ïðîâåæäàíå è ðåçóëòàòèòå îò òîâà ñà òåìè, êîèòî ïî÷òè íå ñëèçàò îò äíåâíèÿ ðåä íà ìåäèèòå; ïðàâÿò ñå ìíîãîáðîéíè åìïèðè÷íè èçñëåäâàíèÿ, ñîöèàëíè åêñïåðèìåíòè, íàó÷íî-ïðàêòè÷åñêè è íàó÷íî-òåîðåòè÷íè ñúâåùàíèÿ è îáìåí íà îïèò íà íàé-ðàçëè÷íè ðàâíèùà, â ðàçíîîáðàçåí îáåì è ôîðìè, çà äà ñå ðåàëèçèðàò íåîáõîäèìè ðåôîðìè è ñå îòãîâîðè íà ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà íà ñîöèàëíàòà äåéñòâèòåëíîñò. Íî êàòî ÷å ëè âñè÷êî ïðîòè÷à ïîâúðõíîñòíî è ôîðìàëíî è â êðàéíà ñìåòêà çàïî÷âà äà ñå âúðòè â íÿêàêúâ çàòâîðåí êðúã, à îáÿâÿâàíèòå ðóçëòàòè èëè ïîâòàðÿò âå÷å ïðîâàëèëè ñå ïðàêòèêè, èëè ñå ïðåôàñîíèðàò 110

â èìåòî íà íÿêàêúâ òðóäíî ïîíÿòåí çà ïóáëè÷íèòå è åëåêòîðàëíè î÷àêâàíèÿ ïðàãìàòèçúì. Âúçíèêâà âïå÷àòëåíèå çà íåäîîöåíÿâàíå è /èëè äîðè ðàçìèíàâàíå ñúñ ñúùèíñêèòå èíòåðåñè íà îáùåñòâîòî è îñîáåíî íà íàé-ñèëíî çàñåãíàòèòå ìó îáùíîñòè, ìàëöèíñòâà è ãðóïè. Êàòî ÷å ëè ñå òúðñÿò, íî íå ñå èçâåæäàò ïðèíöèïè è ñòðàòåãè÷åñêè ïîñòàíîâêè, íå ñå ôîðìèðà íåîáõîäèìàòà òåîðèÿ è íå ñå îïåðàöèîíàëèçèðà òàêàâà çà ïðàêòèêàòà, áîðàâè ñå ñ èíñòðóìåíòàëíè öåííîñòè èëè äîðè êâàçè-öåííîñòè. Ñúùåâðåìåííî ñå äåìîíñòðèðàò íà ïðåäåí ïëàí â ïóáëè÷íîòî ïðîñòðàíñòâî çàãðèæåíîñò è ñå ðàçõîäâàò çíà÷èòåëíè ñðåäñòâà çà ðåêëàìà, èìèäæ è PR íà «ìåéêúðè»-ïîëèòèöè è åêñïåðòè â òàçè ñôåðà. Ïàðàäîêñúò ñå ñúñ òîè â íàëè÷èåòî íà ìíîæåñòâî è ðàçíîîáðàçíè«àêòèâíîñòè», çà êîåòî ÷åñòî ïúòè ñå íàëèâàò íåèìîâåðíî ìíîãî ñðåäñòâà, äîêàòî ðåçóëòàòíîñòòà îñòàâà ñêðîìíà, ïîäàâÿíà âñå ïî-÷åñòî îò äèíàìèêàòà íà íàðàñòâàùè ïðåäèçâèêàòåëñòâà íà íîâàòà ñîöèàëíîñò è ïîëèòè÷åñêè ïðàêòèêè. Òîâà ïðåâðúùà äâèæåíèåòî íàïðåä çà îâëàäÿâàíåòî íà ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà è î÷àêâàíèÿòà íà ñîöèàëíàòà ïðàêòèêà â ïðîáëåì. Çàñèëåíàòà êðèòèêà ñðåùó òàêà âúçíèêíàëàòà ñèòóàöèÿ è/ èëè íåéíè åëåìåíòè íå ïðîìåíÿ ìíîãî íåùàòà. Íàó÷íàòà êðèòèêà ïðîäúëæàâà äà îñòàâà îáùî âçåòî íà åäíî íèâî, êîåòî â íàé-äîáðèÿ ñëó÷àé îïèñâà, àíàëèçèðà è ôîðìóëèðà íåãàòèâèòå è ïðîáëåìèòå, íî ïàðàäîêñàëíî äàâà ìàëêî ñúçèäàòåëíè èäåè çà òÿõíîòî îâëàäÿâàíå.«Ïðàêòè÷åñêàòà» êðèòèêà ïðåäèìíî îò ñòðàíà íà îïîçèöèîííè èëè ò. íàð. íåçàâèñèìè ïàðëàìåíòàðèñòè è ïîëèòèöè, åêñïåðòè è ïðåäñòàâèòåëè íà ðàçëè÷íè ãðàæäàíñêè ñäðóæåíèÿ è èíèöèàòèâè, ñå èçæèâÿâà êàòî èçêëþ÷èòåëíî«ïðàãìàòè÷íà», ïðåäëàãà è îòñòîÿâà âàðèàíòè íà íåòúðïÿùè îòëàãàíå ðåøåíèÿ«òóê è ñåãà» è îñòàâà ïî òîçè íà÷èí áåç âèçèÿ çà óñòîé÷èâà ïåðñïåêòèâà è ñòðàòåãèÿ, â íàé-äîáðèÿ ñëó÷àé«ïàëèàòèâíî çàðåäåíà», à ñ òîâà èìåííî ñúùî òàêà îïðåäåëåíî ïîâúðõíîñòíà. Ðåçóëòàòúò è â åäèíèÿ è â äðóãèÿ àñïåêò, ðåñïåêòèâíî íàïðàâëåíèå ìîæå äà ñå îïðèëè÷è íà«äâèæåíèå â çàòâîðåí êðúã», ñúîòâåòíî çàöèêëÿíå íà ïðîöåñèòå. 2. Ãëîáàëíèòå ïðîöåñè è ñîöèàëíîòî êàòî ïðåäèçâèêàòåëñòâî è áàçà çà ñîöèàëíà ïîëèòèêà Ñâåòúò ìíîãî îáñúæäà ãëîáàëèçàöèÿòà, à ðàçáèðà ïîä òîâà ðàçëè÷íè íåùà. Ìíîãî ñå ãîâîðè çà íåéíè íåãàòèâè; ìàëêî è ñðàìåæëèâî, ïîâå÷å ôîðìàëíî è ðåêëàìíî çà ïðèäîáèâêèòå îò íåÿ, îùå ïî-ìàëêî çà ðåàëíèòå øàíñîâå çà ðåàëèçàöèÿ íà ëè÷íîñòòà è ñîöèàëíèòå ãðóïè. Êàòî ÷å ëè ïóáëè÷íîòî ïðîñòðàíñòâî å íàñèòåíî ñúñ ñóãåñòèÿ, ÷å ðèñêúò íè ñúïúòñòâà íà âñÿêà êðà÷êà, ÷å íåùàòà ñà ïðåäîïðåäåëåíè îò íÿêàêâà"íåâèäèìà ðúêà” è âñÿêà ñúïðîòèâà ñðåùó òîâà å 111

ïîâå÷å èëè ïî-ìàëêî áåçàëòåðíàòèâíà è áåçïåðñïåêòèâíà è ïîðàäè òîâà áåçñìèñëåíà. Ïîääúðæà ñå èíòðèãàòà íà ñêàíäàëíîòî è ñåíçàöèîííîòî. Ïî èíà÷å ïîíÿòíàòà ïðîñòà ëîãèêà, ÷å â åäèí íåîëèáåðàëíî îðèåíòèðàù ñå ñâÿò"ñåíçàöèîííàòà” èíôîðìàöèÿ ñå ðàäâà íà ïîâå÷å ïîòðåáèòåëè, íîñè ïîâå÷å ïàðè, ïîðàäè êîåòî ñúùî ñå ëàíñèðà âúçìîæíî ìàñèðàíî. Î÷åâèäíî å òàêà. Øàíñîâåòå çà ðåàëèçàöèÿ äîêîëêîòî ãè èìà è äîêîëêîòî ñà ðåàëíî äîñòèæèìè ñå îðè åíòèðàò ïðåäè âñè÷êî, à ïîíÿêîãà è åäèíñòâåíî, äî òðóïàíå ñïîðåä âúçìîæíîñòè è/ èëè èíòåðåñè è ïîñòàâåíè æèòåéñêè öåëè íà îáëàãè, äî ëè÷íî îáëàãîäåòåëñòâàíå, ïðåæèâÿâàíèÿ è óäîâîëñòâèÿ. Áåç îãëåä íà ïîñëåäñòâèÿòà îò òåõåí ìóëòèïëèöèðàù åôåêò íà ìåñòíî èëè ãëîáàëíî íèâî çà îáùåñòâîòî, çà èäâàùèòå ïîêîëåíèÿ, âêëþ÷èòåëíî çà ñàìèÿ êîíêðåòåí èíäèâèä; áåç îãëåä íà ïðîèçòè÷àùèòå çà íåãî âèñîêè ðèñêîâå è ðåàëíè îïàñíîñòè â áëèçêî èëè ïîäàëå÷íî áúäåùå. Íî êîãàòî áàëîíúò íà ñåíçàöèîííîòî, íà âèðòóàëíèòå óñïåõè, ëè÷íè ïðèäîáèâêè è øàíñîâå çà ëåñíè ãîëåìè ïå÷àëáè è íåäîñåãàåìîñò ñå ñïóêà, êàêòî ñòàíà íåîòäàâíà ïðåä î÷èòå íè ïðè ò. íàð. "êðúí÷” è ãëîáàëíèòå ïîñëåäèöè îò íåãî, çàñåãà âñå îùå â îãðàíè÷åí ðàçìàõ è èíòåíçèâíîñò, íàñòúïâà ñâîãî ðîäà ïðîçðåíèå. Ñâåòúò áàâíî, íî âñå ïîâå÷å îñúçíàâà, ÷å íîâàòà äåéñòâèòåëíîñò, îñâîáîäåíà îò ôîéåðâåðêèòå, îò åâòèíàòà è âðåìåííà äåêîðàöèÿ, ïðåäñòàâëÿâà âñúùíîñò êúëí íà íîâè îòíîøåíèÿ ìåæäó õîðàòà, íà íîâà ñîöèàëíîñò, íàäíàöèîíàëíà, ãëîáàëíà. Êîÿòî ñå íóæäàå îò íîâà ïîëèòèêà, ïðèíöèïíà è ñ ãëîáàëèñòè÷íî çíà÷åíèå çà ïëàíåòàòà, çà ìåãàïîëèñèòå, çà âñÿêî çàòúíòåíî ñåëî. Ïîëèòèêà íà òàçè íîâà ñîöèàëíîñò è ïîëèòèêà çà íåÿ, çà îñâîáîæäàâàíåòî é îò õàîñà, îò êîðèñòíè ñòðåìåæè è íåäîìèñëèÿ. Êàòî ïðîöåñè íà ñîöèàëíàòà åâîëþöèÿ ãëîáàëèçàöèîííèòå ïðîöåñè ôîðìèðàò íåèçáåæíî ñâîè äâå ïîâå÷å èëè ïî-ìàëêî ïðîòèâîðå÷àùè ñè íàïðàâëåíèÿ: ãëîáàëèçàöèÿòà êàòî îáåêòèâíî ïðîòè÷àù ôåíîìåí è ãëîáàëèçìúò êàòî èäåéíî-ïîëèòè÷åñêî öåëåïîëàãàíå è ïðàêòèêà íà åäèí êðàòêîñðî÷íî îðèåíòèðàí ïðàãìàòèçúì, ïðåíåáðåãâàù ñòîëåòèÿ íàòðóïàí ñîöèàëåí è èñòîðè÷åñêè îïèò íà ÷îâå÷åñòâîòî. Ñúùåâðåìåííî íàóêàòà çà ãëîáàëèçàöèîííèòå ïðîöåñè, ãëîáàëèñòèêàòà, çàñåãà î÷åâèäíî âñå îùå â äåòñêà âúçðàñò, ñå èçÿâÿâà ïëàõî, ñêðîìíî, ïðåäè âñè÷êî ÷ðåç äåñêðèïòèâíè àíàëèçè, åäâà ëè íå ñòðàõóâàéêè ñå êàòî âñÿêî íîâîðîäåíî îò íåèçâåñòíîñòòà è ðèñêîâåòå íà âñÿêà ïúðâà èëè âñå îùå íåîòðàáîòåíà ñòúïêà, â òîâà ÷èñëî îò ôîðìèðàíå, îðèåíòèðàíî ñúîáðàçíî ÿñíî îòêðîåíè è îñúçíàòè ïîòðåáíîñòè, à îòòóê è ñîöèàëèçèðàíåòî èì êàòî öåííîñòíè íàãëàñè, îðèåíòàöèè è îöåíêè. Ïîðîäåíà îò õàðàêòåðíàòà ïðèíöèïíà ïîòðåáíîñò íà ñîöèóìà è íà ñòðåìåæà íà ÷îâåêà êúì íå112

ãîâîòî çàäúëáî÷åíî ðàçáèðàíå, îáÿñíåíèå è â êðàéíà ñìåòêà îâëàäÿâàíå, òÿ îáà÷å âñå ïîâå÷å îñúçíàâà ñâîåòî ïðåäíà÷åðòàíèå, ëîãèêàòà íà ñâîÿòà ìèñèÿ â ñúâðåìåííèÿ ñâÿò äà ïðåäñòàâè òåîðåòè÷íî îáîáùåí è îáîñíîâàí è îñîáåíî ïðàêòè÷åñêè èçïîëçóåì ìàòåðèàë çà îâëàäÿâàíåòî è óïðàâëåíèåòî íà íîâèòå ñîöèàëíè ïðîöåñè.  èìåòî è ïîä íàòèñêà íà èñêîííèòå îñíîâíè ïîòðåáíîñòè îò ñèãóðíîñò, ñâîáîäà è ñïðàâåäëèâîñò, íà ïðèñúùèÿ íà ÷îâåêà ñòðåìåæ êúì ïîäîáúð æèâîò è óñúâúðøåíñòâàíå.  îñíîâàòà íà òîâà ðàçâèòèå å îòíîâî ñòðåìåæúò êúì ïîëèòè÷åñêè äåéñòâèÿ è ôîðìèðàíå íà íîâàòà ñîöèàëíîñò â äóõà íà òåçè èñêîííè ïîòðåáíîñòè è öåííîñòè.  òîçè ñìèñúë íà ïðåäåí ïëàí èçëèçà ïîòðåáíîñòòà îò ñòðàòåãèÿ, êàêòî è îò åäíà íîâà ïàðàäèãìà íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà, áàçèðàùè ñå íà àêòèâíà, ãúâêàâà è ïëîäîòâîðíà âðúçêà ñúñ ñîöèàëíîíàó÷íèòå åìïèðè÷íè èçñëåäâàíèÿ êàòî èçòî÷íèê è ãàðàíò çà ïîçèòèâíà ïîëèòè÷åñêà ïðàêòèêà ñ öåë ñâîåâðåìåííî è äèíàìè÷íî îâëàäÿâàíå ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà íà ãëîáàëèçàöèîííèòå ïðîöåñè. 3. Íÿêîè ïðåäñòàâè çà åäíà íîâà ñîöèàëíà ïîëèòèêà â ñâåòëèíàòà íà ñîöèàëíèÿ õóìàíèçúì  óñëîâèÿòà íà ãëîáàëèçàöèîííèòå ïðîöåñè íà îáùåñòâåíî ðàçâèòèå ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà ïðåäñòàâëÿâà èçêëþ÷èòåëíî ñåðèîçíî ïðåäèçâèêàòåëñòâî çà ïîëèòè÷åñêèòå ñèëè è îáùåñòâåíî çíà÷èìè ôàêòîðè îò ìåñòíî è íàöèîíàëíî, äî ðåãèîíàëíî è ñâåòîâíî ðàâíèùå. Íàëèöå ñà âñå ïî-ÿñíî îòêðîÿâàùè ñå äåôèöèòè îò ðåøå íèÿ è ïðàêòèêè, êîèòî ñî÷àò ñåðèîçíî ðàçìèíàâàíå ñ ïîòðåáíîñòè íà îáåêòèâíîòî ðàçâèòèå, íà íîâèòå ñîöèàëíîñòè. Ðàçêðèâàò ñå ñúùî ñåðèîçíè íåñúîòâåòñòâèÿ è ïðàçíîòè â ñúùåñòâóâàùèòå ñîöèàëíî-ïîëèòè÷åñêè èíôðàñòðóêòóðè, âêëþ÷èòåëíî â ñòðàíè ñ ïðèçíàòè òðàäèöèè â òîâà îòíîøåíèå. Òÿ ñå îòêðîÿâà êàòî ïîëèòèêà, êîÿòî íå ñàìî çàâèñè îò îñòàíàëèòå ñôåðè íà ïîëèòè÷åñêà äåéíîñò, íå ñàìî î÷àêâà îò òÿõ ðàçëè÷íè ðåñóðñè ïðåäèìíî èêîíîìè÷åñêè è ôèíàíñîâè, íå ïî-ìàëêî êóëòóðíè è ïîëèòè÷åñêè çà ðåàëèçèðàíå íà ñâîèòå çàäà÷è, íî è ñàìà ñå ïðåâðúùà â ðåñóðñ çà òÿõ, îòïðàâÿ ñâîè ïðåòåíöèè êúì òÿõ, ÷èåòî íåçà÷èòàíå è/ èëè îòõâúðëÿíå ìîæå äà èìà íåãàòèâíî, äîðè äåñòðóêòèâíî âúçäåéñòâèå êàêòî çà òåçè äðóãè ñôåðè, òàêà è çà îáùåñòâîòî êàòî öÿëî.  ñúâðåìåííèòå óñëîâèÿ íà ãëîáàëèçàöèÿ òÿ êîíöåíòðèðà â ñåáå ñè áåçïðåöåäåíòíî ïîëèòè÷åñêî çíà÷åíèå, à íà òàçè îñíîâà ñúùî îáùîîáùåñòâåíè ïîòðåáíîñòè îò ðåãóëàöèÿ íà êîíêðåòíèòå ïîëèòèêè è ïîëèòè÷åñêè äåéñòâèÿ â äðóãèòå ñôåðè. Òàçè íîâà ïðèîðèòåòíîñò ïîñòàâÿ âúïðîñà çà ïðèíöèïíîòî é ïðåîñìèñëÿíå, ïðåôîðìóëèðàíå è ïðàêòèêà. 113

Î÷àêâàíèÿòà ñà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà íà 21 âåê äà å ãúâêàâà è êîíêðåòíà, ïëóðàëèñòè÷íà è ðàçíîîáðàçíà, êîíñåíñóñíî öåëåïîëàãàùà è ìíîãîôóíêöèîíàëíà, èíôîðìàòèâíà è êîìóíèêàòèâíà; à ïðåäè âñè÷êî ñïðàâåäëèâà è ïîñëåäîâàòåëíà, ÿñíà è òðàíñïàðåíòíà, ïðåäëàãàùà øàíñîâå è ïåðñïåêòèâè çà ðåàëèçàöèÿ íà èíäèâèäèòå è ñîöèàëíèòå ãðóïè â èíòåðåñ íà îòäåëíèÿ ÷îâåê è íà îáùåñòâîòî êàòî öÿëî. Îòêðîÿâà ñå íåéíà áåçïðåöåäåíòíà ñîöèàëíà îòãîâîðíîñò çà äíåøíèòå èíäèâèäè, ãðóïè, îáùåñòâà, çà íàñòîÿùè è áúäåùè ïîêîëåíèÿ åäíà íîâà, óíèêàëíà ñîöèàëèçàöèîííà, ñîöèàëíî-õóìàíèñòè÷íà è ñîöèàëíî-åâîëþöèîííà õàðàêòåðèñòèêà. Îò ãëåäíà òî÷êà íà äîñåãàøåí îáùåñòâåíî-ïîëèòè÷åñêè îïèò è ðàâíèùå íà îáùåñòâåíî óñòðîéñòâî òÿ ñëåäâà äà ñå áàçèðà ïîëèòè÷åñêè ïðèíöèïíî è â ïðîöåñ íà ïîçèòèâíà ïðîìÿíà íà ïðàêòèêàòà íà ñúîòâåòíî ðåôîðìèðàùà ñå ñîöèàëíî-ïðàâîâà äúðæàâà, â òîâà ÷èñëî óñúâúðøåíñòâóâàíî, ñîöèàëíî îðèåíòèðàíî ïàçàðíî ñòîïàíñòâî, çà äà ñå ãàðàíòèðà óñòîé÷èâî è â ðàçâèòèå ñúáëþäàâàíåòî íà îñíîâíèòå ÷îâåøêè ïðàâà, ñîöèàëíàòà ñïðàâåäëèâîñò è áëàãîäåíñòâèåòî, ðàçãðúùàíåòî íà ëè÷íàòà ñòîïàíñêà, êóëòóðíà è ñîöèàëíà èíèöèàòèâà â òîçè äóõ. Äîñåãàøíèòå ïðàêòèêè íà ñîöèàëíà ïîëèòèêà äîïóñêàò îïàñíî çà ñîöèàëíèÿ ìèð ãåíåðèðàíå íà ïðîáëåìè, îñòàâÿò âïå÷àòëåíèå çà ad hoc èíñòèòóöèîíàëíè ðåøåíèÿ îò òèïà íà êîíþíêòóðíî îáóñëîâåíà ñîöèàëíà ïîìîù, çà ïàëèàòèâíîñò è îòëàãàíå íà ïðîáëåìèòå è òÿõíîòî îâëàäÿâàíå ïî ñúùåñòâî âúâ âðåìåòî; òå ïîäòèñêàò âúçìîæíîñòèòå çà ïîçèòèâíà è îáåêòèâíî ïåðñïåêòèâíà ñîöèàëíà àêòèâíîñò è àäåêâàòíî ðàçâèòèå íà ñîöèàëíèòå îòíîøåíèÿ â îòãîâîð íà íîâèòå ïðåäèçâèêàòåëñòâà. Êàòî ñå èìà ïðåäâèä, ÷å îáåêòèâíèòå óñëîâèÿ, à ñ òÿõ è ïðîáëåìèòå ñå ìåíÿò ñ ðàçâèòèåòî, ïóëñèðàò, íàìèðàò ñå â íåïðåêúñíàòî äâèæåíèå, íàëèöå å ïðåäèçâèêàòåëñòâîòî ñàìàòà ñîöèàëíà ïîëèòèêà ñúùî äà ñå ïðîìåíÿ ïðîãðåñèâíî â êðàê ñ âðåìåòî, äà ìîæå äà áúäå è äà å åäíî íåïðåêúñíàòî äâèæåíèå. Ôîêóñèðàíåòî âúðõó òîçè ñîöèàëäåìîêðàòè÷åñêè ïðèíöèï- äà å êàòåãîðèÿ íà ñîöèàëíîòî äâèæåíèå(ïóëñèðàíå, ðàçâèòèå)- å îò èçêëþ÷èòåëíî çíà÷åíèå çà ñúîòâåòñòâàùî íà ãëîáàëèçàöèîííèòå ïðåäèçâèêàòåëñòâà ôîðìèðàíå íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà. *** Èêîíîìè÷åñêîòî è êóëòóðíî ðàçâèòèå, à ñ òîâà è ñîöèàëíîòî, íå ïðîòè÷à ðàâíîìåðíî âúâ âñè÷êè êðàèùà íà ñòðàíàòà. Ïðîöåñèòå íà äåöåíòðàëèçàöèÿ, íà ðàçãðúùàíå è óêðåïâàíå íà ìåñòíîòî ñàìîóïðàâëåíèå, íà ñâúðçàíèòå ñ òîâà ôîðìè è ñðåäñòâà íà ïðÿêà äåìîêðàöèÿ ïî ìåñòà ïîñòàâÿò âúïðîñè è ïðîáëåìè çà àäàïòèðàíå íà ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà íà ìåñòíî ðàâíèùå. Òàì òÿ ñå èçïðàâÿ ïðåä 114

äîïúëíèòåëíè ïðåäèçâèêàòåëñòâà îò èêîíîìè÷åñêè, êóëòóðåí, ïîëèòè÷åñêè è íå íà ïîñëåäíî ìÿñòî îò ôèíàíñîâ õàðàêòåð. Òúðñåíåòî íà àäåêâàòíè ðåøåíèÿ â ðàìêèòå íà îáùèòå ïðèíöèïè è òåíäåíöèè å îñîáåíî âàæíî çà òÿõíîòî îâëàäÿâàíå â ñúîòâåòñòâèå ñúñ ñïåöèôèêàòà èì. Íåïðåêúñíàòîòî èçó÷àâàíå, ïîïóëÿðèçèðàíå è óòâúðæäàâàíå íà ïîëîæèòåëíèÿ ìåñòåí îïèò â ðåøàâàíå ïðîáëåìèòå è ðàçâèòèåòî íà ñîöèàëíîòî å îò îñîáåíî çíà÷åíèå çà ôîðìèðàíåòî íà ñúâðåìåííà ñîöèàëíà ïîëèòèêà. Òî ïîäñèãóðÿâà ñïåöèôè÷åí ïðèíîñ â ðàçâèòèåòî íà ïðÿêàòà äåìîêðàöèÿ è ðàçãðúùàíåòî íà ãðàæäàíñêîòî îáùåñòâî íà 21-èÿ âåê. *** Íàñòîÿùèÿò ìàòåðèàë å âíåñåí îò äîö. Èâàí Âåëåâ çà îáñúæäàíå íà ñúâìåñòíî çàñåäàíèå íà Ôîíäàöèÿ"Ïðîëåòíà äúãà” è êîìèñèèòå çà ñîöèàëíà ïîëèòèêà è òåîðåòè÷íî ðàçâèòèå íà ÄÑÕ â Ñîôèÿ íà 22 îêòîìâðè 2008 ã. 115

ÔÎÍÄÀÖÈß"ÔÐÈÄÐÈÕ ÅÁÅÐÒ" ÔÎÍÄÀÖÈß"ÏÐÎËÅÒÍÀ ÄÚÃÀ" ÑÎÖÈÀËÍÀÒÀ ÏÎËÈÒÈÊÀ È ÏÐÅÄÈÇÂÈÊÀÒÅËÑÒÂÀÒÀ ÍÀ ÃËÎÁÀËÈÇÀÖÈßÒÀ Áúëãàðñêà Ïúðâî èçäàíèå Ñúñòàâèòåë Èâàí Âåëåâ Ðåäàêòîð Òîäîð Ìàðêîâ Ãðàôè÷åí äèçàéí è ïðåäïå÷àò Ðåêëàìíà êúùà"ÄÅÌÀ ÏÐÈÍÒ" Ôîðìàò: 1/16 îò 70 õ 100 Ïå÷àòíè êîëè-7,5