Ôîðóì Ñîöèàëíà äåìîêðàöèÿ Âèçèè è îïöèè çà ÞÈÅ Ãëîáàëíàòà êðèçà â åâðîïåéñêàòà ïåðèôåðèÿ Ïîãëåä îò Öåíòðàëíà è Èçòî÷íà Åâðîïà Ìèõàåë Åðêå(Michael Ehrke)- Ùå ñå ñïóêà ëè áàëîíúò íà èëþçèÿòà çà êîíâåðãåíöèÿ? Ãëîáàëíàòà êðèçà â åâðîïåéñêàòà ïåðèôåðèÿ• Ìîðòîí Õàíñåí(Morton Hansen)- Åäíà çðåëèùíà èñòîðèÿ çà áóì è áàíêðóò. Ïîãëåä îò Ðèãà • Íåíàä Çàêîøåê(Nenad Zakosek)- Êðàé íà õúðâàòñêèÿ èêîíîìè÷åñêè ìîäåë? Ïîãëåä îò Çàãðåá • Ìàðê Ìàéíàðäóñ(Marc Meinardus)- Ôèíàíñîâà ñòàáèëíîñò, êðèçà â ðåàëíàòà èêîíîìèêà è êîðóïöèÿ. Ïîãëåä îò Ñîôèÿ• Ìèêëîø Ëîñîíñ(Miklos Losoncz)- Ëèêâèäíà êðèçà è âúíøíà çàäëúæíÿëîñò. Ïîãëåä îò Áóäàïåùà • Áèàíêà Ïàóíà(Bianca Pauna)- Íåçàâúðøåíè ðåôîðìè è ñòðóêòóðíè ñëàáîñòè. Ïîãëåä îò Áóêóðåù• Ìèõàåë Åðêå(Michael Ehrke)- Åìèãðàíòñêè òðàíñôåðè, ïðåêè èíâåñòèöèè, êðåäèòè. Ïîãëåä îò Áåëãðàä

Êàêâî îçíà÷àâà ñîöèàëíàòà äåìîêðàöèÿ â äíåøíèÿ ãëîáàëèçèðàí ñâÿò? Êàêâî îçíà÷àâà ñîöèàëíà äåìîêðàöèÿ? Âñå îùå ëè èíòåðåñúò íà ãðàæäàíèòå êúì ïîëèòèêàòà å íàëèöå? Ìîæå ëè òîé îòíîâî äà áúäå ñúáóäåí? Ñúâìåñòèìè ëè ñà èêîíîìè÷åñêàòà äèíàìèêà è ñîöèàëíàòà ñïðàâåäëèâîñò? Êîè êîíêðåòíè ïîëèòèêè ñå îêàçàõà îñúùåñòâèìè? Êîëêî óñïåøíè áÿõà òå? Òåçè è äðóãè âúïðîñè ñà çíà÷èìè è ñúùåñòâåíè çà âñè÷êè ðåãèîíè íà ñâåòà. Ñ ïîðåäèöàòà îò ïóáëèêàöèè„Ôîðóì ñîöèàëíà äåìîêðàöèÿ – âèçèè è îïöèè çà ÞÈÅ“ Ôîíäàöèÿ Ôðèäðèõ Åáåðò æåëàå äà äîïðèíåñå çà äåáàòà ïî òåçè òåìè â Þãîèçòî÷íà Åâðîïà. Ïóáëèêàöèèòå ùå áúäàò ïðèäðóæåíè îò ôîðóì â Èíòåðíåò(www.forum-social-democracy.org). Êàíèì âñè÷êè ÷èòàòåëè äà ó÷àñòâàò àêòèâíî â òåçè äåáàòè. Ôîíäàöèÿ Ôðèäðèõ Åáåðò Áþðî Áúëãàðèÿ Óë.“Êíÿç Áîðèñ I” ¹ 97 1 000 Ñîôèÿ Áúëãàðèÿ •Òåêñòúò å ïóáëèêóâàí ñúùî è íà ñðúáñêè, ìàêåäîíñêè, àëáàíñêè è ðóìúíñêè •Ìîæåòå äà íàìåðèòå âñè÷êè òåêñòîâå íà àäðåñ â Èíòåðíåò www.fes.rs

Ãëîáàëíàòà êðèçà â åâðîïåéñêàòà ïåðèôåðèÿ Ïîãëåä îò Öåíòðàëíà è Èçòî÷íà Åâðîïà Ìèõàåë Åðêå(Michael Ehrke) Ùå ñå ñïóêà ëè áàëîíúò íà èëþçèÿòà çà êîíâåðãåíöèÿ? Ãëîáàëíàòà êðèçà â åâðîïåéñêàòà ïåðèôåðèÿ Ìîðòîí Õàíñåí(Morton Hansen) Åäíà çðåëèùíà èñòîðèÿ çà áóì è áàíêðóò. Ïîãëåä îò Ðèãà Íåíàä Çàêîøåê(Nenad Zakosek) Êðàé íà õúðâàòñêèÿ èêîíîìè÷åñêè ìîäåë? Ïîãëåä îò Çàãðåá Ìàðê Ìàéíàðäóñ(Marc Meinardus) Ôèíàíñîâà ñòàáèëíîñò, êðèçà â ðåàëíàòà èêîíîìèêà è êîðóïöèÿ. Ïîãëåä îò Ñîôèÿ Ìèêëîø Ëîñîíñ(Miklos Losoncz) Ëèêâèäíà êðèçà è âúíøíà çàäëúæíÿëîñò. Ïîãëåä îò Áóäàïåùà Áèàíêà Ïàóíà(Bianca Pauna) Íåçàâúðøåíè ðåôîðìè è ñòðóêòóðíè ñëàáîñòè. Ïîãëåä îò Áóêóðåù Ìèõàåë Åðêå(Michael Ehrke) Åìèãðàíòñêè òðàíñôåðè, ïðåêè èíâåñòèöèè, êðåäèòè. Ïîãëåä îò Áåëãðàä Àïðèë 2009 2

Ñúäúðæàíèå: 1 Ìèõåë Åðêå(Michael Ehrke): Ùå ñå ñïóêà ëè áàëîíúò íà èëþçèÿòà çà êîíâåðãåíöèÿ? Ãëîáàëíàòà êðèçà â åâðîïåéñêàòà ïåðèôåðèÿ...............................................................................4 2 Ìîðòîí Õàíñåí(Morton Hansen): Åäíà çðåëèùíà èñòîðèÿ çà áóì è áàíêðóò. Ïîãëåä îò Ðèãà................................................................................................................................7 3 Íåíàä Çàêîøåê(Nenad Zakosek): Êðàé íà õúðâàòñêèÿ èêîíîìè÷åñêè ìîäåë? Ïîãëåä îò Çàãðåá..........................................................................................................................10 4 Ìàðê Ìàéíàðäóñ(Marc Meinardus): Ôèíàíñîâà ñòàáèëíîñò, êðèçà â ðåàëíàòà èêîíîìèêà è êîðóïöèÿ. Ïîãëåä îò Ñîôèÿ.................................................................13 5 Ìèêëîø Ëîñîíñ(Miklos Losoncz): Ëèêâèäíà êðèçà è âúíøíà çàäëúæíÿëîñò. Ïîãëåä îò Áóäàïåùà.....................................................................................................................17 6 Áèàíêà Ïàóíà(Bianca Pauna): Íåçàâúðøåíè ðåôîðìè è ñòðóêòóðíè ñëàáîñòè. Ïîãëåä îò Áóêóðåù.......................................................................................................................20 7 Ìèõàåë Åðêå(Michael Ehrke): Åìèãðàíòñêè òðàíñôåðè, ïðåêè èíâåñòèöèè, êðåäèòè. Ïîãëåä îò Áåëãðàä........................................................................................................................24 3

Ìèõàåë Åðêå(Michael Ehrke): 1 Ùå ñå ñïóêà ëè áàëîíúò íà èëþçèÿòà çà êîíâåðãåíöèÿ? Ãëîáàëíàòà êðèçà â åâðîïåéñêàòà ïåðèôåðèÿ Ìèõàåë Åðêå å ðúêîâîäèòåë íà áþðîòî íà Ôîíäàöèÿ Ôðèäðèõ Åáåðò â Áåëãðàä. Ðàçáèðà ñå, íèêîÿ îò áèâøèòå êîìóíèñòè÷åïàäàíåòî îò åäíî ïî-âèñîêî íèâî íà ìåæäóíàñêè ñòðàíè â åâðîïåéñêàòà ïåðèôåðèÿ íå ìîæåðîäíà èíòåãðàöèÿ è îò åäíî ïî-âèñîêî íèâî íà øå äà èçáåãíå ãîëÿìàòà êðèçà. Íåçàâèñèìî äàëè äîõîäèòå íà ïî-íèñêî å áîëåçíåíî, íå ìîæå äà áÿõà ñèëíî èíòåãðèðàíè â åâðîïåéñêèòå è ãëîñå íàïðàâè çàêëþ÷åíèå, ÷å å áåçìèñëåíî äà ñå áàëíè ïàçàðè(êàòî Óíãàðèÿ), äàëè ïðîâåæäàõà ïîëàãàò óñèëèÿ çà èçêà÷âàíå íà âèñî÷èíè. îðèåíòèðàíà êúì ñòàáèëíîñò ïàðè÷íà è ôèñêàëíà ïîëèòèêà(êàòî Áúëãàðèÿ) èëè ïîêàçâàõà âèñîêè áþäæåòíè äåôèöèòè(êàòî Ëàòâèÿ è Óíãàðèÿ) – íèòî åäíà èêîíîìè÷åñêà ïîëèòèêà, íèòî åäèí ìàêðîèêîíîìè÷åñêè ñöåíàðèé, íèòî åäèí èíòåãðàöèîíåí ïðèìåð íå ãè èìóíèçèðàøå ñðåùó êðèçàòà. Íÿìàøå çíà÷åíèå ñúùî äàëè ìåñòíèòå áàíêè, ðåñïåêòèâíî òåõíèòå ÷óæäåñòðàííè Òðè îáùè ÷åðòè: ðåâàëîðèçàöèÿ(ïîâèøàâàíå ñòîéíîñòòà íà ñòîêèòå è âàëóòíèÿ êóðñ) ïðåäè êðèçàòà, äåôèöèòè ïî òåêóùàòà ñìåòêà, ôèíàíñèðàíî ñ êðåäèòè ïîòðåáëåíèå áàíêè-ìàéêè, áÿõà âúâëå÷åíè â ìåñòíàòà êðèçà èëè ñïàäúò ñå ïðîÿâÿâàøå â ðåàëíàòà èêîíîìèêà, êîÿòî áèâàøå òëàñêàíà êúì êðèçàòà îò ðåöåñèÿòà ïðè òúðãîâñêèòå ïàðòíüîðè. Ôàêòè÷åñêè êðèçàòà çàâèõðè êàòî öóíàìè êàêòî ïðîñïåðèðàùè, òàêà è ïðåäðàçïîëîæåíè êúì êðèçà, êàêòî ñòàáèëíè, òàêà è íåñòàáèëíè èêîíîìèêè(äîðè êîãàòî â íÿêîè ñòðàíè, êàòî íàïðèìåð Ëàòâèÿ, ïðåäè âå÷å ñå å ñúñòîÿëî ëîêàëíî ìèíè-öóíàìè). Ñòðàíèòå íà åâðîïåéñêàòà ïåðèôåðèÿ – äîðè è íà ðàçëè÷íî íèâî – ñà èíòåãðèðàíè â ãëîáàëíàòà èêîíîìèêà, è âå÷å îòäàâíà íå ìîãàò äà ñå îòòåãëÿò îò íåéíèòå øîêîâè âúëíè. Ïðè âñè÷êè ðàçëèêè ïî îòíîøåíèå íà ïðåäïîñòàâêèòå è ïðîòè÷àíåòî íà êðèçàòà, øåñòòå íàáëþäàâàíè â òàçè ïóáëèêàöèÿ ñòðàíè îùå â ãîäèíèòå ïðåäè êðèçàòà ïîêàçâàò íÿêîè îáùè ÷åðòè. Ïúðâàòà îáùà ÷åðòà áåøå ïîñòîÿííàòà, ïðîäúëæèëà ñ ãîäèíè ðåâàëîðèçàöèÿ, ðåñïåêòèâíî – â ñòðàíèòå, êîèòî áÿõà îáâúðçàëè ïàðèòå ñè ñ åâðîòî – ñòàáèëíîñòòà íà ìåñòíèòå âàëóòè. Òóê ñå îòðàçÿâà èêîíîìè÷åñêîòî îòâàðÿíå íà ñòðàíèòå è ìíîãîêðàòíîòî óâåëè÷àâàíå íà åêñïîðòà â òå÷åíèå íà öåëèÿ òðàíñôîðìàöèîíåí ïðîöåñ. Ðåâàëîðèçàöèÿòà áåøå êîðèãèðàíà ïðåç åñåíòà íà 2008 ã. â ñòðàíèòå ñ âàðèðàù îáìåíåí êóðñ Âúâ âñåêè ñëó÷àé áè ìîãëî äà ñå ñúçäàäå âïå÷àòëåíèåòî, ÷å åäíà ñëàáà ìåæäóíàðîäíà èêîíîìè÷åñêà èíòåãðàöèÿ îñèãóðÿâà îïðåäåëåíà, ðàçáèðà ñå ñàìî îòíîñèòåëíà, çàùèòà. Ñðèâàíåòî íà ñòðàíèòå îò Çàïàäíèòå Áàëêàíè ñ òåõíèòå õðîíè÷íî ñëàáè åêñïîðòè è íèñêè ïðåêè ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè, ïîíå íà ïðúâ ïîãëåä èçãëåæäàøå ïîìàëêî äðàìàòè÷íî, îòêîëêîòî òîâà íà ñòðàíèòå îò Öåíòðàëíà Åâðîïà. Ïðè òîâà ïàðè÷íèòå ïðåâîäè íà òðóäîâèòå åìèãðàíòè íà Çàïàäíèòå Áàëêàíè, êîèòî ïîìàãàò äà ñå ôèíàíñèðàò äåôèöèòèòå ïî òåêóùèòå ñìåòêè, î÷åâèäíî ñà ïî-ìàëêî íå÷ðåç äåâàëâàöèÿ. Îòðàæåíèåòî íà êðèçàòà â Ëàòâèÿ ñ íåéíàòà îáâúðçàíà ñ åâðîòî âàëóòà, áåç ìîäåðèðàùîòî äåéñòâèå íà ïðîìåíëèâèÿ êóðñ, áåøå ïîíèæåíèå íà äîõîäèòå(â òàçè âðúçêà èçãëåæäà Áúëãàðèÿ å èçêëþ÷åíèå). Ðåâàëîðèçàöèèòå îò ìèíàëîòî ñúäúðæàõà ñúùî åäíà èëþçèîííà êîìïîíåíòà, òå íå áÿõà íàïúëíî ïîêðèòè îò ïðîèçâîäèòåëíîñòòà íà ìåñòíèòå íàöèîíàëíè èêîíîìèêè. Ðåâàëîðèçàöèèòå íå îòðàçÿâàõà – âúâ âñåêè ñëó÷àé íå íàïúëíî – åäíà ðåàëíà êîíâåðãåíöèÿ íà öåíòðàëíèòå è þæíîåâðîïåéñêè èêîíîìèêè ñúñ Çàïàäíà Åâðîïà. ñòàáèëíà âåëè÷èíà, îòêîëêîòî ÷óæäåñòðàííèòå êðåäèòè è ïðåêè èíâåñòèöèè. Ïúðâî îáà÷å, îùå å ïðåêàëåíî ðàíî, çà äà ñå ñòèãíå äî îôîðìÿíåòî íà íÿêàêâî çàêëþ÷åíèå. È âòîðî, îò ôàêòà, ÷å Òúé êàòî – è òîâà å âòîðàòà îáùà ÷åðòà – âñè÷êè íàáëþäàâàíè íàöèîíàëíè èêîíîìèêè ïîêàçâàõà âèñîêè äåôèöèòè ïî òåêóùàòà ñìåòêà. Òå íå ìî4

æåõà äà ïîêðèÿò íóæíèÿ èì èìïîðò ÷ðåç ÷èñòàòà â ðåàëíàòà èêîíîìèêà íÿìàøå íèêàêâè ïðèâëåêàïå÷àëáà îò åêñïîðòà è ðàç÷èòàõà íà ÷óæäåñòðàíòåëíè âúçìîæíîñòè çà èíâåñòèðàíå. Îò òóê äîéäå íè ïðèòîöè íà êàïèòàë ïîä ôîðìàòà íà ïðåêè îò÷àÿíîòî òúðñåíå àêóìóëèðàíèòå ñïåñòÿâàíèÿ äà èíâåñòèöèè, íà êðåäèòè èëè ïðåâîäè íà ïàðè îò áúäàò âëîæåíè âúâ âñå ïî-àâàíòþðèñòè÷íè èíâååìèãðàíòèòå. Ñ òîâà îòíîøåíèåòî íà öåíòðàëíî ñòèöèè. Çà Öåíòðàëíà è Þãîèçòî÷íà Åâðîïà âúâ è þæíîåâðîïåéñêèòå ñòðàíè êúì òåõíèòå çàïàäâñåêè ñëó÷àé òîâà íåðàâíîâåñèå äåéñòâàøå êàòî íîåâðîïåéñêè òúðãîâñêè ïàðòíüîðè è êðåäèòîðè âúíøåí ôàêòîð. Íàé-ìàëêîòî â íÿêîè ñòðàíè ðåå åäíî óìàëåíî èçîáðàæåíèå íà îòíîøåíèåòî íà àëíèòå çàïëàòè íàðàñòâàõà áúðçî áëàãîäàðåíèå ÑÀÙ êúì Èçòî÷íà Àçèÿ. Îò òîâà íå ìîæå äà ñå íà íåäîñòèãà íà ðàáîòíà ðúêà(íÿêîè ñà íà ìíåçàêëþ÷è, ÷å äåôèöèòèòå ïî òåêóùàòà ñìåòêà ñà íèå, ÷å ñà íàðàñòâàëè ïðåêàëåíî áúðçî), òàêà ÷å íåùî ñàìî ïî-ñåáå ñè ñ ëîøà ñëàâà è òðÿáâà íà ðåãèîíúò òåîðåòè÷íî áè ìîãúë äà ñúçäàäå äîðè âñÿêà öåíà äà áúäàò ïðåäîòâðàòåíè. Òî÷íî íàðàñïðîòèâîòåæåñò íà ãëîáàëíàòà òåíäåíöèÿ çà äåôòâàùèòå ìíîãî äèíàìè÷íî èêîíîìèêè ïî ïðàâèëî ëàöèÿ íà çàïëàòèòå.  ðåàëíîñòòà, ðàçáèðà ñå, íàïîêàçâàò íåðàâíîâåñèå. Îñâåí òîâà, â êðèçàòà, öèîíàëíèòå èêîíîìèêè íà Öåíòðàëíà è Þãîèçïîçèöèÿòà íà ïðîòèâîïîëîæíèòå, íà ñòðàíèòå ñ òî÷íà Åâðîïà ïðîñòî ñà ìíîãî ìàëêè, çà äà ìîãàò èçëèøúê è ñòðàíèòå-êðåäèòîðè, ñ íèùî íå å ïîäà êîðèãèðàò åäíà ãëîáàëíà ìåãàòåíäåíöèÿ. äîáðà îò òàçè íà ñòðàíèòå ñ äåôèöèò. Ôàêòè÷åñêè ïðîáëåìúò ñå äúëæè íå òîëêîâà íà ôàêòà, ÷å èìà Âòîðîòî íåðàâíîâåñèå ñëåäâà îò ïúðâîòî: ðàçäåôèöèòè ïî òåêóùàòà ñìåòêà, à â ãîëåìèíàòà è äåëÿíåòî íà ôèíàíñîâîòî îò ñôåðàòà íà ðåàëíîòî õðîíè÷íèÿ õàðàêòåð íà òåçè äåôèöèòè, ðåñïåêñòîïàíñòâî èëè èêîíîìèêàòà íà âúçìîæíîñòèòå òèâíî â óïîòðåáàòà íà ïðèòîêà íà êàïèòàëè. îò òàçè íà äîõîäèòå. Âúçìîæíîñòèòå îáà÷å íå ñà íèùî äðóãî îñâåí ïðåòåíöèè çà áúäåù äîõîä, êîéòî Òúé êàòî òðåòàòà îáùà ÷åðòà íà íàáëþäàâàòðÿáâà äà áúäå ïðîèçâåäåí â ðåàëíîòî ñòîïàíñòâî íèòå ñòðàíè å, ÷å ïðèòîêúò íà êàïèòàëè ôèíàí– ïðîèçâîäñòâîòî íà ñòîêè è óñëóãè(Äàóäåðùåäò, ñèðàøå íà ïúðâà ëèíèÿ ÷àñòíîòî ïîòðåáëåíèå, 2008).“Ïðèòåæàòåëèòå íà ôèíàíñîâè âúçìîæíîðåñïåêòèâíî ïðèäîáèâàíåòî íà æèëèùíà ñîáñòè” â ñëó÷àÿ íà Öåíòðàëíà è Þãîèçòî÷íà Åâðîñòâåíîñò. Êàçàíî ïî äðóã íà÷èí: ãîëÿì äÿë îò ïà áÿõà(íà ïúðâà ëèíèÿ) ÷óæäåñòðàííèòå áàíêè, ïîòðåáëåíèåòî, îñîáåíî íà äúëãîòðàéíî èìóðåñïåêòèâíî òåõíèòå âëîæèòåëè è àêöèîíåðè; òå ùåñòâî(êîëè), è íà ïðèäîáèâàíåòî íà íåäâèíå ñå ãðèæåõà çà òîâà äàëè ñ ðàçäàäåíèòå îò òÿõ æèìî èìóùåñòâî, áåøå êðåäèòíî ôèíàíñèðàêðåäèòè ñå ðàçêðèâàò èçòî÷íèöè íà áúäåùè óâåíî. Ãîëÿì äÿë îò òåçè êðåäèòè áåøå â ÷óæäåëè÷åíèÿ íà äîõîäèòå(÷ðåç óâåëè÷àâàíå íà ïðîèçñòðàííà âàëóòà- åâðî èëè øâåéöàðñêè ôðàíêîâîäèòåëíîñòòà è çàåòîñòòà). Òðåòîòî íåðàâíîâåñèå âå. Îò ãëåäíà òî÷êà íà äàäåíèòå òåíäåíöèè çà ñå ñúñòîåøå, ðåñïåêòèâíî ñå ñúñòîè, ìåæäó ñòðàðåâàëîðèçàöèÿ è íà ñðàâíèòåëíî íèñêèòå ðàçíè ñ åêñïîðòíè èçëèøúöè è ñòðàíè ñ äåôèöèòè, õîäè çà êðåäèòè, òîâà èçãëåæäàøå áåçïðîáëåìñëåäîâàòåëíî ñòðàíè, êîèòî â ìåæäóíàðîäíàòà íî. Ðèñêúò îò ðåâàëîðèçàöèÿòà- êàòî âúçìîæòúðãîâèÿ ïîñòèãàò èçëèøúöè è ñòðàíè, êîèòî êàòî íîñòòà îò ïàäàíåòî íà öåíèòå íà èìóùåñòâîòî â Öåíòðàëíà Åâðîïà èëè íà Áàëêàíèòå, ïîêàçâàò â ÑÀÙ- íå áåøå âúçïðèåìàí ñåðèîçíî è ïðåïîñòîÿííè òúðãîâñêè è äåôèöèòè ïî òåêóùàòà äàâàí îò áàíêèòå íà êðåäèòîïîëó÷àòåëèòå. ñìåòêà(Äàóäåðùåäò, 2008). Çàä íåðàâíîâåñèÿòà â Åäíî èçêðèâåíî êîïèå íà ãëîáàëíàòà êðèçà òúðãîâñêèÿ áàëàíñ ñå êðèÿò ðàçëè÷íè áàëàíñè îò ïîòðåáëåíèå, èíâåñòèöèÿ è ñïåñòÿâàíå. Ñòðàíèòå ñ èçëèøúöè èëè êðåäèòîäàòåëè, ñïåñòÿâàò ïîâå÷å Êðèçàòà â Öåíòðàëíà è Þãîèçòî÷íà Åâðîïà å åäíî èçêðèâåíî êîïèå íà ãëîáàëíàòà êðèçà, êîÿòî îò ñâîÿ ñòðàíà ñå áàçèðà íà òðè ãîëåìè íåðàâíîâåñèÿ(Äàóäåðùåäò, 2008). Ïúðâîòî îò òðèòå íåðàâíîâåñèÿ ñå ñúñòîè ìåæäó äîõîäèòå îò çàïëàòè è òåçè îò ïå÷àëáà â íàé-âàæíèòå íàöèîíàëíè èêîíîìèêè(ïðåäè âñè÷êî â Ãåðìàíèÿ è â ÑÀÙ). Ïîíåæå äîõîäèòå îò çàïëàòè ôèíàíñèðàò ïðåäè âñè÷êî ïîòðåáëåíèåòî, äîêàòî äîõîäèòå îò ïå÷àëáà áèâàò â ãîëÿìàòà ñè ÷àñò ñïåñòÿâàíè, òîâà íåðàâíîâåñèå ïðîèçâåäå îò åäíà ñòðàíà åäíî ñòàãíèðàùî è íåäîñòàòú÷íî ðàñòÿùî ìàñîâî òúðñåíå, à îò äðóãà- íàòðóïâàíå íà ñïåñòÿâàíèÿ, çà êîèòî îòêîëêîòî êîíñóìèðàò è èíâåñòèðàò, ïðè ñòðàíèòåäëúæíèöè å îáðàòíîòî; ñòðàíèòå ñ èçëèøúöè åêñïîðòèðàò åäíà ÷àñò îò òåõíèòå ñïåñòÿâàíèÿ â ñòðàíèòå ñ äåôèöèò, êîèòî îòíîâî“åêñïîðòèðàò” åäíà ÷àñò îò òÿõíîòî òúðñåíå â ñòðàíèòå ñ èçëèøúöè. Áåç òåçè êàïèòàëîâè ïîòîöè“èêîíîìè÷åñêî ðàçâèòèå” â ñìèñúëà íà åäíî óñòîé÷èâî èçðàâíÿâàíå íà äîõîäèòå è íà ñòàíäàðòà íà æèâîò âåðîÿòíî áè áèëî ïî÷òè íåâúçìîæíî, ïîíåæå ïðåîäîëÿâàíåòî íà èçîñòàíàëîñòòà íà íåîáõîäèìèòå èíâåñòèöèè îò ñïåñòÿâàíèÿ íà íàâàêñâàùèòå ñòðàíè íå ìîãàò äà áúäàò ôèíàíñèðàíè ñàìè. Àñèìåòðèÿòà ìåæäó ñòðàíèòå ñ åêñïîðòíè èçëèøúöè è ñ äåôèöèòè ñòà5

âà ïðîáëåì, êàêòî áåøå ñïîìåíàòî, åäâà ÷ðåç èçäåíñòâèå è ñèãóðíîñò, êîåòî íå áåøå ïîêðèòî ìåðåíèÿòà è ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà òðàíñôåðèòå. îò ïðîèçâîäèòåëíîñòòà íà íàöèîíàëíàòà èêîÈ òÿ ñòàâà ïðîáëåì, êîãàòî, ÷ðåç íîâà îöåíêà íà íîìèêà, ñëåä òðàíñôîðìàöèÿòà ñå ïðåâúðíà â ðèñêîâåòå, êðåäèòèòå ïî âðåìå íà êðèçà ñòàâàò ïîåäíà ïðèáúðçàíà ïðåòåíöèÿ íà ÷àñòíîòî ïîòðåñêúïè, èëè ñúâñåì îòïàäàò è îò îòâåòíàòà ñòðàíà áëåíèå, êîÿòî ñúùî áåøå â ïðîòèâîðå÷èå ñ ïðîïðåñúõâà òúðñåíåòî íà èìïîðò. èçâîäèòåëíàòà ñèëà íà íàöèîíàëíîòî ñòîïàíñòâî, êàêòî è êúñíî-êîìóíèñòè÷åñêàòà ñîöèàëíà Ñîöèàëíàòà ñòðàíà íà êðèçàòà: åðîçèÿòà íà ñðåäíàòà êëàñà äúðæàâà. Áàëîíúò íà òàçè èëþçèÿ òðÿáâàøå äà ñå ñïóêà. Ëèøåíèÿòà, îò êîèòî ñå ñìÿòàøå, ÷å ñà ñå ðàçòîâàðèëè, ïîíåæå èìàøå äîñòàòú÷íî êðåäèòè Âçåìàùèòå êðåäèòè áÿõà õîðàòà îò ñðåäíàòà êëàñà, ñëåäîâàòåëíî òåçè, ÷èéòî äîõîä, ñëåäâàéêè äåôèíèöèÿòà íà„Economist“, å òîëêîâà âèñîê, ÷å áèõà ìîãëè äà ðàçïîëàãàò ñâîáîäíî ñ íàé-ìàëêî åäíà òðåòà îò íåãî, ò.å. íå òðÿáâà äà ÿ èçõàð÷íà ðàçïîëîæåíèå(è ïîíåæå ñòîéíîñòòà íà ïðèäîáèòèòå èìóùåñòâà ñå ïîêà÷âàøå), òðÿáâà äà áúäàò íàâàêñàíè ÷ðåç íàìàëÿâàíå íà äúëãîâåòå – ïðè òîâà â ðàçøèðåíà ôîðìà, ïîíåæå â êðèçàòà òåæåñòòà íà äúëãîâåòå íàðàñòâà ñïðÿìî äîõîäà. âàò çà çàäîâîëÿâàíå íà îñíîâíèòå ïîòðåáíîñòè õðàíà, äðåõè è æèëèùå. Þãîèçòî÷íèòå è ïðåäè âñè÷êî ñðåäíîåâðîïåéñêèòå ñðåäíè ñëîåâå íà íàñåëåíèåòî ïîëó÷àâàõà çà ïúðâè ïúò â æèâîòà ñè âúçìîæíîñòòà, äà âçåìàò ïàðè íà çàåì – ïî ïðàâèëî çà äà ñå ñäîáèÿò ñúñ ñòàíàëèòå ñòàíäàðò ïîòðåáèòåëñêè ñòîêè êîëà è ëè÷íî ïðèòåæàâàíî æèëèùå. Äåéñòâèòåëíî áåäíèòå íå ïîëó÷àò êðåäèò, à äåéñòâèòåëíî áîãàòèòå íå ñå íóæäàÿò îò íåãî, èëè ïîíå íå çà ôèíàíñèðàíå íà ïîòðåáëåíèåòî ñè. Ñ òîâà ïðåäñòàâèòåëèòå íà ñðåäíàòà êëàñà ñà åäèíñòâåíèòå æåðòâè íà êðèçàòà. Òàì, êúäåòî ìåñòíàòà âàëóòà å âúðçàíà çà åâðîòî(Ëàòâèÿ), òåõíèÿò äîõîä ñïàäà äèðåêòíî ÷ðåç êîìïðåñèÿ íà çàïëàòèòå, âúâåäåíà ïðèíóäèòåëíî ÷ðåç óñëîâèÿòà íà Ãîëåìèÿò âúïðîñ å êàêâè ïîëèòè÷åñêè çàêëþ÷åíèÿ ùå èçêðèñòàëèçèðàò îò òîçè ïðèíóäèòåëåí ó÷åáåí ïðîöåñ. Ïðåäñòàâèòåëèòå íà ñðåäíàòà êëàñà ñà (ïîíå òàêà ñå ïðåäïîëàãà) ñîöèàëíèòå íîñèòåëè íà äåìîêðàöèÿòà è ïðàâîâàòà äúðæàâà â ðàçâèâàùèòå ñå îáùåñòâà. Ñâîáîäàòà íà èçáîð, êîÿòî ñà ïîñòèãíàëè èêîíîìè÷åñêè, òå èñêàò äà óïðàæíÿâàò ñúùî è â ïîëèòè÷åñêàòà ñôåðà è äà ìîãàò äà èçáèðàò ìåæäó ðàçëè÷íè ïîëèòè÷åñêè îôåðòè; òÿõíîòî ïîäîáðî ïîëîæåíèå ãè ñâúðçâà ñ òÿõíîòî îáùî äåëî, êîåòî å ñúçäàëî óñïåøíîòî ïðåñëåäâàíå íà òåõíèòå èíòåðåñè. Òîâà îáâúðçâàíå áè ìîãëî äà ñå ðàçïàäíå, àêî ñêðîìíîòî ïîêà÷âàíå íà áëàãîñúñòîÿíèåòî îò ïîñëåäíèòå ãîäèíè áúäå áðóòàëíî êîðèãèðàíî. ôîíä(ÌÂÔ) è ÅÑ. Òàì, êúäåòî âñå îùå ñúùåñòâóñïàñèòåëíèÿ ïàêåò íà Ìåæäóíàðîäíèÿ âàëóòåí Åâðîïåéñêîòî èçìåðåíèå âà âúçìîæíîñòòà çà îáåçöåíÿâàíå íà âàëóòàòà (Óíãàðèÿ), ñïàäà èíäèðåêòíî ÷ðåç íàðàñòâàùàòà òåæåñò íà ïîåòèòå â ÷óæäåñòðàííà âàëóòà äúëãîâå ñïðÿìî äîõîäèòå â íàöèîíàëíà âàëóòà. Ñúîòíîøåíèåòî ìåæäó íàâàêñâàùè(è èìàùè äåôèöèòè) è èêîíîìè÷åñêè ìíîãî ïî-íàïðåäíàëè ñòðàíè, ðåñïåêòèâíî ìåæäó ïåðèôåðèÿ è öåíòúð, â Åâðîïà èìà ïî-ðàçëè÷íî çíà÷åíèå, îòêîëêîòî â Ñðåäíèòå ñëîåâå â Öåíòðàëíà è äîðè â Þãîèçòî÷íà Åâðîïà ñòàíàõà æåðòâà íà çàõðàíâàíàòà ñ íàâîäíÿâàíå ñ êðåäèòè è áàëîí íà íåäâèæèìîòî èìóùåñòâî èëþçèÿ, ÷å êîíâåðãåíöèÿòà íà äîõîäèòå è íà íèâîòî íà ïîòðåáëåíèå âúòðå â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, å åäèí âèä ïðèðîäåí çàêîí èëè äîðè ìîðàëíà ïðåòåíöèÿ, êîÿòî ðàçòîâàðâà îò íåîáõîäèìîñòòà îò ñúçäàâàíå íà ñïåñòÿâàíèÿ è åäèí ðàöèîíàëåí áàëàíñ îò èìóùåñòâî è äúëãîâå è ñâúðçàíèòå ñ òîâà ëèøåíèÿ.  Áàëêàíñêèòå ñòðàíè òàçè èëþçèÿ áåøå ïî-ìàëêî èçðàçåíà, ïîíåæå ÷ëåíñòâîòî â ÅÑ âñå îùå ïðåäñòîè, íî äîðè è â òÿõ íå ñå ïîñòàâÿ ïîä âúïðîñ, ÷å êîãàòî âåäíúæ ÷ëåíñòâîòî áúäå ïîñòèãíàòî, òîâà àâòîìàòè÷íî âîäè äî„åâðîïåéñêî” íèâî íà ïîòðåáëåíèå. Àíàëèçèðàíàòà îò ßíîø Êîðíàè ïðèáúðçàíà äúðæàâà íà áëàãîäåíñòâèåòî íà êîìóíèçìà, êîÿòî ïðåäîñòàâÿøå åäíî íèâî íà ñîöèàëíî áëàãîäðóãèòå ðåãèîíè: âñè÷êè ñòðàíè ñà ÷àñòè íà åäíà íå ñàìî èêîíîìè÷åñêà, íî è íîðìàòèâíà îáùíîñò, êîèòî â êàêúâòî è äà å îãðàíè÷åí îáõâàò ñå ïîäêðåïÿò èëè áè òðÿáâàëî äà ñå ïîäêðåïÿò. Òîâà âàæè çà ñòðàíèòå îò Çàïàäíèòå Áàëêàíè, íà êîèòî áåøå îáåùàíà„åâðîïåéñêàòà ïåðñïåêòèâà”. ×ëåíñòâîòî â åäíà îáùíîñò îáîñíîâàâà ïðåòåíöèè è ÿäðîòî íà òåçè ïðåòåíöèè å – êàêòî áåøå ñïîìåíàòî – ñïîäåëÿíåòî íà îáùè ìîäåëè íà ïîòðåáëåíèå, áåç äà ñà áèëè ñúçäàäåíè èêîíîìè÷åñêèòå îñíîâè çà òîâà(íèêúäå òåçè ïðåòåíöèè íå ñòàíàõà òàêà ÿñíè êàêòî â áèâøàòà ÃÄÐ; âúâ âñåêè ñëó÷àé òå áÿõà íîðìàòèâíî äàëå÷ ïî-ñèëíî îáîñíîâàíè ñ ïðèíàäëåæíîñòòà êúì åäíà íàöèîíàëíà äúðæàâà, îòêîëêîòî ÷ðåç ÷ëåíñòâîòî â ÅÑ. Ìåæäó äðóãîòî, íå å ñëó÷àéíîñò, ÷å ñèìâîë íà öèâèëèçàöèîííàòà ïðèíàäëåæíîñò êúì Åâðîïà íà ïúðâî ìÿñòî å ïðèòåæàíèåòî íà àâòîìîáèë, ò.å. ïðèòåæàíèåòî íà òîâà áëàãî íà 6

öèâèëèçàöèÿòà, çà êîåòî äîìàêèíñòâàòà õàð÷àò ïîãîëÿìàòà ÷àñò îò ñðåäñòâàòà, ñ êîèòî ðàçïîëàãàò. Çàùîòî åäíî BMW ñè å BMW, íåçàâèñèìî äàëè ñå íàìèðà â Òèðàíà èëè â Ìþíõåí. Îùå ïðåäè êðèçàòà ìíîãî ãðàæäàíè íà Öåíòðàëíà è Þãîèçòî÷íà Åâðîïà ñå âúçïðèåìàõà êàòî„åâðîïåéöè âòîðà êëàñà”, íåçàâèñèìî äàëè çàùîòî íÿìàõà äÿë â åâðîïåéñêîòî ïîòðåáëåíèå, èëè ïúê çàùîòî ìîæåõà äà ôèíàíñèðàò èìóùåñòâîòî ñè ñàìî ÷ðåç êðåäèò è ñ òîâà áÿõà èçëîæåíè íà ðèñê.  êðèçàòà, êîÿòî ðàçðóøàâà èëþçèÿòà çà áúðçà è àâòîìàòè÷íà êîíâåðãåíöèÿ, òîâà ñàìîâúçïðèåìàíå íà ñðåäíàòà êëàñà îò Öåíòðàëíà è Þãîèçòî÷íà Åâðîïà êàòî åâðîïåéñêà êëàñà íà ïàðèòå, ùå ñå çàñèëè îùå ïîâå÷å. Ïðè òîâà ïúðâî òðÿáâà äà ñå âçåìå ïðåäâèä, ÷å êðèçàòà áèâà èíòåðïðåòèðàíà ïîâå÷å êàòî ñòðàøíà, èäâàùà è äåéñòâàùà îòâúí ñèëà, êàòî ðåçóëòàò îò åäèí ãëîáàëåí çàãîâîð, êîéòî èì îòðåæäà ñàìî ðîëÿòà íà æåðòâà. Âòîðî, â ñúùîòî âðåìå èäâàò ïîòåíöèàëíèòå ñïàñèòåëè (ÅÑ, ÌÂÔ è ïî-áîãàòèòå ñòðàíè-÷ëåíêè íà ÅÑ) îòâúí. Íî ñïàñèòåëèòå â î÷èòå íà çàñåãíàòèòå ñà ñúùî è òåçè, êîèòî íàëàãàò òåæêèòå óñëîâèÿ, ñëåäîâàòåëíî òåçè, êîèòî ñà îòãîâîðíè çà èçñòðàäàíèòå ëèøåíèÿ.(Îñîáåíî ñèìâîëè÷íà ñèëà èìà ôàêòúò, ÷å ÅÑ – ïðè íåîáõîäèìîñò ñå êîîïåðèðà ñ ÌÂÔ, íî ñ òîâà ñå ïúõà â äèñöèïëèíèðàùàòà ðîëÿ íà ÌÂÔ.) Èçìåæäó íàáëþäàâàíèòå â íàñòîÿùàòà ïóáëèêàöèÿ ñòðàíè äâå ñà îíåçè, êîèòî âåäíúæ âå÷å ïðåæèâÿõà èêîíîìè÷åñêè óïàäúê ñ òåæêè ñîöèàëíè è îùå ïî-òåæêè ïîëèòè÷åñêè ïîñëåäñòâèÿ, îùå ïî âðåìåòî, êîãàòî áÿõà ÷àñò îò Þãîñëàâèÿ: Ñúðáèÿ è Õúðâàòñêà. Ïðåç îñåìäåñåòòå ãîäèíè Þãîñëàâèÿ áåøå ïîïàäíàëà â òèïè÷íî„ëàòèíîàìåðèêàíñêèÿ” êàïàí íà äúëãîâå è áåøå ñòàíàëà îáåêò íà ñàíèðàùè ïðîãðàìè íà ÌÂÔ. Ñîöèàëíàòà ïîñëåäèöà îò òîâà áåøå äåêëàñèðàíåòî íà îùå ìëàäàòà, äîøëà åäâà ïðåç ñåäåìäåñåòòå ãîäèíè ñðåäíà êëàñà. Ïîëèòè÷åñêèÿò ðåçóëòàò áåøå êðàÿò íà Þãîñëàâèÿ. Òîâà íå îçíà÷àâà, ÷å îò ñåãàøíàòà êðèçà ñëåäâàò ðàçïàä íà äúðæàâè è êîíôëèêòè ñ íàñèëèå. Íî îáëàñòèòå, â êîèòî âíåçàïíî áèõà ìîãëè äà âúçíèêíàò èêîíîìè÷åñêîñîöèàëíè êðèçè è êîíôëèêòè ñ íàñèëèå, âñå îùå ñà ìèíèðàíè: Çàïàäíèòå Áàëêàíè, íî ñúùî è Ïðèáàëòèêà ñ ðóñêèòå ìàëöèíñòâà è äîðè Öåíòðàëíà Åâðîïà, êúäåòî íàèñòèíà âå÷å íÿìà êîíôëèêòè çà ñòàòóñ è òåðèòîðèè, íî èìà åòíè÷åñêè ìàëöèíñòâà, ðåëèãèîçåí ôóíäàìåíòàëèçúì, òåíäåíöèè êúì äåñåí ðàäèêàëèçúì è èçâúíðåäíî ðàçåäèíåíè ïîëèòè÷åñêè ñèñòåìè. Íî ìîæå áè ùå ñå ïîëó÷è íåùî ñúâñåì ðàçëè÷íî. Ïîâå÷åòî ñòðàíè âå÷å ñà èçæèâåëè ïî åäíà òðàíñôîðìàöèîííà êðèçà ñ òåæêè ðàçìåñòâàíèÿ. Ìîæå áè òå ñà íàó÷èëè êàê äà ñå ñïðàâÿò ñ êðèçè. Ìîæå áè áîëåçíåíîòî ðàçðóøàâàíå íà åäíà èëþçèÿ å ïî-äîáðî, îòêîëêîòî íåéíîòî áåçêðàéíî óäúëæàâàíå. Ëèòåðàòóðà Dauderst ä dt, Michael(2008): Die globale Finanzmarktkrise. Kein Fall f ü r Sparpolitik, Bonn, Friedrich-Ebert-Stiftung, Oktober 2008 Ìîðòîí Õàíñåí(Morton Hansen): 2 Åäíà çðåëèùíà èñòîðèÿ çà áóì è áàíêðóò. Ïîãëåä îò Ðèãà Ìîðòîí Õàíñåí å èêîíîìè÷åñêè æóðíàëèñò â Ðèãà. Ïðåç ìàðò 2009 ã. ëàòâèéñêàòà èêîíîìèêà ñå íàìèðà â ïî-äúëáîêà îò âñÿêà äðóãà ñòðàíà íà ÅÑ êðèçà. Ëàòâèÿ ñå ñáëúñêâà ñúñ ñîëèäåí ñïàä íà íàöèîíàëíèÿ ïðîäóêò îò äâàíàäåñåò ïðîöåíòà è óâåëè÷åíèå íà áåçðàáîòèöàòà äî 15 ïðîöåíòà èëè ïîâå÷å. Ïðåç äåêåìâðè 2008 ã. ñòðàíàòà áåøå ñïàñåíà îò áàíêðóò ñ ïîìîùòà íà ñòàáèëèçèðàù ïàêåò íà Ìåæäóíàðîäíèÿ âàëóòåí ôîíä(ÌÂÔ) è ÅÑ â ðàçìåð íà 7,5 ìèëèàðäà åâðî, êîèòî ñúîòâåòñòâàò íà 35 ïðîöåíòà îò íåéíèÿ áðóòåí íàöèîíàëåí ïðîäóêò(ÁÍÏ). Íå ïîâå÷å îò åäíà ãîäèíà è ïîëîâèíà ïðåäè òîâà, Ëàòâèÿ èìàøå íàé-áúðçî ðàçâèâàùàòà ñå èêîíîìèêà â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, ðåêîðä, êîéòî 7

ñå çàäúðæà áëèçî òðè ãîäèíè. Êàê îò åäèí òàêúâ ñòðîèòåëñòâîòî, êîåòî äîâåäå äî íàé-âèñîêèÿ áóì ñå ïîëó÷è òîëêîâà çðåëèùåí êðàõ? äåôèöèò ïî òåêóùàòà ñìåòêà â ÅÑ. Âèñîêîòî íèâî íà èêîíîìè÷åñêà àêòèâíîñò óâåëè÷è Ïàðòèòî: èñòîðèÿòà çà ïðåãðÿâàíåòî òúðñåíåòî íà ðàáîòíà ðúêà, ïðîöåíòúò íà áåçðàáîòèöà íàìàëÿ çíà÷èòåëíî. Òîçè ñïàä îáà÷å È ïðåäè ëàòâèéñêàòà èêîíîìèêà áåøå ïðåæèâÿâàëà ñïàäîâå: ìåæäó 1991 ã. è 1993 ã. â ïðåõîäà êúì ïàçàðíà èêîíîìèêà íàöèîíàëíèÿò ïðîäóêò ñå ñâè ñ 50 ïðîöåíòà: ïðåç 1995 ã. èìàøå ìàëêà ðåöåñèÿ, ïðåäèçâèêàíà îò êîëàïñà íà íàéãîëÿìàòà òîãàâà áàíêà íà Áàëòèêà, Áàíêà Áàëòèÿ; 1998-99 ã. áÿõà ãîäèíè íà ÿâíî çàáàâÿíå íà ðàñòåæà â ñëåäñòâèå íà ðóñêàòà ôèíàíñîâà êðèçà. Îò 2000 ã. îáà÷å, èêîíîìèêàòà íàðàñòâàøå íåïðåêúñíàòî è ñ âñå ïî-âèñîêè òåìïîâå. Ëàòâèÿ êîíâåðãèðàøå áúðçî – äîêàòî ïî îòíîøåíèå íà äîõîäà íà ãëàâà îò íàñåëåíèåòî ïðåç 1995 ã. òÿ îùå áåøå çàä ñòðàíè êàòî Áúëãàðèÿ è Ðóìúíèÿ, òî ïðåç 2007 ã. òÿ âå÷å áåøå ïðåä òÿõ è áåøå èçïðåâàðèëà äîðè Ïîëøà. ñå îáÿñíÿâà è ñ ìàñîâàòà åìèãðàöèÿ íà ðàáîòíà ðúêà ñëåä âëèçàíåòî â ÅÑ, â ðåçóëòàò íà êîåòî Øâåöèÿ è Èðëàíäèÿ áÿõà îòâîðèëè òðóäîâèòå ñè ïàçàðè çà íîâèòå ñòðàíè-÷ëåíêè. Íàðàñòâàùîòî òúðñåíå íà ðàáîòíà ðúêà ïðè ñâèâàùî ñå ïðåäëàãàíå äîâåäå äî åäèí èçêëþ÷èòåëíî òåñåí ïàçàð íà òðóäà è äî óâåëè÷àâàíå íà çàïëàòèòå. Åêñïëîçèÿòà íà çàïëàòèòå ïðåç 2006 è 2007 ã. ñ ãîäèøåí òåìï íà óâåëè÷åíèå îò 35 ïðîöåíòà îòíîâî áåøå ðåêîðä çà ÅÑ. Òúé êàòî óâåëè÷àâàíåòî íà çàïëàòèòå ñ 35 ïðîöåíòà ñúñ ñèãóðíîñò íå áåøå ñúïðîâîäåíî îò ñúîòâåòíî óâåëè÷àâàíå íà ïðîèçâîäèòåëíîñòòà, ôèðìèòå òðÿáâàøå äà ïðèåìàò ñèëíî íàðàñòâàíå íà òåõíèòå ðàçõîäè íà òðóä çà åäèíèöà ïðîäóêöèÿ, êîèòî òå ñå îïèòâàõà äà êîìïåíñèðàò ñ íàðàñòâàùè öåíè. Çðåëèùíèòå òåìïîâå íà ðàñòåæ áÿõà çàïëàòåíè ñúñ ñúùî òîëêîâà çðåëèùíè äèñáàëàíñè, êîèòî äúëãî âðåìå áÿõà èãíîðèðàíè îò ïîëèòèöèòå, Èíôëàöèÿòà ñå óâåëè÷è çíà÷èòåëíî è äîñòèãíà êóëìèíàöèîííàòà ñè òî÷êà îò 17,9 ïðîöåíòà ïðåç ìàé 2008 ã. âúïðåêè ïðåäóïðåæäåíèÿòà íà ÌÂÔ, Öåíòðàëíàòà áàíêà è íÿêîëêî íåçàâèñèìè èêîíîìèñòè. Îò 2000 ã., íî íàé-âå÷å îò ÷ëåíñòâîòî â ÅÑ ïðåç 2005 ã., áàíêîâàòà ñèñòåìà åêñïàíäèðà. Íÿêîëêî ÷óæäåñòðàííè áàíêè, íî ñúùî è ìåñòíè áàíêè êàòî Ïàðåêñ, ðàçøèðèõà êðåäèòèðàíåòî çà ïóáëèêà, êîÿòî ïðåäè òîâà íèêîãà íå áåøå èìàëà âúçìîæíîñò äà âçåìå ïàðè íàçàåì. Ðúñòúò íà êîëè÷åñòâîòî ðàçäàäåíè êðåäèòè äîñòèãíà äî ñïèðàùè äúõà ðàçìåðè, â êóëìèíàöèîííàòà ñè òî÷êà òîâà áÿõà 60 ïðîöåíòà ãîäèøíî, íàé-âèñîêèÿò ïðîöåíò â ÅÑ. Êðåäèòèòå áÿõà âçåìàíè ïðåäèìíî â åâðî, ò.å. áàíêèòå îòïóñêàõà íà êëèåíòèòå ñè Ïðåç 2007 ã ñòàíà ÿñíî, ÷å èêîíîìèêàòà å ñåðèîçíî ïðåãðÿëà, íî íå ñà âçåòè íèêàêâè ìåðêè, çà äà áúäàò ñìåê÷åíè íàðàñòâàùèòå äèñáàëàíñè. Ôèñêàëíàòà ïîëèòèêà áåøå ïðîöèêëè÷íà- âúïðåêè ñèëíèÿ ðàñòåæ è äúëæàùèòå ñå íà íåãî ñîëèäíè äàíú÷íè ïîñòúïëåíèÿ, Ëàòâèÿ óñïÿ äà ðåàëèçèðà áþäæåòíè äåôèöèòè- è íàëÿ ìàñëî âúâ âå÷å äîáðå ãîðÿùèÿ îãúí. Ïðåç ìàðò 2007 ã. â êðàéíà ñìåòêà áåøå ïðåäïðèåòî ñâèâàíå íà ôèñêàëíàòà ïîëèòèêà, íî, êàêòî ïî îíîâà âðåìå îòáåëÿçà Äàíñêå Áàíê, òîâà áåøå ïðåêàëåíî êúñíî è ïðåêàëåíî ìàëêî. íå ñàìî êðåäèòè, íî ñúùî òàêà èì ïðåäàâàõà ïîòåíöèàëíèÿ ðèñê íà îáìåííèÿ êóðñ. Ëàòâèÿ îáâúðçà êóðñà íà ñâîÿòà âàëóòà ñ åâðîòî è ïëàíèðàøå âëèçàíå â åâðîçîíàòà ïðåç 2008 ã., åäíà öåë, êîÿòî íå áåøå ïîñòèãíàòà ïîðàäè íàðóøàâàíå íà èíôëàöèîííèÿ êðèòåðèé îò Ìààñòðèõò. Òúé êàòî òîëêîâà ìíîãî êðåäèòè(ïîâå÷å îò 80 ïðîöåíòà) áÿõà äàäåíè â åâðî, îò îñîáåíà âàæíîñò – è åäíà îò íàé-âàæíèòå ïîëèòè÷åñêè öåëè – áåøå îáâúðçâàíåòî ñ åâðîòî äà ñå çàïàçè äîòîãàâà, äîêàòî òî ñå ïðèåìå, åäíà öåë, êîÿòî ñå Ïðåìàõâàíåòî íà äèñáàëàíñèòå – áåçðàáîòèöà ïîä åñòåñòâåíèÿ ïðîöåíò áåçðàáîòíè, åêñïëîäèðàùà èíôëàöèÿ íà çàïëàòè è öåíè, íåïîñèëåí äåôèöèò ïî òåêóùàòà ñìåòêà è ñèëíî çàäëúæíÿëî íàñåëåíèå(äà, îòíîâî ðåêîðä ñðåä íîâèòå ñòðàíè-÷ëåíêè) – áè ïðåäïîëîæèëî ñèëíà êîðåêöèÿ è ðåöåñèÿ äîðè â áëàãîïðèÿòíà ñâåòîâíà èêîíîìè÷åñêà ñðåäà. Íî ãëîáàëíàòà ôèíàíñîâà è â ïîñëåäñòâèå èêîíîìè÷åñêà êðèçà èçîñòðèõà âìåñòî òîâà ïðîáëåìèòå íà Ëàòâèÿ. âèçèðàøå çà 2012 ã. Êðåäèòíèÿò áóì ñòèìóëèðà áóì â íåäâèæèìèòå èìîòè, ïðè êîéòî çà íÿêîëêî ãîäèíè öåíèòå ñå Ïàðòèòî ñâúðøè: çàùî Ëàòâèÿ êàðà ïîëîøî îò äðóãèòå äâå áàëòèéñêè äúðæàâè? ïîêà÷èõà ñ 60 ïðîöåíòà ãîäèøíî, îùå åäèí ðåêîðä çà ÅÑ. Îñâåí òîâà êðåäèòèòå ïðåäèçâèêàõà ïîòðåáèòåëñêè è èíâåñòèöèîíåí áóì íàé-âå÷å â Îòãîâîðúò íà òîçè âúïðîñ å êðàòúê: ïúðâî, çàùîòî äèñáàëàíñèòå áÿõà ïî-ãîëåìè. Êðåäèòíèÿò áóì è áàëîíúò íà íåäâèæèìèòå èìîòè â Åñòîíèÿ 8

áÿõà ïî÷òè òîëêîâà ãîëåìè, êîëêîòî â Ëàòâèÿ è äåïîçèòè è ñèíäèêèðàíè êðåäèòè è ñòàâàøå âñå ìàëêî ïî-ìàëêè â Ëèòâà, íî âòîðî, ôèñêàëíàòà ïî-ÿñíî, ÷å áàíêàòà íÿìà äà áúäå â ñúñòîÿíèå ïîëèòèêà â Ëàòâèÿ áåøå ìíîãî ïî-áåçîãëåäíà è äà óäúëæè ìíîãî îáåìíè ñèíäèêèðàíè êðåäèòè, ïî-ïðîöèêëè÷íà, îòêîëêîòî â Åñòîíèÿ. Ìîæå áè ÷èéòî ïàäåæ áåøå ïðåç ôåâðóàðè è þíè 2009 îñòðîòàòà íà ëàòâèéñêàòà êðèçà ñå äúëæè è íà òîâà, ã.  êðàéíà ñìåòêà, Ïàðåêñ áåøå ïðèíóäåíà äà ÷å òðåòî, Ëàòâèÿ å áàíêîâèÿò öåíòúð íà Áàëòèêà, à ïîèñêà îò ëàòâèéñêîòî ïðàâèòåëñòâî íàöèîíàïîâå÷å áàíêè îçíà÷àâàò ïîâå÷å êðåäèòè. ×åòâúëèçèðàíåòî íà áàíêàòà. ðòè ôàêòîð áåøå ñòðóêòóðàòà íà ñîáñòâåíîñòòà â áàíêîâàòà ñèñòåìà: â Åñòîíèÿ 98 ïðîöåíòà îò áàíÏðàâèòåëñòâåíèòå ñðåäñòâà, êîèòî áÿõà êèòå ñà ÷óæäåñòðàííà ñîáñòâåíîñò, â Ëèòâà òå ñà íóæíè, çà äà ñå ïîäêðåïè Ïàðåêñ, áÿõà çíà80 ïðîöåíòà, à â Åñòîíèÿ ñàìî 60 ïðîöåíòà. Çàòî÷èòåëíè è âúçëèçàõà íà ïåò ïðîöåíòà îò ÁÍÏ. âà êîãàòî íàé-ãîëÿìàòà ìåñòíà áàíêà(Ïàðåêñ, âòîÂòîðè íåãàòèâåí åôåêò îò ôèíàíñîâàòà êðèçà ðàòà íàé-ãîëÿìà áàíêà ïî êàïèòàë â ñòðàíàòà) ïðåç ñå ñúñòîåøå â íåâåðîÿòíîñòòà(ò.å. íåâúçìîæîêòîìâðè 2008 ã. èçïàäíà âúâ ôèíàíñîâè çàòðóäíîñòòà) ëàòâèéñêîòî ïðàâèòåëñòâî ñëåä ñðèâà íåíèÿ, Ëàòâèÿ èìàøå ñâîÿòà ñîáñòâåíà áàíêîâà íà äàíú÷íèòå ïîñòúïëåíèÿ è ïîäêðåïàòà íà Ïàêðèçà, çà ðàçëèêà îò Åñòîíèÿ, êúäåòî âúç îñíîâà íà ðåêñ äà ìîæå äà ôèíàíñèðà áþäæåòåí äåôèöèò, ñòðóêòóðàòà íà ñîáñòâåíîñòòà áàíêîâèòå êðèçè ñà êîéòî ïðåç 2009 ã. ùå áúäå äâàíàäåñåò ïðîöåí÷óæäåñòðàíåí ïðîáëåì. òà îò ÁÍÏ. Ñòðàíàòà ñå îáúðíà êúì ÌÂÔ è ÅÑ Ìàõìóðëóê: îò áóì äî áàíêðóò è ïîëó÷è êîìáèíèðàí ñïàñèòåëåí ïàêåò îò 7,5 ìèëèàðäà åâðî, êîéòî áåøå îäîáðåí íà 23 äåêåìâðè 2008 ã. Áåç òîçè ïàêåò ïðàâèòåëñòâîòî Ñëåä çàïî÷âàíå íà óïàäúêà â Ëàòâèÿ âñè÷êî ïðîòå÷å ìíîãî áúðçî – êîåòî ïîêàçâà, äî êàêâà ñèëíà ñòåïåí áóìúò íà ìèíàëèòå ãîäèíè áåøå ôèíàíñèðàí ñ êðåäèòè. Êðåäèòíèÿò áóì íàìàëÿ ïðåç ëÿòîòî íà 2007 ã., ïîñëåäâàí îò ñïàä íà êðàéíî íàäöåíåíèòå öåíè íà íåäâèæèìèòå íå áè áèëî ñïîñîáíî äà èçïúëíè çàäúëæåíèÿòà ñè çà ïëàùàíå ïðåç ÿíóàðè è ôåâðóàðè 2009 ã. Ñúùî òàêà íå áè áèëî âúçìîæíî çàïàçâàíåòî íà îáâúðçâàíåòî íà âàëóòàòà íà ñòðàíàòà ñ åâðîòî (ïðåç îêòîìâðè è íîåìâðè 2008 ã. èçòåêîõà 20 ïðîöåíòà îò âàëóòíèòå ðåçåðâè). èìîòè è óïàäúê íà ñòðîèòåëíàòà èíäóñòðèÿ. Òîâà, êîåòî äîéäå ïîñëå, áåøå òèïè÷åí åôåêò íà ìóëòèïëèêàòîðà: ñïàä íà ïîòðåáëåíèåòî â ðåçóëòàò íà ñâèâàùî ñå ñúñòîÿíèå, ëèïñà íà êðåäèòèðàíå è åäíî áúðçî ñìðà÷àâàùî ñå íàñòðîåíèå, íàé-íàïðåä â àâòîìîáèëíàòà òúðãîâèÿ, ñëåä òîâà â òúðãîâèÿòà íà äðåáíî, ïîñëå â öÿëàòà èêîíîìèêà.  êðàÿ íà 2007 ã. áåøå ÿñíî, ÷å íàöèîíàëíèÿò ïðîäóêò ñå äâèæåøå ïî åäèí íàïúëíî íîâ ïúò, âúïðåêè ÷å äèñêóñèÿòà â ñòðàíàòà èçõîæäàøå îùå îò ñöåíàðèÿ çà„ìåêî êàöàíå”. Òàçè ïåðñïåêòèâà ñå çàòâîðè áðóòàëíî ñúñ ñâåòîâíàòà ôèíàíñîâà êðèçà, êîÿòî ïðåç îêòîìâðè 2008 ã. ñå ïðåâúðíà â ìåñòíà ôèíàíñîâà êðèçà. Ïàðåêñ Áàíê áåøå èçïðàâåíà ïðåä îãðîìíî èçòè÷àíå íà íåéíèòå äåïîçèòè. Çà ïðîáëåìèòå íà áàíêàòà èìàøå ñúñ ñèãóðíîñò Ïàêåòúò öåëè äà çàïàçè îáâúðçâàíåòî íà âàëóòàòà è âìåñòî òîâà äà ïîäîáðè êîíêóðåíòîñïîñîáíîñòòà ÷ðåç âúòðåøíà äåâàëâàöèÿ, ò.å. ÷ðåç(ñèëíî) íàìàëÿâàíå íà çàïëàòèòå â îáùåñòâåíèÿ ñåêòîð ñ íå ïî-ìàëêî îò 25 ïðîöåíòà. Ïîäîáíè íàìàëåíèÿ íà çàïëàòèòå ñå î÷àêâàò è â ÷àñòíèÿ ñåêòîð(è ìîãàò äà ñå íàáëþäàâàò âñå ïî-÷åñòî). Òàêèâà íàìàëåíèÿ íà çàïëàòèòå ìîãàò äà ñå íàëîæàò, çàùîòî îò åäíà ñòðàíà àëòåðíàòèâàòà íà ñâèâàíåòî íà çàïëàòèòå å áåçðàáîòèöà, åäíà ìàëêî àòðàêòèâíà îïöèÿ â Ëàòâèÿ, è îò äðóãà ñòðàíà çàùîòî ïî÷òè íÿìà ñèíäèêàòè. Òîâà ïðåâðúùà Ëàòâèÿ â èêîíîìèêà, â êîÿòî ìîæå äà ñå îáîðè òåîðèÿòà íà Êåéíñ, ÷å íîìèíàëíèòå çàïëàòè äåéñòâèòåëíî íå ìîãàò äà íàìàëåÿò. íÿêîëêî ïðè÷èíè(íàïðèìåð òîêñè÷íè àêòèâè â Óêðàéíà è Ðóñèÿ), íî ñ ïðàâî ìîæå äà ñå òâúðäè, ÷å áàíêàòà áåøå ïîäëîæåíà íà íåëîÿëíà êîíêóðåíöèÿ: êîãàòî øâåäñêîòî ïðàâèòåëñòâî îáÿâè, ÷å ùå ãàðàíòèðà âëîãîâåòå âúâ âñè÷êè áàíêè, êîèòî ñà øâåäñêà ñîáñòâåíîñò, äåïîçèòèòå â Swedbank èëè Skandinaviska Enskilda Banken ñòàíàõà çíà÷èòåëíî ïî-àòðàêòèâíè îò äåïîçèòèòå â Ïàðåêñ – ñèòóàöèÿ, êîÿòî ñå ïîëó÷è ïîðàíî òàçè åñåí ìåæäó Èðëàíäèÿ è ÂåëèêîáðèÒåçè èêîíîìè÷åñêè ïðåëîìè èçèñêâàò îò ñòðàíàòà è íåéíîòî íàñåëåíèå ìíîãî è òÿ ñå íóæäàå îò åäèí íåâèæäàí äîñåãà àíãàæèìåíò íà ïîëèòè÷åñêèòå ïàðòèè, ïðàâèòåëñòâîòî è îïîçèöèÿòà, êàêòî è íà äðóãè èãðà÷è, âêëþ÷èòåëíî îáùåñòâåíîñòòà. Ïî îòíîøåíèå íà ïîòåíöèàëíèÿ óñïåõ íà åäíà òîëêîâà êðàéíà ïðîãðàìà íà ñòðîãè èêîíîìèè ìîæåì äà áúäåì íàïúëíî ñêåïòè÷íè. òàíèÿ. Ïàðåêñ ôèíàíñèðà ñâîèòå êðåäèòè ÷ðåç 9

Ïðåïîðúêè è ïåðñïåêòèâè Ñïàñèòåëíèÿò ïàêåò íå ñúäúðæà êîíþíêòóðíà ïðîãðàìà çà 2009 ã. – âñè÷êè íàëè÷íè ñðåäñòâà ñà ïðåäâèäåíè çà ðåêàïèòàëçèðàíåòî íà Ïàðåêñ è ôèíàíñèðàíåòî íà áþäæåòíèÿ äåôèöèò. Òúé êàòî äåôèöèòúò íå òðÿáâà äà íàäâèøàâà 4,9 ïðîöåíòà îò ÁÍÏ, ïàêåòúò èìà ëåêî ðåñòðèêòèâåí åôåêò è çàñèëâà îòðèöàòåëíèÿ ðàñòåæ. Òúé êàòî íåãàòèâíèòå ðàçâèòèÿ çàñÿãàò âñè÷êè ïî-ãîëåìè åêñïîðòíè ïàçàðè, ñúùî ïðåç 2010 ã. – à âåðîÿòíî è ïðåç 2001 ã. – íå áè òðÿáâàëî äà ñå î÷àêâà ðàñòåæ. Ëàòâèéñêèòå ôèðìè è äîìàêèíñòâà ùå òðÿáâà â çíà÷èòåëíà ñòåïåí äà íàìàëÿò äúëãîâåòå. Ëàòâèÿ ùå ïîëó÷è çíà÷èòåëíè ñðåäñòâà îò ñòðóêòóðíèòå ôîíäîâå íà ÅÑ – è å ïî-âàæíî îò âñÿêîãà òåçè ñðåäñòâà äà áúäàò èçðàçõîäâàíè ïî ðàçóìåí íà÷èí. Îñâåí òîâà â ñòðàíàòà áèõà ìîãëè äà áúäàò ïðèâëå÷åíè ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè, òúé êàòî îò åäíà ñòðàíà èìà ðàáîòíà ðúêà è îò äðóãà ñòðàíà íèâîòî íà çàïëàòèòå å ðåàëèñòè÷íî, äâà ôàêòîðà, êîèòî ïðåç èçìèíàëèòå ãîäèíè ïî-ñêîðî áÿõà îòáëúñíàëè ÷óæäåñòðàííèòå èíâåñòèöèè. Ïî îòíîøåíèå íà äîõîäà íà ãëàâà îò íàñåëåíèåòî, Ëàòâèÿ å íà 24 ìÿñòî îò 27 ñòðàíè â ÅÑ. Ò.å. òÿ âñå îùå å åäíà áåäíà ñòðàíà. Àêî íàñòîÿùàòà êðèçà íàó÷è ïîëèòèöèòå, ÷å êîíâåðãåíöèÿòà íà äîõîäèòå â ÅÑ íå ñå ñëó÷âà ïðîñòî àâòîìàòè÷íî, à ñå íóæäàå îò ðåôîðìà â îáùåñòâåíèÿ ñåêòîð è ÿñíè ïîäîáðåíèÿ â îáðàçîâàòåëíàòà ñèñòåìà è ò.í., òîãàâà âå÷å ùå å ïîñòèãíàòî ìíîãî. Ðàçáèðà ñå, äâà ñëó÷àÿ íèêîãà íå ñà íàïúëíî åäíàêâè, íî çàùî äà íå ïîãëåäíåì Ôèíëàíäèÿ, êîÿòî ïðåîäîëÿ ðàçïàäàíåòî íà Ñúâåòñêèÿ ñúþç, áàíêîâà êðèçà, áàëîí íà íåäâèæèìèòå èìîòè è áåçðàáîòèöà îò 20 ïðîöåíòà, çà äà ñå ïðåâúðíå â åäíà îò âîäåùèòå âèñîêîòåõíîëîãè÷íè ñòðàíè â ÅÑ? Íåíàä Çàêîøåê(Nenad Zakosek): 3 Êðàé íà õúðâàòñêèÿ èêîíîìè÷åñêè ìîäåë? Ïîãëåä îò Çàãðåá Íåíàä Çàêîøåê å íàó÷åí ñúòðóäíèê â áþðîòî íà Ôîíäàöèÿ Ôðèäðèõ Åáåðò â Çàãðåá. Ñåãàøíîòî ñúñòîÿíèå Òîâà, ÷å ãëîáàëíàòà èêîíîìèêà ñå íàìèðàøå â òåæêà êðèçà, ñå óñåòè â Õúðâàòñêà åäâà ïðåç òðåòîòî òðèìåñå÷èå íà 2008 ã.: ñòèãíà ñå äî ÿâíî çàáàâÿíå íà èêîíîìè÷åñêèÿ ðàñòåæ. Îùå ïðåç ïúðâîòî ïîëóãîäèå íà 2008 ã. ðúñòúò íà áðóòíèÿ âúòðåøåí ïðîäóêò(ÁÂÏ) áåøå 3,8 ïðîöåíòà, ïðåç òðåòîòî òðèìåñå÷èå òîé ñïàäíà äî 1,6 ïðîöåíòà, à ïðåç ïîñëåäíîòî òðèìåñå÷èå íàé-âåðîÿòíî ùå áúäå íóëà. Ïî îòíîøåíèå íà öÿëàòà ãîäèíà, òåìïúò íà ðàñòåæ ùå å îùå ïîëîæèòåëåí è ùå áúäå îò äâà äî òðè ïðîöåíòà. Ïîëîæåíèåòî ñå âëîøè äðàñòè÷íî îò íà÷àëîòî íà 2009 ã: ñïîðåä íàé-íîâèòå íàëè÷íè äàííè ïðîìèøëåíîòî ïðîèçâîäñòâî ïðåç ÿíóàðè ñïðÿìî ÿíóàðè 2008 ã. å ñïàäíàëî ñ 14 ïðîöåíòà, íàé-ãîëåìèÿò ñðèâ îò âîåííèòå ãîäèíè 1991-1995. Èçíîñúò ñïàäíà ñ îêîëî 20 ïðîöåíòà, à âíîñúò îùå ïî-äðàìàòè÷íî ñ 30 ïðîöåíòà. Êðèçàòà å äîøëà â ðåàëíàòà èêîíîìèêà íà Õúðâàòñêà, çà 2009 ã. ñå î÷àêâàò îòðèöàòåëíè òåìïîâå íà ðàñòåæ íà ÁÂÏ ìåæäó ìèíóñ äâà è ìèíóñ ÷åòèðè ïðîöåíòà. Çà ðàçëèêà îò çàïàäíèòå èíäóñòðèàëíè ñòðàíè, íî ñúùî êàêòî â ìíîãî èçòî÷íî è öåíòðàëíîåâðîïåéñêè äúðæàâè, õúðâàòñêèÿò ôèíàíñîâ ñåêòîð îñòàíà îòíîñèòåëíî ñòàáèëåí, íÿìàøå áàíêîâè êðèçè è ãëîáàëíàòà ôèíàíñîâà êðèçà íå ñå óñåùàøå äèðåêòíî, ñàìî ëèõâèòå ñå ïîâèøèõà ñ åäèí äî äâà ïðîöåíòà è ïðè îòïóñêàíåòî íà êðåäèòè áàíêèòå ïîäáèðàõà ïî-âíèìàòåëíî. Òàçè îòíîñèòåëíà ñòàáèëíîñò îò åäíà ñòðàíà ñå äúëæè íà ñòðóêòóðàòà íà ñîáñòâåíîñòòà â áàíêîâèÿ ñåêòîð: äî íàä 90 ïðîöåíòà îò õúðâàòñêèòå áàíêè ñå íàìèðàò â ðúöåòå íà ÷óæäåñòðàííè ñîáñòâåíèöè, íà ïúðâî ìÿñòî íà ãîëåìèòå èòàëèàíñêè, àâñòðèéñêè è ôðåíñêè áàíêè. Ñúùèòå áÿõà çàñåãíàòè 10

îò êðèçàòà, íî âñå îùå ìîæåõà äà ïðåäîñòàâÿò Äâåòå íàé-ãîëåìè ïðåäèçâèêàòåëñòâà ïðåä äîñòàòú÷íî ñðåäñòâà çà êðåäèòè â Õúðâàòñêà. õúðâàòñêàòà èêîíîìèêà ñà äåôèöèòúò ïî òåêóÎñâåí òîâà, ñúñ ñâîÿòà ìíîãî ñòðèêòíà ìîíåùàòà ñìåòêà è âúíøíèÿò äúëã. Âúïðåêè ÷å ïðåç òàðíà ïîëèòèêà Õúðâàòñêàòà íàöèîíàëíà áàíïîñëåäíèòå ãîäèíè Õúðâàòñêà óñïÿ äà íàìàëè êà ñúùî ãàðàíòèðà ñèãóðíîñòòà. Ïðåç èçìèíàçíà÷èòåëíèÿ ñè äåôèöèò ïî òúðãîâñêèÿ áàëàíñ ëèòå ãîäèíè òÿ ðàçïîðåäè âèñîêè ìèíèìàëíè (îêîëî 25 ïðîöåíòà îò ÁÂÏ) áëàãîäàðåíèå íà ðåçåðâè, êîèòî òðÿáâàøå äà áúäàò äåïîçèðàíè ïðèõîäè îò òóðèçìà è ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèïðè íåÿ è êîèòî ñåãà ñëóæàò êàòî ãàðàíöèÿ. öèè, â ïåðèîäà 2000-2007 ã. äåôèöèòúò ïî Óïðàâèòåëÿò íà Íàöèîíàëíàòà áàíêà òðÿáâàòåêóùàòà ñìåòêà äîñòèãàøå äî òðè ìèëèàðäà øå äà íàëîæè òàçè ïîëèòèêà ñðåùó îãðîìíèÿ åâðî ãîäèøíî, êîåòî îçíà÷àâà ìåæäó òðè è íàòèñê íà áàíêèòå, à ïîíÿêîãà è íà ïðàâèòåëîñåì ïðîöåíòà îò ÁÂÏ. À ïðåç 2008 ã. äåôèñòâîòî. Çà ñâîÿòà ïîñëåäîâàòåëíîñò è íåçàâèöèòúò ïî òåêóùàòà ñìåòêà ìîæå áè çà ïðúâ ïúò ñèìîñò ïðåäè íÿêîëêî ñåäìèöè òîé áåøå îòëèíàäõâúðëè äåñåò ïðîöåíòà îò ÁÂÏ. Îò 2000 ã. ÷åí îò Financial Times êàòî íàé-äîáðèÿ óïðàíàñàì âúíøíèÿò äúëã íà Õúðâàòñêà ñå óâåëè÷è âèòåë íà öåíòðàëíà áàíêà â ñâåòà çà 2008 ã. ñúñ ñðåäíî òðè ìèëèàðäà åâðî ãîäèøíî, à â íà÷àëîòî íà 2009 ã. òîé äîñòèãíà îêîëî 40 ìèëèÂúïðåêè ïîâèøåíîòî òúðñåíå íà åâðî, îáàðäà åâðî, ò.å. òîé áåøå ïîâå÷å îò 90 ïðîöåíòà ìåííèÿò êóðñ íà õúðâàòñêàòà êóíà ñúùî îñòàîò ÁÂÏ.  óñëîâèÿòà íà êðèçà íà ìåæäóíàðîäíà îòíîñèòåëíî ñòàáèëåí. Äîêàòî ñëåä èçáóõíèòå êðåäèòíè ïàçàðè òîçè îãðîìåí âúíøåí âàíåòî íà ôèíàíñîâàòà êðèçà ìíîãî èçòî÷íî äúëã ìîæå äà ñå ôèíàíñèðà òðóäíî. è öåíòðàëíîåâðîïåéñêè âàëóòè çàãóáèõà 15 ïðîöåíòà è ïîâå÷å îò ñòîéíîñòòà ñè, ñòîéÈçâîä: Âúïðåêè ÷å äî òîçè ìîìåíò Õúðâàòñêà íîñòòà íà êóíàòà ñïàäíà ñàìî ñ äâà ïðîöåíòà. íå áåøå íàïúëíî çàñåãíàòà îò êðèçàòà, èçãëåäèÂñå ïàê, ïðåç 2009 ã. äåâàëâàöèîííèÿò íàòèñê òå çà 2009 ã. ñà ëîøè. Õúðâàòñêàòà èêîíîìèêà çíà÷èòåëíî ùå ñå óâåëè÷è. è äúðæàâàòà ñà èçïðàâåíè ïðåç ãîëåìè òóðáóëåíòíîñòè, êîèòî îêîí÷àòåëíî ùå ïîñòàâÿò ïîä Íàé-ñèëíî ôèíàíñîâàòà êðèçà çàñåãíà Çàãðåáâúïðîñ äîñåãàøíèÿ èêîíîìè÷åñêè ìîäåë. ñêàòà áîðñà: òóê ãëîáàëíàòà ôèíàíñîâà íåñèãóðíîñò ïðåäèçâèêà áÿãñòâîòî íà ìíîãî èíñòèòóöèîíàëíè è ÷àñòíè èíâåñòèòîðè, ïîðàäè êîåòî îò íà÷àëîòî íà 2008 ã. êóðñîâåòå íà àêöèèòå ñå ñðèíàõà. Çàâèñèìîñòòà îò ìèíàëîòî íà õúðâàòñêîòî èêîíîìè÷åñêî ðàçâèòèå Èíäåêñúò íà Çàãðåáñêàòà áîðñà CROBEX ñïàäíà îò îêîëî 5 200 äî ñàìî 1 300 ïóíêòà, ò.å. ñ îêîëî 75 ïðîöåíòà. ×àñò îò èçòåãëåíèÿ êàïèòàë âñå ïàê ñå âúðíà îáðàòíî â áàíêèòå, òàêà ÷å îáùèÿò îáåì íà äåïîçèòèòå â õúðâàòñêèòå áàíêè â íà÷àëîòî íà 2009 ã. áåøå îêîëî 250 ìèëèàðäà êóíè(33 ìèëèàðäà åâðî). Îò òÿõ ìàëêî ïîâå÷å îò 100 ìèëèàðäà êóíè áÿõà ñïåñòîâíè âëîãîâå íà íàñåëåíèåòî. Ãëîáàëíàòà êðèçà ñå ñâúðçâà â Õúðâàòñêà ñúñ ñòðóêòóðíè äåôèöèòè, êîèòî ñà ïðè÷èíåíè îò ïðåîáëàäàâàùèÿ îò íà÷àëîòî íà 90-òå ãîäèíè èêîíîìè÷åñêè ìîäåë.  êàêâî ñå ñúñòîè òîçè ìîäåë? Òîé å îñîáåíà êîìáèíàöèÿ îò íåîëèáåðàëíà èêîíîìè÷åñêà ïîëèòèêà è äúðæàâåí èíòåðâåíöèîíèçúì, êîÿòî âîäè õúðâàòñêàòà èêîíîìèêà äî åäíà âñå ïî-ñèëíà çàâèñèìîñò îò âúíøíî ôèíàíñèðàíå. Äåôèöèòúò â äúðæàâíèÿ áþäæåò ïðåç 2008 ã. áåøå ïîä òðè ïðîöåíòà îò ÁÂÏ, à ïðåäè èçáóõâàíåòî íà êðèçàòà çà 2009 ã. ñå î÷àêâàøå äîðè áàëàíñèðàí áþäæåò. Ïðåç äåêåìâðè 2008 ã. îáà÷å, áþäæåòúò áåøå ïðèåò ñ ïëàíèðàí äåôèöèò îò äâà ïðîöåíòà îò ÁÂÏ, à ìåæäóâðåìåííî òàçè öåë ñúùî ñå îêàçà íåðåàëèñòè÷íà. Òàêà ïðàâèòåëñòâîòî òðÿáâàøå îùå â íà÷àëîòî íà ìàðò äà ðåâèçèðà áþäæåòà â ïîñîêà íà íåãîâîòî íàìàëÿâàíå(íî ñàìî ñ îêîëî òðè ïðîöåíòà). Ïîâå÷åòî åêñïåðòè ñìÿòàò, ÷å òîâà ðåäóöèðàíå íÿìà äà å äîñòàòú÷íî, î÷àêâà ñå âëîøàâàíå íà ñúñòîÿíèåòî íà áþäæåòà ïðåç ãîäèíàòà. Ñëåäâàéêè ðåöåïòèòå íà íåîëèáåðàëíàòà èêîíîìè÷åñêà ïîëèòèêà, Õúðâàòñêà ëèáåðàëèçèðà ïî÷òè íàïúëíî ñâîèòå ïàçàðè. Ïðè òîâà ñå ñòèãíà äî îãðîìíî íàðàñòâàíå íà âíîñà, äîêàòî èçíîñúò âñå ïîâå÷å èçîñòàâàøå. Äåôèöèòèòå ïî òúðãîâñêèÿ áàëàíñ è òåêóùàòà ñìåòêà ïîñòîÿííî ñå óâåëè÷àâàõà îò íà÷àëîòî íà 90-òå ãîäèíè.  ñúùîòî âðåìå ñå âîäåøå ñòðèêòíà ìîíåòàðíà ïîëèòèêà, êîÿòî ïðèâèäíî áåøå óñïåøíà: ñëåä âèñîêàòà èíôëàöèÿ â íà÷àëîòî íà 90-òå ãîäèíè (êîÿòî ïðåç 1993 ã. íàáúáíà äî õèïåðèíôëàöèÿ îò íàä 1000 ïðîöåíòà ãîäèøíî), ïðàâèòåëñòâîòî íàëîæè óñïåøíà àíòèèíôëàöèîííà ïðîãðàìà: õúðâàòñêàòà âàëóòà áåøå òâúðäî îáâúðçàíà 11

ïúðâîíà÷àëíî ñ ãåðìàíñêàòà ìàðêà, à ñëåä òîâà ñ åâðîòî. Òàêà îò 1993/94 ã. îáìåííèÿò êóðñ ñå ñòàáèëèçèðà è ñå êîëåáàåøå â òåñíè ãðàíèöè ìåæäó 7,2 è 7,6 êóíè çà åâðî. Îòòîãàâà Õúðâàòñêà ïðèíàäëåæè êúì ñòðàíèòå â ïðåõîä ñ íàéíèñúê ïðîöåíò èíôëàöèÿ. Ïðèâàòèçàöèÿòà íà èêîíîìèêàòà áåøå ïðîâåäåíà îò 1990 ã. ïðè ìíîãî íåáëàãîïðèÿòíè óñëîâèÿ(âîéíà, ñïàä íà ïðîèçâîäñòâîòî è ïîêóïàòåëíàòà ñèëà íà íàñåëåíèåòî) è ñëåäâàøå ãëàâíî ïîëèòè÷åñêèòå öåëè íà óïðàâëÿâàùàòà ïàðòèÿ, Õúðâàòñêà äåìîêðàòè÷íà îáùíîñò (ÕÄÎ). Ïîñëåäñòâèå îò ïðèâàòèçàöèÿòà è ëèáåðàëèçàöèÿòà áåøå ñòðóêòóðíàòà òðàíñôîðìàöèÿ íà èêîíîìèêàòà: îáðàáîòâàùàòà ïðîìèøëåíîñò ñå ñâè äðàñòè÷íî, áåçðàáîòèöàòà ñå ïîêà÷è äî íàä 20 ïðîöåíòà è åäíà ÷àñò îò èçëèøíèòå çàåòè áåøå èçïðàòåíà â ïåíñèÿ(ñúîòíîøåíèåòî íà çàåòè è ïåíñèîíåðè çà èçâåñòíî âðåìå áåøå 1:1,3). ìîäåë. Ïðåäè âñè÷êî òî ïðîäúëæè ïîëèòèêàòà íà ñèëíà õúðâàòñêà âàëóòà, êîÿòî ïðîäúëæè äà áëàãîïðèÿòñòâà âíîñà è äà îòñëàáâà èçíîñà. Ïðèâàòèçàöèÿòà íà îñòàíàëèòå äúðæàâíè ôèðìè-ìîíîïîëèñòè áåøå ïðîäúëæåíà: òåëåêîìóíèêàöèèòå, äîáèâúò, îáðàáîòêàòà è ðàçïðåäåëåíèåòî íà ïåòðîë, ôàðìàöåâòè÷íèòå ôèðìè è õðàíèòåëíî-âêóñîâàòà ïðîìèøëåíîñò áÿõà ïðèâàòèçèðàíè äî ãîëÿìà ñòåïåí, îò÷àñòè îò ëÿâîöåíòðèñòêîòî ïðàâèòåëñòâî, îò÷àñòè îò ïðàâèòåëñòâîòî íà ÕÄÎ, êîåòî ïðåç 2003 ã. äîéäå îòíîâî íà âëàñò. Âñå îùå íå ñà ïðèâàòèçèðàíè ñàìî åíåðãèéíîòî, âîäíîòî è ãîðñêîòî ñòîïàíñòâî, ãàçîâèÿò ñåêòîð(Õúðâàòèÿ èìà ñîáñòâåí ãàçîäîáèâ, êîéòî îáà÷å ïîêðèâà ñàìî åäíà òðåòà îò íóæäèòå), æåëåçíèöèòå, êàêòî è ÷àñòè îò ñåëñêîòî ñòîïàíñòâî è òóðèñòè÷åñêèòå ôèðìè. Ñëåä ñìÿíàòà íà ïðàâèòåëñòâîòî ïðåç 2003 ã. çàâèñèìîòî îò âíîñà ðàçâèòèå ïðîäúëæè ñ óñêîðåíè òåìïîâå, äåôèöèòúò ïî òåêóùàòà ñìåòêà è âúíøíèÿò äúëã ñå óâåëè÷èõà íåèìîâåðíî. Âúïðåêè ëèáåðàëèçàöèÿòà è ïðèâàòèçàöèÿòà, Ïðåç ïîñëåäíèòå ïåò ãîäèíè ñå ðàçâè åäèí òåæåñòòà íà åäíà ìíîãî ñêúïà äúðæàâà ïðîäúëâèä„õèïåðêàïèòàëèçúì” â õúðâàòñêà ôîðìà. æè äà áúäå ãîëÿìà: âèñîêèÿò äÿë íà äúðæàâíèÿ Äîêàòî âúç îñíîâà íà ëåñíî äîñòúïíèòå è åâáþäæåò â ÁÂÏ îò îêîëî 40 ïðîöåíòà(ñ ìåñòíîòèíè êðåäèòè íàñåëåíèåòî èçïàäíà â ïîòðåáèòî ñàìîóïðàâëåíèå è ñîöèàëíèÿ ôîíä ñà äîðè òåëñêî îïèÿíåíèå, çàìîæíèòå ñëîåâå(ñïå÷åëè50 ïðîöåíòà) îòðàçÿâà öåíòðàëíàòà ðîëÿ íà ïîëèòå îò ïîñòêîìóíèñòè÷åñêîòî„ïúðâîíà÷àëíî ëèòè÷åñêîòî ïðåðàçïðåäåëÿíå íà íàöèîíàëíèÿ íàòðóïâàíå”) èíâåñòèðàõà â íåäâèæèìè èìîòè ïðîäóêò íà êëèåíòåëèñòêè èíòåðåñè, îáñëóæâàè àêöèè. Òîâà äîâåäå äî ïîäîáíî íà åêñïëîçèÿ íè îò ïðàâèòåëñòâåíàòà ïàðòèÿ. ïîêà÷âàíå íà ñòîéíîñòèòå íà àêöèèòå è äî(îò÷àñòè ñïåêóëàòèâíî) íàäóâàíå íà öåíèòå íà Òîçè èêîíîìè÷åñêè ìîäåë èçæèâÿ ïúðâàòà íåäâèæèìèòå èìîòè è íà ñòðîèòåëíèÿ ñåêòîð. ñè êðèçà ïðåç 1998/99 ã., êîãàòî íÿêîëêî áàíÊàêòî âå÷å áåøå ñïîìåíàòî, âñè÷êè óâåëè÷åíèÿ êè áàíêðóòèðàõà, ÁÂÏ ñïàäíà è áåçðàáîòèöàíà ñòîéíîñòèòå íà àêöèèòå â ïîñëåäíèòå ïåò òà ñå óâåëè÷è îùå. Îòãîâîðúò íà êðèçàòà áåøå ãîäèíè áÿõà àíóëèðàíè îò êðèçàòà, öåíèòå íà ïî÷òè ïúëíàòà ïðèâàòèçàöèÿ íà áàíêîâèÿ ñåêíåäâèæèìèòå èìîòè ñòàãíèðàõà è ïðåç âòîðîòîð è ÷àñòè÷íàòà ïðèâàòèçàöèÿ íà äúðæàâíèòî ïîëóãîäèå âåðîÿòíî ùå ïàäíàò, äîðè è äà íå òå òåëåêîìóíèêàöèè. Ïî òîçè íà÷èí áÿõà ñàòàêà ñèëíî êàêòî ñòîéíîñòèòå íà àêöèèòå. íèðàíè è áàíêèòå è áåøå ïîêðèò äúðæàâíèÿò áþäæåòåí äåôèöèò. Åñòåñòâåíî, ïðåç 1999 ã. Ãëîáàëíàòà ôèíàíñîâà è èêîíîìè÷åñêà êðèèêîíîìè÷åñêàòà êðèçà ñå ïðåâúðíà â ïîëèòèçà èçâàäè íàÿâå âñè÷êè ñëàáîñòè è ñòðóêòóðíè ÷åñêà, ðåæèìúò íà ÕÄÎ íå ìîæåøå äà èçäúðäåôèöèòè íà õúðâàòñêèÿ ìîäåë íà ðàçâèòèå æè ïðè òåçè óñëîâèÿ. Ïðåç ÿíóàðè 2000 ã. ñå ïðåç ïîñëåäíèòå äâå äåñåòèëåòèÿ. Òóê ñïàäàò: ñòèãíà äî ñìÿíà íà ïðàâèòåëñòâîòî è íà âëàñò äîéäå âîäåíî îò ñîöèàëäåìîêðàòèòå êîàëèöè• äðàñòè÷åí ñïàä íà îáðàáîòâàùàòà ïðîìèøîííî ïðàâèòåëñòâî. ëåíîñò, ñëàá èçíîñ è ñèëíà çàâèñèìîñò îò ñóáñèäèè íà íÿêîè ñåêòîðè(êîðàáîñòðîåíå, Îò 2000 ã. äî 2003 ã. ëÿâî-öåíòðèñòêîòî ïðàåíåðãåòèêà) âèòåëñòâî óñïÿ äà ïðåîäîëåå êðèçàòà, äîíÿêúäå • íàðàñòâàùà çàâèñèìîñò îò ÷óæäåñòðàííî ñ ïîìîùòà íà ïðîãðàìà çà äúðæàâíè èíâåñòèêðåäèòèðàíå, ñúîòâåòíî îò èçëèøúêà â òóðèöèè â ñòðîèòåëñòâîòî íà àâòîìàãèñòðàëè è æèñòè÷åñêèÿ ñåêòîð ëèùà, ðàçáèðà ñå, ñ öåíàòà íà óâåëè÷àâàíå íà âúíøíàòà çàäëúæíÿëîñò. Òî íå ìîæà îáà÷å äà • óñòàíîâÿâàíåòî íà ïîñòîÿíåí è ñðàâíèòåëíî ïðåîäîëåå óñòàíîâåíèÿ ïî-ðàíî èêîíîìè÷åñêè âèñîê îáìåíåí êóðñ íà õúðâàòñêàòà âàëóòà (òîâà å íåîáõîäèìî, çàùîòî âñè÷êè êðåäèòè 12

ñà îáâúðçàíè ñ åâðîòî è äåâàëâàöèÿòà ùå óâåëè÷è â îãðîìíà ñòåïåí òåæåñòòà íà äúëãîâåòå.) • õèïåðòðîôåí äúðæàâåí áþäæåò êàòî èçòî÷íèê íà òðàíñôåðè è ïðèâèëåãèè çà ìíîãîáðîéíèòå êëèåíòåëñêè ãðóïè íà óïðàâëÿâàùàòà ïàðòèÿ ÕÄÎ • äèñáàëàíñè íà ïàçàðà íà òðóäà ñ âèñîêà áåçðàáîòèöà, íî ñúùåâðåìåííî ñúùî äåôèöèòè â íÿêîè ñåêòîðè è íåïðåêúñíàòî„èçòî÷âàíå íà ìîçúöè” ïðè âèñîêîêâàëèôèöèðàíèòå åêñïåðòè(åñòåñòâåíè íàóêè, èíôîðìàöèîííè òåõíîëîãèè, õèìèÿ, ìàøèíîñòðîåíå) • êðàéíî íèñúê äÿë íà èêîíîìè÷åñêè àêòèâíîòî íàñåëåíèå(ïîä 60 ïðîöåíòà), êîåòî îçíà÷àâà ìíîãî âèñîê äÿë íà çàâèñèìîòî íàñåëåíèå è íåîáõîäèìîñò îò ãîëåìè ñîöèàëíè òðàíñôåðè. Ïåðñïåêòèâè Ñåãàøíàòà óïðàâëÿâàùà ïàðòèÿ ÕÄÎ íÿìà äà ïðîìåíè çíà÷èòåëíî âëàñòâàùèÿ èêîíîìè÷åñêè ìîäåë, òÿ ùå ïðîäúëæè äà îòãîâàðÿ íà êðèçèñíè ÿâëåíèÿ ñàìî ðåàêòèâíî è ùå ñå îïèòà äà ñå çàäúðæè íà âëàñò ÷ðåç èäåîëîãèÿ(íàöèîíàëèçúì) è êëèåíòåëèñòêè ìåõàíèçìè. Îùå ïðîâåæäàùèòå ñå ïðåç ìàé 2009 ã. ìåñòíè èçáîðè ùå ïîêàæàò, êîëêî óñïåøíà å òÿ â òîâà. Çàòîâà êðèçàòà ìîæå äà ñå ïðåâúðíå â øàíñ äà ñå ïðåîäîëåå çàâèñèìîñòòà íà õúðâàòñêîòî ðàçâèòèå îò ìèíàëîòî è äà ñå ïðåäèçâèêà íîâà îðèåíòàöèÿ. Õúðâàòñêà èìà Ñîöèàëäåìîêðàòè÷åñêà ïàðòèÿ(ÑÄÏ), êîÿòî ïîíå èìà ïîòåíöèàëà äà èçâúðøè ðàäèêàëíà ðåôîðìà íà èêîíîìè÷åñêàòà ïîëèòèêà. Äàëè òÿ äåéñòâèòåëíî ùå èçïîëçâà òîçè ïîòåíöèàë ñúâìåñòíî ñ íåéíèòå ëèáåðàëíè êîàëèöèîííè ïàðòíüîðè, ùå ïîêàæå, ðàçáèðà ñå, ïúðâî ïðàêòèêàòà. Ìàðê Ìàéíàðäóñ(Marc Meinardus) 4 Ôèíàíñîâà ñòàáèëíîñò, êðèçà â ðåàëíàòà èêîíîìèêà è êîðóïöèÿ. Ïîãëåä îò Ñîôèÿ Ìàðê Ìàéíàðäóñ å Äèðåêòîð íà áþðîòî íà Ôîíäàöèÿ Ôðèäðèõ Åáåðò â Ñîôèÿ. Ïîëîæåíèå ïðåäè êðèçàòà: ñòàáèëíà ìàêðîèêîíîìèêà è äèíàìè÷íî ðàçâèòèå 2008 âúçëèçàøå íà 5 ìèëèàðäà ëåâà èëè 7,5% îò ÁÂÏ, äúðæàâíèòå äúëãîâå, ðåñï. ãàðàíòèðàíèòå îò äúðæàâàòà äúëãîâå, ñà îò ïîðÿäúêà íà 10,5 ìèëèàðÑëåä ïîñëåäíàòà èêîíîìè÷åñêà êðèçà â Áúëäà ëåâà èëè 16% îò ÁÂÏ. ãàðèÿ ïðåç 1996-97 ã., äîñòèãíàëà õèïåðèíôëàöèÿ îò íàä 1000%, ñëåäâàùèòå áúëãàðñêè ïðàâèòåëñòâà óñïÿõà äà ñòàáèëèçèðàò ìàêðîèêîíîìè÷åñêàòà ðàìêà. Âúâåæäàíåòî íà âàëóòåí áîðä Âèñîêèÿò èêîíîìè÷åñêè ðàñòåæ îò ïîñëåäíèòå ãîäèíè ñå äúëæè ñúùî è íà ãúâêàâàòà, ïî÷òè ùåäðà êðåäèòíà ïîëèòèêà íà áàíêèòå. ïðåç 1997 ã., êîéòî ôèêñèðà íîâèÿ áúëãàðñêè ëåâ êúì ãåðìàíñêàòà ìàðêà è ñëåä òîâà êúì åâðîòî, îñèãóðè ñòàáèëíà âàëóòà. Íàòèñêúò äà ñå èçðàçõîäâà ñàìî â ðàçìåðà íà ïîëó÷åíèòå ïðèõîäè íàñúð÷àâàøå åäíà ðàçóìíà è ðåñòðèêòèâíà ôèñêàëíà ïîëèòèêà, êîÿòî ïîñòåïåííî óñïÿ äà ïîñòèãíå áàëàíñèðàí áþäæåò, äà íàìàëè äúðæàâíèÿ âúíøåí äúëã, äà ñúçäàäå ñòàáèëíè âàëóòíè ðåçåðâè, à ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè äà îñòàâè äîðè è áþäæåòíè èçëèøúöè. Ïðåç ïîñëåäíîòî òðèìåñå÷èå íà 2008 ã. îáà÷å, âëèÿíèåòî íà ãëîáàëíàòà ôèíàíñîâà è èêîíîìè÷åñêà êðèçà áåøå ÿñíî îñåçàåìî è â Áúëãàðèÿ. Ïðåç òðåòîòî òðèìåñå÷èå ðàñòåæúò ñïàäíà äî 6,8% è ïîñëå ðÿçêî ñå ïîíèæè ïðåç ÷åòâúðòîòî òðèìåñå÷èå äî îñêúäíèòå 3,6%.  ðåçóëòàò íà òîâà, ñðåäíèÿò ãîäèøåí ðàñòåæ äîñòèãíà ñàìî 6%. Ïîâå÷å îò ïîëîâèíàòà îò òîçè ðàñòåæ ñå äúëæè íà òðèòå ñåêòîðà- íåäâèæèìè èìîòè, ñòðîèòåëñòâî è ôèíàíñîâè óñëóãè. Áúëãàðèÿ å â äîáðî ñúñòîÿíèå ñúñ ñâîÿòà èíòåíçèâíà èêîíîìè÷åñêà äèíàìèêà è ôèíàíñîâà ñòàáèëíîñò. Áþäæåòíèÿò èçëèøúê ïðåç ñåïòåìâðè Òðÿáâà äà ñå î÷àêâà, ÷å áúëãàðñêèÿò èêîíîìè÷åñêè ðàñòåæ ùå ñå çàáàâè çíà÷èòåëíî ïîä íàòèñêà 13

íà ãëîáàëíàòà ôèíàíñîâà è èêîíîìè÷åñêà êðèçà. ñòâóâàò. Êðåäèòèòå ùå ñòàâàò âñå ïî-ñêúïè, çà êîìÑïàäúò â ðàñòåæà å âíåñåí îòâúí è å ðåçóëòàò îò ðåïàíèèòå ùå ñòàâà âñå ïî-òðóäíî äà ôèíàíñèðàò òåöåñèÿòà íà îñíîâíèòå òúðãîâñêè è èíâåñòèöèîííè êóùèòå ñè ðàçõîäè, äà íå ãîâîðèì çà èíâåñòèöèè. ïàðòíüîðè íà Áúëãàðèÿ. Ñöåíàðèèòå çà ðàñòåæ íà ÁÍÁ çà 2009 ã. â ìîìåíòà ñà ìåæäó 1,2% è 1,5%. Ïîñëåäíàòà ïðîãíîçà íà Ìåæäóíàðîäíèÿ âàëóòåí Âàëóòíèÿò áîðä êàòî ôàêòîð íà ñòàáèëíîñòòà ôîíä(ÌÂÔ) çà 2009 ã. ñà çà ñïàä â ðàñòåæà äî 2% (îò Eghbal, 2009). Ïðîìèøëåíîòî ïðîèçâîäñòâî â Äàëè âàëóòíèÿò áîðä â Áúëãàðèÿ ùå óñòîè ñðàâíåíèå ñ ïðåäõîäíàòà ãîäèíà ïàäíà çíà÷èòåëíî íà êðèçàòà(Äÿíêîâ, 2009)? Âñåîáùî èçâåñòåí ñ 8,3% ïðåç äåêåìâðè 2008.  ñðàâíåíèå ñ ïîñëåäàðãóìåíò å, ÷å ïî âðåìå íà êðèçà òðÿáâà äà ñå íèòå äâå ãîäèíè, ïðåðàáîòâàùàòà ïðîìèøëåíîñò äåâàëâèðà, òúé êàòî òîâà ïîâèøàâà êîíêóðåíòîñå ñâè îáùî ñ 10%, äîáèâíàòà ïðîìèøëåíîñò áåøå ñïîñîáíîñòòà ïðè èçíîñà. Íàïîñëåäúê ðåäèöà çàñåãíàòà ìíîãî ïîâå÷å. Òÿ ñå ñâè ñ 25%, ìåòàëîèçòî÷íîåâðîïåéñêè ñòðàíè äåâàëâèðàõà âàëóòàäîáèâíàòà ïðîìèøëåíîñò ñå ñðèíà ñ ìèíóñ 65%. òà ñè(ñðúáñêèÿò äèíàð 23%, òóðñêàòà ëèðà 27%, Äâèãàòåë íà ðàñòåæà å ñåëñêîòî ñòîïàíñòâî ñ ðúñò óíãàðñêèÿò ôîðèíò 31%, ðóìúíñêàòà ëåÿ 39%, îò 23% â ñðàâíåíèå ñ 2007 ã. ïîëñêàòà çëîòà 44% è äð.) Òúé êàòî âàëóòèòå íà âñè÷êè ñúñåäíè ñòðàíè ñà ñðèíàòè êàòî äîìèÓÿçâèìîòî ìÿñòî â èêîíîìè÷åñêèòå ïîêàçàòåëè íî, íÿêîè ñè çàäàâàò âúïðîñà êîëêî âðåìå îùå íà Áúëãàðèÿ êàòåãîðè÷íî å âèñîêèÿò äåôèöèò ïî áúëãàðñêèÿò ëåâ ìîæå äà áúäå ñèëåí êàòî„ëúâ“. òåêóùàòà ñìåòêà, óâåëè÷èë ñå îò 6,3 íà 8,3 ìèëèàðÒîâà å òàêà, çàùîòî â ðåçóëòàò íà ôèêñèðàíåòî äà ëåâà ïðåç 2008 ã., êîåòî ïðåäñòàâëÿâà 24,3% îò íà ëåâà êúì åâðîòî Áúëãàðèÿ ãóáè îò ñâîÿòà êîíÁÂÏ. Äîñåãà íàñðåùíîòî ôèíàíñèðàíå íà äåôèöèêóðåíòîñïîñîáíîñò â íàäïðåâàðàòà ñúñ ñúñåäèòà ìîæåøå äà ñòàâà ÷ðåç ïàðè÷íè ïðåâîäè îò áúëãàòå ñè çà ïðèâëè÷àíå íà ÷óæäåñòðàííè êëèåíòè. ðè â ÷óæáèíà, ïðåêè ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè è Ïîíå òåîðåòè÷íî, òúé êàòî íà ïðàêòèêà â ñúñåäïðèòîê íà êðåäèòè, íî òîâà ùå ñòàâà âñå ïî-òðóäíî íèòå ñòðàíè íå ñå çàáåëÿçâà äàëè èìà ïîëçà îò ïîðàäè êðåäèòíàòà êðèçà. Ïðåç 2008 ã. ïðåêèòå äåâàëâàöèÿòà íà âàëóòèòå. Êîëàïñúò íà âúíøíîòî ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè(Ï×È) âå÷å ñïàäíàõà òúðñåíå â íÿêîè ñåêòîðè å òîëêîâà ãîëÿì, ÷å äåçíà÷èòåëíî è ïîêðèâàò äåôèöèòà ïî òåêóùàòà ñìåòâàëâàöèÿòà ïðîñòî íå ðàáîòè. êà ñàìî â ðàìêèòå íà 68%(çà 2007 ã. äî 129%). Íÿìà êðèçà âúâ ôèíàíñîâèÿ ñåêòîð Ðàçïóñêàíåòî íà âàëóòíèÿ áîðä è äåâàëâàöèÿòà íà ëåâà áèõà èìàëè â çàìÿíà âíåçàïåí åôåêò íà áóìåðàíã âúðõó âèñîêèÿ ÷àñòåí äúëã, çà 2008 ã. â Ãëîáàëíàòà ôèíàíñîâà êðèçà íÿìà ïðÿêî âëèÿðàçìåð íà 88% îò ÁÂÏ, êðåäèòè, äåíîìèíèðàíè íèå âúðõó áàëàíñèòå íà áúëãàðñêèòå áàíêè, çàùîòî ïðåäèìíî â åâðî. Ïðè äåâàëâàöèÿ íà ëåâà äúëãîâåòÿõíàòà êðåäèòíà äåéíîñò å íàñî÷åíà îñíîâíî êúì òå íà ìíîãî êîìïàíèè áèõà ñå îñêúïèëè çíà÷èòåëáúëãàðñêàòà èêîíîìèêà è íå ñà âúâëå÷åíè â ñïåíî.  ìîìåíòà äúëãîâåòå íà äðóæåñòâàòà äîñòèãàò êóëàöèèòå ñ àìåðèêàíñêèòå ôèíàíñîâè äåðèâàòè. 160 ìèëèàðäà ëåâà, à ïðåç 2009 ã. âåðîÿòíî ùå íàÂúïðåêè òîâà, ñúùåñòâóâàò ïðè÷èíè çà áåçïîêîéðàñíàò íà 200 ìèëèàðäà ëåâà. Íàä åäíà òðåòà îò ñòâî, òúé êàòî íàä 90% îò áàíêèòå â Áúëãàðèÿ ñà äîìàêèíñòâàòà îò ñâîÿ ñòðàíà ñà ïîëó÷èëè êðåäè÷óæäåñòðàííà ñîáñòâåíîñò è àêî áàíêèòå-ìàéêè íå òè, áåç çíà÷åíèå ãîëåìè èëè ìàëêè, çà àïàðòàìåíò, ñà â äîáðî ñúñòîÿíèå, èìà îïàñíîñò è â Áúëãàðèÿ êúùà, êîëà èëè ïîòðåáèòåëñêè ñòîêè. Çà ïîëîâèíàêðåäèòèòå äà ïðåñúõíàò. òà îò äîìàêèíñòâàòà âñåêè ìåñåö äî 25% îò îáùèòå ïðèõîäè îòèâàò çà ïîãàñÿâàíå íà çàåì. Çà ñàìèòå áúëãàðè ãðèæàòà çà ïàðèòå èì â ìîìåíòà íÿìà ãîëÿìî çíà÷åíèå, íÿìà îïàøêè ïðåä Íàñåëåíèåòî èìà ãîëÿìî äîâåðèå âúâ âàëóòíèÿ áàíêèòå. Ìîæå áè çàùîòî ïðàâèòåëñòâîòî íàñêîáîðä, ñïîìåíúò çà õèïåðèíôëàöèÿòà ïðåç 1996/97 ðî ïîâèøè äúðæàâíèòå ãàðàíöèè çà âëîãîâåòå îò ã. å âñå îùå æèâ è ñêðèòèÿò ñòðàõ îò èçïàäàíå â 40.000 íà 100.000 ëåâà. Çàäúëæèòåëíèòå ìèíèìàëáåäíîñò è ëèøåíèÿ âñå îùå å ñèëíî äîëîâèì. Çàíè âëîãîâå íà áàíêèòå áÿõà ñíèæåíè îò 12% íà òîâà ïîëèòè÷åñêèòå ëèäåðè è Öåíòðàëíàòà áàíêà 10%, â ìîìåíòà ñå äèñêóòèðà åâåíòóàëíà ãàðàíöèÿ èñêàò äà ñå ïðèäúðæàò êúì âàëóòíèÿ áîðä è äà çà ìåæäóáàíêîâè âëîãîâå, òúé êàòî òîâà áè îçíà÷àçàäúðæàò íàñòîÿùèÿ âàëóòåí êóðñ. Äîðè è ÌÂÔ âàëî äîïúëíèòåëíà ñèãóðíîñò çà áàíêèòå. íàñúð÷àâà òîâà: òúêìî â áóðíè âðåìåíà å âàæíî äà ñå çàñèëè äîâåðèåòî âúâ âàëóòíèÿ ðåæèì è ôèíàíÈíäóñòðèàëíîòî è òúðãîâñêî áàíêèðàíå ùå ñå ñîâàòà ñèñòåìà. È òàêà, âàëóòíèÿò áîðä ùå îñòàíå, çàáàâè, íî ñàìî ñ îêîëî 5%, ñìÿòàò åêñïåðòèòå. òîé å äîáðå èçãðàäåí è ñòàáèëåí, çà äà óñòîè íà Ïðåäè âñè÷êî ùå ñå ñâèå ëèçèíãîâèÿò ïàçàð, çàùîíàñðåùíèòå óäàðè. òî ëèçèíãúò çàâèñè îò êðåäèòè, êîèòî âå÷å íå ñúùå14

Îòñëàáâàùà ðåàëíà èêîíîìèêà Àëàðìåíèòå ñèãíàëè íà êðèçàòà â Áúëãàðèÿ ñå ÷óâàò íå ñàìî â ñàìèÿ ôèíàíñîâèÿ ñåêòîð, áàíêèòå èëè ïî îòíîøåíèå íà âàëóòàòà. „ðåàëíèÿ ñåêòîð“ íà èêîíîìèêàòà ñâèâàíåòî íà ôèíàíñîâèòå ïîòîöè ñå óñåùà íàé-ñèëíî è îòòàì èäâàò ëîøèòå íîâèíè. Îò îêòîìâðè 2008 ã. èíäåêñúò íà èêîíîìè÷åñêèÿ êëèìàò ñå âëîøàâà ñ âñåêè ìåñåö, â ìîìåíòà òîé å ïîä ñðåäíàòà ñòîéíîñò çà ïîñëåäíèòå 10 ãîäèíè. Âëîøèõà ñå èíäåêñèòå îñîáåíî â ñåêòîðèòå ñòðîèòåëñòâî, ïðîìèøëåíîñò, òúðãîâèÿ íà äðåáíî è óñëóãè. Ïðîó÷âàíèÿòà ïðåç ôåâðóàðè 2009 ã. ðàçêðèõà, 31% îò ôèðìèòå ñìÿòàò, ÷å ñà çàñåãíàòè îò êðèçàòà, ïðè 20% å ñïàäíàë îáîðîòúò. Áîæèäàð Äàíåâ, ïðåäñåäàòåë íà Áúëãàðñêàòà ñòîïàíñêà êàìàðà, ïðåäâèæäà ïðèáëèæàâàíåòî íà ñåðèîçíà èêîíîìè÷åñêà êðèçà â Áúëãàðèÿ. Ñïîðåä Äàíåâ, ìåæäóôèðìåíàòà è ìåæäóáàíêîâàòà çàäëúæíÿëîñò â ÷àñòíèÿ ñåêòîð å ìíîãî ñåðèîçåí ïðîáëåì. Ïðè ëèïñà íà ëèêâèäíîñò äðóæåñòâàòà âå÷å íÿìàò ñðåäñòâà çà èçïëàùàíå íà âçàèìíèòå çàäúëæåíèÿ. Òîé î÷àêâà ôàëèòè èìåííî íà ìàëêè è ñðåäíè ïðåäïðèÿòèÿ. Êîìïàíèèòå ñ íàé-ìíîãî äúëãîâå ñà â ñåêòîðèòå íà íåäâèæèìèòå èìîòè, ñòðîèòåëñòâîòî è òúðãîâèÿòà. Ïîëîæåíèåòî íà äðóæåñòâàòà, êîèòî ñå êîòèðàò íà ôîíäîâàòà áîðñà, ñúùî å ìíîãî ñåðèîçíî, òúé êàòî òå ïðåòúðïÿâàò äîïúëíèòåëíè çàãóáè îò ñïàäà â àêöèèòå ñè. Çàùîòî è â Áúëãàðèÿ ôîíäîâèÿò ïàçàð ñå ñðèíà. Îò îêòîìâðè 2007 ã. äî îêòîìâðè 2008 ã. ñòîéíîñòòà íà èíäåêñà íà Ñîôèéñêàòà ôîíäîâà áîðñà SOFIX íàìàëÿ ñúñ 70%. Ôèíàíñîâàòà êðèçà óäàðè è íîâèòå îëèãàðñè, ñóïåð áîãàòèòå áúëãàðè, òúìíèòå ìàôèîòñêè ïîáåäèòåëè íà ïðåõîäà. Çà Âàñèë Áîæêîâ, íàé-áîãàòèÿò ÷îâåê â Áúëãàðèÿ, ìàãíàò íà õàçàðòíèòå çàëè è ñòðîèòåëíàòà èíäóñòðèÿ, ñå ïðåäïîëàãà, ÷å å çàãóáèë 60% îò ñúñòîÿíèåòî ñè, êîåòî ñåãà ñå îöåíÿâà„ñàìî“ íà ìàëêî ïîâå÷å îò ïîëîâèí ìèëèàðä ëåâà. Òàêà òîé å ìàëêî ïðåäè Ìèòêî Ñúáåâ, êîéòî ñ ïåòðîëíèòå ñè ñäåëêè çàãóáè 20%. Íà òðåòî ìÿñòî ñëåäâà åíåðãèéíèÿò ìàãíàò Õðèñòî Êîâà÷êè, êîéòî çàãóáè ïî÷òè ïîëîâèíàòà îò ñúñòîÿíèåòî ñè. Ñòðóêòóðàòà íà Ï×È â Áúëãàðèÿ ïðåç 2008 ã. ïîêàçâà, ÷å ïî÷òè ïîëîâèíàòà îò òÿõ ñà îòèøëè â ñåêòîðà íà íåäâèæèìèòå èìîòè. Ïðåç ïîñëåäíèòå íÿêîëêî ìåñåöà òîé äðàñòè÷íî ñå ñðèíà, öåíèòå íà æèëèùàòà â Ñîôèÿ íàìàëÿõà ïî÷òè íàïîëîâèíà, çà îôèñíè ïëîùè ñïàäúò å îòíîñèòåëíî ïî-ìàëúê. Íî ìîæå áè êðèçàòà â òîçè ñåêòîð ñàìî óñêîðÿâà åäèí ïðîöåñ, êîéòî òàêà èëè èíà÷å òðÿáâàøå äà íàñòúïè. Áàëîíúò íà íåäâèæèìèòå èìîòè â Áúëãàðèÿ å äîñòèãíàë ïðåäåëíèòå ñè ãðàíèöè è ïåðèîäúò íà êîíñîëèäàöèÿ å çàêúñíÿë.  òúðãîâèÿòà ñúùî ñå ÷óâñòâà íåäîñòèã íà ïàðè, ïðîäàæáèòå íà àâòîìîáèëè ñà íàìàëåëè ñúñ 70%, ìíîãî àâòîìîáèëíè êúùè ñà çàïëàøåíè îò íåñúñòîÿòåëíîñò ïðåç ñëåäâàùèòå ìåñåöè. Ëåêî ðàçäâèæâàíå íà ïàçàðà íà òðóäà Èêîíîìè÷åñêèÿò áóì îò ïîñëåäíèòå ãîäèíè, çàåäíî ñ ìàñèâíà ìèãðàöèÿ íà òðóäà äîíåñå íà Áúëãàðèÿ ñðàâíèòåëíî íèñêà êâîòà íà áåçðàáîòèöà îò ïîñëåäíî 6,3%, êàòî â ãðàäîâåòå, îñîáåíî â Ñîôèÿ, äîâåäå äî îñòúð íåäîñòèã íà ðàáîòíà ðúêà, îñîáåíî íà êâàëèôèöèðàíè ñïåöèàëèñòè. Âå÷å öèòèðàíèòå èçñëåäâàíèÿ îò íà÷àëîòî íà ãîäèíàòà ïîêàçàõà, ÷å 72% îò ðàáîòîäàòåëèòå íå ïðåäâèæäàò ñúêðàùàâàíå íà ïåðñîíàë â ðåçóëòàò íà èêîíîìè÷åñêàòà êðèçà. Èçíåíàäâàùî å, ÷å âúïðåêè êðèçàòà ìíîãî ðàáîòîäàòåëè(40%) ïëàíèðàò íàçíà÷åíèÿ íà ïåðñîíàë. Òå ñà äîâîëíè îò òîâà, ÷å èìàò ïî-ãîëÿì èçáîð íà äîñêîðî ïðåñúõíàëèÿ ïàçàð íà òðóäà. Ïîâå÷åòî ôèðìè îáà÷å, ùå íàåìàò ïåðñîíàë â óñëîâèÿòà íà êðèçàòà ñàìî çà èçïúëíåíèåòî íà ïðîåêòè, ðåñï. çà îãðàíè÷åí ïåðèîä îò âðåìå. Êàêòî ðàáîòîäàòåëèòå, òàêà è ðàáîòåùèòå ïðåäâèæäàò çà 2009 ã. çàïëàòèòå äà ñå ïîâèøàò èëè äà îñòàíàò ñúùèòå, íî íå è äà áúäàò íàìàëåíè. Íî âúïðåêè òîâà èìà ñúêðàùåíèÿ è áåçðàáîòèöàòà íàðàñòâà. Ïðàâèòåëñòâîòî ñìÿòà, ÷å îò 6,3% â êðàÿ íà 2008 ã. áåçðàáîòèöàòà ïðåç òàçè ãîäèíà ùå ñå óâåëè÷è íà 7,4%, ñïîðåä äðóãè îöåíêè 10% ñà ïî-ðåàëèñòè÷íè. Ñèíäèêàòèòå ïðåäâèæäàò îùå âúëíè íà ñúêðàùåíèÿ â ìèííàòà è õèìè÷åñêàòà ïðîìèøëåíîñò, ìàøèíîñòðîåíåòî è îñîáåíî â òåêñòèëíàòà ïðîìèøëåíîñò. Òóðèñòè÷åñêèÿò ñåêòîð ìîæå äà ñå îêàæå ñèëíî çàñåãíàò, òàì ñå î÷àêâà ìàñèâíà çàãóáà íà ðàáîòíè ìåñòà. Äîðè áàíêèòå îñâîáîæäàâàò ïåðñîíàë. Íåçàâèñèìî îò òîâà, ñïîðåä ñèíäèêàòèòå òåçè ñúêðàùåíèÿ âñå îùå íÿìà äà äîâåäàò äî ìíîãî äðàìàòè÷íî íàðàñòâàíå íà îáùîòî ðàâíèùå íà áåçðàáîòèöàòà, òúé êàòî ïúðâîíà÷àëíèÿò ãîëÿì íåäîñòèã íà êâàëèôèöèðàíè ñïåöèàëèñòè å ïðè÷èíà ìíîãî îò òåçè ñúêðàòåíè ñïåöèàëèñòè âåäíàãà ñëåä òîâà äà ñè íàìåðÿò íîâè ðàáîòíè ìåñòà. Ïî-ãîëåìèòå êîëåáàíèÿ â ïàçàðà íà òðóäà ñà îáóñëîâåíè ïîñêîðî îò ðåãèîíàëíè ôàêòîðè. Âúâ Âàðíà è Áóðãàñ íèâîòî íà áåçðàáîòèöàòà ñå ïîêà÷âà, â Ñîôèÿ îáà15

÷å íèùî íå ñå å ïðîìåíèëî. Òóê áåçðàáîòèöàòà ïðè 4% å âñå îùå â çîíàòà íà ïúëíà çàåòîñò. Äðóã ôàêòîð áè ìîãëè äà áúäàò çàâðúùàùèòå ñå áúëãàðè, êîèòî ñà æåðòâè íà êðèçàòà â äðóãè ñòðàíè – ÑÀÙ è ñòðàíèòå îò ÅÑ, è ñåãà ñåðèîçíî òðÿáâà äà çàìèñëÿò çà çàâðúùàíå â Áúëãàðèÿ. Èìåííî â òîâà ñå êðèå åäèí øàíñ, òúé êàòî òàêà â Áúëãàðèÿ âåðîÿòíî ñå çàâðúùà êâàëèôèöèðàí ïåðñîíàë, êîéòî äîñêîðî ëèïñâàøå. Êîíþíêòóðíàòà ïðîãðàìà íà ïðàâèòåëñòâîòî Ôèíàíñîâèÿò ìèíèñòúð Ïëàìåí Îðåøàðñêè ïðåäñòàâè ïðåä ïàðëàìåíòà ïðåç äåêåìâðè öåëèòå íà áþäæåòà çà 2009 ã.(Îðåøàðñêè, 2009): Äúðæàâàòà ùå ïîäêðåïÿ áëàãîïðèÿòíè ðàìêîâè óñëîâèÿ, íî íÿìà äà ñå íàìåñâà ïðÿêî â ðåàëíèÿ ñåêòîð. Áþäæåòúò çà 2009 ã. ïðåäâèæäà ìåðêè çà ñòèìóëèðàíå íà èêîíîìèêàòà è ïîääúðæàíå íà èíâåñòèöèîííàòà äåéíîñò, êàêòî è ïîðåäèöà îò„àìîðòèñüîðè“ çà íàìàëÿâàíå íà âúçìîæíèòå åôåêòè íà ôèíàíñîâàòà è èêîíîìè÷åñêà êðèçà âúðõó ðåàëíèÿ ñåêòîð. Ïîíàòàòúøíà öåë å äà ñå çàäúðæàò ðàçõîäèòå ïîä 40% îò ÁÂÏ è äà ñå äîñòèãíå èçëèøúê îò 3%.  ñðåäíîñðî÷åí ïëàí öåëèòå, çàëîæåíè â êîíâåðãåíòíàòà ïðîãðàìà 2007-2010 ã., òðÿáâà äà ñå ñïàçâàò. Ïðàâèòåëñòâîòî óâåëè÷àâà êàïèòàëíèòå ñè ðàçõîäè ñ 5,6 ìèëèàðäà ëåâà, ïðåäâèäåíè çà èíâåñòèöèè âúâ âñè÷êè ñåêòîðè íà èêîíîìèêàòà, çà äà ñå îòãîâîðè íà ñâèâàùèÿ ñå ïàçàð è ïî-ìàëêîòî òúðñåíå. Áþäæåòúò çà 2009 ã. ñúäúðæà êàòî êîíþíêòóðíà ïðîãðàìà òðè ïàêåòà çà íàñúð÷àâàíå íà èêîíîìèêàòà è èíâåñòèöèèòå. Ðúêîâîäíèÿò ïðèíöèï íà ïðèîðèòåòèòå â èíâåñòèöèîííèòå ïðîãðàìè ùå áúäå íàñúð÷àâàíåòî íà ìåñòíèòå èêîíîìè÷åñêè äåéíîñòè.  ñâîèòå óñèëèÿ ïðàâèòåëñòâîòî ïîëó÷àâà ðàçíîñòðàííà ïîäêðåïà: îò åâðîïåéñêèòå èíâåñòèöèîííè ôîíäîâå è îò Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ. Íîâî ñïîðàçóìåíèå ñ ÌÂÔ íÿìà äà ñå òúðñè. Êðèçà è êîðóïöèÿ: ðàñòÿùà íàïàñò òà„Äâèæåíèå çà ïðàâà è ñâîáîäè“(ÄÏÑ), Àõìåä Äîãàí, çàÿâè ëè÷íî, ÷å íå íàìèðà íèùî îñúäèòåëíî â òàêà íàðå÷åíèÿ„îáðú÷ îò ôèðìè“, êîèòî ïîäêðåïÿò íåãîâàòà ïàðòèÿ è â çàìÿíà íà òîâà ïîëó÷àâàò ïîðú÷êè. Äîãàí ñèìïòîìàòè÷íî çàñòàâà çàä ñâúðçâàíåòî íà èêîíîìè÷åñêè è ïîëèòè÷åñêè èíòåðåñè. Îêîëî 30 îëèãàðñè è òåõíèòå êëàíîâå êîíòðîëèðàò öÿëàòà èêîíîìèêà è ïîëèòèêà â Áúëãàðèÿ. Òóê òîâà ìîæå áè íå å òîëêîâà ïðîñòî êàêòî â Ðóñèÿ, çàùîòî âúòðåøíèÿò ïàçàð íå ìîæå äà áúäå íàïúëíî èçîëèðàí îò ÷óæäè êîìïàíèè, íî íà ìåñòíî íèâî îëèãàðñèòå èìàò ñèëíî âëèÿíèå. Ãðóïè îò 2-5 îòäåëíè ëèöà èëè ñåìåéñòâà ÷åñòî êîíòðîëèðàò íå ñàìî îðãàíèòå íà ìåñòíèòå âëàñòè, íî ñúùî òàêà è ïðåäñòàâèòåëè íà èíñòèòóöèèòå íà öåíòðàëíàòà âëàñò, ïîëèöèÿòà, äàíú÷íèòå îðãàíè, ñúäèëèùàòà è ïðîêóðàòóðàòà. Ñúäåáíîòî ïðåñëåäâàíå íà êîðóïöèÿòà å îãðàíè÷åíî, â 80% îò ðàçñëåäâàíèÿòà íà çàïîäîçðåíè íå ñå ñòèãà äî îáâèíåíèÿ â ñúäà. Çà ïåðèîäà 2005 äî 2008 ã. áðîÿò íà îáâèíåíèÿòà íàìàëÿ ñ ïîâå÷å 30%, êîåòî îáà÷å íÿìà íèùî îáùî ñ íàìàëÿâàíåòî íà íàðóøåíèÿòà. Íà òîçè ôîí ïðåäóïðåäèòåëíèòå ñèãíàëè, çà êîèòî ñúîáùàâàò ìíîãî íàáëþäàòåëè è åêñïåðòè, ðàçãëåæäàéêè ïëàíîâåòå íà ïðàâèòåëñòâîòî, èçãëåæäàò ðàçáèðàåìè. Ãëîáàëíàòà êðèçà ìîæå äà äîâåäå äî ïî-íàòàòúøåí áóì â áúëãàðñêàòà„êîðóïöèîííà èêîíîìèêà“. Èìåííî çàùîòî èíâåñòèöèèòå íàìàëÿâàò, à ïàðè÷íèÿò ïîòîê îò ÷óæáèíà ïðåñúõâà è êàòî ïðîòèâîòåæåñò íà òîâà â ìîìåíòà òðÿáâà äà ðàñòàò îáùåñòâåíèòå ðàçõîäè è ïîðú÷êè, ñå ïîâèøàâà è„êîðóïöèîííèÿò íàòèñê“ âúðõó èíñòèòóöèèòå, àíãàæèðàíè ñ âúçëàãàíå íà òåçè ïîðú÷êè. Êúì òîâà èäâàò è ìèëèàðäèòå îò ôîíäîâåòå íà ÅÑ. Òîâà å ïå÷åëèâøà ñèòóàöèÿ çà êîðóïöèîííèòå ìðåæè â ïîëèòèêàòà è èêîíîìèêàòà. Ïîëèòèêúò óâåëè÷àâà ïîïóëÿðíîñòòà ñè, çàùîòî ìîæå äà ðàçïðåäåëÿ, íåãîâèòå ôèðìèïàðòíüîðè ïå÷åëÿò äîõîäîíîñíè ïîðú÷êè è íà ñâîé ðåä ñà ùåäðè êúì ïîëèòèêà, ðåñï. íåãîâàòà ïàðòèÿ. Âñåêè ïîëèòèê è ïðåäïðèåìà÷, êîéòî íå å âêëþ÷åí â ìðåæàòà, ùå îñòàíå ñ ïðàçíè ðúöå.  Èíäåêñà íà êîðóïöèÿòà çà 2008 ã. íà„Ïðîçðà÷íîñò áåç ãðàíèöè”(Transparency International), Áúëãàðèÿ å çàä âñè÷êè îñòàíàëè ñòðàíè-÷ëåíêè íà ÅÑ. Äî êàêâà ñòåïåí êîðóïöèÿòà å ñâúðçàíà ñ ïîëèòèêàòà è äîêîëêî öÿëàòà èêîíîìèêà â Áúëãàðèÿ å áåëÿçàíà îò êîðóïöèÿ, ïîñî÷âà íàé-íîâèÿò äîêëàä íà Öåíòúðà çà èçñëåäâàíå íà äåìîêðàöèÿòà(ÖÈÄ), îçàãëàâåí„Ïðåñòúïëåíèå áåç íàêàçàíèå“. Íàêðàòêî: Êðèçàòà áè ìîãëà äà äîâåäå äî ïîâèøàâàíå íà êîðóïöèÿòà â Áúëãàðèÿ. Ìèëèîíèòå îò èêîíîìè÷åñêàòà ïðîãðàìà è îò ôîíäîâåòå íà ÅÑ áèõà ìîãëè- ïîíå ÷àñòè÷íî- äà áúäàò îòêëîíåíè ïî äðóãè êàíàëè è ïî òîçè íà÷èí äà íå äîñòèãíàò êðàéíàòà ñè öåë- ïðåîäîëÿâàíå íà êðèçàòà. Äâà ñöåíàðèÿ Ìåñòíè„áèçíåñìåíè“ ñè îñèãóðÿâàò ïîðú÷êè Íî êðèçàòà êðèå è âúçìîæíîñòè: òàì, îòêúäåòî ïîñðåäñòâîì êîíòðîë íà äúðæàâíèòå îðãàíè è âñåêè áÿãà, äðóãè âèæäàò ñâîÿ øàíñ. Ìåñòíèòå èíïîëèòè÷åñêèòå ïàðòèè. Ïðåäñåäàòåëÿò íà ïàðòèÿâåñòèòîðè ùå èãðàÿò ïî-ãîëÿìà ðîëÿ, àêî ÷óæäèòå 16

èíâåñòèòîðè èç÷åçíàò. Èçêëþ÷èòåëíî âèñîêèòå ïðîöåíòè íà ïå÷àëáà ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè ïðåäëàãàò âúçìîæíîñò â èçâåñòíà ñòåïåí äà ñå íàìàëÿò ìàðæîâåòå. Òðÿáâà äà ñå íàïðàâè ïðåîöåíêà íà î÷àêâàíèÿòà, çàùîòî òóê èìà çíà÷èòåëåí ðåçåðâ, òúé êàòî Áúëãàðèÿ âñå îùå å íåäîñòàòú÷íî ðàçâèòà, òàêà ÷å ïîòåíöèàëúò çà ðàñòåæ å íàâñÿêúäå. Äðóã ïîòåíöèàëåí ïîëîæèòåëåí ñòðàíè÷åí åôåêò îò êðèçàòà áè ìîãúë äà ñå êðèå â òîâà íÿêîè èíâåñòèòîðè äà ðåøàò äà áúäàò ïî-ïðåäïàçëèâè è äà ïðåäïî÷èòàò äà íå îòèâàò òîëêîâà äàëå÷ íà íîâè ïàçàðè ñ ïî-âèñîêà ñòåïåí íà ðèñê, à ïî-ñêîðî äà èíâåñòèðàò â ðàéîíà, íàé-äîáðå â ÅÑ. Òóê èìåííî Ðóìúíèÿ è Áúëãàðèÿ èìàò ãîëåìè ïðåäèìñòâà.  äåéñòâèòåëíîñò, íÿêîè ãîëåìè êîìïàíèè êàòî Siemens ñúîáùèõà, ÷å èñêàò äà ðàçøèðÿò ñâîåòî ó÷àñòèå â Áúëãàðèÿ. Äðóãè ãëåäàò íà êðèçàòà êàòî âúçìîæíîñò íàéñåòíå äà ñå îêàæå íåîáõîäèìèÿò íàòèñê âúðõó ïðîâåæäàíåòî íà ñòðóêòóðíè ðåôîðìè, çà ïðîçðà÷íî è åôåêòèâíî óñâîÿâàíå íà åâðîïåéñêèòå ôîíäîâå, çà ñúçäàâàíå íà íîâè ðàáîòíè ìåñòà çà„çåëåíîðàáîòíèöè” è Áúëãàðèÿ äà ñå ïðåâúðíå â ãåíåðàòîð íà èíîâàöèèòå. Ìíîãî ãðàæäàíñêè îðãàíèçàöèè è äðóãè íåïðàâèòåëñòâåíè ñóáåêòè ñå îïèòâàò äà íàñúð÷àâàò èìåííî ñåãà – â êðèçàòà, è ñ òåçè èçáîðè, íîâà ïîëèòèêà è íîâè ïîëèòèöè âúâ âñè÷êè ïàðòèè. Ñòèâ Õàíêå, ïðîôåñîð â óíèâåðñèòåòà Äæîí Õîïêèíñ â Áàëòèìîð, ÑÀÙ, è„áàùà“ íà áúëãàðñêèÿ âàëóòåí áîðä, êàòåãîðè÷íî çàÿâè íà 5 íîåìâðè 2008 íà Äåñåòèÿ Èêîíîìè÷åñêè ôîðóì çà Þãîèçòî÷íà Åâðîïà â Ñîôèÿ:„ïàðòèÿòà å ìèíàëî“ è„òîâà, êîåòî âèäÿõìå, íÿìà äà ñå ïîâòîðè â îáîçðèìîòî áúäåùå“. Òîé, ðàçáèðà ñå, èìàøå ïðåäâèä ãîëÿìàòà ìåæäóíàðîäíà„ïàðòèÿ“ íà ôèíàíñîâèòå æîíãëüîðè. Öèíè÷íîòî åõî íà êîðóìïèðàíèÿ åëèò îò Áúëãàðèÿ áè ìîãúë äà áúäå:„Òîãàâà äà ïðîäúëæèì äà ïðàçíóâàìå ó äîìà“. Òî÷íî ñåãà, â êðèçàòà, òå ñå ñáëèæàâàò, ñúçäàâàò ñè êðúãîâå è ðàçïðåäåëÿò ïàÿ ïîìåæäó ñè. È òîãàâà, â íàé-ëîøèÿ ñëó÷àé, ñëåä èçáîðèòå, ñïå÷åëèëèòå èêîíîìè÷åñêè è ïîëèòè÷åñêè ìàôèîòè – âúâ âñè÷êè ïàðòèè – ùå ñå ñúþçÿò è ùå îñòàâÿò Áúëãàðèÿ äà ïîòúíå èçöÿëî â áëàòîòî íà êîðóïöèÿòà. Ëèòåðàòóðà Öåíòúð çà èçñëåäâàíå íà äåìîêðàöèÿòà(2009): Ïðåñòúïëåíèå áåç íàêàçàíèå, http://www.csd.bg/fileSrc.php?id=2650 Äÿíêîâ, Ñèìåîí(2009): Ùå îöåëåå ëè âàëóòíèÿò áîðä â Áúëãàðèÿ? http://crisistalk.worldbank.org/2009/02/will-the-currency-board-survive-in-bulgaria.html Eghbal, Media(2009): Ñâåòîâíàòà ôèíàíñîâà êðèçà. http://www.euromonitor.com/The_global_financial_crisis_Eastern_Europe_and_CIS_hit_hard Îðåøàðñêè, Ïëàìåí(2008): Áþäæåòúò 2009 âêëþ÷âà òðè ïàêåòà îò ìåðêè äà ñïîìîãíå èêîíîìèêàòà è èíâåñòèòîðñêàòà àêòèâíîñò, http://www.minfin.bg/en/news/3049 Ìèêëîø Ëîñîíñ(Miklos Losoncz): 5 Ëèêâèäíà êðèçà è âúíøíà çàäëúæíÿëîñò. Ïîãëåä îò Áóäàïåùà Ìèêëîø Ëîñîíñ å çàìåñòíèê-äèðåêòîð íà Èíñòèòóòà çà èêîíîìè÷åñêè èçñëåäâàíèÿ GKI â Áóäàïåùà. Ïðåç îêòîìâðè 2008 ã. óíãàðñêàòà èêîíîìèêà èçïàäíà â ëèêâèäíà êðèçà, êîÿòî ñå äúëæåøå êàêòî íà âúíøíè, ò.å. îáóñëîâåíè îò ñâåòîâíàòà èêîíîìèêà, òàêà è íà âúòðåøíè ïðè÷èíè.  ðàìêèòå íà åäíà ãîäèíà Óíãàðèÿ òðÿáâàøå äà ïîãàñè âúíøíè çàäúëæåíèÿ â ðàçìåð íà 25 ìèëèàðäà åâðî. Íà òàçè ñóìà ñúîòâåòñòâàõà âàëóòíè ðåçåðâè íà Óíãàðñêàòà íàöèîíàëíà áàíêà(MNB) îò ñàìî 17 ìèëèàðäà åâðî. ×óæäåñòðàííèòå êðåäèòîðè ñå ñòðàõóâàõà, ÷å â ïðîìåíåíàòà îò ôèíàíñîâàòà êðèçà ãëîáàëíà ñðåäà Óíãàðèÿ íÿìà äà ìîæå èçîáùî äà êîíâåðòèðà âúíøíèÿ ñè äúëã èëè ùå ãî íàïðàâè ïðè çíà÷èòåëíî íåáëàãîïðèÿòíè óñëîâèÿ. Îñòðîòàòà íà ëèêâèäíàòà êðèçà áåøå ïðèòúïåíà ïðåäè âñè÷êî ÷ðåç òðè ìåðêè. Åìèñèîííàòà áàíêà ïîâèøè ðåôåðåíòíèÿ ëèõâåí ïðîöåíò ñ 17

òðè ïðîöåíòíè ïóíêòà, ìåæäó MNB è Åâðîïåéñêàòà öåíòðàëíà áàíêà(ÅÖÁ) ñå ñêëþ÷è ãàðàíòèðàí ñ àêòèâè ðàìêîâ äîãîâîð çà ïåò ìèëèàðäà åâðî, à Ìåæäóíàðäîíèÿò âàëóòåí ôîíä(ÌÂÔ), Ñâåòîâíàòà áàíêà è Åâðîïåéñêèÿò ñúþç ïðåäîñòàâèõà êðåäèòíà ðàìêà â ðàçìåð íà 20 ìèëèàðäà åâðî è ñúñ ñðîê íà äåéñòâèå 18 ìåñåöà. Ïîðàäè âëîøàâàíåòî íà ñâåòîâíèòå èêîíîìè÷åñêè óñëîâèÿ èíôëàöèîííèÿò äîêëàä íà MNB îò ôåâðóàðè 2009 ã. ïðîãíîçèðà çà óíãàðñêèÿ áðóòåí íàöèîíàëåí ïðîäóêò(ÁÍÏ) íåãàòèâåí ðàñòåæ îò ìèíóñ 3,5 ïðîöåíòà çà 2009 ã. è ìèíóñ 0,5 ïðîöåíòà çà 2010 ã. Òúé êàòî ðåöåñèÿòà ùå áúäå ïîäúëáîêà, à èíôëàöèÿòà ïî-íèñêà îòêîëêîòî áåøå ïëàíèðàíî ïðè ïîäãîòîâêàòà íà áþäæåòíèÿ ïëàí, áþäæåòúò çà 2009 ã. ñå íóæäàå îò ïðîìÿíà – ñúîòâåòíèòå äåáàòè ñå âîäÿò â ìîìåíòà. îáà÷å âúç îñíîâà íà ðåöåñèÿòà òåêóùàòà ñìåòêà ùå ñå ïîäîáðè çíà÷èòåëíî. Î÷àêâà ñå äåôèöèò â ðàçìåð íà 3,6 ìèëèàðäà åâðî(3,4 ïðîöåíòà îò ÁÂÏ). Íóæäàòà îò âúíøíî ôèíàíñèðàíå(ñàëäîòî íà ïëàòåæíàòà ñìåòêà è íà êàïèòàëîâàòà ñìåòêà, âêëþ÷èòåëíî íà òðàíñôåðè îò ÅÑ çà èíâåñòèöèè) å ïî-ìàëêà. Òÿ ñïàäà îò 6,8 ìèëèàðäà åâðî ïðåç 2008 ã. äî 2,1 ìèëèàðäà åâðî ïðåç 2009 ã.(òîâà ñà 6,3 ïðîöåíòà, ðåñïåêòèâíî äâà ïðîöåíòà îò ÁÂÏ). Âúç îñíîâà íà íàìàëÿâàùèÿ ïðèòîê íà ÷óæäåñòðàíåí êàïèòàë äåôèöèòúò ïî òåêóùàòà ñìåòêà ñå ôèíàíñèðà â íàðàñòâàùà ñòåïåí ñ ãåíåðèðàùè äúëãîâå ïåðà.  ðåçóëòàò íà òîâà ìîæå äà ñå î÷àêâà ïî-íàòàòúøíî óâåëè÷àâàíå íà âúíøíèÿ äúëã, ìàêàð è â ïî-ìàëêà ñòåïåí îòêîëêîòî ïðåç èçìèíàëèòå ãîäèíè. Òåíäåíöèè íà âàëóòíèÿ êóðñ Âàëóòíè êðåäèòè è çàäëúæíÿëîñò Ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè èçòî÷íî è öåíòðàëíîåâðîïåéñêèòå âàëóòè áÿõà ïðåêàëåíî íàäÁðóòíèÿò âúíøåí äúëã íà Óíãàðèÿ ïðåç 2007 ã. öåíåíè. Òîâà íàäöåíÿâàíå ñåãà ñå êîðèãèðà âúçëèçàøå íà 100,4 ìèëèàðäà åâðî(99,4 ïðîöåí- ÷ðåç ñïàä íà íîìèíàëíèòå êóðñîâå – â ñëó÷àÿ òà îò ÁÍÏ). Ïî-ðåàëèñòè÷íà êàðòèíà íà âúíøíà- íà Óíãàðèÿ äî îáëàñòòà HUF 290-HUF 320. Íàòà çàäëúæíÿëîñò ïîêàçâà íåòíèÿò âúíøåí äúëã, ìàëÿâàùèÿò, ñúîòâåòíî ëèïñâàùèÿò ÷óæäåñòðà÷èÿòî ñòîéíîñò çàåäíî ñ âêëþ÷åíèòå ïðè ïðåêè- íåí êàïèòàë, êàêòî è âúçìîæíîòî èçòåãëÿíå íà òå èíâåñòèöèè äðóãè äÿëîâè êàïèòàëè ïðåç 2008 êàïèòàë ìîãàò äà îòñëàáÿò ôîðèíòà îùå. Ïîã. âúçëèçàøå íà 55 ìèëèàðäà åâðî(51,3 ïðîöåíòà ðàíî ôîðèíòúò áåøå íåïðåêúñíàòî çàñèëâàí îò áðóòíèÿ âúòðåøåí ïðîäóêò, ÁÂÏ). Íà äúðæàâíèÿ îò âçåìàíèòå îò ôèðìè è ÷àñòíè ëèöà âàëóòíè áþäæåò è MNB îò òÿõ ñå ïàäàõà ñàìî 17 ìèëèàðäà çàåìè. Çà ñìåòêà íà òîâà äíåñ ïðåäîñòàâÿíååâðî. Òîâà îçíà÷àâà, ÷å ñúñ çíà÷èòåëíà ïðåäíèíà òî íà âàëóòíè çàåìè ïðàêòè÷åñêè å çàìðàçåíî íàé-ãîëåìèÿò äÿë îò âúíøíèÿ äúëã íàòîâàðâà ÷àñò- èëè íàé-ìàëêîòî å ñâèòî äî ìèíèìóì. Åòî çàùî íèÿ ñåêòîð. 86 ïðîöåíòà îò îáùèÿ íåòåí âúíøåí âå÷å íÿìà ôàêòîð, êîéòî äà çàñèëâà êóðñà. Âúç äúëã íà äúðæàâíèÿ áþäæåò è íà MNB áåøå äúëã îñíîâà íà ïðåæäåâðåìåííîòî èçïëàùàíå íà âúâ ôîðèíòè(ïðîäàâàíè â ÷óæáèíà è äåíîìèíè- âàëóòíèòå çàåìè íàðàñòâà òúðñåíåòî íà ÷óæäà ðàíè âúâ ôîðèíòè äúðæàâíè çàåìè). Îñòàíàëèòå âàëóòà, êîåòî îòñëàáâà ôîðèíòà. 14 ïðîöåíòà áÿõà âàëóòíè çàäúëæåíèÿ. Áðóòíàòà ñóìà íà âàëóòíèòå çàåìè íà ÷àñòíèòå äîìàêèíñòâà Ïåðñïåêòèâè ñå óâåëè÷è îò 12,7 ìèëèàðäà åâðî â êðàÿ íà 2007 ã. äî 19,2 ìèëèàðäà â êðàÿ íà 2008 ã., âúïðåêè ÷å âàëóòíèòå çàåìè ïðåç ÷åòâúðòîòî òðèìåñå÷èå çíà÷èòåëíî íàìàëÿõà. Óíãàðñêèòå òúðãîâñêè áàíêè ôèíàíñèðàò ïðåäîñòàâåíè íà ÷àñòíèòå äîìàêèíñòâà äúëãîñðî÷íè êðåäèòè ñ êðàòêîñðî÷íè âàëóòíè ðåñóðñè – îùå åäèí ðèñêîâ ôàêòîð. Îòñëàáâàíåòî íà ôîðèíòà âîäè ïðè ÷àñòíèòå êëèåíòè è ôèðìèòå ñ âàëóòíè çàäúëæåíèÿ äî óâåëè÷àâàíå íà íàòîâàðâàíåòî íà îáñëóæâàíåòî íà äúëãà, êîåòî ïðè ìàñîâà íåïëàòåæîñïîñîáíîñò çàïëàøâà ñúùî âúòðåøíàòà ôèíàíñîâà ñèñòåìà, çàäúëáî÷àâà ðåöåñèÿòà íà óíãàðñêàòà èêîíîìèêà, ìîæå äà ïîâåäå âëÿçëîòî â ñïèðàÒåêóùàòà ñìåòêà è íåéíîòî ôèíàíñèðàíå ëà íà äúëãîâå íàñåëåíèå êúì îáåäíÿâàíå è äà íàêàðà äúðæàâíèÿ äúëã – à ïðè òîâà äåëà íà Äåôèöèòúò ïî òåêóùàòà ñìåòêà ñå óâåëè÷è âàëóòíèÿ äúëã – äà ïðîäúëæè äà ñå óâåëè÷àâà. ïðåç 2007-2008 ã. îò 6,5 äî 8,3 ìèëèàðäà åâðî è Ñúùåâðåìåííî â ðàìêèòå íà áàíêîâàòà ñèñòåìà âúçëèçàøå íà 7,7 ïðîöåíòà îò ÁÂÏ. Òîé ñå óâåëè÷è ñå âëîøàâà îòíîøåíèåòî ìåæäó çàåìè è êàïèòàïî-ñèëíî, îòêîëêîòî ñå î÷àêâàøå. Îñíîâíàòà ïðè- ëîâè ãàðàíöèè(ñ òîâà ñïàäàò ãàðàíöèèòå ñ íå÷èíà ñå ñúñòîåøå â òîâà, ÷å äî òðåòîòî òðèìåñå÷èå äâèæèìè èìîòè íà çàåìèòå). Îñâåí òîâà ïîðà÷àñòíèòå äîìàêèíñòâà ñå áîðåõà ñ ôèñêàëíèÿ øîê äè òåõíè÷åñêè ïðè÷èíè åðîçèðà ëèêâèäíîñòòà ÷ðåç çàñèëåíî âçèìàíå íà êðåäèòè. Ïðåç 2009 ã. íà ïàçàðà íà äúðæàâíè öåííè êíèæà. 18

Èíòåðâåíöèÿ íà âàëóòíèÿ ïàçàð çà çàùèòà ×ðåç îðèåíòèðàíà êúì ðàñòåæ ñòðóêòóðà íà íà êóðñà íà ôîðèíòà íå å ïîäõîäÿùà, çàùîòî ïðèõîäèòå è ðàçõîäèòå íà áþäæåòà ìîæå äà òîâà áè áèëî ðàçõèùåíèå íà âàëóòíèòå ðåçåðñå ïîñòèãíå öåëòà çà äåôèöèò îò òðè ïðîöåíâè íà MNB, áåç äà ìîæå äà ñå î÷àêâà îñåçàåì òà. Òîâà áè óâåëè÷èëî ïîòåíöèàëíèÿ òåìï íà ðåçóëòàò. Ïî ïðèíöèï MNB ìîæå äà óâåëè÷è ðàñòåæ íà óíãàðñêàòà èêîíîìèêà îò ñåãàøíèîñíîâíàòà ëèõâà, çà äà ïðåäîòâðàòè îòñëàáâàíå òå äâà íà òðè äî ÷åòèðè ïðîöåíòà, à ñ òîâà è íà ôîðèíòà. Åâåíòóàëíèòå ðåàêöèè íà ïàçàðà àòðàêòèâíîñòòà íà Óíãàðèÿ çà ÷óæäåñòðàííè îáà÷å ñà íåïðåäâèäèìè. Íå å èçêëþ÷åíî äîðè èíâåñòèòîðè. Çà òàçè öåë å íåîáõîäèìî ìíîãî äà ñå ñòèãíå äî èçïàäàíå â ïàíèêà. äðàñòè÷íî íàìàëåíèå íà äàíúöèòå è òàêñèòå ñ ïîíå òðè ïðîöåíòà îò ÁÍÏ – åäíà ïðîãðàìà, Âúâ âðåìå, â êîåòî íàëè÷íèòå ñðåäñòâà íà êîÿòî âå÷å áè ìîãëà äà áúäå îïðåäåëåíà êàòî MNB íå ìîãàò èëè ìîãàò äà áúäàò èçïîëçâàøîêîâà òåðàïèÿ. Óñëîâèå çà òîâà åñòåñòâåíî íè ñàìî â îãðàíè÷åíà ñòåïåí, ñå óâåëè÷àâà áè áèëî ñèëíî, ñâúðçàíî ñ ðåôîðìè ðåäóöèçíà÷åíèåòî íà ôèñêàëíàòà ïîëèòèêà. Âïðîðàíå íà ðàçõîäèòå – è òî òàêà, ÷å â ñëó÷àé íà ÷åì ìåðêèòå íà ôèñêàëíàòà ïîëèòèêà, êîèòî âëîøàâàíå íà âúíøíèòå óñëîâèÿ â ðàçõîäíàïðàâèòåëñòâîòî îáÿâè â ñðåäàòà íà ÿíóàðè è òà ñòðàíà äà îñòàíå ðåçåðâ, çà äà ìîæå äà ñå êîèòî çàïî÷íàõà êàòî êîðåêöèÿ íà áþäæåòà çàäúðæè öåëòà çà ðàçìåðà íà äåôèöèòà. è ñå ðàçøèðèõà äî ïàêåò îò ìåðêè çà óïðàâëåíèå íà êðèçàòà, ñà îòãîâîð íà ïî-ðàííàòà Äî êðàÿ íà ñðîêà íà äåéñòâèå íà êðåäèòíàòà ñèòóàöèÿ ñ åäíî ïî-áëàãîïðèÿòíî ïîëîæåíèå ëèíèÿ íà Ìåæäóíàðîäíèÿ âàëóòåí ôîíä, ò.å äî íà ÷óæäåñòðàííèòå ïàçàðè. Öåëòà íà ïàêåòà ñ ïðîëåòòà íà 2010 ã., âúíøíèÿò äúëã íà Óíãàðèÿ êîðåêöèè å ÷ðåç ïðåñòðóêòóðèðàíå íà ïðèõîìîæå äà áúäå ôèíàíñèðàí. Êðèçà ñ äúëãà, îñîäèòå è ðàçõîäèòå(÷ðåç ðåàëèçèðàíå íà äîïúáåíî„äúðæàâåí áàíêðóò”, íå ñå î÷àêâà. Îñíîâëíèòåëåí èçëèøúê â ðàçìåð íà 210 ìèëèàðäà íèÿò ðèñêîâ ôàêòîð å ñëàáîñòòà íà ôîðèíòà ôîðèíòà) áþäæåòíèÿò äåôèöèò äà ñå çàäúðæè ñïðÿìî åâðîòî, êîÿòî çàñòðàøàâà ñòàáèëíîñòòà ïîä òðè ïðîöåíòà îò ÁÂÏ. Íóæíè ñà îáà÷å ïîíà ôèíàíñîâàòà ñèñòåìà. Àêî ñå ðàçðàáîòè è åíåðãè÷íè ìåðêè îò ïëàíèðàíèòå äîñåãà. Òàêà ðåàëèçèðà åäíà çàñëóæàâàùà äîâåðèå ôèñêàëíà ðåôîðìàòîðñêèÿ ñúþç, ñúçäàäåí îò ïðåçèäåíïîëèòèêà(çà êîåòî èìà ïðèçíàöè îò ñòðàíà íà òèòå íà ïðåäñòàâåíèòå â Íàöèîíàëíèÿ ñúâåò ïðàâèòåëñòâîòî), ìîæå äà ñå î÷àêâà, ÷å îòñëàáçà ãëàñóâàíå ïðåäñòàâèòåëñòâà íà èíòåðåñè, âàíåòî íà ôîðèíòà ùå ñïðå è ôèíàíñèðàíåòî íà Óíãàðñêàòà òúðãîâñêî-ïðîìèøëåíà ïàëàòà íà äúðæàâíèÿ äúëã îòíîâî ùå áúäå âúçìîæíî íà è íà Àêàäåìèÿòà íà íàóêèòå, ñå îáÿâè çà åäèí ìåæäóíàðîäíèòå ïàðè÷íè è êàïèòàëîâè ïàçàðè. ïî-ðàäèêàëåí ïàêåò îò òîçè íà ïðàâèòåëñòâîòî. Çà ðàçëèêà îò ïðàâèòåëñòâîòî ðåôîðìàòîðñêèÿ ñúþç áè èñêàë äà íàìàëè ïåíñèèòå è çàïëàòèòå Ïîëèòè÷åñêîòî èçìåðåíèå íà êðèçàòà â îáùåñòâåíèÿ ñåêòîð, äà ïðåìàõíå òðèíàäåñåòàòà ìåñå÷íà çàïëàòà è äà íàìàëè ðàçìåðà íà îáùåñòâåíèÿ ñåêòîð. Èçãëåæäà ïðàâèòåëñòâîòî ïîíå äîíÿêúäå ïðèåìà è ñå íàãúðáâà ñ ïàêåòà íà ðåôîðìàòîðñêèÿ ñúþç. Ëàéîø Áîêðîø, êîéòî êàòî ôèíàíñîâ ìèíèñòúð âîäåøå óíãàðñêàòà èêîíîìèêà ïðåç êðèçàòà â ñðåäàòà íà äåâåòäåñåòòå ãîäèíè è íå ñå ñòðàõóâàøå îò äðàñòè÷íè ìåðêè, ñúùî ðàçðàáîòè ïðîãðàìà ñ ðåôîðìè, çàñåãà îùå áåç êâàíòèôèöèðàíå íà íåéíèÿ åôåêò. Òÿ öåëè ñòðóêòóðíè ðåôîðìè è â òîçè ñëó÷àé å îùå ïî-ðàäèêàëíà îò ïðîãðàìàòà íà ðåôîðìàòîðñêèÿ ñúþç. Âúâ âñåêè ñëó÷àé åäíî ïðåêàëåíî äðàñòè÷íî íàìàëåíèå íà äúðæàâíèòå ðàçõîäè áè ìîãëî äà çàäúëáî÷è ðåöåñèÿòà. Ïðèëàãàíåòî íà îðèåíòèðàíà êúì ðàñòåæ ôèñêàëíà ïîëèòèêà êðèå ðèñêîâå. Âúç îñíîâà íà ñëàáèòå ðåçóëòàòè ïðåç èçìèíàëèòå ãîäèíè äîâåðèåòî â ïðàâèòåëñòâîòî å íèñêî, êîåòî çàòðóäíÿâà âúçïðèåìàíåòî íà ïëàíèðàíèòå â ìîìåíòà ìåðêè. Ëèïñàòà íà äîâåðèå ñå óâåëè÷àâà îò øèðîêî ðàçïðîñòðàíåíàòà êîðóïöèÿ. Êúì ðèñêîâåòå ñïàäà ñúùî ïîäêðåïàòà íà ïàðëàìåíòàðíàòà ôðàêöèÿ íà Óíãàðñêàòà ñîöèàëèñòè÷åñêà ïàðòèÿ, íà òúðñåùèòå èäåíòè÷íîñò ëèáåðàëè(Ñúþç íà ñâîáîäíèòå äåìîêðàòè), íà Óíãàðñêèÿ äåìîêðàòè÷åí ôîðóì è íà äðóãèòå äåïóòàòè îò îïîçèöèÿòà. Íàêðàÿ ðàçëè÷íè ëîáèñòêè ãðóïè ñå îïèòâàò äà ðàçâîäíÿò ïðåäëîæåíèÿòà íà ïðàâèòåëñòâîòî, íåçàâèñèìî îò òîâà, êîëêî îáîñíîâàíè ñà òå. Çà òîâà ñúäåéÇà âúçñòàíîâÿâàíåòî íà ìåæäóíàðîäíîòî äîâåðèå â óíãàðñêàòà èêîíîìèêà â çàäàäåñòâà è íàé-ãîëÿìàòà îïîçèöèîííà ïàðòèÿ Ôèäåñ (Óíãàðñêè ãðàæäàíñêè ñúþç). íèòå ðàìêè å íåîáõîäèìà ôèñêàëíà ïîëèòèêà, ïî âúçìîæíîñò îðèåíòèðàíà êúì ðàñòåæ. Êðèçàòà è óïðàâëåíèåòî íà êðèçàòà ñòàâàò ïðè÷èíà áþäæåòíèÿò äåôèöèò äà ñå ïðåâúðíå 19

â ñîöèàëåí äåôèöèò, êîéòî èçâàæäà íàÿâå íàòðóïàíèòå â óíãàðñêîòî îáùåñòâî íàïðåæåíèÿ, êîèòî íàìèðàò èçðàç â ñòà÷êè, äåìîíñòðàöèè è äðóãè ïðîòåñòíè äåéñòâèÿ. Òÿõíàòà åñêàëàöèÿ å ïîëèòè÷åñêè ðèñê, êîéòî íå òðÿáâà äà ñå ïðåíåáðåãâà è êîéòî íå ìîæå äà áúäå ïðåîäîëÿí ñàìî ñúñ ñðåäñòâà íà ðåäà è ïîëèöèÿòà. Ïîïóëèñòêàòà ðåòîðèêà íà Ôèäåñ, ñïîðåä êîÿòî îãðàíè÷åíèÿòà íà ÷àñòíèòå äîìàêèíñòâà ìîãàò äà áúäàò èçáåãíàòè è êîÿòî ïðå÷è íà ðåôîðìèòå è êîðåêöèèòå íà ïðàâèòåëñòâîòî, å äðóã ðèñêîâ ôàêòîð, îùå ïîâå÷å, ÷å ïàðëàìåíòàðíèòå èçáîðè ïðåç ïðîëåòòà íà 2010 ã. íàáëèæàâàò è åäíà ïðàâèòåëñòâåíà ñìÿíà ñ îãëåä íà ïðîäúëæèòåëíî âèñîêèòå ðåçóëòàòè îò ïðîó÷âàíèÿòà çà Âèêòîð Îðáàí è Ôèäåñ ìîæå äà ñå ïðèåìå çà âåðîÿòíà. Ðèñêîâåòå íà óïðàâëåíèåòî íà êðèçàòà áèõà ìîãëè äà ñå ðåäóöèðàò ÷ðåç øèðîê ïîëèòè÷åñêè êîíñåíñóñ ìåæäó ïðàâèòåëñòâîòî è îïîçèöèÿòà. Ïðèçíàöè çà òîâà îáà÷å â ìîìåíòà íÿìà. Ïîëèòè÷åñêà ïðåöåíêà íà îòíîøåíèåòî êúì ÅÑ Ðîëÿòà íà ÅÑ â óíãàðñêîòî óïðàâëåíèå íà êðèçàòà ñå îöåíÿâà êàòî ñïîðíà, íî îáùî êàòî ïîëîæèòåëíà. Êàòî áëàãîïðèÿòåí ìîæå äà ñå ðàçãëåæäà ïðèíîñúò íà ÅÑ êúì êðåäèòíàòà ðàìêà íà ÌÂÔ â ðàçìåð íà øåñò ìèëèàðäà åâðî, ðàìêîâèÿò äîãîâîð ìåæäó Åâðîïåéñêàòà öåíòðàëíà áàíêà è MNB çà ïåò ìèëèàðäà åâðî, îáÿâåíîòî ïðåç äåêåìâðè 2008 ã. óñêîðÿâàíå íà òðàíñôåðèòå îò ÅÑ, êàêòî è îáÿâåíèÿò íà ïîñëåäíàòà íåôîðìàëíà ñðåùà íà âúðõà íà Ñúâåòà íà Åâðîïà ïàêåò îò 24,5 ìèëèàðäà åâðî çà èçòî÷íî è öåíòðàëíîåâðîïåéñêèòå ñòðàíè-÷ëåíêè. Âñå ïàê îò äðóãà ñòðàíà Åâðîïåéñêàòà öåíòðàëíà áàíêà ìîæåøå äà íàïðàâè ïîâå÷å çà âàëóòíàòà ëèêâèäíîñò íà óíãàðñêàòà èêîíîìèêà, àêî áåøå ïðèåëà êàòî ãàðàíöèÿ äúðæàâíè öåííè êíèæà, êîèòî íå ñà äåíîìèíèðàíè â åâðî. Áèàíêà Ïàóíà(Bianca Pauna): 6 Íåçàâúðøåíè ðåôîðìè è ñòðóêòóðíè ñëàáîñòè. Ïîãëåä îò Áóêóðåù Áèàíêà Ïàóíà å èçñëåäîâàòåë â Íàöèîíàëíèÿ èíñòèòóò çà èêîíîìè÷åñêè èçñëåäâàíèÿ â Áóêóðåù. Äèñöèïëèíèðàíå ÷ðåç ïðåãîâîðèòå çà ÷ëåíñòâî ïðîìèøëåíîñòòà, â ïîäîáðÿâàíåòî íà èíôðàñòðóêòóðàòà è îñúùåñòâÿâàíåòî íà ðåãóëàòèâíè ðåôîðìè, êîèòî ïîâèøèõà ãúâêàâîñòòà íà Ñëåä åäíà îòíîñèòåëíî äúëãà ôàçà íà ñèëåí èêîíîìè÷åñêè ðàñòåæ ãëîáàëíàòà êðèçà èçâàäè íàÿâå äåôèöèòèòå íà ðóìúíñêàòà èêîíîìèêà, íà äúðæàâíàòà èêîíîìè÷åñêà ïîëèòèêà è íà èíñòèòóöèîíàëíàòà ðàìêà, êîèòî ñå äúëæàò íà íåçàâúðøåíèÿ ïðîöåñ íà ñòðóêòóðíè ðåôîðìè. Ïðåäè âëèçàíåòî â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç â ðàìêèïàçàðèòå è ãåíåðèðàõà ñúùåñòâåíè ïå÷àëáè îò ïðîèçâîäèòåëíîñò.  ðåçóëòàò íà òîâà Ðóìúíèÿ íåïðåêúñíàòî ñå äîáëèæàâàøå äî äîõîäà è ñòàíäàðòà íà æèâîò â ÅÑ è ïðåç 2008 ã. äîñòèãíà 44 ïðîöåíòà îò ñðåäíèÿ äîõîä íà ãëàâà îò íàñåëåíèåòî â Åâðîïà. Ñúùåâðåìåííî àáñîëþòíàòà áåäíîñò ñïàäíà çíà÷èòåëíî. òå íà ïðåãîâîðèòå çà âëèçàíå íà îáùèÿ ïàçàð è ïðèåìàíåòî íà äîñòèæåíèÿòà íà ïðàâîòî íà ÅÑ(acquis communautaire), Ðóìúíèÿ ñëåäâàøå øèðîêà ïðîãðàìà çà ðåôîðìè è ïðåñòðóêòóðèðàíå. Ïðåç òîçè ïåðèîä áåøå ïîñòèãíàò âàæåí íàïðåäúê â îòâàðÿíåòî íà èêîíîìèêàòà çà ÷óæäåñòðàííè êîíêóðåíòè, â ëèáåðàëèçèðàíåòî íà öåíèòå, â ïðèâàòèçàöèÿòà íà âàæíè îáëàñòè îò Äîêàòî ïåðñïåêòèâàòà çà âëèçàíå â ÅÑ ñòèìóëèðàøå ãîòîâíîñòòà çà ðåôîðìè è çàñèëâàøå ìàêðîèêîíîìè÷åñêàòà ñòàáèëíîñò, Ðóìúíèÿ ñå ïðîâàëè âúâ âúâåæäàíåòî íà ïîäõîäÿùà èíñòèòóöèîíàëíà ðàìêà, êîÿòî ìîæåøå äà ãàðàíòèðà äúëãîñðî÷íàòà óñòîé÷èâîñò íà ðåàëèçèðàíèòå ðåôîðìè. Ïîäîáðÿâàíåòî íà êîíêóðåíòîñïî20

ñîáíîñòòà îñòàíà îãðàíè÷åíî, ÷àñòè îò èêîíîìèêàòà íå áÿõà ïðåñòðóêòóðèðàíè, à áþðîêðàòè÷íè áàðèåðè ñðåùó ñâîáîäíîòî ðàçâèòèå íà ÷àñòíèÿ ñåêòîð ñúùî ïðîäúëæàâàõà äà îïðåäåëÿò èíâåñòèöèîííèÿ êëèìàò. Êà÷åñòâîòî íà ïóáëè÷íàòà àäìèíèñòðàöèÿ è íà îáùåñòâåíèòå óñëóãè îñòàíà íèñêî, ðåôîðìàòà â ïðàâíàòà ñèñòåìà íå áåøå çàâúðøåíà, à ìåðêèòå çà áîðáà ñ êîðóïöèÿòà íå áÿõà ìíîãî óáåäèòåëíè. Ïðåäè âëèçàíåòî â ÅÑ öåëòà çà ÷ëåíñòâî ïðåäëîæè íà ïîëèòè÷åñêèÿ åëèò ñèëíè ñòèìóëè çà îðèåíòèðàíî êúì ðåôîðìè ïîâåäåíèå è ãè ïðåäïàçâàøå äà íå èçïàäíàò â äðåáíàâè ñïîðîâå è äà íå çàñòðàøàò øàíñîâåòå íà ñòðàíàòà çà ïðèñúåäèíÿâàíå êúì ÅÑ. Ñëåä âëèçàíåòî ïðåç ÿíóàðè 2007 ã. îáà÷å êàêòî è â äðóãè íîâè ñòðàíè-÷ëåíêè íà ïîâúðõíîñòòà èçïëóâàõà ïîëèòè÷åñêè ðàçëè÷èÿ è íàïðåæåíèÿ. Óìîðà îò ðåôîðìèòå è ëèïñâàùà ãîòîâíîñò íà ïðàâèòåëñòâîòî äà èíèöèèðà íåïîïóëÿðíè, íî íåîáõîäèìè ìåðêè, äîâåäîõà äî íàìàëåíà åôåêòèâíîñò ïðè âçèìàíåòî íà ïîëèòè÷åñêè ðåøåíèÿ. ñòðàííà âìåñòî â ìåñòíà âàëóòà è òàêà îòðàçè ïî-íèñêèòå êðåäèòíè ðàçõîäè â ÷óæáèíà. Òîâà îò ñâîÿ ñòðàíà äîâåäå äî áúðçî íàòðóïâàíå íà êðàòêîñðî÷åí ÷àñòåí âúíøåí äúëã îñîáåíî íà áàíêèòå, êîèòî èìàõà êðàòêîñðî÷íè êðåäèòíè ëèíèè êúì ôèðìèòå-ìàéêè â Åâðîïà(íàé-âå÷å â Àâñòðèÿ, Ãúðöèÿ, Ôðàíöèÿ è Èòàëèÿ), íî ñúùî è íà ôèðìè èçâúí áàíêîâèÿ ñåêòîð. Çíà÷èòåëíà ÷àñò îò êàïèòàëîâèòå ïîòîöè ôèíàíñèðàøå ïîòðåáëåíèåòî, êîåòî ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè ñå ðàçðàñíà çíà÷èòåëíî ïî-áúðçî îò íàöèîíàëíèÿ ïðîäóêò. Òîâà áåøå âúçìîæíî ïîðàäè óâåëè÷àâàíåòî íà ðåàëíèòå çàïëàòè, êîèòî ñå áÿõà ïîêà÷èëè ïî-áúðçî îò ïðîèçâîäèòåëíîñòòà. Ïîòðåáèòåëñêè êðåäèòè, èïîòåêè è ôèíàíñèðàíåòî íà øèðîêî ìàùàáíè ñäåëêè ñ íåäâèæèìè èìîòè è ðàçâèòèå íà ïðîåêòè ïðèäîáèõà äèíàìèêà è ïîäëîæèõà äëúæíèöèòå íà çíà÷èòåëíè êðàòêîñðî÷íè ðèñêîâå, êîèòî äíåñ ïîëó÷àâàò ìàòåðèàëåí èçðàç. Ïðîöèêëè÷íà ôèñêàëíà ïîëèòèêà Ìàëêî ñëåä âëèçàíåòî â ÅÑ óïðàâëÿâàùàòà êîàëèöèÿ ñå ðàçïàäíà è áëèçî äâå ãîäèíè Ðóìúíèÿ èìàøå ïðàâèòåëñòâî íà ìàëöèíñòâîòî, êîåòî êîíòðîëèðàøå îêîëî 20 ïðîöåíòà îò ïàðëàìåíòàðíèòå ìàíäàòè. Ïðàâèòåëñòâîòî, êîåòî íåôîðìàëíî áåøå ïîäêðåïÿíî îò îïîçèöèîííèòå ñîöèàëäåìîêðàòè, òðÿáâàøå äà íàïðàâè êîìïðîìèñè, êîèòî íåèçáåæíî çàòðóäíèõà âçèìàíåòî íà ïîëèòè÷åñêè ðåøåíèÿ. Òîâà ïîïðå÷è íà ñúãëàñóâàíîñòòà íà èêîíîìè÷åñêàòà ïîëèòèêà è óñëîæíè ðàçâèòèåòî è ðåàëèçèðàíåòî íà äúëãîñðî÷íè ñòðàòåãèè è ïðîãðàìè çà ðåôîðìè – ñ íåãàòèâíè ïîñëåäèöè çà óïðàâëåíèåòî è ïðîèçâîäèòåëíîñòòà íà èêîíîìèêàòà. Ìàêðîèêîíîìè÷åñêàòà ïîëèòèêà íå äîïðèíåñå ìíîãî çà ïðåìàõâàíåòî íà ðàçðàñòâàùèòå ñå äèñáàëàíñè. Îñîáåíî ôèñêàëíàòà ïîëèòèêà óâåëè÷è óÿçâèìîñòòà íà ðóìúíñêàòà èêîíîìèêà îò êðèçè. Áëàãîäàðåíèå íà ñèëíè ïðèõîäè – â ðåçóëòàò íà ñèëíèÿ èêîíîìè÷åñêè ðàñòåæ è ïîäîáðåíèÿ äàíú÷åí ìîðàë – ãîäèíà ñëåä ãîäèíà ïóáëè÷íèòå ðàçõîäè áÿõà íàðàñíàëè. Íî Ðóìúíèÿ íå óñïÿ äà èçïîëçâà äîáðàòà èêîíîìè÷åñêà ñèòóàöèÿ, çà äà ïîäîáðè åíäåìè÷íî íååôåêòèâíîòî èçïîëçâàíå íà îáùåñòâåíèòå ñðåäñòâà. Ïî òîâà âðåìå ñå óâåëè÷èõà íàé-âå÷å òåêóùèòå ðàçõîäè. Çàïëàòèòå â îáùåñòâåíèÿ ñåêòîð çàåìàõà ñëåä çàïëàòèòå âúâ ôèíàíñîâèÿ ñåêòîð âòîðî ìÿñòî Ôèíàíñèðàíî ñ êðåäèòè ïîòðåáëåíèå â êëàñàöèÿòà íà äîõîäèòå è áÿõà ïî-íàïðåä îò çàïëàòèòå â íàé-ïðîäóêòèâíèòå èêîíîìè÷åñêè ñåêòîðè. Ìåæäó 2005 ã. è 2008 ã. ñóìàòà íà çàïëàÁúðçèÿò èêîíîìè÷åñêè ðàñòåæ áåøå ïðèòèòå â îáùåñòâåíèÿ ñåêòîð íàðàñíà ñ 73 ïðîöåíòà. äðóæåí îò ðàçðàñòâàùè ñå âúòðåøíè è âúíøíè Ñúùåâðåìåííî äâå ïîñëåäîâàòåëíè óâåëè÷åíèÿ íà äèñáàëàíñè. Îòâàðÿíåòî íà ñòðàíàòà çà äâèæåîáùåñòâåíèòå ïåíñèè äîâåäîõà ïåíñèîííàòà êàñà íèåòî íà êàïèòàëè è ïðèâàòèçàöèÿòà íà áàíêîäî äåôèöèò, êîåòî ïîäêîïà íåéíàòà äúëãîñðî÷íà âèÿ ñåêòîð íàé-íàïðåä çà åâðîïåéñêè áàíêè ôèíàíñîâà óñòîé÷èâîñò. äîâåäîõà äî òîâà, ÷å ðàñòåæúò áåøå ñòèìóëèðàí îò îáåìíè âúíøíè ïðèòîöè íà êàïèòàë, Ðåçóëòàòúò îò ïîä÷åðòàíàòà ïðîöèêëè÷íà ôèâêëþ÷èòåëíî ïðåêè ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèñêàëíà ïîëèòèêà áåøå óâåëè÷àâàíåòî íà áþäæåòöèè, íî ñúùî è îò êðàòêîñðî÷íè êðåäèòè. Íà íèÿ äåôèöèò äî íàä ïåò ïðîöåíòà îò áðóòíèÿ íàôîíà íà íàìàëÿâàùà èíôëàöèÿ è íàðàñòâàùè öèîíàëåí ïðîäóêò(ÁÍÏ) è òî ïðè íàä ñåäåì ïðîäîõîäè äîñòúïúò íà ôèðìè è äîìàêèíñòâà äî öåíòà èêîíîìè÷åñêè ðàñòåæ. Çàåäíî ñ âèñîêîòî êðåäèòè çíà÷èòåëíî ñå ïîäîáðè è äîâåäå äî ÷àñòíî ïîòðåáëåíèå, êîåòî äîâåäå äî íàðàñòâàíå áúðçî ðàçðàñòâàíå íà ÷àñòíîòî çàäëúæíÿâàíå. íà âíîñà, è íèñêèÿ îáåì íà ñïåñòÿâàíèÿòà òîâà Âèñîê äÿë îò çàäëúæíÿâàíåòî ñå ñëó÷è â ÷óæäåäîâåäå äî óâåëè÷àâàíå íà äåôèöèòà ïî òåêóùà21

òà ñìåòêà äî íàä äåñåò ïðîöåíòà îò ÁÍÏ. Çà äà ïðîèçâîäèòåëíîñòòà, ñ íåãàòèâåí åôåêò âúðõó áàëàíñèðà ðàçïóñíàòàòà ôèñêàëíà ïîëèòèêà è ñòàáèëíîñòòà íà öåíèòå è èíôëàöèîííèòå î÷àêïîëèòèêà íà çàïëàòè, ïàðè÷íàòà ïîëèòèêà îñòàâàíèÿ. Äîêàòî îáùî áåçðàáîòèöàòà íå å ìíîãî íà ðåñòðèêòèâíà è ñå îòëè÷àâàøå ñ îòíîñèòåëíî âèñîêà, âñå ïàê îïðåäåëåíè ãðóïè çàåòè ëèöà ñà âèñîê ëèõâåí ïðîöåíò, êàêòî è âèñîêè çàêîíîâè çàñåãíàòè ñ ïúëíà ñèëà îò íåÿ. Áåçðàáîòèöàòà ìèíèìàëíè ðåçåðâè, êîåòî óâåëè÷è îùå ðàçõîäèñðåä ìëàäåæèòå å åäíà îò íàé-âèñîêèòå â Åâðîòå íà çàäëúæíÿëîñòòà. ïà è ïîâå÷å îò ïîëîâèíàòà îò áåçðàáîòíèòå ëèöà ñà äúëãîñðî÷íî áåçðàáîòíè. Áëèçî 25 ïðîöåíòà Ñåãàøíàòà êðèçà èçâàäè íàÿâå óÿçâèìîñòòà îò ðàáîòíàòà ñèëà(è 10 ïðîöåíòà îò íàñåëåíèåíà ðóìúíñêàòà èêîíîìèêà è ïîêàçà, êîëêî ñëàáè òî) íàïóñíàõà ñòðàíàòà â òúðñåíå íà ïî-äîáðà ñà áèëè ôóíäàìåíòèòå íà ðàñòåæà ïðåç ïîñëåäðàáîòà â ÷óæáèíà. Òðóäîâèòå åìèãðàíòè èçïðàíèòå ãîäèíè. Çàáàâÿíèÿòà íà îñíîâíàòà ðåôîðùàò îáðàòíî â ðîäèíàòà ñè îêîëî ïåò äî øåñòà ìà â ïóáëè÷íàòà àäìèíèñòðàöèÿ, óïðàâëåíèåòî ïðîöåíòà îò ÁÍÏ ïîä ôîðìàòà íà åìèãðàíòñêè íà ôèñêàëíàòà ïîëèòèêà, ïàçàðà íà òðóäà, áèçòðàíñôåðè è òàêà äîïðèíàñÿò çíà÷èòåëíî çà ôèíåñ êëèìàòà è íà ñîöèàëíàòà ñèñòåìà(îáðàçîíàíñèðàíåòî íà ïëàòåæíèÿ áàëàíñ. âàíèå, çäðàâåîïàçâàíå, ïåíñèè) ïîñòàâÿò ïîä âúïðîñ óñòîé÷èâîñòòà íà ñåãàøíèÿ ìîäåë íà ðàñòåæ è áèõà ìîãëè äà ïîïðå÷àò íà ñïîñîáÏåðñïåêòèâè è ïðåïîðúêè íîñòòà íà ïîëèòèöèòå äà èçâåäàò ñòðàíàòà îò Êðàòêîñðî÷íèòå èêîíîìè÷åñêè ïåðñïåêòèâè âåðîÿòíî äúëáîêàòà è ïðîäúëæèòåëíà ðåöåñèÿ. ìîãàò äà ñå îöåíÿò ïî-ñêîðî êàòî ïåñèìèñòè÷Íåçàâúðøåíè ðåôîðìè íè. Ïðåç 2009 ã. ðóìúíñêîòî íàöèîíàëíà èêîíîìèêà ùå èçïèòà çàáàâÿíå. Âåðîÿòíà å ðåöåñèÿ. Äîñòúïúò äî êðåäèòè áåøå ñèëíî îãðàíè÷åí è Âúïðåêè ñèëíîòî íàðàñòâàíå íà ïóáëè÷íè- òîâà îãðàíè÷àâàíå ùå äîâåäå ñúñ ñåáå ñè íåòå ðàçõîäè, êîèòî íà áàçà åâðî ìåæäó 2004 ã. è ãàòèâíè ïîñëåäèöè çà ðåàëíàòà èêîíîìèêà. Ñè2006 ã. ïî÷òè ñå óäâîèõà, î÷åâèäíî êà÷åñòâîòî òóàöèÿòà ñå èçîñòðÿ îò íàòèñêà çà ôèíàíñèðàíà îáùåñòâåíèòå óñëóãè íå ñå ïîäîáðè êîðåííî. íå íà âèñîê áþäæåòåí äåôèöèò, êîéòî óâåëè÷è Îáðàçîâàòåëíàòà, çäðàâíàòà è ñîöèàëíàòà ñèñòå- ôèíàíñîâèòå ðàçõîäè è íàìàëè êðåäèòèòå íà ìà èçîñòàâàò îò òåçè â ñúñåäñêèòå ñòðàíè-÷ëåíêè ðàçïîëîæåíèå íà ÷àñòíèÿ ñåêòîð. Ïðåäâàðèíà ÅÑ. Ðàçõîäèòå çà ðàçøèðÿâàíåòî è ïîääúðæà- òåëíèòå äàííè ïîêàçâàò åäíî ïî-ãîëÿìî íàìàíåòî íà èíôðàñòðóêòóðàòà ñà ïî-âèñîêè îò âúâ ëåíèå ïðè ïðîìèøëåíîòî ïðîèçâîäñòâî è èçíîâñÿêà äðóãà åâðîïåéñêà ñòðàíà. Óñâîÿâàíåòî íà ñà, êîåòî ñå äúëæè ïðåäè âñè÷êî íà ðåöåñèÿòà åâðîïåéñêèòå ñòðóêòóðíè è êîõåçèîííè ôîíäî- â ñòàðèòå ñòðàíè-÷ëåíêè íà ÅÑ, íî ñúùî òàêà è âå ïðåç ïúðâèòå äâå ãîäèíè îò ÷ëåíñòâîòî, ïðåç íà çàòðóäíåíèÿòà ñ ëèêâèäíîñòòà âúâ ôèíàíñîêîèòî Ðóìúíèÿ áåøå íåòåí ïëàòåö íà ÅÑ, å ìèâèÿ ñåêòîð. Ñòðîèòåëñòâîòî è ñåêòîðúò íà íåíèìàëíî. Ïî îòíîøåíèå íà áðîÿ è ðàçìåðà íà äâèæèìèòå èìîòè, äâèãàòåëè íà ðàñòåæà ïðåç äàíúöèòå îáëàãàíåòî íàé-âå÷å íà òðóäà îñòàâà ïîñëåäíèòå ãîäèíè, îòáåëÿçâàò ñèëåí ñïàä. Ïðè åäíî îò íàé-âèñîêèòå â Åâðîïà. Âúïðåêè âñè÷êè ðàçõîäíèÿ ìåòîä íà èç÷èñëÿâàíå íà ÁÂÏ ïîòðåïîäîáðåíèÿ áèçíåñ êëèìàòúò ñòðàäà îò ðàçðàñáèòåëñêèòå è èíâåñòèöèîííèòå ðàçõîäè ùå ñå òâàùà ñå áþðîêðàöèÿ. Ðàçðåøåíèÿ è ëèöåíçè ñå ñâèÿò è òîâà ùå äîâåäå äî êîðåêöèÿ íà âèñîêèÿ ïîëó÷àâàò òðóäíî, à ëåãàëèçèðàíåòî íà ïîçåìëå- äåôèöèò ïî òåêóùàòà ñìåòêà. íà ñîáñòâåíîñò èëè çàêðèâàíåòî íà ôèðìà èçèñêâàò ãîëåìè óñèëèÿ. Ñïàäúò â ðåàëíàòà èêîíîìèêà ïî âñÿêà âåðîÿòíîñò ùå äîâåäå äî íåãàòèâíè ïîñëåäèöè çà Ñòðîãà çàùèòà íà çàåòîñòòà çàòðóäíÿâà ãúâêà- êà÷åñòâîòî íà êðåäèòèòå è áè ìîãúë äà ïðåäèâîñòòà íà ïàçàðà íà òðóäà. Òîâà îãðàíè÷è ãåî- çâèêà ïðîáëåìè â áàíêîâèÿ ñåêòîð. Êúì íàñòîÿãðàôñêàòà è ïðîôåñèîíàëíàòà ìîáèëíîñò è ùèÿ ìîìåíò áàíêèòå ñà äîáðå êàïèòàëèçèðàíè. ñúçäàâàíåòî íà óñòîé÷èâè ðàáîòíè ìåñòà è äîÂñå ïàê åäíà ïðîäúëæèòåëíà ðåöåñèÿ â òåõíèòå âåäå äî òðóäíîñòè êàêòî ïðè êâàëèôèöèðàíàòà ðîäíè ñòðàíè êàêòî â Èçòî÷íà Åâðîïà ùå âëîøè ðàáîòíà ðúêà, òàêà è ïðè íåêâàëèôèöèðàíàòà.  òåõíèòå áàëàíñè, îùå ïîâå÷å, ÷å ìíîãî áàíêè ðåçóëòàò íà òîâà, âúïðåêè íÿêîëêîòî ãîäèíè èêîñà ñèëíî ïðåäñòàâåíè â ðåãèîíà. íîìè÷åñêè ðàñòåæ, ñòåïåíòà íà çàåòîñò èçîñòàâà îò öåëèòå íà Ëèñàáîíñêèÿ äíåâåí ðåä. ÁëàãîäàÄúëáî÷èíàòà è ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà êðèçàðåíèå íà òðóäíîñòèòå â íÿêîè ñåãìåíòè íà ïàçàòà ùå çàâèñè êàêòî îò ñïîñîáíîñòòà íà ïðàâèðà íà òðóäà çàïëàòèòå ñå óâåëè÷èõà ïî-áúðçî îò òåëñòâîòî çà êîðåêòèâíè ìåðêè, òàêà è îò ñêî22

ðîñòòà íà âúçñòàíîâÿâàíåòî â Çàïàäíà Åâðîïà. Ïðàâèòåëñòâîòî òðÿáâà íåçàáàâíî äà èçãîòâè è äà çàïî÷íå äà ðåàëèçèðà àíòèêðèçèñåí ïëàí, êîéòî áè òðÿáâàëî îò åäíà ñòðàíà äà îãðàíè÷è ïîñëåäèöèòå îò ãëîáàëíàòà êðèçà çà èêîíîìèêàòà è íàñåëåíèåòî, à îò äðóãà ñòðàíà äà ïîëîæè îñíîâèòå çà óñòîé÷èâ äúëãîñðî÷åí ðàñòåæ. Ïðàâèòåëñòâîòî âå÷å îäîáðè ïàêåò îò ìåðêè è ãî âêëþ÷è â áþäæåòà çà 2009 ã. Òåçè ìåðêè öåëÿò äà ñòèìóëèðàò èêîíîìèêàòà ÷ðåç ïîäîáðÿâàíå íà äîñòúïà íà ôèðìèòå, íàé-âå÷å íà ìàëêèòå è ñðåäíè ïðåäïðèÿòèÿ, âêëþ÷èòåëíî íà åêñïîðòíèòå ôèðìè, äî êðåäèòè ÷ðåç ïîðú÷èòåëñòâà. Îñâåí òîâà òðÿáâà äà ñå ïîäîáðÿò ôèíàíñîâàòà èíòåðìåäèàöèÿ ÷ðåç ðåêàïèòàëèçèðàíå íà CEC Bank(Casa de Economii si Consemnatiuni) è îïðîñòÿâàíåòî íà çàêîíîäàòåëñòâîòî çà äîñòúïíîñò íà êðåäèòè. Îò ñîöèàëíà ãëåäíà òî÷êà îáåçùåòåíèåòî çà áåçðàáîòèöà ùå ñå óâåëè÷è è ùå ñå óäúëæè ïåðèîäà íà èçïëàùàíåòî ìó, ïóáëè÷íè ñðåäñòâà ùå ñå èçïîëçâàò çà êâàëèôèêàöèÿ íà çàåòè è áåçðàáîòíè ëèöà. Çàïëàòèòå â îáùåñòâåíèÿ ñåêòîð âåðîÿòíî ùå áúäàò îáâúðçàíè ñ èíôëàöèÿòà, çà äà ñå çàïàçè ïîêóïàòåëíàòà ñèëà íà ðàáîòåùèòå. Âñè÷êè òåçè ìåðêè ñà ïîëåçíè. Íàé-ãîëÿìîòî ïðåäèçâèêàòåëñòâî çà ïðàâèòåëñòâîòî îáà÷å ùå ñå ñúñòîè â òîâà, äà õàðìîíèçèðà íóæäàòà îò äúðæàâíè ðàçõîäè ñ îñêúäíèòå ôèíàíñîâè ðåñóðñè. Áþäæåòúò çà 2009 ã. áåøå ñúñòàâåí íà áàçàòà íà ìàêðîèêîíîìè÷åñêè ðàìêîâè óñëîâèÿ, êîåòî äíåñ âå÷å ñå ñìÿòàò çà ïðåêàëåíî îïòèìèñòè÷íè: òåìï íà ðàñòåæ îò 2,5 ïðîöåíòà è áþäæåòåí èçëèøúê îò äâà ïðîöåíòà îò ÁÍÏ. Äàíú÷íèòå ïîñòúïëåíèÿ âå÷å íàìàëÿõà çíà÷èòåëíî, äîêàòî íàòèñêúò âúðõó ðàçõîäèòå ñ óâåëè÷åíèÿòà íà ïåíñèèòå è íà çàïëàòèòå, êàêòî è èçãëåäèòå çà ïîíàòàòúøíè óâåëè÷åíèÿ, êîèòî áÿõà îáÿâåíè ïî âðåìå íà èçáîðíàòà áîðáà, ñå óâåëè÷è.  òåçè óñëîâèÿ íÿìà ìíîãî ñâîáîäà íà äåéñòâèå çà ãîëÿì êîíþíêòóðåí ïàêåò. Âìåñòî òîâà ïðàâèòåëñòâîòî áè òðÿáâàëî äà ñå êîíöåíòðèðà âúðõó óâåëè÷àâàíå íà åôåêòèâíîñòòà íà îáùåñòâåíèòå ðàçõîäè è äà èçïîëçâà íàëè÷íèòå ðåñóðñè çà âèñîêî ïðîäóêòèâíè öåëè, êîåòî ïðè îãðàíè÷åíà áþäæåòíà ñâîáîäà íà äåéñòâèÿ ìîæå äà ñòèìóëèðà ðàñòåæà è çàåòîñòòà. Óñïîðåäíî ñ òîâà ðåñóðñèòå òðÿáâà äà áúäàò èçïîëçâàíè, çà äà ñå çàïàçè ïîêóïàòåëíàòà ñèëà íà ãðàæäàíèòå, ñúîòâåòíî äà ñå èçáåãíå íåéíàòà åðîçèÿ – ñ ïîòåíöèàëíî òåæêè ñîöèàëíè ïîñëåäèöè. Çà äà ñå ãàðàíòèðà íåîáõîäèìàòà ôèñêàëíà äèñöèïëèíà, êîÿòî å çàäúëæèòåëíà çà åäíî ñìåëî ïðåñòðóêòóðèðàíå íà ðàçõîäèòå è ñ îãëåä íà âèñîêàòà ôèíàíñîâà íóæäà, åäíî ñïîðàçóìåíèå ñ Ìåæäóíàðîäíèÿ âàëóòåí ôîíä (ÌÂÔ) èçãëåæäà ïîäõîäÿùà ðàìêà çà ìàêðîèêîíîìè÷åñêàòà ñòàáèëèçàöèÿ è ïîäíîâÿâàíå íà ñòðóêòóðíèòå ðåôîðìè. Òàêà îáà÷å íà ôîíà íà ïðåäñòîÿùèòå ïðåç òàçè ãîäèíà åâðîïåéñêè è ïðåçèäåíòñêè èçáîðè ñå ïîëó÷àâàò íàðàñòâàùè ïîëèòè÷åñêè ðèñêîâå.  óïðàâëÿâàùàòà êîàëèöèÿ âå÷å ñå âèæäàò íàïðåæåíèÿ. Àêî Ðóìúíèÿ èñêà äà ïîñòèãíå äúëãîñðî÷åí ðàñòåæ è ïîäîáðÿâàíå íà ñòàíäàðòà íà æèâîò, òÿ òðÿáâà åíåðãè÷íî äà óñêîðè ñòðóêòóðíàòà ïðîìÿíà íà íåéíàòà èêîíîìèêà – ïðè êîåòî äíåâíèÿò ðåä íà íåçàâúðøåíèòå ðåôîðìè å äúëúã. Ðóìúíèÿ áè òðÿáâàëî äà ñå êîíöåíòðèðà âúðõó òîâà, äà ïîäîáðè êîíêóðåíòîñïîñîáíîñòòà íà èêîíîìèêàòà ñè ÷ðåç îñâîáîæäàâàíå íà ñâîÿ ïðåäïðèåìà÷åñêè ïîòåíöèàë. Òîâà áè òðÿáâàëî äà ñòàíå ÷ðåç èíâåñòèöèè â èíîâàöèÿ, çíàíèå è ðàçâèòèå íà ÷îâåøêèÿ êàïèòàë, ÷ðåç ìîäåðíèçèðàíå íà òðóäîâèòå é ïàçàðè è îïðîñòÿâàíå íà ðåãóëèðàíåòî. Îñâåí òîâà â öåíòúðà íà äåéñòâèÿòà íà ïðàâèòåëñòâîòî òðÿáâà äà áúäàò è èíâåñòèöèèòå â òðàíñïîðòíàòà ñèñòåìà è êîìóíàëíàòà èíôðàñòðóêòóðà.  äíåâíèÿ ðåä òðÿáâà äà áúäàò âêëþ÷åíè ñúùî ïîâèøàâàíåòî íà åíåðãèéíàòà åôåêòèâíîñò è ïî-àãðåñèâíîòî ïîäïîìàãàíå íà âúçîáíîâÿåìèòå åíåðãèè. Îñâîáîæäàâàíåòî íà ïîòåíöèàë íà ðàñòåæ â ñåëñêîòî ñòîïàíñòâî è èçïîëçâàíåòî íà îáùàòà àãðàðíà ïîëèòèêà áèõà óâåëè÷èëè äîõîäèòå íà ñåëñêîòî íàñåëåíèå, ïîäîáðèëè òúðãîâñêèÿ áàëàíñ è ñúçäàëè äúëãîñðî÷íî ðàáîòíè ìåñòà. Êàòî âàæíî óñëîâèå îñòàâà êà÷åñòâîòî íà ðàçõîäèòå è íà óñëóãèòå â îáùåñòâåíèÿ ñåêòîð, â êîéòî óâåëè÷åíèÿòà íà ðàçõîäèòå íå äîâåäîõà äî ïîâèøàâàíå íà ñòàíäàðòèòå. Ðàçïðåäåëÿíåòî íà îáùåñòâåíèòå ðåñóðñè ìîæå äà ñå ïîäîáðè ÷ðåç ñúçäàâàíåòî íà ðàìêà çà ìíîãîãîäèøíî áþäæåòíî ïðîãðàìèðàíå, ïðè êîåòî ïðèîðèòåòèòå íà ñòðàíàòà ìîãàò äà áúäàò îáâúðçàíè ñ ôîðìèðàíåòî íà ñòðàòåãèÿ è ñúçäàâàíåòî è ðåàëèçèðàíåòî íà áþäæåòà. Òîâà îò ñâîÿ ñòðàíà ïðåäïîëàãà ïîäîáðÿâàíå íà àäìèíèñòðàòèâíèÿ êàïàöèòåò íà îáùåñòâåíèòå èíñòèòóöèè, ñ àêöåíò âúðõó îðèåíòèðàíî êúì ðåçóëòàòè îöåíÿâàíå. Íå íà ïîñëåäíî ìÿñòî òðÿáâà äà ñå ïîäîáðÿò ôóíêöèîíàëíàòà ñïîñîáíîñò íà ïðàâíàòà ñèñòåìà è åôèêàñíîñòòà íà ñúäèëèùàòà, çà äà ñå îòêðèå äîñòúïúò íà ãðàæäàíèòå è ôèðìèòå äî òðåòàòà âëàñò. 23

Ìèõàåë Åðêå(Michael Ehrke): 7 Îáðàòíè åìèãðàíòñêè òðàíñôåðè, ïðåêè èíâåñòèöèè, êðåäèòè. Ïîãëåä îò Áåëãðàä Òîâà å ïî÷òè ñòàðà èñòèíà: ñúçäàäåíàòà â âåðèå âúíøåí âèä. Âòîðî, ÑÀÙ ñà ãëîáàëíàòà öåíòúðà íà ñâåòîâíàòà èêîíîìèêà èêîíîìè÷åêàïèòàëèñòè÷åñêà âîäåùà ñèëà, êîÿòî âúïðåêè ñêà è ôèíàíñîâà êðèçà íå ñàìî çàñÿãà íàöèîâèñîêèÿ ñè âúíøåí äåôèöèò îñòàíà àòðàêòèâíà íàëíèòå èêîíîìèêè îò ïåðèôåðèÿòà, êîèòî ó÷àçà ôèíàíñîâè èíâåñòèöèè. Çà ñìåòêà íà òîâà ñòâàò ñëàáî â ãëîáàëíèòå ñòîêîâè è êàïèòàëîâè ñòðàíèòå îò Çàïàäíèòå Áàëêàíè íå ìîãàò äà ñå ïîòîöè, íî è îáèêíîâåíî ãè çàñÿãà ïî-òåæêî îò ïîõâàëÿò íèòî ñ ïîñòèíäóñòðèàëíè èêîíîìè÷åñàìèÿ öåíòúð. Òÿ èçâàæäà íàÿâå èìåííî ñòðóêñêè ñòðóêòóðè(è èëþçèè), íèòî ñ ïðåäèìñòâîòóðíèòå ñëàáîñòè íà òåçè íàöèîíàëíè èêîíîìèòî íà ãëîáàëåí õåãåìîí. Òå ñà ïðèíóäåíè äà ñå êè, êîèòî â íàé-áëèçêîòî ìèíàëî áÿõà ñêðèòè îò çàíèìàâàò ñ íèçèíèòå íà ñòîêîâîòî ñòîïàíñòâî ñðàâíèòåëíî âèñîêè òåìïîâå íà ðàñòåæ. Ãëàâíàòà è ñ òðàäèöèîííè âúïðîñè êàòî äåôèöèòà âúâ ñëàáîñò íà ñðúáñêàòà íàöèîíàëíà èêîíîìèêà – à âúíøíàòà òúðãîâèÿ. òîâà âàæè çà âñè÷êè ñòðàíè íà Çàïàäíèòå Áàëêàíè – ñå êðèå â íåéíàòà íåñïîñîáíîñò äà ïîêðèå Äóïêàòà ìåæäó âíîñà è èçíîñà â Ñúðáèÿ è íà ñâîÿ âíîñ ÷ðåç èçíîñ. Ïðè òîâà ïðîáëåìúò íå å Çàïàäíèòå Áàëêàíè ñå çàïúëâà ÷ðåç òðè ìåõàâ òîâà, ÷å ñòðàíèòå îò Çàïàäíèòå Áàëêàíè ïîêàçíèçìà: ÷ðåç îáðàòíèòå òðàíñôåðè íà ðàáîòåùè âàò äåôèöèòè ïî òåêóùàòà ñìåòêà, ïðîáëåìúò å â ÷óæáèíà åìèãðàíòè, ÷ðåç ïðåêè ÷óæäåñòðàíâ ðàçìåðà íà òåçè äåôèöèòè è â òåõíèÿ õðîíèíè èíâåñòèöèè è ÷ðåç êðåäèòè îò ÷óæáèíà. ÷åí õàðàêòåð. Äåôèöèòúò ïî òåêóùàòà ñìåòêà íà Òðàíñôåðèòå íà òðóäîâèòå åìèãðàíòè ïî÷òè ïî Ñúðáèÿ ïðåç 2008 ã. áåøå â ðàçìåð íà 20 ïðîäåôèíèöèÿ ñå âëèâàò â ïîòðåáëåíèåòî, à íå â öåíòà îò áðóòíèÿ íàöèîíàëåí ïðîäóêò(ÁÍÏ)(â èíâåñòèöèè. Ïðåêèòå ÷óæäåñòðàííè èíâåñòè×åðíà ãîðà òîé âúçëèçàøå íà åäíà òðåòà îò ÁÍÏ). öèè ìîãàò äà áúäàò ñâúðçàíè ñ óâåëè÷àâàíå íà Îáåìúò íà îáùèÿ èçíîñ ñúîòâåòñòâàøå íà îáåìà åêñïîðòíàòà è êîíêóðåíòíàòà ñïîñîáíîñò, íî íà âíîñà íà ïîòðåáèòåëñêè ñòîêè. ïîíå íå â Ñúðáèÿ. Ñúùî òàêà êðåäèòèòå îò ÷óæáèíà ìîãàò äà ôèíàíñèðàò èíâåñòèöèè, êîèòî  Ñúðáèÿ ðàñòåæúò ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèäà óâåëè÷àò êàïàöèòåòà è ïðîèçâîäèòåëíîñòòà. íè íå äîâåäå äî óâåëè÷àâàíå íà åêñïîðòíàòà  Ñúðáèÿ ñëó÷àÿò íå áåøå òàêúâ. ñïîñîáíîñò(èëè íàìàëÿâàíå íà çàâèñèìîñòòà îò âíîñ), à äî óâåëè÷àâàíå íà ÷àñòíîòî ïîòðåÅìèãðàíòñêè òðàíñôåðè áëåíèå. Òî ñå áàçèðàøå íà ïðèòîêà íà ÷óæäåñòðàííè êðåäèòè: â òúðñåíå íà âúçìîæíîñòè Ñúðáèÿ è öåëèòå Çàïàäíè Áàëêàíè ñà èçíîñèçà èíâåñòèðàíå íàòðóïàíèòå â ãëîáàëåí ìàùàá òåëè íà ðàáîòíà ðúêà. Çíà÷èòåëåí áðîé ðàáîòîñïåñòÿâàíèÿ íàìåðèõà ïúò è êúì þãîèçòî÷íî ñïîñîáíè ëèöà ðàáîòÿò â åâðîïåéñêèòå ñòðàíè. åâðîïåéñêàòà ïåðèôåðèÿ. Ïðèòîêúò íà êðåäèòè Òåçè áèâøè„ãàñòàðáàéòåðè” ôèíàíñèðàò ñúñ ïîñòàâè ñòðàíèòå-äëúæíèöè îò Çàïàäíèòå Áàëñâîèòå òðàíñôåðè çíà÷èòåëíà ÷àñò îò âúíøíèÿ êàíè â ñèòóàöèÿ äà çàïàçÿò åäíîâðåìåííî ãîëÿì äåôèöèò íà ðîäíèòå ñè ñòðàíè; â Ñúðáèÿ ðàçäåôèöèò ïî òåêóùàòà ñìåòêà è âèñîêè òåìïîâå ìåðúò íà ðåãèñòðèðàíèòå åìèãðàíòñêè òðàíñíà ðàñòåæ. Èêîíîìè÷åñêèòå îòíîøåíèÿ ìåæäó ôåðè å ÷åòèðè ïúòè ïî-ãîëÿì îò òîçè íà ÷óæÑúðáèÿ, ñúîòâåòíî íà öåëèòå Çàïàäíè Áàëêàíè äåñòðàííèòå ïðåêè èíâåñòèöèè. Òå ñà èçêëþ÷èè íåéíèòå òúðãîâñêè ïàðòíüîðè(è êðåäèòîðè) òåëíî âàæíè êàòî èçòî÷íèê íà äîõîä è âàëóòà èçãëåæäàò êàòî ñèëíî óìàëåíî îòðàæåíèå íà çà èçïðàùàùèòå ñòðàíè, íî ñà ñâúðçàíè ñ íåäîîòíîøåíèÿòà ìåæäó ÑÀÙ è ñòðàíèòå ñ åêñïîðñòàòúêà, ÷å íàé-ãîëÿìàòà ÷àñò îò òåçè òðàíñôåðè òåí èçëèøúê îò Èçòî÷íà Àçèÿ, ðàçáèðà ñå, ñ äâå ôèíàíñèðà ïîòðåáëåíèåòî, à íå èíâåñòèöèèòå. ðàçëèêè. Ïúðâî, èëþçèÿòà çà ïîñòèíäóñòðèàëíà, Ãîëÿìà ÷àñò å ïàðè÷íà ïîìîù çà åæåäíåâíîòî åìàíöèïèðàíà îò íèçèíèòå íà ïðîèçâîäñòâîòî ïîòðåáëåíèå íà ñåìåéñòâàòà è ðîäíèíèòå. Äðóãà íà ñòîêè èêîíîìèêà íà ÑÀÙ äî 2008 ã. ìîæå÷àñò îòèâà â ñòðîèòåëñòâîòî è ôèíàíñèðà ñòðîåøå äà ïðåòåíäèðà çà îïðåäåëåí çàñëóæàâàù äî24

æà íà êúùè è æèëèùà, êîèòî òðÿáâà äà ñëóæàò íà åìèãðàíòèòå êàòî ìÿñòî çà æèâååíå ñëåä ïåíÏðåêè ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè ñèîíèðàíå. Àêî èçîáùî ñå èíâåñòèðà, òî òîâà ñå ïðàâè â çàâåäåíèÿ çà áúðçî õðàíåíå, áåíçèíîñòàíöèè è ðåìîíòíè ðàáîòèëíèöè, êîèòî ïîêúñíî òðÿáâà äà ïîìîãíàò äà ñå ïîäîáðè ïåíñèîííèÿò äîõîä(Èíîòàé 2007 ã.). Òåçè èíâåñòèöèè äîïðèíàñÿò ñëàáî çà åêñïîðòíàòà è êîíêóðåíòíàòà ñïîñîáíîñò íà ñòðàíàòà. Îáåìúò íà ïðåêèòå ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè íà Áàëêàíèòå å ìàëúê. Ïðåç 2004 ã. îáùàòà èì ñóìà íà ãëàâà îò íàñåëåíèåòî âúçëèçàøå íà 640 ùàòñêè äîëàðà; â Öåíòðàëíà Åâðîïà ïðåç ñúùàòà ãîäèíà òå áÿõà 2 227 ùàòñêè äîëàðà. Òîâà ñúîòíîøåíèå íå å ìíîãî èçíåíàäâàùî: êîãàòî ïðåç äåâåòäåñåòòå ãîäèíè â öåíòðàëíîÎñâåí òîâà åìèãðàíòñêèòå òðàíñôåðè ìíîãî ÷åñòî íå ñå èçâúðøâàò ïðåç áàíêîâàòà ñèñòåìà – ò.å. ÷åñòî ñúâñåì íå ñòàâà âúïðîñ çà òðàíñôåðè â òåñíèÿ ñìèñúë, à â ìàëêè êîëè÷åñòâà, êîèòî îáà÷å ñå ñúáèðàò â ãîëåìè ñóìè, âíàñÿíè â áðîé â ñòðàíàòà. Öÿëàòà ñóìà ñå ðàçäåëÿ íà ïðåêàëåíî ìíîãî îòäåëíè ÷àñòè, çà äà ìîãàò ñ òåçè ñðåäñòâà äà áúäàò íàïðàâåíè ïî-ãîëåìè èíâåñòèöèè. Íàïðîòèâ, òåçè ïàðè÷íè ïîòîöè èìàò òåíäåíöèÿòà äà óâåëè÷àâàò âúíøíèÿ äåôèöèò. Îò åäíà ñòðàíà òå ïîâèøàâàò òúðñåíåòî íà ìåñòíà âàëóòà, êîåòî – êàêòî ïðåç 2008 ã. â Ñúðáèÿ – ìîæå äà äîïðèíåñå çà òîâà, îáìåííèÿò êóðñ äà äîåâðîïåéñêèòå ñòðàíè ñå ñòè÷àõà ðåêè îò ÷óæäåñòðàíåí êàïèòàë, íà Çàïàäíèòå Áàëêàíè ñå âîäåøå âîéíà. Ïðåäâèä íåñòàáèëíîñòòà è âñå îùå òëååùèòå ðåãèîíàëíè êîíôëèêòè èíâåñòèöèîííèòå ðèñêîâå íà Áàëêàíèòå äíåñ âñå îùå ñå ñìÿòàò çà âèñîêè – âúâ âñåêè ñëó÷àé ïî-âèñîêè îòêîëêîòî â Öåíòðàëíà Åâðîïà ïðåç äåâåòäåñåòòå ãîäèíè, êîÿòî áåøå íà ñèãóðåí ïúò êúì ÅÑ. Òóê íå ñàìî íèñêèòå ðàçõîäè(çàïëàòè è äàíúöè) áÿõà òîâà, êîåòî ìîòèâèðàøå ïðåêèòå èíâåñòèöèè, íî ñúùî è íèñêèÿò ðèñê íà ñòðàíè, êîèòî ñúãëàñíî òâúðäî îïðåäåëåí ãðàôèê ùÿõà äà ñòàíàò ÷ëåíîâå íà ÅÑ. ñòèãíå åäíî âðåäíî çà êîíêóðåíòîñïîñîáíîñòòà è èçíîñà íèâî. Îò äðóãà ñòðàíà òðóäîâèòå åìèãðàíòè âíàñÿò ïî êîñâåí íà÷èí ìîäåëà íà ïîòðåáëåíèå, ñ êîéòî ñà ñâèêíàëè â ÷óæáèíà. Ïî òîçè íà÷èí çàñèëâàò è áåç òîâà âèñîêàòà ñêëîííîñò êúì âíîñ íà ðîäíàòà ñè ñòðàíà. Ñîöèàëíîèêîíîìè÷åñêèòå ïîñëåäèöè íà òàçè ôîðìà íà ìåæäóíàðîäíà èêîíîìè÷åñêà èíòåãðàöèÿ – àñîöèèðàíåòî íà èíäèâèäóàëíèÿ íàïðåäúê ñ ðàáîòà â ÷óæáèíà è ìåíòàëíî îáåçöåíÿâàíå íà ñîáñòâåíàòà ñòðàíà êàòî èêîíîìè÷åñêà ëîêàëèçàÎñâåí òîâà îòâàðÿíåòî íà Öåíòðàëíà Åâðîïà çà ÷óæäåñòðàíåí êàïèòàë çà ìíîãî ãîëåìè ôèðìè áåøå ïîâîä äà ðåîðãàíèçèðàò ìåæäóíàðîäíîòî ñè ðàçäåëåíèå íà òðóäà. Ñåâåðîçàïàäíà Óíãàðèÿ è Ñëîâàêèÿ ñå ïðåâúðíàõà â çàáåëåæèòåëíè íîâè ëîêàëèçàöèè íà àâòîìîáèëíàòà èíäóñòðèÿ. Íÿìà îáà÷å ïîâîä ÷ðåç îòêðèâàíåòî íà íîâè ëîêàëèçàöèè íà Áàëêàíèòå äíåñ äà ñå ïðåäïðèåìà âòîðà ðåîðãàíèçàöèÿ – íå è â óñëîâèÿòà íà ãëîáàëíàòà êðèçà. öèÿ ìîãàò òóê ñàìî äà áúäàò çàãàòíàòè. Îáåìúò íà ÷óæäåñòðàííèòå èíâåñòèöèè Íèêîé íå ìîæå äà ïðåäñêàæå, êàê òîçè ïàðè÷åí ïîòîê ùå ðåàãèðà íà ãëîáàëíàòà ôèíàíñîâà è èêîíîìè÷åñêà êðèçà. Ìîæå äà ñå ïðåäïîëîæè ñâèâàíå è ïî-íàòàòúøíî íåôîðìàëèçèðàíå: òðóäîâèòå åìèãðàíòè ùå áúäàò çàñåãíàòè îò áåçðàáîòèöàòà â ïðèåìàùèòå ñòðàíè. Ñòåïåíòà íà ñâèâàíå çàâèñè îò ðàçìåðà íà áåçðàáîòèöàòà è îò îòíîñèòåëíàòà ïîçèöèÿ íà åìèãðàíòèòå íà ïàçàðèòå íà òðóäà â ÷óæáèíà, ò.å. îò ñèãóðíîñòòà íà ðàáîòíèòå èì ìåñòà â ñðàâíåíèå ñ ìåñòíèòå(è äðóãè ÷óæäåñòðàííè) ðàáîòíèöè. Ñâèâàíåòî îáà÷å ïî âñÿêà âåðîÿòíîñò íÿìà äà çàâúðøè òàêà äðàñòè÷íî êàòî òîâà íà ÷óæäåñòðàííèòå êðåäèòè, êîèòî îò åñåíòà íà 2008 ã. íàïúëíî ëèïñâàò. È åäíà ïî-ãîëÿìà ÷àñò îò åìèãðàíòñêèòå òðàíñôåðè ùå ñå ïðåâåæäà â èçïðàùàùàòà ñòðàíà ïîêðàé áàíêîâàòà ñèñòåìà, òàêà ÷å äåëúò íà„ñèâîòî”, íåôîðìàëíî íàáàâÿíå íà ïàðè ùå íàðàñòâà. íà Áàëêàíèòå å ìàëúê, íî èíâåñòèöèèòå íå ñà ñïðåëè íàïúëíî. Ïî-âàæíà îò îáåìà èì å òÿõíàòà íàñî÷åíîñò – à ÷óæäåñòðàííèòå èíâåñòèòîðè íà Áàëêàíèòå áÿõà è ñà çàèíòåðåñîâàíè íà ïúðâî ìÿñòî äà èçâëåêàò ïå÷àëáè îò ïðèâàòèçàöèÿòà íà áèâøèòå äúðæàâíè ôèðìè. Ïðè òîâà òå ñå ñáëúñêâàò ñ ïðèâàòèçàöèîííàòà ïîëèòèêà íà ïðàâèòåëñòâàòà, êîÿòî å íàñî÷åíà ïðåäè âñè÷êî êúì âúçìîæíî íàé-âèñîêà è íàé-áúðçà ïå÷àëáà(çà ôèíàíñèðàíå íà äúðæàâíèÿ áþäæåòåí äåôèöèò), íî íå è êúì ìîäåðíèçèðàíå íà ïðîèçâîäñòâåíèòå êàïàöèòåòè è çàïàçâàíå íà çàåòîñòòà. Íèòî ïðàâèòåëñòâàòà, íèòî èíâåñòèòîðèòå èìàõà è èìàò èíòåðåñ äà ðàçøèðÿò åêñïîðòíèÿ êàïàöèòåò íà ìåñòíèòå íàöèîíàëíè èêîíîìèêè. Íî ñàìî òîãàâà, êîãàòî èíâåñòèöèèòå óâåëè÷àò êîíêóðåíòîñïîñîáíîñòòà è ïðîäóêòèâíîñòòà íà ìåñòíàòà èêîíîìèêà, ïðîáëåìúò çà âúíøíèÿ äåôèöèò ùå èçãóáè ñâîÿòà íåîòëîæíîñò. Ïðè íàðàñòâàùà êîíêóðåíòî25

ñïîñîáíîñò è ïðîäóêòèâíîñò íàðàñòâàùèÿò äå2008 ã. áåøå íàìàëåí. Ïðåäè êðèçàòà çà ÷óæäåôèöèò íà òúðãîâñêèÿ áàëàíñ – íå íà ïîñëåäíî ñòðàííèòå áàíêè â Ñúðáèÿ áåøå ïî÷òè áåçðèñìÿñòî â ðåçóëòàò íà èíâåñòèöèèòå – ñúùî íÿìà êîâ áèçíåñ äà çàäëúæíååø â åâðî, äà îáìåíèø äà áúäå ïðîáëåìàòè÷åí. Íà Çàïàäíèòå Áàëêàíè åâðîòî â äèíàðè è äà èíâåñòèðàø ñìåíåíèòå îáà÷å, èìà ñàìî ìíîãî ìàëêî åêñïîðòíî îðèåíäèíàðè â ñèãóðíè êðåäèòè(ñïîðàçóìåíèÿ çà îáòèðàíè ïðîåêòè íà ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèòîðè. ðàòíî èçêóïóâàíå). Òúé êàòî â Ñúðáèÿ ëèõâåíàòà  Ñúðáèÿ, íàé-ãîëÿìàòà íàöèîíàëíà èêîíîìèêà ñòàâêà áåøå 17,5 ïðîöåíòà, à ëèõâåíàòà ñòàâêà â ðåãèîíà, èìà åäèí: U.S. Steel, êîéòî êàòî åäçà çàåìè â åâðî áåøå ñàìî ïåò äî øåñò ïðîöåííîëè÷íî äðóæåñòâî ðåàëèçèðà äâàíàäåñåò ïðîòà, ñðåäíî ãîäèøíî áÿõà ðåàëèçèðàíè ïå÷àëáè öåíòà îò èçíîñà íà ñòðàíàòà è êîéòî íàñêîðî îò äåâåò äî åäèíàäåñåò ïðîöåíòà(Áîçîâè÷, Óðîáåøå çàêðèò(ñïîðåä„ Economist“ ïðîèçâåæäàøåâè÷, Æèâêîâè÷ 2008 ã.). Îò ñâîÿ ñòðàíà òåçè ùèÿò ñúùî òàêà çà èçíîñ çàâîä çà àëóìèíèé â êðåäèòè ôèíàíñèðàõà äî ãîëÿìà ñòåïåí ïîòðåÏîäãîðèöà, êîéòî å ñîáñòâåíîñò íà ðóñêè êîíáëåíèåòî. Ïîêóïêàòà íà àâòîìîáèë èëè ïðèäîãëîìåðàò, ðåàëèçèðà â ×åðíà ãîðà 40 ïðîöåíòà áèâàíåòî íà æèëèùíà ñîáñòâåíîñò â Ñúðáèÿ îò íàöèîíàëíèÿ ïðîäóêò). ïî÷òè âèíàãè å ñâúðçàíî ñ âçåìàíå íà êðåäèò â ÷óæäåñòðàííà âàëóòà – êîåòî ñ îãëåä íà äî ñêî Öåíòðàëíà Åâðîïà ñå ðàçëè÷àâàõà òðè ðî âèñîêèÿ êóðñ íà äèíàðà èçãëåæäàøå èçãîäíî. ôàçè íà ïðèòîêà íà ÷óæäåñòðàííè èíâåñòèöèè.  ïúðâàòà ôàçà èíâåñòèòîðèòå ñå èíòåðåñóâàõà Îãðîìíèÿò è íåïðåêúñíàò ïðèòîê íà êðåïðåäè âñè÷êî îò ïðèâàòèçàöèÿòà íà äúðæàâíèäèòè ïîçâîëè âèñîêèÿò âúíøåí äåôèöèò äà ñå òå ïðîèçâîäñòâåíè êàïàöèòåòè. Ïðîäàæáàòà íà ñâúðæå ñ íàäöåíÿâàíå íà ìåñòíàòà âàëóòà, âèäúðæàâíèòå ôèðìè îòêðåõíà âðàòàòà çà åäíà ñîêè, îñíîâàâàùè ñå ïðåäèìíî íà ïîòðåáèòåëâúëíà îò åêñïîðòíî îðèåíòèðàíè èíâåñòèöèè ñêè ðàçõîäè òåìïîâå íà ðàñòåæ è íàòðóïâàíå íà çåëåíî, êîèòî áÿõà îïðåäåëÿùè çà âòîðàòà íà âàëóòíè ðåçåðâè. Âàëóòíèòå ïðèõîäè, îò ñâîÿ ôàçà. Òúé êàòî èíâåñòèöèîííèòå âúëíè èìàò ñòðàíà, íàïðàâèõà âúçìîæíà åäíà ïàðè÷íà ïîñêëîííîñò êúì òîâà, â åäèí ìîìåíò äà ñå îòëèòèêà, êîÿòî çàïàçè âèñîêàòà ñòîéíîñò íà äèòåãëÿò, çà óñòîé÷èâèÿ èêîíîìè÷åñêè ðàñòåæ íàðà, çà ñìåòêà íà èçíîñà. Íå ñàìî â ÑÀÙ, íî òðåòàòà ôàçà å îò ðåøàâàùî çíà÷åíèå: òóê íà ñúùî è â åâðîïåéñêàòà ïåðèôåðèÿ äîìèíèðàøå ïðåäåí ïëàí ñòîè íåïðåêúñíàòîòî ðåèíâåñòèôèíàíñèðàí ñ êðåäèòè ðàñòåæ, íåçàâèñèìî îò ðàíå íà ïå÷àëáèòå. Öåíòðàëíà Åâðîïà äîñòèãíà âèäíàòà îò òúðãîâñêèÿ áàëàíñ ïðîäóêòèâíîñò íà íà÷àëîòî íà òðåòàòà ôàçà, íî ñ îãëåä íà ãëîáàëðåàëíàòà èêîíîìèêà. Åñòåñòâåíî, òîâà ìîæåøå íàòà êðèçà èìà îïàñåíèÿ, ÷å öåíòðàëíîåâðîäà ïðîäúëæè ñàìî äîêàòî ÷óæäåñòðàííèòå êðåïåéñêèòå íàöèîíàëíè èêîíîìèêè ùå çàñåäíàò äèòè ñå âëèâàõà â íàöèîíàëíàòà èêîíîìèêà – è â ïðåõîäà êúì òàçè òðåòà ôàçà. Çà ñìåòêà íà ñëåä îêòîìâðè 2008 ã. ïðèòîêúò ïðåêúñíà âíåòîâà íà Áàëêàíèòå ÷óæäåñòðàííèòå èíâåñòèöèè çàïíî è íàïúëíî. Çà êðàòêî âðåìå ñòîéíîñòòà ñòàãíèðàõà â õàðàêòåðèçèðàùàòà ñå ñ ïðèâàòèíà äèíàðà ñïðÿìî åâðîòî ñïàäíà ñ 15 ïðîöåíòà. çàöèè ïúðâà ôàçà. Íå áåç îïðåäåëåíà èðîíèÿ å, ÷å â ìîìåíòà, â êîéòî áÿõà îáÿâåíè íÿêîè Ãîëÿìà äåâàëâàöèÿ ñ òåæêè ïîñëåäñòâèÿ çà ïî-ãîëåìè ïðîåêòè çà åêñïîðòíî ïðîèçâîäñòâî öÿëàòà èêîíîìèêà ìîæåøå(âñå îùå) äà áúäå (â Ñúðáèÿ òîâà áÿõà Fiat è Ikea), â êîéòî ïîâòîèçáåãíàòà. Âúïðîñúò å ñàìî êàê ùå ñå îòðàðåíèåòî íà öåíòðàëíîåâðîïåéñêèÿò óñïåõ íà çè ïî-íàòàòúøíàòà ëèïñà íà êðåäèòè âúðõó ðàñòåæà èçãëåæäàøå âúçìîæíî, ãëîáàëíàòà ôèñðúáñêàòà èêîíîìèêà – è íà òåçè íà îñòàíàíàíñîâà êðèçà ïðàâè ïî-íàòàòúøíèÿ ïðèòîê íà ëèòå ñòðàíè íà Çàïàäíèòå Áàëêàíè. Êðåäèòèòå êàïèòàëè ìàëêî âåðîÿòåí. ñòàâàò ïî-ñêúïè èëè ñà íåäîñòúïíè, ôèíàíñî×óæäåñòðàííè êðåäèòè âèòå ðàçõîäè íà ôèðìèòå ñå óâåëè÷àâàò – àêî êðåäèòíèÿò íåäîñòèã íå çàñòðàøàâà ëèêâèäíîñòòà íà ôèðìèòå. Äíåñ âå÷å 20 ïðîöåíòà Òðåòèÿò èçòî÷íèê íà ôèíàíñèðàíå íà âúíøíèÿ äåôèöèò â Ñúðáèÿ áÿõà ÷óæäåñòðàííèòå êðåäèòè.  òúðñåíå íà èíâåñòèöèîííè âúçìîæíîñòè ìåæäóíàðîäíèÿò ôèíàíñîâ êàïèòàë íå ñå óïëàøè äîðè îò Ñúðáèÿ, îùå ïîâå÷å, ÷å ñëåä ñïå÷åëåíè íà äâà ïúòè îò ïðîåâðîïåéñêà êîàëèöèÿ èçáîðè è ñïîðàçóìåíèå çà ñòàáèëèçàîò ñðúáñêèòå ôèðìè ñå ñìÿòàò çà íåëèêâèäíè, êîåòî îçíà÷àâà, ÷å òå íå ñà â ñúñòîÿíèå äà îáñëóæâàò äúëãîâåòå ñè. Ðàçïðîñòðàíÿâàùàòà ñå íåëèêâèäíîñò îáà÷å ùå ñå ïîÿâè ñêîðî â áàëàíñèòå íà áàíêèòå è ùå äîâåäå äî ïîíàòàòúøíî îãðàíè÷àâàíå íà êðåäèòèðàíåòî – îìàãüîñàí êðúã, ÷èéòî êðàé íå ñå âèæäà. öèÿ è àñîöèèðàíå ñ ÅÑ äúðæàâíèÿò ðèñê ïðåç 26

Èêîíîìè÷åñêè è ïîëèòè÷åñêè ïåðñïåêòèâè Ïðàâèòåëñòâîòî î÷àêâà ïðåç 2009 ã. òåìï íà ðàñòåæ îò 3,5 ïðîöåíòà, çíà÷èòåëåí ñïàä ñïðÿìî 2008 ã.(òðåòî òðèìåñå÷èå: 6,5 ïðîöåíòà), íî âñå ïàê ïîëîæèòåëíà ñòîéíîñò. Îáà÷å ñúâñåì íå å ÿñíî, îò êàêâè èçòî÷íèöè ùå ñå çàõðàíâà ñúùî òîçè ðàñòåæ. ×óæäåñòðàííèòå èíâåñòèöèè ùå ïðîäúëæàò äà ëèïñâàò è ñ îãëåä íà íàðàñíàëèòå êðåäèòíè ðàçõîäè, ñúîòâåòíî íà íåäîñòúïíîñòòà íà êðåäèòèòå, ìåñòíèòå ôèðìè ùå èçïèòâàò òðóäíîñòè äà çàïàçÿò òåêóùèÿ ñè áèçíåñ, êàìî ëè äà ïðàâÿò íîâè èíâåñòèöèè – à â äúëãîñðî÷åí ïëàí ñàìî èíâåñòèöèè, êîèòî ðàçøèðÿâàò ïðîèçâîäñòâîòî èëè ïîâèøàâàò ïðîèçâîäèòåëíîñòòà, ìîãàò äà ïîðîäÿò èêîíîìè÷åñêè ðàñòåæ. Åêñïîðòíàòà èêîíîìèêà ùå áúäå çàñåãíàòà îò ñâèâàíåòî íà ãëîáàëíèòå ïàçàðè – è òóê ïî÷òè êàòî ïðåäèìñòâî ñå îêàçâà ôàêòúò, ÷å åêñïîðòíèòå ñåêòîðè íà ñòðàíèòå íà Çàïàäíèòå Áàëêàíè ñà òîëêîâà ìàëêè.  îòäåëíè áðàíøîâå, îñîáåíî â ïðîèçâîäñòâîòî è ðàôèíèðàíåòî íà ìåòàëè, èìà îïàñåíèÿ îò äðàìàòè÷íè ñðèâîâå, à êðàõúò íà ñàìî åäíà ïî-ãîëÿìà ôèðìà ìîæå äà ñå îòðàçè êàòàñòðîôàëíî âúðõó ìàëêè íàöèîíàëíè èêîíîìèêè (âèæ ñïîìåíàòèÿ ïðèìåð ñ ×åðíà ãîðà). Äåâàëâàöèÿòà íà ìåñòíèòå âàëóòè ùå äîâåäå äî óâåëè÷àâàíå íà èíôëàöèÿòà è ùå îñêúïè íàé-âå÷å âíîñà, êîåòî, ñ îãëåä íà ñèëíàòà ñêëîííîñò êúì âíîñ íà ïîòðåáëåíèåòî, ùå ïðåäèçâèêà ÷óâñòâèòåëíè îãðàíè÷åíèÿ. Êàê òåçè îãðàíè÷åíèÿ ùå ñå îòðàçÿò ïîëèòè÷åñêè? Êàêòî îñòàíàëèòå ñòðàíè íà Çàïàäíèòå Áàëêàíè, Ñúðáèÿ å„íà ïúò çà Åâðîïà”, à â òîçè ðåãèîí ñ„Åâðîïà” íà ïúðâî ìÿñòî ñå àñîöèèðà åâðîïåéñêî íèâî íà ïîòðåáëåíèå. Çà ðàçëèêà îò Öåíòðàëíà Åâðîïà, êúäåòî ïîíå ïúðâîíà÷àëíî„çàâðúùàíåòî â Åâðîïà” ñå èíòåðïðåòèðàøå(è èäåàëèçèðàøå) ñúùî êàòî çàâðúùàíå êúì ñâîáîäàòà îò Ñúâåòñêèÿ ñúþç è îò êîìóíèçìà, íà Çàïàäíèòå Áàëêàíè ëèïñâàò îïèòà îò ïîòèñíè÷åñòâîòî îò ñòðàíà íà âúíøíà ñóïåðñèëà è ïðîèçòè÷àùà îò òîâà èäåàëèçèðàùà âðúçêà ñ Åâðîïà. Ñâúðçàíèòå ñ„Åâðîïà” î÷àêâàíèÿ ñà ïîìàòåðèàëèñòè÷íè, äîêàòî äóõîâíèòå åíåðãèè ñå íàñî÷âàò ïî-ñêîðî êúì Êîñîâî èëè Âåëèêà Àëáàíèÿ. Àêî íåùàòà ñå ðàçâèâàò äîáðå – òàêèâà ñà íàäåæäèòå íà ïðîåâðîïåéñêèòå ñèëè – ïåðñïåêòèâàòà çà ìàòåðèàëíî ïî-äîáúð æèâîò ìîæå è çàäóøè íàöèîíàëèñòè÷åñêèòå åíåðãèè. Îáà÷å êðèçàòà, êîÿòî òîçè ïúò íå å ïî ñîáñòâåíà âèíà, îòäàëå÷àâà îòíîâî ìàòåðèàëíîòî ïîäîáðåíèå. Ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè âèñîêèòå òåìïîâå íà ðàñòåæ ñúçäàâàõà âïå÷àòëåíèåòî, ÷å èêîíîìè÷åñêèÿò óïàäúê, êîéòî çàïî÷íà ïðåç îñåìäåñåòòå ãîäèíè è áåøå çàñèëåí îò âîéíèòå ïðåç äåâåòäåñåòòå ãîäèíè, âúðâè êúì ñâîÿ êðàé. Åäâà ëè íÿêîé ñå ïðèòåñíÿâàøå îò ôàêòà, ÷å ðàñòåæúò ñå îñíîâàâàøå íà ôèíàíñèðàíî ñ êðåäèòè ïîòðåáëåíèå è íå áåøå ñúïðîâîäåí îò óâåëè÷àâàíå íà åêñïîðòíàòà ñïîñîáíîñò è ïðîäóêòèâíîñòòà.  òîâà îòíîøåíèå Ñúðáèÿ íå ñå ðàçëè÷àâàøå îò ÑÀÙ. Ïîëîæèòåëíèòå ðåçóëòàòè îò ïîñëåäíèòå ãîäèíè – óâåëè÷àâàíåòî íà åäíî êàòî öÿëî ìíîãî ñêðîìíî è ïðåäèìíî ðåãèîíàëíî ìíîãî íåðàâíîìåðíî ðàçïðåäåëåíî áëàãîñúñòîÿíèå – áåøå èêîíîìè÷åñêàòà îñíîâà, âúðõó êîÿòî ïðîåâðîïåéñêàòà êîàëèöèÿ íà Áîðèñ Òàäè÷ ïîñòèãíà äâå èçáîðíè ïîáåäè ïðåç 2008 ã. Ñ íàöèîíàëèñòè÷åñêè èäåàëèçúì, êàêòî ñàì ñïîäåëè èçâåñòåí ñðúáñêè íàöèîíàëèñò, íå ìîæå äà ñå çàðåäè òðàêòîð. Òàêà, ñúñ ñâîåòî èçáîðíî ðåøåíèå, ìíîçèíñòâîòî ñå îòêàçà äà ñå îòâðúùà îò íàöèîíàëèñòè÷åñêè èíàò îò ÅÑ è ñå îòïðàâè ñúñ ñêúðöàùè çúáè ïî ïúòÿ„êúì Åâðîïà”. Êàêâî ðåøåíèå ùå âçåìå òî, êîãàòî íå ñàìî„Åâðîïà” ñå îòäàëå÷àâà, íî ñúùî è íåéíèòå öåííîñòè, îò BMW, ïðåç ìåáåëèòå Ikea, äî óäàðíàòà áîðìàøèíà íà Bosch? Ëèòåðàòóðà Inotai, Andras(2007): The European Union and Southeastern Europe. Troubled Waters Ahead? Brussel. Bo ž ovi æ , Milos; Uro š evi æ , Branko; Ž ivkovi æ , Bo š ko(2008): Global Financial Crisis: Causes and Consequences for Serbia and the Region. In: Quarterly Monitor, July–September 2008. 27

Äî ñåãà èçëåçëè èçäàíèÿ íà ïîðåäèöàòà îò ïóáëèêàöèè „Ôîðóì ñîöèàëíà äåìîêðàöèÿ – âèçèè è îïöèè çà ÞÈÅ“ 1. Âúçäåéñòâèÿòà íà ÅÑ âúðõó Åâðîïåéñêèÿ ñîöèàëåí ìîäåë è ñîöèàëíîòî åäèíñòâî Lothar Witte – Dr. Heinrich Sassenfeld 2. Íîâàòà ïîëèòè÷åñêà èêîíîìèÿ â åâðîïåéñêàòà äúðæàâà íà áëàãîäåíñòâèåòî Patrick Diamond 3. Åâðîïåéñêè èêîíîìè÷åñêè è ñîöèàëåí ìîäåë- ãåîãðàôñêà êàðòà íà ðàçëè÷íèòå èíòåðåñè Marius Busemeyer, Christian Kellermann, Alexander Petring, Andrej Stuchlik 4. Ñîöèàëäåìîêðàòè÷åñêà ïðîãðàìà ñëåä ðàçøèðÿâàíåòî íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç Christoph Z Ï pel 5. Óíãàðñêèòå âúëíåíèÿ – ñèìïòîì íà öåíòðàëíîåâðîïåéñêàòà êðèçà íà ïðèñúåäèíÿâàíåòî Michael Ehrke 6. Ñîöèàëíàòà ñïðàâåäëèâîñò çà 21 âåê ãðóïà àâòîðè 7. Ïî ïúòÿ íà ïðåðàçãëåäàíèÿ åâðîïåéñêè ìîäåë Anthony Giddens 8. Åâðîïà íà ðåãèîíèòå ãðóïà àâòîðè 9. Ìåæäó ñòàðè ðåöåïòè è íîâè ïðåäèçâèêàòåëñòâà: Åâðîïåéñêàòà ëåâèöà òðÿáâà äà ñå ïðåîðèåíòèðà Ernst Hilebrand 10. Ïå÷åëèâøèòå îò íîâèÿ Åâðîïåéñêè Äîãîâîð Jo Leinen 11. Ãúâêàâà ñèãóðíîñò íà òðóäîâèòå ïàçàðè íà Åâðîïà – òúíêàòà ëèíèÿ ìåæäó ãúâêàâîñò è ñîöèàëíà ñèãóðíîñò Inge Kaufmann, Alexander Schwann 12. Ôèíàíñîâàòà êðèçà è ðåàêöèèòå – êàêâî ñå ñëó÷è äîñåãà. Ïåò ïîäõîäà â òúðñåíåòî íà èçõîä Eric Helleiner 13. Îò ôèíàíñîâà êðèçà äî ïîâðàòíà òî÷êà Êàê“ñúáïðàéì êðèçàòà” â ÑÀÙ ñå ïðåâúðíà â ñâåòîâíà è å íà ïúò äà ïðîìåíè ãëîáàëíàòà èêîíîìèêà Jacques Sapir 28