Êîíôåäåðàöèÿ íà òðóäà„ÏÎÄÊÐÅÏÀ“ ÏÅÍÑÈÎÍÍÈ ÑÈÑÒÅÌÈ Â ÍßÊÎÈ ÑÒÐÀÍÈ ÎÒ ÅÂÐÎÏÅÉÑÊÈß ÑÚÞÇ È ÁÚËÃÀÐÈß Ñîôèÿ, àâãóñò 2009

Ñúñ ñúäåéñòâèåòî íà ðúêîâîäñòâîòî íà Íàöèîíàëíèÿ îñèãóðèòåëåí èíñòèòóò, Ìèíèñòåðñòâîòî íà òðóäà è ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà, êîåòî ñå ñúãëàñè äà ïðåäîñòàâè ïðàâîòî íà èçïîëçâàíå íà ïðåâîäíèòå ìàòåðèàëè. Áðîøóðàòà ñå ðàçïðîñòðàíÿâà áåçïëàòíî! © Êîíôåäåðàöèÿ íà òðóäà“ÏÎÄÊÐÅÏÀ” ñúñòàâèòåë- Âëàäèìèð Áîÿäæèåâ

ÑÚÄÚÐÆÀÍÈÅ Âúâåäåíèå ........................................................................................................................ 5 ×àñò I. Ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíè ñèñòåìè â íÿêîè åâðîïåéñêè ñòðàíè è ßïîíèÿ....................................................................... 9 Àâñòðèÿ............................................................................................................ 11 Áåëãèÿ............................................................................................................... 19 Âåëèêîáðèòàíèÿ............................................................................................. 25 Ãåðìàíèÿ.......................................................................................................... 30 Ãúðöèÿ.............................................................................................................. 38 Äàíèÿ................................................................................................................ 41 Èðëàíäèÿ......................................................................................................... 45 Èñïàíèÿ............................................................................................................ 51 Èòàëèÿ.............................................................................................................. 60 Ëàòâèÿ.............................................................................................................. 62 Ëèõòåíùàéí..................................................................................................... 66 Ëþêñåìáóðã..................................................................................................... 71 Íèäåðëàíäèÿ................................................................................................... 77 Íîðâåãèÿ.......................................................................................................... 83 Ïîðòóãàëèÿ...................................................................................................... 88 Ñëîâåíèÿ.......................................................................................................... 92 Ôèíëàíäèÿ....................................................................................................... 97 Ôðàíöèÿ........................................................................................................... 99 ×åõèÿ............................................................................................................... 105 Øâåéöàðèÿ..................................................................................................... 109 Øâåöèÿ........................................................................................................... 113 ßïîíèÿ............................................................................................................ 117 ×àñò II. Ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà â Áúëãàðèÿ.............................. 120 ×àñò III. "Ñðåáúðíèÿò ôîíä" â Áúëãàðèÿ........................................................... 134 Ñðàâíèòåëíà õàðàêòåðèñòèêà íà ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíèòå ñèñòåìè â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç................................................................................. 143 Îáùè ïðèíöèïè íà ôèíàíñèðàíå íà îñèãóðèòåëíèòå ñèñòåìè â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç.................................................................................................. 179 Ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíè âíîñêè â ñòðàíèòå îò Åâðîïåéñêèÿ ñúþç.............. 189 3

4

ÂÚÂÅÄÅÍÈÅ Ðåôîðìàòà â îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà îò 2000-òà ãîäèíà áåøå ïðåäèçâèêàíà îò ïðîìåíèòå â ñòîïàíñêèÿ è îáùåñòâåíî-ïîëèòè÷åñêè æèâîò íà ñòðàíàòà, ðàçðàñòâàùàòà ñå ñèâà èêîíîìèêàòà, âèñîêàòà áåçðàáîòèöà, âëîøåíàòà äåìîãðàôñêà õàðàêòåðèñòèêà íà íàñåëåíèåòî, âèñîêèÿ ðàçìåð íà îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè âúðõó ðàáîòîäàòåëèòå, ðàáîòíèöèòå è ñëóæèòåëèòå. Ðåôîðìàòà òðÿáâàøå äà áúäå ïðîâåäåíà, çà äà ñå îòãîâîðè íà ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêèòå ðåàëíîñòè è äà íå ñå äîïóñíå öÿëîñòåí ñðèâ íà íàöèîíàëíàòà îñèãóðèòåëíà ñèñòåìà.  îáëàñòòà íà ïåíñèîííîòî îñèãóðÿâàíå, ðåôîðìàòà áåøå çàìèñëåíà è ïðîâåäåíà ñ îãëåä ïîñòèãàíå íà àäåêâàòíîñò íà ïåíñèèòå è ôèíàíñîâà óñòîé÷èâîñò íà áàçàòà íà óâåëè÷àâàíå íà ëè÷íèÿ îñèãóðèòåëåí ïðèíîñ è ëè÷íàòà îòãîâîðíîñò íà îñèãóðÿâàùèòå ñå ëèöà çà ðàâíèùåòî íà áúäåùèòå èì çàìåñòâàùè äîõîäè îò ïåíñèè.  òîçè ñìèñúë, íàðåä ñúñ ñîëèäàðíàòà ïóáëè÷íà ðàçõîäî-ïîêðèâíà ïåíñèîííà ñõåìà ñå ðàçêðèõà è äâå íîâè êàïèòàëèçèðàíè ñõåìè – çà çàäúëæèòåëíîòî äîïúëíèòåëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå â óíèâåðñàëíè è ïðîôåñèîíàëíè ïåíñèîííè ôîíäîâå è çà äîáðîâîëíî îñèãóðÿâàíå â ÷àñòíè ïåíñèîííè ôîíäîâå. Îñúùåñòâåíà ïî íà÷èí, îñèãóðÿâàù áúäåùà ñòàáèëíîñò è ñèãóðíîñò çà äîõîäèòå íà áúäåùèòå ïåíñèîíåðè, ïîíàñòîÿùåì ó÷àñòíèöè â îñèãóðèòåëíèÿ ïðîöåñ, ïî ñúùåñòâî ñ ðåôîðìàòà áåøå íàðóøåí îáùåñòâåíèÿò äîãîâîð ìåæäó ïîêîëåíèÿòà îò 50-òå ãîäèíè íà ìèíàëèÿ âåê è ïîòúðïåâøè ñå îêàçàõà õîðàòà, êîèòî ñúçíàòåëíî è îòãîâîðíî áÿõà èçäúðæàëè ïðåäèøíèòå ïåíñèîíåðè è î÷àêâàõà ñúùîòî â ãîäèíèòå íà ñâîåòî ïåíñèîíèðàíå. Òåõíèÿò òðóä è äúëãîãîäèøíîòî èì ó÷àñòèå â îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà áÿõà â ãîëÿìà ñòåïåí îáåçëè÷åíè, à äîõîäèòå èì îò ïåíñèè ðåäóöèðàíè è ðÿçêî íàìàëåíè. Íåãàòèâíîòî îòíîøåíèå íà ïåíñèîíåðèòå êúì ôèëîñîôèÿòà íà ïåíñèîííàòà ðåôîðìà êàòî öÿëî ñå çàñèëè ñëåä íàðóøàâàíåòî íà ðåãëàìåíòèðàíèòå ñ ÊÇÎÎ(îò 2003 ã. ÊÑÎ) ïîñòàíîâêè çà àêòóàëèçàöèÿ è èíäåêñàöèÿ íà ïåíñèèòå ïðåç 2002- 2005 ãîäèíà. Êàòî ñëåäñòâèå ñå ïîëó÷è: s ðÿçêî èçîñòàâàíå íà äîõîäèòå îò ïåíñèè îò ïîñòèãíàòèòå ñëåä 2000 ãîäèíà ðúñòîâå â èêîíîìè÷åñêî ðàçâèòèå è ãîäèøåí îñèãóðèòåëåí äîõîä, êàêòî è îò æèçíåíîòî ðàâíèùå â ñòðàíàòà; s èçîñòàâàíå ñ îêîëî 25 íà ñòî íà ðàçìåðèòå íà ñòàðèòå ïåíñèè â ñðàâíåíèå ñ íîâî îòïóñíàòèòå ïåíñèè ïðè ðàâåí ïðèíîñ â îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà; s ïðîìÿíà íà íàä 200 õèë.ïåíñèè çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò â òàêèâà çà èíâàëèäíîñò ïðåç òîçè ïåðèîä, äúëæàùà ñå íà èçïîëçâàíàòà âúçìîæíîñò(îòìåíåíà îò 2006 ã.) çà ïðå-ïåíñèîíèðàíå âúðõó íîâà îñèãóðèòåëíà áàçà; s ïîñòàâÿíå íà åäíà íå ìàëêà ÷àñò îò ïåíñèîíåðèòå(îêîëî 300 õèë. äóøè) â çàâèñèìîñò îò çàùèòíàòà ñèñòåìà íà ñîöèàëíîòî ïîäïîìàãàíå ïîðàäè èíâàëèäíîñò è îáåäíÿâàíå. Èíåðöèÿòà â äåéñòâèÿòà íà ïðàâèòåëñòâîòî íà òðîéíàòà êîàëèöèÿ ïî îòíîøåíèå íà ðåàëíàòà àêòóàëèçàöèÿ íà ñòàðèòå ïåíñèè è ïðåâåæäàíåòî èì êúì íàñòîÿùàòà èëè áëèçêà äî íåÿ îñèãóðèòåëíà áàçà(îñèãóðèòåëåí äîõîä), êàêòî è ñðàâíèòåëíî âèñîêîòî óâåëè÷àâàíå íà ìèíèìàëíèòå ïåíñèè ïðåç 2006 ã. áåç ïîñëåäâàùà äèôåðåíöèàöèÿ íà îñòàíàëèòå ïåíñèè, ñúùî íå äîïðèíåñå çà ïî5

äîáðÿâàíå íà ðàâíèùåòî íà èçïëàùàíèòå ïåíñèè. Íåùî ïîâå÷å, ñúùåñòâåíî ñå íàðóøè áàëàíñà â ïåíñèîííàòà ñèñòåìà è çà ñìåòêà íà êðèâîðàçáðàíà ñîëèäàðíîñò ñå ñòèãíà äî íåñïðàâåäëèâîñò â îò÷èòàíåòî íà ëè÷íèÿ îñèãóðèòåëåí ïðèíîñ íà ïåíñèîíåðèòå. Áúëãàðñêèÿò ïåíñèîíåð, êàêòî è áúëãàðñêèÿò ðàáîòåù, ñå îêàçà íå ñàìî íàé-áåäíèÿò ïåíñèîíåð â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, íî è íà Áàëêàíèòå, à òîé çàñëóæàâà çíà÷èòåëíî ïî-äîáðà ó÷àñò, ïî-äîáúð æèâîò è äîñòîéíè ñòàðèíè. Èìåííî çà òîâà ÊÒ"Ïîäêðåïà", ïîñëåäîâàòåëíà â ñîöèàëíî-çàùèòíèòå ñè äåéñòâèÿ, íå ìîæå äà îñòàíå áåçðàçëè÷íà è áåçó÷àñòíà êúì ñúäáàòà íà ñâîèòå ðîäèòåëè. Îùå ïîâå÷å, ÷å ñèíäèêàëíèòå ÷ëåíîâå, íàñòîÿùè ðàáîòíèöè è ñëóæèòåëè, ðàçáèðàò, ÷å àêî äíåñ íå áúäàò çàùèòåíè ïåíñèîííèòå ïðàâà íà íàñòîÿùèòå ïåíñèîíåðè, óòðå è òåõíèòå ïðàâà ùå ñå îêàæàò íåçàùèòåíè, à òîâà ðóøè âÿðàòà èì â íàäåæäíîñòòà íà îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà. ÊÒ"Ïîäêðåïà" ó÷àñòâà â ðàçëè÷íè ôîðóìè è êîìèñèè, êàêòî è â ïîäãîòîâêà íà ìàòåðèàëè, ñâúðçàíè ñ èçïúëíåíèå íà àíãàæèìåíòèòå íà Áúëãàðèÿ ñëåä ïðèåìàíåòî íè â ÅÑ çà ïîñòèãàíå íà íåçàâèñèìà è ôèíàíñîâî óñòîé÷èâà áúëãàðñêà ïåíñèîííà ñèñòåìà. Âúâåäåíèÿò îò ÅÑ ïðåç 2001 ãîäèíà îòâîðåí ìåòîä íà êîîðäèíàöèÿ íà áàçàòà íà 11 îáùè öåëè èçèñêâà: çàïàçâàíå íà êàïàöèòåòà íà ñèñòåìèòå äà èçïúëíÿâàò ñîöèàëíèòå ñè ôóíêöèè, äà ïîääúðæàò ôèíàíñîâà ñòàáèëíîñò è äà ïîñðåùàò ïðîìåíÿùèòå ñå ôóíêöèè íà îáùåñòâîòî. Ìîæå äà ñå êàæå, ÷å ñ ðåôîðìàòà â áúëãàðñêàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà ñà ïîñòàâåíè îñíîâèòå íà åäíà ìîäåðíà, îòãîâàðÿùà íà åâðîïåéñêèòå öåëè ïåíñèîííà ñèñòåìà. Òÿ îáà÷å å ñèñòåìà íà áúäåùåòî, ñèñòåìà, êîÿòî ùå îñèãóðè ïðèåìëèâè çà îáùåñòâåíîòî ðàçâèòèå äîõîäè îò ïåíñèè çà ïåíñèîíèðàùèòå ñå ñëåä 2015 – 2020 ãîäèíà. Íî òðóäíî ìîæå äà îòãîâîðè íà ïðåäèçâèêàòåëñòâàòà, ñòîÿùè ïðåä äíåøíèòå ïåíñèîíåðè è îñîáåíî íà òåçè, ñâúðçàíè ñ ïîääúðæàíåòî íà àäåêâàòåí ðàçìåð íà ïåíñèèòå. Îùå ïîâå÷å, êîãàòî ïðèõîäèòå â ïóáëè÷íèÿ ðàçõîäî-ïîêðèâåí ñòúëá íåïðåêúñíàòî íàìàëÿâàò çà ñìåòêà íà êàïèòàëèçèðàíèòå óíèâåðñàëíà è ïðîôåñèîíàëíà ñõåìè, çà ñìåòêà íà íåïðåêúñíàòîòî íàìàëÿâàíå íà îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè íà ðàáîòîäàòåëèòå, çà ñìåòêà íà èçïúëíåíèåòî íà ðàçëè÷íè çà ðàçëè÷íèòå ïðàâèòåëñòâà ïîëèòèêè, íåñâúðçàíè ïðÿêî ñ ôóíêöèèòå è çàäà÷èòå íà Íàöèîíàëíèÿ îñèãóðèòåëåí èíñòèòóò(ãàðàíòèðàíè ìèíèìàëíè ïåíñèè, ðåøàâàíå íà äåìîãðàôñêè è çäðàâíè ïðîáëåìè, "ïîäàðÿâàíå" íà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è ñúîòâåòíî íà îñèãóðèòåëíè âíîñêè, â ò.÷. çà çåìåäåëñêè ñòîïàíè, çà ñèëîâè ìèíèñòåðñòâà è ïð.). Êàòî ðåçóëòàò äåôèöèòúò â áþäæåòà íà ðàçõîäî-ïîêðèâíàòà ñîëèäàðíà ïåíñèîííà ñõåìà ðàñòå, à òîâà îò ñâîÿ ñòðàíà å îñíîâàòåëíà ïðè÷èíà çà çàäúðæàíå íà ðàâíèùàòà íà èçïëàùàíèòå ïåíñèè. Áëèçî ïîëîâèíàòà îò ïåíñèîíåðèòå ïîëó÷àâà ò.í. ëè÷íè ïåíñèè çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò ñ ðàçìåð äî 120 ëâ. è ñðåä òÿõ äîìèíèðàò òåçè íà âúçðàñò 70 è ïîâå÷å ãîäèíè. Èçêëþ÷èòåëíî íèñúê å è êîåôèöèåíòúò íà çàìåñòâàíå íà äîõîäà. ÊÒ"Ïîäêðåïà" íàñòîÿâà Ïðàâèòåëñòâîòî äà èçïúëíè ïîñòèãíàòèòå äîãîâîðåíîñòè ñ Ïàêòà çà èêîíîìè÷åñêî è ñîöèàëíî ðàçâèòèå(2006 – 2009 ã) êàòî åäíîâðåìåííî ñ òîâà ïðîâåäå ìîíèòîðèíã çà îöåíêà îò íåçàâèñèìè åêñïåðòè íà âúçäåéñòâèåòî íà ðåôîðìàòà âúðõó ñòàáèëèçèðàíåòî íà ïóáëè÷íàòà ñîëèäàðíà ðàçõîäî-ïîêðèâíà ïåíñèîííà ñõåìà è âúçìîæíîñòèòå é çà ïîñòèãàíå íà àäåêâàòíè ïåíñèè çà íàñòîÿùèòå ïåíñèîíåðè, êàêòî è çà òåçè, êîèòî ùå ñå ïåíñèîíèðàò äî ìîìåíòà íà ðåàëíîòî äåéñòâèå íà êàïèòàëîâèòå ïåíñèîííè ñõåìè. 6

Ðåøèòåëíî ñå ïðîòèâîïîñòàâÿìå íà îïèòèòå íà ïðàâèòåëñòâîòî ñèñòåìàòè÷íî äà íàìàëÿâà è äà ïðåðàçïðåäåëÿ îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè çà ïåíñèîííàòà ñèñòåìà è îñîáåíî çà íåéíèÿ ñîëèäàðåí ðàçõîäî-ïîêðèâåí ñòúëá, êàêòî è äà ïîääúðæà ôîðìèðàíàòà îáùåñòâåíà íàãëàñà çà îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè êàòî òåæêî áðåìå çà ìëàäîòî ïîêîëåíèå è ïðå÷êà ïðåä áèçíåñà çà ðàçâèòèå íà èêîíîìèêàòà. Íèå èçèñêâàìå îò âñè÷êè ïðàâèòåëñòâà äà ðåàëèçèðàò ïîëèòèêè, íàñî÷åíè êúì èçïúëíåíèå íà öåë 1 îò åäèíàäåñåòòå øèðîêè öåëè îò Ëàåêåí çà ïîëèòèêàòà çà àäåêâàòíè è óñòîé÷èâè ïåíñèè, à èìåííî-"äà ñå îñèãóðè, ÷å âúçðàñòíèòå õîðà íå ñà ïîñòàâåíè â ðèñê îò áåäíîñò è ÷å ùå ìîãàò äà ñå ðàäâàò íà ïðèåìëèâ ñòàíäàðò íà æèâîò, ÷å ùå ìîãàò äà ñïîäåëÿò èêîíîìè÷åñêîòî áëàãîñúñòîÿíèå â òåõíèòå ñòðàíè è ñúîòâåòíî ùå ìîãàò àêòèâíî äà ó÷àñòâàò â ïóáëè÷íèÿ, ñîöèàëåí è êóëòóðåí æèâîò". Âúçìîæíîñòè çà äîïúëíèòåëíè ñðåäñòâà â ïðèõîäíàòà ÷àñò íà ðàçõîäîïîêðèâíàòà ñõåìà çà îñúâðåìåíÿâàíå íà ïåíñèèòå ìîãàò äà ñå íàìåðÿò è ïðè ïîëîæåíèå, ÷å äúðæàâàòà â êà÷åñòâîòî ñè íà âñå îùå íàé-ãîëÿì ðàáîòîäàòåë, è ãåíåðàòîð íà ïîëèòè÷åñêè ïðîãðàìè, çàïî÷íå äà èçïëàùà êîðåêòíî âñè÷êè ñâîè çàäúëæåíèÿ êúì îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà. ÊÒ"Ïîäêðåïà" ñ èçäàâàíåòî íà òàçè áðîøóðà öåëè äà ïðåäîñòàâè èíôîðìàöèÿ íà âñè÷êè ñâîè ÷ëåíîâå è çàèíòåðåñîâàíè çà ïåíñèîííèòå ñèñòåìè â ðàçëè÷íè ñòðàíè, çà ïðîáëåìèòå â òÿõ, çà ðàçëè÷íèòå ðåøåíèÿ, êîèòî ñà áèëè âçåìàíè. Öåëòà å îïèòúò íà òåõíèòå ãðåøêè è óñïåõè äà ñòàíå äîñòúïåí êàêòî çà ñèíäèêàëíèòå ÷ëåíîâå è òåõíèòå ðúêîâîäñòâà, òàêà è çà âñè÷êè óïðàâëÿâàùè, íà êîèòî èì ïðåäñòîè äà âçåìàò ðåøåíèÿ çà ïðîìÿíà â ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà. Îñîáåíî ìÿñòî å îòäåëåíî è íà áúëãàðñêèÿ îïèò, êàêòî è íà íàé-íîâèÿ çàêîí çà ò.íàð."Ñðåáúðåí ôîíä" â Áúëãàðèÿ. ÊÒ"Ïîäêðåïà" èçðàçÿâà áëàãîäàðíîñò íà ðúêîâîäñòâîòî íà Íàöèîíàëíèÿ Îñèãóðèòåëåí Èíñòèòóò, êîéòî ëþáåçíî ïðåäîñòàâè çà ïîëçâàíå ÷àñò îò ìàòåðèàëèòå â òàçè áðîøóðà, êàêòî è íà ÌÒÑÏ, êîåòî ñúäåéñòâà ÷ðåç ñâîÿòà èíôîðìàöèîííà áàçà è ïðåâîäíè ìàòåðèàëè òàçè áðîøóðà äà ñòàíå ôàêò. Ñïåöèàëíè áëàãîäàðíîñòè èçðàçÿâàìå êúì Ôîíäàöèÿ"Ôðèäðèõ Åáåðò"- Ðåãèîíàëíî áþðî Ñîôèÿ, êîåòî ôèíàíñîâî îñèãóðè îòïå÷àòâàíåòî íà áðîøóðàòà è ñåìèíàðà, íà êîéòî áÿõà äèñêóòèðàíè âúïðîñèòå, çàñåãíàòè â íåÿ. 7

8

×ÀÑÒ I. ÏÅÍÑÈÎÍÍÎ ÎÑÈÃÓÐÈÒÅËÍÈ ÑÈÑÒÅÌÈ Â ÍßÊÎÈ ÅÂÐÎÏÅÉÑÊÈ ÑÒÐÀÍÈ È ßÏÎÍÈß Â òàçè ÷àñò îò ïóáëèêàöèÿòà ñå ïðàâè ïðåãëåä íà ïîëîæåíèåòî íà ïåíñèîííàòà ðåôîðìà â íÿêîè ñòðàíè îò Åâðîïà è ßïîíèÿ. Òîçè èíôîðìàöèîíåí ïðåãëåä èìà çà öåë äà ïîêàæå õàðàêòåðíèòå îñîáåíîñòè â íàöèîíàëíèòå ïðàêòèêè íà îòäåëíèòå äúðæàâè. Âúïðîñúò, ñâúðçàí ñ ïðîâåæäàíåòî íà ïåíñèîííàòà ðåôîðìà å åäèí îò îñíîâíèòå åëåìåíòè, íåïðåêúñíàòî ïðèñúñòâàù è îáñòîéíî ðàçèñêâàí â ïóáëè÷íèòå äåáàòè íà âñè÷êè ðàçâèòè ñòðàíè. Îò íà÷àëîòî íà 80-òå ãîäèíè çàïî÷íà ïðîöåñ íà àäàïòèðàíå è ðåôîðìèðàíå íà ïåíñèîííèòå ñèñòåìè, êîéòî êàêòî èçãëåæäà ùå ïðîäúëæè è ïðåç ñëåäâàùèòå ãîäèíè. Ðåôîðìèðàíåòî íà òåçè ñèñòåìè ñå å íàëîæèëî ãëàâíî îò íàñòúïèëèòå ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêè ïðîìåíè, ñúîòâåòíî îñòàðÿâàíåòî íà ïåíñèîííèòå ðåæèìè è íåîáõîäèìîñòòà îò òÿõíîòî îñúâðåìåíåíî ôóíêöèîíèðàíå, íà÷èíèòå èì íà ôèíàíñèðàíå è ðàçïðåäåëÿíå, êàêòî è äåìîãðàôñêîòî ðàçâèòèå.  ìåæäóíàðîäåí ïëàí âñè÷êè ãîëåìè îáùåñòâåíè ïåíñèîííè ðåæèìè ñå ôèíàíñèðàò ïî åäèí è ñúùè íà÷èí. Îòäåëÿíåòî íà ïåíñèîííèòå ôîíäîâå ñúñ ñâîèòå ñîáñòâåíè ïðàâèëà è ìåõàíèçìè ïðåäñòàâëÿâà, îò òåõíè÷åñêà ãëåäíà òî÷êà, åäíà äîáðà ñèñòåìà, ïîçâîëÿâàùà ïîñòèãàíåòî íà îïðåäåëåíî ðàâíîâåñèå íà ðåæèìèòå âúâ âðåìåòî.  öÿë ñâÿò ñúùåñòâóâà ãîëÿìî ðàçíîîáðàçèå ïðè ðàçïðåäåëÿíåòî íà ñðåäñòâàòà â ïåíñèîííèòå ðåæèìè. Ñúùåñòâóâàò ñòðàíè, êîèòî èçïëàùàò ïðåäâàðèòåëíî äîãîâîðåíè ïåíñèè, êàêâàòî å ïðàêòèêàòà íà Âåëèêîáðèòàíèÿ è ßïîíèÿ èëè ïåíñèè, ïðîïîðöèîíàëíè íà çàïëàòàòà, êàêâàòî å ïðàêòèêàòà íà ÑÀÙ, Ãåðìàíèÿ è Èñïàíèÿ èëè ïåíñèè, ïîëó÷àâàùè ñå îò íàòðóïâàíå íà âíîñêè, êîåòî ñå íàáëþäàâà ïðè íîâèòå ïåíñèîííè ðåæèìè, âúâåäåíè â Èòàëèÿ è Øâåöèÿ. Îò òåõíè÷åñêà ãëåäíà òî÷êà ïîëîæåíèåòî å åäíî è ñúùî è âúâ âñè÷êè ñëó÷àè ñå öåëè äúëãîñðî÷íî ðàçïðåäåëåíèå è öåëåñúîáðàçíî èçïîëçâàíå íà èçòî÷íèöèòå, ãàðàíòèðàùè äúëãîòðàéíîñòòà íà ñèñòåìèòå. Èçïîëçâàíèòå íîâè ìåõàíèçìè íà ñúãëàñóâàíå è ìåòîäèòå, ñëåäâàíè îò õîäà íà ðåôîðìàòà, âúïðåêè òÿõíàòà çíà÷èìîñò, îñòàâàò âñå îùå ìàëêî ïîçíàòè. Îñíîâíîòî â äåéíîñòèòå, êîèòî ñå èçâúðøâàò îò âñè÷êè ñòðàíè å ñâúðçàíî â ÷èñòî òåõíè÷åñêè àñïåêò ñ: óâåëè÷àâàíå íà âúçðàñòòà çà èçëèçàíå â ïåíñèÿ, ïðîìÿíà â ïðàâèëàòà íà èç÷èñëÿâàíå è èíäåêñèðàíå íà ïåíñèèòå, ó÷àñòèå â îïðåäåëÿíåòî íà ðàçìåðà íà âíîñêèòå è èçòî÷íèöèòå íà ôèíàíñèðàíå è ò.í. Íàñòîÿùàòà ïóáëèêàöèÿ èëþñòðèðà ðàçëè÷íèòå ïîäõîäè â îáëàñòòà íà ïåíñèîííàòà ñèñòåìà. Íÿêîè îò òÿõ ïðåäñòàâëÿâàò ïðèìåð çà ðàçâèòè ñòðàíè, ïðîâåëè äúëáîêà ðåôîðìà â ïåíñèîííèòå ñè ñèñòåìè.  îáù ïëàí òåçè ñòðàíè ñà èçãðàäèëè ïðîöåäóðè è êîíñóëòàòèâíè îðãàíè, êîèòî ïîçâîëÿâàò íà ðàçëè÷íè ëèöà äà âçåìàò ó÷àñòèå ïðè ôîðìèðàíåòî íà ïîëèòè÷åñêè ðåøåíèÿ â îáëàñòòà íà ïåíñèîííàòà ðåôîðìà. Ïî òîçè íà÷èí âúâ âñÿêà åäíà îò òåçè ñòðàíè ìîæå äà ñå çàáåëåæè ïîä ðàçëè÷íè ôîðìè ó÷àñòèåòî íà îðãàíèçàöèèòå íà ðàáîòîäàòåëèòå è ðàáîòíèöèòå, ðàçëè÷íè ïðîôåñèîíàëèñòè è êîìïåòåíòíè ëèöà, ðàáîòåùè â òàçè îáëàñò. Ïðèìåðúò íà ïîñëåäíî ïðîâåäåíèòå ðåôîðìè 9

ïîçâîëÿâà äà ñå èëþñòðèðà íà÷èíúò, ïî êîéòî ôóíêöèîíèðàò ìåõàíèçìèòå è ïî êîéòî ñå íàìåñâàò è âçèìàò îòíîøåíèå îòäåëíèòå êîìïåòåíòíè ëèöà. Íàïðàâåíà å îöåíêà è ñà èçòúêíàòè ïîëîæèòåëíèòå è îòðèöàòåëíèòå ñòðàíè íà íàöèîíàëíèòå ïðàêòèêè â îáëàñòòà íà ïåíñèîííàòà ðåôîðìà. 10

ÀÂÑÒÐÈß I. Îñíîâíè ïðèíöèïè íà ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà 1. Îáõâàò íà ñèñòåìàòà Ïåíñèîííàòà ñèñòåìà íà Àâñòðèÿ å èçãðàäåíà íà ïðèíöèïà"pay-as-yougo" 1 , êàòî äúðæàâàòà ñúùî ó÷àñòâà âúâ ôèíàíñèðàíåòî â íÿêîè ñïåöèôè÷íè ñëó÷àè. Ó÷àñòèåòî íà âñè÷êè çàåòè å çàäúëæèòåëíî. Òåõíèòå ïîëçè çàâèñÿò îò äîõîäà èì è îò ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ. Íå ñå îñèãóðÿâàò ñàìî òåçè, ÷èèòî äîõîäè ñà ïîä 316.19 åâðî íà ìåñåö. Àâñòðèéñêàòà ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíà ñèñòåìà îáõâàùà âñè÷êè õîðà ñ òðóäîâè äîõîäè. Ñúùåñòâóâàò åäíà îáùà ñèñòåìà, êîÿòî çàñÿãà âñè÷êè ðàáîòåùè è ñúäúðæà îòäåëíè ðàçïîðåäáè çà íÿêîè ïðîôåñèîíàëíè ñúñëîâèÿ(íàïðèìåð ìèíüîðè); äâå ñïåöèàëèçèðàíè ñèñòåìè, êîèòî ñúîòâåòñòâàò íà îáùàòà - çà çåìåäåëñêè ñòîïàíè è çà õîðà ñúñ ñâîáîäíè ïðîôåñèè; ðàçëè÷íè ñèñòåìè çà äúðæàâíè ñëóæèòåëè(íàïðèìåð âúâ ôåäåðàëíîòî ïðàâèòåëñòâî, â ìèíèñòåðñòâàòà èëè â óïðàâàòà íà ðàçëè÷íè ðàéîíè). Èìà è ïåíñèîííè ñõåìè çà îïðåäåëåíè ïðîôåñèè íà ñâîáîäíà ïðàêòèêà(àäâîêàòè, ëåêàðè), êàêòî è ïîäîáíè ñïåöèàëèçèðàíè ñõåìè(çà íîòàðèóñè). Âñè÷êè òåçè ñèñòåìè ñà îò êëàñè÷åñêèÿ âèä ïúðâè ñòúëá, ñ èçêëþ÷åíèå íà ñõåìèòå çà íÿêîè ñâîáîäíè ïðîôåñèè èëè çàåòîñò íà õîíîðàð, êîèòî ôóíêöèîíèðàò â äîïúëíåíèå íà îáè÷àéíàòà ñïåöèàëèçèðàíà ñèñòåìà çà ñàìîíàåòè. Ïî ïðèíöèï ïåíñèÿòà çàâèñè îò ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà ïåðèîäà, ïðåç êîéòî äàäåí ÷îâåê å ó÷àñòâàë â ñõåìàòà, è îò îáùàòà ñóìà íà âíîñêè. Ìèíèìàëíîòî èçèñêâàíå çà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ å èíäèâèäúò äà èìà 180 ìåñåöà îñèãóðèòåëåí ñòàæ â ïîñëåäíèòå 360 êàëåíäàðíè ìåñåöà. Çà ïîëó÷àâàíå íà ïúëíà ïåíñèÿ èçèñêâàíåòî å 40ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Äúðæàâíàòà ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíà ñèñòåìà â Àâñòðèÿ ïðàêòè÷åñêè îáõâàùà öÿëîòî ðàáîòåùî íàñåëåíèå. Àêî îòãîâàðÿò íà óñëîâèÿòà çà îòïóñêàíå íà ïåíñèÿ, 80% îò ìúæåòå è 60% îò æåíèòå ñà âêëþ÷åíè â äúðæàâíàòà ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíà ñõåìà. Îñâåí òîâà èìà ïåíñèè ïî ñïåöèàëèçèðàíàòà ñõåìà çà äúðæàâíè ñëóæèòåëè, êîèòî íå ñà âçåòè ïðåäâèä â ïîñî÷åíèòå ïðîöåíòè. Çíà÷èòåëíè ïðåîáðàçîâàíèÿ â îáõâàòà íà ïåíñèîíåðèòå íàñòúïâàò ñ âúâåäåíàòà ïðåç þëè 1996ã. êàòåãîðèÿ íà ò. íàð. îòñêîðî ñàìîíàåòè ðàáîòíèöè. Òàçè ðåôîðìà ñå îïèòâà äà âêëþ÷è òàì, êúäåòî å âúçìîæíî, âñè÷êè õîðà ñ òðóäîâè äîõîäè â ñèñòåìà çà îñèãóðèòåëíî ïëàùàíå. Ñëåäîâàòåëíî, òàêà ñå îáõâàùàò õîðàòà ñúñ ñâîáîäíè ïðîôåñèè, êîèòî îñòàâàò èçâúí òðàäèöèîííèòå çà òúðãîâñêè ïðåäïðèÿòèÿ èëè êîìïàíèè òðóäîâè ðàçïîðåäáè(òåëåâèçèîííè ðàáîòíèöè, ñàìîíàåòè, êîèòî ðàáîòÿò íà áàçàòà íà òðóäîâè äîãîâîðè). Îñâåí òîâà ÷ðåç òàçè ðåôîðìà ñå îñèãóðÿâà âúçìîæíîñò è çà õîðàòà ñ íèñêîïëàòåí òðóä (ìåñå÷åí äîõîä îò òðóäîâà çàåòîñò, íåíàäõâúðëÿù 3,977 àâñòðèéñêè øèëèíãà 2 ) äà áúäàò âêëþ÷åíè â çàäúëæèòåëíî èëè äîáðîâîëíî îñèãóðèòåëíî ïëàùàíå. Áëàãîäàðåíèå íà òåçè ìåðêè îùå 60,000 äóøè ùå ñå ïðèñúåäèíÿò êúì çàäúëæèòåëíàòà ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíà ñõåìà. 1 "Ðàçõîäíî-ïîêðèâåí ñîëèäàðåí ïðèíöèï"- ïåíñèîííèòå âíîñêè çà ðàáîòåùèòå äíåñ ñëóæàò çà èçïëàùàíå íà ïåíñèèòå íà äíåøíèòå ïåíñèîíåðè. 2 Îò 1 ÿíóàðè 1999 ã. çà áåçêàñîâè îïåðàöèè, ñúîòâåòíî îò 1 ÿíóàðè 2002 ã. çà âñè÷êè îïåðàöèè 1EUR=13.7603 àâñòðèéñêè øèëèíãà. 11

2. Äîïúëíèòåëíè ñèñòåìè  Àâñòðèÿ âòîðèÿò ñòúëá(äîïúëíèòåëíèòå ïåíñèîííè ñõåìè) òðàäèöèîííî èãðàå âòîðîñòåïåííà ðîëÿ. Òóê íå ñúùåñòâóâà îáùà çàäúëæèòåëíà ñõåìà ïî âòîðèÿ ñòúëá. Äàííèòå ïîêàçâàò, ÷å ñàìî îêîëî 300,000 äóøè ó÷àñòâàò â äîïúëíèòåëíè ïåíñèîííè ñõåìè, îò êîèòî èëè âå÷å ïîëó÷àâàò, èëè î÷àêâàò äà ïîëó÷àò îïðåäåëåíè ñóìè. Òðåòèÿò ñòúëá(èíäèâèäóàëíè ïåíñèîííè ñõåìè) â Àâñòðèÿ çàâèñè îò ëè÷íàòà ïðåöåíêà íà âñåêè ÷îâåê. Äàíú÷íèòå ðåôîðìè îò 2000ã. ïðåäîñòàâÿò ñòèìóë çà èíäèâèäóàëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå ÷ðåç ìîäåëà íà äîïúëíèòåëíèòå âíîñêè. Òàêà ñå äàâà ïðåäèìñòâî íà äîïúëíèòåëíèòå ñõåìè ñ ÷àñòíè îñèãóðèòåëíè êîìïàíèè, íà âíîñêèòå íà ðàáîòíèöèòå êúì äàäåí ïåíñèîíåí ôîíä(êîåòî å ÷àñò îò âòîðèÿ ñòúëá), íà ñïåñòÿâàíèÿ â ïåíñèîíåí èíâåñòèöèîíåí ôîíä èëè íà äîáðîâîëíè äîáàâêè ïî äúðæàâíàòà ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíà ñõåìà. Äîïúëíèòåëíèòå ñóìè, âúçñòàíîâåíè îò äúðæàâàòà ïðåç 2000ã., ñà ìàêñèìóì 481.61 øèëèíãà. Ñóìèòå ïî èíäèâèäóàëíèòå ñõåìè, êîèòî âëèçàò â ìîäåëà íà äîïúëíèòåëíèòå âíîñêè, íå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè. Àëòåðíàòèâà íà òîâà å âúçìîæíîñòòà ïðè íÿêîè âèäîâå èíäèâèäóàëíè ñõåìè íàïðàâåíèòå âíîñêè äà ñå èçâàäÿò îò îáëàãàåìèÿ äîõîä êàòî íîðìàòèâíî ïðèçíàòè ðàçõîäè. Íî òîçè ïîäõîä ìîæå äà ñå ïðèëîæè ñàìî çà åäíà ÷åòâúðò îò âíîñêèòå äî îïðåäåëåí ôèêñèðàí òàâàí, êîéòî çàâèñè îò ãîëåìèíàòà íà äîìàêèíñòâîòî. Çà äà îíàãëåäèì ñúîòíîøåíèåòî ìåæäó òðèòå ñòúëáà â ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà íà Àâñòðèÿ, ùå ïîñî÷èì, ÷å 94% îò íàñåëåíèåòî ó÷àñòâà â ïúðâèÿ ñòúëá, à âúâ âòîðèÿ è òðåòèÿ- ïî 3%. II. Ôèíàíñèðàíå íà ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà 1. Îñíîâåí ïðèíöèï  Àâñòðèÿ îáùàòà ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíà ñèñòåìà ñå ãðàäè âúðõó ïðèíöèïà çà èçïëàùàíå íà ïåíñèèòå âúç îñíîâà íà ïðàâåíèòå ïðåç ãîäèíèòå íà òðóäîâèÿ ñòàæ âíîñêè. Àâñòðèéñêàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà ñå ôèíàíñèðà ÷ðåç îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Îáùàòà îñèãóðèòåëíà òåæåñò å 20.80%, êàòî 10.25% ñå ïàäà íà çàåòèÿ, à 12.55% çà ðàáîòîäàòåëÿ. Ìàêñèìàëíèÿò îñèãóðèòåëåí äîõîä å 3,450 åâðî íà ìåñåö, à â íÿêîè ñëó÷àé(ïðè 13 è 14 çàïëàòà)- 6,900 åâðî íà ìåñåö). 2. Èçòî÷íèöè íà ôèíàíñèðàíå Òîâà ñà âíîñêèòå, èçïëàùàíè îò îñèãóðÿâàùèòå ñå(è òåõíèòå ðàáîòîäàòåëè, àêî íå ñà ñàìîíàåòè), è äúðæàâíèòå ñóáñèäèè. Ó÷àñòèåòî íà òåçè ôèíàíñîâè èçòî÷íèöè å ðàçëè÷íî â îòäåëíèòå ñèñòåìè. Òóê ùå ðàçãëåäàìå îáùàòà ñèñòåìà çà ùàòíèòå ðàáîòíèöè è ñïåöèàëèçèðàíàòà ñèñòåìà çà ñàìîíàåòèòå. Òðÿáâà äà ïî÷åðòàåì, ÷å ôàêòèòå, êîèòî ùå èçëîæèì, ñå îòíàñÿò íå ñàìî çà ïåíñèÿòà çà ïðîñëóæåíî âðåìå, íî è çà ïåíñèèòå ïðè èíâàëèäíîñò, è çà íàñëåäñòâåíèòå ïåíñèè â ðàìêèòå íà äúðæàâíàòà ñõåìà â Àâñòðèÿ. Äíåñ 74.6% îò ïðèõîäèòå ïî òàçè ñõåìà èäâàò îò âíîñêèòå íà îñèãóðÿâàùèòå ñå, à îñòàíàëàòà ÷àñò- îò äúðæàâíè ñóáñèäèè(òîâà ñà 24.4% îò ðàçõîäèòå çà ïåíñèè). Íî òóê èìà çíà÷èòåëíè ðàçëè÷èÿ ìåæäó ñõåìèòå çà ùàòíè ðàáîòíèöè(17% îò ïåíñèîííèòå ðàçõîäè) è ñàìîíàåòè(68.2%). Äúðæàâíàòà ñóáñèäèÿ èìà çíà÷åíèå ïðåäè âñè÷êî çà äúëãîñðî÷íèòå àñïåêòè íà ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñõåìà. Åòî çàùî å äîáðå äà ñå íàïðàâè ñðàâíåíèå ñ áðóòíèÿ âúòðåøåí ïðîäóêò. Ïðåç 1989ã. äúðæàâíàòà ñóáñèäèÿ å 29.8% îò ïåíñèîííèòå ðàçõîäè(çà ùàòíè ðàáîòíèöà 21.5%, çà ñàìîíàåòè 77.6%), èëè 2.8% îò áðóòíèÿ âúòðåøåí ïðîäóêò. Ñåãà òÿ å 2.3% îò òîçè ïðîäóêò. Ñïîðåä ïðîó÷âàíå, ïðîâåäåíî 12

îò ñîöèàëíîòî ìèíèñòåðñòâî ïðåç 1997ã., àêî ñèñòåìàòà íå ñå ïðîìåíè, äúðæàâíàòà ñóáñèäèÿ ùå íàðàñòâà è ïðåç 2030ã. íàé-âåðîÿòíî ùå áúäå 39.8% îò ðàçõîäèòå çà ïåíñèè, èëè 6.1% îò áðóòíèÿ âúòðåøåí ïðîäóêò. Ñ ïîñëåäíàòà ïåíñèîííà ðåôîðìà ñå öåëè äà ñå íàìàëè òîçè ðàñòåæ, òàêà ÷å ïðåç 2030ã. äúðæàâàòà äà îñèãóðè 39.2% îò ðàçõîäèòå çà ïåíñèè, êîåòî å 5.8% îò áðóòíèÿ âúòðåøåí ïðîäóêò. Äúðæàâíàòà ñóáñèäèÿ íå ñúäúðæà ðàçõîäèòå çà ò. íàð. êîìïåíñàöèîííè ïëàùàíèÿ. Òåçè ñóìè èçïúëíÿâàò ôóíêöèÿòà íà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ è ñå äîáàâÿò êúì ïåíñèèòå, êîèòî ñà ïîä ôèêñèðàíèÿ ãîäèøåí ìèíèìóì. Èçïëàùàò ñå îò äúðæàâíèÿ áþäæåò. Ïðåç 1999ã. âíîñêèòå, ïëàòåíè îò îñèãóðÿâàùèòå ñå, âúçëèçàò íà 219,000 ìèëèîíà, à ðåçåðâúò çà êîìïåíñàöèÿ å 10,000 ìèëèîíà øèëèíãà. Íåñúìíåíî âçàèìîäåéñòâèåòî ìåæäó âíîñêèòå íà îñèãóðÿâàùèÿ ñå è äúðæàâíàòà ñóáñèäèÿ çàòðóäíÿâà õîðàòà äà ðàçáåðàò êàê òî÷íî ñòàâà ôèíàíñèðàíåòî íà ïåíñèèòå èì. Åòî çàùî å ïî-ëåñíî äà ñå ïîçîâåì íà ò. íàð. ïðåäïîëàãàåì ïðîöåíò íà âíîñêèòå, àêî íÿìàøå äúðæàâíà ñóáñèäèÿ. Ïðåäè ïîñëåäíàòà ïåíñèîííà ðåôîðìà òå áèõà ñå ðàâíÿâàëè íà 31.2%(ïðè äåéñòâèòåëíî ïëàùàíè 22.8%) è áèõà íàðàñíàëè äî 34.2% ïðåç 2020ã. è 42.8% ïðåç 2030ã. Íî ñëåä ìåðêèòå, ïðåäïðèåòè áëàãîäàðåíèå íà ðåôîðìàòà ïðåç 2000ã., ïðåäïîëàãàåìèÿò ïðîöåíò íà âíîñêèòå ïðåç 2010ã. å 34, ïðåç 2020ã. 36.8, à ïðåç 2030ã. 41.8. Ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè ïðîöåíòúò íà âíîñêèòå îñòàâà ïîñòîÿíåí. Òå ñà 22.8%, îò êîèòî ðàáîòîäàòåëÿò ïëàùà 12.55%, à ðàáîòíèêúò 10.25%. III. Óñëîâèÿ çà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ 1. Îáùà õàðàêòåðèñòèêà Çà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ çà ïðîñëóæåíî âðåìå ñå èçèñêâà îïðåäåëåí ìèíèìàëåí ïåðèîä íà ó÷àñòèå â îáùàòà ñõåìà, íåçàâèñèìî çà êàêúâ âèä ïåíñèÿ ñòàâà äóìà. Òúé êàòî àâñòðèéñêàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà å ñâúðçàíà ñ òðóäîâèòå äîõîäè, îñèãóðèòåëíèòå ïåðèîäè ñå ðàçãëåæäàò ñïîðåä òîçè ìèíèìàëåí ïåðèîä íà ó÷àñòèå, êàòî òóê ñå âêëþ÷âàò è äðóãè ñúèçìåðèìè ïåðèîäè, ïðåç êîèòî íå ñà áèëè ïëàùàíè âíîñêè(íàïðèìåð ñâúðçàíè ñ îòãëåæäàíåòî íà äåöà, âîåííà ñëóæáà èëè âðåìå, ïðåç êîåòî ñà ïîëó÷àâàëè íÿêàêâè ñîöèàëíè ïîìîùè), ïåðèîäè íà ó÷åáíè êóðñîâå èëè äîïúëíèòåëíà êâàëèôèêàöèÿ, íî ñàìî àêî ñà âíàñÿíè ñúîòâåòíèòå îñèãóðîâêè. Ñúùåñòâóâàò ñëåäíèòå âèäîâå ïåíñèÿ çà ïðîñëóæåíî âðåìå: s ðåäîâíà ïåíñèÿ; s ðàííà ïåíñèÿ ïîðàäè áåçðàáîòèöà; s ðàííà ïåíñèÿ áëàãîäàðåíèå íà ïðîäúëæèòåëåí îñèãóðèòåëåí ïåðèîä; s ðàííà ïåíñèÿ ïîðàäè íàìàëåíà òðóäîñïîñîáíîñò(çà ùàòíè ðàáîòíèöè) èëè ïîðàäè íåâúçìîæíîñò çà ëè÷íà èçäðúæêà(ïðè ñàìîíàåòè); s ãúâêàâà(âðåìåííà) ïåíñèÿ çà ïðîñëóæåíî âðåìå. Ïðàâîòî äà ñå ïîëó÷àâà ïúëíà ïåíñèÿ çàâèñè îò ïåðèîäà, ïðåç êîéòî ñà ïëàùàíè îñèãóðîâêè, êàòî ñïîðåä âúçðàñòòà íà ïåíñèîíèðàíå ìîæå äà ñå èçèñêâà ðàçëè÷íî âðåìå. Ñ ïåíñèîííèòå ðåôîðìè ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè ñå âúâåæäàò ïðîìåíè ïî îòíîøåíèå íà áðîÿ îñèãóðèòåëíè ïåðèîäè, èçèñêâàíè çà èíäèâèäóàëíèòå ñõåìè. Îñíîâíàòà òåíäåíöèÿ å òîçè áðîé äà ðàñòå, çà äà áúäå ïî-òðóäíî ðàííîòî ïåíñèîíèðàíå(âçåìàò ñå ìåðêè çà óâåëè÷àâàíå íà ôàêòè÷åñêàòà âúçðàñò). 13

2. Ïåíñèîííà âúçðàñò Ïðè îáèêíîâåíàòà ïåíñèÿ çà ïðîñëóæåíî âðåìå çà ìúæåòå òÿ å 65, à çà æåíèòå- 60 ãîäèíè. Ïðè ðàííîòî ïåíñèîíèðàíå(ñ èçêëþ÷åíèå íà ñëó÷àèòå ïîðàäè íàìàëåíà òðóäîñïîñîáíîñò èëè îãðàíè÷åíà âúçìîæíîñò çà ëè÷íà èçäðúæêà) âúçðàñòòà å 60 ãîäèíè çà ìúæåòå è 55- çà æåíèòå. Ïðè ñïîìåíàòèòå èçêëþ÷åíèÿ âúçðàñòòà çà âñè÷êè å 55 ãîäèíè. Îò 1.09.1996ã. òÿ ñå ïðîìåíÿ íà 57 ãîäèíè çà ìúæåòå. Ôåäåðàëíèÿò êîíñòèòóöèîíåí çàêîí íà Àâñòðèÿ èçèñêâà âúçðàñòòà çà æåíèòå ïîåòàïíî äà ñå èçðàâíÿâà ñ òàçè çà ìúæåòå. Ïðè îáè÷àéíàòà ïåíñèÿ çà ïðîñëóæåíî âðåìå òîçè ïðîöåñ ùå çàïî÷íå îò 1.01.2019ã. è ùå çàâúðøè íà 1.01.2028ã. Çà ðàííàòà ïåíñèÿ ïåðèîäúò å 1.01.2024ã.- 1.01.2034ã. Îò 1.10.2000ã. çàïî÷âà ïîñòåïåííî äà ñå óâåëè÷àâà âúçðàñòòà çà îáè÷àéíàòà ïåíñèÿ(ñ 2 ìåñåöà íà âñÿêî êàëåíäàðíî òðèìåñå÷èå) 56.5 ãîäèíè çà æåíèòå è 61.5 çà ìúæåòå. Èçêëþ÷åíèÿ îò òîâà óâåëè÷åíèå ùå ñå ïðàâÿò ñàìî çà õîðàòà, êîèòî ìîãàò äà äîêàæàò, ÷å ñà ñå îñèãóðÿâàëè áåç ïðåêúñâàíå îò íàé-ðàííèÿ âúçìîæåí ìîìåíò íà òðóäîâàòà ñè çàåòîñò. 3. Ðàííî ïåíñèîíèðàíå Òî èìà îãðîìíî çíà÷åíèå â Àâñòðèÿ. Ïðè èíäèâèäóàëíèòå ñõåìè ðàííèòå ïåíñèè ñå ïðåâðúùàò â îáè÷àéíè ïåíñèè çà ïðîñëóæåíî âðåìå, êîãàòî ñå íàâúðøè ïðèåòàòà ñúñ çàêîí ïåíñèîííà âúçðàñò. Íî ïî ïðèíöèï ðàííà ïåíñèÿ å âúçìîæíî äà ñå ïîëó÷àâà ñàìî â ïðîäúëæåíèå íà 5 ãîäèíè. Ïðåç ïîñëåäíèòå 10 ãîäèíè áðîÿò íà ïåíñèèòå êàòî öÿëî íàðàñòâà çíà÷èòåëíî. Çà ïåðèîäà 1989 - 1999ã. îáè÷àéíèòå ïåíñèè çà ïðîñëóæåíî âðåìå ñå óâåëè÷àâàò îò 791,000 íà 1,035,000; ðàííèòå ïåíñèè ïîðàäè ïðîäúëæèòåëåí ïåðèîä íà îñèãóðÿâàíå íàðàñòâàò îò 102,000 íà 131,000; ðàííèòå ïåíñèè ïîðàäè áåçðàáîòèöà- îò 14,000 íà 19,000, à ðàííèòå ïåíñèè ïîðàäè íàìàëåíà òðóäîñïîñîáíîñò èëè îãðàíè÷åíè âúçìîæíîñòè çà ëè÷íà èçäðúæêà- îò 12,000 íà 71,000(ñàìî çà ïåðèîäà 1994- 1999ã.). Ãúâêàâèòå(âðåìåííèòå) ïåíñèè, êîèòî ïî ïðèíöèï ñà íå ïîâå÷å îò 1,000 ãîäèøíî, òóê íå ñå âçåìàò ïðåäâèä. Òåçè ÷èñëà ïîêàçâàò ÿñíî, ÷å ðàííàòà ïåíñèÿ, îñíîâàíà íà äúëúã îñèãóðèòåëåí ïåðèîä, å îñîáåíî ïðåäïî÷èòàíà. À ðàñòåæúò â ïåíñèîííèòå ñðåäñòâà êàòî öÿëî å ñâúðçàí ñ äåìîãðàôñêàòà ñèòóàöèÿ, òúé êàòî ïîêîëåíèÿòà îò ãîäèíèòå ñ âèñîêà ðàæäàåìîñò ñåãà äîñòèãàò ïåíñèîííà âúçðàñò. Íàðàñòâàíåòî ïðè ðàííèòå ïåíñèè, îñíîâàíè íà ñíèæåíà òðóäîñïîñîáíîñò èëè íåâúçìîæíîñò çà ëè÷íà èçäðúæêà, å íàé-ãîëÿìî, íî íå áèâà äà çàáðàâÿìå, ÷å òåçè ïåíñèè ñà âúâåäåíè ñðàâíèòåëíî îò ñêîðî- ïðåç 1993ã., è óâåëè÷åíèåòî íà áðîÿ èì å åñòåñòâåíî. Ïðåç 1970ã. ñðåäíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò â Àâñòðèÿ å 64.2 ãîäèíè çà ìúæåòå è 61.5- çà æåíèòå, à ïðåç 1999ã. 60.9 ãîäèíè çà ìúæåòå è 58.2 çà æåíèòå. Íàðàñòâà è ñðåäíàòà ïðîäúëæèòåëíîñò îò âðåìå, ïðåç êîåòî ñå ïîëó÷àâà ïåíñèÿ(âúâ âðúçêà ñ óäúëæàâàíåòî íà æèâîòà êàòî öÿëî): çà ìúæåòå îò 13.82 ãîäèíè ïðåç 1981ã. òÿ ñòàâà 15.98 (1990ã.), 16.58(1994ã.) è 16(1998ã.); çà æåíèòå îò 18.58(1981.) òÿ ñòàâà 21.60 (1994.) è 22(1998ã.); íàðàñíàëàòà ïðîäúëæèòåëíîñò íà æèâîòà ñúùî ñå îòðàçÿâà çíà÷èòåëíî. Ïðåç 1994ã. òÿ å 73.3 ãîäèíè çà ìúæåòå è 79.7 çà æåíèòå. Ïðîãíîçèòå çà ïåðèîäà 2030- 2050ã., àêî ñå âçåìàò åäíè îñðåäíåíè ñòîéíîñòè, ñà 79 ãîäèíè çà ìúæåòå è 85 çà æåíèòå. 14

IV. Èç÷èñëÿâàíå íà ïåíñèèòå 1. Îïðåäåëÿùè ôàêòîðè Ïåíñèèòå â Àâñòðèÿ çàâèñÿò îò äâà îñíîâíè ôàêòîðà. Ïúðâèÿò å ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà ïåðèîäà, ïðåç êîéòî ÷îâåêúò å ó÷àñòâàë â ïåíñèîííàòà ñèñòåìà. Òóê ñå âçåìàò ïðåäâèä îñèãóðèòåëíèòå ïåðèîäè, êàêòî è íÿêîè ñïåöèôè÷íè ïåðèîäè, ïðåç êîèòî íå ñà ïëàùàíè âíîñêè. Âòîðèÿò îñíîâåí ôàêòîð å îñèãóðèòåëíèÿò äîõîä. Âíîñêè ñå ïëàùàò äî åäíà îïðåäåëåíà ìàêñèìàëíà ñòîéíîñò(çà 2000ã. 43,200 øèëèíãà ìåñå÷íî ïëþñ 86,400 øèëèíãà çà 13-òî è 14-òî ìåñå÷íî ïëàùàíå). Äíåñ íå ñå âçåìà ïðåäâèä öåëèÿò òðóäîâ ñòàæ, à îò âñè÷êè ïåðèîäè ñå îòäåëÿò ñàìî íàé-äîáðèòå 15 ãîäèíè, êàòî çà ïî-îòäàëå÷åíèòå ïåðèîäè å íåîáõîäèìà èíäåêñàöèÿ. Ñðåäíèÿò äîõîä çà òåçè 15 ãîäèíè ôîðìèðà áàçàòà çà èç÷èñëåíèå íà ïåíñèÿòà. Ìàêñèìàëíàòà áàçà ïðåç 2000ã. 38,185 øèëèíãà. Êúì íåÿ ñå ïðèáàâÿò îùå 8,312 øèëèíãà çà âðåìåòî, ïðåç êîåòî ñà îòãëåæäàíè äåöà. Ìàêñèìàëíàòà ïåíñèÿ ïðåç 2000ã. å 30,548 øèëèíãà ìåñå÷íî, êúì êîÿòî ïðåç ìàé è îêòîìâðè âñÿêà ãîäèíà ñå äîáàâÿò 13-òà è 14-òà ïåíñèÿ. Òðÿáâà äà ñå îòáåëåæè, ÷å íåçàâèñèìî îò âñè÷êè ðåôîðìè, îñíîâîïîëàãàùèòå ïðèíöèïè íà àâñòðèéñêàòà ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíà ñèñòåìà íå ñà ñå ïðîìåíèëè. Ñòðåìåæúò îáà÷å å äà ñå âúâåäå ïîâå÷å ïðîçðà÷íîñò è îòêðèòîñò ïðè ïëàùàíå íà âíîñêèòå. Çà ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà çíà÷åíèå èìà êàêòî ðàçìåðúò íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä, òàêà è ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ, íî è âúçðàñòòà, ïðåç êîÿòî å íàïðàâåíà âíîñêàòà. Ïðè èç÷èñëÿâàíåòî íà áàçàòà çà ïåíñèÿ áðîÿò íà ãîäèíèòå, êîèòî ñå âçåìàò ïðåäâèä, ïîåòàïíî íàðàñòâà ñ öåë äà ñå îòñëàáè íàòèñêúò âúðõó ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà, òúé êàòî âñÿêî óâåëè÷àâàíå íà òîçè ïåðèîä âîäè äî ïî-ãîëÿìà ÿñíîòà ïî îòíîøåíèå íà âíîñêèòå. Îò 1.01.2003ã. çà ðàííî ïåíñèîíèðàíå âå÷å ùå ñå ðàçãëåæäàò 18 ãîäèíè îò òðóäîâèÿ ñòàæ. Ïðàâÿò ñå è îïèòè ñïåöèôè÷íàòà ñõåìà çà äúðæàâíè ñëóæèòåëè äà ñå óåäíàêâè ïîâå÷å ñ îáùàòà ñõåìà. Çíà÷èìà ñòúïêà â òàçè íàñîêà å ôàêòúò, ÷å áàçàòà çà ïåíñèèòå íà äúðæàâíèòå ñëóæèòåëè, êîÿòî ïðåäè ñå èç÷èñëÿâàøå ñàìî ñïîðåä äîõîäèòå èì ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè, ñåãà ñúùî ñå ñúîáðàçÿâà ñ íàé-äîáðèòå 15 ãîäèíè ïðåç öåëèÿ òðóäîâ ñòàæ. Ïðîìåíèòå â çàêîíà íå öåëÿò ñàìî íàìàëÿâàíå íà ïîëó÷àâàíèòå ñóìè. Íàïðèìåð áàçàòà çà èç÷èñëåíèå ïðåç ïåðèîäèòå çà îòãëåæäàíå íà äåöà äî 1.01.2000ã. å 6,685 øèëèíãà, à ñëåä òîâà 8,312 øèëèíãà. Âñè÷êè ðåôîðìè â òàçè ñôåðà èìàò çà öåë íå ñàìî îïðåäåëåíà ôèíàíñîâà, íî ñúùî òàêà è ñîöèàëíà ïîëèòèêà. Äîñêîðî æåíèòå, îñòàíàëè âäîâèöè, äîêàòî îòãëåæäàò äåöàòà ñè, èìàõà îñíîâàòåëíè ñòðàõîâå, ÷å ùå áúäàò îùåòåíè, êîãàòî ñå îïðåäåëÿ ïåíñèÿòà èì. Ñåãà òåõíèòå èíòåðåñè ñà çàùèòåíè. Ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ çà îòäåëåí ïåíñèîíåð å 653.19 åâðî, à çà ïåíñèîíåðè, êîèòî æèâåÿò ñúâìåñòíî ñúñ ñúïðóã- 1,015.00 åâðî íà ìåñåö. Ìàêñèìàëíàòà ïåíñèÿ å 2,401.58 åâðî íà ìåñåö. 2. Ôîðìóëà çà èç÷èñëÿâàíå íà ïåíñèÿòà 1.9% îò áàçàòà ñå èç÷èñëÿâà çà âñÿêà îò ïúðâèòå 30 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ, à 1.5%- çà âñÿêà ñëåäâàùà îñèãóðèòåëíà ãîäèíà. Òàêà ìàêñèìàëíàòà ïåíñèÿ å 79.5% îò áàçàòà çà èç÷èñëåíèå ñëåä 45 ãîäèíè ïëàùàíå íà âíîñêè. Îò 1.09.1996ã. òàçè ôîðìóëà ñå ïðîìåíÿ- çà ïúðâèòå 30 ãîäèíè ïðîöåíòúò å âå÷å 1.83, à çà ñëåäâàùèòå 1.675. Äðóãî óñëîâèå å 56 íàâúðøåíè ãîäèíè çà æåíèòå è 61 çà ìúæåòå. Êîãàòî ïåíñèîíèðàíåòî ñå èçòåãëÿ ïî-ðàíî èëè ñå îòëàãà çà ïîêúñíî, òåçè ïðîöåíòè ñå óâåëè÷àâàò èëè íàìàëÿâàò ïîñðåäñòâîì îïðåäåëåíè 15

ôàêòîðè, çàâèñåùè îò êîíêðåòíàòà âúçðàñò â ìîìåíòà. Èíòåðåñíî å äà ñå îòáåëåæè, ÷å ïðè òîâà âàæíà å íå îáè÷àéíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò, à 4 ãîäèíè ïðåäè íåÿ. Íàé-âèñîêàòà ñòîéíîñò íà ïåíñèÿòà çà ïðîñëóæåíî âðåìå íå ìîæå äà íàäõâúðëÿ 80% îò èç÷èñëèòåëíàòà áàçà. 40 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ ñà äîñòàòú÷íè çà ïîëó÷àâàíå íà ïúëíà ïåíñèÿ(80%) ïðè îáè÷àéíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò. Íî àêî ïåíñèîíèðàíåòî å ïî-ðàíî, âå÷å ñà íóæíè 45 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ïåðèîä. Ïåíñèîííàòà ôîðìóëà ñå ïðîìåíÿ îòíîâî ñëåä 1.01.2000ã. Ñåãà âñÿêà îñèãóðèòåëíà ãîäèíà äîáàâÿ 2% êúì èç÷èñëèòåëíàòà áàçà. Òàêà å ïî-î÷åâèäíî íàìàëåíèåòî ïðè ðàííîòî ïåíñèîíèðàíå, êàòî öåëòà å äà ñòàíå ïî-ïðèâëåêàòåëíî óâåëè÷àâàíåòî íà ïåíñèîííàòà âúçðàñò. Îáè÷àéíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò å îòïðàâíà òî÷êà çà èç÷èñëÿâàíå íà íàìàëåíèåòî. Îòíåìàò ñå 2% îò èç÷èñëèòåëíàòà áàçà çà âñÿêà ãîäèíà ïåíñèîíèðàíå ïðåäè 60 ãîäèíè(òóê èìà îãðàíè÷åíèå- 10% îò èç÷èñëèòåëíàòà áàçà èëè äî 15% îò ïåíñèÿòà). Ñàìàòà ïåíñèÿ íå ìîæå äà íàäõâúðëÿ 80% îò èç÷èñëèòåëíàòà áàçà. Óâåëè÷åíèÿòà â ñëó÷àé íà îòëîæåíî ïåíñèîíèðàíå ñå çàïàçâàò íåïðîìåíåíè- çà âñÿêà îòëîæåíà ãîäèíà ìåæäó 61 è 65(ïðè æåíèòå) ñå äàâà äîïúëíèòåëíî 2% îò ïåíñèÿòà, ìåæäó 66 è 70- 3%, à íàä 71- 5%. Àâñòðèéñêîòî ïðàâèòåëñòâî èñêà äà ñå ïîñòàâè îùå ïî-ñèëíî óäàðåíèå âúðõó òåçè íàìàëåíèÿ è óâåëè÷åíèÿ, çà äà ñå ïîâèøè ðåàëíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò. Çàòîâà îò 2000ã. íàìàëåíèÿòà ñà âå÷å 3%(ñ îãðàíè÷åíèå äî 10.5% îò èç÷èñëèòåëíàòà áàçà èëè 15.5% îò ïåíñèÿòà), à óâåëè÷åíèÿòà ïðè îòëàãàíå íà ïåíñèîíèðàíåòî ñà 4% îò èç÷èñëèòåëíàòà áàçà çà âñÿêà ãîäèíà. Êîãàòî ïåíñèÿòà ñå îòëîæè, ìàêñèìàëíàòà é ñòîéíîñò ñòàâà 90% îò èç÷èñëèòåëíàòà áàçà. 3. Åëåìåíòè íà îñíîâíà çàùèòà è íà çàâèñèìîñò îò âíîñêèòå Àâñòðèéñêàòà ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíà ñèñòåìà çàâèñè ïðåäè âñè÷êî îò ïëàùàíèòå âíîñêè. Íî ñå âçåìàò ïðåäâèä è íÿêîè ñúèçìåðèìè ïåðèîäè, êîèòî íÿìàò ñúîòâåòåí îñèãóðèòåëåí åêâèâàëåíò, êàêòî è ìèíèìàëíàòà çàùèòà, ïðåäîñòàâåíà íåçàâèñèìî îò âíîñêèòå ÷ðåç ñèñòåìà çà êîìïåíñàöèîííè ïîìîùè. Ïðåç 1989ã. òàçè ïîìîù å 14.4% çà âñè÷êè ïåíñèè, à ïðåç 1999ã. âå÷å ñå íàìàëÿâà íà 12.5%. Íî òóê èìà ãîëÿìà ðàçëèêà ìåæäó îòäåëíèòå ñòîïàíñêè ñåêòîðè- äîêàòî ðàáîòíèöèòå ïîëó÷àâàò 2.8%, íà çåìåäåëöèòå ñå ïàäàò 30.6%. 4. Äîìàêèíñòâîòî íà ïåíñèîíåðà  àâñòðèéñêàòà ñèñòåìà ëè÷íèòå ïåíñèè ñå îñíîâàâàò íà îñèãóðèòåëíèÿ ïðèíîñ íà âñåêè îòäåëåí ÷îâåê. Ñ äðóãè äóìè ñåìåéíîòî ïîëîæåíèå íå èãðàå ðîëÿ. Íî àêî ïåíñèîíåðúò èçäúðæà äåöà, ìåñå÷íî ìó ñå äîáàâÿò 300 øèëèíãà. Ñåìåéíîòî ïîëîæåíèå îáà÷å ñå âçåìà ïðåäâèä ïðè ñëó÷àèòå íà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ. Òîçè ìèíèìóì å 11,859 øèëèíãà çà áðà÷íà äâîéêà è ñå óâåëè÷àâàò ñ 885 øèëèíãà çà âñÿêî äåòå, êîåòî ñúïðóçèòå èçäúðæàò. 5. Îñúâðåìåíÿâàíå íà ïåíñèèòå Òî ñòàâà âúç îñíîâà íà îêîí÷àòåëíàòà ñóìà, êîÿòî ïîëó÷àâàò ïåíñèîíåðèòå. Ñ äðóãè äóìè, àêî ðàáîòåùîòî íàñåëåíèå èçïèòà ïî-ãîëÿì íàòèñê ÷ðåç óâåëè÷åíèå íà äàíúöèòå è âíîñêèòå, òîâà ñå îòðàçÿâà è âúðõó ïåíñèîíåðèòå. Âñúùíîñò îñúâðåìåíÿâàíåòî å ïîëèòè÷åñêî ðåøåíèå, ïðè êîåòî ñúîáðàæåíèÿòà çà ðàçïðåäåëÿíå íà ôèíàíñîâîòî áðåìå èãðàÿò âàæíà ðîëÿ. Ñ ïîäãîòâÿíàòà ñåãà ðåôîðìà ñå ïðåäâèæäà òîâà îñúâðåìåíÿâàíå äà ñå ôèêñèðà ÷ðåç îòäåëíà ôîðìóëà. Àêî ñúãëàñíî íåÿ óâåëè÷åíèåòî íà ïåíñèèòå å ïîä ñòîéíîñòòà íà èíôëàöèÿòà, òîãàâà òàçè òðóäíà ñèòóàöèÿ ñå ðåøàâà ÷ðåç 16

åäíîêðàòíî èçïëàùàíå íà îïðåäåëåíà ñóìà çà âñåêè ïåíñèîíåð. Ïîäîáíà ìÿðêà èìà ïðåäèìñòâîòî, ÷å òîâà èíôëàöèîííî ïëàùàíå íå å íåäåëèì êîìïîíåíò íà ïåíñèÿòà è â ñëåäâàùèòå ãîäèíè íå òàçè ïî-âèñîêà îáùà ñóìà, à ñàìî ñòîéíîñòòà îò êîíêðåòíîòî åæåãîäíî îñúâðåìåíÿâàíå ùå ñå èçïîëçâà êàòî áàçà çà ïî-íàòàòúøíè èíäåêñàöèè. Ñïîðåä ïðàâèòåëñòâîòî îñúâðåìåíÿâàíåòî íà ïåíñèèòå òðÿáâà äà ñå ïðåâúðíå â çàùèòíà ìÿðêà, êàòî ïðè òîâà å íóæíî äà ñå âçåìàò ïðåäâèä ôàêòîðèòå, îïðåäåëÿùè ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà æèâîòà. Íî êîìèòåòúò îò ñïåöèàëèñòè, ïðèâëå÷åíè îò ïðàâèòåëñòâîòî, ïðåïîðú÷âà äà íå ñå âêëþ÷âàò òåçè ôàêòîðè, à äà ñå ïðàâè ÷èñòî îñúâðåìåíÿâàíå. Çà âñÿêà ãîäèíà îñèãóðèòåëåí ñòàæ íàä ñòàíäàðòíàòà âúçðàñò çà ïåíñèîíèðàíå ñå ïîëàãàò 4.2% óâåëè÷åíèå íà ïåíñèÿòà. Ïåíñèèòå ñå èíäåêñèðàò âñåêè ïúðâè ÿíóàðè. Ïðåç 2004ã. âñè÷êè ïåíñèè äî ðàçìåð îò 667.80 åâðî ñå óâåëè÷àâàò ñ 1.5%, à êúì òåçè íàä îïðåäåëåíàòà ñóìà ñå äîáàâÿ ôèêñèðàíà äîáàâêà îò 10.02 åâðî. Ïåíñèè, êîèòî íå ïðåâèøàâàò 780 åâðî ñà óâåëè÷åíè ñ îòäåëíà äîáàâêà îò 0.6 íà ñòî ñ îãëåä äà ñå êîìïåíñèðàò åâåíòóàëíè íåòíè çàãóáè â ñðàâíåíèå ñ èçìèíàëàòà ãîäèíà. Ïåíñèèòå ñà îáåêò íà äàíú÷íî îáëàãàíå áåç äàíú÷íè îáëåê÷åíèÿ. Ïåíñèîíåðèòå ïëàùàò 4.35% îò ñâîÿòà ïåíñèÿ çà îñèãóðÿâàíå ïðè áîëåñò. V. Äåìîãðàôñêèòå ïðîìåíè è ïåíñèîííàòà ñèñòåìà 1. Âúçðàñòîâ êîåôèöèåíò Òàêà íàðå÷åíèÿò êîåôèöèåíò íà ïåíñèîííèÿ òîâàð íàìèðà îòðàæåíèå â àâñòðèéñêàòà ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíà ñõåìà. Òîâà çàñÿãà âúïðîñà êîëêî ïåíñèè ñå ïàäàò íà 1,000 äóøè îò ðàáîòåùîòî íàñåëåíèå, êîèòî ïëàùàò îñèãóðîâêè. Ïðåç ïåðèîäà 1989- 1999ã. òåõíèÿò áðîé íàðàñòâà îò 598 íà 617. Çàíàïðåä ñå î÷åðòàâà ñëåäíàòà òåíäåíöèÿ: ïðåç 2005ã.- 686; ïðåç 2015ã.- 764; ïðåç 2020ã.- 820; ïðåç 2025ã.- 900; ïðåç 2030ã.- 980. Ñëåäîâàòåëíî ïðåç 2030ã. ïðèáëèçèòåëíî åäèí îñèãóðÿâàù ñå ÷îâåê ùå òðÿáâà äà ïëàùà ñàìî çà åäíà ïåíñèÿ. Ïðîáëåìúò ñòàâà îùå ïî-ñåðèîçåí, êàòî ñå âêëþ÷àò è íàñëåäñòâåíèòå ïåíñèè. 2. Çàêîíîäàòåëíè ïðîìåíè. Îñíîâíè íàñîêè â ïðåäñòîÿùèòå ðåôîðìè. Âñè÷êè ïåíñèîííè ðåôîðìè ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè íàðåä ñ äðóãèòå ñè öåëè ñà ïðåäíàçíà÷åíè äà î÷åðòàÿò ìåðêè âúâ âðúçêà ñ äåìîãðàôñêîòî ðàçâèòèå. Ïðåïîðúêèòå íà ñïåöèàëèñòèòå â òàçè íàñîêà ñà ñëåäíèòå: s èç÷èñëèòåëíàòà áàçà çà ïåíñèÿ äà îáõâàùà ïî-ãîëÿì áðîé îò ñåãàøíèòå 15 íàé-äîáðè îñèãóðèòåëíè ãîäèíè; s äà ñå èçðàáîòè ñòàíäàðòíà ôîðìóëà âúâ âèä íà ëèíåéíî óðàâíåíèå çà èç÷èñëÿâàíå íà ïåíñèèòå âúç îñíîâà íà óñòàíîâåíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò 60/65 ãîäèíè; s ïðîäúëæàâàíå íà òåíäåíöèÿòà ïåíñèîííàòà âúçðàñò çà æåíèòå äà ñå èçðàâíè ñ òàçè íà ìúæåòå; s ïðîçðà÷íîñò íà ðàçõîäèòå, òîåñò ñóìèòå çà ñúèçìåðèìèòå ïåðèîäè- êàòî âîåííà ñëóæáà, îòãëåæäàíå íà äåöà, ïîëó÷àâàíå íà ïîìîùè ïðè çàáî17

ëÿâàíå- äà ñå ïîåìàò îò ñúîòâåòíèòå îòãîâîðíè ñòðàíè(íàïðèìåð ðåçåðâíè áþäæåòíè ñðåäñòâà èëè çäðàâíîîñèãóðèòåëíè ôîíäîâå); s îñèãóðÿâàíå íà êàïèòàë, êîéòî äà ôèíàíñèðà âòîðèÿ è òðåòèÿ ñòúëá íà ñèñòåìàòà. Åòî íÿêîè îò êîíêðåòíèòå ìåðêè, âúâåäåíè ÷ðåç ïåíñèîííàòà ðåôîðìà: s ïîåòàïíî óâåëè÷åíèå íà âúçðàñòòà çà ðàííî ïåíñèîíèðàíå(îáùî ñ ãîäèíà è ïîëîâèíà), òàêà ÷å ïî-âúçðàñòíèòå ðàáîòíèöè äà íå ñà â íåèçãîäíî ïîëîæåíèå íà òðóäîâèÿ ïàçàð; s çàñèëâàíå íà ðîëÿòà, êîÿòî èìàò àêòóàëíèòå íàìàëåíèÿ è óâåëè÷åíèÿ íà ïåíñèÿòà âúâ âðúçêà ñ ðàííîòî èëè îòëîæåíîòî îòòåãëÿíå îò àêòèâíà òðóäîâà çàåòîñò; s óñúâúðøåíñòâàíå íà ñèñòåìàòà çà îñúâðåìåíÿâàíå íà ïåíñèèòå. Îñâåí òîâà ñå ïðåäâèæäà ïî-òî÷íî èç÷èñëÿâàíå íà ðàçëè÷íèòå ïåíñèè çà èíâàëèäè. Ïðàâÿò ñå ñúùî òàêà ïðîó÷âàíèÿ âúâ âðúçêà ñ âòîðèÿ è òðåòèÿ ñòúëá íà ïåíñèîííàòà ñèñòåìà è àêòèâèçèðàíåòî íà òÿõíàòà ðîëÿ. 18

ÁÅËÃÈß I. Îñíîâíè ïðèíöèïè â ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà Ïåíñèîííàòà ñèñòåìà íà Áåëãèÿ å èçãðàäåíà íà ïðèíöèïà íà"pay-as-yougo", ò.å. çàåòèòå ñåãà ïëàùàò ïåíñèèòå íà ïåíñèîíåðèòå äíåñ. Îñâåí òîâà, ó÷àñòèåòî â íåÿ å çàäúëæèòåëíî çà âñè÷êè çàåòè áåç èçêëþ÷åíèÿ, êàòî áúäåùèòå èì ïîëçè çàâèñÿò îò ðàçìåðà íà âíîñêèòå è ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ, êàêòî è îò ñåìåéíèÿ èì ñòàòóñ. Çà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ íå å íóæíî èçïúëíåíèåòî íà îïðåäåëåíè ìèíèìàëíè èçèñêâàíèÿ, à çà ïîëó÷àâàíå íà ïúëíà ïåíñèÿ å íåîáõîäèìî òðóäîâèÿò ñòàæ äà áúäå 43ã. çà æåíèòå è 45ã. çà ìúæåòå. Ïðåäñòîè âúçðàñòòà çà æåíèòå äà áúäå ïîâèøåíà äî 44ã. îò 2006 äî 2009ã. è íà 45ã. ñëåä 2009 ã. Òÿ âêëþ÷âà åäèíñòâåíî ðàáîòíèöèòå, êîèòî ñà áèëè íà çàïëàòà è ñà çàåìàëè ùàòíî ìÿñòî. Èçâúí òàçè ñèñòåìà îñòàâàò õîðàòà, êîèòî ñà ðàáîòèëè íà íàäíèöà(ò.å. ïî ãðàæäàíñêè äîãîâîð) è ùàòíèòå ÷èíîâíèöè èëè ñëóæèòåëè. Îò òÿõ ñå èçèñêâà äà äîêàæàò, ÷å ñà áèëè íàåòè íà ðàáîòà ñ òðóäîâ äîãîâîð. Íàðåä ñ òàçè îñèãóðèòåëíà ñèñòåìà ñúùåñòâóâàò è äðóãè, íàïðèìåð åäíà çà õîðàòà ñúñ ñâîáîäíè ïðîôåñèè(òâîðöè, ïèñàòåëè, àðòèñòè, õóäîæíèöè è çåìåäåëñêè ñòîïàíè, òúðãîâöè, çàíàÿò÷èè) è äðóãà çà äúðæàâíèòå ñëóæèòåëè. II. Ôèíàíñèðàíå Äúðæàâíàòà ñèñòåìà ñå îñíîâàâà íà ïðåðàçïðåäåëåíèå. Ôèíàíñèðàíåòî íà ñîöèàëíîòî îñèãóðÿâàíå, âêëþ÷èòåëíî è íà ôîíäîâåòå îò ïåíñèîííàòà ñõåìà çà ùàòíè ðàáîòíèöè å ïî ïðèíöèï ïîâñåìåñòíî. Íåãîâèÿò õàðàêòåð ñå ïîñòàíîâÿâà ñúñ çàêîí, ïðèåò íà 30 ìàðò 1994ã. Ñîöèàëíîòî îñèãóðÿâàíå ñå ôèíàíñèðà ÷ðåç ëè÷íè âíîñêè, äúðæàâíî ñóáñèäèðàíå è äðóãè, ò. íàð. àëòåðíàòèâíè èçòî÷íèöè. Îò 1997ã. íàñàì 17.83% îò ñòîéíîñòòà íà äîïúëíèòåëíèòå îñèãóðèòåëíè âíîñêè ñå çàäåëÿò çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå. Ñóìàòà ñå óñòàíîâÿâà çà 37,94% îò çàïëàòàòà, êàòî 24.87% ïëàùà ðàáîòîäàòåëÿò, à 13.07%- ðàáîòåùèÿò. 33.5% îò ñúáðàíèòå ñðåäñòâà ñå îòïóñêàò íà Íàöèîíàëíèÿ ïåíñèîíåí èíñòèòóò çà ïåíñèè çà ïðîñëóæåíè ãîäèíè è íàñëåäñòâåíè ïåíñèè îò ïî÷èíàë ñúïðóã èëè ñúïðóãà. Ôèíàíñèðàíåòî íà ïåíñèîííàòà ñèñòåìà íà Áåëãèÿ å ÷àñò îò îáùîòî ôèíàíñîâî óïðàâëåíèå íà ñòðàíàòà: âèñîêè äúðæàâíè ñóáñèäèè, àëòåðíàòèâíî ôèíàíñèðàíå(íàïð. ÄÄÑ) è âàðèðà ñïîðåä íóæäèòå. Îñíîâíèÿò èçòî÷íèê ñà âíîñêèòå, êàòî äúðæàâàòà ñúùî ìîæå äà ïîäïîìàãà ñèñòåìàòà ñ öåëåíàñî÷åíè ñóáñèäèè. Ñòàíäàðòíàòà âúçðàñò çà ïåíñèîíèðàíå å 63ã. çà æåíèòå êàòî òÿ ïðîãðåñèâíî ùå íàðàñòâà äî 65ã. äî 2009ã., à çà ìúæåòå- 65ã. Ñúùåñòâóâàò óñëîâèÿ çà ïî-ðàííî ïåíñèîíèðàíå- 60ã.- ïðè óñëîâèå, ÷å ìîãàò äà áúäàò äîêàçàíè ïîíå 35ã. òðóäîâ ñòàæ(óñëîâèå îò 2005ã.). III. Óñëîâèÿ çà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ çà ïðîñëóæåíî âðåìå 1. Âúçðàñò Òóê å íàëèöå ïðîìÿíà, âëÿçëà â ñèëà íà 1 þëè 1997ã. Ïåíñèîííàòà âúçðàñò çà ìúæåòå è æåíèòå ñå óåäíàêâÿâà- 65 ãîäèíè. Óåäíàêâÿâà ñå è çíàìåíàòåëÿò íà äðîáòà, èçïîëçâàíà êàòî áàçà çà èç÷èñëÿâàíå íà ïåíñèÿòà, è òîé ñòàâà ðàâåí íà 45. Òîâà ðàçïîðåæäàíå çà æåíèòå îáà÷å ùå âëåçå â ñèëà åäâà ïðåç 2009ã. 19

Ìåæäóâðåìåííî ùå ñå ïðåäïðèåìàò ìåðêè, çà äà ñå îñúùåñòâè òîçè ïðåõîä. Ïðåç 1997ã. ïåíñèîííàòà âúçðàñò çà æåíèòå å 61 ãîäèíè, ïðåç 2000ã.- 62, ïðåç 2003ã.- 63, ïðåç 2006ã.- 64, è ïðåç 2009ã.- 65ã. Âúçðàñòòà, íà êîÿòî å âúçìîæíî ïî-ðàííî ïåíñèîíèðàíå, å óñòàíîâåíà íàä 60 ãîäèíè è çà äâàòà ïîëà. Çà äà ñå ïîèñêà òàêàâà ïåíñèÿ, òðÿáâà äà ñå èçïúëíÿò îïðåäåëåíè óñëîâèÿ(ñúáèðàò ñå âñè÷êè ïðîñëóæåíè ãîäèíè è âñè÷êè èçïëàòåíè îñèãóðèòåëíè âíîñêè). Íåîáõîäèìèÿò òðóäîâ ñòàæ ñå ïðîìåíÿ îò 20 ãîäèíè ïðåç 1997ã. íà 35 ïðåç 2005ã. Íà 1 ÿíóàðè 1999ã. îò 1,320,385 ïåíñèîíèðàíè çà ïðîñëóæåíî âðåìå 199, 946 äóøè ñà ïîèñêàëè äà ñå ïåíñèîíèðàò ïðåæäåâðåìåííî, êîåòî å 15.14%. 2. Ìåñòîæèòåëñòâî Ïåíñèèòå çà ïðîñëóæåíî âðåìå è íàñëåäñòâåíèòå ïåíñèè ñå èçïëàùàò íà áåëãèéöèòå íàâñÿêúäå ïî ñâåòà. Êàòî áåëãèéöè ñå ïðèåìàò ñúùî õîðàòà áåç ãðàæäàíñòâî è áåæàíöèòå, ïðèçíàòè îò çàêîíà, êîéòî âëèçà â ñèëà íà 15 äåêåìâðè 1980ã. çàñÿãà âúïðîñèòå çà äîñòúï äî òåðèòîðèÿòà íà ñòðàíàòà, çà ïðàâîòî íà ïðåñòîé è ïðåáèâàâàíå, êàêòî è çà îòçîâàâàíå íà ÷óæäåíöè. Ïîìîùè ñå îñèãóðÿâàò íà ÷óæäåíöè, àêî òå æèâåÿò â Áåëãèÿ ïî ñèëàòà íà íÿêàêâà ìåæäóíàðîäíà äîãîâîðåíîñò. Ïðè òÿõ ñå ïðèëàãàò ìåæäóíàðîäíèòå ñïîðàçóìåíèÿ çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå. 3. Ïðåêðàòÿâàíå íà ïðîôåñèîíàëíàòà äåéíîñò Ïî ïðèíöèï ïåíñèÿ ìîæå äà ïîëó÷è ñàìî ÷îâåê, ïðåêúñíàë âñÿêà ïðîôåñèîíàëíà äåéíîñò, ðàçëè÷íà îò ïîçâîëåíàòà ñïîðåä çàêîíà. À åòî êàêâî å ðàçðåøåíî: s Ïðîôåñèîíàëíè äåéíîñòè â ñúîòâåòñòâèå ñ òðóäîâîïðàâíîòî çàêîíîäàòåëñòâî èëè ñúñ ñõîäåí ïðàâåí èëè ðåãóëàòîðåí ñòàòóò, çà êîèòî îáùèÿò ïðèõîä íå íàäõâúðëÿ 293,513 áåëãèéñêè ôðàíêà 3 ãîäèøíî. Òàçè ñóìà å âàëèäíà çà öÿëàòà ãîäèíà. Ïðè íàñëåäñòâåíà ïåíñèÿ îò ñúïðóã èëè ñúïðóãà, êîãàòî íàñëåäíèêúò íå ïîëó÷àâà è äðóãà ïåíñèÿ è íå å íàâúðøèë 65 ãîäèíè, òàçè ñóìà ñå ïîêà÷âà íà 587,026 áåëãèéñêè ôðàíêà. Êîãàòî ïåíñèîíåðúò å îòãîâîðåí çà èçäðúæêàòà íà äåòå, ãîðíàòà ãðàíèöà ñòàâà 440,270 áåëãèéñêè ôðàíêà, à àêî ïåíñèÿòà å íàñëåäñòâåíà, ñóìàòà âå÷å å 733,783 áåëãèéñêè ôðàíêà. s Äåéíîñò, óïðàæíÿâàíà êàòî ñâîáîäíà ïðîôåñèÿ èëè â ïîìîù íà áðà÷íèÿ ïàðòíüîð, àêî ïðèõîäèòå íå íàäâèøàâàò 234,810 áåëãèéñêè ôðàíêà ãîäèøíî. Òàçè ñóìà áå âàëèäíà çà öÿëàòà 2000 ã. Ïðè íàñëåäñòâåíà ïåíñèÿ îò ñúïðóã èëè ñúïðóãà, êîãàòî íàñëåäíèêúò íå ïîëó÷àâà äðóãà ïåíñèÿ è íå å íàâúðøèë 65 ãîäèíè, ñóìàòà ñå ïîêà÷âà íà 469,619 áåëãèéñêè ôðàíêà. Ïðè òåçè ñëó÷àè âúçðàñòòà è ïåíñèîííèòå ïðàâà ñå âçèìàò ïðåäâèä îò 1 ÿíóàðè íà ñúîòâåòíàòà ãîäèíà èëè, êúäåòî å íåîáõîäèìî, îò äàòàòà, êîãàòî çàïî÷âà äà ñå èçïëàùà íàñëåäñòâåíàòà ïåíñèÿ. Êîãàòî ïåíñèîíåðúò å îòãîâîðåí çà èçäðúæêàòà íà äåòå, ãîðíàòà ãðàíèöà ñòàâà 352,215 áåëãèéñêè ôðàíêà, à àêî ïåíñèÿòà å íàñëåäñòâåíà, ñóìàòà âå÷å å 587,024 áåëãèéñêè ôðàíêà. Çà äà ñå îïðåäåëè ñòîéíîñòòà íà äàíúöèòå ïðåç äàäåíà ãîäèíà, äîõîäèòå îò ïðîôåñèîíàëíà äåéíîñò ñå ðàçãëåæäàò êàòî îáù ïðèõîä, îò êîéòî ñå èçâàæäàò íîðìàòèâíî ïðèçíàòèòå ðàçõîäè è ñòîéíîñòòà íà âíîñêèòå, èçïëàòåíè â õîäà íà öÿëàòà ãîäèíà. 3 Îò 1 ÿíóàðè 1999ã. çà áåçêàñîâè îïåðàöèè, ñúîòâåòíî îò 1 ÿíóàðè 2002ã. çà âñè÷êè îïåðàöèè 1EUR=40.3399 áåëãèéñêè ôðàíêà. 20

s Ïðîôåñèîíàëíè äåéíîñòè, ñâúðçàíè ñ ïîñòèæåíèÿ â íàó÷íàòà è õóäîæåñòâåíàòà ñôåðà, êîèòî íå îêàçâàò âëèÿíèå âúðõó ïàçàðà íà ðàáîòíàòà ñèëà ïðè óñëîâèå, ÷å íå ñòàâà äóìà çà òúðãîâåö ïî ñìèñúëà íà òúðãîâñêèÿ çàêîí. s Âñÿêà äåéíîñò, èçáîðíà äëúæíîñò, çàíÿòèå èëè ñëóæáà, äîõîäúò îò êîèòî íå íàäâèøàâà 293,513 áåëãèéñêè ôðàíêà ãîäèøíî. Ïîñî÷åíèòå òóê ñóìè ñå óìíîæàâàò ñ 1.5, àêî ïåíñèîíåðúò îòãîâàðÿ çà èçäðúæêàòà íà äåòå. Íàñëåäñòâåíàòà ïåíñèÿ ñå ðàâíÿâà íà 80% îò ñòîéíîñòòà íà ïåíñèÿòà çà ïðîñëóæåíî âðåìå íà ïî÷èíàëèÿ ïàðòíüîð, óñòàíîâåíà ïî ìåòîäà íà îáùîòî èç÷èñëåíèå çà äâàìàòà ñúïðóçè. Àêî ïàðòíüîðúò óìðå ïðåäè äà èçïúëíè óñëîâèÿòà çà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ çà ïðîñëóæåíî âðåìå, ñòîéíîñòòà ñå èç÷èñëÿâà òåîðåòè÷íî, êàêòî áè ñå ïîëó÷èëà ïðè íîðìàëíà ïåíñèÿ. Íî ïåðèîäúò, èçïîëçâàí êàòî áàçà çà îïðåäåëÿíå íà òàçè äîïúëíèòåëíà òåîðåòè÷íà ïåíñèÿ, ïðèêëþ÷âà íà 31 äåêåìâðè ïðåç ãîäèíàòà, ïðåäøåñòâàùà ñìúðòòà. Ðàçìåðúò íà ïåíñèèòå ñå îïðåäåëÿ îò ðàçìåðà íà ïîëó÷àâàíèÿ äîõîä, íàðåä ñ ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ, ñåìåéíîòî ïîëîæåíèå, à îò 2009ã. - è ïîëà. Çà âñÿêà ãîäèíà ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà ñå èç÷èñëÿâà ïî ôîðìóëàòà: Çà ñàìîñòîÿòåëåí èëè ñåìåéíè áåç çàâèñèì ñúïðóã: Ìúæå: Äîõîä õ 60% õ 1/45; Æåíè: Äîõîä õ 60% õ 1/43(1/45 ñëåä 2009ã.) Çà ñåìåéíè ñúñ çàâèñèì ñúïðóã: Ìúæå: Äîõîä õ 75% õ 1/45; Æåíè: Äîõîä õ 75% õ 1/43(1/45 ñëåä 2009ã.) Äîõîäúò ñå èç÷èñëÿâà ïîîòäåëíî çà íÿêîëêî ãðóïè: s Çà ãîäèíèòå ïðåäè 01.01.1995ã. äîõîäúò èìà ôèêñèðàí ðàçìåð îò 11,447.71 åâðî íà ãîäèíà. s Çà ãîäèíèòå ìåæäó 1955ã. è 1980ã. çà óïðàâëåíñêè ïåðñîíàë íÿìà ãîðíà ãðàíèöà(ñ èçêëþ÷åíèå íà ãîäèíèòå ìåæäó 1955ã. è 1957ã.), à çà îñòàíàëèòå ñå èç÷èñëÿâà ñóìà, êîðåñïîíäèðàùà íà 55.70 åâðî çà âñåêè äåí ðàáîòà(ïîíå 4 ÷àñà). s Çà ãîäèíèòå ñëåä 1980ã.: 39,367.70 åâðî. Ïðè èç÷èñëÿâàíå íà ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà íàëè÷èåòî íà çàâèñèìè äåöà íå ñå èìà ïðåäâèä. Îò÷èòàò ñå îáà÷å æèçíåíè ïåðèîäè êàòî: íåæåëàíà áåçðàáîòèöà, ïðåêúñâàíèÿ íà êàðèåðàòà, ñòà÷êè, ìàé÷èíñòâî, âîåííà ñëóæáà, íåâúçìîæíîñò çà ðàáîòà è ò.í. Èíäèâèäè ñ ïîíå 15ã. òðóäîâ ñòàæ, ÷èÿòî ïåíñèÿ çà öÿëàòà êàðèåðà íå íàäâèøàâà 11,724.61 åâðî/ãîäèøíî çà îòäåëåí èíäèâèä è 14,655.77 åâðî/ ãîäèøíî çà äîìàêèíñòâî, èìàò ïðàâî íà ìèíèìóì, èç÷èñëåí íà áàçàòà íà ìèíèìàëíàòà ãàðàíòèðàíà çàïëàòà îò 14,234.69 åâðî çà öÿëàòà êàðèåðà. Ãàðàíòèðàíàòà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ çà öåëèÿ òðóäîâ ñòàæ å: Çà îòäåëíè èíäèâèäè: 9,991.63 åâðî ãîäèøíî(832 åâðî ìåñå÷íî); Çà äîìàêèíñòâî: 12,485.61 åâðî ãîäèøíî(1,040 åâðî ìåñå÷íî); Ìàêñèìàëíà ïåíñèÿ íà òåîðèÿ íà ñúùåñòâóâà. Ïåíñèÿòà ïðè ðàííî ïåíñèîíèðàíå ñå èç÷èñëÿâà êàêòî íîðìàëíàòà ïåíñèÿ. Ïåíñèèòå ñå êîðèãèðàò àâòîìàòè÷íî ñ ïðîöåíòà íà èíôëàöèÿòà, à ïðîìåíèòå â îáùîòî áëàãîñúñòîÿíèå ñå îòðàçÿâàò ÷ðåç äîáàâêè. Ïåíñèèòå ñà îáåêò íà äàíú÷íî îáëàãàíå, êàòî äàíúöè íå äúëæè òîçè, êîéòî ïîëó÷àâà ñàìî ïåíñèÿ, ÷èèòî ðàçìåð íå íàäâèøàâà ìàêñèìàëíèÿ ðàçìåð íà 21

ïðàâíî óñòàíîâåíèòå ïîìîùè ïðè áåçðàáîòèöà. Ïåíñèîíåðèòå ïëàùàò ìåæäó 0-2% îñèãóðîâêà çà ïîääúðæàíå íà ïðèíöèïà íà ñîëèäàðíîñò â çàâèñèìîñò îò òîâà, äàëè ïåíñèÿòà èì å ïîä èëè íàä îïðåäåëåí ïðàã. Ìèíèìàëíèÿò ïðàã, ïîä êîéòî íå ñå ïëàùàò îñèãóðîâêè å 1,452 åâðî ìåñå÷íî çà äâîéêà è 1,161 åâðî çà ñàìîñòîÿòåëíî æèâååù. Îñâåí òîâà ïåíñèÿòà ñå íàìàëÿâà ñ 3.55% ïðè óñëîâèå, ÷å òÿ íå å ïîä 1,295 åâðî ïðè íàëè÷èå íà çàâèñèìè èíäèâèäè â äîìàêèíñòâîòî è ïîä 1,092 åâðî- áåç íàëè÷èå. IV. Ñõåìè çà äîïúëíèòåëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå. Öåëòà èì å äà ñå îñèãóðè äîïúëíèòåëåí äîõîä êúì äúðæàâíàòà ïåíñèÿ. Ó÷àñòèåòî â òÿõ íå å çàäúëæèòåëíî. 31% îò íàñåëåíèåòî äîáðîâîëíî ñå âêëþ÷âà â äîïúëíèòåëíîòî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå. Äúðæàâíàòà íàìåñà ñ öåë äà ñå óâåëè÷àò èíäèâèäóàëíèòå ïåíñèè ñå èçðàçÿâà â ïðåäîñòàâÿíå íà áëàãîïðèÿòíè óñëîâèÿ çà èçïëàùàíå íà îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè. V. Äåìîãðàôñêèòå ïðîìåíè è ïåíñèîííàòà ñèñòåìà Ïðîöåíò íà õîðàòà íàä 65 ãîäèíè: 1980ã. 14.37% 1985ã. 14.33% 1990ã. 15.01% 1995ã. 15.07% Òàçè òåíäåíöèÿ ñå äúëæè íà ôàêòà, ÷å ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà æèâîòà ñå óâåëè÷àâà è íà âúçðàñò íàä 80 ãîäèíè æåíèòå ñà ïîâå÷å îò ìúæåòå â ñúîòíîøåíèå 2:1, à íàä 90 ãîäèíè- 3:1. Åòî êàê ñïîðåä ó÷åíèòå ùå ïðîäúëæè òîçè ïðîöåñ: 2000ã. 21% 2010ã. 23% 2020ã. 25% 2030ã. 33% Åäèí âñåîáõâàòåí ïîäõîä êúì ïðîáëåìèòå íà ñîöèàëíîòî îñèãóðÿâàíå áè äàë íàé-äîáðàòà ãàðàíöèÿ çà ïðåõîäà êúì àêòèâíà ñîöèàëíà äúðæàâà. VI. Ðåôîðìè è ïðåïîðúêè Öÿëîòî óïðàâëåíèå íà ñîöèàëíîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà, êúì êîåòî ñå ñòðåìè Áåëãèÿ, å îñíîâàíî âúðõó ïðèíöèïà íà ñêà÷åíèòå ñúäîâå. Òàêà äîïúëíèòåëíîòî óâåëè÷àâàíå íà ïåíñèèòå è ðàçøèðÿâàíåòî íà çäðàâíîòî îñèãóðÿâàíå ìîãàò äà ñå óðàâíîâåñÿò, êàòî ñå îòïóñíàò ïî-ìàëêî ñðåäñòâà çà ðàçâèòèå â äðóãè ñåêòîðè. Ïî îòíîøåíèå íà ñõåìèòå çà îòïóñêàíå íà îñíîâíà è äîïúëíèòåëíè ïåíñèè ñúùåñòâåíîòî å äà ñå çàïàçè âîäåùàòà ðîëÿ íà äúðæàâíàòà ïåíñèÿ. Ñïîðúò çà èëè ïðîòèâ äîïúëíèòåëíàòà ïåíñèÿ ñå îáåçñìèñëÿ îò ñàìèÿ õîä íà ñúáèòèÿòà. Âúïðîñúò ñåãà ïî-ñêîðî å äà ñå îïðåäåëè êàê è ïðè êàêâè óñëîâèÿ äîïúëíèòåëíàòà ïåíñèîííà ñõåìà ìîæå äà îñèãóðè ïî-äîáðà ñîöèàëíà çàùèòà. Òðÿáâà äà ñå äàäå âúçìîæíîñò â ðàìêèòå íà òàçè ñõåìà äà ñå îðãàíèçèðàò è îñúùåñòâÿò ðàçëè÷íè ôîðìè íà ñîëèäàðíîñò è ïîäêðåïà ìåæäó õîðàòà, çàñåãíàòè îò ìíîãîáðîéíèòå ðèñêîâå íà æèâîòà. Íàêðàòêî, ñèñòåìàòà çà äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ òðÿáâà äà ñå äåìîêðàòèçèðà. Ïîñòåïåííîòî íàìàëÿâàíå íà íàöèîíàëíèÿ äúëã å è îñòàâà îñîáåíî âàæåí ôàêòîð çà ôèíàíñèðàíå òî íà ïåíñèîííîòî îñèãóðÿâàíå. Ôåäåðàëíîòî áþðî çà ïëàíèðàíå âúç îñíîâà íà ñâî22

èòå ïðîó÷âàíèÿ ñòèãà äî èçâîäà, ÷å áþäæåòíîòî ïåðî çà ïåíñèèòå ìîæå äà ñå îãðàíè÷è, êàòî ñå íàìàëè ñòîéíîñòòà íà ëèõâåíèÿ ïðîöåíò ïðè óñëîâèå, ÷å áþäæåòúò ñå èçïúëíÿâà òî÷íî è íàâðåìå. Ïðàâèòåëñòâîòî ñè äàâà ÿñíà ñìåòêà, ÷å òîçè åëåìåíò òðÿáâà äà ñå èìà ïðåäâèä, êîãàòî ñå îïðåäåëÿò ìåðêèòå çàíàïðåä. Áåëãèéñêîòî ïðàâèòåëñòâî â ìîìåíòà îáñúæäà ñúçäàâàíåòî íà îòäåëåí ôîíä çà âúçðàñòíèòå õîðà. VII. Áåëãèéñêèÿò"Ñðåáúðåí ôîíä" Ïîðàäè âëîøàâàùàòà ñå äåìîãðàôñêà ñòðóêòóðà è íåáëàãîïðèÿòíîòî ñúîòíîøåíèå ìåæäó ðàáîòåùè è ïåíñèîíåðè ïðåç èäâàùèòå äåñåòèëåòèÿ áåëãèéñêàòà ñòðàíà ùå çàïî÷íå äà èçïèòâà ôèíàíñîâè çàòðóäíåíèÿ ïðè èçïëàùàíåòî íà ïåíñèèòå íà õîðàòà îò ò. íàð. ïîêîëåíèå áåéáè áóì. Çà äà ïîñðåùíå î÷àêâàíîòî óâåëè÷àâàíå íà ðàçõîäà çà ïåíñèè ñëåä 2010-2012 ã. â ïúðâèÿ ñòúëá íà äúðæàâíàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà, Áåëãèÿ å ñúçäàëà ñúñ çàêîí ïåíñèîíåí äåìîãðàôñêè ðåçåðâ Ñèëâúð ôîíä êàòî âèä ãàðàíöèîíåí ôîíä çà âúçðàñòíèòå õîðà, íàèìåíîâàíèåòî íà êîéòî àñîöèèðà çà ñðåáúðíèòå êîñè. Ôîíäîâåòå îò òîçè òèï ñå íàòðóïâàò ñ íàìåðåíèåòî äà ïîêðèâàò óâåëè÷åíèòå ðàçõîäè íà äúðæàâàòà çà ïåíñèè ïðåäâèä çàñòàðÿâàíåòî íà íàñåëåíèåòî âñëåäñòâèå íàìàëÿâàíå íà ðàæäàåìîñòòà è óâåëè÷àâàíå íà ñðåäíàòà ïðîäúëæèòåëíîñò íà æèâîòà. Òîâà å êàïèòàëèçèðàù ôîíä, êîéòî íå ãàðàíòèðà ïàðè çà ïåíñèè îò åäíà ãîäèíà çà äðóãà, à íàòðóïâà ñðåäñòâà çà áúäåùèòå ïåíñèîíåðè. Áåëãèéñêèÿò Ñèëâúð ôîíä çàïî÷âà äà àêóìóëèðà ôèíàíñîâ ðåñóðñ îò 2001ã. è çà ÷åòèðè ãîäèíè èìà 12 ìëðä. åâðî. Âñÿêà ãîäèíà áåëãèéñêîòî ïðàâèòåëñòâî ãëàñóâà è ðåøàâà êîëêî ïàðè äà ñå çàäåëÿò çà ôîíäà. Çàêîíúò ïðåäâèæäà èçïëàùàíåòî íà ïåíñèè îò ôîíäà äà çàïî÷íå ñëåä 2010ã. Èçòî÷íèöèòå çà íàòðóïâàíå âúâ ôîíäà ñà èçëèøúöè â äúðæàâíèÿ áþäæåò, èçëèøúöè â ñîöèàëíè ôîíäîâå, ïðèõîäè îò èíâåñòèðàíåòî íà ñðåäñòâàòà íà Ñèëâúð ôîíä-, äîïúëíèòåëíè ôèíàíñîâè ïîñòúïëåíèÿ îò ïðîäàæáà íà ïóáëè÷íà ñîáñòâåíîñò, äàðåíèÿ è ïð. Èíâåñòèðàíåòî íà íàòðóïàíèòå ñðåäñòâà ñå ðàçðåøàâà ñàìî â äúðæàâíè öåííè êíèæà. Ñ èçêóïåíèòå ÄÖÊ ôîíäúò ðåàëíî íàìàëÿâà ðàçìåðà íà ïóáëè÷íèÿ äúëã. Íà ïðàêòèêà ñå ïðàâè óñêîðåíî ïðåäñðî÷íî ïîêðèâàíå íà äúëãà, êàòî ñå îñâîáîæäàâàò ñðåäñòâà çà èçïëàùàíå íà ïåíñèèòå â áúäåùå. Ñèëâúð ôîíä å èíñòðóìåíò çà âêàðâàíå íà ôèíàíñîâè ñðåäñòâà çà ïîêðèâàíå íà äúðæàâíèÿ äåôèöèò ÷ðåç ôèíàíñîâè èíæåêöèè â ìîìåíòè îò âðåìå, êîãàòî èìà ïîâå÷å ñðåäñòâà, îòêîëêîòî ñà íåîáõîäèìè çà èçïëàùàíå íà ïåíñèè. Ñ òåçè ôèíàíñîâè èíæåêöèè îò ðåçåðâíèÿ ïåíñèîíåí ôîíä ñå ïîêðèâàò ïðåäâàðèòåëíî ëèõâåíèòå ïëàùàíèÿ íà äúðæàâàòà ïî âúíøíèÿ è âúòðåøíèÿ äúëã. Òàêà âúâ âðåìåòî ñå ãåíåðèðà ïå÷àëáà, ñ êîÿòî íàðàñòâàò ïàðèòå çà ïåíñèè. Ôîíäúò ñå óïðàâëÿâà è àäìèíèñòðèðà îò äúðæàâàòà. Ðúêîâîäíîòî òÿëî óïðàâèòåëíèÿò ñúâåò, ñå ñúñòîè ñàìî îò äúðæàâíè ñëóæèòåëè- ñïåöèàëèñòè â îáëàñòòà íà ñîöèàëíîòî äåëî, òðóäîâîòî ïðàâî, ïåíñèîííîòî îñèãóðÿâàíå. Òå ñà ïðåäñòàâèòåëè íà ðàçëè÷íè äúðæàâíè âåäîìñòâà. ×ëåí íà óïðàâèòåëíèÿ ñúâåò å ïðàâèòåëñòâåí êîìèñàð îò ìèíèñòåðñòâîòî íà ôèíàíñèòå. Èçãîòâÿ ñå åæåãîäåí îò÷åò çà äåéíîñòòà è ñúñòîÿíèåòî íà ôîíäà, à îäèòúò ñå èçâúðøâà îò íåçàâèñèì ñóáåêò. Ñèíäèêàòèòå è ðàáîòîäàòåëñêèòå îðãàíèçàöèè ïðÿêî íå âçåìàò ó÷àñòèå ïðè óïðàâëåíèåòî íà òàçè èíñòèòóöèÿ. Ñîöèàëíèòå ïàðòíüîðè ó÷àñòâàò íåïðÿêî, äîêîëêîòî ïðè ñúçäàâàíåòî íà ôîíäà òå ñà èçðàçèëè ñúãëàñèå è ñà ñå àíãàæèðàëè ñ ïåðìàíåíòíàòà ñè ïîäêðåïà. Ïðåäè ñòàðòèðàíåòî íà 23

Ñèëâúð ôîíä â Áåëãèÿ å ïðîòåêëà ãîëÿìà ìåäèéíà êàìïàíèÿ ñðåä îáùåñòâåíîñòòà çà ïîïóëÿðèçèðàíå íà èäåÿòà çà ñúçäàâàíåòî è çà íåãîâàòà ñúùíîñò. Ïîñòèãíàò å îáùåñòâåí êîíñåíñóñ çà ïðåäâàðèòåëíîòî çàäåëÿíå íà ôèíàíñîâ ðåñóðñ áåç äà ñå íàìàëÿâàò ïåíñèèòå è áåç äà ñå óâåëè÷àâàò îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè. Âñÿêî ñëåäâàùî ïðàâèòåëñòâî èìà ìîðàëíîòî çàäúëæåíèå äà äîáàâÿ êúì òîçè ôîíä. Âñÿêà óïðàâëÿâàùà ïîëèòè÷åñêà ñèëà, êîÿòî äðúçíå äà ïîñåãíå íà Ñèëâúð ôîíäà ðèñêóâà äà çàãóáè âëàñòòà.  áåëãèéñêàòà ñòðàíà íà ïåíñèîííàòà ïîëèòèêà îòãîâîðíî ñå ãëåäà êàòî íà ÷àñò îò ãëîáàëíàòà ñîöèàëíà ïîëèòèêà. 24

ÂÅËÈÊÎÁÐÈÒÀÍÈß Ïåíñèîííàòà ñèñòåìà â Îáåäèíåíîòî êðàëñòâî ñå îñíîâàâà íà ñúòðóäíè÷åñòâî ìåæäó äúðæàâàòà(êîÿòî îñèãóðÿâà áàçèðàíàòà íà âíîñêè äúðæàâíà ïåíñèÿ è äúðæàâíàòà ïåíñèîííà ñõåìà, ñâúðçàíà ñúñ ñïå÷åëåíèÿ äîõîä), ðàáîòîäàòåëèòå(òå îðãàíèçèðàò ïðîôåñèîíàëíèòå ïåíñèîííè ñõåìè) è ó÷àñòíèöèòå â èíäèâèäóàëíè ïåíñèîííè ñõåìè. I. Îñíîâíè ïðèíöèïè â ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà Âúâ Âåëèêîáðèòàíèÿ òÿ ñå ñúñòîè îò òðè ñòúëáà: Ïúðâèÿò ñòúëá å îñíîâíàòà äúðæàâíà ïåíñèÿ. Âòîðèÿò ñòúëá å ñú÷åòàíèå îò äúðæàâíà ïåíñèÿ è íàéâå÷å ëè÷íè ïåíñèîííè ñïåñòÿâàíèÿ. Òîâà å äîïúëíåíèå êúì îñíîâíàòà äúðæàâíà ïåíñèÿ. Òóê âëèçàò äúðæàâíàòà ïåíñèîííà ñõåìà, áàçèðàíà íà äîõîäà, ïðîôåñèîíàëíèòå è èíäèâèäóàëíèòå ñõåìè. Òðåòèÿò ñòúëá îáõâàùà äîáðîâîëíèòå ëè÷íè ñïåñòÿâàíèÿ íàä çàäúëæèòåëíèÿ ìèíèìóì. Îêîëî 14 ìèëèîíà ðàáîòíèöè èìàò äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ. Ñú÷åòàíèåòî íà ïúðâèÿ è âòîðèÿ ñòúëá îñèãóðÿâà íà ìíîãî õîðà äîáðà ñòåïåí íà çàùèòà. Çà îíåçè, êîèòî íå ñà â ñúñòîÿíèå äà ñè îñèãóðÿò çàäîâîëèòåëíà âòîðà ïåíñèÿ, ñå ïðåäâèæäà îïðåäåëåí ãàðàíòèðàí äîõîä. Âñè÷êè õîðà íà ùàòíà ðàáîòà, êàêòî è ñàìîíàåòèòå, ñ èçêëþ÷åíèå íà ìíîãî íèñêîïëàòåíèòå, ñà äëúæíè äà ïëàùàò íàöèîíàëíè îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Òîâà èì äàâà ïðàâî íà îñíîâíà äúðæàâíà ïåíñèÿ. Ùàòíèòå ðàáîòíèöè òðÿáâà äà âíàñÿò è ïî âòîðèÿ ñòúëá, îñâåí àêî âìåñòî òîâà íå èçáåðàò äà ó÷àñòâàò â èíäèâèäóàëíà ïåíñèîííà ñõåìà. Àêî õîðàòà ïðåäïî÷åòàò òîçè âòîðè âàðèàíò, ïëàùàò ïî-íèñêè íàöèîíàëíè îñèãóðèòåëíè âíîñêè, à ïðàâèòåëñòâîòî âíàñÿ îïðåäåëåíè ïî-íèñêè ñóìè ïî èíäèâèäóàëíàòà ñõåìà íà âñåêè îò òÿõ. Íà õîðàòà, êîèòî íå ðàáîòÿò ïîðàäè áîëåñò èëè ñà áåçðàáîòíè, àêî îòãîâàðÿò íà îïðåäåëåíè óñëîâèÿ, ñå ïðèçíàâàò èçïëàòåíè âíîñêè, êîèòî ñå çà÷èòàò çà îñíîâíàòà äúðæàâíà ïåíñèÿ è çà íÿêîè äðóãè ïîìîùè, îòïóñêàíè îò äúðæàâàòà. Îíåçè, êîèòî íå ðàáîòÿò ïî äðóãè ïðè÷èíè(íàïðèìåð ïúëíîëåòíè ðåäîâíè ñòóäåíòè) èëè ÷èèòî äîõîäè ñà ïîä äàäåí ìèíèìóì, ìîãàò äîáðîâîëíî äà ïëàùàò âíîñêè êúì äúðæàâíàòà ñõåìà. Ñîöèàëíî çàùèòåíè ñà õîðàòà ñ íèñêè äîõîäè, êîãàòî îòãëåæäàò äåòå èëè ñå ãðèæàò çà äðóãè ÷ëåíîâå îò ñåìåéñòâîòî. Ïðè òîâà íå ñå îòïóñêàò ñðåäñòâà, à ñå ñúêðàùàâà îñèãóðèòåëíèÿò ïåðèîä, íóæåí çà ïîëó÷àâàíå íà ïúëíàòà îñíîâíà ïåíñèÿ(êàòî òîé íå ìîæå äà ñòàíå ïî-ìàëêî îò 20 ãîäèíè). Ïðîôåñèîíàëíàòà ïåíñèÿ è èíäèâèäóàëíèòå ïåíñèîííè ñõåìè âúâ Âåëèêîáðèòàíèÿ ñà èçðàç íà îïðåäåëåíî áëàãîñúñòîÿíèå. Òúé êàòî ïðè òÿõ ñà íàëèöå ðåàëíè ñïåñòÿâàíèÿ, ÷îâåê ïðèäîáèâà ÷óâñòâî çà ñîáñòâåíîñò, êîåòî ïðè äúðæàâíèòå ïåíñèè ïî ïðèíöèï ëèïñâà. Ïàçàðíàòà ñòîéíîñò íà ôèíàíñîâèòå ñðåäñòâà îò ïðîôåñèîíàëíèòå è èíäèâèäóàëíèòå ïåíñèîííè ñõåìè âúâ Âåëèêîáðèòàíèÿ ñå îöåíÿâà íà îêîëî 975 áèëèîíà ëèðè ñòåðëèíãè ïîâå÷å, îòêîëêîòî â ñòðàíèòå îò Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, âçåòè çàåäíî. Ïðîôåñèîíàëíèòå ïåíñèîííè ñõåìè ñå óïðàâëÿâàò äîáðîâîëíî îò ðàáîòîäàòåëèòå èëè îò ãðóïà ðàáîòîäàòåëè è îñèãóðÿâàò íà òåõíèòå ñëóæèòåëè äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ, à ÷åñòî è äðóãè ïîìîùè, êàòî åäíîêðàòíà ñóìà â ñëó÷àé íà ñìúðò ïðè òðóäîâà çëîïîëóêà. Ðàáîòîäàòåëèòå âíàñÿò îñèãóðîâêè(â äîïúëíåíèå êúì îñèãóðîâêèòå îò ñòðàíà íà ðàáîòíèêà) è ïîåìàò àäìèíèñòðàòèâíèòå ðàçõîäè ïî ñõåìàòà. Èí25

äèâèäóàëíèòå ïåíñèè ñà äîñòúïíè çà âñåêè, êîéòî ðàáîòè. Ñúùåñòâóâàò äâà îñíîâíè òèïà: s ñúñ ñïåöèàëíî ïðåäíàçíà÷åíèå(êîÿòî íå å äîñòúïíà çà ñàìîíàåòèòå, çàùîòî òå ñà èçêëþ÷åíè îò äúðæàâíàòà ïåíñèîííà ñõåìà, ñâúðçàíà ñúñ ñïå÷åëåíèÿ äîõîä); s îáèêíîâåíà èíäèâèäóàëíà ïåíñèÿ(äîñòúïíà çà ùàòíè è ñàìîíàåòè ðàáîòíèöè). Îò 35 ìèëèîíà äóøè íà òðóäîñïîñîáíà âúçðàñò âúâ Âåëèêîáðèòàíèÿ 10.5 ìèëèîíà ÷ëåíóâàò â ïðîôåñèîíàëíè ñõåìè è îùå 10 ìèëèîíà â ëè÷íè ïåíñèîííè ñõåìè. Îêîëî 86% îò ïåíñèîíåðèòå ïîëó÷àâàò ïðèõîäè êàêòî îò äúðæàâàòà, òàêà è îò ÷àñòíè èçòî÷íèöè. 60% îò âñè÷êè ïåíñèîíåðè èìàò äîõîäè îò ïðîôåñèîíàëíè ïåíñèè. Ñðåäíàòà ïðîôåñèîíàëíà ïåíñèÿ çà åäíà ñåäìèöà å 92 ëèðè, à õîðàòà, êîèòî ñà ñå ïåíñèîíèðàëè íàñêîðî, ïîëó÷àâàò ñðåäíî ïî 126 ëèðè. Òåçè ñðåäñòâà ñà íåçàâèñèìè îò îñíîâíàòà äúðæàâíà ïåíñèÿ. II. Ôèíàíñèðàíå Äúðæàâíàòà ïåíñèîííà ñõåìà ñå ôèíàíñèðà ÷ðåç âíîñêè îò ðàáîòåùîòî íàñåëåíèå. Ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè òóê íå ñà ïðàâåíè ïðîìåíè.  ïåðèîäà 1989/1999 ã. ðàçõîäèòå çà äúðæàâíà ïåíñèÿ âúçëèçàò íà 35.6 áèëèîíà ëèðè, èëè 37% îò âñè÷êè ðàçõîäè â ñîöèàëíàòà ñôåðà. Ñ ìíîãî ìàëêè èçêëþ÷åíèÿ ïðîôåñèîíàëíèòå ïåíñèîííè ñõåìè è èíäèâèäóàëíèòå ïåíñèè ïðåäñòàâëÿâàò ðåàëíè ñïåñòÿâàíèÿ îò íàëè÷íè êàïèòàëîâè ñðåäñòâà. Ïðîôåñèîíàëíàòà ïåíñèÿ ìîæå äà íå èçèñêâà ðàáîòíèêúò äà ïëàùà îñèãóðîâêè òîãàâà ñàìî ðàáîòîäàòåëÿò âíàñÿ îïðåäåëåíè ñóìè. Êîãàòî îðãàíèçèðà ñõåìàòà, ðàáîòîäàòåëÿò âúâåæäà íåéíèòå ïðèíöèïè äàëè ùå ïëàùàò è ðàáîòíèöèòå, êàêúâ ùå å ðàçìåðúò íà îòäåëíèòå ñòàâêè. Çà äà èçïúëíÿò äàíú÷íèòå èçèñêâàíèÿ, ðàáîòîäàòåëèòå ñà äëúæíè äà âëàãàò ñðåäñòâà â ñõåìàòà. III. Óñëîâèÿ çà ïîëó÷àâàíå íà äúðæàâíà ïåíñèÿ Ñåãà ïåíñèîííàòà âúçðàñò å 65ã. çà ìúæåòå è 60. çà æåíèòå. Ñ ïîñòàíîâëåíèå îò 1995ã. ñå ïðèåìà âúçðàñòòà çà æåíèòå äà ñå óâåëè÷è ïîñòåïåííî(çà ïåðèîäà 2010-2020 ã.) îò 60 íà 65 ãîäèíè. Ïúëíà äúðæàâíà ïåíñèÿ ïîëó÷àâàò õîðàòà, êîèòî ñà ïëàùàëè(èëè çà êîèòî ñà ïðåäñòàâåíè) íàöèîíàëíè îñèãóðèòåëíè âíîñêè ïðåç íàé-ìàëêî 90% îò ãîäèíèòå íà òðóäîâèÿ èì ñòàæ.  ìîìåíòà çà æåíèòå ñà íåîáõîäèìè 39 ãîäèíè(îò 16 äî 59ã.), à çà ìúæåòå 44 ãîäèíè (îò 16 äî 64 ãîäèíè). Çàäúëæèòåëíèÿò òðóäîâ ñòàæ çà æåíèòå ùå ñå óâåëè÷àâà ïîåòàïíî, äîêàòî ïåíñèîííàòà âúçðàñò ïðè òÿõ ñå èçðàâíè ñ òàçè çà ìúæåòå. Õîðàòà, êîèòî ñà ïëàùàëè âíîñêè ïðåç ïî-ìàëêî îò 90% îò òðóäîâèÿ ñè ñòàæ, íî ïîíå ïðåç 25%, ïîëó÷àâàò íàìàëåíà ïåíñèÿ. À òåçè, ïðè êîèòî ïðîöåíòúò å ïîä 25(îêîëî 10 ãîäèíè), íÿìàò ïðàâî íà îñíîâíà ïåíñèÿ. Èçïëàùàíåòî íà äúðæàâíàòà ïåíñèÿ íå ìîæå äà çàïî÷íå ïî-ðàíî îò óñòàíîâåíàòà âúçðàñò. Àêî ÷îâåê ïðîäúëæè äà ðàáîòè è ñëåä òàçè âúçðàñò, ìîæå äà ïîëó÷àâà ïåíñèÿ íåçàâèñèìî îò äîõîäèòå ñè è áåç òå äà âëèÿÿò íà íåéíèÿ ðàçìåð. Àêî îáà÷å íÿêîé ðåøè äà îòëîæè ïåíñèîíèðàíåòî ñè íàé-ìàëêî ñúñ ñåäåì ñåäìèöè è íàé-ìíîãî ñ 5 ãîäèíè è ïðåç òîçè ïåðèîä íå ïîëó÷àâà äðóãè ñðåäñòâà îò äúðæàâàòà, ïåíñèÿòà ìó ùå ñå óâåëè÷è ñúñ 7.5% ãîäèøíî. Ñëåä àïðèë 2010ã. ìúæåòå è æåíèòå ùå ìîãàò äà îòëàãàò ïåíñèîíèðàíåòî ñè êîëêîòî ïîæåëàÿò è òîãàâà óâåëè÷åíèåòî ùå áúäå ñ îêîëî 10% ãîäèøíî. 26

IV. Ïëàùàíèÿ â ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà 1. Îñíîâíà ïåíñèÿ Òÿ èìà ïîñòîÿííà ñòîéíîñò è çàâèñè îò áðîÿ íà ãîäèíèòå, ïðåç êîèòî ñà ïëàùàíè îñèãóðîâêè. Êîãàòî îìúæåíàòà æåíà íàâúðøè 60ã., ìîæå äà ïîëó÷è îñíîâíà ïåíñèÿ íà áàçàòà íà îñèãóðîâêèòå, êîèòî ñàìà å ïëàùàëà èëè êîèòî ñúïðóãúò é å âíàñÿë, ïðè óñëîâèå ÷å òîé å íàâúðøèë 65ã. è âå÷å ïîëó÷àâà îñíîâíà ïåíñèÿ. Æåíàòà èìà ïðàâî äà èçáåðå îò òåçè äâà âàðèàíòà ïî-âèñîêàòà ïåíñèÿ. Àêî ïåíñèÿòà, áàçèðàíà íà ëè÷íèòå é âíîñêè, å ïî-ìàëêà îò ìàêñèìóìà, êîéòî åäíà ñúïðóãà ìîæå äà ïîëó÷àâà ñïîðåä âíîñêèòå íà ìúæà ñè, äâåòå ñóìè ñå ñú÷åòàâàò, çà äà äîñòèãíàò òîçè ìàêñèìóì. Îò 2010ã. è ìúæúò ùå ìîæå äà ïîëó÷àâà îñíîâíà ïåíñèÿ ñïîðåä âíîñêèòå íà ñúïðóãàòà ñè, ïðè óñëîâèå, ÷å òÿ å ðîäåíà ñëåä 5.04.1950ã. Àêî âúçðàñòíèÿò ÷îâåê èìà îñíîâíà ïåíñèÿ çà ïðîñëóæåíî âðåìå, òîé ìîæå äà ïîèñêà óâåëè÷åíèå, êîãàòî íà íåãîâà èçäðúæêà èìà äåöà. Íî òîâà óâåëè÷åíèå ñå îãðàíè÷àâà, àêî ñúïðóãàòà ìó ïå÷åëè íàä îïðåäåëåíî íèâî. Òàêîâà óâåëè÷åíèå å âúçìîæíî è àêî ñúïðóãàòà, ñ êîÿòî ïåíñèîíåðúò æèâåå èëè êîÿòî èçäúðæà, å ïîä 60ã. è íå ïå÷åëè íàä ôèêñèðàíîòî íèâî. Ïðàâîòî íà îñíîâíà ïåíñèÿ ìîæå äà ñå íàñëåäÿâà èëè ïðåõâúðëÿ ìåæäó áðà÷íèòå ïàðòíüîðè â ñëó÷àé íà ñìúðò èëè ðàçâîä. Ïðè ïðåêðàòÿâàíå íà áðàêà ïðåäè ïåíñèîííà âúçðàñò ïîðàäè ñìúðò èëè ðàçâîä åäèíèÿò îò ñúïðóçèòå ìîæå äà çàìåñòè äðóãèÿ, êîéòî å ïî÷èíàë èëè ñ êîãîòî ñå å ðàçâåë, àêî íåãîâèòå îñèãóðèòåëíè âíîñêè ñà ïî-èçãîäíè çà ãîäèíèòå íà áðàêà èëè çà öåëèÿ òðóäîâ ñòàæ äî ïðåêúñâàíåòî íà áðàêà, ïðè óñëîâèå ÷å òîçè ÷îâåê íå ñå îæåíè èëè îìúæè ïîâòîðíî, ïðåäè äà íàâúðøè ïåíñèîííà âúçðàñò. 2. Äúðæàâíà ïåíñèÿ, ñâúðçàíà ñúñ ñïå÷åëåíèÿ äîõîä Âòîðèÿò ñòúëá íà äúðæàâíàòà ïåíñèîííà ñõåìà çàâèñè îò äîõîäà. Õîðàòà ìîãàò äà ñå îòêàæàò îò òàçè ïåíñèÿ, àêî ó÷àñòâàò â ïðîôåñèîíàëíà èëè èíäèâèäóàëíà ïåíñèîííà ñõåìà. Ïðè òàçè ñõåìà, îñíîâàíà íà äîõîäà, ñå ïîëó÷àâà äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ, êîÿòî ñå èç÷èñëÿâà ïî ôîðìóëà â çàâèñèìîñò îò âíîñêèòå è âúçíàãðàæäåíèÿòà ñëåä 1978ã., êîãàòî ñå âúâåæäà ñõåìàòà. Ïúðâîíà÷àëíî öåëòà å äà ñå îñèãóðè äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ, ðàâíà íà 25% îò äîõîäèòå ìåæäó îïðåäåëåí ìèíèìóì è ìàêñèìóì ïðåç íàé-äîáðèòå 20 ãîäèíè îò òðóäîâèÿ ñòàæ. Íî ñëåä 1988ã. òîçè ïðîöåíò å âå÷å 20. Ïðîìÿíàòà å â ñèëà çà õîðàòà, íàâúðøâàùè ïåíñèîííà âúçðàñò ìåæäó 1999 è 2010ã. Èçèñêâàíåòî çà 20-òå íàé äîáðè ãîäèíè ñúùî îòïàäà è ñåãà òàçè ïåíñèÿ ñå îïðåäåëÿ âúðõó öåëèÿ òðóäîâ ñòàæ. Æåíèòå, êîèòî ïîëó÷àâàò âäîâèøêà ïåíñèÿ(è âäîâöèòå, íàâúðøèëè ïåíñèîííà âúçðàñò, ÷èÿòî ïî÷èíàëà ñúïðóãà ñúùî å áèëà íà âúçðàñò çà ïåíñèÿ), ìîãàò äà íàñëåäÿò 100% òîçè âèä ïåíñèÿ íà ñâîÿ áðà÷åí ïàðòíüîð. Îò íà÷àëîòî íà 2003ã. íàñëåäÿâàíàòà ñóìà å âå÷å 50%. 3. Åæåãîäíà èíäåêñàöèÿ íà äúðæàâíèòå ïåíñèè Êàêòî îñíîâíàòà ïåíñèÿ, òàêà è ïåíñèÿòà, áàçèðàíà íà äîõîäèòå, ñå ïîâèøàâàò âñÿêà ãîäèíà ñïîðåä èíäåêñà íà ïîòðåáèòåëñêèòå öåíè íà ñòîêèòå. Óâåëè÷åíèåòî åæåãîäíî ñå âúâåæäà îò àïðèë, êàòî ñå âçèìà ïðåäâèä èíäåêñúò çà ñåïòåìâðè ïðåäèøíàòà ãîäèíà. V. Äåìîãðàôñêèòå ïðîìåíè è ïåíñèîííèòå ñõåìè 1. Ïðåäèçâèêàòåëñòâà ïðåä ñõåìèòå Íàñåëåíèåòî â Îáåäèíåíîòî êðàëñòâî, êàêòî â ïîâå÷åòî åâðîïåéñêè ñòðàíè, 27

áàâíî çàñòàðÿâà. Ñìÿòà ñå, ÷å ìåæäó 1998 è 2040ã. áðîÿò íà ïåíñèîíåðèòå ùå íàðàñíå ñ 50% îò 10.5 ìèëèîíà íà 15.5 ìèëèîíà äóøè. Òîâà ñå äúëæè íà ðåêîðäíàòà ðàæäàåìîñò, ïîñëåäâàëà Âòîðàòà ñâåòîâíà âîéíà è ïðîäúëæèëà äî 60-òå ãîäèíè íà ÕÕ âåê, êàêòî è íà ïî-âèñîêàòà ïðîäúëæèòåëíîñò íà æèâîòà êàòî ðåçóëòàò îò ïîäîáðåíîòî çäðàâåîïàçâàíå. Ñúîòíîøåíèåòî ìåæäó ðàáîòåùîòî íàñåëåíèå è ïåíñèîíåðèòå âúâ Âåëèêîáðèòàíèÿ ñúùî ñå ïðîìåíÿ, íî íå òàêà äðàñòè÷íî, êàêòî â ìíîãî äðóãè åâðîïåéñêè ñòðàíè. Ïðåç 2040ã. íà âñåêè ïåíñèîíåð ùå ñå ïàäàò 2.4 ðàáîòåùè, äîêàòî ñåãà òå ñà 3.4. Ùå ñå óâåëè÷àò äúðæàâíèòå ðàçõîäè çà ïåíñèè, òúé êàòî áðîÿò íà âúçðàñòíèòå õîðà ðàñòå. Íî êàêòî ïîêàçâà è òàáëèöàòà, áëàãîäàðåíèå íà âîäåíàòà ïîëèòèêà ñå î÷àêâà äà íàìàëåå äåëúò îò áðóòíèÿ âúòðåøåí ïðîäóêò, ïðåäíàçíà÷åí çà äúðæàâíèòå ïåíñèè âúïðåêè óâåëè÷åíèÿ áðîé ïåíñèîíåðè. Òåçè òåíäåíöèè îòðàçÿâàò íàðàñíàëàòà ðîëÿ íà ÷àñòíîòî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå, êàêòî è îáâúðçâàíåòî íà ïîâèøåíèåòî ïðè îñíîâíàòà äúðæàâíà ïåíñèÿ ñ öåíèòå, à íå ñ âúçíàãðàæäåíèÿòà. Ïåíñèîííè ðàçõîäè íà äúðæàâàòà ÃÎÄÈÍÈ Ðàçõîäè êàòî% îò ÁÂÏ Áðîé íà ïåíñèîíåðèòå â ìèëèîíè Äúðæàâíè ðàçõîäè çà åäèí ïåíñèîíåð ñïðÿìî ÁÂÏ(çà 2000ã.= 1 00) 2000-2001 4.3 1 0.5 2020-2021 3.9 1 1.7 1 00 81 2050-2051 3.0 1 5.1 49 2. Ïðîáëåìè â íàñòîÿùàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà Öåëèòå íà ïðàâèòåëñòâîòî ñà äà ñå ïîñòèãíå ñèãóðíîñò çà õîðàòà, êîèòî íå ìîãàò äà ñå èçäúðæàò ñàìè, êàêòî è äà ñå óëåñíÿò äðóãèòå, êîèòî ñà ñïîñîáíè äà çàäåëÿò ñðåäñòâà. Ñåãàøíàòà ñèñòåìà íå ïðåäîñòàâÿ òàêàâà ñèãóðíîñò íà ïåíñèîíåðèòå, êîèòî íå ìîãàò äà ïîåìàò èçäðúæêàòà ñè èëè çàùîòî íå ñà êîíêóðåíòíè íà òðóäîâèÿ ïàçàð, èëè çàùîòî äîõîäèòå èì ñà òâúðäå íèñêè. Õîðàòà, êîèòî ïå÷åëÿò ïî-ìàëêî îò 3,300 ëèðè ãîäèøíî, íå ïëàùàò íàöèîíàëíè îñèãóðèòåëíè âíîñêè è çàòîâà íÿìàò ïðàâî íà îñíîâíà äúðæàâíà ïåíñèÿ ñïîðåä äîõîäà. Òàêà, êîãàòî îñòàðåÿò, òå ñà çàâèñèìè îò åäèí ñîöèàëíî ãàðàíòèðàí ìèíèìàëåí äîõîä. Íÿêîè ïîïàäàò â òàçè ãðóïà, çàùîòî ðàáîòÿò ìíîãî ìàëêî ÷àñîâå, äðóãè çàùîòî èì ñå çàïëàùà òâúðäå íèñêî íà ÷àñ. Âúâåäåíàòà ïðåç àïðèë 1999ã. íàöèîíàëíà ìèíèìàëíà ðàáîòíà çàïëàòà ãàðàíòèðà, ÷å îíåçè, êîèòî ðàáîòÿò îïðåäåëåí áðîé ÷àñîâå, ùå ïîëó÷àò òàêîâà âúçíàãðàæäåíèå, ÷å äà èìàò ïðàâî íà îñíîâíà ïåíñèÿ. Âñå îùå îáà÷å îñòàâà åäíà êàòåãîðèÿ õîðà, ïðåäèìíî æåíè, êîèòî ñà àêòèâíè íà òðóäîâèÿ ïàçàð, íî ðàáîòÿò îãðàíè÷åí áðîé ÷àñîâå è ïå÷åëÿò ìàëêî çà ïî-äúëãè ïåðèîäè, ò.å. íÿìàò äîñòúï äî ïåíñèÿ, îñíîâàíà íà âíîñêè. Õîðàòà ñ íèñêè äîõîäè, êîèòî èçêàðâàò ìåæäó 3,300 è 9,500 ëèðè ãîäèøíî, êàòî öÿëî íå ó÷àñòâàò â èíäèâèäóàëíè ïåíñèîííè ñõåìè. Àäìèíèñòðàòèâíèòå ðàçõîäè è òàêñè ïî òåçè ñõåìè ñà íåïîñèëíè çà òÿõ, ò.å. òå ñà ïðèíóäåíè äà ðàç÷èòàò íà ïåíñèÿ îò äúðæàâàòà, êîÿòî ñúùî íå å çíà÷èòåëíà, çàùîòî çàâèñè îò ñðåäíèÿ äîõîä. Øàíñ çà òåçè âúçðàñòíè å ÷ëåíñòâîòî â ïðîôåñèîíàëíà ïåíñèîííà ñõåìà. Íåòðóäîñïîñîáíèòå è èíâàëèäèòå, êîèòî ñà ïðèíóäåíè äà ñå îòêàæàò îò ïëàòåíà ðàáîòà, ñà â ïîäîáíà ïîçèöèÿ êàòî õîðàòà ñ íèñêè äîõîäè. Çà òÿõ îáèê28

íîâåíî å íåâúçìîæíî äà âíàñÿò çà ïåíñèÿ èëè äà çàäåëÿò êàêâèòî è äà áèëî ñðåäñòâà, ñëåä êàòî íàïóñíàò òðóäîâèÿ ïàçàð. Ñàìî äúðæàâàòà ìîæå äà îñèãóðè âòîðà ïåíñèÿ çà òåçè êàòåãîðèè. Íî ñåãàøíàòà äúðæàâíà âòîðà ïåíñèÿ å ïðåäíàçíà÷åíà åäèíñòâåíî çà õîðà ñ íàé-íèñêè äîõîäè. 3. Íàñòîÿùè è áúäåùè ïðîìåíè Çà äà ñå ñïðàâè ñ âñè÷êè òåçè ïðîáëåìè, ïðàâèòåëñòâîòî ïðåäëàãà íîâà ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíà ñèñòåìà ñúñ ñúòðóäíè÷åñòâî ìåæäó îáùåñòâåíèÿ è ÷àñòíèÿ ñåêòîð, êúäåòî äà ñå ñú÷åòàÿò íàé-äîáðèòå ñòðàíè íà äúðæàâíèòå è èíäèâèäóàëíèòå ñõåìè. Îñâåí òîâà å âçåòî ðåøåíèå îñíîâíàòà äúðæàâíà ïåíñèÿ çà ïðîñëóæåíî âðåìå äà îñòàíå êàò áàçà íà ïåíñèîííèÿ äîõîä è ïðè ïî-çàìîæíèòå, è ïðè ïî-áåäíèòå. Íåéíàòà ñòîéíîñò íÿìà äà ñå íàìàëÿâà. Äúðæàâíàòà ïåíñèÿ, îñíîâàíà íà äîõîäà, ùå ñå ðåôîðìèðà ÷ðåç âúâåæäàíåòî íà âòîðà äúðæàâíà ïåíñèÿ. Òàêà ùå ñå îãðàíè÷è áðîÿò íà õîðàòà, êîèòî ñå íóæäàÿò îò ïîìîùè çà ñîöèàëíî ñëàáè. Íà ïúðâî âðåìå ùå áúäàò ïîäïîìîãíàòè èçêëþ÷èòåëíî âúçðàñòíèòå ñ ãîäèøåí äîõîä ïîä 9,500 ëèðè ïðè òÿõ âòîðàòà ïåíñèÿ ùå ñå ïîâèøè ïîâå÷å îò äâà ïúòè. Ðåàëíà ïîìîù ùå óñåòÿò è ïåíñèîíåðèòå ñ äîõîäè ìåæäó 9,500 è 21,600 ëèðè ÷ðåç ïî-âèñîêè îòñòúïêè. Íà ñëåäâàùèÿ åòàï, êîãàòî ñå âúâåäàò áàëàíñèðàíèòå ïåíñèè, âòîðàòà äúðæàâíà ïåíñèÿ ùå ñå ïðåâúðíå â ïîñòîÿííà ñóìà. Öåëòà å îíåçè, êîèòî èìàò ñðåäíè è âèñîêè äîõîäè, äà ó÷àñòâàò ïîâå÷å â èíäèâèäóàëíèòå ïåíñèîííè ñõåìè. Íîâàòà ñõåìà ùå êðåäèòèðà õîðà ñ îïðåäåëåíà íåòðóäîñïîñîáíîñò, ñ ïðåêúñíàò òðóäîâ ñòàæ ïîðàäè èíâàëèäíîñò è ìàéêè ñ ìàëêè äåöà, çà äà ñå âêëþ÷àò âúâ âòîðàòà äúðæàâíà ïåíñèÿ. Îò àïðèë 1999ã. íà âñè÷êè ïåíñèîíåðè å ãàðàíòèðàí îïðåäåëåí ìèíèìàëåí ñåäìè÷åí äîõîä. Îò àïðèë 2000ã. òîé å 78 ëèðè çà ñàì ÷îâåê è 121 ëèðè çà áðà÷íè äâîéêè, êàòî ïðè ïî-âúçðàñòíèòå ñóìèòå ñå óâåëè÷àâàò. Òåçè ìèíèìàëíè ñðåäñòâà ðàñòàò çàåäíî ñ äîõîäèòå. Ïðàâèòåëñòâîòî ïðåäâèæäà óâåëè÷åíèå è â ñúîòâåòñòâèå ñ ðàñòåæà íà öåíèòå, äîêîëêîòî ïîçâîëÿâàò íàëè÷íèòå ñðåäñòâà â áþäæåòà. Ñ ïîñòàíîâëåíèå îò 1999ã. çà ðåôîðìà â ñîöèàëíàòà ñôåðà è ïåíñèèòå ñå ñëàãà îñíîâàòà çà âúâåæäàíå íà ãúâêàâè, íàäåæäíè, ïîääúðæàíè ñ ïî-ìàëêî ñðåäñòâà áàëàíñèðàíè ïåíñèîííè ñõåìè. Òå ñà äîñòúïíè çà âñè÷êè, âêëþ÷èòåëíî çà ñàìîíàåòèòå, è ñà íàñî÷åíè íàé-âå÷å êúì õîðàòà ñ äîõîäè ìåæäó 9,500 è 21,600 ëèðè ãîäèøíî, êîèòî íå ó÷àñòâàò â ïðîôåñèîíàëíà ïåíñèîííà ñõåìà. 29

ÃÅÐÌÀÍÈß I. Îñíîâíè ïðèíöèïè íà ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà 1. Îáõâàò íà ñèñòåìàòà Ñîöèàëíèÿò êîäåêñ ðàçëè÷àâà ñëåäíèòå îñèãóðåíè ëèöà: Ëèöà, ïîäëåæàùè íà çàäúëæèòåëíî îñèãóðÿâàíå ïî ñèëàòà íà çàêîí- òóê ñå âêëþ÷âàò ëèöàòà, íàåòè ïî òðóäîâ äîãîâîð, óïðàæíÿâàùèòå ñâîáîäíà ïðîôåñèÿ è äðóãè îñèãóðåíè. Êúì ïîñëåäíàòà êàòåãîðèÿ ñïàäàò ìàéêè èëè áàùè ïî âðåìå íà îòãëåæäàíå íà äåòå, êàòî çà ðîäåíèòå ñëåä 1992ã. çà çàäúëæèòåëåí îñèãóðèòåëåí ñòàæ ñå çà÷èòàò äî 3 ãîäèíè, à çà äåöà, ðîäåíè ïðåäè òîâà- äî åäíà ãîäèíà. Âêëþ÷åíè ñà ñúùî ëèöàòà, êîèòî îò 1995ã. ñå ãðèæàò çà äðóãè íå ïî òðóäîâî ïðàâîîòíîøåíèå íàé-ìàëêî 14 ÷àñà íà ñåäìèöà. Êúì çàäúëæèòåëíî îñèãóðåíèòå ñïàäàò è ëèöàòà íà ðåäîâíà èëè àëòåðíàòèâíà âîåííà ñëóæáà è òåçè, êîèòî ïîëó÷àâàò ò. íàð. çàìåñòâàùè çàïëàòàòà ïëàùàíèÿ(òîâà ñà îáåçùåòåíèÿ ïîðàäè îáùî çàáîëÿâàíå, íàðàíÿâàíå, îáåçùåòåíèÿ çà áåçðàáîòèöà è äð.). Íàêðàÿ êúì äðóãèòå çàäúëæèòåëíî îñèãóðåíè ñïàäàò è ïîëó÷àâàùèòå îáåçùåòåíèå ïðåäè ïåíñèîíèðàíå, àêî íåïîñðåäñòâåíî ïðåäè íà÷àëîòî íà ïëàùàíåòî ñà áèëè çàäúëæèòåëíî îñèãóðÿâàùè ñå. Ñúùåñòâóâàò è èçêëþ÷åíèÿ îò çàäúëæåíèåòî çà îñèãóðÿâàíå. Òîâà ñà òàêèâà ëèöà, êîèòî ìîãàò äà áúäàò èçêëþ÷åíè îò çàäúëæåíèåòî çà îñèãóðÿâàíå ïî òÿõíà ìîëáà(ëèöàòà, êîèòî ïîëó÷àâàò ìèíèìàëíà ðàáîòíà çàïëàòà ïî òðóäîâî ïðàâîîòíîøåíèå èëè ìèíèìàëíî âúçíàãðàæäåíèå 400 îò ñâîáîäíà ïðîôåñèÿ, ðàáîòåùèòå ïî äîãîâîð ñòóäåíòè è ïîëó÷àâàùèòå ïúëíà ïåíñèÿ ðàáîòåùè ïåíñèîíåðè, êàòî çà òÿõ ñàìî ðàáîòîäàòåëÿò çàïëàùà ñâîÿòà ÷àñò îò âíîñêàòà êàòî òàêñà çà ïîëèòèêàòà íà òðóäîâèÿ ïàçàð) è ëèöà, êîèòî ïî çàêîí ñà îñâîáîäåíè îò çàäúëæåíèå äà ñå îñèãóðÿâàò. Çàäúëæèòåëíî îñèãóðåíè ïî òÿõíà ìîëáà- îïðåäåëåíè ãðóïè ëèöà, êîèòî íå ñà çàäúëæèòåëíî îñèãóðåíè, èìàò âúçìîæíîñò äà ïîäàäàò ìîëáà çà îñèãóðÿâàíå. Òîâà ñà íàïðèìåð ëèöà, îêàçâàùè ïîìîù íà ñëàáîðàçâèòè ñòðàíè, êàêòî è óïðàæíÿâàùèòå ñâîáîäíà ïðîôåñèÿ, àêî íå ñà çàäúëæåíè äà ñå îñèãóðÿâàò ïî çàêîí. Äîáðîâîëíî îñèãóðåíè- äà ñå îñèãóðÿâàò äîáðîâîëíî ìîãàò ãåðìàíöè è ÷óæäåíöè ñëåä íàâúðøâàíå íà 16 ãîäèíè, àêî íå ñà äëúæíè äà ñå îñèãóðÿâàò ïî çàêîí. Äúðæàâíè ÷èíîâíèöè è ðàâíîïîñòàâåíè íà òÿõ ëèöà èìàò ïðàâî íà äîáðîâîëíî îñèãóðÿâàíå ñàìî àêî äîòîãàâà ñà ïëàùàëè âíîñêè â ïðîäúëæåíèå íà 5 ãîäèíè. Îñèãóðåíèÿò ìîæå äà ïëàùà ïðîèçâîëíà ïî ðàçìåð âíîñêà â ðàìêèòå íà îïðåäåëåíà ìèíèìàëíà è ìàêñèìàëíà ñóìà. Äîïúëíèòåëíî îñèãóðåíè- ÷èíîâíèöè, ñúäèè, ïðîôåñèîíàëíè âîåííè è äð., êîèòî íàïóñêàò ïîäîáíà îñâîáîäåíà îò îñèãóðÿâàíå çàåòîñò, áåç äà ñà ïîëó÷èëè ïåíñèÿ îò ñâîÿ ïðåäèøåí îðãàí ïî íàçíà÷àâàíå, ñå îñèãóðÿâàò äîïúëíèòåëíî ïî çàäúëæèòåëíîòî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå. Äîïúëíèòåëíî îñèãóðåíè ëèöà ñ ïðàâî íà ïåíñèÿ îò èçðàâíÿâàíå íà ïåíñèîííèòå ïðàâà ïðè ðàçâîä èëè îò ðàçäåëÿíå íà ïðàâîòî ìåæäó ñúïðóçè- òîâà ñà ëèöà, íà êîèòî ñëåä ðàçâîäà, âúç îñíîâà íà èçâúðøåíî îò áðàêîðàçâîäåí ñúä èçðàâíÿâàíå, èì ñå ïðåõâúðëÿ èëè îñíîâàâà ïåíñèîíåí ñòàæ. Èçðàâíÿâàíåòî íà ïðàâàòà íà ïåíñèÿ èìà çà öåë äà âêëþ÷è ñúïðóãà, êîéòî ïî âðåìå íà áðàêà íå å èìàë âúçìîæíîñò äà íàáåðå ñòàæ è ïðèäîáèòàòà ïî âðåìå íà áðàêà ðàçëèêà â îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ ñå ðàçäåëÿ òàêà, ÷å âñåêè äà èìà 30

åäíàêúâ îñèãóðèòåëåí ñòàæ çà âðåìåòî íà áðàêà. Ðàçäåëÿíåòî íà ïåíñèÿòà îçíà÷àâà, ÷å ïðèäîáèòîòî ïî âðåìå íà áðàêà ïðàâî íà ïåíñèÿ ñå ðàçäåëÿ ïîðàâíî ìåæäó ñúïðóçèòå. Ðàçäåëÿíåòî ñå èçâúðøâà ÷ðåç ïðåõâúðëÿíå íà ïåíñèîííè òî÷êè, êîèòî ñå çàïàìåòÿâàò â îñèãóðèòåëíàòà ñìåòêà íà ñúîòâåòíèÿ ñúïðóã êàòî äîáàâêà èëè îòáèâ. Òîâà å âúçìîæíî åäâà ñëåä ïðèêëþ÷âàíå íà ïåðèîäà íà îñèãóðÿâàíå, ò.å. êîãàòî åäèí èëè äâàìàòà ñúïðóçè ïðèäîáèÿò ïðàâî íà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò èëè åäèí îò òÿõ íàâúðøè 65-ãîäèøíà âúçðàñò. II. Ôèíàíñèðàíå Çàäúëæèòåëíîòî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå ñå ôèíàíñèðà ÷ðåç âíîñêè íà îñèãóðåíèòå è íà òåõíèòå ðàáîòîäàòåëè, ÷ðåç äúðæàâíà ñóáñèäèÿ è äðóãè íîñèòåëè íà ïðèõîäè. Âíîñêè- òå ñå ñúáèðàò ñïîðåä ïðîöåíò íà âíîñêàòà äî îïðåäåëåí ðàçìåð îò îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä- ò.íàð. ãðàíèöà íà îïðåäåëÿíå íà âíîñêàòà. Çà îñèãóðèòåëåí äîõîä ñå ñìÿòàò âñè÷êè äîõîäè îò çàåòîñò, à ïðè äîáðîâîëíî îñèãóðåíè- âñÿêà âíîñêà ìåæäó ìèíèìàëíà îñíîâà è ãðàíèöàòà íà îïðåäåëÿíå íà âíîñêàòà. Âíîñêèòå íà ëèöà, ïîëó÷àâàùè ïîìîùè çà áåçðàáîòíè, ñå èçïëàùàò îò Ôåäåðàëíàòà ñëóæáà ïî òðóäà è ñà çà ñìåòêà íà ôåäåðàëíîòî ïðàâèòåëñòâî. Çà çàïëàùàíåòî íà âíîñêè íà ñóáåêòè, çàäúëæåíè äà ñå îñèãóðÿâàò îò ðàáîòíîòî âúçíàãðàæäåíèå, âàæàò ïðàâèëàòà çà ïëàùàíå íà âíîñêèòå îò ëèöàòà è ðàáîòîäàòåëèòå â ìåñòàòà çà ñúáèðàíå íà íîñèòåëÿ íà ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå(ïåíñèîííè è çäðàâíè êàñè). Çà ïåðèîäà íà îòãëåæäàíå íà äåöà ôåäåðàëíîòî ïðàâèòåëñòâî çàïëàùà.èñòèíñêè âíîñêè. çà ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå. Íîñèòåëèòå íà ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå âîäÿò îñèãóðèòåëíà ñìåòêà íà âñåêè îñèãóðåí ÷ðåç èíäèâèäóàëåí îñèãóðèòåëåí íîìåð.  íåÿ ñå çàïàìåòÿâàò âñè÷êè äàííè, êîèòî èìàò çíà÷åíèå çà ïåíñèîííîòî îñèãóðÿâàíå. Äúðæàâíà ñóáñèäèÿ - ïðåõâúðëåíèòå êúì ïåíñèîííîòî îñèãóðÿâàíå ìíîãîáðîéíè îáùåñòâåíè ïëàùàíèÿ, êîèòî áè òðÿáâàëî äà ñå ïîåìàò îò îáùåñòâîòî(êàòî âîåííè ðåïàðàöèè, ñòàæ, ïðåç êîèòî âíîñêèòå íå ñà çàäúëæèòåëíè, ïëàùàíèÿ íà ÷óæäåñòðàííè ïåíñèè) ñå ôèíàíñèðàò îò îáùàòà äúðæàâíà ñóáñèäèÿ. Äúðæàâíàòà ñóáñèäèÿ å îáâúðçàíà ñ ðàçâèòèåòî íà áðóòíàòà ñóìà íà íàäíèöàòà èëè çàïëàòà íà ñðåäíîñòàòèñòè÷åñêèÿ ðàáîòåù è êúì äèíàìèêàòà íà ïðîöåíòà íà âíîñêàòà. Ïðè óâåëè÷àâàíå ïðîöåíòà íà âíîñêàòà ñå ïîâèøàâà è ñâúðçàíàòà ñ íåÿ äúðæàâíà ñóáñèäèÿ. Äðóãè ïðèõîäè - êúì òÿõ íà ïúðâî ìÿñòî ñà äîõîäèòå íà ôîíäîâåòå. Ïúðâîíà÷àëíî íîñèòåëèòå íà ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå ñà èíâåñòèðàëè ïîâåðåíèòå èì ôîíäîâå äúëãîñðî÷íî, ÷åñòî â íåäâèæèìè èìîòè, íî ñëåä ïðîìåíèòå îò 1992ã. ðàçëè÷íèòå âúçìîæíîñòè çà âëîæåíèÿ ñà òÿñíî îãðàíè÷åíè, çàùîòî ëèêâèäíîñòòà íà íîñèòåëÿ èìà íàé-âèñîê ïðîöåíò. III. Óñëîâèÿ çà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ Ïåíñèèòå îò çàäúëæèòåëíîòî îñèãóðÿâàíå ñå èçïëàùàò çà ñòàðîñò, ïðè íàìàëåíà ðàáîòîñïîñîáíîñò è íà íàñëåäíèöè. Ïðè ïåíñèèòå çà ñòàðîñò õàðàêòåðíî å òîâà, ÷å ñ ðåôîðìàòà îò 1992ã. ñå âúâåæäàò ò.íàð. ÷àñòè÷íè ïåíñèè, êàòî ÷ðåç òÿõ îñèãóðåíèÿò ïîëó÷àâà âúçìîæíîñò çà ïëàâåí ïðåõîä îò òðóäîâ æèâîò êúì îòäèõ. ×àñòè÷íàòà ïåíñèÿ ìó ïîçâîëÿâà äà ïîëó÷àâà ÷àñò îò ïåíñèÿòà çà ñòàðîñò è èçâúí òàçè ïåíñèÿ àêòèâíî äà ó÷àñòâà â òðóäîâèÿ æèâîò è â èçâåñòíè ðàìêè, â çàâèñèìîñò îò èçáðàíàòà ÷àñòè÷íà ïåíñèÿ, äà ïå÷åëè äîïúë31

íèòåëíî. Ïåíñèèòå ïîðàäè íàìàëåíà ðàáîòîñïîñîáíîñò ñå èçïëàùàò çà ÷àñòè÷íà èëè ïúëíà íåðàáîòîñïîñîáíîñò. Ïåíñèÿòà ïîðàäè ÷àñòè÷íà íåðàáîòîñïîñîáíîñò ñå ðàçãëåæäà êàòî äîïúëíåíèå êúì ðàáîòíàòà çàïëàòà, çàùîòî ëèöå ñ ÷àñòè÷íà íåðàáîòîñïîñîáíîñò âñå îùå å â ñúñòîÿíèå äà çàðàáîòâà çàïëàòà, äîêàòî ïåíñèÿòà ïîðàäè ïúëíà íåðàáîòîñïîñîáíîñò òðÿáâà äà çàìåñòâà çàïëàòà. Ïåíñèèòå çà íàñëåäíèöè èìàò çà öåë äà êîìïåíñèðàò çàãóáàòà íà èçäðúæêà, êîÿòî íàñòúïâà çà áëèçêèòå ñëåä ñìúðòòà íà îñèãóðåíèÿ. 1. Ïåíñèîííà âúçðàñò  ìîìåíòà îáè÷àéíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò çà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò å 65 ãîäèíè çà ìúæåòå è æåíèòå, íî çà íÿêîè ïåíñèè(íàïð. Ïåíñèÿ çà ñòàðîñò çà òåæêî èíâàëèäèçèðàíè) èçèñêâàùàòà ñå âúçðàñò å 63ã. 2. Âèäîâå ïåíñèè è ðàííî ïåíñèîíèðàíå Ïåíñèè çà ñòàðîñò ñå èçïëàùàò êàòî: ðåäîâíà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò, ïåíñèÿ çà ñòàðîñò çà äúëãîãîäèøíî îñèãóðåíè, ïåíñèÿ ïî ñòàðîñò çà òåæêî èíâàëèäèçèðàíè, ïåíñèÿ çà ñòàðîñò ïîðàäè áåçðàáîòèöà èëè ñëåä ÷àñòè÷íà çàåòîñò íà âúçðàñòíè è ïåíñèÿ çà ñòàðîñò çà æåíè. Ïåíñèÿ çà ñòàðîñò - ïðåäïîñòàâêà çà èçïëàùàíå íà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò å íàâúðøâàíåòî íà ñúîòâåòíàòà íåîáõîäèìà çà îïðåäåëåíèÿ âèä ïåíñèÿ âúçðàñò è íåîáõîäèìèÿ îáù ñòàæ êàòî ìèíèìàëåí îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Îñâåí òîâà òðÿáâà äà ñúùåñòâóâàò ñúîòâåòíèòå ëè÷íè è ñïåöèôè÷íè ïðàâíî-îñèãóðèòåëíè ïðåäïîñòàâêè. Ïåíñèîíåðè, êîèòî îùå íå ñà íàâúðøèëè 65ã., òðÿáâà îñâåí òîâà äà ñïàçâàò îïðåäåëåíè ðàìêè íà äîïúëíèòåëåí äîõîä, àêî îùå ðàáîòÿò ïî äîãîâîð èëè óïðàæíÿâàò ñâîáîäíà ïðîôåñèÿ. Ïðè íàäâèøàâàíå íà ò.íàð. ðàìêè íà äîïúëíèòåëåí äîõîä ïåíñèÿòà íå ñå ñïèðà, à çàïî÷âà äà ñå èçïëàùà ÷àñòè÷íà ïåíñèÿ â ðàçìåð íà åäíà òðåòà, ïîëîâèí èëè äâå òðåòè îò ïúëíàòà ïåíñèÿ, ïðè ñïàçâàíå íà ñúîòâåòíèòå èíäèâèäóàëíè ðàìêè íà äîïúëíèòåëåí äîõîä. Ïðàâî íà ðåäîâíà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò èìàò âñè÷êè îñèãóðåíè, êîèòî ñà íàâúðøèëè 65ã. è èìàò ïîíå ïåò ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ(â íåãî ñå âêëþ÷âàò çàìåñòèòåëåí ñòàæ, ìåñåöè ñòàæ îò èçðàâíÿâàíå íà ïåíñèîííè ïðàâà ïðè ðàçâîä èëè ðàçäåëÿíå íà ïåíñèÿ ìåæäó ñúïðóçè). Ñúùåñòâóâà è ïåíñèÿ çà ñòàðîñò çà äúëãîãîäèøíî îñèãóðåíè - ïðàâî íà íåÿ èìàò 65-ãîäèøíèòå ñ îñèãóðèòåëåí ñòàæ îò 35 ãîäèíè. Êúì òîçè ñòàæ ñå äîáàâÿò âñè÷êè ïåíñèîííî-ïðàâíè ïåðèîäè(ñòàæ áåç ïëàùàíå íà âíîñêè è ïðèçíàò ñòàæ). Ëèöåòî ìîæå äà ïîëó÷è òàçè ïåíñèÿ è ïðåæäåâðåìåííî ïðè íàâúðøâàíå íà 63ã., êàòî ðàçìåðúò é ñå íàìàëÿâà çà âñåêè ìåñåö äî íàâúðøâàíå íà 65ã. ñ 0.3% èëè ìàêñèìàëíî ñ 24 x 0,3%= 7,2%. Âúçðàñòîâàòà ãðàíèöà çà ïðåæäåâðåìåííî ïåíñèîíèðàíå ùå áúäå ïîíèæåíà íà 62 ãîäèíè ÷ðåç äâàíàäåñåò äâóìåñå÷íè ñòúïêè. Ïåíñèÿ çà ñòàðîñò çà òåæêî èíâàëèäèçèðàíè - ïðàâî íà òàçè ïåíñèÿ èìàò îñèãóðåíè, êîèòî ñà íàâúðøèëè 63ã. è ñòàæ îò 35ã., àêî ïðè ïðèäîáèâàíå ïðàâî íà ïåíñèÿ èì å áèëà ïðèçíàòà íàé-ìàëêî 50% èíâàëèäíîñò. Âúçìîæíî å è ïåíñèîíèðàíå ïðè íàâúðøåíè 60ã. ñúñ ñúîòâåòíîòî íàìàëåíèå íà ïåíñèÿòà (ìàêñ. 10.8%). Ïåíñèÿ çà ñòàðîñò ïîðàäè áåçðàáîòèöà èëè ñëåä ÷àñòè÷íà çàåòîñò íà âúçðàñòíè - ïðàâî íà òàçè ïåíñèÿ èìàò îñèãóðåíè, êîèòî ñà ðîäåíè ïðåäè 1952ã., íàâúðøèëè ñà 65ã. è ñëåä íàâúðøâàíå íà 58ã. è 6ì. ñà áèëè îáùî 52 ñåäìèöè áåçðàáîòíè èëè íàé-ìàëêî 24 ìåñåöà ñà ðàáîòèëè ïî ÷àñòè÷íà çàåòîñò íà âúç32

ðàñòíè. Äðóãî èçèñêâàíå å ïðåç ïîñëåäíèòå 10ã. äà ñà ïëàùàëè çàäúëæèòåëíè âíîñêè â ïðîäúëæåíèå íà îñåì ãîäèíè. È ïðè òàçè ïåíñèÿ ñúùåñòâóâàò ðàçïîðåäáè çà çàùèòà íà äîáðîñúâåñòíîñòòà, êîèòî ïîçâîëÿâàò ïîëó÷àâàíåòî íà ïúëíà ïåíñèÿ ïðåäè 60ã. Ïåíñèÿ çà ñòàðîñò çà æåíè - âñè÷êè æåíè, íàâúðøèëè 65ã., êîèòî ñà ðîäåíè ïðåäè 1952ã., èìàò íàé-ìàëêî 15ã. ñòàæ è ñëåä íàâúðøâàíå íà 40ã. Ñà ïëàùàëè â ïðîäúëæåíèå íà ïîíå 10ã. è 1ì. çàäúëæèòåëíè âíîñêè, èìàò ïðàâî íà ïåíñèÿ. Çà æåíè ðîäåíè ïðåäè 1 ÿíóàðè 1942ã. è èìàùè 45 ã. ñòàæ, è îòãîâàðÿò íà îïðåäåëåíè óñëîâèÿ(ðîäåíè ñà äî 7 ìàé 1941ã., è êúì òàçè äàòà ñà áåçðàáîòíè), ìîãàò äà ñå ïåíñèîíèðàò íà 60ã. ñ ïúëíà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò. Ïåíñèÿ ïîðàäè íàìàëåíà ðàáîòîñïîñîáíîñò - ïî ïðèíöèï òåçè ïåíñèè ñå èçïëàùàò êàòî âðåìåííè ïåíñèè. Êîãàòî íÿìà èçãëåäè çà ïðåîäîëÿâàíå íà íåðàáîòîñïîñîáíîñòòà, ñå îòïóñêà áåçñðî÷íà ïåíñèÿ è àêî ïåíñèÿ å ïîëó÷àâàíà 9ã. è ðàáîòîñïîñîáíîñòòà ïðîäúëæàâà äà å íàìàëåíà, ïåíñèÿòà ñòàâà ïîñòîÿííà. Âðåìåííèòå ïåíñèè ìîãàò äà áúäàò ïðîäúëæåíè, íî ñå ïðîâåðÿâà çäðàâîñëîâíîòî ñúñòîÿíèå. Îñèãóðåíèòå ñ íàìàëåíà ðàáîòîñïîñîáíîñò ìîãàò äà ïîëó÷àâàò ïúëíà ïåíñèÿ ïîðàäè íåâúçìîæíîñòòà äà óïðàæíÿâàò ïðîôåñèÿòà ñè è àêî íå ìîæå äà èì áúäå ïðåäëîæåíî ñúîòâåòíî ðàáîòíî ìÿñòî ñ íàìàëåíî ðàáîòíî âðåìå, ïîðàäè íåáëàãîïðèÿòíà ñèòóàöèÿ íà òðóäîâèÿ ïàçàð. Ïåíñèÿ çà íàñëåäíèöè - îáùàòà ïðåäïîñòàâêà å ñìúðòòà íà îñèãóðåí áëèçúê èëè ïðåäèøåí ñúïðóã. Ïðè÷èíàòà çà ñìúðòòà å áåç ïðàâíî çíà÷åíèå, íî ëèöà, êîèòî ñà ïðè÷èíèëè óìèøëåíî ñìúðòòà íà îñèãóðåíèÿ, íÿìàò ïðàâî íà ïåíñèÿ çà íàñëåäíèöè. Ïðè ïåíñèÿ çà íàñëåäíèöè îò ïðîèçâîäíî ïðàâî(ïåíñèè çà âäîâèöè, âäîâöè, ñèðàöè) ïî÷èíàëèÿò ñúïðóã èëè ðîäèòåë òðÿáâà äà èìà îáù ñòàæ îò 5ã. èëè ñàì äà å ïîëó÷àâàë ïåíñèÿ. Ïåíñèèòå çà íàñëåäíèöè ñà: s Ïåíñèÿ çà âäîâèöè è âäîâöè - ñëåä ñìúðòòà íà îñèãóðåíèÿ îñòàíàëèÿò æèâ ñúïðóã, êîéòî íå ñå å îæåíèë îòíîâî, èìà ïðàâî íà ïåíñèÿ, àêî å áèë æåíåí çà ïî÷èíàëèÿ äî íåãîâàòà ñìúðò. Ïåíñèÿòà ìîæå äà áúäå ãîëÿìà è ìàëêà. Ãîëÿìàòà ïåíñèÿ âúçëèçà íà 55% îò ïåíñèÿòà íà ïî÷èíàëèÿ. Çà êîìïåíñàöèÿ íàñëåäíèöèòå, êîèòî ñà îòãëåäàëè äåöà, ïîëó÷àâàò êúì ïåíñèÿòà äîïúëíèòåëíè èíäèâèäóàëíè ïåíñèîííè òî÷êè(åäíà òî÷êà çà 3ã. ãëåäàíå íà äåòå), êîèòî ñå èçïëàùàò êúì ïåíñèÿòà. Ìàëêà ïåíñèÿ ñå èçïëàùà â ïðîäúëæåíèå íà 24 ìåñåöà ñëåä ñìúðòòà è å â ðàçìåð íà 25%. Âìåñòî ïåíñèÿ çà âäîâèöè èëè âäîâöè ìîæå äà ñå èçáåðå íîâîâúâåäåíîòî ðàçäåëÿíå íà ïåíñèÿòà ìåæäó ñúïðóçè, ïðè êîåòî ñå ðàçäåëÿò ïåíñèîííèòå ïðàâà, ïðèäîáèòè ñúâìåñòíî, ïîðàâíî ìåæäó òÿõ. Çà ñúïðóçè, ñêëþ÷èëè áðàê ñëåä 2001ã., âàæè è ñëåäíîòî: íÿìàò ïðàâî íà ïåíñèÿ, àêî áðàêúò å ïðîäúëæèë ïî-ìàëêî îò åäíà ãîäèíà. s Ïåíñèÿ çà ñèðàöè - ïðàâî íà ïåíñèÿ èìàò äåöàòà(ñîáñòâåíè, îñèíîâåíè, äîâåäåíè è îòãëåæäàíè â ñåìåéñòâîòî), à ïðè ñïåöèàëíè îáñòîÿòåëñòâà âíóöè, áðàòÿ è ñåñòðè íà ïî÷èíàëèÿ. Àêî ñëåä ñìúðòòà íà åäèíèÿ ðîäèòåë äðóãèÿò å æèâ, ñå èçïëàùà ïîëîâèí ïåíñèÿ çà ñèðàöè, à àêî íÿìà æèâ ðîäèòåë ïúëíà ïåíñèÿ. Ïðàâîòî ïðîäúëæàâà äà ñúùåñòâóâà äî íàâúðøâàíå íà 18ã., à ñëåä òîâà äî 26ã., àêî ñèðàêúò ïðîäúëæàâà äà ó÷è èëè ïîðàäè ôèçè÷åñêî, èíòåëåêòóàëíî èëè äóøåâíî ðàçñòðîéñòâî íå å â ñúñòîÿíèå äà ñå èçäúðæà ñàì. s Ïåíñèÿ çà îòãëåæäàíå - òîâà å ñïåöèàëåí ñëó÷àé íà íàñëåäñòâåíàòà ïåíñèÿ. Âúâåæäàíåòî íà èçðàâíÿâàíå íà ïåíñèîííèòå ïðàâà ïðè ðàçâîä îò 1 33

þëè 1997ã. äîâåäå äî òîâà, ÷å ðàçâåëèòå ñå ñëåä òàçè äàòà íÿìàò ïðàâî íà íàñëåäñòâåíà ïåíñèÿ îò áèâøèÿ ñè ñúïðóã. Òîâà ñúçäàâà ïðîáëåìè, êîãàòî æèâèÿò(ðàçâåäåí) ñúïðóã íå ìîæå äà ðàáîòè, çàùîòî îòãëåæäà äåòå. Çà òîçè ñëó÷àé å ïðåäâèäåíà ïåíñèÿòà çà îòãëåæäàíå. Ïðåäïîñòàâêèòå çà îòïóñêàíåòî íà òîçè âèä ïåíñèÿ ñà: æèâèÿò ñúïðóã/à äà îòãëåæäà ñîáñòâåíî èëè íà ñúïðóãà äåòå, äà íå ñå å îæåíèë ïîâòîðíî è äî ñìúðòòà íà ðàçâåäåíèÿ ñúïðóã ñàì äà èìà îáù îñèãóðèòåëåí ñòàæ îò ïåò ãîäèíè. IV. Èç÷èñëÿâàíå è ðàçìåðè íà ïåíñèèòå Îò âúâåæäàíåòî íà äèíàìè÷íàòà ïåíñèÿ ïðåç 1957ã. íåéíèÿò ðàçìåð òðÿáâà â ìàêñèìàëíà ñòåïåí äà îòãîâàðÿ íà ïðîòè÷àíåòî íà èíäèâèäóàëíèÿ ïðîôåñèîíàëåí æèâîò. Çàòîâà òÿ å îðèåíòèðàíà ïðåäè âñè÷êî êúì ðàçìåðà íà ðàáîòíàòà çàïëàòà è âúçíàãðàæäåíèÿòà ïî âðåìå íà îñèãóðèòåëíàòà êàðèåðà, êàêòî è êúì ðàçìåðà íà ïëàòåíèòå äîáðîâîëíè âíîñêè.  íåÿ ñå îòðàçÿâàò èíäèâèäóàëíèòå ïîñòèæåíèÿ â òðóäîâèÿ æèâîò íà îñèãóðåíèÿ ñïðÿìî ñðåäíèòå. Ïðèíöèïúò íà ðàâíîâåñèåòî ìåæäó âíîñêèòå è ïëàùàíèÿòà(îñèãóðèòåëåí ïðèíöèï) å îñíîâåí çà ïî-êúñíàòà ïåíñèÿ.  äóõà íà ñîöèàëíàòà ñïðàâåäëèâîñò â îïðåäåëÿíåòî íà ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà ó÷àñòâàò è äðóãè ïåðèîäè, íåñâúðçàíè ñ âíîñêèòå. Çàòîâà âúðõó ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà îêàçâàò âëèÿíèå è ïåðèîäè, ïðåç êîèòî íå ñà ïëàùàíè âíîñêè(íàïð. Âðåìå íà îáó÷åíèå â ó÷èëèùå ñëåä íàâúðøâàíå íà 17ã.). Îò äðóãà ñòðàíà, ðåäîâíîòî àêòóàëèçèðàíå íà ïåíñèèòå ñïðÿìî ðàçâèòèåòî íà çàïëàòèòå ïîçâîëÿâà íà ïåíñèîíåðèòå äà çàïàçÿò ñâîÿ ñòàíäàðò íà æèâîò. Ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà ñå îïðåäåëÿ ñ ïîìîùòà íà ïåíñèîííà ôîðìóëà, âêëþ÷âàùà òðè ôàêòîðà: ìåñå÷íèÿò ðàçìåð íà ïåíñèÿòà ñå ïîëó÷àâà, êàòî ñå óìíîæàò(íà÷àëíèòå) ñòîéíîñòè íà: s óñòàíîâåíèòå ñ ïîìîùòà íà êîåôèöèåíòà çà äîñòúï äî ïåíñèÿ èíäèâèäóàëíè ïåíñèîííè òî÷êè(ÈÏÒ); s êîåôèöèåíòúò çà âèäà íà ïåíñèÿòà(Ê â.ï) è s àêòóàëíàòà ñòîéíîñò íà ïåíñèÿòà(ÀÑÏ). Ïåíñèîííàòà ôîðìóëà ãëàñè: ÈÏÒ x Ê â.ï x ÀÑÏ= ìåñå÷íà áðóòíà ïåíñèÿ Èíäèâèäóàëíèÿò ðàçìåð íà ïåíñèÿòà çàâèñè îò íàáðàíèòå ïðåç îñèãóðèòåëíàòà êàðèåðà ïåíñèîííè òî÷êè. Êîëêîòî ïî-ãîëÿì å òåõíèÿò áðîé, òîëêîâà ïî-âèñîêà å ïåíñèÿòà. Èíäèâèäóàëíè ïåíñèîííè òî÷êè - òå ñå ïîëó÷àâàò, êàòî ñáîðúò íà âñè÷êè ïåíñèîííè òî÷êè ñå óìíîæàâà ñ êîåôèöèåíòà çà äîñòúï äî ïåíñèÿ, à ïðè ïåíñèèòå çà ñèðàöè è çà âäîâèöè/âäîâöè ñå óâåëè÷àâà è ñ äîáàâêà. Ïåíñèîííèòå òî÷êè çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ ñå îïðåäåëÿò êàòî èíäèâèäóàëíàòà îñíîâà çà îöåíêà íà âíîñêèòå(çàïëàòà, âúðõó êîÿòî ñà ïëàùàíè îñèãóðîâêè) íà îòäåëíèÿ îñèãóðåí ñå ðàçäåëÿ íà ñðåäíàòà çàïëàòà íà âñè÷êè îñèãóðåíè çà êàëåíäàðíàòà ãîäèíà. Ñòîéíîñòèòå íà ñðåäíàòà çàïëàòà íà âñè÷êè îñèãóðåíè çà ãîäèíàòà íà ïåíñèîíèðàíåòî è çà ïðåäõîäíàòà ãîäèíà ñå îïðåäåëÿò ïðåäâàðèòåëíî, çàùîòî îáèêíîâåíî êúì ìîìåíòà íà ïåíñèîíèðàíåòî íÿìà êîíêðåòíè ñòàòèñòè÷åñêè äàííè. Ðàáîòíà çàïëàòà, ðàâíà íà ñðåäíàòà, äàâà åäíà ïåíñèîííà òî÷êà (ïðè ïîëîâèí ñðåäíà çàïëàòà 0.5 òî÷êè è ñúîòâåòíî 1.5 òî÷êè ïðè çàïëàòà åäíà è ïîëîâèíà íàä ñðåäíàòà). Ñëåä 1 þëè 2000ã. ñòàæúò çà îòãëåæäàíå íà äåöà ñå îöåíÿâà íà 0.0833 ïåíñèîííè òî÷êè çà ìåñåö èëè 0.9996 òî÷êè çà ãîäèíà, 34

êàòî òîâà ïî÷òè îòãîâàðÿ íà ñðåäíàòà çàïëàòà íà âñè÷êè îñèãóðåíè ïðåç ãîäèíàòà íà îòãëåæäàíå. Çà 2004ã. òîâà ïðåäñòàâëÿâà ôèêòèâíà çàïëàòà îò 29,416 åâðî. È çà ñòàæ áåç ïëàùàíå íà âíîñêè ñå äàâàò òî÷êè(ïåðèîäè íà áåçðàáîòèöà, áîëåñò, îáó÷åíèå â ó÷èëèùå èëè âúâ ÂÓÇ), êàòî ñå îñíîâàâàò íà ñðåäíèÿ äîõîä íà îñèãóðåíèÿ(ò.å. ïðàâè ñå îöåíêà íà îáùèÿ äîõîä). Ïðàçíèíèòå â îñèãóðèòåëíàòà êàðèåðà íàìàëÿâàò òåçè ñòîéíîñòè. Èçâúðøåíîòî â ïîëçà èëè âðåäà íà îñèãóðåíèÿ èçðàâíÿâàíå íà ïåíñèîííè ïðàâà ïîðàäè ðàçâîä ïðåäñòàâëÿâà äîáàâêà èëè îòáèâ íà ïåíñèîííè òî÷êè. Êîåôèöèåíò çà äîñòúï äî ïåíñèÿ - òîé ñå îïðåäåëÿ ïî âúçðàñòòà íà îñèãóðåíèÿ êúì ìîìåíòà íà ïåíñèîíèðàíå èëè ïðè íàñòúïâàíåòî íà ñìúðòòà è îïðåäåëÿ â êàêúâ îáõâàò èíäèâèäóàëíèòå ïåíñèîííè òî÷êè ñå çà÷èòàò ïðè îïðåäåëÿíåòî íà ìåñå÷íèÿ ðàçìåð íà ïåíñèÿòà. Ñáîðúò íà òî÷êèòå ñå çà÷èòà â ïúëåí ðàçìåð, à êîåôèöèåíòúò çà äîñòúï äî ïåíñèÿ å 1.0 ïðè ïåíñèè çà ñòàðîñò, êîèòî çàïî÷âàò îò ìåñåöà íà íàâúðøâàíå íà 65ã. ëè íà ïî-íèñêà âúçðàñò íà îñèãóðåíèÿ. Êîåôèöèåíòúò çà äîñòúï òðÿáâà äà èçðàâíè ïî-êúñèÿ èëè ïîäúëãèÿ ïåðèîä íà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ. Àêî îñèãóðåíèÿò å èçòåãëèë ïåíñèîíèðàíåòî ñè çà ñòàðîñò ïî-íàïðåä â ñðàâíåíèå ñ äîïóñòèìàòà âúçðàñòîâà ãðàíèöà, êîåôèöèåíòúò çà äîñòúï å ïî-ìàëúê îò 1.0.  òîçè ñëó÷àé òîé íàìàëÿâà ñ 0.003 çà âñåêè ìåñåö èëè òîâà å îòáèâ îò 0.3% ïðè ïðåæäåâðåìåííî ïåíñèîíèðàíå. Àêî îáà÷å îñèãóðåíèÿò, âúïðåêè ñòàæà ñè, íå ñå ïåíñèîíèðà íà 65ã., êîåôèöèåíòúò çà äîñòúï ñå óâåëè÷àâà ñ 0.005 çà âñåêè ìåñåö(íàä 1.0), èëè òîâà å ìåñå÷íî óâåëè÷åíèå íà ïåíñèÿòà ñ 0.5%. Ñëåä 2001ã. êîåôèöèåíòúò çà äîñòúï ïðè ïåíñèèòå ïîðàäè íàìàëåíà ðàáîòîñïîñîáíîñò è çà îòãëåæäàíå íà äåòå ñå íàìàëÿâà ñ 0.003 çà âñåêè ìåñåö ïðè ïåíñèîíèðàíå ïðåäè 63ã., ïðè íàñëåäñòâåíèòå ïåíñèè êîåôèöèåíòúò å ïî-íèñúê. Êîåôèöèåíò çà âèäà íà ïåíñèÿòà - òîâà å îïðåäåëÿùàòà âåëè÷èíà çà îñèãóðèòåëíàòà ôóíêöèÿ íà âèäà ïåíñèÿ â ñðàâíåíèå ñ ïåíñèÿòà çà ñòàðîñò, çà êîÿòî òîé å 1.0 ïðè çàäúëæèòåëíî îñèãóðåíèòå ðàáîòíèöè è ñëóæèòåëè. Ñúîòâåòíèòå êîåôèöèåíòè çà âèäà íà ïåíñèÿòà ñå îïðåäåëÿò îò ñúîòíîøåíèåòî ìåæäó ðàçìåðà íà òåçè ïåíñèè è ïåíñèÿòà çà ñòàðîñò. Àêòóàëíà ñòîéíîñò íà ïåíñèÿòà - òîâà å ñóìà â åâðî è å åäíàêâà çà âñè÷êè âèäîâå ïåíñèè. Ñ íåéíà ïîìîù èç÷èñëåíèòå ïîîòäåëíî çà âñåêè îñèãóðåí èíäèâèäóàëíè ïåíñèîííè òî÷êè ñå ïðåîáðàçóâàò â îòãîâàðÿùè íà àêòóàëíîòî íèâî íà çàïëàòèòå ñóìè â åâðî. Àêòóàëíàòà ñòîéíîñò íà ïåíñèÿòà å ñóìà, êîÿòî îòãîâàðÿ íà ìåñå÷íàòà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò, èç÷èñëåíà âúç îñíîâà íà ñðåäíàòà ãîäèøíà ðàáîòíà çàïëàòà. Îãðàíè÷åíèå - èç÷èñëåíàòà ÷ðåç ïåíñèîííàòà ôîðìóëà ìåñå÷íà ñóìà íà ïåíñèÿòà íå âèíàãè ñúâïàäà ñúñ ñóìàòà íà ïåíñèîííîòî ïëàùàíå. Ðàçìåðúò íà ïåíñèèòå ñå âëèÿå îò ðàçïîðåäáèòå çà ñúâïàäàíåòî íà ïåíñèèòå è äîõîäà, êàêòî è îò îïðåäåëåíè äîïúëíèòåëíè óñëóãè(íàïð. äÿëîâå îò ïëàòåíè ïî-âèñîêè îñèãóðèòåëíè âíîñêè). Îñâåí òîâà îò áðóòíàòà ñóìà íà ïåíñèÿòà ñå óäúðæàò âíîñêèòå íà ïåíñèîíåðà çà çäðàâíà îñèãóðîâêà. ÂÈÄ ÏÅÍÑÈß ÊÎÅÔÈÖÈÅÍÒ ïåíñèÿ ïîðàäè ÷àñòè÷íà íåðàáîòîñïîñîáíîñò 0.5 ïåíñèÿ ïîðàäè ïúëíà íåðàáîòîñïîñîáíîñò 1.0 ïåíñèÿ çà îòãëåæäàíå 1.0 ìàëêè ïåíñèè çà âäîâèöè/âäîâöè 1.0 35

ìàëêè ïåíñèè çà âäîâèöè/âäîâöè äî êðàÿ íà òðè ìåñeöa ñëåä 1.00 ìåñåöà íà ñìúðòòà ìàëêè ïåíñèè çà âäîâèöè/âäîâöè äî êðàÿ íà òðè ìåñeöa ñëåä òîâà 0.25 ãîëåìè ïåíñèè çà âäîâèöè/âäîâöè äî êðàÿ íà òðè ìåñeöa ñëåä 1.00 ìåñåöà íà ñìúðòòà ãîëåìè ïåíñèè çà âäîâèöè/âäîâöè äî êðàÿ íà òðè ìåñeöa ñëåä òîâà 0.55 ïîëîâèí ïåíñèÿ çà ñèðàöè 0.10 ïúëíà ïåíñèÿ çà ñèðàöè 0.20 V. Îñúâðåìåíÿâàíå Àêòóàëèçàöèÿòà íà ïåíñèèòå êúì 1 þëè íà âñÿêà ãîäèíà ñå èçâúðøâà ÷ðåç çàìåñòâàíåòî íà äîñåãàøíàòà àêòóàëíà ñòîéíîñò íà ïåíñèÿòà ñ íîâà. Òÿ ñå îïðåäåëÿ ñ ïîñòàíîâëåíèå íà ôåäåðàëíîòî ïðàâèòåëñòâî, íî ïðåç 2004ã. àêòóàëèçàöèÿ íà ïåíñèèòå íå å èçâúðøåíà, êàòî ñ òàçè ìÿðêà ñå öåëè äà áúäå èçáåãíàòî óâåëè÷åíèåòî íà ïðîöåíòà íà âíîñêàòà çà çàäúëæèòåëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå. VI. Äåìîãðàôñêè ïðîìåíè è ïåíñèîííèòå ñèñòåìè Ïðåç 2004ã. çàäúëæèòåëíîòî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå å ïîäëîæåíî íà ïóáëè÷íà äèñêóñèÿ ïîðàäè íàñòúïâàùèòå äåìîãðàôñêè ïðîìåíè. Îò ãîëÿìàòà ïåíñèîííà ðåôîðìà â Ãåðìàíèÿ ïðåç 1957ã., ò.å. îò âúâåæäàíåòî íà çàâèñèìîñòòà íà ïåíñèÿòà îò çàïëàòàòà è âíîñêèòå ñ ãîäèøíà àêòóàëèçàöèÿ ñïðÿìî íèâîòî íà çàïëàòèòå íàñàì, òî ïðåòúïÿâà ìíîãîáðîéíè ïî-ãîëåìè èëè ïîìàëêè ðåôîðìè. Òîâà ïîêàçâà, ÷å äíåøíàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà ìîæå äà áúäå ïðèñïîñîáåíà êúì ïîñòîÿííî ïðîìåíÿùèòå ñå îáùåñòâåíè è èêîíîìè÷åñêè óñëîâèÿ, áåç äà ñå íàëàãà äà áúäå èçöÿëî ïðîìåíåíà. VII. Ðåôîðìè Ñëåä âúçñòàíîâÿâàíå íà äúðæàâíîòî åäèíñòâî íà Ãåðìàíèÿ íà 3 îêòîìâðè 1990ã. çàïî÷âà íîâîòî îðãàíèçàöèîííî ñòðîèòåëñòâî íà ïåíñèîííîòî îñèãóðÿâàíå â íîâèòå ôåäåðàëíè ïðîâèíöèè è ïðåíàñÿíåòî íà ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíîòî çàêîíîäàòåëñòâî. ×åòèðè ìèëèîíà ïåíñèè îò ñúùåñòâóâàùàòà äîòîãàâà ÃÄÐ ñà ïîâèøåíè äî çàïàäíîãåðìàíñêîòî íèâî ïðè ñúîáðàçÿâàíå ñ ðàçëèêàòà â çàïëàòèòå ìåæäó Èçòîêà è Çàïàäà. Çà ãîäèíà è ïîëîâèíà òåçè ïåíñèè ñà èçöÿëî ïðîìåíåíè ïî çàïàäíîãåðìàíñêîòî ïåíñèîííî çàêîíîäàòåëñòâî. Îñíîâíî ïîëîæåíèå â çàêîíà îò 1992ã. å åäíàêâî ïîâèøåíèå íà âúçðàñòîâàòà ãðàíèöà îò 60 è 63 íà 65 ãîäèíè îò 2001ã. Ïðîäúëæèòåëíîòî âëîøàâàíå íà èêîíîìè÷åñêàòà ñèòóàöèÿ ñ ïðè÷èíåíàòà îò íåÿ âèñîêà áåçðàáîòèöà íàëàãàò ïðåç 1999ã. íîâè ðåøåíèÿ çà äúëãîñðî÷íî ñòàáèëèçèðàíå íà ïðîöåíòà íà âíîñêàòà. Íàé-âàæíèòå ìåðêè â òàçè íàñîêà ñà: âúâåæäàíå íà äåìîãðàôñêè ôàêòîð, ïîâèøàâàíå íà âúçðàñòîâàòà ãðàíèöà çà òåæêî èíâàëèäèçèðàíèòå äî 63ã., ïîâèøàâàíå íà îöåíêàòà è ó÷àñòèåòî íà âðåìåòî çà îòãëåæäàíå íà äåöà, âúâåæäàíå íà äîïúëíèòåëíà ôåäåðàëíà ñóáñèäèÿ è ïðåìàõâàíå íà ïåíñèÿòà çà ñòàðîñò ïîðàäè áåçðàáîòèöà è ÷àñòè÷íà çàåòîñò íà âúçðàñòíè, êàêòî è íà ïåíñèÿòà çà ñòàðîñò çà æåíè, íî îò 2012 ã. Äðóãè îñíîâíè ìîìåíòè ñà: îò 1 þíè ïðàâèòåëñòâîòî ïëàùà èñòèíñêè âíîñêè çà âðåìåòî íà îòãëåæäàíå íà äåòå, ôåäåðàëíîòî ïðàâèòåëñòâî ïîåìà ðàçõîäèòå ïî äîïúëâàíå íà âíîñêèòå â íîâèòå ïðîâèí36

öèè, áîðáà ñðåùó ò.íàð. ôàëøèâî ñàìî-îñèãóðÿâàíå è äð. Ñúñ çàêîí îò 20 äåêåìâðè 2000ã. ñå ïðîìåíÿ ñèñòåìàòà íà ïåíñèèòå ïîðàäè íàìàëåíà ðàáîòîñïîñîáíîñò, êàòî ñòàðàòà ñèñòåìà å çàìåñòåíà ñ åäèííà è ñòåïåíóâàíà ñèñòåìà íà ïåíñèè ïîðàäè íàìàëåíà ðàáîòîñïîñîáíîñò. Íà ñëåäâàùèÿ åòàï ïðåç ìàðò è ìàé 2001ã. ñå ïðèåìà Çàêîíúò çà äîïúëíåíèå íà Çàêîíà çà ïåíñèîííèòå ôîíäîâå, êàòî îñíîâèòå åëåìåíòè â íåãî ñà: ïðîìÿíà íà ôîðìóëàòà çà àêòóàëèçàöèÿ íà ïåíñèÿòà è ãàðàíòèðàíå íà ïåíñèîííî íèâî îò 67%; èçãðàæäàíå íà ñàìîñòîÿòåëíî îáåçïå÷àâàíå íà ñòàðèíèòå íà æåíèòå ÷ðåç: ïî-âèñîêî ïðèçíàâàíå íà ñâúðçàíèÿ ñ ãëåäàíå íà äåöà ñòàæ ïðè èç÷èñëÿâàíå íà ïåíñèÿòà è ïîîùðåíèÿ ïðè îòãëåæäàíå íà ïîâå÷å äåöà; íîâà óðåäáà çà âäîâèöè è ñèðàöè; ñòèìóëèðàíå íà ÷àñòíîòî êàïèòàëîâî äîïúëíèòåëíî îñèãóðÿâàíå; ïîäîáðÿâàíå íà èíôîðìàöèîííîòî îñèãóðÿâàíå íà íîñèòåëèòå íà ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå è äð. Ïðåç 2003ã. ñå ïîâèøàâà íà 400 åâðî ãðàíèöàòà íà ìåñå÷íàòà ìèíèìàëíà çàïëàòà, âúðõó êîÿòî íå ñå ïëàùà âíîñêà. Çà ÷àñòòà íèñúê äîõîä äî 800 åâðî îñèãóðåíèòå ïëàùàò ïðîãðåñèâíî ïîâèøàâàùè ñå íàìàëåíè âíîñêè ñàìî çà äîõîäà îò 400.01 äî 800 åâðî. Ïðåç ñúùàòà ãîäèíà, ñúñ çàêîí çà ãàðàíòèðàíå íà ïðîöåíòà íà âíîñêàòà, òîçè ïðîöåíò ñå ïîâèøàâà, à îñíîâàòà çà èç÷èñëÿâàíå íà âíîñêàòà ñå îïðåäåëÿ íà äâóêðàòíèÿ ðàçìåð íà ñðåäíàòà çàïëàòà. Ïîñëåäíèòå ðåôîðìè îò 2004ã. ïðåìàõâàò àêòóàëèçèðàíåòî íà ïåíñèèòå íà 1 þëè 2004ã.; íàìàëÿâà ñå ìèíèìàëíàòà ãàðàíöèîííà ðåçåðâà; ïúëíî ïîåìàíå íà âíîñêàòà çà îñèãóðÿâàíå çà ãëåäàíå è ãðèæè îò ïåíñèîíåðèòå îò 1 àïðèë 2004ã., à îñâåí òåçè ïðîìåíè ñà ïëàíèðàíè è äðóãè äúëãîñðî÷íè ìåðêè. 37

ÃÚÐÖÈß Ãðúöêàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà å ïîñòðîåíà íà ïðèíöèïà"pay-as-you-go", ò.å. çàåòèòå ñåãà èçïëàùàò ïåíñèèòå íà ñåãàøíèòå ïåíñèîíåðè. Ó÷àñòèåòî â íåÿ å çàäúëæèòåëíî çà âñè÷êè çàåòè áåç èçêëþ÷åíèÿ. Ãðúöêàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà ñå ôèíàíñèðà ãëàâíî îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Çà îñèãóðåíèòå äî 31.12.1992ã. òå ñå ïëàùàò îò ðàáîòîäàòåëÿ è ñëóæèòåëÿ, à çà òåçè ñëåä 01.01.1993ã.- îò ñëóæèòåëÿ, ðàáîòîäàòåëÿ è äúðæàâàòà. Äúðæàâàòà ñúùî òàêà ñóáñèäèðà è îñèãóðèòåëíèòå èíñòèòóöèè. Îñèãóðèòåëíàòà òåæåñò å â ðàçìåð íà 20%. Íà ðàáîòíèêà ñå ïàäà 1/3, à íà ðàáîòîäàòåëÿ- 2/3 îò íåÿ. Çà ëèöà, îñèãóðåíè ïðåäè 31.12.1992ã. ìàêñèìàëíèÿò îñèãóðèòåëåí äîõîä å 2,058 åâðî, à çà òåçè ñëåä 01.01.1993ã. – 4,693 åâðî. Îñèãóðèòåëíàòà òåæåñò íàðàñòâà ñ 3.6%(2.2% çà ñëóæèòåëÿ è 1.4 çà ðàáîòîäàòåëÿ) ïðè òåæêè è íåçäðàâîñëîâíè óñëîâèÿ íà òðóä è ñ 1%(çà ñìåòêà ñàìî íà ðàáîòîäàòåëÿ) çà çàåòîñò ñ âèñîêà ñòåïåí íà ïðîôåñèîíàëíè ðèñêîâå. Çà îñèãóðåíèòå ñëåä 01.01.1993ã. îò 2003 äî 2032ã. äúðæàâàòà ùå ðàçïðåäåëÿ ìåæäó ïåíñèîíåðèòå 1% îò ÁÂÏ ïîä ôîðìàòà íà äîáàâêè. Ìèíèìàëíîòî èçèñêâàíå çà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ å 4,500 òðóäîâè äíè. Çà îñèãóðåíè äî 31.12.1992ã. ïúëíà ïåíñèÿ(80% îò îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä) ïîëó÷àâàò òåçè, êîèòî èìàò 35ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ èëè 10,500 ðàáîòíè äíè, à çà îñèãóðåíè ñëåä 01.01.1993ã. òÿ å â ðàçìåð íà 70% îò îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä, êàòî ñà íåîáõîäèìè ïîíå 35ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Ñòàíäàðòíàòà âúçðàñò çà ïåíñèîíèðàíå å êàêòî ñëåäâà: s Çà îñèãóðåíè äî 31.12.1992ã.- 65ã. çà ìúæåòå è 60ã. çà æåíèòå; s Çà îñèãóðåíè ñëåä 01.01.1993ã.- 65ã. çà ìúæåòå è æåíèòå. Ãðúöêàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà ïðåäâèæäà ìíîæåñòâî îïöèè çà ïî-ðàííî ïåíñèîíèðàíå. Òå ñà êàêòî ñëåäâà: Çà îñèãóðåíè äî 31.12.1992ã. q Áåç âúçðàñòîâî óñëîâèå çà òåçè ñ 37ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ èëè 11,100 ðàáîòíè äíè; q Îò 62ã. çà ìúæå(57 çà æåíè) ïðè 10,000 ðàáîòíè äíè; Îò 58ã. çà ìúæå ïðè 10,500 ðàáîòíè äíè; q Îò 55ã. çà ìàéêè ñ äåòå îò ìàëöèíñòâàòà ïðè 5,500 ðàáîòíè äíè; Îò 60ã. çà ìúæå(55ã. çà æåíè) ïðè òåæêà è íåçäðàâîñëîâíà ðàáîòà ïðè 4,500 ðàáîòíè äíè, îò êîèòî 3,600 ñà ïðè òàêèâà óñëîâèÿ è 1,000 äíè ðàáîòà ïðåç ìèíàëèòå 13ã.; q Îò 55ã.(ìúæå è æåíè) ïðè 35ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ èëè 10,500 ðàáîòíè äíè, îò êîèòî 7, 500 òðÿáâà äà ñà ïðè òåæêè è íåçäðàâîñëîâíè óñëîâèÿ íà òðóä; Ïðè íàìàëåíà ïåíñèÿ: q Îò 65ã.(çà ìúæå è æåíè) ïðè 3,500 îñèãóðèòåëíè äíè(ïðåõîäíà ðàçïîðåäáà äî 31.12.2008ã.); q Îò 60ã. çà ìúæå(55ã. çà æåíè) ïðè 10,000 äíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ, îò êîèòî 100 íà ãîäèíà ïðåç ïîñëåäíèòå ïåò ãîäèíè; q Îò 60ã. çà ìúæå(55ã. çà æåíè) ïðè 4,500 äíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ, îò êîèòî 100 íà ãîäèíà ïðåç ïîñëåäíèòå ïåò ãîäèíè; q Îò 53ã. çà ìúæå è æåíè ïðè 35ã. òðóäîâ åòàæè èëè 10,500 äíè òðóäîâ ñòàæ, îò êîèòî 7,500 òðÿáâà äà ñà áèëè ïðè íåçäðàâîñëîâíè óñëîâèÿ); 38

q Îò 50ã. çà ìàéêè ñ äåòå îò ìàëöèíñòâàòà èëè ñ äåòå ñ óâðåæäàíèÿ ïðè 5,500 äíè òðóäîâ ñòàæ. Çà îñèãóðåíè ñëåä 01.01.1993ã. q Áåç âúçðàñòîâ êðèòåðèé, àêî ñà íàëèöå 37 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ èëè 11,100 äíè; q Îò 60ã. çà ìúæå è æåíè ïðè òåæêè è íåçäðàâîñëîâíè óñëîâèÿ íà òðóä ïðè 4,500 ðàáîòíè äíè èëè 15 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ; q Îò 55ã. çà ìàéêè ñ äåöà îò ìàëöèíñòâàòà èëè ñ äåòå ñ óâðåæäàíèÿ ïðè 6,000 ðàáîòíè äíè èëè 20ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ; q Îò 55ã. çà ìúæå è æåíè ïðè 35ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ èëè 10,500 äíè. q Îò 60ã., àêî ãîäèíèòå ñà 15 èëè 4,500 äíè(êàòî 750- â ïîñëåäíèòå ïåò ãîäèíè); Èçïëàùàíåòî íà ïåíñèèòå íå ìîæå äà áúäå îòëàãàíî âúâ âðåìåòî. Òåõíèÿò ðàçìåð çàâèñè îò äîõîäà è áðîÿ íà ãîäèíèòå îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Òå ñå èç÷èñëÿâàò çà äâå ãðóïè îò íàñåëåíèåòî- çà îñèãóðåíèòå ïðåäè 31.12.1992ã. è çà òåçè, îñèãóðåíè ñëåä 01.01.1993ã. Òîâà ñòàâà êàêòî ñëåäâà: Çà îñèãóðåíè ïðåäè 31.12.1992ã.: q Çà áàçà ñå âçåìà ñðåäíîòî áðóòíî òðóäîâî âúçíàãðàæäåíèå çà ïåòòå ãîäèíè ïðåäè ïåíñèîíèðàíåòî. Îò 01.01.2005ã. âñè÷êè îñèãóðåíè îò òàçè ãðóïà èìàò ïðàâî äà èçáåðàò ïåòòå ãîäèíè ñ íàé-âèñîêè âúçíàãðàæäåíèÿ îò ïîñëåäíèòå äåñåò ïðåäè ïåíñèîíèðàíå. Áàçàòà ñå èç÷èñëÿâà ïîîòäåëíî çà ñúùåñòâóâàùèòå â Ãúðöèÿ 28 îñèãóðèòåëíè êàòåãîðèè. Çà âñÿêà êàòåãîðèÿ èìà ôèêñèðàí ìàêñèìàëåí ïðàã, êàòî âñÿêà ñóìà íàä íåãî íå ñå âçåìà ïðåäâèä ïðè èç÷èñëÿâàíå íà ïåíñèèòå. q Âçåòèòå çà áàçà çàïëàòè ñå êîðèãèðàò ñ ãîäèøíèòå èíäåêñè íà èçìåíåíèå íà ïåíñèèòå, îïðåäåëÿíè îò ïðàâèòåëñòâîòî. Ñëåä îïðåäåëÿíå íà áàçàòà ñå èç÷èñëÿâà è ïåíñèÿòà, ÷èèòî ðàçìåð âàðèðà ìåæäó 70 è 30% îò áðóòíîòî âúçíàãðàæäåíèå çà îòäåëíèòå îñèãóðèòåëíè êàòåãîðèè. Çà îñèãóðåíè ñëåä 01.01.1993ã.; q Êúì âñÿêà ãîäèíà îñèãóðèòåëåí ñòàæ èìà 2% òåæåñò ïðè îïðåäåëÿíå íà ðàçìåðà íà ïåíñèèòå. Çà òåçè ìåæäó 65 è 67ã.- 3%. Çà áàçà ñå âçåìàò ïîñëåäíèòå ïåò ãîäèíè ïðåäè íàñòúïâàíå íà ïåíñèîíèðàíåòî. q Ïðè èç÷èñëÿâàíå ðàçìåðà íà ïåíñèèòå ñå îò÷èòàò ìàé÷èíñòâîòî è ó÷àñòèåòî âúâ Âòîðàòà ñâåòîâíà âîéíà. Íÿêîè äðóãè æèçíåíè ñúáèòèÿ êàòî ïåðèîäèòå íà îáó÷åíèå, áîëåñò, áåçðàáîòèöà, ðîäèòåëñêà ãðèæà å âúçìîæíî äà âëÿçàò â áàçàòà ñàìî ïðè óñëîâèå, ÷å èíäèâèäúò çàïëàòè ëèïñâàùèòå îñèãóðîâêè è òî çà îãðàíè÷åí ïåðèîä îò âðåìå. Íàëè÷èåòî íà ñúïðóã ñå èìà ïðåäâèä ñàìî ïðè èç÷èñëÿâàíå ðàçìåðà íà ïåíñèèòå íà îñèãóðåíèòå îò ïúðâàòà ãðóïà. Äîáàâêàòà å 36.75 åâðî ìåñå÷íî. Íàëè÷èåòî íà çàâèñèìè äåöà ñúùî ñå îò÷èòà. Òîâà ñòàâà êàêòî ñëåäâà: Çà îñèãóðåíè ïðåäè 31.12.1992ã.: q çà ïúðâî äåòå- 20% îò ïåíñèÿòà; q çà âòîðî äåòå- 15% îò ïåíñèÿòà; q çà òðåòî äåòå- 10% îò ïåíñèÿòà. Çà îñèãóðåíè ñëåä 01.01.1993ã.: q çà ïúðâî äåòå- 8% îò ïåíñèÿòà; q çà âòîðî äåòå- 10% îò ïåíñèÿòà; q çà òðåòî è âñÿêà ñëåäâàùî äåòå- 12% îò ïåíñèÿòà. 39

Ãðúöêàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà ïðåäâèæäà èçïëàùàíåòî è íà ñïåöèàëíè äîáàâêè. Çà îñèãóðåíè ïðåäè 31.12.1992ã., ñëåä íàñòúïâàíå íà 3,000 îñèãóðèòåëíè äíè êúì çàïëàòàòà çà âñåêè 300 äíè, â êîèòî ñà ïðàâåíè îñèãóðîâêè, ñå äîáàâÿ 1%. Ñëåä íàñòúïâàíå íà 7,800 äíè, ïðîöåíòúò ñå ïîâèøàâà îò ñ ìåæäó 0.5 è 1.5 â çàâèñèìîñò îò ðàçìåðà íà çàïëàòàòà. Àêî ïåíñèîíåðúò å ñúñ çàãóáåíî çðåíèå, ñå óâåëè÷àâà íåãîâàòà áàçîâà ïåíñèÿ. Çà îñèãóðåíè ñëåä 01.01.1993ã. ñúùåñòâóâà âúçìîæíîñòòà, àêî ïåíñèîíåðúò å ñúñ çàãóáåíî çðåíèå, ïåíñèÿòà ìó ñå óâåëè÷àâà ñ 25% îò ñðåäíîìåñå÷íàòà ñòîéíîñò íà áðóòíèÿ íàöèîíàëåí ïðîäóêò íà ÷îâåê îò íàñåëåíèåòî çà 1991 ã. Ïðîöåíòúò ñå êîðèãèðà âñåêè ïúò, êîãàòî ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà íà äúðæàâíèòå ñëóæèòåëè íàðàñòâà. Çà 2004ã. ñðåäíîìåñå÷íàòà ñòîéíîñò íà áðóòíèÿ íàöèîíàëåí ïðîäóêò íà ÷îâåê îò íàñåëåíèåòî å 586.69 åâðî. Ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ çà îñèãóðåíè äî 31.12.1992ã. å 411.77 åâðî, à çà òåçè ñëåä 01.01.1993ã.- 420.30 åâðî, êîåòî ïðåäñòàâëÿâà 70% îò ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà íà æåíåí ðàáîòíèê, ôèêñèðàíà ÷ðåç Ãåíåðàëíîòî Íàöèîíàëíî Êîëåêòèâíî Òðóäîâî Ñïîðàçóìåíèå îò 2002ã. Ìàêñèìàëíàòà ïåíñèÿ å 1,952 åâðî çà âñè÷êè îñèãóðåíè ëèöà. Èçïëàùàíåòî íà ïåíñèèòå íå ìîæå äà áúäå îòëàãàíî âúâ âðåìåòî ïðè óñëîâèå, ÷å ïåíñèîíåðúò îùå ðàáîòè. Ïðåäâèäåíè ñà ìåõàíèçìè çà ñú÷åòàâàíå íà äîõîäèòå îò çàåòîñò è ïåíñèèòå, êîèòî ñå çàïëàùàò ñ ðåäóêöèÿ îò 70%. àêî îáùèòå áðóòíè äîõîäè íàäâèøàâàò îïðåäåëåí ëèìèò. Ïåíñèèòå ñà îáåêò íà äàíú÷íî îáëàãàíå, êàòî íÿêîé ãðóïè(âåòåðàíè îò âîéíèòå è òåõíèòå ñåìåéñòâà, íåçðÿùè è äðóãè ãðóïè áîëíè) ñå ïîëçâàò ñ îáëåê÷åíèå. Ïåíñèîíåðèòå ïëàùàò îñèãóðîâêè âúðõó ñâîèòå ïåíñèè: q äî 397 åâðî- 1% q ìåæäó 397 åâðî è 587 åâðî- 2%; q ìåæäó 587 åâðî è 881 åâðî- 3%; q ìåæäó 991 åâðî è 1,174 åâðî- 4%; q çà ñóìè íàä 1,174 åâðî- 5%. 40

ÄÀÍÈß I. Îñíîâíè ïðèíöèïè â ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà Îáõâàò Òàêà íàðå÷åíàòà íàöèîíàëíà ïåíñèÿ ñúñòàâëÿâà ÷àñò îò äúðæàâíàòà ïåíñèîííà ñõåìà, îñèãóðÿâàùà ïîñòîÿííè ïåíñèè çà õîðàòà ñ äàòñêà íàöèîíàëíîñò, êîèòî æèâåÿò â Äàíèÿ. Íàöèîíàëíàòà ïåíñèÿ íå å ïðÿêî îáâúðçàíà ñ ïðîôåñèîíàëíàòà äåéíîñò ïðåç àêòèâíèÿ ïåðèîä îò æèâîòà íà âúçðàñòíèÿ ÷îâåê. Ãðàæäàíèòå îò äðóãè ñòðàíè, ÷ëåíêè íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, çà êîèòî ñà â ñèëà îáùèòå ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíè çàêîíîäàòåëíè ìåðêè, êàêòî è áåæàíöèòå è íåâúçâðàùåíöèòå, æèâååùè â äðóãà äúðæàâà îò Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, ñå ïîëçâàò ñúñ ñúùèòå ïðàâà êàòî äàò÷àíèòå. Âúçðàñòíèòå îò ñòðàíè, ñ êîèòî Äàíèÿ å ñêëþ÷èëà ñïîãîäáà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, èìàò ïðàâî íà íàöèîíàëíà ïåíñèÿ èëè èçïëàùàíå íà ïåíñèÿ â ÷óæáèíà, çà ðàçëèêà îò îñòàíàëèòå ÷óæäåíöè. Ãðàæäàíèòå íà äðóãè ñòðàíè ïðèäîáèâàò ïðàâî íà íàöèîíàëíà ïåíñèÿ, àêî ñà æèâåëè â Äàíèÿ, ïðè òîâà íà âúçðàñò ìåæäó 15 è 65(67) ãîäèíè, ïåò îò êîèòî òðÿáâà äà ñà íåïîñðåäñòâåíî ïðåäè ïåíñèîíèðàíåòî. Ïî ïðèíöèï òàçè ïåíñèÿ ñå èçïëàùà ñàìî â Äàíèÿ. Äàò÷àíèòå ìîãàò äà ÿ ïîëó÷àâàò è íàâñÿêúäå ïî ñâåòà, àêî ñà æèâåëè 30 ãîäèíè â ðîäèíàòà ñè ìåæäó 15 è 65(67)-ãîäèøíà âúçðàñò. Àêî ïåíñèÿòà å áèëà îòïóñíàòà íà äàò÷àíèí, æèâååù â ðîäèíàòà ñè, òÿ ùå ïðîäúëæè äà ìó ñå èçïëàùà è ïðè ïðåìåñòâàíå â äðóãà ñòðàíà, ñòèãà äà å áèë â Äàíèÿ 10 ãîäèíè íà âúçðàñò ìåæäó 15 è 65(67) ãîäèíè. Çà äà ìîãàò ÷óæäåíöè äà ïîëó÷àâàò íàöèîíàëíà ïåíñèÿ èçâúí Äàíèÿ, òå òðÿáâà äà ïîëó÷àò äîïúëíèòåëíî ðàçðåøåíèå. Õîðàòà îò ñòðàíè ÷ëåíêè íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç(à ñúùî áåæàíöèòå è íåâúçâðàùåíöèòå), çà êîèòî âàæàò îáùèòå çàêîíîâè ðàçïîðåäáè çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, ñå âúçïðèåìàò êàòî ïðåáèâàâàùè íà äàòñêà òåðèòîðèÿ. II. Ñõåìè çà äîïúëíèòåëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå 1. ÀÒÏ ïåíñèÿ Òàêà íàðå÷åíàòà ÀÒÏ ïåíñèÿ, âúâåäåíà ïðåç 1964ã., å çàäúëæèòåëíà çà ùàòíèòå ðàáîòíèöè è ñëóæèòåëè â Äàíèÿ. Âñè÷êè òå, íà âúçðàñò ìåæäó 15 è 65 (67) ãîäèíè, çàåäíî ñ òåõíèòå ðàáîòîäàòåëè ó÷àñòâàò â òàçè ñõåìà. Åäíà òðåòà îò âíîñêèòå ñå ïëàùà îò ðàáîòíèêà, à äâå òðåòè- îò ðàáîòîäàòåëÿ. Çà ðåäîâíîòî èçïëàùàíå å îòãîâîðåí ðàáîòîäàòåëÿò, êîéòî óäúðæà ñóìèòå îò çàïëàòèòå íà ñëóæèòåëèòå ñè. Èìà òðè íèâà íà âíîñêè, êîèòî íå çàâèñÿò îò çàïëàòàòà, à îò áðîÿ íà ÷àñîâåòå ðàáîòà. Äâàìà äóøè, êîèòî ðàáîòÿò åäíàêúâ áðîé ÷àñîâå, òðÿáâà äà íàïðàâÿò åäíàêâè âíîñêè è ùå ïîëó÷àò åäíàêâè ïåíñèè, íåçàâèñèìî îò ðàçëè÷íèòå èì çàïëàòè. Ïðåäâàðèòåëíî óñëîâèå çà ó÷àñòèå â òàçè ïåíñèîííà ñõåìà å ùàòíàòà ðàáîòà äà áúäå ïîíå 9 ÷àñà ñåäìè÷íî(èëè 39 ÷àñà ìåñå÷íî). Òðèòå ðàâíèùà íà âíîñêèòå ñå îïðåäåëÿò îò êîëè÷åñòâîòî ðàáîòíè ÷àñîâå. Íàé-âèñîêàòà ñòàâêà å çà ðàáîòíî âðåìå 117 ÷àñà(è ïîâå÷å) ìåñå÷íî èëè 27 ÷àñà(è ïîâå÷å) ñåäìè÷íî. Âòîðàòà ñòàâêà å îò 78 äî 116 ÷àñà ìåñå÷íî èëè îò 18 äî 26 ÷àñà ñåäìè÷íî. È ïîñëåäíàòà ñå îòíàñÿ çà ðàáîòíî âðåìå îò 39 äî 77 ÷àñà ìåñå÷íî èëè îò 9 äî 17 ÷àñà ñåäìè÷íî. 41

Òúé êàòî âíîñêèòå êúì òàçè äîïúëíèòåëíà ïåíñèîííà ñõåìà îñòàâàò ñðàâíèòåëíî íèñêè, íåçàâèñèìî ÷å ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè ïîñòåïåííî ñå óâåëè÷àâàò, ñòîéíîñòòà íà ïåíñèÿòà ÀÒÏ å ìàëêî ïî-íèñêà îò ïîëîâèíàòà îò ñòîéíîñòòà íà îñíîâíàòà íàöèîíàëíà ïåíñèÿ. 2. Ðàííî ïåíñèîíèðàíå è ïîìîùè Ãîëÿìà ÷àñò îò äàò÷àíèòå ñå âúçïîëçâàò îò ñõåìèòå, êîèòî èì ïîçâîëÿâàò äà ñå ïåíñèîíèðàò ïî-ðàíî- â ìîìåíòà íàé-÷åñòî òîâà ñòàâà íà 61 ãîäèíè. 2.1. Ðàííà ñîöèàëíà ïåíñèÿ Òÿ ñå îòïóñêà íà õîðà îò 50 äî 67 ãîäèíè è ñå äàâà âúç îñíîâà íà íÿêàêâè ñîöèàëíè è/èëè çäðàâíè ïðè÷èíè. Ïðè çäðàâíèòå îñíîâàíèÿ òðÿáâà äà èìà íåòðóäîñïîñîáíîñò îò ïîíå 50%. Ñîöèàëíèòå âêëþ÷âàò áåçðàáîòèöà, íèñêà êâàëèôèêàöèÿ è îãðàíè÷åí äîõîä. Êîãàòî òàêàâà ïåíñèÿ ñå äàäå íà ÷îâåê, íàâúðøèë 60 ãîäèíè, òÿ ñå ñúñòîè(ïîäîáíî íà íàöèîíàëíàòà ïåíñèÿ) îò åäíà îñíîâíà ñóìà, äîáàâêè è äðóãà ñóìà, êîÿòî å ñïåöèôè÷íà òî÷íî çà òîâà ðàííî ïåíñèîíèðàíå. 2.2. Ðàííà ïåíñèÿ ïðè îñèãóðÿâàíå çà áåçðàáîòèöà Âúâåäåíà ïðåç 1979 ã. ñ öåë äà íàñúð÷è ïî-âúçðàñòíèòå ðàáîòíèöè, ïî-ñïåöèàëíî òåçè áåç êâàëèôèêàöèÿ, äà îñâîáîäÿò ìåñòà íà ïî-ìëàäèòå è îïèòíèòå, òàçè ñõåìà ñå ðàäâà íà îãðîìåí óñïåõ è ÿ ïðåäïî÷èòàò ìíîãî õîðà îò âñè÷êè êàòåãîðèè òðóä. Äåñåò ãîäèíè ïî-êúñíî 10,000 äóøè ñà ñå âúçïîëçâàëè îò ïðàâîòî ñè íà ðàííî ïåíñèîíèðàíå. Îò õîðàòà, êîèòî äíåñ æèâåÿò ñ òàêàâà ðàííà ïåíñèÿ, 60% ñà çàïî÷íàëè äà ÿ ïîëó÷àâàò íà âúçðàñò îêîëî 60 ãîäèíè. Ðàííîòî ïåíñèîíèðàíå å òÿñíî ñâúðçàíî ñ îñèãóðÿâàíåòî ïðè áåçðàáîòèöà. Íàé-âàæíèòå óñëîâèÿ çà ïîëó÷àâàíå íà ðàííà ïåíñèÿ ñà ó÷àñòèå â îñèãóðÿâàíåòî ïðè áåçðàáîòèöà çà îïðåäåëåí ïåðèîä, êîåòî äàâà ïðàâî íà ïîìîùè ïðè áåçðàáîòèöà, à ñúùî òàêà äàòñêî ìåñòîæèòåëñòâî ïðè íàâúðøåíè 60 ãîäèíè. Íå å âúçìîæíî òàçè ïåíñèÿ äà ñå ïîëó÷àâà åäíîâðåìåííî ñúñ ñîöèàëíàòà. Ïðåç 1999 ã. ïðîöåäóðàòà çà ðàííî ïåíñèîíèðàíå ñå ïðîìåíÿ. Öåëòà å õîðàòà äà ñå ìîòèâèðàò äà îñòàíàò ïî-äúëãî íà ðàáîòà. Ïðè íîâàòà ñèñòåìà ïîëó÷èëèòå ðàííà ïåíñèÿ ïðèäîáèâàò ïðàâî äà ðàáîòÿò ïðåç íåîãðàíè÷åí ïåðèîä îò âðåìå. Îòðàáîòåíèòå ÷àñîâå ñå ïðèñïàäàò îò îòïóñíàòàòà ñóìà òî÷íî êàêòî ïîìîùèòå çà áåçðàáîòíè ñå íàìàëÿâàò â ñëó÷àé íà ÷àñòè÷íà áåçðàáîòèöà. Ïëàùàíåòî íà îñèãóðèòåëíè âíîñêè çà áåçðàáîòèöà êàòî óñëîâèå çà ïðàâî íà ðàííî ïåíñèîíèðàíå ñå óäúëæàâà íà 25 ãîäèíè ïðåç ïîñëåäíèòå 30. Âúçìîæíî å ÷îâåê äà ðåøè äà èçïëàùà âíîñêè êàêòî çà ðàííî ïåíñèîíèðàíå, òàêà è çà áåçðàáîòèöà èëè ñàìî çà áåçðàáîòèöà. Àêî èçáåðå ðàííî ïåíñèîíèðàíå, êîãàòî íàâúðøè 60 ãîäèíè, ïîëó÷àâà óäîñòîâåðåíèå çà ðàííà ïåíñèÿ. è òîãàâà ðåøàâà äàëè äà ïðåêúñíå òðóäîâèÿ ñè ñòàæ èëè äà ïðîäúëæè äà ðàáîòè. Ñëåä(íàé-ìíîãî) 25 ãîäèíè ó÷àñòèå â ñõåìàòà çà ðàííî ïåíñèîíèðàíå äîáðîâîëíèòå âíîñêè âå÷å ñà èçïëàòåíè. Òàêà òàçè ñõåìà ñå ôèíàíñèðà ÷àñòè÷íî ÷ðåç âíîñêèòå íà õîðàòà. Àêî ñå ïîëó÷è íà 60 ãîäèíè, ðàííàòà ïåíñèÿ íå å ðàâíà íà ïîìîùèòå çà áåçðàáîòíè. Àêî ÷îâåê ðàáîòè äî 62 ãîäèíè, ïðåç öåëèÿ ïåðèîä äî 65 ãîäèíè ùå ïîëó÷àâà ïåíñèÿ, ðàâíà íà ïîìîùèòå çà áåçðàáîòíè, ïëþñ åäíà íåîáëàãàåìà ñ äàíúöè íàäáàâêà. Êîãàòî ñå èç÷èñëÿâàò ðàííàòà ïåíñèÿ çà ïðîñëóæåíî âðåìå, ïåíñèÿòà ïî äîãîâîðíà ñõåìà èëè ïåíñèÿòà âúç îñíîâà íà èíäèâèäóàëíè ñïåñòÿâàíèÿ, îò ñóìèòå ñå ïðàâÿò óäðúæêè. Òîâà âàæè êàêòî ïðè ðåäîâíîòî èçïëàùàíå íà ÷àñòè, òàêà è ïðè îòïóñêàíåòî íà öÿëàòà ñóìà. Íî è â òîçè ñëó÷àé ðàáîòèëèòå äî 62 ãîäèíè ñå ïîëçâàò ñ ïðåäèìñòâà. 42

2.3. Íåïúëíà ïåíñèÿ Òàçè ìàëêî èçïîëçâàíà ñõåìà ïîçâîëÿâà íà ùàòíèòå ðàáîòíèöè è íà õîðàòà íà ñâîáîäíà ïðàêòèêà ìåæäó 60 è 67 ãîäèíè äà ðàáîòÿò ïî÷àñîâî è â ñúùîòî âðåìå äà ïîëó÷àâàò íåïúëíà ïåíñèÿ. Âúçìîæíîñòòà ñå èçïîëçâà ãëàâíî îò çåìåäåëñêèòå ñòîïàíè, êîèòî ïðîäúëæàâàò äà îáðàáîòâàò çåìèòå ñè è ñëåä êàòî íàâúðøàò 60 ãîäèíè. Óñëîâèÿòà çà ïîëó÷àâàíå íà íåïúëíà ïåíñèÿ ñà ñõîäíè ñ òåçè çà ðàííî ïåíñèîíèðàíå ïðè ñõåìàòà çà îñèãóðîâêà ïðè áåçðàáîòèöà: s äàòñêî ìåñòîæèòåëñòâî è íàâúðøåíè 60 ãîäèíè; s ó÷àñòèå â ñõåìàòà ÀÒÏ â ïðîäúëæåíèå íàé-ìàëêî íà 10 ãîäèíè ïðåç ïîñëåäíèòå 20(çà ùàòíè ðàáîòíèöè è ñëóæèòåëè), òðóäîâ ñòàæ â Äàíèÿ ïðåç îïðåäåëåí ïåðèîä(çà ùàòíè ðàáîòíèöè è õîðà íà ñâîáîäíà ïðàêòèêà), êàêòî è íàëè÷èå íà èçâåñòíà ñóìà, çàðàáîòâàíà îò íÿêàêâà íåçàâèñèìà äåéíîñò; s îãðàíè÷àâàíå â áðîÿ íà ðàáîòíèòå ÷àñîâå ïîíå ñ 1/4. Ñóìàòà ñå ñâåæäà äî 1/37 îò óñòàíîâåíîòî îñíîâíî çàïëàùàíå íà åäèí ÷àñ. Òîâà çàïëàùàíå ñúîòâåòñòâà íà 82% îò ìàêñèìàëíàòà äíåâíà ñóìà, êîÿòî ñå îòïóñêà ïðè áîëåñò. Çà õîðàòà íà ñâîáîäíà ïðàêòèêà íåïúëíàòà ïåíñèÿ å óñòàíîâåíà ñóìà. Íàâúðøèëèòå 60 ãîäèíè ñëåä 1 þëè 1999 ã. Ìîãàò äà ïîëó÷àâàò íåïúëíà ïåíñèÿ ìåæäó ñâîèòå 60 è 65 ãîäèíè. Òàçè ñóìà ñå íàìàëÿâà â çàâèñèìîñò îò ó÷àñòèåòî èì â äðóãè ïåíñèîííè ñõåìè è ñõåìè çà èíäèâèäóàëíè ñïåñòÿâàíèÿ. Ïîíèæåíèåòî ñå èç÷èñëÿâà ïî ñúùèÿ íà÷èí, êàêòî ïðè ðàííîòî ïåíñèîíèðàíå. Ñõåìàòà çà íåïúëíàòà ïåíñèÿ ñå ôèíàíñèðà èçöÿëî îò äúðæàâàòà. III. Ïàðè÷íè ñòîéíîñòè â ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà 1. Íàöèîíàëíà ïåíñèÿ Íåéíàòà ñòîéíîñò çàâèñè îò ïåðèîäèòå, ïðåç êîèòî ÷îâåê å æèâÿë â Äàíèÿ. 40 ãîäèíè äàòñêî ìåñòîæèòåëñòâî äàâàò ïðàâî íà ïúëíà ïåíñèÿ. Ïåíñèÿòà ñå ñúñòîè îò åäíà îñíîâíà ñóìà(êîÿòî ñå ïðåâåæäà â ñúîòâåòñòâèå ñ äîõîäà îò ïðîôåñèîíàëíàòà äåéíîñò íà ïåíñèîíåðà, ïðè ïîëîæåíèå ÷å òîçè äîõîä íàäõâúðëÿ 210,600 äàòñêè êðîíè ãîäèøíî 4 ) è äîáàâêè. Îñíîâíàòà ñóìà áåç óäðúæêè íàáðîÿâà 49,560 êðîíè ãîäèøíî. Äîáàâêèòå ñå ïðèâåæäàò â ñúîòâåòñòâèå ñ âñåêè äîõîä, êîéòî ïåíñèîíåðúò èëè íåãîâèÿò áðà÷åí ïàðòíüîð èìàò, àêî îáùèÿò äîõîä íàäõâúðëÿ 93,200 êðîíè çà ñåìåéíà äâîéêà èëè 46,400 êðîíè çà ñàì ÷îâåê. Ñóìàòà íà ïåíñèîííèòå äîáàâêè áåç óäðúæêè å 22,536 êðîíè ãîäèøíî çà åäèí îò ñúïðóçèòå èëè 49,140 êðîíè çà ñàì ÷îâåê. Ðàííàòà ïåíñèÿ, êîÿòî íå çàâèñè îò äîõîäà íà ïåíñèîíåðà èëè íà äðóãè õîðà, âúçëèçà íà 12,600 êðîíè ãîäèøíî. Íå ñå äàâà óâåëè÷åíèå, àêî òîçè ÷îâåê îòãîâàðÿ çà èçäðúæêàòà íà íÿêîé äðóã. Íàöèîíàëíàòà ïåíñèÿ ñå ôèíàíñèðà èçöÿëî îò äúðæàâàòà. Ðàííàòà ñîöèàëíà ïåíñèÿ ñå ôèíàíñèðà 35% îò äúðæàâàòà è 65% îò îáùèíàòà ïî ìåñòîæèâååíå. Ïîäîáíî íà âñåêè äðóã äîõîä, êîéòî ñå îòïóñêà îò äúðæàâàòà, ñîöèàëíèòå ïåíñèè ñå îñúâðåìåíÿâàò âåäíúæ ãîäèøíî ÷ðåç èíäåêñàöèÿ, êîÿòî ñå èç-÷èñëÿâà âúç îñíîâà íà ðúñòà â çàïëàòèòå. 4 Êðàëñòâî Äàíèÿ íå å ÷ëåí íà Åâðîçîíàòà è íå å âúâåëî åâðîòî. Åâðîçîíàòà å çîíà, îáåäèíÿâàùà ñòðàíèòå-÷ëåíêè îò Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, êîèòî ñà ïðèåëè åâðîòî êàòî îôèöèàëíà âàëóòà. Åâðîçîíàòà å ñúçäàäåíà ïðåç 1999ã. îò åäèíàäåñåò ñòðàíè îò ñúþçà, êúì êîèòî ñå ïðèñúåäèíÿâà è Ãúðöèÿ ïðåç 2001ã.  ìîìåíòà Åâðîçîíàòà âêëþ÷âà 15 ñòðàíè: Àâñòðèÿ, Áåëãèÿ, Ãåðìàíèÿ, Ãúðöèÿ, Èðëàíäèÿ, Èñïàíèÿ, Èòàëèÿ, Êèïúð, Ëþêñåìáóðã, Ìàëòà, Ïîðòóãàëèÿ, Ñëîâåíèÿ, Ôèíëàíäèÿ, Ôðàíöèÿ è Õîëàíäèÿ. Ìîíàêî, Ñàí Ìàðèíî è Âàòèêàíà ñúùî ñà âêëþ÷åíè â çîíàòà, âúïðåêè ÷å íå ñà ÷ëåíîâå íà ñúþçà. Êúì äåêåìâðè 2008ã. 10 äàòñêè êðîíè(DKK) ñà 2.63 ëåâà. 43

2. Äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ(ÀÒÏ) Íåéíèÿò ðàçìåð çàâèñè îò ïåðèîäà íà ó÷àñòèå â ñõåìàòà è îò ðåçóëòàòèòå, ïîñòèãíàòè ÷ðåç òàçè ïåíñèîííà ñõåìà. Íàé-âèñîêàòà äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ, íà êîÿòî èìà ïðàâî âñåêè ÷îâåê, ó÷àñòâàë â ñõåìàòà îò ñúçäàâàíåòî é ïðåç 1964ã. è ðàáîòèë öåëîäíåâíî, äíåñ âúçëèçà íà îêîëî 19,000 êðîíè ãîäèøíî. 3. Âíîñêè çà ïåíñèÿ Òåçè ñïåñòÿâàíèÿ ñå âðúùàò íà õîðàòà, êîãàòî íàâúðøàò 67 ãîäèíè(65 çà òåçè, êîèòî ñà ñòàíàëè íà 60 ïðåäè 1 þëè 1999ã.). Èçïëàùàò ñå ìåñå÷íè ñóìè â ïðîäúëæåíèå íà 10 ãîäèíè. Ñóìèòå ñà"ñîëèäàðèçèðàíè" â ñìèñúë, ÷å îòäåëíèÿò ÷îâåê ïîëó÷àâà ñðåäíàòà ñòîéíîñò íà âñè÷êè âíîñêè, ïîñòúïèëè ïî ñõåìàòà, à íå íà íåãîâèòå ñîáñòâåíè. Èç÷èñëåíî å, ÷å ãîäèøíèòå ñóìè, ïîëó÷àâàíè îò òàçè ñõåìà çà çàäúëæèòåëíè âíîñêè, ùå ñå èçðàâíÿâàò ñúñ ñóìèòå, ïîëó÷àâàíè îò ïåíñèîííàòà ñõåìà ÀÒÏ, â ðàìêèòå íà íÿêîëêî ãîäèíè. 4. Ðàííà ïåíñèÿ ïðè îñèãóðÿâàíå çà áåçðàáîòèöà Òàçè ðàííà ïåíñèÿ ñå ðàâíÿâà íà ïîìîùòà ïðè áåçðàáîòèöà èëè ïîíå íà 82% îò íåÿ è âúçëèçà íà 2,850 êðîíè ñåäìè÷íî, îêîëî 150,000 êðîíè ãîäèøíî èëè íà 82% îò òåçè ñóìè. Ïðè íîâàòà ñèñòåìà ðàííàòà ïåíñèÿ ñå ôèíàíñèðà ÷àñòè÷íî îò âíîñêèòå, ïëàùàíè îò õîðàòà. IV. Äåìîãðàôñêèòå ïðîìåíè è ïåíñèîííàòà ñèñòåìà Êàêòî â ïîâå÷åòî çàïàäíîåâðîïåéñêè ñòðàíè, è â Äàíèÿ áðîÿò íà âúçðàñòíèòå õîðà íàðàñòâà. Íî â ñðàâíåíèå ñ äðóãèòå ñòðàíè Äàíèÿ íå å òîëêîâà äúëáîêî çàñåãíàòà îò òåçè ïðîöåñè. È âñå ïàê áðîÿò íà õîðàòà â àêòèâíà òðóäîâà âúçðàñò íàìàëÿâà. Íà âñåêè âúçðàñòåí ÷îâåê ñå ïàäàò 4,5 äóøè îò ðàáîòîñïîñîáíîòî íàñåëåíèå â çðÿëà âúçðàñò. Èç÷èñëåíî å, ÷å ìåæäó 2010 è 2035ã. äåìîãðàôñêîòî ñòàðååíå ùå óâåëè÷è îáùåñòâåíèòå ðàçõîäè â áðóòíèÿ íàöèîíàëåí ïðîäóêò ñ 4%. Ðàçíîñêèòå, ñâúðçàíè ñ âúçðàñòíîòî íàñåëåíèå(çäðàâíî îáñëóæâàíå è âñÿêàêâè äðóãè ãðèæè çà òÿõ), ùå ôîðìèðàò 2.5% îò òîçè ðúñò, à ïî-ãîëåìèÿò áðîé ñîöèàëíè ïåíñèè ùå äîâåäå äî îñòàíàëèòå 1.5%. Ïîñëåäèöèòå îò óâåëè÷àâàíåòî íà ïåíñèèòå ñ äîãîâîðíà îñíîâà ïúê ùå çàñèëÿò îáðàòíàòà òåíäåíöèÿ. Òúé êàòî ïåíñèîííèòå íàäáàâêè, êîèòî ôîðìèðàò ÷àñò îò íàöèîíàëíàòà ïåíñèÿ, çàâèñÿò îò äîõîäà íà ÷îâåêà è íåãîâèÿ áðà÷åí ïàðòíüîð, òåçè íîâè ïåíñèè âñúùíîñò ùå îãðàíè÷àò ó÷àñòèåòî íà äúðæàâàòà â íàäáàâêèòå, êàòî é ïîçâîëÿò äà ñïåñòè ñðåäñòâà. Åòî êàêúâ å ïðîöåíòúò íà õîðàòà íàä 65 ãîäèíè ïî îòíîøåíèå íà öÿëîòî íàñåëåíèå: 1980ã. 14.3% 1985ã. 15.0% 1990ã. 15.6% 1995ã. 15.3% À ïðåç ñëåäâàùèòå ãîäèíè òîçè ïðîöåíò ùå ñå óâåëè÷è òàêà: 2000ã. 14.8% 2010ã. 15.9% 2020ã. 18.8% 2030ã. 20.7% Ñëåä êàòî ñå îáíîâÿâà ñõåìàòà çà ðàííî ïåíñèîíèðàíå ïðè îñèãóðÿâàíå çà áåçðàáîòèöà è ñå óòâúðæäàâàò ìíîãî íîâè ïåíñèè ñúñ ñúáèðàòåëíà èëè îáùà îñíîâà, â Äàíèÿ íàñêîðî íå å èìàëî äðóãè ðåôîðìè â ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà êàòî öÿëî. 44

ÈÐËÀÍÄÈß Ìèíèñòúðúò íà ñîöèàëíèòå ãðèæè â Èðëàíäèÿ å îòãîâîðåí çà îðãàíèçèðàíåòî è ïðèëàãàíåòî íà ñîöèàëíîîñèãóðèòåëíèòå ñèñòåìè, âêëþ÷èòåëíî íà ñâúðçàíèòå ñ äîõîäèòå è äðóãèòå ôîðìè íà ïîäêðåïà, êîèòî ïîçâîëÿâàò íà õîðàòà äà ó÷àñòâàò â æèâîòà íà îáùåñòâîòî ïîçèòèâíî è ñìèñëåíî. Çà ñîöèàëíîòî áëàãîïîëó÷èå íà ñåìåéñòâàòà è îáùíîñòèòå ñå ñúäåéñòâà ÷ðåç êîíêðåòíè ïðîãðàìè çà ðàçâèòèå.  ìèíèñòåðñòâîòî ñå èçðàáîòâà è ÷ðåç íåãî ñå ïðèëàãà ïåíñèîííàòà ïîëèòèêà. Äúðæàâíàòà ïåíñèîííà êîìèñèÿ, êîÿòî ñëåäè îáùî ïåíñèîííàòà ñôåðà è äîêëàäâà íà ìèíèñòúðà çàêëþ÷åíèÿòà ñè, ñúùî èìà ðîëÿ íà ñúâåòíèê â òàçè ïîëèòèêà êàòî öÿëî. I. Îñíîâíè ïðèíöèïè â ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà 1. Îáõâàò íà ñèñòåìàòà Ïåíñèîííàòà ñèñòåìà, èçãðàäåíà âúðõó ëè÷íè âíîñêè è ñîöèàëíè ïîìîùè, íà ïðàêòèêà îáõâàùà öÿëîòî íàñåëåíèå. Ïðåç 1999ã. îò âñè÷êèòå 421,600 äóøè, íàâúðøèëè 65 è ïîâå÷å ãîäèíè, 387,201 ïîëó÷àâàò ñîöèàëíè äîáàâêè êúì ïåíñèèòå ñè(òóê ñå âêëþ÷âàò è íàä 46,432 âúçðàñòíè õîðà ñ êâàëèôèêàöèÿ). Ïðåç ïîñëåäíîòî äåñåòèëåòèå â ñõåìàòà íà òåçè ïëàùàíèÿ íàñòúïâà çíà÷èòåëíà ïðîìÿíà. Ìàêàð ÷å áðîÿò íà ïîëó÷àâàùèòå ñîöèàëíà ïåíñèÿ(ò.å. âúçðàñòíèòå õîðà áåç ñðåäñòâà, êîèòî íå ñà ïðàâèëè âíîñêè ïðåç ãîäèíèòå) å âñå îùå ãîëÿì 93,023 ïðåç 1999ã., â ñðàâíåíèå ñ 1989ã. ïðè òÿõ ñå çàáåëÿçâà ñïàä ñ ïî÷òè 23%. Ñúùî òàêà ïðåç 1989ã. õîðàòà ñ ïåíñèÿ, îñíîâàíà íà ëè÷íè âíîñêè, ñà ïîä 50% îò âñè÷êè ïåíñèîíåðè, à ïðåç 1999ã. áðîÿò èì íàäõâúðëÿ 62%. Òàçè ïðîìÿíà ìîæå äà ñå îáÿñíè ñ ôàêòà, ÷å ïîâå÷å õîðà(íàé-âå÷å æåíè) èçëèçàò íà ïàçàðà çà ðàáîòíà ñèëà, êîåòî ñå äúëæè íà èêîíîìè÷åñêèÿ ðàñòåæ è íåïðåêúñíàòîòî ðàçøèðÿâàíå íà çàäúëæèòåëíîòî ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå: s çà åäíîëè÷íèòå òúðãîâöè è õîðàòà ñúñ ñâîáîäíè ïðîôåñèè ïðåç 1988ã.; s çà õîðàòà, êîèòî èìàò íåïúëíî ðàáîòíî âðåìå ïðåç 1991ã.; s çà äúðæàâíèòå è îáùèíñêèòå ñëóæèòåëè, ïîñòúïèëè ñëåä 1995ã. Òóê òðÿáâà äà äîáàâèì è ïðåìàõâàíåòî íà îñèãóðèòåëíèòå îãðàíè÷åíèÿ, îñíîâàíè íà äîõîäèòå ïðåç 1974ã. Ðîëÿòà íà ïëàùàíèÿòà, èçãðàäåíè âúðõó ëè÷íè âíîñêè, ùå ñå çàñèëâà çàíàïðåä. Ïðåäâèæäà ñå ïðåç 2016ã. 86% îò ïåíñèîíåðèòå äà èìàò äîõîäè, îñíîâàíè íà ëè÷íèòå èì âíîñêè, äîêàòî ïðåç 1999ã. òîçè ïðîöåíò å 62. 2. Ñõåìè çà äîïúëíèòåëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå Äîïúëíèòåëíèòå ïåíñèè â Èðëàíäèÿ ñúäúðæàò òðè îñíîâíè òèïà ïåíñèîííè ñïîðàçóìåíèÿ: s Ïåíñèîííè ñõåìè çà ðàáîòíèöèòå è ñëóæèòåëèòå â áþäæåòíàòà ñôåðà òåõíèòå âíîñêè ñà ñúîáðàçåíè ñ äîõîäà èì. Òóê âëèçàò äúðæàâíèòå ñëóæèòåëè, õîðàòà îò Íàöèîíàëíàòà ñëóæáà çà îõðàíà, îáùèíñêèòå ñëóæèòåëè, ó÷èòåëèòå è çäðàâíèòå ðàáîòíèöè, ïîñòúïèëè ïðåäè àïðèë 1995ã. Òå ïëàùàò ïî-íèñêè ñîöèàëíè âíîñêè è ïî-êúñíî ïîëó÷àâàò ñðåäñòâà â îãðàíè÷åíè ðàìêè. s Êîíñîëèäèðàíè ïðîôåñèîíàëíè ïåíñèîííè ñõåìè, ñúçäàäåíè îò èëè äîãîâîðåíè ñ ðàáîòîäàòåëèòå ñ öåë òå äà îñèãóðÿò ñðåäñòâà çà ñâîèòå ðàáîòíèöè. Òóê ñå âêëþ÷âàò êîíñîëèäèðàíè ñõåìè, ñúçäàäåíè îò äúðæàâíè òúðãîâñêè îðãàíèçàöèè è àãåíöèè. 45

s Ëè÷íè ïåíñèè(âêë. è ïåíñèîííè ñïîðàçóìåíèÿ çà ãîäèøíà ðåíòà), äîãîâîðåíè îò îòäåëíè õîðà, íàé-÷åñòî ñúñ ñâîáîäíè ïðîôåñèè èëè ñàìîíàåòè. II. Ôèíàíñèðàíå íà ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà Ñîöèàëíîîñèãóðèòåëíèòå âíîñêè ñà ïðîöåíò îò îáùèÿ îáëàãàåì äîõîä íà ðàáîòåùèòå è õîðàòà ñúñ ñâîáîäíè ïðîôåñèè- òå ñà îáåêò íà ðàçíîîáðàçíè îòñòúïêè è íå ìîãàò äà íàäõâúðëÿò îïðåäåëåíè ñòîéíîñòè. Ïî ïðèíöèï è ðàáîòîäàòåëÿò, è ðàáîòíèêúò ïëàùàò ñúîòâåòåí äÿë îò âíîñêèòå. Ðàáîòîäàòåëèòå ñà çàäúëæåíè îò ñîöèàëíîòî çàêîíîäàòåëñòâî äà ïðàâÿò íóæíèòå óäðúæêè è äà ãè ïðåâåæäàò ïî äàäåíè ñìåòêè, òàêà ÷å ðàáîòíèöèòå äà ìîãàò äà ïîëó÷àò ñúáðàíèòå ñóìè, àêî è êîãàòî ñòàíå íåîáõîäèìî. Ïðè ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò íàñåëåíèåòî âíîñêèòå íà ðàáîòíèöèòå ñå îïðåäåëÿò îò òåõíèòå äîõîäè. Ðàçìåðúò íà ñîöèàëíîîñèãóðèòåëíèòå ïëàùàíèÿ çàâèñè îò âèäà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, ïðèëîæèì â äàäåíèÿ îòðàñúë, è íà ñâîé ðåä äèêòóâà ñòîéíîñòòà íà ïåíñèÿòà è ñóìèòå, êîèòî õîðàòà áèõà ìîãëè äà ïîëó÷àò, êîãàòî ñòèãíàò óñòàíîâåíàòà âúçðàñò. Íàé-âå÷å ñå îñèãóðÿâàò ðàáîòíèöèòå è ðàáîòîäàòåëèòå îò èíäóñòðèàëíèÿ è òúðãîâñêèÿ ñåêòîð, êàêòî è îò ñôåðàòà íà îáñëóæâàíåòî. Âñåêè ÷îâåê, êîéòî ïå÷åëè íà ñåäìèöà 30 èëè ïîâå÷å èðëàíäñêè ïàóíäà 5 , å çàäúëæåí äà ïëàùà ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíè âíîñêè, êàêòî è âñåêè ñàìîíàåò èëè ñúñ ñâîáîäíà ïðîôåñèÿ, ÷èéòî ãîäèøåí äîõîä å 2500 èëè ïîâå÷å ïàóíäà. Ïðåç 1999ã. ðàçõîäèòå çà ñîöèàëíè ïîìîùè ñå ïîåìàò ãëàâíî îò äúðæàâàòà(54.7%) è îò Ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíèÿ ôîíä(44.9%).  òîçè ôîíä ïðèõîäèòå èäâàò ÷ðåç âíîñêè îò ðàáîòîäàòåëèòå(73.8%), ðàáîòíèöèòå(20.3%) è ñàìîíàåòèòå(5.9%). Ðàçõîäèòå çà ïåíñèîííèòå ñõåìè âúçëèçàò íà îêîëî 24% îò îáùèÿ áþäæåò çà ñîöèàëíî ïîäïîìàãàíå, êîéòî ïðåç 1999ã. å 4 áèëèîíà ïàóíäà. Îò íåãî ðàçõîäèòå çà ïåíñèè âúç îñíîâà íà ëè÷íè âíîñêè ñà 392,26 ìëí., äîêàòî ïðè ïåíñèèòå çà ïðîñëóæåíî âðåìå ñå èçðàçõîäâàò 402,8 ìëí. ïàóíäà. Çà 2000ã. ñóìèòå ñà 431,5 ìëí. çà ïåíñèè îò ëè÷íè âíîñêè è 472,3 ìëí. çà ïåíñèè çà ïðîñëóæåíî âðåìå. Ïðåç ìàé 1998ã. Äúðæàâíàòà ïåíñèîííà êîìèñèÿ ïóáëèêóâà ñâîÿ äîêëàä "Îñèãóðÿâàíå íà ïåíñèîííè äîõîäè", êîéòî ïðîèçòè÷à îò Èíèöèàòèâàòà çà íàöèîíàëíà ïåíñèîííà ïîëèòèêà. Åäíà îò íàé-âàæíèòå ïðåïîðúêè â íåãî å äà ñå ñúçäàäå îáù ôîíä ñ öåë äà ñå íàìàëÿò áúäåùèòå ðàçõîäè çà ñîöèàëíè ïåíñèè. Ïðàâèòåëñòâîòî ïðèåìà òàçè ïðåïîðúêà è ïðåç þëè 1999ã. îáÿâÿâà íàìåðåíèåòî ñè äà ñúçäàäå ðåçåðâíè ôîíäîâå, êîèòî äà ïîñðåùíàò áúäåùèòå ðàçõîäè çà ñîöèàëíè ïîìîùè è ïåíñèè íà ñëóæèòåëèòå ñ áþäæåòíè çàïëàòè. Ïîñòàíîâëåíèåòî, ñ êîåòî ñå ñúçäàâà âðåìåíåí ôîíä, êúäåòî äà ñå ñúõðàíÿâàò è êîíòðîëèðàò ïàðèòå, îòïóñíàòè ïðåç 1999ã., ñå ïðèåìà îò ïàðëàìåíòà ïðåç äåêåìâðè ñúùàòà ãîäèíà è òàì ñå ïðåâåæäà ñóìàòà îò 3 áèëèîíà ïàóíäà. Òóê âëèçàò 2,4 áèëèîíà, îòïóñíàòè îò òåëåêîìóíèêàöèîííàòà êîìïàíèÿ, íàñëåäèëà áèâøèÿ äúðæàâåí Òåëåêîì, è ïî÷òè 600 ìèëèîíà, êîåòî å 1% îò áðóòíèÿ íàöèîíàëåí ïðîäóêò çà 1999ã. Ñ ôèíàíñîâî ïîñòàíîâëåíèå îò 2000ã. å ïðåäîñòàâÿ íîâà ñóìà îò 1,85 áèëèîíà ïàóíäà, îò êîèòî îêîëî 1,2 áèëèîíà ñà îò 5 Îò 1 ÿíóàðè 1999ã. çà áåçêàñîâè îïåðàöèè, ñúîòâåòíî îò 1 ÿíóàðè 2002ã. çà âñè÷êè îïåðàöèè 1EUR= 0,787564 èðëàíäñêè ïàóíäà. 46

ïðîäàæáàòà íà Òåëåêîìà è îêîëî 650 ìëí. ñå ðàâíÿâàò îòíîâî íà 1% îò áðóòíèÿ íàöèîíàëåí ïðîäóêò çà 2000ã. Íà 14 þíè 2000ã. å ïóáëèêóâàí ïðåäëîæåíèÿò îò ìèíèñòúðà íà ôèíàíñèòå è îäîáðåí îò ïàðëàìåíòà çàêîí çà ñúçäàâàíå, ôèíàíñèðàíå è óïðàâëåíèå íà Íàöèîíàëíèÿ ïåíñèîíåí ðåçåðâåí ôîíä. Ñ íåãî ïðàâèòåëñòâîòî ñå çàäúëæàâà äà ïðåâåæäà îò äúðæàâíàòà õàçíà âúâ ôîíäà ñóìà, ðàâíà íà 1% îò áðóòíèÿ íàöèîíàëåí ïðîäóêò, âñÿêà ãîäèíà, ïîíå äî 2055-òà, è íå ñå îãðàíè÷àâà ñúçäàâàíåòî íà äîïúëíèòåëíè ôîíäîâå, ñëåä êàòî áúäàò îäîáðåíè îò ïàðëàìåíòà. Íàöèîíàëíèÿò ïåíñèîíåí ôîíä èìà ìàíäàò çà ñòðîãî òúðãîâñêè âëîæåíèÿ ñ öåë äà ñå îñèãóðè íàé-ãîëÿìà âúçâðàùàåìîñò çà äúëúã ïåðèîä îò âðåìå, à òîâà ñå ïîñòèãà ÷ðåç óïðàâëåíèå ñ äîáðå ïðåìèñëåí ðèñê. Çàáðàíåíî å ñúêðàùàâàíå íà ñðåäñòâàòà ïðåäè 2025ã. III. Óñëîâèÿ çà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ Çà ïåíñèÿ âúç îñíîâà íà ëè÷íè âíîñêè å íåîáõîäèìî: s èçïëàùàíåòî íà ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíè âíîñêè äà å çàïî÷íàëî, ïðåäè äà ñà íàâúðøåíè 56 ãîäèíè(ïðè ïåíñèÿ âúðõó ëè÷íè âíîñêè) èëè 55 ãîäèíè (ïðè ïåíñèÿ çà ïðîñëóæåíî âðåìå); s äà ñà èçïëàòåíè íàé-ìàëêî 156 ïúëíè âíîñêè èëè àêî ñðåäíîãîäèøíàòà ñòîéíîñò å ìåæäó 10 è 19, äà èìà ïîíå 260 ïúëíè âíîñêè; s çà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ(ò.å. 50% èëè 48 ïàóíäà íà ñåäìèöà) ñðåäíîãîäèøíàòà ñòîéíîñò å íàé-ìàëêî 10 èçïëàòåíè âíîñêè, áðîåíè îò ÿíóàðè 1953ã. çà æåíèòå(êîãàòî âëèçà â ñèëà åäèííàòà ñèñòåìà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå) èëè îò äàòàòà íà ïúðâàòà ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíà âíîñêà, àêî òÿ å ïîêúñíî. Ñðåäíîãîäèøíàòà ñòîéíîñò íà âíîñêàòà îò 48 ïàóíäà íà ñåäìèöà ñå èçèñêâà çà ìàêñèìàëíèÿ ðàçìåð ïåíñèÿ(96 ïàóíäà íà ñåäìèöà). Ñ âðåìåòî íàñòúïâàò èçìåíåíèÿ â òåçè óñëîâèÿ. Ìåðêèòå âçåòè â òàçè îáëàñò ïðåç ïîñëåäíèòå 20 ãîäèíè, íàðåä ñ ïîñòåïåííîòî ðàçøèðÿâàíå íà çàäúëæèòåëíîòî ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, òàêà ÷å ôàêòè÷åñêè äà âêëþ÷âà öÿëàòà ïëàòåíà ðàáîòíà ñèëà, ñà íàñî÷åíè ãëàâíî â äâå ïîñîêè. Ïúðâî, äà ñå îáõâàíàò âñå ïîâå÷å õîðà è, âòîðî, äà ñå îãðàíè÷è âëèÿíèåòî íà èçâåñòíè àíîìàëèè, âúçíèêíàëè ñ âðåìåòî è îòðàçèëè ñå íà ðàçëè÷íè êàòåãîðèè õîðà, êîèòî ïî ðàçëè÷íè ïðè÷èíè íå ñà ïëàùàëè îñèãóðîâêè ïðåç öåëèÿ ñè òðóäîâ ñòàæ. Òóê ñå âêëþ÷âàò: s Âúâåæäàíå îò àïðèë 1994ã. íà ïåíñèè çà äîìàêèíè. Ñòàâà äóìà çà õîðà, êîèòî ïðåêàðâàò ïåðèîäè îò âðåìå èçâúí òðóäîâèÿ ïàçàð, çàùîòî ñå ãðèæàò èëè çà äåöà(äî 12 ãîäèíè), èëè çà áîëíè è èíâàëèäè. Ïî òî÷íî, òåçè èíòåðâàëè íå ñå âçèìàò ïðåäâèä, êîãîòî ñå èç÷èñëÿâà ñòîéíîñòòà íà ïåíñèÿòà. Ïî òàêúâ íà÷èí ìîãàò äà ñå ïðåíåáðåãíàò íàé-ìíîãî 20 ãîäèíè. s Ïðåç 1997ã. ìèíèìàëíàòà ñðåäíîãîäèøíà áàçà çà ïåíñèÿ âúðõó ëè÷íè âíîñêè ñå íàìàëÿâà îò 20 äî 10 âíîñêè çà ãîäèíà. Êîãîòî ÷îâåê èìà ñðåäíîãîäèøíî îò 10 äî 14 âíîñêè, ïîëó÷àâà ïåíñèÿ, ðàâíà íà 50% îò ñòàíäàðòíèÿ ìàêñèìóì. Àêî âíîñêèòå ñà ãîäèøíî ìåæäó 15 è 19, ïåíñèÿòà å 75% îò óñòàíîâåíèÿ ìàêñèìóì. s Ñ Ïîñòàíîâëåíèå ¹4 îò 2000ã. ñå ïðèçíàâàò è âíîñêèòå, ïëàòåíè ïðåäè 1953ã. Òàêà îò 5 ìàé 2000ã. ñå âúâåæäà ñïåöèàëíà ïåíñèÿ îò 50% çà âñåêè, êîéòî å áèë íàåò è å ïëàùàë îñèãóðîâêè ïðåäè 1953ã. è êîéòî íå å óñ47

ïÿë äà ïîëó÷è ïåíñèÿ èëè ïåíñèÿòà ìó(íåçàâèñèìî äàëè å âúðõó ëè÷íè âíîñêè, èëè íå) å íèñêà. Çà äà èìà òàêàâà ïåíñèÿ îò 50%, ÷îâåê òðÿáâà äà å ðàáîòèë è äà å ïëàùàë âíîñêè ñïîðåä çàêîíèòå íà íàöèîíàëíîòî çäðàâíî îñèãóðÿâàíå ïðåäè 1953ã. è äà å íàïðàâèë íàé-ìàëêî 260 âíîñêè(ò.å. â ïðîäúëæåíèå íà 5 ãîäèíè), êàòî òå ìîæå äà ñå îòíàñÿò çà ïåðèîäà ïðåäè 1953ã. Èëè äà ñà êîìáèíàöèÿ îò ñóìè, âíåñåíè ïðåäè è ñëåä 1953ã. Ïîìîùèòå çà ãëåäàíå íà äåòå èëè âúçðàñòåí ÷îâåê è â òîçè ñëó÷àé ñà ïîìàëêè- ñúùî 50%. Ïåíñèîííàòà âúçðàñò â Èðëàíäèÿ å 65 èëè 66 ãîäèíè, â çàâèñèìîñò îò âèäà ïåíñèÿ, çà êîéòî ñå êàíäèäàòñòâà. Òàçè âúçðàñò ñå íàëàãà ïîñòåïåííî ïðåç ïåðèîäà 1973- 1975ã., ïðåäè êîéòî å áèëà âúçïðèåòà ãîðíà ãðàíèöà îò 70 ãîäèíè. Åäèí îò êëþ÷îâèòå ôàêòîðè, îïðåäåëÿùè ñòîéíîñòòà íà ïåíñèÿòà, å âúçðàñòòà çà ïåíñèîíèðàíå- 65 ãîäèíè.  äîêëàäà, ñâúðçàí ñ Èíèöèàòèâàòà çà íàöèîíàëíà ïåíñèîííà ïîëèòèêà, ñå ñî÷è âúçìîæíîñòòà çà ãúâêàâ ïîäõîä è ïðàâî íà ïî-êúñíî ïåíñèîíèðàíå, êîÿòî òðÿáâà äà çàëåãíå â ñîöèàëíîòî çàêîíîäàòåëñòâî.  äîêëàäà ñå îòáåëÿçâà ïîëîæèòåëíîòî âúçäåéñòâèå îò óâåëè÷àâàíåòî íà âúçðàñòòà çà ñîöèàëíà ïåíñèÿ- óñëîâèÿòà íà ðàáîòà åñòåñòâåíî âîäÿò äî îïðåäåëåí ìîìåíò íà îòòåãëÿíå îò àêòèâíà äåéíîñò è ïåðñïåêòèâàòà çà ïåíñèîíèðàíå ñòàâà ïî-ìàëêî ïðèâëåêàòåëíà, àêî ñîöèàëíàòà ïåíñèÿ íå çàïî÷íå äà ñå èçïëàùà âåäíàãà. Çà äà ñå ñïåñòÿò ñðåäñòâà, å íåîáõîäèìî íà õîðàòà ïîä ïåíñèîííà âúçðàñò äà ñå ïðåäîñòàâè âúçìîæíîñò äà ïðîäúëæàò äà ðàáîòÿò è äà ïîëó÷àâàò ïðèõîäè. Ìàêàð ÷å íå ñå ïðåäâèæäà íàìàëÿâàíå íà ïåíñèîííàòà âúçðàñò, ïðåäñòîè ïðàâèòåëñòâîòî äà ðàçãëåäà îñíîâàíèÿòà è ïðåäèìñòâàòà íà òîâà äà ñå óâåëè÷àò âúçìîæíîñòèòå çà ïðîäúëæàâàíå íà ðàáîòà ñëåä âúçðàñòòà çà ïåíñèÿ, êîåòî ùå ïîçâîëè åäíà ïî-âèñîêà ñîöèàëíà ïåíñèÿ ïðè ïî-êúñíî ïåíñèîíèðàíå. Íå ñúùåñòâóâàò óëåñíåíèÿ çà ïî-ðàííî ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿòà âúðõó ëè÷íè âíîñêè èëè çà ïðîñëóæåíî âðåìå, íî â íàìàëåí ðàçìåð. È âñå ïàê ñå îòïóñêàò ò.íàð. ïðåäïåíñèîííè ïîìîùè, ïðåäíàçíà÷åíè çà õîðà, êîèòî ðàçïîëàãàò ñ îãðàíè÷åíè ñðåäñòâà è ñà íàâúðøèëè 55 ãîäèíè. Òå ìîãàò äà ñå îòòåãëÿò îò òðóäîâèÿ ïàçàð è äà êàíäèäàòñòâàò çà ñåäìè÷íè ïîìîùè. Çà òàçè öåë òðÿáâà äà ñà ïîëó÷àâàëè äúëãî âðåìå ïîìîùè çà áåçðàáîòíè èëè âå÷å äà íå ïîëó÷àâàò ïîìîùè çà ñàìîòåí ðîäèòåë èëè çà ãëåäàíå íà äåòå èëè áîëåí âúçðàñòåí. Ñõåìàòà å íàïúëíî ñâîáîäíà è çàâèñè îò èçáîðà íà ÷îâåêà äàëè àêî å áåçðàáîòåí è íàâúðøè 55 ãîäèíè ùå ïðåäïî÷åòå äà ïðîäúëæè äà òúðñè ðàáîòà è äà ïîëó÷àâà ïîìîùè çà áåçðàáîòíè, âìåñòî äà ñå ïåíñèîíèðà. Äîðè å âúçìîæíî, àêî íÿêîé âå÷å ïîëó÷àâà ïðåäïåíñèîííè ïîìîùè, äà ñå âúðíå íà ðàáîòà ïî ñâîå æåëàíèå. Ïîðàäè äîáðîòî ñúñòîÿíèå íà èðëàíäñêàòà èêîíîìèêà äíåñ ñèëíî íàìàëÿâà áðîÿò íà õîðàòà, æåëàåùè äà ó÷àñòâàò â òàçè ïåíñèîííà ñõåìà. Ïîâå÷å îò 60% îò âúçðàñòíèòå ñ ïðåäïåíñèîííè ïîìîùè ñà íà 60 èëè ïîâå÷å ãîäèíè. Î÷àêâà ñå çàíàïðåä òåõíèÿò áðîé äà ñïàäíå îùå. Íà äíåâåí ðåä å âúïðîñúò çà ïðåñòðóêòóðèðàíå íà òàçè ñõåìà ñ îãëåä íà ñúâðåìåííèòå ïàçàðíè óñëîâèÿ. IV. Ðàçìåð íà ñóìèòå â ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà 1. Ôàêòîðè, îïðåäåëÿùè òÿõíàòà ñòîéíîñò Ïðè ñîöèàëíèòå ïåíñèè íÿìà ïðÿêà âðúçêà ìåæäó ïëàùàíèòå âíîñêè è ñòîéíîñòòà íà ïîëó÷àâàíàòà íàêðàÿ ñóìà. Òåçè ñóìè ñå èçïëàùàò êàòî íåïðîìåíëèâè ñåäìè÷íè ïîìîùè è ñå èç÷èñëÿâàò òàêà: 48

s Èíäèâèäóàëíà ïåíñèÿ â çàâèñèìîñò îò îáùèÿ áðîé âíîñêè, êîèòî ñà èçïëàòåíè è/èëè ïðèçíàòè; s Äàâà ñå óâåëè÷åíèå, àêî ÷îâåê èçäúðæà äðóã âúçðàñòåí èëè äåòå. Êîãàòî ñòàâà äóìà çà âúçðàñòåí, å ïëàíèðàíî ñòîéíîñòòà äà íàðàñíå, òàêà ÷å äà äîñòèãíå 70% îò èíäèâèäóàëíàòà ïåíñèÿ ïðåç ñëåäâàùèòå òðè ãîäèíè (ïðîöåñúò çàïî÷âà îò áþäæåòà çà 2000ã.). Îùå åäíî ñïîðàçóìåíèå, êîíêðåòíî çà òîâà óâåëè÷åíèå, ùå ïîçâîëè íà ïåíñèîíåðà ñ êâàëèôèêàöèÿ äà ïå÷åëè ìåæäó 70 è 135 ïàóíäà íà ñåäìèöà; s Ïîìîùè çà ñàìîòíè õîðà(àêî ñà íàâúðøèëè 66 ãîäèíè è æèâåÿò ñàìè) è ïîìîùè ïðè íàïðåäíàëà âúçðàñò(àêî ñà íàâúðøèëè 80 è ïîâå÷å ãîäèíè). 2. Ìåòîä íà èç÷èñëÿâàíå Ñòîéíîñòèòå çà ñåäìè÷íà ïåíñèÿ âúç îñíîâà íà ëè÷íè âíîñêè(âëåçëè â ñèëà îò 5 ìàé 2000ã.) ñà ñëåäíèòå: ÑÐÅÄÍÎÃÎÄÈØÅÍ ÁÐÎÉ ÂÍÎÑÊÈ 48 20 – 47 15 – 19 10 – 14 ÑÒÎÉÍÎÑÒ (ÈÐËÀÍÄÑÊÈ ÏÀÓÍÄÀ) 96 94.1 0 72.1 0 48 % ÎÒ ÌÀÊÑÈÌÀËÍÀÒÀ ÑÓÌÀ 1 00 98 75 50 Ìàêñèìàëíîòî óâåëè÷åíèå çà ñåäìèöà ïðè êâàëèôèöèðàí ðàáîòíèê èëè ñëóæèòåë ïîä 66 ãîäèíè å 60.20 ïàóíäà, à íàä 66 ãîäèíè 64.60 ïàóíäà. 3. Îñúâðåìåíÿâàíå Ïðàâèòåëñòâîòî å ïîåëî îòãîâîðíîñòòà äà óâåëè÷è ñòîéíîñòòà íà ïåíñèèòå äî 100 ïàóíäà ïðåç 2002ã.  ñâîÿòà ïðîãðàìà òî ïîòâúðæäàâà íàìåðåíèåòî ñè è äåêëàðèðà, ÷å äî 2002ã. òàçè òåíäåíöèÿ ùå îáõâàíå è âñè÷êè ñîöèàëíè ïåíñèè. Îñâåí òîâà òî ïëàíèðà óâåëè÷åíèåòî íà ïåíñèèòå äà ñúîòâåòñòâà íà ðàñòåæà íà äîõîäèòå êàòî öÿëî. Íà òîçè ïðîáëåì å ïîñâåòåí äîêëàäúò íà Äúðæàâíàòà ïåíñèîííà êîìèñèÿ.Îñèãóðÿâàíå íà ïåíñèîííè äîõîäè., êîéòî ïðåïîðú÷âà íîâàòà ñòîéíîñò äà ñå ðàâíÿâà íà 34% îò ñðåäíèÿ äîõîä â èíäóñòðèàëíàòà ñôåðà. Ñåãà ìàêñèìàëíàòà ñåäìè÷íà ñóìà îò 96 ïàóíäà å åäâà 30% îò òîçè ñðåäåí äîõîä. V. Äåìîãðàôñêèòå ïðîìåíè è ïåíñèîííàòà ñèñòåìà 1. Äåìîãðàôñêî ðàçâèòèå Èíèöèàòèâàòà çà íàöèîíàëíà ïåíñèîííà ïîëèòèêà çàïî÷íà îò îêòîìâðè 1996ã. âúç îñíîâà íà ïðîó÷âàíå çà îáõâàòà íà ïðîôåñèîíàëíèòå ïåíñèè. Ïðåç 1997ã. ñå ïóáëèêóâà ïúðâàòà îò 5-ãîäèøíèòå ñåðèè ñúñ ñòàòèñòè÷åñêè ïðåãëåäè çà ñòîéíîñòòà íà ñîöèàëíèòå ïåíñèè, êîÿòî îáõâàùà ïåðèîäà îò 60 ãîäèíè ìåæäó 1996 è 2056ã. Òîâà èçñëåäâàíå ïîêàçâà, ÷å áðîÿò íà õîðàòà íàä 65 ãîäèíè ùå ñå óâåëè÷àâà îò 11% îò íàñåëåíèåòî ïðåç 1996 äî 19% ïðåç 2026 è 27% ïðåç 2056ã.. Ñìÿòà ñå, ÷å òîãàâà âúçðàñòíèòå ùå áúäàò íàä 1 ìëí. äóøè îò íàñåëåíèåòî, äîêàòî ïðåç 1996 ã. ñà áèëè 414,000 äóøè. Àêî íèñêàòà ñìúðòíîñò, ïðåäâèæäàíà â äîêëàäà, ñòàíå ôàêò, áðîÿò íà õîðàòà íàä 80 ãîäèíè ùå íàðàñíå çà ñúùèÿ ïåðèîä îò 90,000(2% îò íàñåëåíèåòî) äî 317,000(8%). Ìàêàð ÷å áðîÿò íà èðëàíäöèòå â àêòèâíà òðóäîâà âúçðàñò ùå ñå óâåëè÷àâà ïðåç ñëåäâàùèòå 20 ãîäèíè, ñëåä òîâà ùå çàïî÷íå äà ñïàäà è ïðåç 49

2056ã. òå ùå áúäàò îêîëî 51% îò íàñåëåíèåòî. Òàêà òåõíèÿò äÿë ñïðÿìî íàâúðøèëèòå 65 è ïîâå÷å ãîäèíè ùå íàìàëåå îò 4.9 ïðåç 1996ã. íà 1.9 ïðåç 2056ã. 2. Ðåôîðìè è ïðåïîðúêè Äîêëàäúò íà Äúðæàâíàòà ïåíñèîííà êîìèñèÿ îò 1998ã., ïîäãîòâåí âúâ âðúçêà ñ Èíèöèàòèâàòà çà íàöèîíàëíà ïåíñèîííà ïîëèòèêà, å êóëìèíàöèÿòà íà åäèí øèðîêîîáõâàòåí ïðîöåñ íà êîíñóëòàöèè ìåæäó ïðàâèòåëñòâîòî, ñîöèàëíèòå ïàðòíüîðè, ïåíñèîíåðèòå è ãðóïè îò àäâîêàòè, êîèòî çàùèòàâàò èíòåðåñèòå íà âúçðàñòíèòå õîðà. Îñíîâíèòå ïðåïîðúêè â äîêëàäà îòðàçÿâàò äâóñòðàííèÿ õàðàêòåð íà èðëàíäñêàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà, êîÿòî âêëþ÷âà ïîääúðæàíå íà ñòàáèëíè ñîöèàëíè ïåíñèè, áàçèðàíè íà ñîöèàëíîòî îñèãóðÿâàíå, è ñúùåñòâåíè ïîäîáðåíèÿ â ïðîôåñèîíàëíèòå è èíäèâèäóàëíèòå ïåíñèè ñ êðàéíà öåë 70% îò ðàáîòåùèòå íà âúçðàñò íàä 30 ãîäèíè äà èìàò ïîêðèòèå çà ñâîèòå ïåíñèè ïî-êúñíî, äîêàòî ñåãà òå ñà ñàìî 50%. Òóê òðÿáâà äà ñå äîáàâÿò è íÿêîè ïî-ñïåöèôè÷íè öåëè çà ïåíñèîííî ïîêðèòèå ïðè ðàáîòåùèòå æåíè, ñàìîíàåòèòå è õîðàòà ñúñ ñâîáîäè ïðîôåñèè.  îòãîâîð íà îñíîâíèòå ïðåïîðúêè îò äîêëàäà èðëàíäñêîòî ïðàâèòåëñòâî èçäàäå äîêóìåíò, â êîéòî å ïîñî÷åí ÿñåí ïëàí çà îñèãóðÿâàíå íà áúäåùåòî ïðè âúçðàñòíèòå õîðà. Ñúçäàâàò ñå ðàáîòíè ãðóïè ñ öåë: s äà ñå ðàçãúðíàò è ïðèëîæàò ïî-ïúëíî ïðåïîðúêèòå çà ïðåäâàðèòåëíî íàòðóïâàíå íà ñðåäñòâà çà ñîöèàëíèòå ïåíñèè; s äà ñå óòî÷íÿò ïðîáëåìèòå îêîëî îïðîñòÿâàíåòî íà äàíú÷íèÿ ðåæèì çà ïåíñèèòå; s äà ñå ïðîó÷è íàé-äîáðèÿò ïîäõîä çà óâåëè÷àâàíå íà ïàðè÷íîòî ïîêðèòèå çà ïðîôåñèîíàëíèòå ïåíñèè; s äà ñå èçðàáîòÿò ïðåäëîæåíèÿ çà ïî-ÿñíîòî îòêðîÿâàíå íà öåëèòå â ïåíñèîííàòà ïîëèòèêà è äà ñå ïîäãîòâÿò íóæíèòå çà òîâà êàäðè. Ðåçóëòàòèòå îò ðàçèñêâàíèÿòà âúâ âòîðàòà è òðåòàòà îò òåçè ãðóïè ùå çàëåãíàò â Çàêîíà çà ïåíñèèòå, êîéòî ùå ñå ïóáëèêóâà. Çà äà ñå ïîñòèãíå ðúñò â ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíîòî ïîêðèòèå, Äúðæàâíàòà ïåíñèîííà êîìèñèÿ ïðåïîðú÷âà äà ñå âúâåäàò ñìåòêè ñ ëè÷íè ïåíñèîííè ñïåñòÿâàíèÿ. Ïðåäâèæäà ñå òå äà áúäàò ïî-åâòèíà, ëåñíî äîñòúïíà ëè÷íà èíâåñòèöèÿ, ïîçâîëÿâàùà íà õîðàòà, íåçàâèñèìî îò òåõíèÿ ñòàòóò, äà ñïåñòÿâàò çà ïåíñèÿ ïî åäèí ãúâêàâ íà÷èí, êîéòî ñúùåâðåìåííî ùå äîïðèíåñå äà ñå äîïúëíè ðàçìåðúò íà ïåíñèèòå. Îñíîâíà õàðàêòåðèñòèêà íà ñïîìåíàòèÿ Çàêîí çà ïåíñèèòå ùå áúäå òúêìî íîðìàòèâíàòà ðàìêà, ñâúðçàíà ñúñ ñìåòêèòå çà ëè÷íè ïåíñèîííè ñïåñòÿâàíèÿ. 50

ÈÑÏÀÍÈß Èñïàíñêàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà ñå ôèíàíñèðà ïðåäèìíî ÷ðåç îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Òå ñå èçïëàùàò îò çàåòèòå è îò ðàáîòîäàòåëèòå. Äúðæàâàòà ôèíàíñèðà ñàìî ãàðàíòèðàíèòå ìèíèìàëíè ïåíñèè ïðè îïðåäåëåí îñèãóðèòåëåí ñòàæ, êàêòî è äðóãèòå âèäîâå ñúùåñòâóâàùè â Èñïàíèÿ ïåíñèè, çà êîèòî íå ñå èçèñêâà îñèãóðÿâàíå. Èñïàíñêàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà å èçãðàäåíà íà ïðèíöèïà"pay-as-you-go", ò.å. çàåòèòå äíåñ ÷ðåç âíîñêèòå ñè ôèíàíñèðàò ïåíñèèòå íà ñåãàøíèòå ïåíñèîíåðè. Ïëàùàíåòî íà îñèãóðîâêè å çàäúëæèòåëíî çà âñè÷êè çàåòè, ñ èçêëþ÷åíèå íà òåçè, êîèòî ïîëó÷àâàò ò.íàð."ìàðãèíàëíè ðàáîòíè çàïëàòè". Çà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ ìèíèìàëíîòî èçèñêâàíå å îñèãóðîâêè äà ñà ïëàùàíè çà îáùî 15ã., êàòî îñèãóðÿâàíåòî òðÿáâà äà å ôàêò çà ïîíå äâå ãîäèíè òî÷íî ïðåäè ñúáèòèåòî, êîåòî äàâà ïðàâî íà ïåíñèîíèðàíå. I. Îñíîâíè ïðèíöèïè íà ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà 1. Îáõâàò íà ñèñòåìàòà Ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà â Èñïàíèÿ å èçãðàäåíà íà òðè íèâà: çàäúëæèòåëíî(ìèíèìàëíîòî íèâî, êîåòî ãàðàíòèðà íà âñè÷êè ãðàæäàíè äîñòàòú÷íà çàùèòà â ñëó÷àé íà íåîáõîäèìîñò), äîïúëíèòåëíî è äîáðîâîëíî. Îáùåñòâåíèÿò çàäúëæèòåëåí îñèãóðèòåëåí ðåæèì îáõâàùà äâà âèäà îñèãóðÿâàíå: 1) íà îñíîâíî íèâî, è 2) ïðîôåñèîíàëíî, äîïúëíèòåëíî, ñ îãðàíè÷åí îáõâàò, òúé êàòî ñå îòíàñÿ ñàìî äî òðóäîñïîñîáíîòî íàñåëåíèå. Òÿõíîòî óïðàâëåíèå å îò ïóáëè÷åí õàðàêòåð, äîêàòî äîáðîâîëíîòî îñèãóðÿâàíå å ñúñ ñâîáîäåí õàðàêòåð. Çàùèòíàòà äåéíîñò íà èñïàíñêàòà ñèñòåìà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå ñå îáåäèíÿâà, òðúãâàéêè îò åäèí ìîäóë íà öÿëîñòíà è óíèâåðñàëíà çàùèòà, êîÿòî âêëþ÷âà çäðàâíàòà è ôàðìàöåâòè÷íàòà ïîìîù, ñåìåéíàòà çàùèòà, ñîöèàëíèòå ñëóæáè è â îïðåäåëåíè ñëó÷àè ïàðè÷íàòà ïîìîù ïðè áåçðàáîòèöà. Äî òîçè âèä ïðîòåêöèÿ èìàò äîñòúï âñè÷êè ãðàæäàíè ïðè åäíàêâè óñëîâèÿ, íåçàâèñèìî îò òîâà äàëè ñà ðåàëèçèðàëè èëè íå âíîñêè â Ñèñòåìàòà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå. Òàçè ïðîòåêöèÿ ñå äîïúëâà, îò åäíà ñòðàíà, îò ñèñòåìàòà çà ïàðè÷íè îáåçùåòåíèÿ, êúäåòî ïî åäèí õàðìîíè÷åí è äèôåðåíöèðàí íà÷èí ñå âêëþ÷âà äîïúëíèòåëíîòî îñèãóðÿâàíå, â êîåòî ñå ïðåäëàãàò ïëàùàíèÿ, çàìåñòâàùè âúçíàãðàæäåíèÿòà, ïîëó÷àâàíè ïî âðåìå íà òðóäîâà çàåòîñò(ñðåäíîàðèòìåòè÷íî ìåæäó âúçíàãðàæäåíèå-âíîñêà è îáåçùåòåíèå). Îò äðóãà ñòðàíà, òàçè ñèñòåìà ñå äîïúëâà îò çàäúëæèòåëíîòî îñèãóðÿâàíå, ÷èÿòî öåë å îòïóñêàíåòî íà ïëàùàíèÿ, êîìïåíñèðàùè îñíîâíèòå íóæäè â ïîëçà íà ãðàæäàíèòå, êîèòî, íàìèðàùè ñå â ñèòóàöèÿ íà íóæäà, íå äîñòèãàò äî äîïúëíèòåëíîòî îñèãóðÿâàíå. 2. Âèäîâå ïåíñèè 2.1. Ïåíñèè îò çàäúëæèòåëíîòî(îñíîâíî) íèâî. Ïðàâî íà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò è èíâàëèäíîñò èìàò âñè÷êè ãðàæäàíè, äîðè è êîãàòî íà ñà ðåàëèçèðàëè âíîñêè èëè íÿìàò äîñòàòú÷íî îñèãóðèòåëíè ïåðèîäè çà ïîëó÷àâàíå íà îáåçùåòåíèÿ îò çàäúëæèòåëíîòî îñèãóðÿâàíå. Òóê ñå îòíàñÿò è ñîöèàëíèòå ïåíñèè íà èñïàíñêèòå åìèãðàíòè. Ïåíñèè çà èíâàëèäíîñò Óñëîâèÿòà çà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ çà èíâàëèäíîñò ñà: s Âúçðàñò: îò 18 äî 65 ãîäèíè; s Ìåñòîæèòåëñòâî: ëåãàëíî ïðåáèâàâàíå â Èñïàíèÿ çà ïåðèîä íå ïî-ìàëúê 51

îò 5 ãîäèíè, êàòî 2 îò òÿõ ïðåäè äàòàòà íà ïîäàâàíå íà ìîëáàòà. s Ñòåïåí íà èíâàëèäíîñò èëè õðîíè÷íà áîëåñò> 65%. Ñúùåñòâóâàò äâå ñòåïåíè íà èíâàëèäèçèðàíå: ïúðâàòà> 65%, à âòîðàòà> 75% è ñ ïðàâî íà ÷óæäà ïîìîù, ïðè êîÿòî ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà ñå óâåëè÷àâà ñ 50%. s Ëèïñà íà äîõîäè èëè íà äîñòàòú÷íî ôèíàíñîâè ïðèõîäè. êîãàòî òåõíèÿò ñáîð å ïî-ìàëúê îò ãîäèøíàòà ñóìà íà îòïóñíàòîòî îáåçùåòåíèå. Ìàêñèìàëíàòà ñòîéíîñò íà äîõîäèòå ñå óâåëè÷àâà ñ áðîÿ íà ÷ëåíîâåòå íà äîìàêèíñòâîòî. Ãîäèøíèÿò ðàçìåð ñå ñâåæäà äî ñóìà, ðàâíà íà ãîäèøíèòå äîõîäè èëè ïðèõîäè, ñ êîèòî ðàçïîëàãà ïðàâîèìàùîòî ëèöå. Ñóìàòà íå ìîæå äà å ïî-ìàëêà îò 25% îò óñòàíîâåíàòà- 905 åâðî ãîäèøíî èëè 65 åâðî ìåñå÷íî(çà 2002ã.). Ïåíñèè çà ñòàðîñò Óñëîâèÿòà çà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò ñà: s Íàâúðøåíè 65 ãîäèíè; s Çàêîííî ïðåáèâàâàíå â ñòðàíàòà çà ïåðèîä íå ïî-ìàëúê îò 10 ãîäèíè âúâ âúçðàñòîâàòà ãðàíèöà ìåæäó 16 è 65-ãîäèøíà âúçðàñò è 2-ãîäèøåí íåïðåêúñíàò ïðåñòîé â ñòðàíàòà íåïîñðåäñòâåíî ïðåäè ïîäàâàíå íà ìîëáàòà çà ïåíñèîíèðàíå; s Ëèïñà íà äîõîäè èëè íà äîñòàòú÷íî ôèíàíñîâè ïðèõîäè- êàêòî å ïðè ïåíñèèòå çà èíâàëèäíîñò. Ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà çà ñòàðîñò å ðàâåí íà ñóìàòà, ïîëó÷àâàíà ïðè èíâàëèäíîñò çà 65% çàãóáåíà ðàáîòîñïîñîáíîñò. Ñîöèàëíè ïåíñèè çà ñòàðîñò Ïðàâî íà òîçè âèä ïåíñèÿ èìàò èñïàíñêèòå ãðàæäàíè èìèãðàíòè, êîèòî îòãîâàðÿò íà ñëåäíèòå óñëîâèÿ: s Íàâúðøåíè 65 ãîäèíè; s Çàêîííî è ïîñòîÿííî ïðåáèâàâàíå èçâúí òåðèòîðèÿòà íà ñòðàíàòà; s Ëèïñà íà äîõîäè èëè íà äîñòàòú÷íî ôèíàíñîâè ïðèõîäè ñïðÿìî óñòàíîâåíà áàçà è íåâúçìîæíîñò çà ïîëó÷àâàíå íà äîõîäè îò äðóãè èçòî÷íèöè. 2.2. Ïåíñèè îò äîïúëíèòåëíîòî íèâî ×ðåç äîïúëíèòåëíîòî(ïðîôåñèîíàëíî) îñèãóðÿâàíå äúðæàâàòà ãàðàíòèðà íà ëèöàòà, ïîïàäàùè â îáõâàòà íà íåãîâîòî ïðèëîæíî ïîëå(îòíàñÿ ñå ñàìî äî òðóäîñïîñîáíîòî íàñåëåíèå), åäíà àäåêâàòíà çàùèòà ïðè ðèñêîâå è çàêîííî äåôèíèðàíè ñèòóàöèè, áàçèðàíà íà ðåàëèçèðàíàòà ïðîôåñèîíàëíà çàåòîñò è ñ îãëåä íà ÷ëåíîâåòå íà ñåìåéñòâîòî, çà êîèòî ñå ãðèæàò. Ïåðñîíàëíèÿò îáõâàò íà äîïúëíèòåëíèòå îáåçùåòåíèÿ îò Ñèñòåìàòà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå âêëþ÷âà èñïàíñêèòå ãðàæäàíè ñ ïîñòîÿííî ìåñòîæèòåëñòâî è ÷óæäèòå ãðàæäàíè, ëåãàëíî ïðåáèâàâàùè íà èñïàíñêà òåðèòîðèÿ, íåçàâèñèìî îò òåõíèÿ ïîë, ãðàæäàíñêî ñúñòîÿíèå è ïðîôåñèÿ, â ñëó÷àèòå, êîãàòî óïðàæíÿâàò òðóäîâàòà ñè äåéíîñò íà òåðèòîðèÿòà íà ñòðàíàòà. Ñúùåñòâóâàò ñëåäíèòå ðåæèìè çà îñèãóðÿâàíå: s îáù ðåæèì - òîé å îñíîâíîòî ÿäðî íà ñèñòåìàòà è âêëþ÷âà ãëàâíî ðàáîòåùèòå çà ÷óæäà ñìåòêà â ðàçëè÷íèòå îòðàñëè íà èêîíîìèêàòà, íàâúðøèëè 16-ãîäèøíà âúçðàñò; s ñïåöèàëåí çåìåäåëñêè ðåæèì - âêëþ÷âà çåìåäåëñêèòå ðàáîòíèöè, èçâúðøâàùè äåéíîñò çà ÷óæäà ñìåòêà(íàä 16-ãîäèøíà âúçðàñò), êàêòî è ðàáîòåùèòå çà ñîáñòâåíà ñìåòêà(íàä 18-ãîäèøíà âúçðàñò), ñîáñòâåíèöè íà ìàëêè çåìåäåëñêè ñòîïàíñòâà; 52

s ñïåöèàëåí ðåæèì çà ðàáîòåùèòå âúâ ôëîòà; s ñïåöèàëåí ðåæèì çà ðàáîòåùè çà ñîáñòâåíà ñìåòêà è çà ñàìîîñèãóðÿâàùè ñå - âêëþ÷âàò ñå ïðåäèìíî ðàáîòíèöè îò èíäóñòðèÿòà è îáñëóæâàùàòà ñôåðà, êîèòî ñ ëè÷åí òðóä è ñðåäñòâà îñúùåñòâÿâàò áåç ñêëþ÷åí òðóäîâ äîãîâîð èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò ñ öåë ïîëó÷àâàíå íà äîõîäè. Òóê ñà âêëþ÷åíè è çåìåäåëñêèòå ñòîïàíè, ðàáîòåùè çà ñîáñòâåíà ñìåòêà, êîèòî ñà ðåàëèçèðàëè îïðåäåëåíè äîáèâè; s ñïåöèàëåí ðåæèì çà ðàáîòåùèòå ïî äîìîâåòå; s ñïåöèàëåí ðåæèì çà îòðàñúëà íà âúãëåäîáèâà. Ñðåä ñïåöèàëíèòå ðåæèìè Çàêîíúò çà îáùåñòâåíîòî îñèãóðÿâàíå ðàçãëåæäà è òîçè íà îáùåñòâåíèòå, äúðæàâíèòå è âîåííèòå ñëóæèòåëè. Îò ñâîÿ ñòðàíà èñïàíñêèòå ñòóäåíòè è òåçè ñ îïðåäåëåíà ÷óæäà íàöèîíàëíîñò ñà âêëþ÷åíè â ïîëåòî íà ïðèëîæåíèå íà Ó÷åíè÷åñêîòî îñèãóðÿâàíå, àêî íå ñà íàâúðøèëè 28-ãîäèøíà âúçðàñò, ïðèåòè ñà äúðæàâíà ïîðú÷êà è äð. Ïåíñèè ïðè íåðàáîòîñïîñîáíîñò: s Çà ïúëíà òðàéíî çàãóáåíà ðàáîòîñïîñîáíîñò - 55% îò ðåãóëèðàùàòà îñíîâà çà âðåìåííà íåðàáîòîñïîñîáíîñò. Êîãàòî ïðàâîèìàùîòî ëèöå íàâúðøè 65-ãîäèøíà âúçðàñò, ïåíñèÿòà ïðåìèíàâà â ïåíñèÿ çà ñòàðîñò, íî òîâà íå ïðåäïîëàãà ïðîìÿíà íà îáåçùåòåíèåòî, êîåòî ùå ñå ïîëó÷àâà; s Çà àáñîëþòíî òðàéíî çàãóáåíà ðàáîòîñïîñîáíîñò - 100% îò ðåãóëèðàùàòà îñíîâà; s Çà ïúëíà èíâàëèäíîñò - 150% îò ðåãóëèðàùàòà îñíîâà. Êîãàòî çàãóáåíàòà ðàáîòîñïîñîáíîñò å ñëåäñòâèå îò òðóäîâà çëîïîëóêà èëè ïðîôåñèîíàëíà áîëåñò, ðåãóëèðàùàòà îñíîâà ñå èç÷èñëÿâà, êàòî ñå ðàçäåëÿ íà 12 ñáîðúò îò: äíåâíî âúçíàãðàæäåíèå çà 365 äíè, èçâúíðåäíè ÷àñîâå, ïëþñ äîïúëíèòåëíè âúçíàãðàæäåíèÿ, ïëþñ äðóã âèä ïëàùàíèÿ; âñè÷êî òîâà, ðàçäåëåíî íà áðîÿ ðåàëíî îòðàáîòåíè äíè, ðåçóëòàòúò óìíîæåí ïî 273; èçâúíðåäíè ïëàùàíèÿ, íàãðàäè. Îáåçùåòåíèÿ ïðè ñìúðò è íàñëåäñòâåíè ïåíñèè: s Âäîâèøêà ïåíñèÿ - ïðàâî äà ÿ ïîëó÷àâàò èìàò ïðåæèâåëèòå ñúïðóçè è â îïðåäåëåíè ñëó÷àè- ïðåæèâåëèòå áèâøè ñúïðóçè. Ïåíñèÿòà å â ðàçìåð íà 46% îò ðåãóëèðàùàòà îñíîâà. Êîãàòî äîõîäèòå íà ïåíñèîíåðà íå ïðåâèøàâàò îïðåäåëåíà ñóìà, ïåíñèÿòà å 50% îò äîõîäèòå, à ïðè îïðåäåëåíè ñåìåéíè çàäúëæåíèÿ å 70% îò ðåãóëèðàùàòà îñíîâà. Ïðè ñìúðò íà ðàáîòíèê ïîðàäè îáùè ðèñêîâå(îáùî çàáîëÿâàíå èëè íåòðóäîâà çëîïîëóêà) ðàçìåðúò ñå ïîëó÷àâà, êàòî ñå ðàçäåëè íà 28 ñóìàòà îò îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè çà 24 ìåñåöà, èçáðàíè çà ïåðèîäà îò 7 ãîäèíè ïðåäè äàòàòà íà ñìúðòòà èëè â îïðåäåëåíè ñëó÷àè- îò äàòàòà íà ïðåêðàòÿâàíå íà çàäúëæèòåëíîòî îñèãóðÿâàíå. Ïðè ïðîôåñèîíàëíè ðèñêîâå ñå ðàçäåëÿ íà 12 ðåàëíîòî âúçíàãðàæäåíèå íà ðàáîòíèêà çà åäíà ãîäèíà, ïðèáàâÿéêè íåïåðèîäè÷íèòå ïëàùàíèÿ è âúçíàãðàæäåíèÿ. Ïðè ñìúðò íà ïåíñèîíåð, ðåãóëèðàùàòà îñíîâà ùå áúäå ñúùàòà êàêòî èçïîëçâàíàòà ïðè ïåíñèèòå çà ñòàðîñò èëè çà òðàéíî çàãóáåíà ðàáîòîñïîñîáíîñò íà ïî÷èíàëèÿ. Êúì ðåãóëèðàùàòà îñíîâà ñå ïðèáàâÿò ñúîòâåòíèòå ïðåîöåíêè çà âäîâèøêà ïåíñèÿ.  ñëó÷àèòå íà íåäåéñòâèòåëíîñò íà áðàêà, ðàçäÿëà èëè ðàçâîä, ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà ñå ðàçïðåäåëÿ ìåæäó ïðåæèâåëèòå ñúïðóçè è áèâøèòå ñúïðóçè, ïðîïîðöèîíàëíî íà âðåìåòî, çà êîåòî å ïðîäúëæèë áðàêúò ñ ïî÷èíàëèÿ. 53

Âäîâèøêàòà ïåíñèÿ å ñúâìåñòèìà ñ äîõîäèòå îò òðóäîâà äåéíîñò íà ïðàâîèìàùîòî ëèöå è ñ ïåíñèèòå çà ñòàðîñò èëè òðàéíî çàãóáåíà ðàáîòîñïîñîáíîñò, íà êîèòî áè èìàëî ïðàâî. Ïåíñèÿòà ñå ïðåêðàòÿâà ïðè ñêëþ÷âàíå íà íîâ áðàê, íî âúïðåêè òîâà å âúçìîæíî íîâèÿò áðàê äà íå ïðåêðàòÿâà ïîëó÷àâàíåòî é, êîãàòî: ïåíñèîíåðúò å íàâúðøèë 61ã. èëè å ñ íàìàëåíà ðàáîòîñïîñîáíîñò íàä 65%; òàçè ïåíñèÿ ñúñòàâëÿâà 75% îò äîõîäèòå ìó èëè îáùèòå äîõîäè ñëåä ñêëþ÷âàíå íà íîâèÿ áðàê íå íàäâèøàâàò äâà ïúòè ìèíèìàëíîòî çà ñòðàíàòà ãîäèøíî âúçíàãðàæäåíèå. s Ñèðàøêà ïåíñèÿ - ïðàâî äà ÿ ïîëó÷àâàò èìàò: Äåöàòà íà ïî÷èíàëèÿ, íåíàâúðøèëè 18-ãîäèøíà âúçðàñò èëè íàä òàçè âúçðàñò, êîãàòî ñà ñ íàìàëåíà ðàáîòîñïîñîáíîñò â ïðîöåíò, îïðåäåëåí êàòî òðàéíî çàãóáåíà ðàáîòîñïîñîáíîñò èëè ïúëíà èíâàëèäíîñò; Êîãàòî äåòåòî íà ïî÷èíàëèÿ íå èçâúðøâà çàïëàòåíà òðóäîâà äåéíîñò, êàêòî è êîãàòî èçâúðøâà, íî ãîäèøíèÿò äîõîä, êîéòî ïîëó÷àâà, å ïî-ìàëúê îò 75% îò óñòàíîâåíèÿ ðàçìåð íà ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà, ïðè óñëîâèå ÷å íå å íàâúðøèëî 22- èëè 24-ãîäèøíà âúçðàñò è äâàìàòà ðîäèòåëè ñà ïî÷èíàëè; Äåöàòà íà ïðåæèâåëèÿ ñúïðóã, ïðèåòè â áðàê, ñêëþ÷åí íàé-ìàëêî 2 ãîäèíè ïðåäè ñìúðòòà, àêî ñà áèëè èçäúðæàíè îò îñèãóðåíîòî ëèöå è íÿìàò ïðàâî íà äðóã âèä ïåíñèÿ, íèòî ðîäíèíè, çàäúëæåíè äà ïîëàãàò ãðèæè çà òÿõ. Ïåíñèÿòà å â ðàçìåð íà 20% îò ñúùàòà ðåãóëèðàùà îñíîâà, êîÿòî ñå èçïîëçâà çà èç÷èñëÿâàíå íà âäîâèøêàòà ïåíñèÿ. s Ïåíñèÿ èëè âðåìåííà ïîìîù â ïîëçà íà ðîäíèíè - ïðàâîèìàùèòå ëèöà íà òîçè âèä ïåíñèÿ ñà: ìàéêà, áàáà, âäîâèöà, áàùà, äÿäî; âíóöè è áðàòÿ è ñåñòðè, êîèòî ñà ïúëíè ñèðàöè è íå ñà íàâúðøèëè 18 ã. èëè ñà ñ îïðåäåëåí ïðîöåíò íàìàëåíà ðàáîòîñïîñîáíîñò; äåöà, ñàìîòíè õîðà, âäîâöè, ðàçäåëåíè èëè ðàçâåäåíè íàä 45 ã., êîèòî ñà ñå ãðèæèëè çà îñèãóðåíèÿ). Ïåíñèÿòà å â ðàçìåð íà 20% îò ñúùàòà ðåãóëèðàùà îñíîâà, êîÿòî ñå èçïîëçâà çà èç÷èñëÿâàíå íà âäîâèøêàòà ïåíñèÿ. Ïðè âðåìåííàòà ïîìîù ðîäíèíèòå òðÿáâà äà îòãîâàðÿò íà ñëåäíèòå óñëîâèÿ: äà ñà ñúæèòåëñòâàëè ñ îñèãóðåíèÿ è äà ñà áèëè íà íåãîâà èçäðúæêà íàé-ìàëêî çà ïåðèîä îò 2 ãîäèíè ïðåäè ñìúðòòà ìó; äà íÿìàò ïðàâî íà îáùåñòâåíà ïåíñèÿ; äà íå ïðèòåæàâàò ñðåäñòâà çà ïðåæèâÿâàíå èëè ðîäíèíè, êîèòî ñà çàäúëæåíè è èìàò âúçìîæíîñòòà äà ñå ãðèæàò çà òÿõ. Òàêàâà ïîìîù ìîãàò äà ïîëó÷àò äåöàòà è áðàòÿòà è ñåñòðèòå íàä 22 ãîäèíè, ñàìîòíè, âäîâöè, ðàçäåëåíè ïî ñúäåáåí ïúò èëè ðàçâåäåíè. Òÿ å â ðàçìåð íà 20% îò ðåãóëèðàùàòà îñíîâà çà 12 ìåñåöà, âêëþ÷èòåëíî è äâå èçâúíðåäíè âíîñêè. s Ñïåöèôè÷íî ôèêñèðàíî îáåçùåòåíèå çà íàíåñåíè âðåäè - îòïóñêà ñå íà ñúïðóãà/àòà, äåöàòà è ðîäèòåëèòå, êîãàòî ñìúðòòà íà îñèãóðåíèÿ ñå äúëæè íà òðóäîâà çëîïîëóêà èëè ïðîôåñèîíàëíà áîëåñò. Èç÷èñëÿâà ñå íà áàçàòà íà ðåãóëèðàùàòà îñíîâà ïðè òðóäîâà çëîïîëóêà è ïðîôåñèîíàëíî çàáîëÿâàíå. s Ïîìîù ïðè ñìúðò - ñúñòîè ñå îò ôèêñèðàíà ñóìà îò 30,05 åâðî, êîÿòî ñå èçïëàùà íà ëèöåòî, ïîåëî ðàçõîäèòå ïî ïîãðåáåíèåòî. Èçâúíðåäíè ïåíñèè ïðè òåðîðèñòè÷íè àêòîâå Èíâàëèäè èëè ñåìåéñòâà íà çàãèíàëè ïðè òåðîðèñòè÷åí àêò èìàò ïðàâî íà èçâúíðåäíè ïåíñèè çà èíâàëèäíîñò èëè íà íàñëåäñòâåíè ïåíñèè. Çà äà ñå ïîðîäè ïðàâî íà òîçè âèä ïåíñèÿ îò ñèñòåìàòà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, å íåîáõîäèìî ëèöàòà. æåðòâè íà òåðîðèñòè÷åí àêò, äà ñà ïðàâèëè âíîñêè â ñîöèà54

ëíîòî îñèãóðÿâàíå; äà ñà ïðåêðàòèëè äåéíîñòòà ñè(èëè íå) â åäèí îò ðåæèìèòå íà ñèñòåìàòà. Ðàçìåðúò íà òåçè ïåíñèè ñå èç÷èñëÿâà êàêòî ïðè ïåíñèèòå çà èíâàëèäíîñò è íàñëåäñòâåíèòå ïåíñèè ïîðàäè òðóäîâà çëîïîëóêà. Ðàâåí å íà 200% îò ñóìàòà çà ïðèëàãàíå íà ñúîòâåòíèÿ çà ðåãóëèðàùàòà îñíîâà ïðîöåíò â çàâèñèìîñò îò îáåçùåòåíèåòî, çà êîåòî ñòàâà âúïðîñ, êàòî íå ìîæå äà áúäå ïî-ìàëúê îò òðèêðàòíèÿ ðàçìåð íà ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà. Ðàííî ïåíñèîíèðàíå  Èñïàíèÿ ñúùåñòâóâàò îïöèè çà ïî-ðàííî ïåíñèîíèðàíå, êàòî ïåíñèÿòà ñå ðåäóöèðà ñ îïðåäåëåí ïðîöåíò çà âñÿêà ãîäèíà â çàâèñèìîñò îò ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ è îò òîâà, äàëè ïåíñèîíèðàíåòî å ïî æåëàíèå èëè íå. Òàêà íàïðèìåð, èíäèâèäèòå, îñèãóðÿâàíè ïðåäè 1961ã. ìîãàò äà ñå ïåíñèîíèðàò íà 60ã., êàòî ïåíñèÿòà ñå ðåäóöèðà ñ 8% çà âñÿêà ïëàíèðàíà ãîäèíà ïî-ðàíî ïåíñèîíèðàíå. Ñòàíäàðòíàòà âúçðàñò ìîæå äà áúäå íàìàëåíà è çà íÿêîè ãðóïè ðàáîòíèöè, êîèòî ñà îñúùåñòâÿâàëè òåæúê è íåçäðàâîñëîâåí òðóä ïðè ëîøè óñëîâèÿ. Àêî äàäåí èíäèâèä òðÿáâà äà ñå ïåíñèîíèðà ïðèíóäèòåëíî, íî èìà ïîíå 40ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ, íàìàëåíèåòî íà ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà å 6% çà âñÿêà ãîäèíà.  ñëó÷àèòå íà ïî-ðàííî ïåíñèîíèðàíå ïðè íàâúðøâàíå íà 61-ãîäèøíà âúçðàñò, ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà ùå ñå íàìàëè îò 6 äî 8% çà âñÿêà åäíà ãîäèíà, êîÿòî ëèïñâà íà ðàáîòíèêà äî íàâúðøâàíå íà 65 ãîäèíè, è â çàâèñèìîñò îò ïðèäîáèòèÿ îñèãóðèòåëåí ñòàæ ïî ñëåäíèÿ íà÷èí: s ñ 30 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ: 8%(íàìàëÿâàíå çà âñÿêà ãîäèíà); s ìåæäó 31 è 34 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ: 7,5%; s ìåæäó 35 è 37 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ: 7%; s ìåæäó 38 è 39 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ: 6,5%; s ñ 40 ãîäèíè è ïîâå÷å îñèãóðèòåëåí ñòàæ 6%. È îáðàòíî, êîãàòî ñå ïðåäÿâÿâà ïðàâî íà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò ïðè íàâúðøåíà 65-ãîäèøíà âúçðàñò è 35 ãîäèíè ñòàæ, ïðîöåíòúò ùå ñå óâåëè÷àâà ñ 2% çà âñÿêà åäíà äîïúëíèòåëíà ãîäèíà, êîÿòî áè ìîãëà äà ñå âçåìå çà îñèãóðèòåëåí ïåðèîä ñëåä íàâúðøâàíåòî íà 65 ãîäèíè, ïîðàäè êîåòî â òàêèâà ñëó÷àè ðàçìåðúò áè ìîãúë äà íàäõâúðëè 100% îò ðåãóëèðàùàòà îñíîâà. Ðåäóöèðàùèÿò êîåôèöèåíò îò îáù õàðàêòåð, êîéòî ñå ïðèëàãà ïðè ïî-ðàííîòî ïåíñèîíèðàíå ïðè íàâúðøåíà 60-ãîäèøíà âúçðàñò(ïðàâî íà ðàáîòåùè çà ÷óæäà ñìåòêà ïðåäè 1.01.1967 ã.) å â çàâèñèìîñò îò òîâà äàëè òðóäîâèòå ïðàâîîòíîøåíèÿ ñà ïðåêðàòåíè ïî âèíà èëè íå íà ðàáîòíèêà, è îò ðåàëèçèðàíèòå îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Àêî å ïî âèíà íà ðàáîòíèêà, íàìàëÿâàíåòî å 8% çà âñÿêà åäíà ãîäèíà äî 65 ã. è íå çàâèñè îò îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ. Êîãàòî âèíàòà íå å íà ðàáîòíèêà, ñå ïðèëàãà ñúùàòà ïðîöåíòíà ñêàëà êàêòî ïðè ðàííîòî ïåíñèîíèðàíå íà 61-ãîäèøíà âúçðàñò. Ïðè çåìåäåëñêèÿ ðåæèì è òîçè íà ñàìîîñèãóðÿâàùèòå ñå è ðàáîòåùèòå ïî äîìîâåòå, êàòî îáùî ïðàâèëî íÿìà âúçìîæíîñò çà ïî-ðàííî ïåíñèîíèðàíå. 3. Äîáðîâîëíî íèâî Äîáðîâîëíîòî íèâî â ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíèÿ ìîäåë èìà ñâîáîäåí îáõâàò. Ñ íåãî ñå äîïúëâà ìèíèìàëíîòî è çàäúëæèòåëíî íèâî, êîåòî ãàðàíòèðà íà âñè÷êè ãðàæäàíè äîñòàòú÷íà çàùèòà â ñëó÷àè íà íåîáõîäèìîñò. Ôèíàíñèðàíåòî íà òîâà äîáðîâîëíî íèâî ñå èçâúðøâà ïîñðåäñòâîì êâîòè çà ñîöèàëíî îáåçïå÷åíèå è çàñòðàõîâàòåëíè ïðåìèè îò äîáðîâîëíè ñîöèàëíè âíîñêè, ïîä÷èíåíè íà ïðàâèëàòà çà îñèãóðèòåëíà ðåöèïðî÷íîñò. 55

Ùî ñå îòíàñÿ äî âúïðîñà çà ïåíñèîííèòå ôîíäîâå, îò 1987 ã. â èñïàíñêîòî çàêîíîäàòåëñòâî íå ñúùåñòâóâà îïðåäåëåíà ðåãóëèðàíîñò. Çàêîíúò çà ðåãóëèðàíå íà ïåíñèîííîòî ïëàíèðàíå è ôîíäîâå ñå îïèòâà äà ñúçäàäå åäèí íîâ ìåõàíèçúì, êîéòî ùå ñå äîáàâè êúì âå÷å ñúùåñòâóâàùèòå, äîïúëâàéêè ìðåæàòà îò îðãàíèçàöèè, êîèòî èçïúëíÿâàò ñúùèòå èëè ïîäîáíè çàäà÷è èëè íàé-ìàëêîòî èìàò ñúùîòî ïîëå íà äåéñòâèå. Ïåíñèîííèòå ôîíäîâå ñå îôîðìÿò êàòî èíñòèòóöèè çà ñâîáîäíà è äîáðîâîëíà ïðåäâàðèòåëíà çàùèòà, êîèòî äàâàò ïðàâî íà ëèöàòà, â ÷èÿòî ïîëçà ñà ñúçäàäåíè, äà ïîëó÷àâàò ðåíòè èëè êàïèòàëè ïðè ïåíñèîíèðàíå, âäîâñòâî, ñèðà÷åñòâî èëè èíâàëèäíîñò. Ïåíñèîííèòå ïàðòèäè, óïðàâëÿâàíè îò òåçè ôîíäîâå, ñå îñíîâàâàò ïðåäè âñè÷êî íà îïåðàòèâíèÿ ìåòîä çà êàïèòàëèçèðàíå, êàòî ïåðèîäè÷íèòå âíîñêè è ñúîòâåòíèòå èì äèâèäåíòè ñå íàòðóïâàò äî îáðàçóâàíåòî íà ðåçåðâè, äîñòàòú÷íè çà ïîðàæäàíåòî íà ïðåäâèäåíèòå â ïëàíà îáåçùåòåíèÿ. II. Ôèíàíñèðàíå íà ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà Ôèíàíñèðàùèòå ñèñòåìè, èçïîëçâàíè çà ïîêðèâàíå íà ðàçõîäèòå ïî çàùèòíàòà äåéíîñò íà ñîöèàëíîòî îñèãóðÿâàíå ñå èçðàçÿâàò ïðåäè âñè÷êî â êàïèòàëèçàöèÿ è ðàçïðåäåëåíèå. Èñïàíñêîòî ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå ïðèáÿãâà äî ñèñòåìàòà çà ðàçïðåäåëåíèå, ïðåäïîëàãàùà íåïîñðåäñòâåíîòî èëè â êðàòêè ñðîêîâå ðàçïðåäåëÿíå íà âíîñêèòå è îñíîâíèòå ïîñòúïëåíèÿ, êîèòî ïîðàäè ëèïñàòà íà âðåìå çà êàïèòàëèçèðàíå, ñå ïðåâðúùàò â îáåçùåòåíèÿ, èçïëàùàíè íà ïðàâîèìàùèòå ëèöà. Òàçè ñèñòåìà ñå îñíîâàâà íà ïðèíöèïà íà ôèíàíñîâàòà ñîëèäàðíîñò. Ïðè îïðåäåëåíè ñëó÷àè, îòíàñÿùè ñå äî ïðîôåñèîíàëíè çàáîëÿâàíèÿ, å ïðåäâèäåíà ôèíàíñîâàòà ñèñòåìà çà êàïèòàëèçèðàíå íà ïåíñèèòå çà òðàéíî çàãóáåíà ðàáîòîñïîñîáíîñò èëè ñìúðò. Ôèíàíñîâàòà ñèñòåìà çà ðàçïðåäåëåíèå íà èñïàíñêîòî ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå å îò ñìåñåí òèï, òúé êàòî èçïîëçâà è äâàòà ñúùåñòâóâàùè íà÷èíà çà èçâëè÷àíå íà ñðåäñòâà, çà äà ñå ñïðàâè ñúñ ñèñòåìàòà çà ñîöèàëíà çàùèòà: ïîñðåäñòâîì ñúáèðàåìîñòòà- âíîñêè, ëèõâè, ñàíêöèè è äð., è ÷ðåç îñíîâíèÿ äàíúê. Àêî èìà èçëèøúê îò ñîöèàëíèòå âíîñêè è ðàçõîäèòå ïî çàäúëæèòåëíèòå îáåçùåòåíèÿ, òî òîé ñå ïðåíàñî÷âà çà îáðàçóâàíåòî íà ðåçåðâåí ôîíä, êîéòî öåëè îáñëóæâàíåòî íà áúäåùè íóæäè íà ñèñòåìàòà. Çàäúëæåíè äà âíàñÿò îñèãóðèòåëíè âíîñêè â îáùèÿ ðåæèì ñà êàêòî ðàáîòíèöèòå, òàêà è òåõíèòå ðàáîòîäàòåëè. Èçöÿëî çà ñìåòêà íà ðàáîòîäàòåëèòå îáà÷å ñà îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè çà ïîêðèâàíå íà ðèñêîâåòå çà òðóäîâà çëîïîëóêà è ïðîôåñèîíàëíè çàáîëÿâàíèÿ. Òå ñà îòãîâîðíè è çà îñúùåñòâÿâàíåòî íà çàäúëæèòåëíîòî îñèãóðÿâàíå â íåãîâàòà öÿëîñò, çà âíàñÿíåòî êàêòî íà îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè, êîèòî ñà çà òÿõíà ñìåòêà, òàêà è íà òåçè çà ñìåòêà íà ðàáîòíèöèòå. Îáùàòà ñóìà íà âíîñêàòà èìà äâà åëåìåíòà: îñíîâà íà âíîñêà è âèäà èëè ïðîöåíòà, êîéòî òðÿáâà äà ñå ïðèáàâè êúì íåÿ, è âàðèðà ñïîðåä ðèñêîâåòå è ðåæèìèòå. Îñíîâàòà íà âíîñêàòà â îáùèÿ ðåæèì çà âñè÷êè îáõâàíàòè ðèñêîâå ïðåäñòàâëÿâà îáùàòà ñóìà íà âúçíàãðàæäåíèåòî, íåçàâèñèìî îò íåãîâàòà ôîðìà èëè íàèìåíîâàíèå, íà êîåòî èìà ïðàâî ðàáîòíèêúò èëè êîåòî ðåàëíî ïîëó÷àâà. Âúïðåêè ÷å âúçíàãðàæäåíèåòî íà ðàáîòíèêà å áàçàòà çà îïðåäåëÿíå íà îáëàãàåìàòà îñíîâà, êúì êîÿòî ñå ïðèáàâÿ âèäúò èëè ïðîöåíòúò, çà äà ñå äîñòèãíå äî âíîñêàòà, çàêîíîäàòåëñòâîòî ïðåäâèæäà ìèíèìàëíà è ìàêñèìàëíà ñòîéíîñò íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä. 56

Çàêîíîóñòàíîâåíèÿò ìèíèìóì å äåéñòâàùàòà êúì âñåêè åäèí ìîìåíò îáùà ñóìà íà ìèíèìàëíîòî çà ñòðàíàòà âúçíàãðàæäåíèå, óâåëè÷åíî ñ 1/6. Âúïðåêè òîâà çà ðàáîòíèöè îò ïðîôåñèîíàëíè êàòåãîðèè ñ ïî-ãîëåìè âúçíàãðàæäåíèÿ ñå óñòàíîâÿâàò 11 ãðóïè îñèãóðèòåëíè äîõîäè, êúäåòî ñå âêëþ÷âàò ðàçëè÷íèòå ïðîôåñèîíàëíè êàòåãîðèè è çà âñÿêà ãðóïà ñå îïðåäåëÿ ìèíèìàëíà îñíîâà. Ìàêñèìàëíèÿò îñèãóðèòåëåí äîõîä å åäíàêúâ çà âñè÷êè âèäîâå äåéíîñòè, ïðîôåñèîíàëíè êàòåãîðèè è ðèñêîâå è ñå îïðåäåëÿ âñÿêà ãîäèíà â Çàêîíà çà äúðæàâíèÿ áþäæåò. Êúì îñíîâíàòà îñèãóðèòåëíà âíîñêà ñå äîáàâÿò ðàçëè÷íè ïðîöåíòè çà îòäåëíèòå ðèñêîâå è òàêà ñå îïðåäåëÿò ðàçëè÷íè âèäîâå îñèãóðèòåëíè âíîñêè çà îáùèòå ðèñêîâå, çà òðóäîâèòå çëîïîëóêè è ïðîôåñèîíàëíà áîëåñò, çà áåçðàáîòèöà, çà ïðîôåñèîíàëíà ïîäãîòîâêà, çà Ôîíä çàùèòà íà âúçíàãðàæäåíèÿòà è äîïúëíèòåëíèòå ïëàùàíèÿ è çà èçâúíðåäåí òðóä. Äúðæàâíèòå ïîñòúïëåíèÿ â ñèñòåìàòà ïðåç 2002ã. âúçëèçàò íà 17,32% îò áþäæåòà çà ïðèõîäèòå íà ñîöèàëíîòî îñèãóðÿâàíå è îñíîâíî ñà ïðåäíàçíà÷åíè çà: ôèíàíñèðàíå íà äîïúëíèòåëíè ïëàùàíèÿ çà ïåíñèè ïîä ìèíèìàëíèÿ ðàçìåð îò äîïúëíèòåëíàòà ñèñòåìà; ïåíñèè çà èíâàëèäíîñò è çà ñòàðîñò; ïàðè÷íè ïîìîùè çà îòãëåæäàíå íà äåòå. Äðóã èçòî÷íèê íà ôèíàíñèðàíå ñà Âçàèìîñïîìàãàòåëíèòå êàñè çà òðóäîâè çëîïîëóêè è ïðîôåñèîíàëíî çàáîëÿâàíå êúì ñîöèàëíîòî îñèãóðÿâàíå, ïðåäíàçíà÷åíè çà ïîääúðæàíå íà Îáùåñòâåíèòå ñëóæáè, êàïèòàëîâèòå ðàçõîäè çà ïåíñèè è äðóãè îáåçùåòåíèÿ, êîèòî â îïðåäåëåíè ñëó÷àè ôèðìèòå ñà çàäúëæåíè äà âíàñÿò, è äð. III. Óñëîâèÿ çà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ Ïåíñèÿòà çà ñòàðîñò å ïàðè÷íî îáåçùåòåíèå, íà êîåòî èìàò ïðàâî ëèöàòà, êîèòî ùå ïðåêðàòÿò èëè ñà ïðåêðàòèëè, íàïúëíî èëè ÷àñòè÷íî, äåéíîñòòà ñè, ïðè íàâúðøâàíå íà óñòàíîâåíà âúçðàñò è ïðèäîáèò îïðåäåëåí îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Ïðàâîèìàùè ëèöà ñà âñè÷êè, óïðàæíÿâàùè òðóäîâà äåéíîñò è îòãîâàðÿùè íà ñëåäíèòå óñëîâèÿ: s Ïîëå íà ïðèëîæåíèå è ïðåêðàòÿâàíå íà çàåòîñòòà - âñè÷êè, êîèòî ñà âêëþ÷åíè èëè ñà áèëè âêëþ÷åíè â ïîëåòî íà ïðèëîæåíèå íà ñèñòåìàòà, ðàáîòåùè è ïðåêðàòèëè äåéíîñòòà ñè êúì ìîìåíòà íà ïîðàæäàíå íà ïðàâîòî ñè íà ïåíñèÿ. s Âúçðàñò - êàòî îñíîâíî ïðàâèëî ñå èçèñêâà íàâúðøåíà 65-ãîäèøíà âúçðàñò. Âúïðåêè òîâà, â ñëó÷àèòå íà ïðåêðàòèëè äåéíîñòòà ñè èëè ïðèðàâíåíî íà òîâà ïîëîæåíèå, âúçðàñòòà ìîæå äà áúäå íàìàëåíà è äà äîñòèãíå äîðè 60 ãîäèíè(ñúãëàñíî ïðåõîäíè íîðìè ïðè óïðàæíÿâàíå íà òåæúê òðóä, ðàáîòà â ìèíè, æåëåçíèöè è äð.), ïåíñèîíèðàíå ïî èçêëþ÷åíèå íà 64-ãîäèøíà âúçðàñò, ÷àñòè÷íî ïåíñèîíèðàíå è äð. Îò 1.01.2002 ã. ñúùåñòâóâà âúçìîæíîñò çà ïåíñèîíèðàíå íà 61-ãîäèøíà âúçðàñò, êîãàòî ðàáîòíèêúò èìà îñèãóðèòåëåí ñòàæ îò 30 ãîäèíè, ïðåêðàòÿâàíåòî íà òðóäîâèÿ äîãîâîð òðÿáâà äà íå å ïî íåãîâà âèíà è äà áúäå ðåãèñòðèðàí êàòî áåçðàáîòåí â áþðîòî ïî òðóäà çà ïåðèîä íå ïî-ìàëúê îò 6 ìåñåöà, íåïîñðåäñòâåíî ïðåäè ïåíñèîíèðàíåòî. s Îñèãóðèòåëåí ñòàæ - èçèñêâà ñå ìèíèìóì 15 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ, îò êîéòî íàé-ìàëêî 2 ãîäèíè ïðåç ïîñëåäíèòå 15 ãîäèíè, íåïîñðåä57

ñòâåíî ïðåäè ïðàâîïîðàæäàùàòà äàòà.  ñëó÷àèòå, êîãàòî ñå ïðåäÿâÿâà ïðàâî íà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò ïðè ïðåêðàòåíà äåéíîñò èëè ïðèðàâíåíî íà òîâà ïîëîæåíèå, çà êîÿòî íå ñà áèëè äúëæèìè îñèãóðèòåëíè âíîñêè, 2-ãîäèøíèÿò ïåðèîä ñëåäâà äà áúäå îò ïîñëåäíèòå 15 ãîäèíè, íåïîñðåäñòâåíî ïðåäè äàòàòà íà ïðåêðàòÿâàíå íà çàäúëæèòåëíîòî îñèãóðÿâàíå. s Ïðàâîïîðàæäàùà äàòà - òîâà å äàòàòà íà ïðåêðàòÿâàíå íà çàåòîñòòà èëè äàòàòà íà çàÿâëåíèåòî çà îòïóñêàíå íà ïåíñèÿòà â îñòàíàëèòå ñëó÷àè. IV. Èç÷èñëÿâàíå íà ïåíñèèòå Çà ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà îò çíà÷åíèå ñà êàêòî ðàçìåðúò íà ìèíàëèÿ äîõîä, òàêà è ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ. Ïåíñèÿòà ñå èç÷èñëÿâà ÷ðåç àäàïòèðàíå íà áðîÿ ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ êúì îïðåäåëåí ïðîöåíò 50% çà 15ã. ñòàæ äî 100% çà 35ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ, ïëþñ 3% äîïúëíåíèå çà âñÿêà äîïúëíèòåëíà ãîäèíà ìåæäó 16-òà è 25-òà, ïëþñ 2% íà ãîäèíà ñëåä íà÷àëîòî íà 26-òà. Ðàáîòíèöè íàä 65ã. ñ ïîâå÷å îò 35ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ èìàò ïðàâî íà 2% íàðàñòâàíå íàä ñòî ïðîöåíòíîòî ðàâíèùå çà âñÿêà äîïúëíèòåëíà îñèãóðèòåëíà ãîäèíà. Çà áàçà, ñëóæåùà çà èç÷èñëÿâàíå íà ïåíñèÿòà, ñå èçïîëçâàò 210 îò çàïëàòèòå, êîèòî èíäèâèäúò å ïîëó÷èë ïðåç 180-òå ìåñåöà, ïðåäøåñòâàùè ñúáèòèåòî, êîåòî äàâà ïðàâî çà ïåíñèîíèðàíå. Ãîäèøíàòà ìàêñèìàëíà ïåíñèÿ å 29,205.40 åâðî. Ïðè èç÷èñëÿâàíå íà ïåíñèÿòà êàòî åôåêòèâåí îñèãóðèòåëåí ñòàæ ñå ñ÷èòà ïúðâàòà ãîäèíà ðîäèòåëñêè ãðèæè çà îòãëåæäàíå íà äåòå äî òðè ãîäèíè. Íàëè÷èåòî íà çàâèñèì ñúïðóã ñå èìà ïðåäâèä ñàìî ïðè ìèíèìàëíàòà ãàðàíòèðàíà ïåíñèÿ, íî íå è ïðè îôèöèàëíàòà. Íàëè÷èåòî íà çàâèñèìî äåòå íå ñå îò÷èòà. Âñÿêà ãîäèíà ïåíñèîíåðèòå ïîëó÷àâàò íà äâà ïúòè äîïúëíèòåëíî ïëàùàíå â ðàçìåð, ðàâåí íà ðàçìåðà íà ïîëó÷àâàíàòà ïåíñèÿ. Ìèíèìàëíèÿò áðîé ïåíñèè, ïîëó÷àâàíè ïðåç ãîäèíàòà ñà 14 íà áðîé, à ìèíèìàëíèÿò èì ìåñå÷åí ðàçìåð å êàêòî ñëåäâà: s çà èíäèâèäè íàä 65ã. 411.76 åâðî(çà îòäåëåí èíäèâèä) è 484.89 åâðî(ñúñ çàâèñèì ñúïðóã); s çà èíäèâèäè äî 65ã. 383.66 åâðî(çà îòäåëåí èíäèâèä) è 453.16 åâðî(ñúñ çàâèñèì ñúïðóã). Ìàêñèìàëíàòà ïåíñèÿ å 2,086 åâðî. Ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà ñå îïðåäåëÿ, êàòî êúì ðåãóëèðàùàòà îñíîâà ñå ïðèáàâè ïðîöåíòúò, îòãîâàðÿù íà ñúîòâåòíèÿ îñèãóðèòåëåí ñòàæ, è ðåãóëèðàùèÿò êîåôèöèåíò â çàâèñèìîñò îò íàâúðøåíàòà âúçðàñò êúì ïðàâîïîðàæäàùàòà äàòà, àêî òàçè âúçðàñò å ïîä 65 ãîäèíè. Ðåãóëèðàùàòà îñíîâà ñå ïîëó÷àâà, êàòî ñå ðàçäåëÿò íà 210 îñèãóðèòåëíèòå îñíîâè çà ïðåäõîäíèòå íà ïðàâîïîðàæäàùàòà äàòà 180 ìåñåöà. Ïîñëåäíèòå 24 ñå âçèìàò â òÿõíàòà íîìèíàëíà ñòîéíîñò, à îñòàíàëèòå ñå àêòóàëèçèðàò, ñúãëàñíî èçìåíåíèåòî íà ïîòðåáèòåëñêî-öåíîâèÿ èíäåêñ, êàòî ñå âçåìå çà îòïðàâíà òî÷êà 25-èÿ ìåñåö, ïðåäõîäåí íà ïðàâîïîðàæäàùàòà äàòà. Ïðîöåíòíàòà ñêàëà çàïî÷âà îò 50% çà 15 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ è ñå óâåëè÷àâà ñ 3% çà âñÿêà äîïúëíèòåëíà ãîäèíà îò 16-òà äî 25-òà è ñ 2% îò 26òà äî äîñòèãàíå íà 100% çà 35 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ. 58

V. Îñúâðåìåíÿâàíå(àêòóàëèçèðàíå) íà ïåíñèèòå. Ìàêñèìàëåí ðàçìåð íà ïåíñèèòå è äîáàâêè êúì ìèíèìàëíèòå ðàçìåðè. Ïåíñèèòå îò äîïúëíèòåëíèòå ñõåìè çà îñèãóðÿâàíå, êàêòî è ïåíñèÿòà çà ñòàðîñò, ñå àêòóàëèçèðàò â íà÷àëîòî íà âñÿêà ãîäèíà â çàâèñèìîñò îò ñúîòâåòíèÿ ïîòðåáèòåëñêî-öåíîâè èíäåêñ, ïðåäâèäåí çà ñúîòâåòíàòà ãîäèíà. Ñúãëàñíî íîðìàòèâíàòà óðåäáà ïðåç 2002 ã. ïåíñèèòå îò Ñèñòåìàòà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå îò äîïúëíèòåëåí âèä ñå àêòóàëèçèðàò ñ 2%. Ñúùåñòâóâà, ðàçáèðà ñå, ìàêñèìàëíà ãðàíèöà(òàâàí) íà ðàçìåðà íà îáùåñòâåíèòå ïåíñèè, êîÿòî çà 2002 ã. å óñòàíîâåíà â ðàçìåð íà 1953.10 åâðî ìåñå÷íî(27,343.40 åâðî ãîäèøíî). Çà ïåíñèèòå ïîä ìèíèìàëíèÿ ðàçìåð ñà ãàðàíòèðàíè äîáàâêè, ïðåäñòàâëÿâàùè ðàçëèêàòà ìåæäó äåéñòâèòåëíèÿ ðàçìåð íà ïåíñèÿòà è òîçè íà óñòàíîâåíèÿ ìèíèìóì. Òåçè äîáàâêè ñà ñúâìåñòèìè ñ äîõîäè íà ïåíñèîíåðà îò ðàáîòà çà ñîáñòâåíà èëè çà ÷óæäà ñìåòêà è/èëè êàïèòàëè, êîãàòî íå ïðåâèøàâàò äîïóñòèìèÿ ëèìèò. Ñëåä íàâúðøâàíå íà ïåíñèîííà âúçðàñò èíäèâèäèòå ìîãàò äà ïðîäúëæàò äà ðàáîòÿò, íî òÿõíàòà ïåíñèÿ ñå ñóñïåíäèðà äî ðåàëíîòî èì îòòåãëÿíå îò ïàçàðà íà òðóäà. Òàêà ñå àêòèâèðà ïðàâèëîòî çà 2% äîáàâêà êúì âñÿêà äîïúëíèòåëíà îñèãóðèòåëíà ãîäèíà. Ïåíñèèòå ñå èíäåêñèðàò âåäíúæ â íà÷àëîòî íà âñÿêà ãîäèíà ñ èíäåêñà íà èíôëàöèÿòà. Òå ñà îáëàãàåìè, êàòî íÿìà îáëåê÷åíèÿ. Ïåíñèîíåðèòå íå çàïëàùàò íèêàêâè îñèãóðîâêè âúðõó ïîëó÷àâàíàòà îò òÿõ ïåíñèÿ. Âèäîâå îñèãóðèòåëíè âíîñêè- îáù ðåæèì 2002 ã. Ðèñêîâå Îáùè ðèñêîâå Ïðîôåñèîíàëíè ðèñêîâå Áåçðàáîòèöà Ôîíä çà çàùèòà íà âúçíàãðàæäåíèåòî Ïðîôåñèîíàëíà ïîäãîòîâêà Èçâúíðåäåí òðóä - èçêëþ÷èòåëíî òåæúê Ðàáîòîäàòåë 23.6%  çàâèñèìîñò îò çàåòîñòòà 6.7% 0.4% 0.6% 1 2% Ðàáîòíèê 4.7% – 1.6% – 0.1% 2% Îáùî 28.3%  çàâèñèìîñò îò çàåòîñòòà 8.3% 0.4% 0.7% 1 4% 59

ÈÒÀËÈß Èòàëèàíñêàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà ñå ôèíàíñèðà îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè, ïëàùàíè îò çàåòèòå è ðàáîòîäàòåëèòå. Îáùàòà îñèãóðèòåëíà òåæåñò å 32.20%, êàòî 8.89% ñå ïàäàò íà çàåòèÿ, à 23.81% ñå ïàäàò íà ðàáîòîäàòåëÿ. Âúçìîæíà å è äîïúëíèòåëíà âíîñêà îò 0.5%. Íÿìà ìàêñèìàëåí ïðàã íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä. Äúðæàâàòà èãðàå ñåðèîçíà ðîëÿ. Òÿ çàïëàùà íàïúëíî ñîöèàëíèòå ïåíñèè, ïåíñèèòå ïðè ðàííî ïåíñèîíèðàíå, äîáàâêèòå êúì ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ è îò÷àñòè ïåíñèèòå îò ãåíåðàëíàòà ïåíñèîííà ñõåìà. Èòàëèàíñêàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà å èçãðàäåíà íà ïðèíöèïà"pay-as-you-go", ò.å. çàåòèòå ñåãà ÷ðåç ñâîèòå âíîñêè èçïëàùàò ïåíñèèòå íà ñåãàøíèòå ïåíñèîíåðè. Ó÷àñòèåòî â íåÿ å çàäúëæèòåëíî çà âñè÷êè çàåòè, êàòî áúäåùèòå èì ïîëçè çàâèñÿò êàêòî îò ðàçìåðà íà äîõîäà, òàêà è îò ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ. Ñúùåñòâóâà ñïåöèàëíà ñõåìà, óïðàâëÿâàíà îò Íàöèîíàëíèÿ Èíñòèòóò çà Ñîöèàëíà Çàùèòà, êîÿòî îáõâàùà ôåðìåðè, àðåíäàòîðè, çàíàÿò÷èè, òúðãîâöè íà åäðî è äðåáíî. Ìèíèìàëíèòå èçèñêâàíèÿ çà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ ñà 20ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Íîâàòà ñèñòåìà(â ñèëà îò 01.01.1996ã.) ïðåäïîëàãà ñàìî 5ã. Çà ïîëó÷àâàíå íà ìàêñèìàëíà ïåíñèÿ ñà íåîáõîäèìè 40ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Ñòàíäàðòíàòà âúçðàñò çà ïåíñèîíèðàíå å 65ã. çà ìúæåòå è 60ã. çà æåíèòå. Çà òåçè ñ 80 è íàä 80% íåòðóäîñïîñîáíîñò è çà õîðà ñúñ çàãóáåíî çðåíèå- 60ã. çà ìúæåòå è 55ã. çà æåíèòå. Çà íîâàòà ñèñòåìà âúçðàñòòà âàðèðà ìåæäó 57 è 65ã. Ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà âàðèðà â çàâèñèìîñò îò âúçðàñòòà. Èòàëèàíñêàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà ïðåäëàãà âúçìîæíîñòè çà ïî-ðàííî ïåíñèîíèðàíå â ñëåäíèòå ñëó÷àè: s íà 57ã. ïðè 35ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ; s ñëåä 37ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ- áåç çíà÷åíèå íà âúçðàñòòà; s çà ïåíñèîíåðè, ðàáîòåùè â êîìïàíèè ñ èêîíîìè÷åñêè çàòðóäíåíèÿ – òå ìîãàò äà ñå ïåíñèîíèðàò ïåò ãîäèíè ñëåä ñòàíäàðòíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò; s ñïåöèàëíè óñëîâèÿ çà èíäèâèäè, ñòàðòèðàëè òðóäîâèÿ ñè æèâîò ïî ðàíî (ïîíå 52 îñèãóðèòåëíè ñåäìèöè ìåæäó 14 è 19ã.); çà çàåòè, ðàáîòåùè ïðè óâðåæäàùè çäðàâåòî óñëîâèÿ; çà ðàáîòíèöè, ÷èÿòî çàåòîñò èçèñêâà ðàáîòà ïðè ïðîìåíÿùè ñå è íåïðåäâèäèìè óñëîâèÿ(ìîáèëíè ðàáîòíèöè); çà ðàáîòíèöè, óïðàæíÿâàùè ðú÷åí òðóä; çà àñèìèëèðàíè ïåðñîíè. Çà èç÷èñëÿâàíå íà ïåíñèÿòà ñå èìàò ïðåäâèä äîõîäèòå è ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ. Ïåíñèèòå ñå èç÷èñëÿâàò ïî ôîðìóëàòà: Çà äîõîäè äî 37,884.08 åâðî(òàâàí): 2.00%*n*S; Çà ðàçëèêàòà ìåæäó 37,884.08 åâðî è 50,385.92 åâðî(òàâàí*1.33): 1.60%*n*S; Çà ðàçëèêàòà ìåæäó 50,385.92 åâðî è 62,887.76 åâðî(òàâàí*1.66): 1.35%*n*S; Çà ðàçëèêàòà ìåæäó 62,887.76 åâðî è 71,979.96 åâðî(òàâàí*1.90): 1.10%*n*S; Çà äîõîäè íàä 71,979.96 åâðî: 0.90%*n*S, êúäåòî: n = áðîé ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ(ìàêñ. 40), a S = áàçîâ äîõîä. Çà íîâàòà ñèñòåìà çà âñÿêà ãîäèíà îñèãóðèòåëåí ñòàæ ñå âçåìàò 33% îò áðóòíîòî òðóäîâî âúçíàãðàæäåíèå. Âíîñêèòå ñå èç÷èñëÿâàò âñÿêà ãîäèíà, ñïîðåä ñðåäíèÿ ðàñòåæ íà ÁÂÏ â ïîñëåäíèòå ïåò ãîäèíè. Ðàçìåðúò íà ïåíñèèòå ñå èç÷èñëÿâà ÷ðåç óìíîæåíèå íà áàçîâèÿ äîõîä ïî êîåôèöèåíò, ÷èÿòî ñòîéíîñò çàâèñè îò ãîäèíèòå íà èíäèâèäà(ìåæäó 57 è 65). Ïîâå÷å íÿìà äà èìà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ. 60

Áàçîâèÿò äîõîä ñå èç÷èñëÿâà ïî ñëåäíèòå êðèòåðèè: s çà òåçè, êîèòî äî 31.12.1992ã. ñà ðàáîòèëè ïîíå 15ã.- ñðåäíîãîäèøíîòî áðóòíî òðóäîâî âúçíàãðàæäåíèå â ïîñëåäíèòå ïåò ãîäèíè(ñ òàâàí); s çà òåçè, êîèòî äî 31.12.1992ã. ñà ðàáîòèëè äî 15ã.- ñðåäíîãîäèøíîòî áðóòíî òðóäîâî âúçíàãðàæäåíèå ïðåç îïðåäåëåí ïåðèîä ìåæäó ïîñëåäíèòå ïåò è äåñåò ãîäèíè(ñ òàâàí); s çà òåçè, ÷èèòî òðóäîâ æèâîò å çàïî÷íàë äî 01.01.1996ã.- îáùèÿò ðàçìåð íà âíîñêèòå ïðåç öåëèÿ òðóäîâ æèâîò; s çà òåçè, ÷èèòî òðóäîâ æèâîò å çàïî÷íàë ñëåä 01.01.1996ã.(íîâà ñèñòåìà) - ãîäèøåí òàâàí îò 82,402 åâðî(èçìåíÿ ñå â çàâèñèìîñò îò èíôëàöèÿòà). Ïîä âíèìàíèå ñå âçåìàò ïåðèîäè íà áîëåñò, ìàé÷èíñòâî, âîåííà ñëóæáà, áåçðàáîòèöà è ñìÿíà íà ðàáîòàòà. Äîáàâêèòå ïðè íàëè÷èå íà çàâèñèì ñúïðóã è äåöà ñå ðåãóëèðàò ñïîðåä äåéñòâàùîòî çàêîíîäàòåëñòâî â îáëàñòòà íà ñåìåéíèòå ïîìîùè. Ñïåöèàëíè äîáàâêè êúì ïåíñèèòå ñå ïëàùàò â ñëåäíèòå ñëó÷àè: çà ïîëó÷àòåëè íà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ äî è íàä 70ã. âúçðàñò(âúçìîæíà å è ïî-íèñêà âúçðàñò äî 65ã. â çàâèñèìîñò îò îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ); ïðè ëè÷íè äîõîäè, ïî-ìàëêè îò 6,967.35 åâðî è çà ôàìèëíè äîõîäè 11,750.96 åâðî ñå äîïëàùà 1,609.01 åâðî ãîäèøíî. Ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ å 5,358.34 åâðî ãîäèøíî(446.5 åâðî ìåñå÷íî). Ñîöèàëíàòà ïåíñèÿ ñå ïðèðàâíÿâà äî ðàçìåðà íà ìèíèìàëíàòà, àêî îáëàãàåìèòå äîõîäè íà èíäèâèäà ñà ïîíå äâà ïúòè ïî-ìàëêè îò ìèíèìàëíàòà ãîäèøíà ïåíñèÿ. Çà îñèãóðåíè äî 01.01.1996ã. íÿìà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ. Àêî èíäèâèäúò èìà ñúïðóã, ñîöèàëíàòà ïåíñèÿ ñå èçðàâíÿâà ñ ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ, àêî ñåìåéíèÿò ãîäèøåí äîõîä å ïî-ìàëúê îò 21,433.36 åâðî, ÷åòèðè ïúòè ïî-ìàëúê îò ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ. Äîáàâêàòà å 70%, àêî äîõîäèòå ñà ìåæäó 21,433.36 åâðî è 26,791.70 åâðî è ñòàâà 40% ïðè äîõîäè ìåæäó 21,433.36 åâðî è 32,150.04 åâðî.  Èòàëèÿ íå ñúùåñòâóâà ìàêñèìàëíà ïåíñèÿ. Ñúùåñòâóâà âúçìîæíîñò çà ïî-ðàííî ïåíñèîíèðàíå çà ðàáîòíèöè âúâ ôèðìè ñ èêîíîìè÷åñêè òðóäíîñòè. Çà îñèãóðåíè äî 01.01.1996ã. òîâà å âúçìîæíî çà ìàéêè â êúùè, çà èíäèâèäè ñ ðèñêîâè ïðîôåñèè. Îòëàãàíåòî íà èçïëàùàíåòî íà ïåíñèÿòà âúâ âðåìåòî å âúçìîæíî çà çàåòè, äîñòèãíàëè ñòàíäàðòíàòà âúçðàñò çà ïåíñèîíèðàíè, íî íå ñà óäîâëåòâîðèëè óñëîâèÿòà çà ïúëíà ïåíñèÿ. Òîãàâà èìà ãîäèøíî óâåëè÷åíèå â ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà ìåæäó 3 è 3.5% â çàâèñèìîñò îò âúçðàñòòà. Çà çàåòè, êîèòî ñà óäîâëåòâîðèëè èçèñêâàíèÿòà çà ïúëíà ïåíñèÿ, íî ùå ñå òðóäÿò, ïîëó÷àâàò äîïúëíèòåëíè äîáàâêè êúì ïåíñèÿòà ñè. Ðàçìåðúò íà ïåíñèèòå ñå êîðèãèðà â çàâèñèìîñò îò èçìåíåíèåòî â èçäðúæêàòà íà æèâîòà êàêòî ñëåäâà: s çà ïåíñèè â ðàçìåð äâà ïúòè ðàçìåðà íà ãîäèøíàòà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ 100% îò èçìåíåíèåòî; s çà ïåíñèè â ðàçìåð ìåæäó äâà è òðè ïúòè ãîäèøíàòà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ - 90% îò èçìåíåíèåòî; s çà ïåíñèè â ðàçìåð, íàäâèøàâàù òðè ïúòè ðàçìåðà íà ãîäèøíàòà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ- 75% îò èçìåíåíèåòî. Ïåíñèèòå ñà îáåêò íà äàíú÷íî îáëàãàíå áåç ñïåöèàëíè îáëåê÷åíèÿ. Ïåíñèîíåðèòå ïëàùàò 0.01 åâðî ìåñå÷íî(13 ïúòè) çà Íàöèîíàëíèÿ Èíñòèòóò íà Èòàëèàíñêèòå Ïåíñèîíåðè. 61

ËÀÒÂÈß Ñòàðòèðàéêè ïðåç 1991 ã., ñèñòåìàòà çà ñîöèàëíà çàùèòà â Ëàòâèÿ ïîñòîÿííî ñå àäàïòèðà êúì íîâè ïðîöåñè è óñëîâèÿ â èêîíîìèêàòà è ñîöèàëíèÿ æèâîò, ñâúðçàíè ñ ïðåõîäà îò öåíòðàëèçèðàíà ïëàíîâà èêîíîìèêà êúì ïàçàðíà. Ñîöèàëíîòî îñèãóðÿâàíå çàåäíî ñúñ ñîöèàëíîòî ïîäïîìàãàíå è óíèâåðñàëíàòà ñèñòåìà çà äúðæàâíî ïîäïîìàãàíå ñå î÷åðòàõà êàòî íàé-ïîäõîäÿùèòå ìåòîäè çà îðãàíèçèðàíå íà ñîöèàëíàòà çàùèòà â Ëàòâèÿ. Äåñåò ãîäèíè ïî-êúñíî ìîæå äà ñå êàæå, ÷å ðåôîðìèòå â òàçè îáëàñò ñà ïî÷òè çàâúðøåíè, êàòî â ñúùîòî âðåìå å ÿñíî, ÷å ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà ñå íóæäàå îò áúäåùè ïîäîáðåíèÿ. Ïúðâèÿò îïèò çà ðåôîðìèðàíå íà ïåíñèîííàòà ñèñòåìà â Ëàòâèÿ, íàñëåäåíà îò ïåðèîäà"ÑÑÑÐ", áå ïðèåìàíåòî íà íîâ Çàêîí çà äúðæàâíèòå ïåíñèè â êðàÿ íà 1990 ã. Çàêîíúò âëèçà â ñèëà îò 01.01.1991 ã. Âñúùíîñò òîé å áàçèðàí íà ñúùàòà ñîöèàëèñòè÷åñêà ñèñòåìà, èçãðàäåíà íà ïðèíöèïà"pay as you go"(ðàçõîäîïîêðèâíèÿ ïðèíöèï), è ïî ñúùåñòâî å áèë äîðè ïî-ùåäúð îò ñòàðèÿ çàêîí. Çàêîíúò îáåùàâà ïðåêàëåíî âèñîêî ðàâíèùå íà ïåíñèèòå è ïî òàçè ïðè÷èíà å áèë øèðîêî ïîäêðåïåí îò ðàçëè÷íèòå ñîöèàëíè ãðóïè.  íåãî ñúùåñòâóâà áàëàíñ ìåæäó ðàâíèùåòî íà ïåíñèèòå è ôèíàíñîâèòå âúçìîæíîñòè(ñòàáèëíîñòòà) íà áþäæåòà. Òîâà âñúùíîñò å äîñòà ñëàáà ñòðàíà. Çàêîíúò íå ñå å ïðèäúðæàë êúì èçèñêâàíèÿòà íà äåìîãðàôñêàòà ñèòóàöèÿ è íîâèòå èêîíîìè÷åñêè ïðîöåñè, õàðàêòåðíè çà ïåðèîäà íà ïðåõîä. Ïðåç 1993 ã. âå÷å ñòàâà ÿñíî, ÷å çàðàäè ôèíàíñîâèòå îãðàíè÷åíèÿ å íåâúçìîæíî äà áúäàò ñïàçåíè îáåùàíèÿòà, êîèòî ñà äàäåíè íà ïåíñèîíåðèòå. Ñ öåë äà áúäàò ñúêðàòåíè ðàçõîäèòå èçïúëíåíèåòî íà çàêîíà å ïðåóñòàíîâåíî è îò 01.11.1993 ã. ñà âúâåäåíè âðåìåííè ïðàâèëà çà èç÷èñëÿâàíåòî íà ïåíñèèòå. Âñúùíîñò òîâà îçíà÷àâà âúâåæäàíå íà ïåíñèè, åäíàêâè çà âñè÷êè. Îáùàòà ñóìà íà ïåíñèÿòà ñå êàëêóëèðà îò áàçîâèÿ ïåðèîä, åäíàêâà çà âñè÷êè, è ìàëêà äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ, çàâèñåùà îò ñòàæà íà âñåêè ïåíñèîíåð. Ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà ñòàæà(ðåñïåêòèâíî ïåðèîäúò íà îñèãóðÿâàíå) å èìàë ìíîãî ìàëêî âëèÿíèå âúðõó ñóìàòà, ïîëó÷àâàíà êàòî ïåíñèÿ. È, åñòåñòâåíî, òàçè ñèñòåìà å îöåíåíà êàòî íåñïðàâåäëèâà. Âñåêè, êîéòî å ðàáîòèë äúëúã ïåðèîä ïðåäè 1991 ã., å î÷àêâàë äà èìà ñâîÿ ïðèíîñ êúì ðàçâèòèåòî íà ñòðàíàòà(äîðè àêî ñòðàíàòà íå ñúùåñòâóâà ïîâå÷å). Âúïðåêè òîâà ïúðâèÿò çàêîí çà äúðæàâíèòå ïåíñèè, ïðèåò â Ëàòâèÿ, ñåãà ñå êâàëèôèöèðà êàòî ïîðåäíèÿ ëîø îïèò, êîéòî îáà÷å å ìíîãî âàæåí è ïîêàçàòåëåí ïðè ïî-íàòàòúøíîòî ðàçâèòèå íà ïåíñèîííàòà ñèñòåìà. Òîâà å ïúðâîíà÷àëíèÿò îïèò íà ëàòâèéñêèòå ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíè ñïåöèàëèñòè çà âúâåæäàíå íà ïðàâíà ðàìêà è ôèíàíñîâè ïðîãíîçè â òàçè ñôåðà. Âàæíîñòòà íà òîâà äà ñå ïðàâÿò ïðàâèëíè äúëãîñðî÷íè ðàç÷åòè ñå äîêàçâà íàïúëíî ÿñíî. Ñëåäâàùèÿò åòàï îò ïåíñèîííàòà ðåôîðìà ñòàðòèðà ïðåç 1995 ã., êîãàòî å ðåøåíî äà ñå âúâåäå òðè ñòúëáîâà ïåíñèîííà ñèñòåìà. Äî 1998 ã. è òðèòå ñòúëáà íà ïåíñèîííàòà ñèñòåìà ñà âå÷å äåéñòâàùè. Ïðåõîäíèòå ïðàâèëà âêëþ÷åíè â çàêîíà çà äúðæàâíèòå ïåíñèè, ñà âúâåäåíè ñ öåë äà ñå èç÷èñëè íàòðóïàíèÿò ïåíñèîíåí êàïèòàë çà õîðà, êîèòî ñå ïåíñèîíèðàò ïî âðåìå íà ïðåõîäíèÿ ïåðèîä è êîèòî äî 1996 ã. ñà àêóìóëèðàëè íèùîæåí ïåíñèîíåí êàïèòàë â òåõíèòå èíäèâèäóàëíè ïåíñèîííè ñìåòêè. 62

Ïðåõîäíèòå ïðàâèëà ñà ñèëíî êðèòèêóâàíè îò íåïðàâèòåëñòâåíèòå îðãàíèçàöèè, ïîëèòè÷åñêèòå ïàðòèè è ïåíñèîíåðèòå. Çàêîíúò å èçìåíåí 9 ïúòè äî 1996 ã. Ïðîìåíèòå ñà ïðåäèìíî â ïðåõîäíèòå ïðàâèëà, à íå â îñíîâíèòå èäåîëîãè÷åñêè ïðèíöèïè. Îñíîâíèòå èäåè íà ïîïðàâêèòå â ïðàâíàòà ðàìêà ñà: ïúðâî, äà ñå îãðàíè÷è îãðîìíàòà ðàçëèêà ìåæäó ãîëåìèòå è ìàëêèòå ïåíñèè, è âòîðî, äà îñèãóðè ïî-ãîëÿìà ñèãóðíîñò íà õîðàòà, ÷èèòî ïåíñèè ñà áèëè èç÷èñëåíè ïî ïðåõîäíèòå ïðàâèëà è ñà áèëè äîñòà íèñêè. Ñ öåë òåçè ïðàâèëà äà ñòàíàò ïî-ïðèåìëèâè îò 1997 ã. ìåðêèòå çà ñîöèàëíà çàùèòà ñà âêëþ÷åíè ïîñòåïåííî â çàêîíà. Òåçè ìåðêè ñúùî ñà ïðåäíàçíà÷åíè äà èçãëàäÿò ðàçëèêàòà ìåæäó íèñêèòå è âèñîêèòå ïåíñèè. Êàêâî ñå ïðîìåíÿ? s Ñðåäíèÿò îñèãóðèòåëåí äîõîä â ñòðàíàòà ñå èçïîëçâà çà èç÷èñëÿâàíå íà ïåíñèÿòà, àêî ÷îâåêúò èìà ñòàæ ïîâå÷å îò 30 ãîäèíè è íåãîâàòà èíäèâèäóàëíà ñðåäíà çàïëàòà ïðåç 1996-1999 ã. å áèëà ìíîãî íèñêà èëè òîé íå å ðàáîòèë â ñïîìåíàòèÿ ïåðèîä. s Ïðàâèëàòà çà èíäåêñèðàíå íà ïåíñèèòå ñà ïðèëîæèìè ñàìî çà ìàëêèòå ïåíñèè äî 1998 ã. Ñàìî ïåíñèèòå íà ëèöàòà, êîèòî ïîëó÷àâàò ïî-ìàëêî îò 150 ëàòâèéñêè ëàòà(253 åâðî), ñå èíäåêñèðàò. s Îò 01.10.2002 ã. ïåíñèè, ïî-ìàëêè îò 90 ëàòâèéñêè ëàòà(152 åâðî), ñå èíäåêñèðàò ñ èíäåêñà íà ïîòðåáèòåëñêèòå öåíè è èíäåêñà íà çàïëàòèòå. Ïåíñèè îò 91 äî 150 ëàòâèéñêè ëàòà ñå èíäåêñèðàò ñ èíäåêñà ïîòðåáèòåëñêèòå öåíè. s Ðàçìåðúò íà ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ ñå îïðåäåëÿ ñúãëàñíî ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà òðóäîâèÿ ñòàæ: – îò 10 äî 20 ãîäèíè- 33 ëàòâèéñêè ëàòà(56 åâðî); – îò 21 äî 30 ãîäèíè- 39 ëàòâèéñêè ëàòà(66 åâðî); – 31 ãîäèíè è ïîâå÷å- 45 ëàòâèéñêè ëàòà(76 åâðî). Ïîïðàâêèòå, èçèñêâàùè äîïúëíèòåëíè ôèíàíñîâè ðåñóðñè, ñå áàëàíñèðàò îò ìåðêèòå, îãðàíè÷àâàùè èíäåêñàöèÿòà íà âèñîêèòå ïåíñèè. Ïðîìåíèòå, ïðèåòè ïðåäè ïàðëàìåíòàðíèòå èçáîðè ïðåç 1998 ã., ïðàâÿò çàêîíà çà äúðæàâíèòå ïåíñèè ïî-ñïðàâåäëèâ çà õîðàòà, êîèòî ñà ïîëó÷àâàëè ïåíñèè, èç÷èñëåíè ïðåäè 1996 ã., è íå ñà ìîãëè äà ñå âúçïîëçâàò îò âúçìîæíîñòèòå, äàâàíè îò íîâèÿ çàêîí. Ñïîðåä ïðîìåíèòå"ñòàðèòå" ïåíñèîíåðè, êîèòî ñà ðàáîòèëè òðè ãîäèíè ñëåä 1996 ã., ìîæåõà äà êàíäèäàòñòâàò çà ïðåèç÷èñëÿâàíå íà ïåíñèÿòà ñúãëàñíî ïðàâèëàòà íà íîâèÿ Çàêîí çà äúðæàâíèòå ïåíñèè. Õîðàòà, êîèòî ñà èìàëè è âèñîê ðàçìåð íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä ïðåç ïåðèîäà 1996-1999 ã. è ñà èñêàëè ïðåèç÷èñëåíèå íà ïåíñèÿòà ñúãëàñíî íîâèÿ çàêîí, ñà ïîëó÷èëè ïåíñèè çíà÷èòåëíî ïî-âèñîêè îò ñòàðèòå. Èíäåêñúò, âúâåäåí ïðåç ìàé 1998 ã., çà ïåíñèèòå, îòïóñíàòè ïðåäè 1996 ã., å çíà÷èòåëíî ïî-âèñîê îò èíäåêñà, ïðèëàãàí çà íîâî îòïóñíàòèòå ïåíñèè. Òîâà íå å áèëî ñúîáðàçåíî ñ ðúñòà íà èíôëàöèÿòà.  ðåçóëòàò ðàçõîäèòå çà ïåíñèîííè ïëàùàíèÿ ñå óâåëè÷àâàò çíà÷èòåëíî. Ñêîðî ñëåä èçáîðèòå áþäæåòíèÿò äåôèöèò ïðèíóæäàâà ïðàâèòåëñòâîòî äà ïðåäëîæè íà ïàðëàìåíòà äà îòðåæå ðàçõîäèòå, êàòî âúâåäå îòíîâî ïðåäèøíèÿ ñòàòóñ è íàëîæè íÿêîëêî îãðàíè÷åíèÿ, íàïðèìåð îãðàíè÷åíèå íà ïðàâîòî ðàáîòåùè ïåíñèîíåðè äà ïîëó÷àâàò ïúëíèÿ ðàçìåð íà ïåíñèÿòà. Êúì 1 ñåïòåìâðè 2002 ã. â ñòðàíàòà å èìàëî äåôèöèò â ðàçìåð íà 3,4 ìëí. ëàòâèéñêè ëàòà. 63

Äðóã ïðîáëåì å ðàçìåðúò íà ïåíñèèòå. Ñðåäíèÿò ðàçìåð íà ïåíñèÿòà ñå óâåëè÷àâà- îò 46.30 ëàòâèéñêè ëàòà(78 åâðî) ïðåç 1997 ã. äî 60.50 ëàòâèéñêè ëàòà(102 åâðî) ïðåç 2001 ã. Êîåôèöèåíòúò çà èç÷èñëÿâàíåòî íà ïåíñèèòå çà ñòàðîñò å ñðàâíèòåëíî ñòàáèëåí è å ïðèáëèçèòåëíî 40% îò ñðåäíèÿ îñèãóðèòåëåí äîõîä(â ñòðàíàòà). 47% îò îòïóñíàòèòå ïåíñèè çà ñòàðîñò ïðåç 2001 ã. ñà ñ ìèíèìàëåí ðàçìåð. Òîâà ïîêàçâà èçêëþ÷èòåëíàòà âàæíîñò íà ìðåæàòà çà ñîöèàëíà çàùèòà, ñïîìåíàòà ïðåäè òîâà. Ñõåìàòà íà îáåçùåòåíèÿòà çà áåçðàáîòèöà å âúâåäåíà ïðåç 1992 ã. ñ öåë äà îñèãóðè ñîöèàëíà çàùèòà çà õîðà, êîèòî ñà çàãóáèëè ðàáîòàòà ñè ïî âðåìå íà èêîíîìè÷åñêàòà êðèçà â íà÷àëîòî íà 90-òå ãîäèíè. Ïðåç 1996 ã. òàçè ñèñòåìà å ðåôîðìèðàíà ñúãëàñíî ïðèíöèïèòå íà ñîöèàëíîòî îñèãóðÿâàíå è íîâèÿò çàêîí çà îñèãóðÿâàíå ïðè áåçðàáîòèöà âëèçà â ñèëà. Ðàçìåðúò íà îáåçùåòåíèÿòà çàâèñè îò ðàçìåðà íà âíîñêèòå, íàïðàâåíè çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå(ñ ëèìèòèðàí ìàêñèìàëåí ðàçìåð) è ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ. Ëèöà, êîèòî èìàò îñèãóðèòåëåí ñòàæ ïîíå åäíà ãîäèíà è êîèòî ñà ïëàùàëè ñâîèòå âíîñêè ïîíå äåâåò ìåñåöà ïðåç ïîñëåäíèòå 12, ïðåäè äà ñòàíàò áåçðàáîòíè, èìàò ïðàâî äà ïîëó÷àâàò îáåçùåòåíèÿ çà áåçðàáîòèöà. Çàêîíúò å ïðèåò â êðàÿ íà 1999 ã. è âëèçà â ñèëà îò íà÷àëîòî íà 2000 ã. Îñíîâíèÿò ïðèíöèï íà ñèñòåìàòà ñïîðåä çàêîíà å äà ñå ñúçäàäàò ñòèìóëè çà áåçðàáîòíèòå äà ñå âúðíàò êúì ïàçàðà íà òðóäà âúçìîæíî íàé-áúðçî è äà ñå îãðàíè÷è äîáðîâîëíîòî íàïóñêàíå íà ðàáîòíè ìåñòà. Ïðèíöèïèòå ñà ñëåäíèòå: s Îáåçùåòåíèåòî çà áåçðàáîòèöà ñå ïëàùà â ïðîäúëæåíèå íà äåâåò ìåñåöà è ðàçìåðúò ìó ñå îãðàíè÷àâà ïîñòåïåííî, àêî ñå ïëàùà ïîâå÷å îò òðè ìåñåöà. Ïëàùàíåòî íà îáåçùåòåíèåòî ñå ïðåóñòàíîâÿâà çà äâà ìåñåöà, àêî ëèöåòî, ðåãèñòðèðàëî ñå êàòî êàíäèäàò çà îáåçùåòåíèå, å íàïóñíàëî ñâîÿòà ðàáîòà äîáðîâîëíî. s Áåçðàáîòíèòå ëèöà ïîëó÷àâàò ïîìîùè çà êâàëèôèêàöèîííè êóðñîâå è ñå çàïëàùàò ÷àñò îò òðàíñïîðòíèòå è ðåæèéíèòå èì ðàçõîäè çà âðåìåòî, â êîåòî òå ó÷àñòâàò â òÿõ. s Áåçðàáîòíèòå ëèöà ïîëó÷àâàò ïîíå ìèíèìàëíà çàïëàòà, äîêàòî ñà àíãàæèðàíè â ïëàòåíè ïðîãðàìè çà âðåìåííà çàåòîñò. s Áåçðàáîòíèòå ëèöà, êîèòî ïîëó÷àâàò îáåçùåòåíèå çà áåçðàáîòèöà, èìàò ñòèìóëè äà ïðèåìàò êðàòêîñðî÷íè òðóäîâè äîãîâîðè è äà çàïàçÿò ïðàâîòî ñè äà ïîëó÷àâàò îáåçùåòåíèÿ, àêî äîãîâîðèòå èì íå áúäàò ïðîäúëæåíè. Ñîöèàëíîòî îñèãóðÿâàíå ñðåùó ïðîôåñèîíàëíèòå áîëåñòè è èíöèäåíòè å íàïúëíî íîâ êëîí íà ñîöèàëíîòî îñèãóðÿâàíå, âúâåäåí ïðåç 1997 ã. Íîâèÿò çàêîí çà çàäúëæèòåëíî ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå çà ïðîôåñèîíàëíè çàáîëÿâàíèÿ è çëîïîëóêè å ïðèëîæèì çà ëèöà, êîèòî ñà áèëè îñèãóðÿâàíè ñúãëàñíî óñëîâèÿòà íà íîâèÿ çàêîí è êîèòî ñà ñòðàäàëè îò ïðîôåñèîíàëíî çàáîëÿâàíå èëè ñà ïðåòúðïåëè òðóäîâà çëîïîëóêà ñëåä íà÷àëîòî íà 1997 ã. Ïðåäè òîâà ðàáîòíèöèòå ñà èìàëè ïðàâî äà ïîëó÷àò êîìïåíñàöèè îò òåõíèÿ ðàáîòîäàòåë â ñëó÷àé íà ïðîôåñèîíàëíî çàáîëÿâàíå èëè çëîïîëóêà ïî ðåäà íà ãðàæäàíñêîòî çàêîíîäàòåëñòâî è ñúãëàñíî ìåðêèòå, îäîáðåíè îò Ìèíèñòåðñêè ñúâåò. Ôàêòúò, ÷å ðàáîòîäàòåëèòå ñà áèëè âêëþ÷åíè âñå îùå â îñèãóðÿâàíåòî íà çàùèòà â ñëó÷àé íà ïðîôåñèîíàëíî çàáîëÿâàíå èëè çëîïîëóêà, å áèë îñíîâà çà 64

íàäèãàíå íà ñîöèàëíè ïðîáëåìè âúâ âðåìåòî íà èêîíîìè÷åñêèÿ ïðåõîä. Ìíîãî õîðà, êîèòî ñà èìàëè ïðàâî íà îáåçùåòåíèÿ, íå ñà ãè ïîëó÷àâàëè, çàùîòî òåõíèÿò áèâø ðàáîòîäàòåë å ôàëèðàë èëè ïðîñòî å èç÷åçíàë. Ñ öåë äà ñå ðåøè ïðîáëåìúò â áúäåùå è çà äà ñå îñèãóðè àäåêâàòíà ñîöèàëíà çàùèòà, å âçåòî ðåøåíèå äà ñå ñúçäàäå ãàðàíöèîíåí ôîíä çà òåçè ñëó÷àè. Òîé å çàïî÷íàë ðàáîòà îò 01.01.2003 ã. Ôèíàíñîâèÿò ðåñóðñ ñå àêóìóëèðà ïîñòåïåííî, çà äà ïîêðèå ðàçõîäèòå, íåîáõîäèìè çà çàäîâîëÿâàíåòî íà ïðåòåíöèèòå íà ðàáîòíèöè, êîèòî ñà ðàáîòèëè â êîìïàíèè, êîèòî âå÷å ñà â íåñúñòîÿòåëíîñò. 65

ËÈÕÒÅÍÙÀÉÍ I. Îñíîâíè ïðèíöèïè â ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà. Ñðåäñòâàòà çà ïåíñèèòå â Ëèõòåíùàéí ñå îñèãóðÿâàò âúç îñíîâà íà øâåéöàðñêèÿ ìîäåë, ò.å. ñèñòåìàòà íà òðèòå ñòúëáà: îáùî ôèíàíñèðàíå îò äúðæàâàòà(I ñòúëá), ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíè ñõåìè â èíäóñòðèàëíèÿ ñåêòîð(II ñòúëá), äîáðîâîëíè ëè÷íè âíîñêè(III ñòúëá). Ïúðâèÿò ñòúëá(ïåíñèèòå çà ïðîñëóæåíî âðåìå è ïî íàñëåäñòâî) êàòî îáùà íàöèîíàëíà îñèãóðèòåëíà ñõåìà òðÿáâà äà ãàðàíòèðà ìèíèìóì ñðåäñòâà çà öÿëîòî íàñåëåíèå: îñíîâíàòà ñòàâêà çà âñè÷êè ðàáîòåùè â Ëèõòåíùàéí(ùàòíè ðàáîòíèöè, ñàìîíàåòè, äúðæàâíè ñëóæèòåëè è ò.í.), êàêòî è çà âñè÷êè æèòåëè íà ñòðàíàòà, êîèòî íå ðàáîòÿò(äîìàêèíè- æåíè è ìúæå). Âòîðèÿò ñòúëá(äîïúëíèòåëíîòî çàäúëæèòåëíî îñèãóðÿâàíå íà ðàáîòíèöèòå îò ðàáîòîäàòåëèòå) ñå ïðèáàâÿ êúì ïúðâèÿ ñòúëá è öåëòà ìó å äà ñå ïîääúðæà äîáúð ñòàíäàðò íà æèâîò. Ïðåç 1989 ã. òîé ñå âúâåæäà êàòî çàêîíîâî çàäúëæåíèå(äîòîãàâà ñúùåñòâóâà ïîä ôîðìàòà íà äîáðîâîëíî îñèãóðÿâàíå â ðàçëè÷íè êîìïàíèè). Îíåçè ðàáîòíèöè, ÷èéòî ãîäèøåí äîõîä íàäõâúðëÿ îïðåäåëåí ìèíèìóì(çà 2000 ã. 24,120 øâåéöàðñêè ôðàíêà), ïîëó÷àâàò òàêàâà îñèãóðîâêà. Îñèãóðÿâàíåòî çà çëîïîëóêà(ñìúðò è èíâàëèäíîñò) çàïî÷âà íà 17 ãîäèíè. Ïúëíîòî îñèãóðÿâàíå(êîåòî ïîêðèâà è ôèíàíñîâèÿ ðèñê ïðè íàïðåäíàëà âúçðàñò) çàïî÷âà îò 24 ãîäèíè(è ñêîðî ùå ñå âúâåäå îò 23 ãîäèíè). Çíà÷åíèåòî íà òîçè âòîðè ñòúëá íåïðåêúñíàòî íàðàñòâà. äîêàòî ïðåäè ãîäèíè îñèãóðåíèòå å òðÿáâàëî äà ïîñðåùàò ðàçõîäèòå ñè ñàìî ñ ïîìîùòà íà ïúðâèÿ ñòúëá, ñåãà âòîðèÿò ñå óòâúðæäàâà êàòî çíà÷èòåëíà ñúñòàâêà íà ïåíñèÿòà. Êîëêîòî ïîäúëãî ÷îâåê å îñèãóðÿâàí ÷ðåç âòîðèÿ ñòúëá, òîëêîâà ïîâå÷å êàïèòàë ñå íàòðóïâà è òîëêîâà ïî-âèñîêè ñà ñóìèòå, êîèòî ïîëó÷àâà. Òðåòèÿò ñòúëá ïîçâîëÿâà äà ñå ïðàâÿò äîïúëíèòåëíè èíäèâèäóàëíè âíîñêè íà äîáðîâîëíà îñíîâà. Òåçè âíîñêè íå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè, íî â ðàìêèòå íà îïðåäåëåíè ãðàíèöè. Ñóìèòå, êîèòî ñå ïîëó÷àâàò âúç îñíîâà íà äîáðîâîëíîòî ñàìîîñèãóðÿâàíå, íå ñå äîáàâÿò êúì îáëàãàåìèÿ ãîäèøåí äîõîä. Åòî çàùî ñïåñòåíèòå òàêà ñðåäñòâà è ïîëó÷àâàíèòå ïî-êúñíî ñóìè ìîãàò â íàé-ãîëÿìà ñòåïåí äà âëèÿÿò âúðõó îáëàãàåìèòå àâîàðè(ò.å. íàëè÷íà ñîáñòâåíîñò). Âñè÷êè ïî-âèñîêè äàíú÷íè ñòàâêè, ñâúðçàíè ñ èíäèâèäóàëíîòî îñèãóðÿâàíå çà ïîäîáðîòî áëàãîñúñòîÿíèå íà âúçðàñòíèòå õîðà, ñà íåñúâìåñòèìè ñ äàíú÷íîòî çàêîíîäàòåëñòâî íà Ëèõòåíùàéí. II. Ôèíàíñèðàíå íà ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà Ïúðâèÿò ñòúëá(îñíîâíîòî îñèãóðÿâàíå) ñå ãðàäè âúðõó ïðîöåñà çà ðàçïðåäåëÿíå íà ðàçõîäèòå. Âòîðèÿò ñòúëá îáà÷å ñå áàçèðà íà ïðîöåñà çà îñèãóðÿâàíå íà êàïèòàë. Çà ïúðâèÿ ñòúëá çàêîíúò èçèñêâà ïåíñèîííèÿò ôîíä äà íàäõâúðëÿ íàé-ìàëêî ïåò ïúòè ñòîéíîñòòà íà ãîäèøíèòå ðàçõîäè. Íà ïðàêòèêà ñëåä 1981 ã. òîé íåèçìåííî íàäâèøàâà äåñåò ïúòè òàçè ñóìà. Íî çàêîíîäàòåëÿò îñúâðåìåíÿâà òåõíè÷åñêèòå ðàç÷åòè íàé-ìàëêî íà âñåêè ïåò ãîäèíè, çà äà ñå óâåðè äàëè ñà íåîáõîäèìè ôèíàíñîâè ìåðêè. Ôèíàíñèðàíåòî íà ïúðâèÿ ñòúëá ñå îñúùåñòâÿâà òàêà: s âíîñêè îò õîðàòà, êîèòî ñå îñèãóðÿâàò(ùàòíè ðàáîòíèöè, ñàìîíàåòè èëè ÷èéòî ðàáîòîäàòåë íå å çàäúëæåí îò çàêîíà äà ïëàùà îñèãóðîâêè); s âíîñêè îò ðàáîòîäàòåëèòå; 66

s âíîñêè îò äúðæàâàòà; s ïå÷àëáà îò ïåíñèîííèÿ ôîíä. Ïðåç 1998ã. âíîñêèòå îò îñèãóðÿâàùèòå ñå è òåõíèòå ðàáîòîäàòåëè äîñòèãàò 54.72% îò îáùèòå ïîñòúïëåíèÿ(äúðæàâíèòå âíîñêè ñà 8.91%, à ïå÷àëáàòà îò ñúáðàíèÿ êàïèòàë 36.37%; âñÿêà ãîäèíà ñúîòíîøåíèåòî çàâèñè îò ðàçìåðà íà êàïèòàëîâàòà ïå÷àëáà ñïðÿìî îáùèòå ïîñòúïëåíèÿ). Ïðîãíîçèòå ïðè ïîñëåäíèòå ñòàòèñòè÷åñêè èçñëåäâàíèÿ ïîêàçâàò, ÷å âúç îñíîâà íà èçïîëçâàíèòå èêîíîìè÷åñêè è äðóãè ïàðàìåòðè ñðåäñòâàòà â ïúðâèÿ ñòúëá ùå çàïî÷íàò äà íàìàëÿâàò îò 2014ã. è ùå ñïàäíàò ïîä ïåòîðíèÿ ðàçìåð íà ãîäèøíèòå ðàçõîäè äî 2017ã. Ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè íÿìà çíà÷èòåëíè ïðîìåíè ïî îòíîøåíèå íà âíîñêèòå. Ïðîöåíòúò íà òåõíèÿ äÿë îò îáùèòå ïëàòåæíè ñðåäñòâà(êàòî îñèãóðÿâàùèòå ñå ëèöà è òåõíèòå ðàáîòîäàòåëè ó÷àñòâàò íàðàâíî) îò 1973 ã. å ïîñòîÿíåí 7.6. Çà ðàçëèêà îò ìíîãî äðóãè åâðîïåéñêè ñòðàíè, â Ëèõòåíùàéí õîðàòà, êîèòî íå ðàáîòÿò, ñúùî ñà âêëþ÷åíè â ïúðâèÿ ñòúëá ïî îòíîøåíèå íà ðàçïîðåäáèòå çà âíîñêèòå. Âñè÷êè íåðàáîòåùè ñúïðóçè èëè ñúïðóãè, ÷èéòî áðà÷åí ïàðòíüîð ðàáîòè è ñå îñèãóðÿâà, áåç èçêëþ÷åíèå ñúùî òðÿáâà äà ïëàùàò âíîñêè(ìàêàð è ìèíèìàëíè). Èçèñêâàíåòî å â ñèëà îò 1997 ã. Íî òîâà å ïî-îãðàíè÷åí äîïúëíèòåëåí ôèíàíñîâ èçòî÷íèê çà ïúðâèÿ ñòúëá â ñðàâíåíèå ñ íàëàãàíåòî íà îñèãóðèòåëíèÿ ïðèíöèï- êîéòî èìà ïðàâî íà ïåíñèÿ, å äëúæåí äà ïëàùà îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Òàêà âñè÷êè îñèãóðÿâàùè ñå õîðà ó÷àñòâàò âúâ ôèíàíñèðàíåòî íà ïåíñèîííàòà ñèñòåìà, êîåòî äîïðèíàñÿ çà òÿõíàòà ñúïðè÷àñòíîñò êúì ñîöèàëíèòå ìåõàíèçìè èçîáùî. III. Óñëîâèÿ çà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ Çà ïåíñèÿ ïî ïúðâèÿ ñòúëá(ò.å. çà ïðîñëóæåíî âðåìå èëè íàñëåäñòâåíà) å íåîáõîäèìî äà ñà èçïëàùàíè âíîñêè ïðåç ïîâå÷å îò 11 ìåñåöà. Ñëåäîâàòåëíî ìèíèìàëíèÿò îñèãóðèòåëåí ïåðèîä å åäíà ãîäèíà, íåçàâèñèìî îò ìåñòîæèâååíåòî èëè íàöèîíàëíîñòòà. Àêî ñà ïðàâåíè âíîñêè áåç ïðåêúñâàíå îò 20-ãîäèøíà âúçðàñò äî ìîìåíòà íà ïåíñèîíèðàíåòî, ñå ïîëó÷àâà ò. íàð. ïúëíà ïåíñèÿ. Àêî èìà ïåðèîäè áåç âíîñêè, ïåíñèÿòà å ÷àñòè÷íà. Òåçè èçèñêâàíèÿ ñà ñå ïðîìåíèëè ñàìî â åäíî îòíîøåíèå ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè: ìèíèìàëíèÿò ïåðèîä îò ïåò ãîäèíè çà èçïëàùàíå íà âíîñêè îò ÷óæäåíöè áåç ïîñòîÿíåí òðóäîâ äîãîâîð, êîèòî íÿìàò ëèõòåíùàéíñêî ãðàæäàíñòâî, îòïàäà êàòî èçèñêâàíå ïðåç 1996 ã.(òàêà çàêîíîâèòå óñëîâèÿ çà ÷óæäåíöèòå âå÷å íå ñà ïî-ðàçëè÷íè). Ïåíñèîííàòà âúçðàñò ñå ïðîìåíÿ íÿêîëêî ïúòè(íàìàëÿâàíåòî é çà ìúæåòå ïî ïúðâèÿ ñòúëá ïðåç 1997 ã., áåç äà ñå ñíèæàâà ñòîéíîñòòà íà ïåíñèÿòà, èìà çíà÷èòåëíè ôèíàíñîâè ïîñëåäèöè). Êîãàòî ïðåç 1954 ã. ñå âúâåæäà ñõåìàòà çà ïåíñèÿ ïðè ïðîñëóæåíî âðåìå è çà íàñëåäñòâåíà ïåíñèÿ, âúçðàñòòà çà ìúæåòå è æåíèòå ñå óñòàíîâÿâà íà 65 ãîäèíè. Îìúæåíèòå æåíè ñå âêëþ÷âàò â ò.íàð. ïåíñèÿ çà ïðîñëóæåíî âðåìå íà áðà÷íè äâîéêè, ñëåä êàòî íàâúðøàò 60 ãîäèíè. Ïðåç 1973 ã. âúçðàñòòà çà íåîìúæåíè æåíè ñïàäà íà 62 ãîäèíè(à ïðè ìúæåòå îñòàâà 65, êàêòî è ïðè îìúæåíèòå æåíè- 60, êîãàòî òðÿáâà äà ïîëó÷àò îáùà ïåíñèÿ ñúñ ñúïðóãà ñè). Ïðåç 1980 ã. âúçðàñòòà ïðè âñè÷êè æåíè ñå èçðàâíÿâà íà 62, çà äà ñå âúâåäàò åäíàêâè ïðàâà çà ìúæåòå è æåíèòå, ïðåç 1997 ã. ñå óñòàíîâÿâà åäíà ïåíñèîííà âúçðàñò 64 ãîäèíè, íåçàâèñèìî îò ïîëà è ïîçèöèÿòà â îáùåñòâîòî. Òàçè âúçðàñò ñå âúâåæäà ïîåòàïíî. Ïðè ïúðâèÿ ñòúëá(çà ïðîñëóæåíî âðåìå è ïî íàñëåäñòâî) íÿìà ïîäâèæíà ïåíñèîííà âúçðàñò. Îòëàãàíå íà ïåíñèîíèðàíåòî(íàé-ìàëêî ñ åäíà è íàé67

ìíîãî ñ ïåò ãîäèíè) ñòàâà âúçìîæíî ïðåç 1969 ã. Òî âîäè äà ôàêòè÷åñêî íàðàñòâàíå íà ïåíñèÿòà, êîåòî äíåñ å ìåæäó 5.2%(àêî å îòëîæåíà ñ åäíà ãîäèíà) è 31.5%(àêî ãîäèíèòå ñà ïåò). Ðàííîòî ïåíñèîíèðàíå ñå âúâåæäà ïðåç 1997 ã.(âúçìîæíî å íàé-ìíîãî äâå ãîäèíè ïî-ðàíî è ñóìàòà ñå íàìàëÿâà ñ 6.8%, àêî ñòàâà äóìà çà åäíà ãîäèíà, è ñ 13.65%, àêî ñà äâå). Ïðè æåíèòå, ðîäåíè äî 1951 ã., òåçè ïðîöåíòè ñå íàìàëÿâàò íàïîëîâèíà çàðàäè óâåëè÷àâàíåòî íà ïåíñèîííàòà âúçðàñò çà òÿõ, àêî ñå îòòåãëÿò, ñëåä êàòî íàâúðøàò 62 ãîäèíè. Ïðàâèòåëñòâîòî ñåãà ïðåäëàãà äà ñå óòâúðäè âúçìîæíîñò çà ðàííî ïåíñèîíèðàíå íà 60 ãîäèíè è çà îòëàãàíå íà ïåíñèîíèðàíåòî äî 70 ãîäèíè. Ïðåäâèæäà ñå ïî-ðàííîòî èçïëàùàíå íà ïåíñèÿòà äà ñòàíå ïî-ïðèâëåêàòåëíî ÷ðåç íÿêîëêî ïðîìåíè: ñèëíî íàìàëÿâàíå íà îãðàíè÷èòåëíèòå ïðîöåíòè, âúçìîæíîñò çà ïî-ðàííî ïîëó÷àâàíå íà ïîëîâèíàòà ïåíñèÿ èëè çà ìåñå÷íî èçïëàùàíå íà ñóìèòå ïðè òîâà ïåíñèîíèðàíå. Ñìÿòà ñå, ÷å î÷àêâàíèòå ïî-ãîëåìè ðàçõîäè êàòî ðåçóëòàò îò ïîäîáðÿâàíå íà óñëîâèÿòà çà ðàííî ïåíñèîíèðàíå ùå áúäàò êîìïåíñèðàíè ñ ïî-âèñîêèòå âíîñêè îò îñèãóðÿâàùèòå ñå è òåõíèòå ðàáîòîäàòåëè, êàêòî è îò ñòðàíà íà äúðæàâàòà. Ïîâå÷å îò 10% îò îòïóñíàòèòå ïåíñèè ïðåç 1997 ã. ñà ñëó÷àè íà ðàííî ïåíñèîíèðàíå. Ñúâñåì ìàëêî õîðà ñà îòëîæèëè ïåíñèîíèðàíåòî ñè. Íî äåéñòâèòåëíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò îñòàâà ïî-íèñêà îò îáùîïðèåòàòà. Òåíäåíöèÿòà å äà ñå ïðåäïî÷èòà ïî-äúëãèÿò ïåðèîä íà ðàííî ïåíñèîíèðàíå. îò äâå ãîäèíè. È ÿ èçáèðàò ãëàâíî ìúæå(ìàêàð ÷å ñå î÷àêâà ïî-ãîëÿì ïðîöåíò ïðè æåíèòå). Èíòåðåñíî å äà ñå îòáåëåæè, ÷å ïîâå÷å õîðà ñ ÷óæäî ìåñòîæèòåëñòâî(64%) ðåøàâàò äà ñå ïåíñèîíèðàò ðàíî, îòêîëêîòî ðîäåíèòå è æèâååùèòå â Ëèõòåíùàéí(36%). Íåñúìíåíî äåëúò íà ðàíî ïåíñèîíèðàëèòå ñå ùå íàðàñòâà ïðåç ñëåäâàùèòå ãîäèíè. IV. Ñòîéíîñò íà ïåíñèèòå Ïåíñèÿòà ñå èç÷èñëÿâà ñïîðåä: s Ïåðèîäà, çà êîéòî ñà ïëàùàíè âíîñêè; s Ñúîòâåòíèÿ ñðåäåí ãîäèøåí äîõîä. Îò ïåðèîäà íà èçïëàòåíè âíîñêè çàâèñè äàëè ùå ñå ïîëó÷àâà ïúëíà èëè ÷àñòè÷íà ïåíñèÿ. Âàæíà ðîëÿ èãðàå è ñðåäíèÿò ãîäèøåí äîõîä. Ïåíñèèòå ñå îñúâðåìåíÿâàò ñ ïîñòàíîâëåíèå íà âñåêè äâå ãîäèíè ÷ðåç ò. íàð. ïåíñèîíåí èíäåêñ(ïî àðèòìåòè÷åí ïúò ñå îò÷èòàò èíäåêñúò íà çàïëàòèòå è èíäåêñúò íà öåíèòå â ðàçëè÷íèòå ðàéîíè). Ïðè îïðåäåëÿíåòî íà ñðåäíèÿ ãîäèøåí äîõîä ñå îò÷èòà äîõîäúò íå ñàìî ïðåç ãîäèíàòà, ïðåäøåñòâàùà ïîëó÷àâàíåòî íà ïåíñèÿ, íî è ïðåç öåëèÿ îñèãóðèòåëåí ïåðèîä. Îò 1 ÿíóàðè 1997 ã., êîãàòî ñå âúâåæäàò ðàâíè ïðàâà çà ìúæåòå è æåíèòå, ñå ïðîìåíÿò ïîñëåäîâàòåëíî è ïîëó÷àâàíèòå ïåíñèè. Ïî-êîíêðåòíî òîãàâà çà ïðúâ ïúò ñå óçàêîíÿâà ïðàâîòî íà ëè÷íà ïåíñèÿ çà ñúïðóãèòå. Çàïî÷âà äà ñå ïðèëàãà ò. íàð. ðàçäåëèòåëåí åëåìåíò- ïåíñèÿòà ñå ïîäåëÿ ìåæäó äâàìàòà ñúïðóçè. Äîõîäúò, âúðõó êîéòî ñà ïðàâåíè âíîñêè è ñïîðåä êîéòî å èç÷èñëåíà ïåíñèÿòà, çà ïåðèîäà íà áðàêà ñå ðàçäåëÿ íà ïîëîâèíà ìåæäó ïàðòíüîðèòå è òàêà ñå îïðåäåëÿ ñòîéíîñòòà íà ïåíñèÿòà. Îò 1997 ã. âå÷å ñå îò÷èòà è îïðåäåëåíà ôèêòèâíà çàïëàòà, êîÿòî ñå äîáàâÿ êúì äåéñòâèòåëíèÿ äîõîä, è ñå èç÷èñëÿâàò âíîñêèòå, êîèòî áèõà áèëè ïëàòåíè âúðõó íåÿ. Ñòàâà äóìà çà íåðàáîòåùèòå- êðåäèòè çà îòãëåæäàíå íà äåòå ñå ïîëàãàò íà õîðàòà ñ ðîäèòåëñêè ïðàâà íàä äåöà ïîä 16 ã., à èìà è êðåäèòè çà ãëå68

äàíå íà âúçðàñòåí ÷îâåê. Êîãàòî ñå èç÷èñëÿâà ïåíñèÿòà, òåçè äâà âèäà êðåäèòè ñå âçèìàò ïðåäâèä êàòî ñïå÷åëåí äîõîä. Íàïðèìåð, àêî äåòåòî âè å ðîäåíî ïðåç ÿíóàðè 1998 ã., 47,760 øâåéöàðñêè ôðàíêà ùå ñå îò÷åòàò êàòî ôèêòèâåí äîõîä ïðè èç÷èñëÿâàíåòî íà ïåíñèÿòà âè. Çà 1999 ã. ñóìàòà å 48,240 ôðàíêà. Ñ äðóãè äóìè, ïðèåìà ñå, ÷å ñòå ïîëó÷èëè òàêàâà çàïëàòà è ñòå ïëàòèëè âíîñêè âúðõó íåÿ- êàêâèòî âñúùíîñò âèå íå ñòå ïëàùàëè. Ïúðâèÿò ñòúëá â ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà íà Ëèõòåíùàéí ñå õàðàêòåðèçèðà â ãîëÿìà ñòåïåí ñ ïðèíöèïà íà ñîëèäàðíîñòòà. Àêî ñà ïëàùàíè âíîñêè ïðåç öåëèÿ èçèñêâàí îò çàêîíà ïåðèîä, íàé-âèñîêàòà ïåíñèÿ å äâà ïúòè êîëêîòî ìèíèìàëíàòà(2,010 øâåéöàðñêè ôðàíêà èëè 1,005 ôðàíêà, ïëàùàíè ìåñå÷íî- 13 ïúòè â ãîäèíàòà). Íàïðèìåð àêî ÷îâåê áåç áðà÷åí ïàðòíüîð å ïëàùàë ìèíèìàëíèòå ãîäèøíè âíîñêè, êîèòî ñåãà ñà 228 ôðàíêà, ïðåç öåëèÿ ïåðèîä, äîêàòî ñå å îñèãóðÿâàë, ùå ìó áúäå îòïóñíàòà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ îò 13,065 ôðàíêà ãîäèøíî. Íî íå ñúùåñòâóâà ãîðíà ãðàíèöà çà èç÷èñëÿâàíå íà âíîñêèòå. Àêî íÿêîé å ñïå÷åëèë 1,000,000 øâåéöàðñêè ôðàíêà ãîäèøíî îò ñâîáîäíà ïðîôåñèÿ, òîé ïëàùà çà òàçè ãîäèíà 76,000 ôðàíêà íà ïåíñèîííèÿ ôîíä. Íî, íåçàâèñèìî îò âèñîêèòå âíîñêè, ìàêñèìàëíàòà âúçìîæíà ïåíñèÿ çà íåãî å 26,130 ôðàíêà ãîäèøíî. Òåçè âíîñêè, êîèòî íå ôîðìèðàò íåãîâàòà ïåíñèÿ, ñå íàðè÷àò ñîëèäàðíè è ñà ðåøàâàù åëåìåíò â ïúðâèÿ ñòúëá íà ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà â Ëèõòåíùàéí. Ñòîéíîñòòà íà ïåíñèÿòà çàâèñè è îò ñúñòîÿíèåòî íà ñåìåéñòâîòî íà âúçðàñòíèÿ ÷îâåê. Èçïëàùàò ñå íàñëåäñòâåíè ïåíñèè çà äåöà ïîä 18 ãîäèíè èëè àêî ïðîäúëæàò îáðàçîâàíèåòî ñè. äîêàòî ó÷àò(ãîðíàòà ãðàíèöà å íàâúðøåíè 25 ãîäèíè), êàòî âñÿêî äåòå ïîëó÷àâà 40% îò îñíîâíàòà ïåíñèÿ. Êðåäèòèòå çà îòãëåæäàíå íà äåòå è çà ãðèæè çà âúçðàñòåí ÷îâåê ñúùî ñå âçèìàò ïðåäâèä ïðè èç÷èñëÿâàíåòî íà ïåíñèÿòà. Èäåÿòà çà ñîëèäàðíîñò å ðåøàâàùà è òóê.  òîçè àñïåêò å âàæåí è ò. íàð. ðàçäåëèòåëåí åëåìåíò çà ïåíñèÿòà íà äâàìàòà ñúïðóçè. V. Äåìîãðàôñêèòå ïðîìåíè è ïåíñèîííàòà ñèñòåìà Òåíäåíöèèòå â ðàçâèòèåòî íà íàñåëåíèåòî â Ëèõòåíùàéí ñà è ùå ïðîäúëæàò äà áúäàò ñèëíî ïîâëèÿíè îò ïîëèòè÷åñêèòå è èêîíîìè÷åñêèòå óñëîâèÿ è ïðîìåíè, êàòî ìèãðàöèîííèòå ïðîöåñè âñå òàêà ùå èìàò ðåøàâàùà ðîëÿ. Íî å íåñúìíåíî, ÷å äåëúò íà âúçðàñòíèòå õîðà ùå ðàñòå. Òóê îáà÷å èìà åäíà îñîáåíîñò. â ïúðâèÿ ñòúëá íà ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà íà Ëèõòåíùàéí èìà íåîáè÷àéíî âèñîê ïðîöåíò íà îñèãóðåíè õîðà, êîèòî ñà ÷óæäåíöè è ñà ðåøèëè äà ðàáîòÿò â ñòðàíàòà. Äíåñ ïúðâèÿò ñòúëá â Ëèõòåíùàéí êàòî öÿëî å îñèãóðèòåëíà ñõåìà, ïðè êîÿòî òåæåñòòà ïàäà âúðõó ìëàäèòå. Ñ õîäà íà èêîíîìè÷åñêîòî ðàçâèòèå â ñòðàíàòà ñëåä 1950 ã. ñà ïðèâëå÷åíè ìíîãî ÷óæäåñòðàííè ðàáîòíèöè. Ïðåç 1950 ã. ÷óæäåíöèòå çàåìàò 31.42% îò ðàáîòíèòå ìåñòà, à ïðåç 1998 ã. 60.8%. Áðîÿò íà õîðàòà, êîèòî ïëàùàò îñèãóðèòåëíè âíîñêè, ïðîäúëæàâà äà ðàñòå(è òîçè ïðèðàñò å ìíîãî ïî-çíà÷èòåëåí îò î÷àêâàíèÿ ñïîðåä ñòàòèñòèêàòà çà ðàæäàåìîñòòà). Áðîÿò íà âúçðàñòíèòå õîðà ùå íàðàñòâà íåäâóñìèñëåíî. Äî êðàÿ íà 1998 ã. ïî ïúðâèÿ ñòúëá(ò.å. çà ïðîñëóæåíî âðåìå è ïî íàñëåäñòâî) ñå èçïëàùàò ïåíñèè íà 7,199 äóøè, êîåòî å ñ 4.91% ïîâå÷å îò ïðåäèøíàòà ãîäèíà. Çà 1999 ã. èìà íîâ ïðèðàñò îò 4.5%. È òîâà å â êîíòðàñò ñ óâåëè÷åíèåòî íà õîðàòà, çàäúëæåíè äà ïëàùàò âíîñêè- ñàìî 0.5%. Ñúîòíîøåíèåòî ìåæäó ïåíñèîíåðè69

òå è ðàáîòåùèòå õîðà, êîèòî ïëàùàò îñèãóðîâêè, å âñå îùå áëàãîïðèÿòíî â Ëèõòåíùàéí. Íàñåëåíèåòî, êîåòî æèâåå â ñòðàíàòà å 32,015 äóøè, à ðàáîòåùîòî íàñåëåíèå å 15,855 äóøè, ïðè 23,795 ðàáîòíè ìåñòà. Õîðàòà, êîèòî íå ðàáîòÿò, ñúùî ñà çàäúëæåíè äà ïëàùàò îñèãóðîâêè â ïåíñèîííèÿ ôîíä íà ïúðâèÿ ñòúëá(è èìàò ïðàâî íà ïåíñèÿ), ìàêàð ÷å òåõíèòå âíîñêè íÿìàò òàêîâà çíà÷åíèå(êàêòî è ïåíñèèòå èì ñà ïî-íèñêè). Ñëåäîâàòåëíî, îò ãëåäèùå íà ïåíñèèòå, âàæåí å ñàìî áðîÿò íà ðàáîòåùîòî íàñåëåíèå. Ìîæå äà ñå èç÷èñëè, ÷å ïðåç 2010 ã. âúçðàñòíèòå ñ ïåíñèÿ çà ïðîñëóæåíî âðåìå ùå ñà 12,209, äîêàòî ðàáîòåùèòå ùå ñà 25,047 äóøè, ò.å. ñúîòíîøåíèåòî ùå å 2.05:1. Âúâ âðúçêà ñ òåçè ïðîìåíè òðÿáâà äà ñå îòáåëåæè, ÷å âòîðèÿò ñòúëá îò ïåíñèîííàòà ñèñòåìà(ò.å. äîïúëíèòåëíî îñèãóðÿâàíå íà ðàáîòíèöèòå îò òåõíèòå ðàáîòîäàòåëè) å âúâåäåí êàòî çàäúëæèòåëíà ìÿðêà ïðåç 1989 ã.  ðåçóëòàò íà íåãîâîòî íàðàñòâàùî çíà÷åíèå ùå ñå ïîñòèãíå èçâåñòíî ïîâèøåíèå íà ïåíñèèòå- êîëêîòî ïî-äúëãî ñúùåñòâóâà òîçè ñòúëá, òîëêîâà ïî-ãîëåìè ùå ñà î÷àêâàíèÿòà îò íåãî. À òîâà íÿìà äà ñòàíå çà ñìåòêà íà ïúðâèÿ ñòúëá. Äîðè ñå î÷àêâà òåæåñòòà âúðõó íåãî äà áúäå îáëåê÷åíà. Ñèñòåìèòå âúâ âòîðèÿ ñòúëá ñå îñíîâàâàò íà ïðîöåäóðè, ñâúðçàíè ñ íàìèðàíå íà êàïèòàëîâè èçòî÷íèöè, è ñëåäîâàòåëíî ñà ñðàâíèòåëíî ïî-ìàëêî ïîäâëàñòíè íà òåíäåíöèèòå â äåìîãðàôñêîòî ðàçâèòèå. Äîêàòî ïúðâèÿò ñòúëá ñå ôèíàíñèðà îò ïðîöåñèòå, ñâúðçàíè ñ ðàçïðåäåëÿíå íà ðàçõîäèòå. Íàïîñëåäúê ñå ïîñòàâÿ âúïðîñúò, äàëè íå å ïðåïîðú÷èòåëíî è â ïúðâèÿ ñòúëá äà ñå íàëîæè ñèñòåìàòà çà îñèãóðÿâàíå íà êàïèòàë, çà äà ñå îñèãóðè ïî-íàäåæäíà çàùèòà íà òîçè âàæåí ñîöèàëåí ìåõàíèçúì. 70

ËÞÊÑÅÌÁÓÐà Âúâ Âåëèêîòî õåðöîãñòâî Ëþêñåìáóðã ðèñêîâåòå, íà êîèòî ñà èçëîæåíè âúçðàñòíèòå õîðà, ñå ïîêðèâàò íàé-âå÷å ÷ðåç äúðæàâíè ñõåìè, ïî-êîíêðåòíî îáùîòî çàäúëæèòåëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå çà ùàòíèòå ðàáîòíèöè è õîðàòà ñúñ ñâîáîäíè ïðîôåñèè, ïðè êîèòî ñå ñúáèðàò âíîñêè îò ëè÷íèÿ äîõîä, êàêòî è ñúùåñòâóâàùèòå ïî-ñïåöèôè÷íè èçèñêâàíèÿ çà äúðæàâíèòå ñëóæèòåëè è õîðàòà ñ ïîäîáåí ñòàòóò. Âúâåæäàò ñå çàêîíè, çà äà ñå îñèãóðÿò ñðåäñòâà â ñëó÷àèòå, êîãàòî å ïðåêúñíàò òðóäîâèÿò ñòàæ. Òîãàâà ñå ïðèëàãàò ðàçíîîáðàçíè ìåðêè êàòî ïëàùàíå ñ îáðàòíà ñèëà íà âíîñêè çà âå÷å èçìèíàëè ïåðèîäè, äîáðîâîëíî îñèãóðÿâàíå è èçïëàùàíå íà îñèãóðîâêè îò ñòðàíà íà äúðæàâàòà çà ðîäèòåëè, êîèòî ñà ïðåêúñíàëè èëè îãðàíè÷èëè òðóäîâàòà ñè çàåòîñò ñëåä ðàæäàíå íà äåòå. Çàêîíúò îò 8 þíè 1999 ã. ïðåäîñòàâÿ þðèäè÷åñêà áàçà çà äîïúëíèòåëíè ïåíñèîííè ñõåìè, îðãàíèçèðàíè îò ïðåäïðèÿòèÿòà. Òîçè çàêîí ïîñòàíîâÿâà ïðàâà â ñëó÷àé íà ïðåîáðàçóâàíå èëè íåïëàòåæîñïîñîáíîñò íà ïðåäïðèÿòèåòî. Òîé ãàðàíòèðà ðàâíîïîñòàâåíîñò íà æåíèòå è ìúæåòå, êàêòî è ïðè ðàáîòà â åäíà èëè äðóãà ñòðàíà îò Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. I. Îñíîâíè ïðèíöèïè íà ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà 1. Îáùà ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíà ñõåìà Òóê å çàäúëæèòåëíî îñèãóðÿâàíåòî çà íàïðåäíàëà âúçðàñò, èíâàëèäíîñò è çëîïîëóêà ïðè âñè÷êè ùàòíè ðàáîòíèöè è õîðà ñúñ ñâîáîäíè ïðîôåñèè èëè êîãàòî ìîãàò äà ñå óäîñòîâåðÿò ïåðèîäè ñ ïîäîáíà ïðîôåñèîíàëíà çàåòîñò. Çà çàäúëæèòåëíîòî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå ñå çà÷èòàò è ïåðèîäè: s ïðåç êîèòî ñå èçïëàùàò ñðåäñòâà êàòî çàìåñòèòåë íà îñíîâíèÿ äîõîä è îò òÿõ ñå óäúðæàò âíîñêè çà ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå(ïàðè÷íè ïîìîùè ïðè áîëåñò, ìàé÷èíñòâî, òðóäîâà çëîïîëóêà, ïîìîùè ïðè ðàííî ïåíñèîíèðàíå); s íà ïðàêòè÷åñêî îáó÷åíèå, êîåòî å âúâ âðúçêà ñ îòïóñêàíèòå ñðåäñòâà çà ïðîôåñèîíàëíî óñúâúðøåíñòâàíå ñëåä íàâúðøåíè 15 ãîäèíè; s äîïúëíèòåëíî îñèãóðåíè îò áðà÷íèÿ ïàðòíüîð è â çåìåäåëèåòî, îò ðîäèòåëèòå è ïðåêè ðîäñòâåíèöè èëè ïî ñúðåáðåíà ëèíèÿ äî òðåòî êîëÿíî, íàâúðøèëè 18 ãîäèíè è ïðåäîñòàâÿùè íà âðåìåííî íàåòèÿ ðàáîòíèê çàåòîñò, êîÿòî ìîæå äà ñå ïðèåìå çà îñíîâíà òðóäîâà äåéíîñò; s ïðè ïîäàäåíî çàÿâëåíèå çà 24 ìåñåöà îò åäèíèÿ èëè äâàìàòà ðîäèòåëè ñ öåë îòãëåæäàíå íà äåòå, àêî ñà ïëàùàëè çàäúëæèòåëíè îñèãóðèòåëíè âíîñêè â ïðîäúëæåíèå íà 12 ìåñåöà ïðåç 36-òå ìåñåöà, ïðåäøåñòâàùè ðàæäàíåòî èëè îñèíîâÿâàíåòî íà äåòåòî. Òîçè ïåðèîä ìîæå äà äîñòèãíå 48 ìåñåöà, àêî â ìîìåíòà íà ðàæäàíåòî èëè îñèíîâÿâàíåòî ðîäèòåëÿò îòãëåæäà â äîìà ñè íàé-ìàëêî äâå äðóãè äåöà èëè àêî äåòåòî å ñ íÿêàêúâ íåäúã. Îòðÿçúêúò îò 24 èëè 48 ìåñåöà ìîæå äà ñå ïîäåëè ìåæäó ðîäèòåëèòå; s ïåðèîäè íà ðàáîòà â ðàçâèâàùà ñå ñòðàíà ñ öåë äà ñå ïîäïîìîãíå íàïðåäúêúò é; s ïðåç êîèòî ÷ëåíîâå íà ðåëèãèîçíè ñäðóæåíèÿ è ñõîäíè îðãàíèçàöèè ðàáîòÿò â ïîìîù íà áåäíè è ñîöèàëíî ñëàáè èëè â èíòåðåñ íà îáùåñòâîòî; s âðåìå íà âîéíà; 71

s íà çàäúëæèòåëíà âîåííà ñëóæáà â àðìèÿòà íà Ëþêñåìáóðã; s íà ó÷àñòèå â ìèðîîïàçâàùè îïåðàöèè ïîä ðúêîâîäñòâîòî íà ìåæäóíàðîäíè îðãàíèçàöèè. Îñâåí òåçè îñèãóðèòåëíè ïåðèîäè ñúùåñòâóâàò îùå: s ïåðèîäè íà äîáðîâîëíà ñëóæáà â ëþêñåìáóðãñêàòà àðìèÿ(â ñèëà îò 1997 ã.); s ïðè ãðèæà çà äåòå, ïðåç öÿëîòî äåíîíîùèå èëè ñàìî äåíåì(â ñèëà îò 1998 ã.); s ïðè äîáðîâîëíî âêëþ÷âàíå â íÿêàêâà îáùåñòâåíîïîëåçíà äåéíîñò(â ñèëà îò 1999 ã.); s â ñëó÷àèòå íà îòïóñê ïî ìàé÷èíñòâî(çà îòãëåæäàíå íà äåòå), çà êîåòî îñèãóðÿâàíèÿò ïîëó÷àâà ïàðè÷íè ïîìîùè(â ñèëà îò 1999 ã.). 2. Äîïúëíèòåëíè ïåíñèîííè ñõåìè  Ëþêñåìáóðã äîïúëíèòåëíèòå ñõåìè ñå ðàçâèâàò ãëàâíî â ÷óæäåñòðàííèòå ôèðìè èëè â ìíîãî ãîëåìèòå èíäóñòðèàëíè è òúðãîâñêè êîìïàíèè, êàêòî è â áàíêîâèÿ ñåêòîð. Çàêîíúò îò 8 þíè 1999 ã. îñèãóðÿâà ïðàâíà îñíîâà çà ñúùåñòâóâàùàòà ïðàêòèêà ñ öåë äà ñå ãàðàíòèðàò ïðàâàòà íà ùàòíèòå ðàáîòíèöè è äà ñå óåäíàêâè äàíú÷íîòî îáëàãàíå ïðè ðàçëè÷íèòå ðåæèìè çà äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ, ïî êîíêðåòíî âúòðåøíî ôèíàíñèðàíå ÷ðåç áàëàíñà íà ïðåäïðèÿòèåòî è âúíøíî ôèíàíñèðàíå ïîä ôîðìàòà íà ïåíñèîíåí ôîíä èëè ãðóïîâà çàñòðàõîâêà. Çàêîíúò ñå îòíàñÿ çà âñè÷êè äîïúëíèòåëíè ïåíñèîííè ñõåìè, âúâåäåíè ñëåä âëèçàíåòî ìó â ñèëà, êàêòî è çà âå÷å ñúùåñòâóâàùèòå, êîåòî âîäè äî ïîâèøàâàíå íà îáùàòà ãîäèøíà ñóìà íà ïåíñèèòå. Îñâåí òîâà çàêîíúò å ïðèëîæèì ñàìî çà äîïúëíèòåëíè ïåíñèîííè ñõåìè, âúâåäåíè îò äàäåíî ïðåäïðèÿòèå çà âñè÷êèòå ìó ùàòíè ðàáîòíèöà èëè çà íÿêîè êàòåãîðèè îò òÿõ, êàòî ñå èçêëþ÷àò èíäèâèäóàëíèòå ñïîðàçóìåíèÿ. 3. ×àñòíî îñèãóðÿâàíå Çà äà ñå íàñúð÷è ðàçâèòèåòî íà èíäèâèäóàëíèòå ïåíñèîííè ñõåìè, äîïúëíèòåëíèòå ñóìè, èçïëàùàíè ïðè òàêîâà îñèãóðÿâàíå îò ñòðàíà íà îòäåëåí ÷îâåê, ñå ïðèñïàäàò îò îáùèÿ äîõîä, ïðåäè äà áúäå îáëîæåí ñ äàíúöè, êàòî çà òîâà ñúùåñòâóâà ôèêñèðàí òàâàí, çàâèñåù îò ãîëåìèíàòà íà äîìàêèíñòâîòî (1,200 åâðî çà ñàì ÷îâåê). II. Ôèíàíñèðàíå íà ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà Îáùèÿò ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëåí ðåæèì â Ëþêñåìáóðã ñå ôèíàíñèðà ÷ðåç ñèñòåìà çà ðàçïðåäåëåíèå íà öåíèòå ïðåç ïåðèîä îò ñåäåì ãîäèíè, çà êîèòî ñà èçïëàùàíè âíîñêè, êàòî ñå âúâåæäà êîìïåíñàöèîíåí ðåçåðâ, ðàâåí íà ïîíå 1,5 ïúòè ãîäèøíèÿ ðàçìåð íà ïëàùàíèÿòà. Ñëåä ðàäèêàëíàòà ðåôîðìà ïðåç 1984 ã., êîãàòî äúðæàâàòà ñå çàäúëæàâà äà ïëàùà åäíà òðåòà îò âíîñêèòå çà ïåíñèîííîòî îñèãóðÿâàíå, âìåñòî äà ãàðàíòèðà çà èçèñêâàíèÿ îò çàêîíà ðåçåðâ, íÿìà íåïîñðåäñòâåíà íåîáõîäèìîñò îò íîâè ïðîìåíè. Îñíîâåí èçòî÷íèê íà ïîñòúïëåíèÿ ñà âíîñêèòå, óäúðæàíè îò ïðîôåñèîíàëíèòå ïðèõîäè íà îñèãóðÿâàùèòå ñå, êàòî ñóìàòà ñå ðàçäåëÿ íà ðàâíè ÷àñòè ìåæäó ðàáîòîäàòåëÿ, ðàáîòíèêà è äúðæàâàòà(õîðàòà ñúñ ñâîáîäíè ïðîôåñèè ïëàùàò äåëà è íà ðàáîòîäàòåëÿ, è íà ðàáîòíèêà). Îáùîòî ðàâíèùå íà îñèãóðîâêèòå å 24%. Îñâåí òîâà äúðæàâàòà ïëàùà è ìíîãî äðóãè âíîñêè, íàïðèìåð äúëæèìèòå ïî âðåìå íà åäíîãîäèøíèÿ îòïóñê ïî ìàé÷èíñòâî, êàêòî è ïðè 72

îñèãóðÿâàíèòå õîðà â ñåëñêîñòîïàíñêèÿ ñåêòîð. Äåëúò íà âíîñêèòå â íàñòîÿùèòå ïîñòúïëåíèÿ å ïîâå÷å îò 90%, îñòàíàëîòî ñå äîïúëâà îò äúðæàâàòà è îò èçâúíáþäæåòíè ïðèõîäè. III. Óñëîâèÿ çà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ Ïðè èç÷èñëÿâàíåòî íà ïåíñèèòå ñå âçèìàò ïðåäâèä äâà âèäà ïåðèîäè: Ïúðâà êàòåãîðèÿ: ïåðèîäè, ïðåç êîèòî ñà èçïëàùàíè îñèãóðîâêè. Òå ñà çà ïåðèîäà, ïðåç êîéòî ñå èç÷àêâà îòïóñêàíåòî íà ïåíñèÿòà è ïðè èç÷èñëÿâàíåòî íà ðàçìåðà é. Âòîðà êàòåãîðèÿ: äðóãè ïåðèîäè. Ïðåç òÿõ íå ñà ïëàùàíè îñèãóðîâêè è òå ñå âçåìàò ïðåäâèä ñàìî çà äîïúëâàíå íà ïåðèîäà íà èç÷àêâàíå, íóæåí ïðè ðàííîòî ïåíñèîíèðàíå(ñëåä 60 ãîäèíè), è ïðè îòïóñêàíå íà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ, êàêòî è êîãàòî ïåíñèÿòà ñå ïîâèøàâà êàòî ôèêñèðàíà ñóìà. Òåçè ïåðèîäè ñà: 1. âðåìå, ïðåç êîåòî å èçïëàùàíà ïåíñèÿ çà èíâàëèäíîñò; 2. ïåðèîäè íà ó÷åíå èëè ïðîôåñèîíàëíî îáó÷åíèå, êîãàòî íå ñà êîìïåíñèðàíè, êàòî êóðñîâå çà óñúâúðøåíñòâàíå, ïðè óñëîâèå ÷å ÷îâåê å íà âúçðàñò ìåæäó 18 è 27 ãîäèíè. Òåçè ïåðèîäè ñå âçåìàò ïðåäâèä, êîãàòî ñòàâà äóìà çà: s êóðñ ïî îáùî èëè ïðîôåñèîíàëíî îáó÷åíèå â Ëþêñåìáóðã èëè â äðóãà ñòðàíà, â äúðæàâíî èëè ÷àñòíî ó÷åáíî çàâåäåíèå çà ñðåäíî, ïîëóâèñøå èëè âèñøå îáðàçîâàíèå; s âå÷åðíè êóðñîâå çà çàâúðøâàíå íà ñðåäíî èëè òåõíè÷åñêî îáðàçîâàíèå; s ó÷åáíà ïðîãðàìà çà ïðîôåñèîíàëíî óñúâúðøåíñòâàíå, â êðàÿ íà êîÿòî ñå âçåìà äèïëîìà; Îñèãóðÿâàíåòî ïðè òîçè âèä îáó÷åíèå âêëþ÷âà: s ïåðèîäèòå íà ãîäèøíè îòïóñêè, âêëþ÷èòåëíî âàêàíöèèòå ïî âðåìå íà ó÷åáíàòà ãîäèíà; s ïðåêúñâàíèÿòà íà îáó÷åíèåòî âúâ âðúçêà ñúñ çäðàâíè ïðîáëåìè; s ïåðèîäèòå ìåæäó êðàÿ íà åäíàòà ó÷åáíà ãîäèíà è íà÷àëîòî íà ñëåäâàùàòà; 3. âðåìåòî, ïðåç êîåòî áåçðàáîòíèòå ìëàäåæè âñå îùå íÿìàò ïðàâî äà ïîëó÷àâàò ïîìîùè ïðè áåçðàáîòèöà; 4. ïåðèîäè, ïðåç êîèòî åäèíèÿò ðîäèòåë îòãëåæäà â Ëþêñåìáóðã åäíî èëè ïîâå÷å äåöà çà íå ïî-ìàëêî îò øåñò ãîäèíè. Êîãàòî ñå âçåìàò ïðåäâèä òàêèâà ïåðèîäè, ñå ïðèåìà, ÷å ìàéêàòà îòãëåæäà äåòåòî. Áàùàòà ìîæå äà ïîèñêà òîâà ïðàâî, àêî: s ãðèæèòå çà äåòåòî ñà ïîâåðåíè íà íåãî; s ìàéêàòà å çàåòà ïðîôåñèîíàëíî, äîêàòî òîé- íå; s áàùàòà æèâåå ñàì ñ äåòåòî; s è äâàìàòà ñúïðóçè ðàáîòÿò. Òîãàâà ñå ïðèåìà, ÷å çà äåòåòî ñå ãðèæè ðîäèòåëÿò ñ ïî-íèñúê ïðîôåñèîíàëåí äîõîä. Òåçè ïåðèîäè íå òðÿáâà äà ñà ïî-ìàëêî îò 8 ãîäèíè çà ðàæäàíåòî íà äâå äåöà, íèòî ïî-ìàëêî îò 10 ãîäèíè çà ðàæäàíåòî íà òðè äåöà. Àêî äåòåòî ñòðàäà îò ôèçè÷åñêî èëè ïñèõè÷åñêî çàáîëÿâàíå, ïåðèîäúò âå÷å å 18 ãîäèíè, îñâåí àêî ñ íåãîâîòî îòãëåæäàíå è îáðàçîâàíèå íå å íàòîâàðåíà ñïåöèàëíà èíñòèòóöèÿ. Ìèíèñòåðñòâîòî íà ñîöèàëíîòî îñèãóðÿâàíå íå äúðæè íà èçèñêâàíåòî äåòåòî äà å îòãëåæäàíî â Ëþêñåìáóðã. 5. îñèãóðèòåëíè ïåðèîäè, ñúîòâåòñòâàùè íà ñàìîñòîÿòåëíà ïðîôåñèîíàëíà äåéíîñò, îñâîáîäåíà îò èçèñêâàíåòî äà ñå èçïëàùàò âíîñêè, ïðåäè 1 ÿíóàðè 1993 ã.; 73

6. 15-ãîäèøíè ïåðèîäè íà òðóäîâà çàåòîñò â Ëþêñåìáóðã, ïðåäè äà âëåçå â ñèëà ïåíñèîííàòà ñõåìà, èçèñêâàùà ïðåäâàðèòåëíî ïëàùàíå íà âíîñêè, èëè ïðè îñâîáîæäàâàíå îò çàäúëæèòåëíî îñèãóðÿâàíå ïî ñèëàòà íà ïðàâíè íîðìè, ïðèëîæèìè êúì òåçè ðåæèìè, òúé êàòî âúïðîñíèòå ïåðèîäè íå ìîãàò äà äîïðèíåñàò çà ïîâèøàâàíå íà êðàéíàòà ñóìà íà ïåíñèÿòà; 7. ïåðèîäè îò 1 ÿíóàðè 1990 äî 31 äåêåìâðè 1998 ã., êîãàòî ÷îâåê ñå å ãðèæèë çà äðóã, êîéòî ïîëó÷àâà ñîöèàëíà ïîìîù, èëè ìó å áèëà îòïóñíàòà ïîìîù ïðè èíâàëèäíîñò èëè òåæêî çàáîëÿâàíå, êàêòî è àêî å ïîëó÷àâàë ïîìîù ïðè çëîïîëóêà èëè äîïúëíåíèå êúì ìèíèìàëíèÿ ãàðàíòèðàí äîõîä; 8. ïåðèîäè íà òðóäîâà çàåòîñò, ïîäëåæàùè íà îñèãóðÿâàíå ïî çàêîíèòå â ðîäèíàòà íà ÷îâåê, ïîëó÷èë ïîëèòè÷åñêî óáåæèùå, ïðåäè äà ñòàíå ãðàæäàíèí íà Ëþêñåìáóðã, èçèñêâàíåòî å òîçè ÷îâåê äà íå ïîëó÷àâà ïîìîù îò íÿêàêâà ìåæäóíàðîäíà îðãàíèçàöèÿ èëè ÷óæäà ñòðàíà. Óñëîâèÿ çà ïðèäîáèâàíå ïðàâî íà ïåíñèÿ Ïåíñèÿ çà ïðîñëóæåíî âðåìå ïðè íàâúðøåíè 65 ãîäèíè ïîëó÷àâàò âñè÷êè îñèãóðÿâàëè ñå õîðà, êîèòî ìîãàò äà óäîñòîâåðÿò, ÷å ïîíå 120 ìåñåöà ñà ïëàùàëè âíîñêè ïî çàäúëæèòåëíà, äîáðîâîëíà èëè óäúëæåíà îñèãóðèòåëíà ñõåìà èëè ÷å ñà ïëàòèëè äîïúëíèòåëíî âíîñêè çà âå÷å èçìèíàë ïåðèîä. Ïðàâî íà ïåíñèÿ ïðè íàâúðøåíè 60 ãîäíè èìà âñåêè, êîéòî ñå å îñèãóðÿâàë è ìîæå äà äîêàæå, ÷å íàé-ìàëêî ïðåç 480 ìåñåöà å ïëàùàë âíîñêè ïî åäíà îò äâåòå êàòåãîðèè ñõåìè, êàòî òóê ñå âêëþ÷âàò ïîíå 120 ìåñåöà çàäúëæèòåëíî îñèãóðÿâàíå. Ïðàâî íà ïåíñèÿ ïðè íàâúðøåíè 57 ãîäèíè èìà âñåêè, êîéòî å ïëàùàë âíîñêè è ìîæå äà äîêàæå, ÷å íàé-ìàëêî ïðåç 480 ìåñåöà å ó÷àñòâàë â çàäúëæèòåëíîòî îñèãóðÿâàíå. Ïðè ðàííîòî ïåíñèîíèðàíå õîðàòà èìàò ïðàâî äà ïðîäúëæàò ðàáîòà, íî ñàìî ïðè íåçíà÷èòåëíî èëè íåïîñòîÿííî çàïëàùàíå, ò.å. äà èì íîñè ïðèõîäè, êîèòî êàòî ñå ðàçïðåäåëÿò ïðåç êàëåíäàðíàòà ãîäèíà, äà íå íàäõâúðëÿò åäíà òðåòà îò ìåñå÷íàòà ñòîéíîñò íà ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà. Àêî îñèãóðÿâàëèÿò ñå ÷îâåê èìàë íÿêàêâà íåùàòíà ðàáîòà, ðàçëè÷íà îò îñâîáîäåíèòå îò çàäúëæèòåëíè âíîñêè, ïðåäè äà íàâúðøè 65 ãîäèíè, òîé íÿìà ïðàâî íà ðàííà ïåíñèÿ. Íî çàêîíúò ïîçâîëÿâà äà ñå ïîëó÷àâàò åäíîâðåìåííî çàïëàòà è ïîëîâèí ïåíñèÿ. Àêî ïðèõîäúò îò çàïëàòàòà íàäõâúðëÿ ñïîìåíàòèÿ òàâàí îò åäíà òðåòà ñòîéíîñò íà ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà, ïåíñèÿòà àâòîìàòè÷íî ñå íàìàëÿâà íàïîëîâèíà. Êîãàòî ñå íàëàãà, çàêîíúò, êîéòî ðåãóëèðà ñú÷åòàíèåòî íà ïåíñèÿ çà èíâàëèäíîñò ñúñ çàïëàòà, ïîçâîëÿâà ÷îâåêúò äà ïîëó÷è è îñòàòúêúò îò ïåíñèÿòà ñè. Ïåíñèîíèðàíåòî ìîæå äà ñå îòëîæè äî 68 ãîäèíè, ïðè óñëîâèå ÷å íà 65 ñà èçïúëíåíè èçèñêâàíèÿòà çà íîðìàëíà ïåíñèÿ çà ïðîñëóæåíî âðåìå. Ïðè ïîäîáíî îòëàãàíå ñòîéíîñòòà íà ïåíñèÿòà ñå óâåëè÷àâà ñ îïðåäåëåí ñòàòèñòè÷åñêè êîåôèöèåíò, ñâúðçàí ñ âúçðàñòòà íà ÷îâåêà â ìîìåíòà íà ïîëó÷àâàíåòî íà ïåíñèÿòà. IV. Ðàçìåð íà ïåíñèèòå Ñòîéíîñòòà íà ïåíñèÿòà çàâèñè îò áðîÿ íà ãîäèíèòå, ïðåç êîèòî ñà ïëàùàíè âíîñêè, è îò ñóìàòà íà âñè÷êè çàïëàòè, ïîëó÷àâàíè ïî âðåìå íà òðóäîâèÿ ñòàæ. Áðîÿò íà ãîäèíèòå îïðåäåëÿ ÷àñòòà, êîÿòî å ôèêñèðàíà ñóìà(10,086 ëþêñåìáóðãñêè ôðàíêà ìåñå÷íî ïðè 40 ãîäèíè ñòàæ), à òÿ ñå íàìàëÿâà ïðî74

ïîðöèîíàëíî ñïîðåä ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà êàðèåðàòà. Ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè íå ñà ïðàâåíè ðàäèêàëíè ïðîìåíè êàêòî ïî îòíîøåíèå íà åëåìåíòèòå, òàêà è íà ìåòîäèòå çà èç÷èñëÿâàíåòî é, à ñúùî- â íà÷èíà íà èíäåêñàöèÿ. Íî àâòîìàòè÷íîòî èíäåêñèðàíå ñïîðåä ðúñòà íà öåíèòå è ðåäîâíîòî ïðèâåæäàíå â ñúîòâåòñòâèå ñ òåíäåíöèèòå â çàïëàòèòå îêàçâà ñâîåòî âúçäåéñòâèå. Ïåíñèèòå ñå îñíîâàâàò íà èçïëàùàíèòå âíîñêè. Íóæíè ñà ìèíèìóì 10 ïåðèîäà íà èçïëàòåíè îñèãóðîâêè çà ïîëó÷àâàíåòî íà êàêâàòî è äà áèëî ïåíñèÿ. Ñåìåéíîòî ïîëîæåíèå íå ñå âçèìà ïðåäâèä, êîãàòî ñå èç÷èñëÿâà ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà. 1. Áàçà çà èç÷èñëÿâàíå Ãîäèøíàòà ïåíñèÿ çà ïðîñëóæåíî âðåìå ñå ñúñòîè îò ñëåäíèòå åëåìåíòè: A. Ïðîïîðöèîíàëíè ïîâèøåíèÿ, ðàâíÿâàùè ñå íà 1,78% îò ñóìàòà íà çàïëàòèòå, íàäíèöèòå èëè äðóãè äîõîäè, êîèòî ñå âçåìàò ïðåäâèä, íà îñèãóðÿâàíèòå. Çà äà ñå ïîñòèãíå òàçè ñóìà, çàïëàòèòå, íàäíèöèòå èëè äðóãèòå äîõîäè ñå ðåäóöèðàò äî ñòîéíîñòòà íà æèçíåí èíäåêñ 100 âúç îñíîâà íà ñðåäíèòå ìåñå÷íè æèçíåíè èíäåêñè. Ñëåä òîâà òå ñå ñúîáðàçÿâàò ñ æèçíåíèÿ ìèíèìóì çà áàçîâàòà ãîäèíà(1984). Çà òàçè öåë ñå óìíîæàâàò ïî îïðåäåëåí êîåôèöèåíò, êîéòî èçðàçÿâà ñúîòíîøåíèåòî ìåæäó ñðåäíàòà ñòîéíîñò íà çàïëàòèòå çà áàçîâàòà ãîäèíà è ñòîéíîñòòà èì ïðåç ãîäèíàòà, êîãàòî ñà èçïëàùàíè âíîñêèòå. Á. Ïîâèøåíèÿ íà ôèêñèðàíàòà ñóìà, ñúîòâåòñòâàùè íà 22% îò ò. íàð. ïðåïîðú÷èòåëåí ðàçìåð ñëåä îñèãóðèòåëåí ïåðèîä îò 40 ãîäèíè çà çàäúëæèòåëíè, äîáðîâîëíè è äîïúëíèòåëíî èçïëàòåíè èëè äîïúëíèòåëíî ñúêðàòåíè ïåðèîäè. Ôèêñèðàíàòà ñóìà ñå óâåëè÷àâà ñ åäíà ÷åòèðèäåñåòà çà âñÿêà çàâúðøåíà èëè çàïî÷íàòà ãîäèíà, íî áðîÿò íà ãîäèíèòå, âçåòè ïðåäâèä, íå áèâà äà íàäõâúðëÿ 40. Ïðåïîðú÷èòåëíèÿò ðàçìåð å ïàðàìåòúð, êîéòî ñå èçïîëçâà çà îïðåäåëÿíå íà íÿêîè ïðàãîâå ïðè èç÷èñëÿâàíåòî íà ïåíñèèòå. Òîé å ôèêñèðàí íà 100 îò ðàçìåðà íà æèçíåíèÿ èíäåêñ íà 1 ÿíóàðè 1984 ã.- íà 80,250 ôðàíêà. Ãîäèøíàòà ïåíñèÿ íå ìîæå äà áúäå ïî-ìàëêî îò 90% îò ïðåïîðú÷èòåëíèÿ ðàçìåð, êîãàòî îñèãóðÿâàíèÿò ÷îâåê å çàâúðøèë ïîíå åäèí åòàï îò 40-òå ãîäèíè, ïðåç êîéòî å ïëàùàë çàäúëæèòåëíè âíîñêè, èëè ðàçïîëàãà ñ äîêóìåíòè çà íÿêàêâè äðóãè ïåðèîäè. Òîâà îçíà÷àâà ìåñå÷íà ñóìà îò 41,261 ôðàíêà(1,023 åâðî). Àêî ÷îâåêúò íå å óñïÿë äà çàâúðøè òàêúâ åòàï, íî ìîæå äà äîêàæå 20 ãîäèíè íà èçïëàùàíè îñèãóðîâêè îò ñúùèòå ïåðèîäè, ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ ñå íàìàëÿâà ñ 1/40 çà âñÿêà ëèïñâàùà ãîäèíà. Íèêîÿ ïåíñèÿ íå ìîæå äà íàäõâúðëÿ 5/6 îò ïåòêðàòíàòà ñòîéíîñò íà ïðåïîðú÷èòåëíèÿ ðàçìåð. 2. Èíäåêñàöèÿ íà ïåíñèèòå Ïåíñèèòå ñå èç÷èñëÿâàò ñ ïîìîùòà íà æèçíåíèÿ èíäåêñ 100, êàòî çà îñíîâà ñå èçïîëçâà ðàçìåðúò ïðåç 1984 ã., êîéòî ñå ñúîáðàçÿâà ñ òåíäåíöèèòå â ðåàëíèòå çàïëàòè è ñå ïðèñïîñîáÿâà êúì ñòîéíîñòòà íà êîíêðåòíèÿ æèçíåí èíäåêñ. Ñúîáðàçÿâàíå ñ ðàâíèùåòî íà çàïëàòèòå(ðåãóëèðàíå): ïðè ïåíñèèòå, èç÷èñëåíè çà áàçîâà ãîäèíà 1984 ã., ñå èçïîëçâà æèçíåí èíäåêñ 100 è ðåãóëèðàù ôàêòîð îò 1219. Îñâåí îñíîâíîòî îñúâðåìåíÿâàíå íà ïåíñèèòå ïðåç 1991 ã. ñðåäíîòî èì ðàâíèùå å íàðàñíàëî ñ 21.9% îò 1984 ã. ïî òàçè ïðè÷èíà. Òîçè ôàêòîð ñå ïðåðàçãëåæäà âñÿêà ãîäèíà è ñå ïðîìåíÿ ñúñ ñïåöèàëåí çàêîí, ïðèëîæèì íå ñàìî êúì âå÷å íàëè÷íèòå ïåíñèè, íî è êúì òåçè, êîèòî ïðåäñòîè äà ñå îòïóñíàò. 75

Ðåãóëèðàùèÿò ôàêòîð ñå îïðåäåëÿ âúç îñíîâà íà çàïëàòèòå ïðåäè ïîñëåäíàòà ãîäèíà, ïðåäøåñòâàùà ïðåðàçãëåæäàíåòî ìó, è íà çàïëàòèòå è íàäíèöèòå ïðåç áàçîâàòà ãîäèíà. Âçåìàò ñå ïðåäâèä çàïëàòèòå è íàäíèöèòå íà öÿëîòî ðàáîòåùî íàñåëåíèå. Ñúîáðàçÿâàíå ñ æèçíåíèÿ ìèíèìóì(èíäåêñàöèÿ): ïåíñèèòå, èç÷èñëåíè ñïîðåä æèçíåíèÿ èíäåêñ 100 è îñúâðåìåíåíè ñ ðåãóëèðàùèÿ ôàêòîð, àâòîìàòè÷íî ñå ñúîáðàçÿâàò ñ æèçíåíèÿ ìèíèìóì. Àêî òîé ñå ïîâèøè ñ 2.5%, ïðåç ñëåäâàùèÿ ìåñåö ïåíñèèòå ñå óâåëè÷àâàò ñúùî ñ 2.5%. V. Äåìîãðàôñêèòå ïðîìåíè è ïåíñèîííàòà ñèñòåìà Ïðîáëåìèòå, ñâúðçàíè ñ äåìîãðàôñêîòî ñòàðååíå, íå ñå îòðàçÿâàò òàêà ñèëíî â Ëþêñåìáóðã, êàêòî â äðóãèòå ñòðàíè, òúé êàòî ïåíñèèòå ñå ôèíàíñèðàò ãëàâíî îò ðàáîòåùîòî íàñåëåíèå. Òî íå ñå ñúñòîè ñàìî îò ìåñòíè õîðà è âêëþ÷âà ïîâå÷å îò åäíà òðåòà ïðèõîäÿùè ðàáîòíèöè, ÷èéòî áðîé ðàñòå â ñúîòâåòñòâèå ñ ðàçâèòèåòî íà ëþêñåìáóðãñêàòà èêîíîìèêà. Âúçäåéñòâèåòî íà äåìîãðàôñêèòå ïðîìåíè çàñåãà ñå êîìïåíñèðà äî ãîëÿìà ñòåïåí îò íåî÷àêâàíèÿ èêîíîìè÷åñêè ðúñò(ïðåç 1999 ã. ùàòíèòå ðàáîòíèöè ñå óâåëè÷àâàò ñ 5.3%), êîéòî ïðèâëè÷à íîâè ìëàäè êàäðè îò äðóãèòå ñòðàíè. Ïðîáëåìèòå, ñ êîèòî âå÷å ñå ñáëúñêâàò ñúñåäíèòå äúðæàâè, ùå çàñåãíàò è Ëþêñåìáóðã, íî â ïî-ñëàáà ñòåïåí. Çàòîâà íà òîçè åòàï íå ñå íàëàãàò áúðçè ðåôîðìè, ïðåäè ïðàâèòåëñòâîòî äà îáñúäè âúçìîæíèòå ñòúïêè. 76

ÍÈÄÅÐËÀÍÄÈß Ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà â Õîëàíäèÿ äíåñ ñå ñúñòîè îò òðè ñòúëáà. Ïúðâèÿò å îñíîâíàòà ïåíñèÿ êúì ñúçäàäåíàòà ñúñ çàêîí íàöèîíàëíà ïåíñèîííà ñõåìà, êîÿòî îñèãóðÿâà åäíàêâà ïåíñèÿ çà âñè÷êè ãðàæäàíè ïðè îïðåäåëåíî íèâî íà ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà. Âòîðèÿò ñòúëá ñå ôîðìèðà îò ïðîôåñèîíàëíàòà, íåðåãëàìåíòèðàíà ñúñ çàêîí ïåíñèîííà ñõåìà, êîÿòî äîïúëâà ïúðâàòà ïåíñèÿ. Ïðîôåñèîíàëíèòå ïåíñèîííè ñõåìè ñà ÷àñò îò êîëåêòèâíèòå òðóäîâè äîãîâîðè. Òðåòèÿò ñòúëá ñå ñúñòîè îò èíäèâèäóàëíè ñõåìè, êîèòî íèòî ñà âúâåäåíè ñúñ çàêîí, íèòî ñà ÷àñò îò êîëåêòèâíè òðóäîâè äîãîâîðè. I. Ïúðâè ñòúëá 1. Ïðàâî íà ó÷àñòèå è ïðåõîäíè ðàçïîðåäáè Òîâà å åäèíñòâåíàòà çàêîíîâà ðåãëàìåíòèðàíà ïåíñèîííà ñõåìà â Õîëàíäèÿ. Ïî ïðèíöèï âñè÷êè ãðàæäàíè ìåæäó 15 è 65 ãîäèíè ñà îñèãóðåíè çà íåÿ. Íÿìà ðàçëèêà ìåæäó ìúæå è æåíè, ìåæäó äúðæàâíè ñëóæèòåëè, ùàòíè ðàáîòíèöè, õîðà ñúñ ñâîáîäíè ïðîôåñèè, çåìåäåëöè è äîìàêèíè. Ïðåç ñïîìåíàòèÿ ïåðèîä ñóìàòà ñå íàòðóïâà, êàòî ñå èç÷èñëÿâàò ïî 2% çà âñÿêà îñèãóðèòåëíà ãîäèíà. Òîâà âîäè äî ñòîéíîñò îò 100% ïðè íàâúðøâàíå íà 65 ãîäèíè, ïðè óñëîâèå ÷å íÿìà ïðåêúñâàíå â îñèãóðèòåëíèÿ ïåðèîä. Çà âñÿêà ãîäèíà, ïðåç êîÿòî ãðàæäàíèíúò íå å îñèãóðÿâàí, çàùîòî íàïðèìåð å æèâÿë è ðàáîòèë èçâúí ãðàíèöèòå íà Õîëàíäèÿ, ñòîéíîñòòà íà ïåíñèÿòà ñå íàìàëÿâà ñ 2%. Êîãàòî ñå âúâåæäà òàçè ñèñòåìà, âúçíèêâà åäèí ïðîáëåì: ñàìî õîðàòà, íàâúðøèëè 15 ãîäèíè ñëåä 1.01.1957 ã., ùå ìîãàò äà ïîëó÷àò ïúëíà ïåíñèÿ. Öåëòà îáà÷å å âñè÷êè âúçðàñòíè îò 65 ãîäèíè íàãîðå äà èìàò ïðàâî íà íåÿ. Åòî çàùî ñà íóæíè ïðåõîäíè ðàçïîðåäáè. Äîðè è äíåñ òå ñà îñîáåíî âàæíè çà ïåíñèîíåðèòå. Åäâà ïðåç 2007 ã.(ò.å. 50 ãîäèíè ñëåä âúâåæäàíåòî íà îñíîâíàòà ïåíñèîííà ñõåìà) òîçè âèä ïåíñèÿ ùå ìîæå äà ñå ïîëó÷àâà, áåç äà áúäå ÷àñòè÷íî áàçèðàíà íà ïðåõîäíèòå ðàçïîðåäáè. Åòî êàêâî âêëþ÷âàò òåçè ðàçïîðåäáè: s Çà õîðàòà, êîèòî íà 1.01.1957 ã. ñà áèëè íà âúçðàñò ìåæäó 15 è 65 ãîäèíè, ñå ñìÿòà, ÷å ñà îñèãóðåíè çà ïåðèîäà ìåæäó ïåòíàäåñåòèÿ ñè ðîæäåí äåí è 1.01.1957 ã., àêî ñà æèâåëè â Õîëàíäèÿ îáùî 6 ãîäèíè ñëåä 59-òèÿ ñè ðîæäåí äåí. s Õîðàòà, êîèòî ïðåäè 1.01.1957 ã. âå÷å ñà íàâúðøèëè 65 ãîäèíè, èìàò ïðàâî íà ïúëíà ïåíñèÿ, àêî ñà æèâåëè â Õîëàíäèÿ îáùî 6 ãîäèíè ñëåä ñâîÿ 59-òè ðîæäåí äåí. Ïðåõîäíèòå ðàçïîðåäáè ñå îòíàñÿò ñàìî çà õîðàòà ñ õîëàíäñêà íàöèîíàëíîñò. Íî àêî ñà îò äðóãè ñòðàíè, ñ êîèòî ñà ñêëþ÷åíè äåéñòâàùè ñïîðàçóìåíèÿ çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, ãðàæäàíèòå èìàò ïðàâà êàòî íà õîëàíäöè. Îêîëî 10% îò âñè÷êè íàñòîÿùè ïåíñèîíåðè ïîëó÷àâàò ïî-ìàëêè ñóìè, çàùîòî íå îòãîâàðÿò èëè îòãîâàðÿò ñàìî ÷àñòè÷íî íà óñëîâèÿòà â ïðåõîäíèòå ðàçïîðåäáè. Òåçè ðàçïîðåäáè ñå îòíàñÿò ñàìî çà õîëàíäöè ïî ïðîèçõîä(èëè çà õîðà ñ òàêúâ ñòàòóò), êîèòî æèâåÿò â Õîëàíäèÿ. Íî ïðàâîòî çà óâåëè÷àâàíå íà ïåíñèÿòà å â ñèëà çà âñè÷êè ãðàæäàíè íà ñòðàíàòà, íåçàâèñèìî îò ïðîèçõîäà èì, êàêòî è çà òåçè, êîèòî æèâåÿò èçâúí Õîëàíäèÿ, íî ó÷àñòâàò â õîëàíäñêàòà äàíú÷íà ñèñòåìà âúç îñíîâà íà òîâà, ÷å ñà ðàáîòèëè òàì. 77

2. Ñòîéíîñò íà ïåíñèèòå Ïî îñíîâàòà ñõåìà ïåíñèÿ ñå îòïóñêà ïðè íàâúðøåíè 65 ãîäèíè. Íå ñå ïðåäâèæäàò ïðîìåíè âúâ âúçðàñòîâàòà ãðàíèöà. Íå å âúçìîæíî ðàííî ïåíñèîíèðàíå èëè îòëàãàíå íà èçëèçàíåòî â ïåíñèÿ. Îñíîâíàòà ïåíñèÿ èìà ôèêñèðàíà ñòîéíîñò, áàçèðàíà âúðõó îïðåäåëåíàòà ñúñ çàêîí ìèíèìàëíà ðàáîòíà çàïëàòà. Ñòîéíîñòòà íà ïåíñèÿòà íå çàâèñè îò ïðåäèøíèòå äîõîäè, íèòî îò èçïëàùàíèòå â ìèíàëîòî âíîñêè. Äîìàêèíèòå, êîèòî íèêîãà íå ñà ïëàùàëè îñèãóðîâêè, ñúùî ïîëó÷àâàò òàêàâà ïåíñèÿ, ùîì íàâúðøàò 65 ãîäèíè. Åäèíñòâåíèÿò íîðìàòèâåí ôàêòîð ïðè îïðåäåëÿíå íà ðàçìåðà íà îñíîâíàòà ïåíñèÿ å âèäúò íà äîìàêèíñòâîòî: s 50% îò ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà çà ÷îâåê, êîéòî æèâåå ñ ïàðòíüîð, íåçàâèñèìî äàëè èìà ñêëþ÷åí áðàê(1,198 õîëàíäñêè ãóëäåíà èëè 544 åâðî íà ìåñåö îò 1.01.2000 ã.). Òîâà îçíà÷àâà, ÷å äâîéêèòå, íàâúðøèëè 65 ãîäèíè, ïîëó÷àâàò îáùî ñóìà, êîÿòî å ðàâíà íà 100% îò ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà. s 70% îò ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà çà ÷îâåê, êîéòî æèâåå ñàì(1,728 õîëàíäêè ãóëäåíà èëè 784 åâðî íà ìåñåö îò 1.01.2000 ã.). s 90% îò ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà çà ñàìîòåí ðîäèòåë ñ íåæåíåíî äåòå ïîä 18 ãîäèíè(2,154 ãóëäåíà èëè 977 åâðî íà ìåñåö îò 1.01.2000 ã.). Êúì òåçè ñòîéíîñòè ñå äîáàâÿ è åäíîêðàòíàòà ñóìà çà ïî÷èâêà, êîÿòî ñå ðàâíÿâà íà 8% îò îáùàòà ãîäèøíà ñóìà è ñå îòïóñêà ïðåç ìåñåö ìàé. 3. Äîïúëíèòåëíè ïëàùàíèÿ Àêî íÿêîé ïîëó÷àâà îñíîâíà ïåíñèÿ è èìà ïàðòíüîð, îùå íå íàâúðøèë 65 ãîäèíè, ìó ñå îòïóñêà äîïúëíèòåëíà ñóìà îò 50% îò ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà, êîÿòî ñå äîáàâÿ êúì íåãîâàòà ïåíñèÿ, ðàâíÿâàùà ñå íà 50% îò ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà. Íî äîõîäèòå, êîèòî ïî-ìëàäèÿò ïàðòíüîð ïîëó÷àâà îò ðàáîòàòà ñè, òðÿáâà äà ñå èçâàäÿò îò äîïúëíèòåëíî îòïóñêàíàòà ñóìà. Òîâà îáëåê÷åíèå ùå áúäå â ñèëà äî 2015 ã. Õîðàòà, êîèòî ùå íàâúðøàò 65 ãîäèíè ñëåä 2014 ã. è æèâåÿò ñ ïî-ìëàä ïàðòíüîð áåç äîõîäè, ùå òðÿáâà ñàìè äà ñå ïîãðèæàò êàê äà ïîêðèÿò òîçè íåäîñòèã. 4. Ìèíèìàëíà ðàáîòíà çàïëàòà Ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà, îïðåäåëåíà ñúñ çàêîí, å îáâúðçàíà ñ ðúñòà íà çàïëàòèòå, êîèòî ñå ðåãóëèðàò ñ êîëåêòèâåí òðóäîâ äîãîâîð. Îñíîâíàòà ïåíñèÿ ïúê å îáâúðçàíà ñ íîðìàòèâíî ôèêñèðàíàòà ìèíèìàëíà ðàáîòíà çàïëàòà. Åòî çàùî îñíîâíàòà ïåíñèÿ ñå îñúâðåìåíÿâà äâà ïúòè ãîäèøíî – íà 1 ÿíóàðè è íà 1 þëè. Íî ñúùåñòâóâàù çàêîíîâ àêò çà îòìÿíà íà äîïúëíèòåëíî èíäåêñèðàíå ïðåäîñòàâÿ âúçìîæíîñò òîâà îñúâðåìåíÿâàíå äà îòïàäíå è îñíîâíèòå ïåíñèè äà ñå"çàìðàçÿò" çà îïðåäåëåí ïåðèîä îò âðåìå. Òàêà ñòàâà ïðåç ïúðâàòà ïîëîâèíà íà 90-òå ãîäèíè çàðàäè íåáëàãîïðèÿòíèòå èêîíîìè÷åñêè óñëîâèÿ. Íî îò 1996 ã. íàòàòúê ñå âúçñòàíîâÿâà çàâèñèìîñòòà ìåæäó îñíîâíàòà ïåíñèÿ è ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà. 5. Îñèãóðÿâàíå íà ñðåäñòâàòà Òîçè ïðîáëåì ïðåäèçâèêâà îæèâåíà äèñêóñèÿ, êîãàòî ñå âúâåæäà îñíîâíàòà ïåíñèîííà ñõåìà. Ñúùåñòâóâàò äâå ñèñòåìè íà ôèíàíñèðàíå: a) âúç îñíîâà íà âíîñêèòå, êîèòî ïëàùà ðàáîòåùîòî íàñåëåíèå; á) ÷ðåç êàïèòàëèçèðàíå íà ñðåäñòâà. Êîãàòî ñå ïðèëàãà ïúðâàòà ñèñòåìà, êàêòî å ïðåç 1998 ã. íàïðèìåð, ïåíñèèòå ñå ôèíàíñèðàò ÷ðåç îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè, ñúáðàíè ïðåç ñúùàòà ãîäèíà. 78

Ñ äðóãè äóìè, òåçè âíîñêè íå ñå ñïåñòÿâàò çà áúäåùåòî. Îáùî âçåòî, âñè÷êè ïðèõîäè, ñúáðàíè ïðåç äàäåíà ãîäèíà, ñå èçïëàùàò êàòî ïåíñèè ïðåç ñúùàòà ãîäèíà. Ïðè òàçè ñèñòåìà ðàáîòåùîòî íàñåëåíèå ïëàùà çà ïåíñèîíåðèòå. Ïðè âòîðàòà ñèñòåìà âñè÷êè âíîñêè, ñúáðàíè îò õîðàòà ïîä 65 ãîäèíè, ñå ñïåñòÿâàò, çà äà áúäàò èçïëàòåíè íà ñúùèòå õîðà, êîãàòî íàâúðøàò 65. Òàêà ñå ñúçäàâà ôîíä ñ êîëåêòèâíè ñïåñòÿâàíèÿ, ò.å. ïî âðåìå íà òðóäîâèÿ ñè ñòàæ õîðàòà çàäåëÿò ñðåäñòâà çà ñîáñòâåíèòå ñè ïåíñèè. Çà ôèíàíñèðàíå íà îñíîâíàòà ïåíñèîííà ñõåìà å èçáðàíà ïúðâàòà ñèñòåìà. Âñúùíîñò òîâà å åäèíñòâåíàòà âúçìîæíîñò, òúé êàòî õîðàòà íàä 65 ãîäèíè àâòîìàòè÷íî ïîëó÷àâàò ïðàâî íà òàêàâà ïåíñèÿ, êîãàòî ñå âúâåæäà ñõåìàòà, ò.å. îò 1.01.1957 ã. È ñëåä êàòî äúðæàâàòà íå ðàçïîëàãà ñúñ ñðåäñòâà çà òåçè ïåíñèè, åäèíñòâåíèÿò èçõîä å òå äà ñå èçïëàùàò îò âíîñêèòå, íàïðàâåíè ïðåç ñúùàòà ãîäèíà. 6. Ñúáèðàíå íà âíîñêèòå Îñíîâíàòà ïåíñèÿ ñå èçïëàùà îò âíîñêèòå, óäúðæàíè îò äîõîäèòå íà ðàáîòåùîòî íàñåëåíèå. Îò 1.01.2000 ã. óäðúæêèòå ñå ðàâíÿâàò íà 17.9% îò ïðèõîäèòå íà õîðàòà ñ òðóäîâà çàåòîñò, êàòî îò äàíúöè ñå îñâîáîæäàâà ñóìàòà 8,950 ãóëäåíà(4,061 åâðî). Ìàêñèìàëíàòà çàïëàòà, äî êîÿòî òðÿáâà äà ñå ïëàùàò âíîñêè íà òîçè ïðèíöèï, å 48,994 ãóëäåíà(22,233 åâðî) ãîäèøíî. Äîõîäè ïîä 3,995 åâðî ãîäèøíî ñà îñâîáîäåíè îò äàíúöè èëè îñèãóðèòåëíè óäðúæêè.  çàâèñèìîñò îò èêîíîìè÷åñêàòà ñèòóàöèÿ ïðîöåíòúò íà óäðúæêèòå ìîæå äà ðàñòå äî åäíà þðèäè÷åñêè ðåãëàìåíòèðàíà ãðàíèöà, êîÿòî ñå ðàâíÿâà íà 18.25%. Åâåíòóàëíèÿò äåôèöèò, êîéòî íå å èçêëþ÷åíî äà ñå ïîÿâè çàíàïðåä áëàãîäàðåíèå íà íåÿ, ùå áúäå çàïúëâàí ÷ðåç äúðæàâíè ñóáñèäèè. Ðàáîòîäàòåëÿò óäúðæà âíîñêèòå îò çàïëàòèòå è ãè ïðåäîñòàâÿ íà äàíú÷íèòå ñëóæáè. Õîðàòà ñúñ ñâîáîäíè ïðîôåñèè ïîëó÷àâàò äàíú÷íà îöåíêà îò òåçè ñëóæáè è òðÿáâà äà ïëàùàò íàïðàâî íà òÿõ. Äàíú÷íèòå âëàñòè ñà îòãîâîðíè ïàðèòå äà ñå âíàñÿò â Ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíàòà áàíêà, êîÿòî ïúê èçïëàùà ïåíñèèòå ïî îñíîâíàòà ñõåìà. Îò õîðàòà áåç äîõîäè íå ñå èçèñêâà äà ïëàùàò âíîñêè. Íî òå èìàò ïðàâî äà ïîëó÷àâàò îñíîâíàòà ïåíñèÿ. 7. Ïîñòàíîâëåíèÿ è ìåðêè çà ðåøàâàíå íà ïðîáëåìà ñ ïåíñèèòå çàíàïðåä È äâåòå ñèñòåìè çà ôèíàíñèðàíå íà ïåíñèèòå èìàò ñâîèòå ïðåäèìñòâà è íåäîñòàòúöè. Ñèñòåìàòà ÷ðåç ñúáèðàíå íà âíîñêè å ìíîãî óÿçâèìà ïî îòíîøåíèå íà äåìîãðàôñêèòå ïðîìåíè, ò. å. çàñòàðÿâàíåòî íà íàñåëåíèåòî. Ñèñòåìàòà ÷ðåç êàïèòàëèçèðàíå íà ñðåäñòâà(èëè ñïåñòÿâàíå íà âíîñêèòå, îò êîèòî ïîêúñíî, ïðè íàâúðøâàíå íà 65 ãîäèíè, ñå èçïëàùà ïåíñèÿòà) ñå âëèÿå ìíîãî ñëàáî îò çàñòàðÿâàíåòî íà íàñåëåíèåòî, íî ïúê å óÿçâèìà ñïðÿìî èíôëàöèÿòà. Òúé êàòî îáà÷å îñíîâíàòà ïåíñèÿ å ôèêñèðàíà ñóìà, êîÿòî íå å ñâúðçàíà ñ ïðåäèøíèòå äîõîäè, ïðîáëåìèòå ñúñ çàñòàðÿâàíåòî íå ñà òîëêîâà ñåðèîçíè â Õîëàíäèÿ, êàêòî â ïîâå÷åòî äðóãè ñòðàíè. Íî âñå ïàê è òóê òåçè âúïðîñè ïîðàæäàò ìíîæåñòâî îáùåñòâåíè äèñêóñèè è ïðîó÷âàíèÿ îò ñòðàíà íà ñïåöèàëèñòèòå. Îñíîâíèÿò ïðîáëåì å äàëè õîëàíäñêàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà(ïúðâèÿò è âòîðèÿò é ñòúëá) ùå ðàçïîëàãà ñ äîñòàòú÷íî ñðåäñòâà çàíàïðåä. Äîïúëíèòåëåí âúïðîñ å äàëè îñíîâíàòà ïåíñèîííà ñõåìà òðÿáâà äà ïðîäúëæè äà ôóíêöèîíèðà ñïîðåä ñèñòåìàòà ÷ðåç ñúáèðàíå íà âíîñêè è äàëè îò õîðàòà, êîèòî ïîëó÷àâàò îñíîâíà ïåíñèÿ, ñúùî òðÿáâà äà ñå âçèìàò îïðåäåëåíè óäðúæêè âúâ âðúçêà ñúñ çàòðóäíåíèÿòà, ïîðîäåíè îò çàñòàðÿâàíåòî íà íàñåëåíèåòî. 79

 êðàéíà ñìåòêà ñå ðåøàâà, ÷å: s Íÿìà äà ñå âçåìàò óäðúæêè îò õîðàòà ñ îñíîâíà ïåíñèÿ; s Óñòàíîâÿâà ñå ãîðíà ãðàíèöà íà îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè çà îñíîâíà ïåíñèÿ îò äîõîäèòå íà ðàáîòåùîòî íàñåëåíèå – 18.25%; s Äåôèöèòúò, ïðåäèçâèêàí îò íåäîñòàòú÷íèòå âíîñêè, ùå ñå çàïúëâà ÷ðåç äúðæàâíè ñóáñèäèè, à òå ùå ñå îñèãóðÿâàò ÷ðåç ïîñòúïëåíèÿ îò äàíúöèòå(êàêâèòî ïëàùàò è ïåíñèîíåðèòå); Ñúçäàâà ñå ôîíä ñúñ ñïåñòÿâàíèÿ çà îñíîâíàòà ïåíñèîííà ñõåìà. Òåçè ñïåñòÿâàíèÿ èäâàò îò äàíú÷íè ïîñòúïëåíèÿ. Äî 2020 ã. âúâ ôîíäà ìîãàò ñàìî äà ñå âíàñÿò ïàðè. Ñëåä òîâà âå÷å ìîãàò è äà ñå òåãëÿò çà ôèíàíñèðàíå íà ðàçõîäèòå ïî îñíîâíàòà ïåíñèîííà ñõåìà. Ïðåäëîæåíè ñà è ìíîæåñòâî äðóãè ìåðêè, íî â êðàéíà ñìåòêà ñà îòõâúðëåíè ïî ðàçëè÷íè ïðè÷èíè. Íàé-âàæíàòà ïðåäïîñòàâêà â òîâà îòíîøåíèå å, ÷å öåíàòà íà ðàáîòíàòà ñèëà íå áèâà äà ñå ïîâèøàâà. Äîâîäèòå ñà, ÷å îñíîâíàòà ïåíñèîííà ñõåìà ùå ïðîäúëæè äà ôóíêöèîíèðà, àêî äîñòàòú÷åí áðîé õîðà ó÷àñòâàò íà òðóäîâèÿ ïàçàð è ïëàùàò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Àêî öåíàòà íà ðàáîòíàòà ðúêà íàðàñíå, íàïðèìåð ÷ðåç ïî-âèñîêè âúçíàãðàæäåíèÿ, òîâà ùå íàìàëè áðîÿ íà ó÷àñòíèöèòå â òðóäîâèÿ ïàçàð è ùå îãðàíè÷è ôèíàíñèðàíåòî íà îñíîâíàòà ïåíñèîííà ñõåìà. Ðåøåíèåòî äà ñå ñúçäàäå ñïåñòîâåí ôîíä çà îñíîâíàòà ïåíñèÿ ñå ïîëçâà ñ øèðîêà ïîëèòè÷åñêà è îáùåñòâåíà ïîäêðåïà. II. Âòîðè ñòúëá(ïðîôåñèîíàëíè ïåíñèè) 1. Îñíîâíè ïðèíöèïè Ïðîôåñèîíàëíèòå ïåíñèè ñå âúçïðèåìàò êàòî ôîðìà íà òðóäîâî âúçíàãðàæäåíèå. Çàòîâà ïðè òÿõ èìà äîãîâàðÿíå íà òðóäîâèòå óñëîâèÿ ìåæäó ñîöèàëíèòå ïàðòíüîðè – ðàáîòîäàòåëè è ðàáîòíèöè. Íå ñúùåñòâóâà îáù çàêîí, êîéòî äà çàäúëæàâà ðàáîòîäàòåëèòå äà íàëàãàò íà ðàáîòíèöèòå äîïúëíèòåëíè óäðúæêè çà ïåíñèÿ. Íî ñëåä êàòî ñå ïîñòèãíå ïîäîáíà äîãîâîðåíîñò, òÿ òðÿáâà äà ñå ñïàçâà. Ïîñòàíîâëåíèåòî çà ñïåñòîâåí ïåíñèîíåí ôîíä ñúäúðæà îñíîâíè ãàðàíöèè çà òàçè öåë. Íàé-âàæíàòà îò òÿõ å, ÷å ïåíñèîííèòå âíîñêè òðÿáâà äà ñå ñúáèðàò èçâúí êîìïàíèÿòà íà ðàáîòîäàòåëÿ. Òîâà ìîæå äà ñòàíå, êàòî ñå ïîäïèøå ñïîðàçóìåíèå ñúñ çàñòðàõîâàòåëíà êîìïàíèÿ(ïðÿêî çàñòðàõîâàíå), êàòî ñå ñúçäàäå ïåíñèîíåí ôîíä èëè êúì ïðåäïðèÿòèåòî, èëè ÷ðåç ïðèñúåäèíÿâàíå êúì âå÷å ñúùåñòâóâàù â îòðàñúëà ïåíñèîíåí ôîíä(â èíäóñòðèàëíàòà ñôåðà). Ñúãëàñíî ïîñòàíîâëåíèåòî ìèíèñòúðúò íà ñîöèàëíèòå ãðèæè è òðóäîâàòà çàåòîñò ìîæå äà îïîâåñòè çàäúëæèòåëíî ó÷àñòèå íà âñè÷êè ðàáîòíèöè îò äàäåí îòðàñúë â èíäóñòðèÿòà è íà âñè÷êè ñàìîíàåòè îò ñúùèÿ ñåêòîð â îïðåäåëåíà ïåíñèîííà ñõåìà. Ïîäîáíî ðåøåíèå ñå âçåìà ñëåä ìîëáà îò ïðåäñòàâèòåëè îò îðãàíèçàöèèòå êàêòî íà ðàáîòíèöèòå, òàêà è íà ðàáîòîäàòåëèòå(ñîöèàëíèòå ïàðòíüîðè â òîçè ñåêòîð). Ôèðìèòå ñúñ ñâîÿ ïåíñèîííà ñõåìà ìîãàò äà áúäàò èçêëþ÷åíè îò òàêîâà çàäúëæèòåëíî ó÷àñòèå. Ïðåç 1996 ã. 92% îò ðàáîòåùîòî íàñåëåíèå å âêëþ÷åíî â ïðîôåñèîíàëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå. Ïðîôåñèîíàëíèòå ïåíñèîííè ñõåìè ñå ðàçëè÷àâàò ïî ìíîãî äåòàéëè, íàïðèìåð ïî íà÷èíà, ïî êîéòî âíîñêèòå ñå ïîäåëÿò ìåæäó ðàáîòîäàòåëÿ è ðàáîòíèêà. Íàé-îáùî íà ðàáîòîäàòåëÿ ñå ïàäàò äâå òðåòè, à íà ðàáîòíèêà åäíà, íî èìà è ìíîãî ðàçëè÷íè âàðèàíòè. Öåëòà íà ïîâå÷åòî ñõåìè å äà ñå îñèãóðè ïåíñèÿ, ðàâíà íà 70% îò ïîñëåäíàòà çàïëàòà ñëåä 40-ãîäèøíî ó÷àñòèå, íî ïîâå÷å80

òî ñõåìè íà ïðàêòèêà îáåçïå÷àâàò 70% îò ñðåäíàòà ðàáîòíà çàïëàòà ïðåç öåëèÿ òðóäîâ ñòàæ. Ïðîôåñèîíàëíèòå ïåíñèîííè ñõåìè ñå âúçïðèåìàò êàòî äîïúëíåíèå êúì îñíîâíàòà äúðæàâíà ïåíñèÿ. Åòî çàùî îñíîâíàòà ïåíñèÿ å ôàêòîð, êîéòî ñå âêëþ÷âà â èç÷èñëåíèÿòà íà ïåíñèîííèòå ñõåìè îò âòîðèÿ ñòúëá, çà äà ñå ïîñòèãíå ñïîìåíàòà ñòîéíîñò îò 70%. 2. Äàíú÷íî îáëàãàíå Âíîñêèòå, êîèòî ïëàùàò ðàáîòîäàòåëèòå è ðàáîòíèöèòå, íå ñà îáëàãàò ñ äàíúöè. Òîâà å çàëîæåíî â îáùîòî äàíú÷íî çàêîíîäàòåëñòâî è ìîæå äà ñå ïðèëàãà ñúùî êúì çàñòðàõîâàòåëíè êîìïàíèè, ïðè óñëîâèå ÷å äåéíîñòòà èì ñå ñâåæäà èçöÿëî èëè ïî÷òè èçöÿëî äî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå. Ïåíñèèòå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè êàòî íîðìàëíè äîõîäè.  ñëó÷àèòå íà êîëåêòèâíà ïåíñèîííà ñõåìà, ñúçäàäåíà îò ðàáîòîäàòåëÿ, òÿ òðÿáâà äà ñå ïðèäúðæà êúì îïðåäåëåíèåòî çà òàêàâà ñõåìà, èçëîæåíî â Çàêîíà çà äàíú÷íî îáëàãàíå íà äîõîäèòå îò òðóäîâè âúçíàãðàæäåíèÿ, çà äà íå ñå ïðàâÿò óäðúæêè îò âíîñêèòå íà ðàáîòíèêà è ðàáîòîäàòåëÿ. Òîâà îçíà÷àâà, ÷å êîëåêòèâíàòà ïåíñèîííà ñõåìà òðÿáâà äà å ñïîðàçóìåíèå, ÷èÿòî åäèíñòâåíà èëè íàé-âàæíà è îñíîâíà öåë äà å îñèãóðÿâàíå íà ïåíñèè çà ðàáîòíèöèòå è áèâøèòå ðàáîòíèöè íà ïðåäïðèÿòèåòî, à ñúùî è çà òåõíèòå áðà÷íè ïàðòíüîðè(èëè ïàðòíüîðè áåç ñêëþ÷åí áðàê, íî ïðè îïðåäåëåíè óñëîâèÿ) è äåöà(ïîä 30 ãîäèíè), êàêòî è êîãàòî ñà îñèíîâåíè. Ïðè ïîäîáíà ïåíñèÿ íå òðÿáâà äà ñå íàäõâúðëÿò ðàçóìíèòå ñïîðåä îáùåñòâîòî èçèñêâàíèÿ çà ïðîäúëæèòåëíîñò íà òðóäîâèÿ ñòàæ è ðàâíèùå íà çàïëàòàòà. Òÿ ìîæå äà ñå îòíàñÿ è çà ñëó÷àè íà èíâàëèäíîñò. III. Ðàííî ïåíñèîíèðàíå 1. Ïðåìèíàâàíå îò ñúùåñòâóâàùèòå ñõåìè êúì ïî-ãúâêàâè âàðèàíòè Ñúùåñòâóâàùèòå ñõåìè çà ðàííî ïåíñèîíèðàíå ñà ðàçëè÷íè. Ñúçäàäåíè ñà â íà÷àëîòî íà 70-òå ãîäèíè â ðåçóëòàò íà êîëåêòèâíî äîãîâàðÿíå è ñà âúâåäåíè êàòî ñðåäñòâî çà íàìàëÿâàíå íà áåçðàáîòèöàòà. Òåçè ñõåìè ñå îñíîâàâàò íà ñèñòåìàòà ÷ðåç èçïëàùàíå íà âíîñêè è ìîãàò äà ñå ôèíàíñèðàò îò íàëè÷íèòå ðåçåðâè èëè îðãàíèçèðàíè çà öåëòà ôîíäîâå. Óñëîâèÿòà â îòäåëíèòå ñõåìè ìîãàò äà ñå ðàçëè÷àâàò, íî êàòî öÿëî òå îñèãóðÿâàò: s ïåíñèîíèðàíå íÿêîëêî ãîäèíè(íàé-÷åñòî îêîëî ïåò) ïðåäè óñòàíîâåíàòà âúçðàñòîâà ãðàíèöè; s ðàâíèùå íà ïåíñèÿòà îò 70 äî 85% îò ïîñëåäíàòà çàïëàòà, îáèêíîâåíî ïîä äîãîâîðåíèÿ ìàêñèìóì, äîêàòî ñå íàâúðøàò ãîäèíèòå çà íîðìàëíî ïåíñèîíèðàíå. Ó÷àñòèåòî â ðåäîâíèÿ ïåíñèîíåí ïëàí ïî ïðèíöèï ïðîäúëæàâà – êàòî ÷å ëè ÷îâåêúò å âñå îùå íà ðàáîòà. Òàêàâà ïåíñèÿ íå ñå îòïóñêà èëè ñå ïðåêúñâà, àêî âúçðàñòíèÿò ïîëó÷àâà â ïúëåí ðàçìåð ïîìîùè ïðè èíâàëèäíîñò èëè àêî îñòàíå áåçðàáîòåí. Ìàêàð è ïðåäâèäåíè êàòî ñðåäñòâî çà áîðáà ñðåùó áåçðàáîòèöàòà â íà÷àëîòî íà 70-òå ãîäèíè, òåçè ñõåìè ïðåðàñòâàò â ïñåâäî-ïåíñèîííè ñõåìè ñ îãðîìåí áðîé ó÷àñòíèöè. È ñðåäñòâàòà, íóæíè çà òÿõ, ðÿçêî ñå óâåëè÷àâàò. Íå ñëó÷àéíî ðàáîòîäàòåëèòå çàïî÷âàò äà òúðñÿò ïúòèùà äà ãè îãðàíè÷àò. Äíåñ ãúâêàâîòî ïåíñèîíèðàíå ñå ñìÿòà çà ïî-ïðàêòè÷íî è ðàçóìíî ðåøåíèå. Ìíîãî êîìïàíèè è îòðàñëè îò ïðîìèøëåíîñòòà âå÷å ãî ïðåäïî÷èòàò. Îñíîâíàòà òðóäíîñò òóê å ïðåìèíàâàíåòî îò ôèíàíñèðàíå ÷ðåç âíîñêè êúì ôèíàíñèðàíå ÷ðåç êàïèòàëèçèðàíå íà ñðåäñòâà, êîåòî ñå èçèñêâà çà ãúâêàâîòî 81

ïåíñèîíèðàíå(ïðè íåãî ñà ïðèëîæèìè êëàóçèòå çà ñïåñòîâíèòå ïåíñèîííè ôîíäîâå, êîèòî âñúùíîñò ïðåäâèæäàò ôèíàíñèðàíå ÷ðåç êàïèòàëèçèðàíå íà ñðåäñòâà). Ãúâêàâîòî ïåíñèîíèðàíå ïðåäîñòàâÿ íà ðàáîòíèöèòå âúçìîæíîñò çà ïî-ðàííî èëè ïî-êúñíî ïðåêðàòÿâàíå íà òðóäîâàòà çàåòîñò îò íîðìàëíàòà âúçðàñò íà 65 ãîäèíè. Ðàííîòî ïåíñèîíèðàíå ùå äîâåäå äî ïî-íèñêà ïåíñèÿ äî êðàÿ íà æèâîòà, à êúñíîòî – äî äîæèâîòíà ïî-âèñîêà ñóìà. 2. Çàìÿíà íà íàñëåäñòâåíàòà ïåíñèÿ ñ ïðàâî íà èçáîð çà ïî-âèñîêà èëè ïîðàííà ïåíñèÿ çà ïðîñëóæåíî âðåìå Ïðîôåñèîíàëíèòå ïåíñèîííè ñõåìè îáèêíîâåíî ïðåäëàãàò ïåíñèÿ çà ïðîñëóæåíî âðåìå, êàêòî è ïðàâî íà íàñëåäñòâåíà ïåíñèÿ çà ðîäíèíèòå. Íî ñå ïîñòàâÿ âúïðîñúò – çàùî ÷îâåê òðÿáâà äà ïëàùà âíîñêè çà íàñëåäñòâåíà ïåíñèÿ, êîãàòî íÿìà íàñëåäíèöè, êîèòî äà ïîèñêàò ïîäîáíà ïåíñèÿ, èëè êîãàòî òå èìàò äîñòàòú÷íî ñîáñòâåíè äîõîäè. Çàòîâà íàñêîðî áå ïðèåò çàêîí çà ïðàâîòî íà èçáîð ìåæäó íàñëåäñòâåíà ïåíñèÿ çà ðîäíèíèòå è ïî-âèñîêà èëè ïî-ðàííà ïåíñèÿ çà ïðîñëóæåíî âðåìå. IV. Òðåòè ñòúëá(èíäèâèäóàëíè ïåíñèîííè ñõåìè) 1. Îñèãóðÿâàíå çà ãîäèøíà ðåíòà èëè íÿêàêâà îáùà ñóìà Âñåêè ÷îâåê èìà âúçìîæíîñò çà ñêëþ÷è èíäèâèäóàëåí ïåíñèîíåí äîãîâîð ñúñ çàñòðàõîâàòåë. Ñòàâà äóìà çà ãîäèøíà ðåíòà èëè ïîëó÷àâàíå íà íÿêàêâà îáùà ñóìà, êîãàòî ñå íàâúðøè îïðåäåëåíà âúçðàñò. Òåçè ïðèõîäè ìîãàò äà äîïúëâàò êàêòî ñàìî îñíîâíàòà äúðæàâíà ïåíñèÿ, òàêà è ñú÷åòàíèåòî îò íåÿ è íÿêàêâà ïðîôåñèîíàëíà ïåíñèÿ. 2. Îñèãóðîâêè çà ãîäèøíà ðåíòà êàòî äîáàâêà êúì ïåíñèÿòà Òîâà ñïîðàçóìåíèå äàâà ïðàâî íà äîæèâîòíà ôèêñèðàíà ïîñòîÿííà ñóìà, êîÿòî ñå ïîëó÷àâà ïåðèîäè÷íî. Âúçìîæíî å òÿ äà ñå èíäåêñèðà, íî ïî ïðàâèëî íå ìîæå äà ñå íàìàëÿâà èëè óâåëè÷àâà. Ïå÷åëèâøèòå àêöèè, ñâúðçàíè ñ âíîñêèòå çà ãîäèøíà ðåíòà, ñúùî ñå ïðèáàâÿò êúì ñóìàòà, êîÿòî ñå ïîëó÷àâà íàêðàÿ. Âíîñêèòå çà ãîäèøíà ðåíòà ìîãàò è äà íå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè äî îïðåäåëåíè ãðàíèöè, êîèòî çàâèñÿò îò áðîÿ íà ñúùåñòâóâàùèòå èíäèâèäóàëíè ñïîðàçóìåíèÿ. Ïðåç 1998 ã. îñíîâíàòà ñóìà, êîÿòî ñå îñâîáîæäàâà îò äàíú÷íî îáëàãàíå, å íàé-ìàëêî 2704 åâðî. 3. Îñèãóðÿâàíå çà îáùà ñóìà, êîÿòî ñå ïîëó÷àâà åäíîêðàòíî Ïðè òîâà ñïîðàçóìåíèå ïåíñèîíåðúò ïîëó÷àâà åäíà îáùà ñóìà â îïðåäåëåí ìîìåíò îò æèâîòà ñè. Ïðè ñïåöèôè÷íè óñëîâèÿ ëèõâåíèòå êîìïîíåíòè íà ïëàùàíèÿòà äî îïðåäåëåíè ãðàíèöè ñå îñâîáîæäàâàò îò äàíúöè. Åòî êàêâè ñà ïî ïðèíöèï òåçè óñëîâèÿ: s ãîäèøíèòå âíîñêè òðÿáâà äà ñà ïëàùàíè áåç ïðåêúñâàíå ïðåç ïåðèîä îò íàé-ìàëêî 15 ãîäèíè; s íàé-âèñîêàòà ãîäèøíà âíîñêà íå òðÿáâà äà íàäâèøàâà äåñåò ïúòè íàéíèñêàòà. Ïðåç 1998 ã. ñóìèòå, îñâîáîäåíè îò äàíúöè, äîñòèãàò 27,273 åâðî ñëåä 15ãîäèøíî èçïëàùàíå íà âíîñêè è 92,273 åâðî ñëåä 20-ãîäèøíî èçïëàùàíå íà âíîñêè. 82

ÍÎÐÂÅÃÈß I. Îñíîâíè ïðèíöèïè â ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà Ïðåç 1936 ã. â Íîðâåãèÿ ñå âúâåæäà ïåíñèÿ çà õîðàòà, íàâúðøèëè 70 ãîäèíè. Òÿ ñå èçïëàùà ñàìî íà âúçðàñòíè, êîèòî íå ðàçïîëàãàò ñúñ ñîáñòâåíè ñðåäñòâà. Òîâà óñëîâèå îòïàäà ïðåç 1957 ã., êîãàòî âñè÷êè âúçðàñòíè õîðà çàïî÷âàò äà ïîëó÷àâàò åäíàêâà ïåíñèÿ. Ñ Íàöèîíàëíàòà îñèãóðèòåëíà ñõåìà ïðåç 1967 ã. ñå âúâåæäà åäíà îñíîâíà ïåíñèÿ çà âñè÷êè ïåíñèîíåðè, íî è âúçìîæíîñò çà äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ, êîÿòî ñå äîáàâÿ êúì îñíîâíàòà. Öåëòà å ñ òàçè âòîðà ñóìà äà ñå ïðåîäîëåå ñïàäúò â æèçíåíèÿ ñòàíäàðò, êîéòî ñå íàáëþäàâà ñëåä ïåíñèîíèðàíåòî. Íîðâåæêàòà ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíà ñèñòåìà ïðåðàçïðåäåëÿ ñðåäñòâàòà îò õîðàòà ñ âèñîêè äîõîäè êúì õîðàòà ñ íèñêè èëè áåç êàêâèòî è äà áèëî äîõîäè. Äâàòà ïîëà èìàò ðàâíè ïðàâà. Çàäúëæèòåëíî ñå îñèãóðÿâàò âñè÷êè, êîèòî æèâåÿò èëè ðàáîòÿò â Íîðâåãèÿ, êàêòî è îïðåäåëåíà êàòåãîðèÿ íîðâåæêè ãðàæäàíè, êîèòî ðàáîòÿò èçâúí ñòðàíàòà. Òîâà å îñíîâîïîëàãàù ïðèíöèï îùå îò âúâåæäàíåòî íà Íàöèîíàëíàòà îñèãóðèòåëíà ñèñòåìà. Ïåíñèèòå ïî òàçè ñõåìà ñå èç÷èñëÿâàò âúâ âðúçêà ñ îïðåäåëåíà áàçîâà ñóìà, êîÿòî çà 1999 ã. å 46,423 íîðâåæêè êðîíè, à îò 31.01.2000 ã. å 46,950 êðîíè. II. Ôèíàíñèðàíå íà ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà Íàöèîíàëíàòà îñèãóðèòåëíà ñõåìà(è ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñõåìà) ñå ôèíàíñèðàò îò âíîñêèòå, êîèòî ïëàùàò ùàòíèòå ðàáîòíèöè, õîðàòà ñúñ ñâîáîäíè ïðîôåñèè, ðàáîòîäàòåëèòå è ñ ïîäêðåïàòà íà äúðæàâàòà. Ðàçìåðúò íà âíîñêèòå è íà äúðæàâíèòå ñóáñèäèè ñå îïðåäåëÿ îò Ïàðëàìåíòà. Âíîñêèòå çà ùàòíèòå ðàáîòíèöè è ñàìîíàåòèòå ñå èç÷èñëÿâàò âúç îñíîâà íà äîõîäèòå. Àêî äîõîäúò å ïî-ìàëúê îò 21,400 êðîíè, íå ñå ïëàùàò âíîñêè. Óäðúæêèòå íå òðÿáâà äà íàäõâúðëÿò 25% îò ïðèõîäèòå íàä òîçè ïðàã. Çà ùàòíèòå ðàáîòíèöè îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè ñà 7.8% îò áðóòíèÿ èëè îáùèÿ äîõîä. Çà õîðàòà ñúñ ñâîáîäíè ïðîôåñèè. 10.7%, àêî äîõîäúò èì íå íàäõâúðëÿ 12 ïúòè áàçîâàòà ñóìà(êîÿòî ñïîìåíàõìå â íà÷àëîòî), è 7.8%, àêî äîõîäúò èì íàäõâúðëÿ 12 ïúòè òàçè ñóìà. Çà ðàçëè÷íèòå êàòåãîðèè ñâîáîäíè ïðîôåñèè ñúùåñòâóâàò ãðàíèöè íà äîõîäèòå äî 16 ïúòè, 75 ïúòè èëè 134 ïúòè áàçîâàòà ñóìà, íàä êîèòî íå ñå ïëàùàò âíîñêè. Çà äðóãè âèäîâå ëè÷íè äîõîäè (íàïðèìåð ïåíñèèòå) óäðúæêèòå ñà 3%. Îñâåí òîâà ïåíñèîíåðèòå ïëàùàò è ïîíèñêè äàíúöè îò ðàáîòåùèòå. Âíîñêèòå íà ðàáîòîäàòåëÿ ñå èç÷èñëÿâàò êàòî ïðîöåíò îò èçïëàùàíèòå çàïëàòè. Òåçè âíîñêè ñå ðàçëè÷àâàò â çàâèñèìîñò îò ìåñòîæèòåëñòâîòî. Èìà ïåò ðåãèîíàëíè çîíè, îòðàçÿâàùè ðàâíèùåòî íà èêîíîìè÷åñêîòî ðàçâèòèå.  çàâèñèìîñò îò òÿõ âíîñêèòå íà ðàáîòîäàòåëèòå ñà 14.1%, 10.6%, 6.4%, 5.1% è 0%. Ïðåç ïîñëåäíèòå 15 ãîäèíè âíîñêèòå íà ðàáîòîäàòåëèòå êàòî öÿëî íàìàëÿâàò. Íî îò òÿõ ñå èçèñêâà äîïúëíèòåëíà âíîñêà îò 12.5%, êîãàòî çàïëàòèòå íàäõâúðëÿò 16 ïúòè áàçîâàòà ñóìà(ò.å. 751,200 êðîíè). III. Óñëîâèÿ çà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ Õîðàòà, êîèòî æèâåÿò èëè ðàáîòÿò â Íîðâåãèÿ, è íÿêîè ãðóïè íîðâåæöè, êîèòî ðàáîòÿò èçâúí ñòðàíàòà, èìàò ïðàâî íà îñíîâíà ïåíñèÿ, àêî íà âúçðàñò ìåæäó 16 è 66 ãîäèíè ñà ïëàùàëè âíîñêè â ïðîäúëæåíèå íà òðè ãîäèíè áåç 83

ïðåêúñâàíå. Óñëîâèåòî äà ñà èçïëàùàíè âíîñêè â íàñòîÿùåòî íå ñå îòíàñÿ çà õîðà, êîèòî ñà ñå îñèãóðÿâàëè ïîíå 20 ãîäèíè(âúç îñíîâà íà ïåðèîäè ñ ðàçëè÷íî ìåñòîæèòåëñòâî) èëè èìàò ïðàâî íà äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ. Ïåíñèîííàòà âúçðàñò ñïîðåä Íàöèîíàëíàòà îñèãóðèòåëíà ñõåìà å 67 ãîäèíè. Òàçè ãðàíèöà âëèçà â ñèëà îò 1973 ã., äîêîãàòî å 70 ãîäèíè. Ìåæäó 67 è 70 ãîäèíè ïåíñèÿòà å ïî-íèñêà è ñå îïðåäåëÿ îò äîõîäà ïðåäè òîâà. Àêî òîé íàäõâúðëÿ áàçîâàòà ñóìà, ïåíñèÿòà ñå íàìàëÿâà ñ 40% îò íàäâèøàâàùàòà ñòîéíîñò. Äî 1997 ã. íàìàëåíèåòî å áèëî 50%. Íå ñå ïðåäâèæäàò ïðîìåíè â ïåíñèîííàòà âúçðàñò. Êîãàòî ñå ïðàâÿò èç÷èñëåíèÿ çà î÷àêâàíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò ïðè õîðàòà ìåæäó 18 è 70 ãîäèíè, òÿ êëîíè êúì 59 ãîäèíè, à â ãðóïàòà îò 50 äî 70 ãîäèíè å ïî-âèñîêà- îêîëî 62.6 ãîäèíè. Îñíîâíàòà ðàçëèêà òóê ñå äúëæè íà ïåíñèÿòà çà èíâàëèäíîñò, îòïóñêàíà íà ïî-ìëàäè õîðà. Ïåíñèèòå çà èíâàëèäíîñò ñïàäàò êúì îòäåëíà ñõåìà, êîÿòî å è åäèíñòâåíàòà âúçìîæíîñò çà ðàííî ïåíñèîíèðàíå. Êîíêðåòíè ãðóïè ðàáîòíèöè îò îáùåñòâåíèÿ ñåêòîð ñúùî ñå ïåíñèîíèðàò ïî-ðàíî: ïîæàðíèêàðè, ïîëèöàè è âîåííè íà 60 ãîäèíè, ìîðÿöè íà äúðæàâíà ñëóæáà- íà 63, ÷èñòà÷è, íàäçèðàòåëè â çàòâîðè, àâèîäèñïå÷åðè, ìåäèöèíñêè ñåñòðè, æï ðàáîòíèöè è øîôüîðè íà äúðæàâíà ñëóæáà- 65. IV. Ïåíñèè Ñóìàòà, êîÿòî ïîëó÷àâàò âúçðàñòíèòå â Íîðâåãèÿ, ñå ñúñòîè îò îñíîâíà ïåíñèÿ, äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ è/èëè ñïåöèôè÷íà äîáàâêà, êàêòî è âúçìîæíè äîáàâêè çà äåöà è áðà÷åí ïàðòíüîð(â çàâèñèìîñò îò äîõîäà). Íà âñåêè ÷îâåê, êîéòî ñå å îñèãóðÿâàë, ñå ãàðàíòèðà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ, ùîì íàâúðøè 67 ãîäèíè. Ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ ñå ñúñòîè îò îñíîâíà ïåíñèÿ è ñïåöèôè÷íà äîáàâêà. Çà ñàì ÷îâåê ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ çà íàâúðøåíè ãîäèíè îò 1.01.2000 ã. å 84,204 êðîíè ãîäèøíî. Çà ÷îâåê ñ áðà÷åí ïàðòíüîð ïîä 60 ãîäèíè, êîéòî ïîëó÷àâà ïîìîùè, ñóìàòà å 107,676 êðîíè ãîäèøíî, à àêî å íàä 60 ãîäèíè 144,924 êðîíè. Àêî äâàìàòà ñúïðóçè âçèìàò ìèíèìàëíà ïåíñèÿ çà íàâúðøåíè ãîäèíè, ñòîéíîñòòà é å 72,456 êðîíè çà âñåêè îò òÿõ. Äâàìà ïàðòíüîðè, êîèòî æèâåÿò çàåäíî áåç áðàê, èìàò ñúùèòå ïðàâà êàêòî æåíåíèòå äâîéêè, àêî ïðåäè òîâà ñà èìàëè áðàê ïîìåæäó ñè èëè çàåäíî èìàò äåöà.  ïðîòèâåí ñëó÷àé çà Íàöèîíàëíàòà îñèãóðèòåëíà ñõåìà òå ñà îòäåëíè äîìàêèíñòâà. Ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ çà íàâúðøåíè ãîäèíè ñå óâåëè÷àâà ñ 12,000 êðîíè ãîäèøíî îò 1.05.1998 ã. Ïî òîçè íà÷èí ñå óêðåïâà ñèãóðíîñòòà íà Íàöèîíàëíàòà îñèãóðèòåëíà ñõåìà è ñå ïîäîáðÿâà æèçíåíèÿò ñòàíäàðò íà ãîëÿìà ãðóïà ïåíñèîíåðè ñúñ ñðàâíèòåëíî íèñêè äîõîäè. 1. Îñíîâíà ïåíñèÿ Òÿ ñå èç÷èñëÿâà âúç îñíîâà íà îñèãóðèòåëíèÿ ïåðèîä è íå çàâèñè îò äîõîäà ïðåäè, íèòî îò ïëàùàíèòå âíîñêè. Çà ïúëíà îñíîâíà ïåíñèÿ ñå èçèñêâà îñèãóðèòåëåí ïåðèîä îò íàé-ìàëêî 40 ãîäèíè. Ìàêñèìóìúò äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ, êîéòî ñå ãàðàíòèðà, å 171,612 êðîíè. Ìíîãî îò âúçðàñòíèòå õîðà íÿìàò âúçìîæíîñò äà ïîëó÷àâàò ïúëíà äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ. Çà òàçè öåë ñå îñèãóðÿâàò äîïúëíèòåëíè ñðåäñòâà çà õîðàòà, ðîäåíè ïðåäè 1937 ã. è ñå èçèñêâà òå äà ñà ïëàùàëè âíîñêè ïðåç îïðåäåëåí ïåðèîä ïðåäè 1967 ã. Òåçè äîïúëíèòåëíè ñðåäñòâà ñà ñàìî çà ãîäèøåí äîõîä ñ ðàçìåð äî 5 ïúòè áàçîâàòà ñóìà(234,750 êðîíè) çà âñÿêà êàëåíäàðíà ãîäèíà. Ïðè õîðàòà, ðîäåíè ìåæäó 1898 è 1917 ã., çà ïúëíà äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ ñå 84

èçèñêâàò 20 îñèãóðèòåëíè ãîäèíè. Çà ðîäåíèòå ìåæäó 1918 è 1936 ã. ñà íåîáõîäèìè ïåíñèîííè òî÷êè çà âñÿêà ãîäèíà îò 1967-à äî ãîäèíàòà íà 69-èÿ èì ðîæäåí äåí. Çà äîõîäè ñúñ ñòîéíîñò ìåæäó 5 è 12 ïúòè áàçîâàòà ñóìà îñòàâà èçèñêâàíåòî çà 40 ãîäèíè. Äîïúëíèòåëíèòå ñðåäñòâà ùå ñå èç÷åðïàò â êðàÿ íà 2007 ã., êîãàòî Íàöèîíàëíàòà îñèãóðèòåëíà ñõåìà âå÷å ùå å â ñúñòîÿíèå äà ïîåìå ïîâå÷å ðàçõîäè è íîâè ïåíñèîíåðè ùå èìàò âúçìîæíîñò äà ïîëó÷àâàò ïúëíà äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ. Îíåçè, êîèòî áåçâúçìåçäíî ñå ãðèæàò çà äåöà ïîä 7 ãîäèíè, çà èíâàëèäè, áîëíè èëè õîðà íà ïðåêëîííà âúçðàñò ó äîìà ñè, ïîëó÷àâàò 3 òî÷êè â äîïúëíèòåëíàòà ïåíñèîííà ñõåìà. Òîâà ñúîòâåòñòâà íà ïåíñèÿ âúðõó òðóäîâè äîõîäè íà ñòîéíîñò 187,800 êðîíè. ×îâåêúò, ÷èéòî áðà÷åí ïàðòíüîð å ïî÷èíàë, íà 67 ãîäèíè èìà ïðàâî íà ïåíñèÿ çà íàâúðøåíà âúçðàñò è ìîæå äà ïîëó÷àâà èëè ñâîÿòà ëè÷íà äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ, èëè 55% îò îáùàòà ñóìà îò ñâîÿòà äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ è òàçè íà ïî÷èíàëèÿ, àêî òîâà å ïî-èçãîäíî çà íåãî. 2. Ñïåöèôè÷íè äîáàâêè Çà õîðàòà, êîèòî íÿìàò èëè èìàò ñúâñåì ìàëêà äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ, Íàöèîíàëíàòà îñèãóðèòåëíà ñõåìà ïðåäâèæäà äðóãè äîáàâêè. Òå ñå ïîëó÷àâàò â ïúëåí ðàçìåð, àêî îñèãóðèòåëíèÿò ïåðèîä å íàé-ìàëêî 40 ãîäèíè. Ïðè ïî-êúñ ïåðèîä ñå íàìàëÿâà ïðîïîðöèîíàëíî. Ñïåöèôè÷íèòå äîáàâêè ñå óäúðæàò îò äîïúëíèòåëíàòà ïåíñèÿ. Çà ñàì ÷îâåê èëè æåíåí, ÷èéòî ïàðòíüîð íå å ïåíñèîíåð êúì Íàöèîíàëíàòà îñèãóðèòåëíà ñõåìà, òåçè äîáàâêè ñà 79.33% îò áàçîâàòà ñóìà(37,248 êðîíè). Àêî ïàðòíüîðúò å íàä 60 èëè ïîâå÷å ãîäèíè, äîáàâêèòå ñà 158.66% îò áàçîâàòà ñóìà(74,496 êðîíè). Àêî äâàìàòà ñúïðóçè ïîëó÷àâàò ìèíèìàëíà ïåíñèÿ, äîáàâêèòå çà âñåêè îò òÿõ ñà êàòî çà ñàì ÷îâåê, ò.å. 79.33% îò áàçîâàòà ñóìà(37,248 êðîíè). Çà ïåíñèîíåð, æåíåí çà ïåíñèîíåð, êîéòî ïîëó÷àâà äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ, ñïåöèôè÷íèòå äîáàâêè ñà 74% îò áàçîâàòà ñóìà(43,740 êðîíè). Íî ñóìàòà îò äîïúëíèòåëíàòà ïåíñèÿ è ñïåöèôè÷íèòå äîáàâêè íå òðÿáâà äà áúäå ïî-íèñêà îò óäâîåíàòà ñòîéíîñò íà ñïåöèôè÷íèòå äîáàâêè, ò.å. 158.66% îò áàçîâàòà ñóìà(74,496 êðîíè). Ñúùîòî ñå îòíàñÿ è çà ñúæèòåëñòâàùè ïàðòíüîðè, êîèòî ïðåäè ñà èìàëè áðàê èëè èìàò çàåäíî äåöà. 3. Äîáàâêè çà ïàðòíüîð èëè çà äåöà Ïåíñèîíåð, êîéòî èçäúðæà ñâîÿ áðà÷åí ïàðòíüîð(èëè ïàðòíüîð, ñ êîãîòî ñúæèòåëñòâà, íî ïðåäè ñà áèëè æåíåíè èëè èìàò çàåäíî äåöà), à òîé íå å ïåíñèîíåð, èìà ïðàâî íà äîáàâêà äî 50% îò îñíîâíàòà ñè ïåíñèÿ. Òàçè äîáàâêà çàâèñè îò äîõîäà è ñòèãà äî 50% îò ïðèõîäèòå, íàäõâúðëÿùè ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ çà äâîéêè, ïëþñ 25% îò áàçîâàòà ñóìà. Àêî ïåíñèîíåð èçäúðæà äåòå ïîä 18 ãîäèíè, ìîæå äà ïîëó÷è äîáàâêà 30% îò áàçîâàòà ñóìà(14,088 êðîíè) çà âñÿêî äåòå. Òàçè äîáàâêà çàâèñè îò äîõîäèòå ïî ñúùèÿ íà÷èí, êàêòî è äîáàâêàòà çà ïàðòíüîð. 4. Îñúâðåìåíÿâàíå íà áàçîâàòà ñóìà Òîâà ñòàâà ÷ðåç ãëàñóâàíå â ïàðëàìåíòà, îáèêíîâåíî âåäíúæ ãîäèøíî, òàêà ÷å äà âëåçå â ñèëà îò 1 ìàé. Öåëòà å äà ñå îñèãóðè ïðèáëèçèòåëíî åäíàêúâ ðúñò â äîõîäèòå íà ïåíñèîíåðèòå è ðàáîòåùîòî íàñåëåíèå. Áëàãîäàðåíèå íà ôîðìóëàòà, èçïîëçâàíà çà èç÷èñëÿâàíå íà äîïúëíèòåëíèòå ïåíñèè, îñúâðåìåíÿâàíåòî íà áàçîâàòà ñóìà âëèÿå âúðõó áðîÿ íà ïåíñèîííèòå òî÷êè è òàêà ïîâèøàâà ïåíñèèòå íà âñè÷êè âúçðàñòíè õîðà. 85

5. Áðîé íà ïåíñèîíåðèòå  êðàÿ íà 1999 ã. â Íîðâåãèÿ òå ñà 631,220. Îò òÿõ 248,150 äóøè, èëè 39%, ïîëó÷àâàò ñïåöèôè÷íè äîáàâêè, à 548,818 äóøè, èëè 87%, ïîëó÷àâàò äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ. 6. Ðàçõîäè çà Íàöèîíàëíàòà îñèãóðèòåëíà ñõåìà Ïðåç 1999 ã. ðàçõîäèòå âúçëèçàò îáùî íà 159,235 ìèëèîíà êðîíè. Òîâà å ïðèáëèçèòåëíî 36.8% îò äúðæàâíèÿ áþäæåò è áþäæåòà çà íàöèîíàëíî îñèãóðÿâàíå è 13.6% îò áðóòíèÿ íàöèîíàëåí ïðîäóêò. Äúðæàâíèòå ñóáñèäèè çà Íàöèîíàëíàòà îñèãóðèòåëíà ñõåìà ïðåç 1999 ã. ñà 44,192 ìèëèîíà, èëè 27.8% îò îáùèòå ðàçõîäè çà ñõåìàòà. Ïðåç 1999 ã. ïî Íàöèîíàëíàòà îñèãóðèòåëíà ñõåìà çà ïåíñèè ñà èçðàçõîäâàíè 62,307 ìèëèîíà êðîíè, êîåòî å ïðèáëèçèòåëíî 5.2% îò áðóòíèÿ íàöèîíàëåí ïðîäóêò. 7. Äðóãè ïåíñèîííè ñõåìè  ãîëÿìà ÷àñò îò äúðæàâíèÿ ñåêòîð è â íÿêîè ÷àñòíè ñåêòîðè ðàáîòíèöèòå ïîëó÷àâàò äîïúëíèòåëíè ñóìè ÷ðåç ïðîôåñèîíàëíèòå ïåíñèîííè ñõåìè.  äúðæàâíèÿ ñåêòîð âñè÷êè, êîèòî ðàáîòÿò ïîíå 14 ÷àñà ñåäìè÷íî èëè ïîëó÷àâàò çàïëàòà, êîÿòî ñå ðàâíÿâà íà ïîëîâèíàòà îò çàïëàùàíåòî çà ïúëåí ðàáîòåí äåí, ó÷àñòâàò â ïðîôåñèîíàëíà ïåíñèîííà ñõåìà.  ÷àñòíèÿ ñåêòîð òåçè ðàáîòíèöè ñà îêîëî 40%. Ïðîôåñèîíàëíàòà ïåíñèîííà ñõåìà â äúðæàâíèÿ ñåêòîð å ñâúðçàíà ñ Íàöèîíàëíàòà îñèãóðèòåëíà ñõåìà. Òàêîâà ïúëíà ïåíñèÿ ñå ïîëó÷àâà íàé-ìàëêî ñëåä 30 ãîäèíè, àêî ÷îâåê å ó÷àñòâàë â íåÿ ïîâå÷å îò 30 ãîäèíè. Ñõåìàòà çà ðàííî ïåíñèîíèðàíå, êîÿòî å ÷àñò îò Íàöèîíàëíàòà îñèãóðèòåëíà ñõåìà, ñå óïðàâëÿâà ñúâìåñòíî îò ïðîôñúþçèòå è ðàáîòîäàòåëèòå â èíäóñòðèàëíèÿ ñåêòîð. Ïî òàçè ñõåìà îêîëî 60% îò ðàáîòåùîòî íàñåëåíèå ïîëó÷àâà îïðåäåëåíè ñóìè. Ïðè íåÿ õîðàòà ìîãàò äà ñå ïåíñèîíèðàò íà 62 ãîäèíè ñ ìàëêî èëè áåç íèêàêâî íàìàëåíèå â ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà(êîÿòî áè ñå ïîëó÷èëà ïðè ïåíñèîíèðàíå íà 67 ãîäèíè). Ñïîðåä íàñòîÿùèòå ðàçïîðåäáè å âúçìîæíî ïúëíî èëè ÷àñòè÷íî ïåíñèîíèðàíå, à íà ïî-êúñåí åòàï- ïîâòîðíî çàâðúùàíå íà ðàáîòà. Òàçè ñõåìà íå ñå îòíàñÿ çà õîðàòà ñúñ ñâîáîäíè ïðîôåñèè. Ôèíàíñîâàòà òåæåñò òóê ñå ïîåìà 40% îò äúðæàâàòà è 60% îò ðàáîòîäàòåëèòå â ÷àñòíèÿ ñåêòîð çà òðóäåùè ñå ìåæäó 64 è 66 ãîäèíè. Çà ãðóïàòà ìåæäó 62 è 63 ãîäèíè äúðæàâàòà íå ó÷àñòâà íåïîñðåäñòâåíî. Íî òÿ ïðåäîñòàâÿ ïúëíàòà ñóìà çà ðàáîòåùèòå â äúðæàâíèÿ ñåêòîð.  ñõåìàòà çà ðàííî ïåíñèîíèðàíå ìîãàò äà ñå âêëþ÷àò: s Ñàìî õîðà, êîèòî ðàáîòÿò â ìîìåíòà, êîãàòî ïîäàâàò äîêóìåíòè çà òàçè ïåíñèÿ. Òîãàâà òå òðÿáâà äà èìàò ãîäèøåí äîõîä, íàé-ìàëêî ðàâåí íà ñúîòâåòíàòà áàçîâà ñóìà. s Êàíäèäàòè, êîèòî èìàò ïåíñèîííè òî÷êè ïî Íàöèîíàëíàòà îñèãóðèòåëíà ñõåìà íàé-ìàëêî 10 ãîäèíè ïðåç ïåðèîäà îò 50-èÿ ñè ðîæäåí äåí äî è âêëþ÷èòåëíî ãîäèíàòà, ïðåäè äà ïîäàäàò äîêóìåíòè. s Õîðà, êîèòî îòãîâàðÿò íà óñëîâèåòî ïðåç äåñåòòå ãîäèíè ñ íàé-âèñîê äîõîä ñëåä 1996-à ïðèõîäèòå èì ñðåäíî äà ñà áèëè íàé-ìàëêî äâà ïúòè êîëêîòî áàçîâàòà ñóìà. Äî 31.12.1999 ã. áðîÿò íà ïåíñèîíåðèòå ïî òàçè ñõåìà å 25,630. 86

V. Äåìîãðàôñêè ïðîìåíè è ïðåäèçâèêàòåëñòâà â áúäåùåòî Î÷àêâà ñå îáùèòå ðàçõîäè çà ïåíñèè ïî Íàöèîíàëíàòà îñèãóðèòåëíà ñõåìà çàíàïðåä äà íàðàñòâàò çàðàäè óâåëè÷åíèåòî áðîÿ íà âúçðàñòíèòå õîðà. Äî 2040 ã. ùå íàðàñíå îñîáåíî áðîÿò íà õîðàòà íàä 67 ãîäèíè. Òîâà ñå äúëæè íà çàñèëåíàòà ðàæäàåìîñò ñëåä Âòîðàòà ñâåòîâíà âîéíà. Îò 2010 äî 2040 ã. òå ùå ñå óâåëè÷àò ñ ïîâå÷å îò 70%. Äåëúò íà õîðàòà íàä ïåíñèîííà âúçðàñò ñïðÿìî öÿëîòî íàñåëåíèå ùå íàðàñíå îò 15% ïðåç 1980 ã. Äî 24% ïðåç 2030 ã. Òîçè ïðîáëåì ñå óòåæíÿâà îò çàñèëâàùàòà ñå òåíäåíöèÿ êúì ðàííî ïåíñèîíèðàíå. Ôèíàíñîâîòî áðåìå ùå íàðàñòâà è çàðàäè âñå ïî-ãîëåìèÿ áðîé æåíè íà ïëàòåíà ðàáîòà ïðåç ïîñëåäíèòå äâå äåñåòèëåòèÿ, êîåòî ùå äîâåäå äî ïîâèøàâàíå ðàçõîäèòå çà äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ.  ñúùîòî âðåìå äúðæàâíèòå ñðåäñòâà ùå íàìàëåÿò çàðàäè ïîñòåïåííîòî îãðàíè÷àâàíå íà ïðèõîäèòå îò íåôòà. Çà äà îòãîâîðè íà òåçè ïðåäèçâèêàòåëñòâà è íà íàðàñíàëèòå íóæäè îò çäðàâíè è ñîöèàëíè ãðèæè çà çàñòàðÿâàùîòî íàñåëåíèå, ïðàâèòåëñòâîòî ñúçäàâà äâå êîìèñèè ïî âúïðîñèòå íà ïåíñèîííàòà ïîëèòèêà. Åäíàòà ñå çàíèìàâà ñ ïðîáëåìà çà ñðåäñòâàòà, íóæíè çà Íàöèîíàëíàòà îñèãóðèòåëíà ñõåìà, à äðóãàòà- ñ âúçìîæíîñòèòå çà ãúâêàâî ïåíñèîíèðàíå. Ïðàâèòåëñòâîòî ïðîäúëæàâà äà ðàáîòè âúðõó íîâè ïðîåêòè â òàçè íàñîêà. 87

ÏÎÐÒÓÃÀËÈß I. Îñíîâíè ïðèíöèïè â ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà 1. Êàêâè êàòåãîðèè ñà îáõâàíàòè  Ïîðòóãàëèÿ ïåíñèîííàòà ñèñòåìà âêëþ÷âà ñëåäíèòå êàòåãîðèè: s Îáùà ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíà ñõåìà – òóê âëèçàò âñè÷êè ùàòíè è íåùàòíè ðàáîòíèöè. Èçïëàùàò ñå îïðåäåëåíè âíîñêè è ÷ëåíñòâîòî å çàäúëæèòåëíî. s Äîáðîâîëíà ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíà ñõåìà – äîñòúïíà çà âñè÷êè ãðàæäàíè íà Ïîðòóãàëèÿ, íàâúðøèëè 18 ãîäèíè è òðóäîñïîñîáíè, ïðè óñëîâèå ÷å íå ó÷àñòâàò â çàäúëæèòåëíàòà ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíà ñõåìà. Êàêòî è çà ïîðòóãàëöè, êîèòî æèâåÿò èëè ðàáîòÿò â ÷óæáèíà è íå ñà îáõâàíàòè îò ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíî ñïîðàçóìåíèå, ïîäïèñàíî îò ñòðàíàòà èì. Ñõåìàòà ñå îñíîâàâà íà èçïëàùàíèòå âíîñêè. s Ñîöèàëíà ñõåìà – çà õîðà, íàâúðøèëè 65 èëè ïîâå÷å ãîäèíè, êîèòî ñå íóæäàÿò îò ôèíàíñîâà èëè ñîöèàëíà ïîìîù, íî íå ñà ïúëíîöåííè ó÷àñòíèöè â îáùàòà èëè äðóãà çàäúëæèòåëíà ñõåìà. Ñðåäñòâàòà ñå îñèãóðÿâàò â çàâèñèìîñò îò íàëè÷íèòå ðåñóðñè. Ïðåç ïîñëåäíèòå äåñåò ãîäèíè â ïðèëîæåíèÿòà íà òåçè ñõåìè íå ñà íàñòúïèëè îñîáåíè ïðîìåíè. 2. Ðîëÿòà íà äîïúëíèòåëíèòå ñõåìè Òå íå ñà çàäúëæèòåëíè. Ìàêàð ÷å çàêîíèòå â ñôåðàòà íà ñîöèàëíîòî îñèãóðÿâàíå äàâàò âúçìîæíîñò äà ñå ñúçäàäàò ïîäîáíè ñõåìè, òå íå ñà øèðîêî ðàçïðîñòðàíåíè. Ïî ïðèíöèï ñúùåñòâóâàò ïîä ôîðìàòà íà ïåíñèîííè ôîíäîâå, ðúêîâîäåíè îò ÷àñòíè èíñòèòóöèè, íàé-âå÷å çàñòðàõîâàòåëíè êîìïàíèè è êîìïàíèè, ñïåöèàëèçèðàíè â óïðàâëåíèåòî íà ïåíñèîííè ôîíäîâå. Ñòèìóëèòå çà ó÷àñòèå â èíäèâèäóàëíè ïåíñèîííè ñõåìè âêëþ÷âàò äàíú÷íè îáëåê÷åíèÿ. Åäíà îò öåëèòå íà ïðàâèòåëñòâîòî å ñúæèâÿâàíå è àêòèâèçèðàíå íà äîïúëíèòåëíàòà ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíà çàùèòà. Çà òîâà ñå ïîäãîòâÿò êîíêðåòíè çàêîíè. II. Ôèíàíñèðàíå íà ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà Îáùàòà è äîáðîâîëíàòà ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíà ñõåìà ñå ôèíàíñèðàò íà ïðèíöèïà íà ðàçïðåäåëåíèåòî. Ñðåäñòâàòà çà ñîöèàëíàòà ñõåìà èäâàò íà ïðèíöèïà íà îáùåñòâåíàòà ñîëèäàðíîñò ÷ðåç îáëàãàíå ñ äàíúöè. Îáùàòà ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíà ñõåìà çà ùàòíè ðàáîòíèöè ñå ôèíàíñèðà ÷ðåç âíîñêè îò ðàáîòíèöèòå. Ñòîéíîñòòà èì å 34.75% îò ðåàëíèòå äîõîäè, êàòî 11% ïëàùà ðàáîòíèêúò, à 23.75% – ðàáîòîäàòåëÿò. Òàçè îáùà ñòîéíîñò íà âíîñêèòå å äîñòàòú÷íà çà ôèíàíñèðàíåòî íà âñè÷êè ïëàùàíèÿ â ñîöèàëíàòà ñôåðà è íàé-âå÷å íà ïåíñèèòå. Îáùàòà ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíà ñõåìà çà íåùàòíè ðàáîòíèöè ñå ôèíàíñèðà îò ñàìèòå òÿõ. Âíîñêèòå âàðèðàò ìåæäó 25.4% è 32% è ñòîéíîñòòà èì îòãîâàðÿ íà ñúîòâåòíèòå ðàâíèùà ïðè çàäúëæèòåëíèòå èëè äîáðîâîëíèòå ñõåìè. Ïåíñèîííîòî îñèãóðÿâàíå å âêëþ÷åíî â çàäúëæèòåëíàòà ñõåìà. Ïî íåÿ âíîñêèòå ïîêðèâàò ïåðèîäèòå íà ìàé÷èíñòâî, èíâàëèäíîñò, êàêòî è ñðåäñòâàòà çà ïåíñèÿ çà ïðîñëóæåíî âðåìå èëè íàñëåäñòâåíà ïåíñèÿ. Äîáðîâîëíàòà ñõåìà îáõâàùà ñúùî ñëó÷àèòå íà áîëåñò, ïðîôåñèîíàëíî çàáîëÿâàíå è äåòñêèòå íàäáàâêè. Ñòîéíîñòòà íà âíîñêèòå ñå îïðåäåëÿ âúç îñíîâà íà åäíà ôèêñèðàíà ñóìà îò äîõîäè, êîÿòî ðàáîòíèêúò èçáèðà ñàì èçìåæäó 11 ðàâíèùà, èíäåêñèðàíè 88

ñúîáðàçíî íàé-âèñîêàòà ìèíèìàëíà çàïëàòà â ñòðàíàòà. Ðàçìåðúò íà âíîñêèòå ïî îáùàòà ñõåìà çà ùàòíè ðàáîòíèöè íå å ïðåòúðïÿë îñîáåíè ïðîìåíè ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè. Çà íåùàòíèòå ðàáîòíèöè å ïðèåòî ôèíàíñîâî ñïîðàçóìåíèå, êîåòî âëèçà â ñèëà îò 1.01.1994 ã. Ñ òîçè çàêîíîâ àêò ñå ïðàâÿò ñåðèîçíè ïðîìåíè ñ öåë äà ñå îáâúðæàò ðàçìåðúò íà âíîñêèòå è ñòåïåíòà íà îñèãóðåíàòà çàùèòà ñ äîñòàòú÷íî ðàçëè÷íîòî íà ïðàêòèêà ïîëîæåíèå íà íåùàòíèòå ðàáîòíèöè. Òàêà âíîñêèòå ñå ôèêñèðàò â ñúîòâåòñòâèå ñ ðåàëíàòà ñòîéíîñò íà ïëàùàíèÿòà, êîåòî íå ñå å ïðàâåëî äîòîãàâà. Ïðè ïðåäèøíàòà ñõåìà âíîñêèòå ñà 8, 12 è 15% â çàâèñèìîñò îò âèäà äåéíîñò. Ñëåä âëèçàíåòî â ñèëà íà ïîñëåäíèÿ çàêîí òåçè ïðîöåíòè ïîñòåïåííî ñå âäèãàò, äîêàòî äîñòèãíàò ñåãàøíîòî ðàâíèùå. Äîáðîâîëíàòà ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíà ñõåìà ñå ôèíàíñèðà ÷ðåç âíîñêè îò 16% âúðõó ñóìà, êîÿòî îñèãóðÿâàùèÿò ñå èçáèðà ìåæäó íÿêîëêî âúçìîæíîñòè. Íàé-íèñêîòî íèâî ñúîòâåòñòâà íà åäíà ìèíèìàëíà ðàáîòíà çàïëàòà, à íàéâèñîêîòî – íà ÷åòèðè ïúòè òàçè çàïëàòà. Òåçè âíîñêè ïîêðèâàò ôèíàíñèðàíåòî íà âñè÷êè ïëàùàíèÿ ïî îñíîâíàòà ñõåìà: ïðè èíâàëèäíîñò, ïåíñèÿ çà ïðîñëóæåíî âðåìå è íàñëåäñòâåíà ïåíñèÿ. Âúçìîæíà å è ïî-ãîëÿìà çàùèòà – çà ïðîôåñèîíàëíè ãðóïè, êîèòî ìîãàò äà ñè ïîçâîëÿò ïî-âèñîêè âíîñêè. Ôèíàíñîâàòà ñòðóêòóðà òóê å â ñèëà îò 1.02.1989 ã. è íå å ïðîìåíÿíà îò òîãàâà. Ñîöèàëíàòà ñõåìà ñå ôèíàíñèðà îò äúðæàâíè ïðèõîäè. III. Óñëîâèÿ çà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ Ñïîðåä çàêîíà, ïðè îáùàòà ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíà ñõåìà, äåëúò íà ïåíñèÿòà, ïðåñìåòíàò ñúãëàñíî îáùàòà ôîðìóëà, íå ìîæå íèòî äà å ïîä 30%, íèòî äà íàäõâúðëÿ 80% îò ïîñî÷åíèÿ äîõîä, âúç îñíîâà íà êîéòî ñå ïðàâè èç÷èñëåíèåòî.  ñúîòâåòñòâèå ñ òîâà îñèãóðÿâàùèòå ñå ìîãàò äà ïîëó÷àò ïúëíà ïåíñèÿ, ñëåä êàòî ñà èçïëàùàëè âíîñêè â ïðîäúëæåíèå íà 40 ãîäèíè. Òå èìàò ïðàâî íà ÷àñòè÷íà ïåíñèÿ, ñëåä êàòî èç÷àêàò ïåðèîä îò 15 êàëåíäàðíè ãîäèíè, íåçàâèñèìî äàëè ñà ïîñëåäîâàòåëíè èëè íå, ñ ïîñî÷åíèÿ äîõîä(åäíà êàëåíäàðíà ãîäèíà ñå áðîè, àêî ñà ïëàùàíè âíîñêè çà 120 äíè îò íåÿ). Îò 1.01.1994 ã. ïðè èç÷èñëÿâàíåòî íà ïåíñèÿòà çàïî÷âàò äà ñå äîáàâÿò ïî 2% çà âñÿêà îñèãóðèòåëíà ãîäèíà. Äîòîãàâà òàçè ñòîéíîñò å 2.2%, êîåòî âîäè äî ïîëó÷àâàíå íà ïúëíà ïåíñèÿ ïðè îñèãóðèòåëåí ïåðèîä îò ïðèáëèçèòåëíî 36.5 ãîäèíè. Ñ ïðîìÿíàòà ñå öåëè ïðåäè âñè÷êî ñõåìàòà äà ñå ïðèñïîñîáè êúì óäúëæåíàòà ïðîäúëæèòåëíîñò íà æèâîòà. ×åòèðèäåñåòòå ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ, êîèòî ñå èçèñêâàò ñåãà, îòãîâàðÿò ïîâå÷å íà äíåøíèòå óñëîâèÿ, à è ñà â ñúîòâåòñòâèå ñ òåíäåíöèèòå â ïî÷òè âñè÷êè ñòðàíè îò Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Ñúùèòå óñëîâèÿ âàæàò è çà äîáðîâîëíàòà ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíà ñõåìà, à ïðè ñîöèàëíàòà ñõåìà ïåíñèÿòà å ôèêñèðàíà ñóìà. Âúçðàñò Îáùà ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíà ñõåìà. Îò 01.01.2000 ã. ïåíñèîííàòà âúçðàñò çà ìúæåòå è æåíèòå å 65 ãîäèíè. Èçðàâíÿâàíåòî ñå âúâåæäà ïîñòåïåííî ñúñ çàêîí, êîéòî âëèçà â ñèëà îò 1.01.1994 ã. Ïðåäè òîâà æåíèòå ñà ñå ïåíñèîíèðàëè íà 62 ãîäèíè, à ìúæåòå – íà 65. Ïðåç àïðèë 1999 ã. ñ ïîñòàíîâëåíèå ñå óçàêîíè ïðàâîòî íà ðàííî ïåíñèîíèðàíå – çà ðàáîòíèöè, íàâúðøèëè 55 ãîäèíè, êîèòî ñà èçïúëíèëè óñëîâèåòî çà èçèñêâàíèÿ"ïåðèîä íà èç÷àêâàíå" îò 15 ãîäèíè è èìàò 30 êàëåíäàðíè ãîäèíè òðóäîâ ñòàæ. Ïðåäè äà ñà íàâúðøåíè 65 ã. ñå ïîëó÷àâà ïî-íèñêà ïåíñèÿ, 89

äîêàòî ïðè îòëàãàíå íà ïåíñèîíèðàíåòî ñëåä 65 ã. ïåíñèÿòà ñå óâåëè÷àâà ñúñ ñúùàòà ñóìà, êîÿòî ñå îòíåìà â ïúðâèÿ ñëó÷àé, íî óñëîâèåòî å äà ñå óäîñòîâåðÿò 40 êàëåíäàðíè ãîäèíè, ïðåç êîèòî ñà ïëàùàíè âíîñêè. Ðàííîòî ïåíñèîíèðàíå å âúçìîæíî è ïðè ïðîäúëæèòåëíà áåçðàáîòèöà: s íà 60 ãîäèíè, àêî â äåíÿ, êîãàòî ñà ïîäàëè ìîëáà çà ïîìîùè íà áåçðàáîòíè, õîðàòà ñà íàâúðøèëè 55 èëè ïîâå÷å ãîäèíè è ñëåä êàòî ñà ïîëó÷àâàëè òàêèâà ïîìîùè ïðåç íîðìàòèâíî ïîñî÷åíèÿ ñðîê, ñà èçïúëíèëè âñè÷êè îáùè óñëîâèÿ, èçèñêâàíè îò çàêîíà, çà ïåðèîäà íà èç÷àêâàíå; s íà 55 ãîäèíè çà õîðàòà, êîèòî èìàò îñèãóðèòåëåí ïåðèîä îò 20 êàëåíäàðíè ãîäèíè è ñà íàâúðøèëè 50 èëè ïîâå÷å ãîäèíè, êîãàòî ñà ñòàíàëè áåçðàáîòíè. Ïðè òåçè ñëó÷àè ïåíñèÿòà ñå íàìàëÿâà. Çàêîíúò ïîñòàíîâÿâà, ÷å ðàííîòî ïåíñèîíèðàíå å âúçìîæíî è çà íÿêîè êàòåãîðèè õîðà, êîèòî ðàáîòÿò ïðè òåæêè è íåçäðàâîñëîâíè óñëîâèÿ íà òðóä. Íî è òóê å íóæíî äà ñà èçïúëíåíè íîðìàòèâíèòå èçèñêâàíèÿ çà ïåðèîäà íà èç÷àêâàíå è çà òðóäîâèÿ ñòàæ. Ñòàâà äóìà çà: s ìèíüîðè, êîèòî ìîãàò äà ñå ïåíñèîíèðàò íà 50 ãîäèíè; s ìîðÿöè – íà 55 ã.; s àâèî-ñëóæèòåëè â áîðäîâèòå åêèïàæè – íà 60 ã.; s àâèî-äèñïå÷åðè – íà 55 ã.; s òàíöüîðè – íà 55 ã. Ïðè äîáðîâîëíàòà ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíà è ïðè ñîöèàëíàòà ñõåìà ïåíñèîííàòà âúçðàñò å ñúùàòà, íî òóê çàêîíúò ïðåäâèæäà óñëîâèÿ çà ðàííî ïåíñèîíèðàíå. IV. Ðàçìåð íà ïåíñèèòå 1. Ôàêòîðè, êîèòî âëèÿÿò Îáùà ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíà ñõåìà. Ñòîéíîñòòà íà ïåíñèÿòà çàâèñè îò äîõîäà, âúç îñíîâà íà êîéòî òÿ ñå èç÷èñëÿâà, è îò ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ïåðèîä. Ïðè ðàííîòî ïåíñèîíèðàíå ñóìàòà çàâèñè è îò áðîÿ íà ãîäèíèòå ïðåäè óñòàíîâåíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò, êîéòî ñå âçèìà ïðåäâèä, êîãàòî ñå èç÷èñëÿâà íàìàëåíèåòî íà êðàéíàòà ñóìà. Êîãàòî ïåíñèîíèðàíåòî ñå îòëîæè ñëåä 65 ã., ñóìàòà ñå óâåëè÷àâà çà âñÿêà äîáàâåíà ãîäèíà, ñòèãà äî òîçè ìîìåíò äà ñà èçïëàùàíè âíîñêè â ïðîäúëæåíèå íà 40 ãîäèíè. Àêî ÷îâåêúò ïîëó÷è ðàííà ïåíñèÿ è ñïðå äà ðàáîòè, òîé ìîæå äà ïðîäúëæè äà ïëàùà îñèãóðîâêè, çà äà óâåëè÷è ïåíñèÿòà ñè, êîãàòî íàâúðøè íîðìàòèâíî óñòàíîâåíàòà âúçðàñò. Ïðè äîáðîâîëíàòà ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíà ñõåìà ôàêòîðèòå, îïðåäåëÿùè ñóìèòå, ñà ñúùèòå, êàòî èçêëþ÷èì óñëîâèÿòà çà ðàííî ïåíñèîíèðàíå, êàêâîòî òóê íå ñúùåñòâóâà. 2. Ìåòîä íà èç÷èñëåíèå Îáùà ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíà ñõåìà. Ôîðìóëàòà å ñëåäíàòà: _0_.0___2__ × _Á__ × __Ä__ 140 Á – áðîé íà îñèãóðèòåëíèòå ãîäèíè; Ä – òðóäîâèÿò äîõîä îò 10 ãîäèíè, îïðåäåëåíè êàòî íàé-äîáðèòå îò ïîñëåäíèòå 15. 90

Âñÿêà ãîäèíà ñå èçïëàùàò 14 ïåíñèè: åäíà äîïúëíèòåëíà çà Êîëåäà è åäíà çà ïî÷èâêà ïðåç ëÿòîòî – íà ñòîéíîñò, ðàâíà íà ñóìàòà, êîÿòî ñå ïîëó÷àâà ïðåç ñúîòâåòíèÿ ìåñåö. Ñòîéíîñòòà íà ïåíñèÿòà, óñòàíîâåíà ïî òîçè íà÷èí, íå òðÿáâà äà å ïî-ìàëêà îò 30%, íèòî äà íàäõâúðëÿ 80% îò äîõîäà, âçåò êàòî îñíîâà çà èç÷èñëåíèåòî. Òàçè ôîðìóëà âëèçà â ñèëà îò 1.01.1999 ã. ñëåä ïðèåìàíåòî íà ïîñòàíîâëåíèå çà ðàäèêàëíà ðåôîðìà â ïåíñèîííàòà ñèñòåìà. Îòòîãàâà âúâ ôîðìóëàòà ñúùî íàñòúïâàò ïðîìåíè: ãîäèøíèÿò ïðîöåíò çà ôîðìèðàíåòî íà ïåíñèÿòà ñå íàìàëÿâà îò 2,2 íà 2, à áàçîâèÿò äîõîä âå÷å ñå èç÷èñëÿâà êàòî ñðåäíà ìåñå÷íà çàïëàòà çà ïåòòå íàé-äîáðè ãîäèíè îò ïîñëåäíèòå äåñåò. Ïåíñèèòå ïî îáùàòà è äîáðîâîëíàòà ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíà ñõåìà ñå ôèíàíñèðàò ÷ðåç èçïëàùàíå íà âíîñêè. Íî ïðè ïåíñèèòå ïî îáùàòà ñõåìà ñå îòïóñêà äîïúëíèòåëíà ñóìà ïî ñîöèàëíàòà ñõåìà, àêî ñòîéíîñòòà, èç÷èñëåíà ïî ôîðìóëàòà, å ïî-ìàëêà îò 30% îò áàçîâèÿ äîõîä, òàêà ÷å äà ñå ïîëó÷è ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ, ãàðàíòèðàíà îò çàêîíà. Ïðè èç÷èñëåíèåòî ñå âçåìàò ïðåäâèä è íÿêîè ïåðèîäè, ïðåç êîèòî íå ñà ïëàùàíè âíîñêè – âîåííà ñëóæáà, áåçðàáîòèöà, çàáîëÿâàíå èëè ìàé÷èíñòâî. 3. Ñåìåéíî ïîëîæåíèå  îáùàòà è äîáðîâîëíàòà ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíà ñõåìà ñåìåéíîòî ïîëîæåíèå íå èãðàå ðîëÿ ïðè îïðåäåëÿíåòî íà ïåíñèÿòà.  ñîöèàëíàòà ñõåìà îáà÷å ñå âçåìà ïðåäâèä îáùèÿò ñåìååí äîõîä. Ñïîðåä çàêîíà áðóòíèÿò ìåñå÷åí äîõîä íå òðÿáâà äà íàäõâúðëÿ 30% îò ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà, àêî ñòàâà äóìà çà ñàì ÷îâåê, èëè 50% îò íåÿ, àêî ñúùåñòâóâà ñåìåéíî äîìàêèíñòâî. 4. Îñúâðåìåíÿâàíå Ñ ïðàâèòåëñòâåíî ðåøåíèå ïåíñèèòå ñå îñúâðåìåíÿâàò âñÿêà ãîäèíà, êàòî ñå ñúîáðàçÿâàò ñ äâèæåíèåòî â öåíèòå íà ñòîêèòå. Ñ ìèíèñòåðñêî ïîñòàíîâëåíèå îò 1.06.1999 ã. ñå óñòàíîâÿâàò ìèíèìàëíèòå ñòîéíîñòè íà ïåíñèèòå, èíäåêñèðàíè ñïîðåä ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà, çà õîðà ñ îñèãóðèòåëåí ïåðèîä ïîâå÷å îò 15 ãîäèíè. Ñòîéíîñòèòå âàðèðàò ìåæäó 65 è 100% îò ìèíèìàëíàòà çàïëàòà â çàâèñèìîñò îò îñèãóðèòåëíèÿ ïåðèîä. Ïðåäè òîâà çàêîíúò å ôèêñèðàë ñàìî åäíà ìèíèìàëíà ñòîéíîñò. V. Äåìîãðàôñêèòå ïðîìåíè è ïåíñèîííàòà ñèñòåìà Ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà ïîñòåïåííî ñå òðàíñôîðìèðà. Ñ ðåôîðìàòà îò 1994 ã. ñå âúâåæäàò ðàäèêàëíè ïðîìåíè. Îñâåí òåçè, êîèòî âå÷å ñïîìåíàõìå – èçìåíåíèå íà èç÷èñëèòåëíàòà ôîðìóëà; óâåëè÷àâàíå íà ïåðèîäà íà èç÷àêâàíå, êîéòî îò 120 ìåñåöà íà èçïëàòåíè âíîñêè ñòàâà 15 êàëåíäàðíè ãîäèíè ñ óäîñòîâåðåíè äîõîäè; èçðàâíÿâàíå íà ïåíñèîííàòà âúçðàñò çà ìúæåòå è æåíèòå(65 ãîäèíè) – ñå ïðåðàçãëåæäà è áàçîâèÿò äîõîä çà èç÷èñëÿâàíå íà ïåíñèèòå, êîéòî âå÷å ñå ñúîáðàçÿâà ñ öåíèòå íà ïîòðåáèòåëñêèòå ñòîêè. Çàíàïðåä íà äèñêóñèÿ ùå áúäàò ïîäëîæåíè äâà îñíîâíè âúïðîñà: s òàâàíúò íà áàçîâèÿ äîõîä êàòî îïðåäåëÿù ôàêòîð çà ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè; s ðàçâèòèå è óòâúðæäàâàíå íà äîïúëíèòåëíè ïåíñèîííè ñõåìè. 91

ÑËÎÂÅÍÈß Â íà÷àëîòî íà 2007ã. íàñåëåíèåòî íà Ñëîâåíèÿ å 2.010.377 æèòåëè. Îò òÿõ 917.974 ñà àêòèâíî íàñåëåíèå, 838.005 àêòèâíî ðàáîòåùî íàñåëåíèå è 519.465 ïåíñèîíåðè. Ñëîâåíèÿ ñòàâà íåçàâèñèìà ñòðàíà ïðåç 1991ã. Òÿ ñòàâà ÷ëåí íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç íà 01.05.2004ã., à îò 01.01.2007ã. å è ÷ëåí íà Åâðîïåéñêèÿ Ïàðè÷åí Ñúþç. Ïåíñèîííàòà ðåôîðìà â Ñëîâåíèÿ ñòàðòèðà ïðåç 1999ã. ñ ïðèåìàíåòî íà íîâèÿ Çàêîí çà îñèãóðÿâàíå ïðè ïåíñèîíèðàíå è èíâàëèäíîñò, êîéòî âëèçà â ñèëà íà 01.01.2000ã. Íåîáõîäèìîñòòà îò ðåôîðìà ñå ïîðàæäà ïîðàäè íåáëàãîïðèÿòíèòå äåìîãðàôñêè ïðîìåíè è íàëîæèëîòî ñå äîïúëíèòåëíî ôèíàíñèðàíå íà ðàçõîäíî-ïîêðèâíàòà ÷àñò íà ïåíñèîííàòà ñèñòåìà îò öåíòðàëíèÿ áþäæåò. Òîçè çàêîí âúâåæäà òðè ñòúëáîâà ïåíñèîííà ñèñòåìà ñ ìîäåðíèçèðàí ïúðâè ðàçõîäíî-ïîêðèâåí ñòúëá; âòîðè ñòúëá, âêëþ÷âàù äîïúëíèòåëíî çàäúëæèòåëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå(çà ðàáîòåùèòå â òðóäíè óñëîâèÿ) è äîïúëíèòåëíî äîáðîâîëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå(èíäèâèäóàëíî è êîëåêòèâíî); òðåòè ñòúëá- èíäèâèäóàëíîòî îñèãóðÿâàíå. Ïúðâèÿò ñòúëá(îáùåñòâåí è çàäúëæèòåëåí) ñå ñúñòîè îò ñõåìà â çàâèñèìîñò îò äîõîäà, ôèíàíñèðà ñå ÷ðåç ñîöèàëíè îñèãóðîâêè è å íàñî÷åíà êúì çàåòîñòòà.  òàçè ñõåìà ó÷àñòâàò âñè÷êè ðàáîòíèöè è ñàìîíàåòèòå, äîêàòî íåàêòèâíèòå ëèöà ìîãàò äîáðîâîëíî äà ñå ïðèñúåäèíÿò êúì íåÿ. Îáåçùåòåíèÿòà ñå êàëêóëèðàò ñïîðåä ìåõàíèçìèòå íà ðàçõîäíî-ïîêðèâàíàòà ñèñòåìà è ñå ôèíàíñèðàò ÷ðåç îñèãóðîâêè, ïëàùàíè îò ðàáîòíèöèòå(15,5% îò áðóòíàòà çàïëàòà), ðàáîòîäàòåëèòå(8,85% îò áðóòíàòà çàïëàòà), ñàìîíàåòèòå è ÷ðåç äúðæàâíè êîìïåíñèðàùè âíîñêè. Äî 1996ã. îáùàòà âíîñêà å áèëà 31%, ðàçäåëåíà ïîðàâíî ìåæäó ðàáîòíèöè è ðàáîòîäàòåëè. Ïðåç 1996ã. Ïðàâèòåëñòâîòî íà Ðåïóáëèêà Ñëîâåíèÿ ðåøàâà äà íàìàëè ñîöèàëíèòå îñèãóðîâêè, êîèòî âíàñÿò ðàáîòîäàòåëèòå íà 8,85% ñ öåë äà ñå óâåëè÷è êîíêóðåíòíîñïîñîáíîñòòà íà èêîíîìèêàòà íà Ñëîâåíèÿ. Ðåôîðìàòà ïðåäâèæäà óâåëè÷àâàíå íà çàêîíîóñòàíîâåíàòà âúçðàñò çà ïåíñèîíèðàíå: ïðè ìúæåòå òÿ ñå óâåëè÷àâà îò 58ã. íà 63ã.(ñ ÷åòèðè ìåñåöà âñÿêà ãîäèíà) è òîçè ïðåõîä ïðèêëþ÷âà äî êðàÿ íà 2008ã.; ïðè æåíèòå – îò 53ã. ñå óâåëè÷àâà íà 61ã.,(ñ 6 ìåñåöà âñÿêà ãîäèíà) êàòî òîçè ïðîöåñ ïðè æåíèòå ïðèêëþ÷âà äî êðàÿ íà 2022ã. Çà ïðèäîáèâàíå íà ïåíñèîííè ïðàâà å íåîáõîäèì îñèãóðèòåëåí ñòàæ îò 40ã. çà ìúæåòå è 38ã. çà æåíèòå. Âñå îùå ìèíèìàëíèÿò îñèãóðèòåëåí ñòàæ å 15ã. Âúçðàñòòà çà ïåíñèîíèðàíå ìîæå äà áúäå íàìàëåíà íàé-ìàëêî ñ ïåò ãîäèíè çà âñÿêî ðîäåíî èëè îñèíîâåíî äåòå, îòãëåäàíî èëè ïîäïîìàãàíî îò îñèãóðåíîòî ëèöå. Ïåíñèîíåðè ñ íèñêè äîõîäè èëè íåïúëåí íàáîð îñèãóðèòåëíè âíîñêè ìîãàò äà êàíäèäàòñòâàò çà äîïúëâàíå íà ïåíñèîííèÿ ñè äîõîä. Òîâà ïîäïîìàãàíå å íà áàçàòà íà ïîäîõîäåí òåñò è ñîöèàëíà ïîìîù â òîçè ñëó÷àé ñå äàâà íà õîðà, êîèòî ñå íóæäàÿò îò íåÿ, íî òðÿáâà äà èçïúëíÿò ðåäèöà óñëîâèÿ, êîèòî ñå ïðîâåðÿâàò âñåêè äâå ãîäèíè. ×ðåç ðåôîðìàòà ñå âúâåæäà è ò.íàð. íàöèîíàëíà ïåíñèÿ, êîÿòî ïî ñúùåñòâî å ïîäîõîäíî îáåçùåòåíèå, íî çà ðàçëèêà îò ñîöèàëíîòî ïîäïîìàãàíå òÿ ìîæå äà ñå äàäå è íà õîðà, êîèòî íå ïîëó÷àâàò íèêàêâà ïåíñèÿ. Ñ ðåôîðìàòà ñå âúâåæäà è ñèñòåìà îò ñòèìóëèðàùè è äåìîòèâèðàùè ôàêòîðè, êîèòî èìàò çà öåë äà ïîäïîìîãíàò îòëîæåíîòî ïåíñèîíèðàíå. Íà âñè÷êè îñèãóðåíè ëèöà, êîèòî íÿìàò 92

ïúëíèÿ îñèãóðèòåëåí ñòàæ è ñå ïåíñèîíèðàò ïðåäè äà íàâúðøàò 63ã. çà ìúæåòå è 61ã. çà æåíèòå, ïåíñèÿòà ñå íàìàëÿâà ïî àäåêâàòåí íà÷èí çà âñåêè ëèïñâàù ìåñåö äî äîñòèãàíå íà çàêîíîóñòàíîâåíàòà âúçðàñò çà ïåíñèîíèðàíå. È îáðàòíî, îêî ëèöåòî ïðîäúëæàâà äà ðàáîòè ñëåä íàâúðøâàíå íà íåîáõîäèìàòà âúçðàñò çà ïåíñèîíèðàíå è ïðèäîáèâàíå íà íåîáõîäèìèÿ îñèãóðèòåëåí ñòàæ, ïåíñèÿòà ìó ñå óâåëè÷àâà ïî àäåêâàòåí íà÷èí çà âñåêè äîïúëíèòåëåí ìåñåö ñëåä çàêîíîóñòàíîâåíàòà âúçðàñò çà ïåíñèîíèðàíå. Èç÷èñëÿâàíåòî íà ïåíñèèòå â ðàìêèòå íà ïúðâè ñòúëá å ïî-íåáëàãîïðèÿòíî çà îñèãóðåíèòå ëèöà ñïîðåä íîâèÿ Çàêîí çà îñèãóðÿâàíå ïðè ïåíñèîíèðàíå è èíâàëèäíîñò îò 1999ã. Ïåíñèÿòà çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò ñå èç÷èñëÿâà â ïðîöåíòè êàòî ñå èçõîæäà îò ïåíñèîííà áàçà, â çàâèñèìîñò îò áðîÿ ãîäèíè îñúùåñòâåí îñèãóðèòåëåí ñòàæ; 35%(ïðè ìúæåòå) è 38%(ïðè æåíèòå) çà ïúðâèòå 15ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ è ïî 1,5% çà âñÿêà äîïúëíèòåëíà ïúëíà ãîäèíà îñèãóðèòåëåí ñòàæ íåçàâèñèìî îò ïîëà; çà ïåðèîäà íàä 6 ìåñåöà, íî ïî-ìàëúê îò åäíà ïúëíà ãîäèíà íàòðóïâàíåòî ñå óâåëè÷àâà ñ 0,75%. Ïåðèîäà íà èç÷èñëÿâàíå íà ñðåäíîòî âúçíàãðàæäåíèå, êîåòî äà ïîñëóæè êàòî ïåíñèîííà îñíîâà ñå óâåëè÷àâà îò 10 íà 18 íàé-äîáðè ïîñëåäîâàòåëíè ãîäèíè.  ñëåäñòâèå íî òîâà ïåíñèîííàòà áàçà çà èç÷èñëÿâàíå íà ïåíñèèòå çàïî÷âà äà íàìàëÿâà: s Ïðåç 2000ã. – 85%; s Ïðåç 2010ã. – 72,5%; s Ïðåç 2020ã. – î÷àêâà ñå áàçàòà äà ïàäíå äî 61,5%. Òîâà âîäè è äî íàìàëÿâàíå íà ïåíñèèòå. Îòíîøåíèåòî ìåæäó ñðåäíàòà ïåíñèÿ çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò è ñðåäíàòà íåòíà çàïëàòà å íàìàëÿëî îò 75.8% ïðåç 1999ã. äî 68.6% ïðåç 2006ã., êàòî ñðåäíàòà ïåíñèÿ å 530 åâðî. Íî íàé-ñëîæíèòå ïðîöåäóðè ñïîðåä çàêîíîäàòåëñòâîòî îò 1999ã. ñà ðåâàëîðèçàöèÿòà íà ïåíñèîííàòà îñíîâà è èíäåêñèðàíåòî íà ïåíñèèòå.  Ñëîâåíñêàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà, ïîä ðåâàëîðèçàöèÿ íà ïåíñèîííàòà îñíîâà ñå ðàçáèðà ïðîöåäóðàòà íà ïðåèç÷èñëÿâàíå íà èçòî÷íèöèòå íà ïåíñèîíåí äîõîä â íàé-äîáðèòå 18 ïîñëåäîâàòåëíè ãîäèíè òðóäîâ ñòàæ ÷ðåç èçïîëçâàíå íà âåêòîð íà ðåâàëîðèçàöèîíåí êîåôèöèåíò, çà äà ñå ïîëó÷è ïåíñèîííàòà áàçà. Âñúùíîñò òîâà å èíñòðóìåíò â ïåíñèîííàòà ñèñòåìà, çà äà ñå ïîëó÷è õîðèçîíòàëíà ñïðàâåäëèâîñò ìåæäó ñåãàøíèòå è íîâèòå ïåíñèîíåðè. Îò äðóãà ñòðàíà, èíäåêñàöèÿòà íà ïåíñèèòå å ïðîöåäóðà, çà äà ñå àäàïòèðàò ïåíñèîííèòå îáåçùåòåíèÿ êúì ñúùåñòâóâàùèòå èêîíîìè÷åñêè óñëîâèÿ â ñòðàíàòà, êàòî ñå èçïîëçâà ñëîæåí íàáîð îò ïðàâèëà, êúäåòî èíäåêñúò íà ïîòðåáèòåëñêèòå öåíè å äîëíèÿ ïðàã, à èíäåêñà íà çàïëàòàòà å òàâàíà çà ñòîéíîñòòà íà íàðàñòâàíå íà ïåíñèèòå. Ïðåç 2005ã. Ïðàâèòåëñòâîòî íà Ðåïóáëèêà Ñëîâåíèÿ âúâåæäà ðåäèöà ïðîìåíè, çà äà óâåëè÷è ïåíñèèòå â ðåàëíè èçìåðåíèÿ. Íàé-âàæíàòà å âúâåæäàíåòî äâà ïúòè ãîäèøíî(ïðåç ôåâðóàðè è ïðåç íîåìâðè) íà èíäåêñàöèÿ íà ïåíñèèòå. Âúâåæäà ñå óâåëè÷àâàíå ðàçìåðà íà ñóáñèäèÿòà çà îòäèõ íà ïåíñèîíåðèòå è íàìàëÿâàíå êðèòåðèèòå çà äîñòúï äî âäîâèøêà ïåíñèÿ. Òåçè îáåçïå÷åíèÿ, îñîáåíî âúâåæäàíåòî íà ïúëíà èíäåêñàöèÿ íà ïåíñèèòå áè äîâåëî äî ñúùåñòâåíè íåãàòèâíè äúëãîñðî÷íè åôåêòè ïî êîíòðîëèðàíå íà ðàçõîäèòå íà ñèñòåìàòà íà ïóáëè÷íèòå ôèíàíñè. Ðàçëè÷èÿòà â îáåçùåòåíèÿòà è êðèòåðèèòå çà äîñòúï ïî ïîë çíà÷èòåëíî ñå äîáëèæàâàò(ïî÷òè ñå èçðàâíÿâàò ñòîéíîñòèòå íà íàðàñòâàíå; êðèòåðèèòå çà äîñòúï äî ïåíñèîííè ïðàâà ïðè æåíèòå ñòàâàò âñå ïî-áëèçêè äî òåçè, âàæàùè çà ìúæåòå). Ìíîãî ïîâå÷å ñå àêöåíòèðà âúðõó ïðèíöèïà íà âåðòèêàëíàòà ñïðàâåäëèâîñò èëè"ñîëèäàðíîñò". Òàêà íàï93

ðèìåð, îòíîøåíèåòî ìåæäó äâå ñðàâíèìè ïåíñèè(ñðàâíÿâàíå íà ïåíñèèòå å âúçìîæíî, êîãàòî äâàìà ïåíñèîíåðè åäíîâðåìåííî âëèçàò â ïåíñèîííàòà ñèñòåìà ïðè åäíè è ñúùè óñëîâèÿ è äâàìàòà èìàò ïúëåí êâàëèôèêàöèîíåí ïåðèîä) íå ìîæå äà íàäâèøàâà 4:1. Âìåñòî ÿñíî èçðàçåíè ìèíèìàëíà è ìàêñèìàëíà ïåíñèÿ, ïåíñèîííàòà ñèñòåìà â Ñëîâåíèÿ âêëþ÷âà ìèíèìàëíà è ìàêñèìàëíà ïåíñèîííà îñíîâà; ìèíèìàëíàòà âñå îùå âúçëèçà íà ïðèáëèçèòåëíî 62.5% îò ñðåäíîòî íåòíî âúçíàãðàæäåíèå îò 2000ã., äîêàòî ìàêñèìàëíàòà å ÷åòèðè ïúòè ìèíèìàëíàòà ïåíñèîííà îñíîâà. Ïðåðàçïðåäåëèòåëíèÿò åëåìåíò å è âúâ ôàêòà, ÷å ñîöèàëíî îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè íå ñà îãðàíè÷åíè. Äðóãî äîñòèæåíèå íà íîâîòî çàêîíîäàòåëñòâî å àäàïòèðàíåòî íà íàðàñòâàíåòî íà ïåíñèèòå íà íàñòîÿùèòå ïåíñèîíåðè êúì ïåíñèèòå íà íîâèòå ïåíñèîíåðè, êîåòî âúçëèçà ïðèáëèçèòåëíî íà 0.6% ãîäèøíî. Òîâà îçíà÷àâà, ÷å ïåíñèèòå íà íàñòîÿùèòå ïåíñèîíåðè íàìàëÿâàò, êàòî ñå îò÷èòà òîâà, ÷å ïåíñèèòå íà íîâèòå ïåíñèîíåðè ñà ïî-íèñêè. Âòîðèÿò ñòúëá(÷àñòåí è äîáðîâîëåí) îáåäèíÿâà äîïúëíèòåëíîòî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå, êîåòî ìîæå äà ñå ïîäðàçäåëè íà: 1) èíäèâèäóàëíî è êîëåêòèâíî; 2) äîáðîâîëíî è çàäúëæèòåëíî; 3) áàçèðàíî íà ïëàùàíèÿ îò ñòðàíà íà ðàáîòíèöèòå èëè ðàáîòîäàòåëèòå. Ïîðàäè çíà÷èòåëíîòî êîíñîëèäèðàíå íà ïåíñèîííèÿ ïàçàð, ïðàêòè÷åñêè âòîðîòî è òðåòîòî ïîäðàçäåëåíèå ñà åäíàêâè çàùîòî ìîæå äà ñå ãîâîðè çà èíäèâèäóàëíî äîïúëíèòåëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå íà áàçà âíîñêè îò ñòðàíà íà ðàáîòíèöèòå è êîëåêòèâíî äîïúëíèòåëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå íà áàçà îñèãóðèòåëíè âíîñêè îò ñòðàíà íà ðàáîòîäàòåëèòå. Èíäèâèäóàëíîòî äîïúëíèòåëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå å äîáðîâîëíî, äîêàòî êîëåêòèâíîòî äîïúëíèòåëíî îñèãóðÿâàíå ìîæå äà áúäå çàäúëæèòåëíî èëè äîáðîâîëíî. Ñïîðåä äåéñòâàùîòî çàêîíîäàòåëñòâî, âòîðèÿò ñòúëá âêëþ÷âà îñèãóðèòåëíè êîìïàíèè, ïåíñèîííè êîìïàíèè è äúðæàâàòà. Âòîðèÿ ñòúëá îáõâàùà ÷àñòíèòå ïðîôåñèîíàëíè ñõåìè, ôèíàíñèðàíè îò âíîñêèòå íà ðàáîòíèöèòå è òåõíèòå ðàáîòîäàòåëè. Ó÷àñòèåòî â ïúðâè ñòúëá å óñëîâèå çà âêëþ÷âàíå âúâ âòîðè ñòúëá. Ôèíàíñîâî èíâåñòèöèîííàòà ñõåìà ïðåäñòàâëÿâà íàáèðàíå íà ñðåäñòâà â ëè÷íè ïåíñèîííè ñìåòêè çà äîïúëíèòåëåí äîõîä ïðè íàâúðøâàíå íà âúçðàñòòà èëè ïðè äðóãè ñëó÷àè, îïðåäåëåíè îò ïåíñèîííàòà ñõåìà. Ìåñå÷íèòå îñèãóðèòåëíè âíîñêè èìàò ëèõâà ñ óãîâîðåíà ñòîéíîñò, èëè ïúê ïå÷åëÿò îò èíâåñòèöèèòå, êîèòî ïðàâè óïðàâèòåëÿ íà ôîíäà. Ñúùåñòâóâà èçèñêâàíå çà ìèíèìàëíà âúçâðúùàåìîñò íà ïåíñèîííèòå ôîíäîâå, íàé-ìàëêî 40% îò ñðåäíèÿ ãîäèøåí ëèõâåí ïðîöåíò ïî äúëãîñðî÷íèòå ïðàâèòåëñòâåíè îáëèãàöèè. Ïåíñèîííèòå ñõåìè ïî âòîðè ñòúëá òðÿáâà äà áúäàò îäîáðåíè îò Ìèíèñòåðñòâî íà Òðóäà, Ñåìåéñòâîòî è Ñîöèàëíèòå ðàáîòè. Äîïúëíèòåëíèòå âçàèìíè ôîíäîâå ñå ðåãóëèðàò îò Ïàçàðíè Àãåíöèè ïî Ñèãóðíîñòòà, äîêàòî óïðàâèòåëíèòå ïåíñèîííè êîìïàíèè è îñèãóðèòåëíè êàìïàíèè ñå ðåãóëèðàò îò Îñèãóðèòåëíà Íàäçîðíà Àãåíöèÿ. ×àñòíèòå äîáðîâîëíè ñõåìè íà ðàáîòíèöèòå ìîãàò äà áúäàò îòâîðåíè èëè çàòâîðåíè. Çà ðàáîòåùèòå â ïóáëè÷íèÿ ñåêòîð ïðåç 2003ã. ñå ñúçäàâà çàäúëæèòåëíà ñõåìà. Îñèãóðåíèòå ëèöà, êîèòî ó÷àñòâàò â äîïúëíèòåëíîòî äîáðîâîëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå ìîãàò äà ïðåòåíäèðàò çà äàíú÷íè îáëåê÷åíèÿ, àêî ïåíñèîííàòà ñõåìà å â îäîáðåíèÿ ñïèñúê íà Ìèíèñòåðñòâî íà Òðóäà, Ñåìåéñòâîòî è Ñîöèàëíèòå ðàáîòè. Ñïîðåä çàêîíîäàòåëñòâîòî íå ñå ïëàùà ÄÄÑ âúðõó âíîñêèòå è òå ñà îñâîáîäåíè îò 6,5% òàêñà îáñëóæâàíå. Äàíú÷íîòî îáëåê÷åíèå âúð94

õó âíîñêèòå, êîèòî ïëàùà îñèãóðåíîòî ëèöå å ïî îòíîøåíèå ðåäóöèðàíå íà ëè÷íàòà äàíú÷íà îñíîâà íà îáëàãàåìèÿ äîõîä îò ñóìàòà, êîÿòî îñèãóðåíîòî ëèöå ïëàùà â äîïúëíèòåëíîòî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå. Íî òîâà ðåäóöèðàíå íå å íåîãðàíè÷åíî. Âíîñêàòà, êîÿòî ðàáîòîäàòåëÿ ïëàùà çà îñèãóðåíîòî ëèöå íå ñå îò÷èòà â òàçè ëè÷íà äàíú÷íà îñíîâà îáëàãàåì äîõîä. Ïåíñèÿòà ñå âêëþ÷âà â äàíú÷íàòà îñíîâà íà îáëàãàåìèÿ äîõîä â ãîäèíàòà, â êîÿòî áåíåôèöèåíòà ïîëó÷àâà ïåíñèÿòà, äîêàòî âíîñêèòå, êîÿòî ðàáîòîäàòåëÿ ïëàùà ñå ïðèçíàâàò çà äàíú÷íî îáëåê÷åíèå ïî êîðïîðàòèâíîòî äàíú÷íî îáëàãàíå íà äîõîäèòå, íî òå íå ñå ñ÷èòàò çà èçïëàòåíè âúçíàãðàæäåíèÿ, íèòî ïúê çà èçïëàòåíè âíîñêè âúðõó òÿõ. Óïðàâèòåëÿ íà ïåíñèîííàòà ñõåìà ìîæå äà âúçâúðíå âõîäÿùèòå, èçõîäÿùèòå ðàçõîäè è ãîäèøíèòå ðàçõîäè ïî óïðàâëåíèåòî. Ìèíèñòúðà íà ôèíàíñèòå ïðåäïèñâà òîâà çà ñëåäíèòå âúçìîæíîñòè: ìàêñèìàëíèÿò ïðîöåíò çà âõîäÿùèòå ðàçõîäè – 5,5%; èçõîäÿùè ðàçõîäè – 1%; è êîìèñèîííà çà óïðàâëåíèå – 1.5%. Âèæäà ñå, ÷å àäìèíèñòðàòèâíèòå ðàçõîäè ñà âèñîêè, íî òåíäåíöèÿòà å äà ñïàäàò. Âòîðèÿ ñòúëá âêëþ÷âà ïðèáëèçèòåëíî 400.000 îñèãóðåíè ëèöà. Ñëàáî å ó÷àñòèåòî íà ðàáîòíèöèòå îò ñðåäíèòå è ìàëêè ïðåäïðèÿòèÿ. Òîçè ñòúëá å íåäîñòàòú÷íî ðàçâèò ïîðàäè íèñêà ñúáèðàåìîñò è íèñêà äîõîäíîñò.  ðàìêèòå íà òîçè ñòúëá ïåíñèîííèòå ñõåìè ìîãàò äà áúäàò êîëåêòèâíè èëè èíäèâèäóàëíè. Êîëåêòèâíèòå ñå ïîëçâàò ñ ïî-áëàãîïðèÿòíè äàíú÷íè îáëåê÷åíèÿ; ñúùåñòâóâàò îáà÷å óñëîâèÿ çà òÿõíîòî ñúçäàâàíå – íàé-ìàëêî 51% ó÷àñòèå íà ðàáîòíèöèòå îò ïðåäïðèÿòèåòî. Íåáëàãîïðèÿòåí å ôàêòà, ÷å àäìèíèñòðàòèâíèòå ðàçõîäè ñà âèñîêè. Äðóãà îñîáåíîñò å òàçè, ÷å ñèñòåìàòà å ñèëíî ðåãóëèðàíà, êîåòî ñå èçðàçÿâà â èçèñêóåìà ìèíèìàëíà ñòîéíîñò íà âúçâðúùàåìîñò äî 60% îò ïðèõîäèòå ïî äúëãîñðî÷íèòå ïðàâèòåëñòâåíè îáëèãàöèè. Òðåòèÿ ñòúëá å ÷àñòåí è äîáðîâîëåí è ñå ñúñòîè îò èíäèâèäóàëíè ñïåñòÿâàíèÿ ïîä ôîðìàòà íà çàñòðàõîâêà æèâîò êàòî òåçè ñïåñòÿâàíèÿ ñå àäìèíèñòðèðàò îò çàñòðàõîâàòåëíè êîìïàíèè. Âíîñêèòå, êîèòî èíäèâèäèòå ïëàùàò ïî òîçè ñòúëá ïîäëåæàò íà äàíú÷íè îáëåê÷åíèÿ. Ïåíñèîííàòà ñèñòåìà â Ñëîâåíèÿ ñå àäìèíèñòðèðà îò Íàöèîíàëåí Îñèãóðèòåëåí Èíñòèòóò çà Ïåíñèè è Èíâàëèäíîñò. Çà èçðàáîòâàíå íà ïîëèòèêàòà è çàêîíîäàòåëñòâîòî îòãîâàðÿ Ìèíèñòåðñòâîòî íà òðóäà, ñåìåéñòâîòî è ñîöèàëíèòå ðàáîòè. Èíñòèòóòà çà ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå è îñèãóðÿâàíå ïðè èíâàëèäíîñò îòãîâàðÿ çà èçïëàùàíå íà îáåçùåòåíèÿòà. Òîé å òðèïàðòèòåí îðãàí, êîéòî âêëþ÷âà ïðåäñòàâèòåëè íà ïðàâèòåëñòâîòî, ñîöèàëíèòå ïàðòíüîðè, è äðóãè ñîöèàëíè îðãàíèçàöèè. Àãåíöèÿòà ïî ïëàùàíèÿòà íàáèðà ôèíàíñîâèòå ïîñòúïëåíèÿ. 1. Ïðîìåíèòå îò ïåíñèîííàòà ðåôîðìà îò 1999ã. ùå òðÿáâà äà ñå ïîíåñàò íàé-âå÷å îò ìëàäîòî ïîêîëåíèå. Ñåãàøíîòî ìëàäî ïîêîëåíèå è áúäåùèòå íîâè ãåíåðàöèè ùå òðÿáâà äà ïëàùàò ïî-âèñîêè âíîñêè çà ñúùàòà èëè äîðè ïîíèñêà ïåíñèÿ. Òîâà ñå äúëæè íà îáñòîÿòåëñòâîòî, ÷å íàìàëÿâà ñòîéíîñòòà íà çàìåñòèìîñò è ïîðàäè åôåêòà îò ÷àñòè÷íàòà èíäåêñàöèÿ íà ïåíñèèòå ìåæäó 2000ã. è 2005ã. îò åäíà ñòðàíà, íî ïðåäè âñè÷êî ïîðàäè íàðàñòâàíå íà êîåôèöèåíòà íà çàâèñèìîñò êàòî ïîñëåäèöà îò äåìîãðàôñêîòî çàñòàðÿâàíå íà íàñåëåíèåòî. Çà äà ñå ïîñòèãíå êîìïåíñàöèÿ íà áëàãîñúñòîÿíèåòî ÷ðåç äîïúëíèòåëíîòî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå, ìëàäîòî ïîêîëåíèå ùå òðÿáâà èëè äà íàìàëè íàñòîÿùîòî ñè ïîòðåáëåíèå èëè äà óâåëè÷è ïðåäëàãàíåòî íà òðóäà ñè. 95

2. Ïîíàñòîÿùåì, îáåìà íà ñïåñòÿâàíèÿòà ïî âòîðè ñòúëá â Ñëîâåíèÿ å òâúðäå ìàëúê, çà äà êîìïåíñèðà ðåäóöèðàíåòî íà ïðàâàòà ïî çàäúëæèòåëíîòî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå. Ôàêò å, ÷å ó÷àñòèåòî â òîçè âèä îñèãóðÿâàíå å òâúðäå íèñêî, êàêòî è òîâà, ÷å âíîñêèòå ïî òîçè âèä îñèãóðÿâàíå ñà òâúðäå íèñêè. Ïðè ïåíñèîííà âúçðàñò 60ã. ìëàäîòî ïîêîëåíèå òðÿáâà äà ñïåñòÿâà ïðèáëèçèòåëíî 8.5% îò íåòíîòî âúçíàãðàæäåíèå, çà äà êîìïåíñèðà îáùèòå åôåêòè íà ïåíñèîííàòà ðåôîðìà, äîêàòî êîìïåíñèðàíåòî íà ïðîìåíèòå, ñâúðçàíè ñ ïåíñèîííîòî çàêîíîäàòåëñòâî îò 2005ã. ìîæå äà ñå îñúùåñòâè ñúñ ñïåñòÿâàíèÿ îò ïîðÿäúêà ïðèáëèçèòåëíî íà 5.0% îò íåòíîòî âúçíàãðàæäåíèå. Ñúîòâåòíîòî (äîáðîâîëíî) ñïåñòÿâàíå ïî âòîðè ñòúëá îò íàñòîÿùîòî ìëàäî ïîêîëåíèå âúçëèçà ïðèáëèçèòåëíî ñðåäíî íà 0.4% îò íåòíîòî âúçíàãðàæäåíèå. 3. ßñíî å, ÷å òîëêîâà áúðçî íå ìîãàò äà ñå ðàçâèÿò àëòåðíàòèâíèòå ôîðìè íà ñïåñòÿâàíèÿ çà âúçðàñòíèòå õîðà, òàêà ÷å óñïåøíî äà ñå ñïðàâÿò ñ äúëãîñðî÷íèòå ïðîáëåìè íà ñòàðååíåòî. Ñëîâåíèÿ ùå èçèñêâà äîïúëíèòåëíè ìåðêè íà ðåäèöà íèâà, çà äà ñå íîðìàëèçèðà äúðæàâíàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà. Ñ íîâîòî çàêîíîäàòåëñòâî îò 1999ã. ñå âúâåæäàò ñòèìóëè çà ïåíñèîííî ñïåñòÿâàíå â êàïèòàëîâèòå ñèñòåìè. Äðóãî ðåøåíèå áè áèëî äà ñå ðåäóöèðà ðàçëèêàòà ìåæäó ìèíèìàëíà è ìàêñèìàëíà ïåíñèîííà áàçà êàòî ñå óâåëè÷è ïðåäèøíàòà è ñå íàìàëè ìàêñèìàëíàòà. Òîâà ùå óëåñíè òåçè, êîèòî èìàò íèñêè äîõîäè äà ñïåñòÿâàò ïî âòîðè ñòúëá è ùå óâåëè÷è áðîÿ íà òåçè ñúñ ñðåäíèòå è ïî-âèñîêè äîõîäè ïðè ñïåñòÿâàíåòî. Òåçè ìåðêè ñå î÷àêâà äà äîïðèíåñàò çà ïðåíàñî÷âàíå íà ïîòðåáÿâàíåòî ïî âðåìå íà æèçíåíèÿ öèêúë è ïî-îïòèìàëíî ïðåäëàãàíå íà òðóäà. Óâåëè÷åíàòà òðóäîâà àêòèâíîñò íà îñèãóðåíèòå ëèöà íà ïàçàðà íà òðóäà ùå äîâåäå äî ïî-ãîëÿì îáåì âíîñêè çà çàäúëæèòåëíîòî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå, à òîâà îò ñâîÿ ñòðàíà ùå äîâåäå äî ðåäóöèðàíå íà äåôèöèòà â ïåíñèîííèÿ ôîíä. 96

ÔÈÍËÀÍÄÈß Ïåíñèîííàòà ñèñòåìà íà Ôèíëàíäèÿ ñòúïâà íà äâå îñíîâè. Ïúðâàòà îñíîâà å îñèãóðèòåëíà ñõåìà, êîÿòî ïîêðèâà öÿëîòî èêîíîìè÷åñêî àêòèâíî íàñåëåíèå, à âòîðàòà å óíèâåðñàëíà ñõåìà, êîÿòî îñèãóðÿâà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ. Äâåòå ñõåìè ñà èíòåãðèðàíè è êîãàòî äîõîäèòå íà ïåíñèîíåðèòå íàäâèøàò îïðåäåëåí ðàçìåð, íå ñå èçïëàùà íàöèîíàëíà ïåíñèÿ. Ïåíñèîííàòà ñèñòåìà íà Ôèíëàíäèÿ ñå ôèíàíñèðà ÷ðåç ñîöèàëíè îñèãóðîâêè, äàíúöè è äúðæàâíè ñóáñèäèè. Ñúùåñòâóâàò äâà âèäà ïåíñèè ñ ðàçëè÷íà îñèãóðèòåëíà òåæåñò: s Íàöèîíàëíàòà ïåíñèÿ ñå ôèíàíñèðà ñå ÷ðåç îñèãóðîâêè è äàíúöè. Òå ñå ïëàùàò îò ðàáîòîäàòåëèòå. Òåæåñòòà çà ðàáîòîäàòåëèòå îò ÷àñòíèÿ ñåêòîð å êàêòî ñëåäâà: 1.35%, 3.55% è 4.45% â çàâèñèìîñò îò ðàçìåðà ðàçõîäèòå çà ðàáîòíà çàïëàòà îò îáùèòå ðàçõîäè. Çà îáùèíèòå è öúðêâàòà å 2.40%. Çà äúðæàâàòà- 3.95%. s Çàäúëæèòåëíàòà îáâúðçàíà ñ äîõîäà ïåíñèÿ ñå ôèíàíñèðà ñå ÷ðåç îñèãóðîâêè è äúðæàâíè ñóáñèäèè. Ïëàùàò ñå îò ðàáîòîäàòåëÿ, çàåòèòå, ñàìîíàåòèòå, ôåðìåðèòå è ìîðÿöèòå. Çà ðàáîòîäàòåëèòå îò ÷àñòíèÿ ñåêòîð âíîñêàòà å 16.80%î, çà ìåñòíèòå âëàñòè- 17.45%, çà äúðæàâàòà- 18.90%, çà öúðêâàòà- 27.00%. Çàåòèòå ïëàùàò 4.6% îò ñâîåòî áðóòíî òðóäîâî âúçíàãðàæäåíèå. Ôåðìåðèòå è ñàìîíàåòèòå- 21.4%. Çà ìîðÿöèòå- 10.5% çà ðàáîòîäàòåëÿ è 10.5% çà çàåòèòå. Äúðæàâàòà ïëàùà îêîëî 29% îò ðàçõîäèòå çà íàöèîíàëíàòà ïåíñèÿ, íÿêîè ñïåöèôè÷íè ïîìîùè, ãîäèøíè ñóáñèäèè çà ïîêðèâàíå íà ñúùåñòâóâàùè äåôèöèòè. Êúì 2004ã. ïî åäèí èëè äðóã êàíàë, äúðæàâàòà å ïîêðèëà íàä 50% îò îáùèòå ðàçõîäè çà ïåíñèè. Íàöèîíàëíàòà ïåíñèÿ ñå ôèíàíñèðà íà ïðèíöèïà"pay-as-you-go", à çàäúëæèòåëíàòà îáâúðçàíà ñ äîõîäà ïåíñèÿ-÷ðåç ñìåñåíî ôèíàíñèðàíå. Îñèãóðÿâàíåòî çà íàöèîíàëíà ïåíñèÿ îáõâàùà âñè÷êè èíäèâèäè ìåæäó 16 è 65ã., æèâååùè íà òåðèòîðèÿòà íà Ôèíëàíäèÿ. Çà ñìåòêà íà òîâà, îñèãóðÿâàíåòî çà çàäúëæèòåëíàòà îáâúðçàíà ñ äîõîäà ïåíñèÿ å çàäúëæèòåëíî çà âñè÷êè çàåòè, ñàìîíàåòè, ôåðìåðè è ò.í. ìåæäó 23 è 65ã. Çà çàåòè íÿìà èçêëþ÷åíèÿ, à çà ñàìîíàåòè å âúçìîæíî èçêëþ÷åíèå, ñëåä 4 ìåñåöà çàïàçâàíå íà ñòàòóòà è ãîäèøåí îñèãóðèòåëåí äîõîä äî 5,504.14 åâðî çà ñàìîíàåòè è 2,752.07 åâðî çà ôåðìåðè. Ìèíèìàëíîòî èçèñêâàíå çà ïîëó÷àâàíå íà íàöèîíàëíà ïåíñèÿ å ïîíå òðè ãîäèíè ïðåñòîé âúâ Ôèíëàíäèÿ. Çà çàäúëæèòåëíàòà îáâúðçàíà ñ äîõîäà ïåíñèÿ å ïîíå åäèí ìåñåö çàåòîñò è çàïëàòà íàä îïðåäåëåí ìèíèìóì îò 229.34 åâðî íà ìåñåö. Çà ïî-êðàòêè ïåðèîäè è çà ïî-íèñêè äîõîäè, ïåíñèÿ ñå ïîëó÷àâà, àêî îáùèòå ãîäèøíè äîõîäè ñà íàä 723.60 åâðî. Óñëîâèÿòà çà ïîëó÷àâàíå íà ïúëíà íàöèîíàëíà ïåíñèÿ ñà 40ã. ïðåñòîé âúâ Ôèíëàíäèÿ, à çà çàäúëæèòåëíàòà îáâúðçàíà ñ äîõîäà ïåíñèÿ- 40ã. òðóä êàòî çàåò èëè ñàìîíàåò. Ñòàíäàðòíàòà âúçðàñò çà ïåíñèîíèðàíå å 65ã. çà ìúæåòå è æåíèòå. Íàëèöå å è îïöèÿ çà ïî-ðàííî ïåíñèîíèðàíå- íà 60ã. áåç äðóãè óñëîâèÿ. Èçïëàùàíåòî íà ïåíñèÿòà ìîæå äà áúäå îòëîæåíî âúâ âðåìåòî. Íÿìà ãîðíà âúçðàñòîâà ãðàíèöà. Ðåàëíî òîâà îçíà÷àâà ïîæèçíåíà òðóäîâà àêòèâíîñò. Èç÷èñëÿâàíåòî íà ïåíñèèòå å ðàçëè÷íî çà âñåêè âèä ïåíñèÿ. 97

Èç÷èñëÿâàíå íà íàöèîíàëíà ïåíñèÿ Âçåìàò ñå ïðåäâèä ãîäèíèòå ïðåñòîé âúâ Ôèíëàíäèÿ, ñåìåéíèÿò ñòàòóñ, ðàçìåðúò íà äðóãèòå äîõîäè è îáùèíàòà, â êîÿòî èíäèâèäúò æèâåå. Ïúëíèÿò ðàçìåð íà ïåíñèÿòà å ìåæäó 419.16 åâðî è 496.38 åâðî ñïîðåä ñåìåéíèÿ ñòàòóñ è îáùèíàòà. Àêî ãîäèíèòå íà ïðåñòîÿ ñà ïî-ìàëêî îò 40, ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà íàìàëÿâà ïðîïîðöèîíàëíî ñúîáðàçíî áðîÿ íà ãîäèíèòå ïîä 40. Ðàçìåðúò íà îñòàíàëèòå äîõîäè íà ïåíñèîíåðà íàìàëÿâàò ñ 50% íàöèîíàëíà ïåíñèÿ, ñòèãà òå äà íàäâèøàâàò 559 åâðî ãîäèøíî. Íå ñå îò÷èòà íàëè÷èåòî íà çàâèñèì ñúïðóã. Çà âñÿêî äåòå äî 16ã. êúì ïåíñèÿòà ñå äîáàâÿò 18.41 åâðî íà ìåñåö, äîðè è íà òåçè ïåíñèîíåðè, êîèòî íå ïîëó÷àâàò íàöèîíàëíà ïåíñèÿ ïîðàäè äîõîäè ñ âèñîê ðàçìåð. Êúì íàöèîíàëíàòà ïåíñèÿ ñå ïîëàãà äîáàâêà, êîÿòî îáåçïå÷àâà ïîòåíöèàëíèÿ ðèñê îò ôèçè÷åñêà çàâèñèìîñò(îò ãðèæè îò òðåòî ëèöå). Äîáàâêèòå ñà òðè êàòåãîðèè: 51.97 åâðî, 128.93 åâðî è 257.84 åâðî íà ìåñåö. Òîâà ñà ìàêñèìàëíèòå ðàçìåðè, êîèòî ñå ðåäóöèðàò â çàâèñèìîñò îò áðîÿ íà ãîäèíèòå, ïðåêàðàíè âúâ Ôèíëàíäèÿ. Èç÷èñëÿâàíå íà çàäúëæèòåëíàòà îáâúðçàíà ñ äîõîäà ïåíñèÿ Âçåìàò ñå ïðåäâèä ðàçìåðúò íà îñèãóðèòåëíèòå äîõîäè è ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ. Öåëòà å äà ñå äîñòèãíàò 60% îò ïîëó÷àâàíàòà çàïëàòà ñëåä 40ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Ïðè èç÷èñëÿâàíå íà ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà ñå èçïîëçâà 1.5% îò ñóìàòà íà ãîäèøíèòå äîõîäè çà âñÿêà ãîäèíà. Çà òðóä ñëåä 60ã.- 2.5%. Çà áàçà ñå âçåìàò äîõîäèòå â ïîñëåäíèòå 10ã. Íÿìà òàâàí íà ìàêñèìàëíèÿ îñèãóðèòåëåí äîõîä. Íå ñå îò÷èòà íàëè÷èåòî íà çàâèñèì ñúïðóã èëè äåöà. Íÿìà ìèíèìàëíà è ìàêñèìàëíà ïåíñèÿ. Ïåíñèÿòà, ïîëó÷àâàíà ïðè ïî-ðàííî ïåíñèîíèðàíå ñå ðåäóöèðà ñ 0.4% çà âñåêè ìåñåö, êîéòî ëèïñâà äî 65ã. Íàöèîíàëíàòà ïåíñèÿ ñå êîðèãèðà â çàâèñèìîñò îò åâîëþöèÿòà â èíäåêñà çà èçäðúæêàòà çà æèâîòà. Çàäúëæèòåëíàòà îáâúðçàíà ñ äîõîäà ïåíñèÿ ñå êîðèãèðà ñúñ ñðåäíàòà àðèòìåòè÷íà ñòîéíîñò íà èíäåêñà íà èíôëàöèÿòà è èíäåêñà íà íàðàñòâàíå íà ðàáîòíèòå çàïëàòè. Ïåíñèèòå ñà îáåêò íà äàíú÷íî îáëàãàíå. Íå ñå ïëàùà äàíúê, àêî ïåíñèîíåðúò ïîëó÷àâà ñàìî íàöèîíàëíà ïåíñèÿ, à ìàëêèòå ïåíñèè ñå îáëàãàò ñ ïî-íèñêè äàíú÷íè ñòàâêè. Ñïåöèàëíèòå äîáàâêè íå ñå îáëàãàò. Ïåíñèîíåðèòå ïëàùàò 1.5% çà îñèãóðÿâàíå ïðè áîëåñò. 98

ÔÐÀÍÖÈß I. Îñíîâíè ïðèíöèïè â ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà 1. Êîè õîðà ñà îáõâàíàòè â ñèñòåìàòà Àìáèöèèòå íà ïîñòàíîâëåíèÿòà îò 1945 ã. çà ñúçäàâàíå íà ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíà ñèñòåìà ñå îñúùåñòâÿâàò åäâà ïðåç 70-òå ãîäèíè. Ïåíñèîííàòà ñèñòåìà ïîñòåïåííî ñå ðàçøèðÿâà ñ âúâåæäàíåòî íà ñïåöèàëèçèðàíè ñõåìè çà ïðîôåñèîíàëíè êàòåãîðèè, êîèòî ïúðâîíà÷àëíî íå ñà áèëè îáõâàíàòè(íåùàòíèòå ðàáîòíèöè, íåçàåòèòå â ñåëñêîòî ñòîïàíñòâî – ïðåç 1948 ã., çåìåäåëöèòå – ïðåç 1952 ã.) è ñ îòïóñêàíåòî íà îïðåäåëåí ìèíèìóì îò ïîìîùè çà âñåêè âúçðàñòåí ÷îâåê áåç ñðåäñòâà è áåç ó÷àñòèå â êàêâàòî è äà áèëî ïåíñèîííà ñõåìà (1952 ã.). Ñúñ çàêîíèòå îò 1974 è 1978 ã. âå÷å ñå îáõâàùàò è õîðàòà, êîèòî äîòîãàâà ïî ïðèíöèï ñà îñòàâàëè èçâúí ïåíñèîííîòî îñèãóðÿâàíå(çàòâîðíèöè, äåéöè íà èçêóñòâîòî è õóäîæåñòâåíè òâîðöè, áðà÷íè ïàðòíüîðè, êîèòî ïîìàãàò íà ñâîÿ ñúïðóã èëè ñúïðóãà, äîìàêèíè, îòãîâàðÿùè íà îïðåäåëåíè óñëîâèÿ, è ò.í.). Äíåñ ôàêòè÷åñêè å îáõâàíàòî öÿëîòî ðàáîòåùî íàñåëåíèå. Íî âñå îùå íÿìà èçöÿëî åäèííà ñèñòåìà. Ñúùåñòâóâàíåòî ïðåäè 1945 ã. íà ñïåöèàëíè ñõåìè çà ùàòíè ðàáîòíèöè è ñèëíîòî íåæåëàíèå íà íåùàòíèòå ðàáîòíèöè äà áúäàò âêëþ÷åíè â åäíà îáùà ñèñòåìà îáÿñíÿâà äíåøíîòî ðàçäåëåíèå íà ïåíñèîííîòî îñèãóðÿâàíå íà 26 îñíîâíè ñõåìè. È âñå ïàê èìà òåíäåíöèÿ êúì óåäíàêâÿâàíå íà âîäåùèòå ïðàâèëà è ïðèíöèïè: îñíîâíèòå ñõåìè çà íàåìíèòå ñåëñêîñòîïàíñêè ðàáîòíèöè, çàíàÿò÷èèòå è òúðãîâöèòå äíåñ ñà ïðèâåäåíè â ïúëíî ñúîòâåòñòâèå ñ îñíîâíèòå ðàçïîðåäáè çà ùàòíèòå ðàáîòíèöè. Òåçè 26 ñõåìè ìîãàò äà ñå ãðóïèðàò â òðè êàòåãîðèè: çà íåùàòíè ðàáîòíèöè(çàíàÿò÷èè, òúðãîâöè, õîðà ñúñ ñâîáîäíè ïðîôåñèè, çåìåäåëöè è ò.í.), çà ùàòíè ðàáîòíèöè ñ ïî-îñîáåí ñòàòóò(äúðæàâíè ñëóæèòåëè) è çà ùàòíè ðàáîòíèöè â ÷àñòíèÿ ñåêòîð. Ïðîöåíòèòå ñà ñúîòâåòíî 11%, 21% è 68%. Ñïåöèàëèçèðàíèòå ñõåìè ñå îñíîâàâàò íà óñòàíîâåíèòå â çàêîíà óñëîâèÿ è ïðàâèëà çà ïåíñèîíèðàíå. Ñ èçêëþ÷åíèå íà ñõåìàòà çà ìèíüîðèòå, ïðè äðóãèòå íÿìà ðàçëèêà ìåæäó îñíîâíàòà ïåíñèÿ çà ïðîñëóæåíî âðåìå è ñðåäñòâàòà îò äîïúëíèòåëíèòå ïåíñèîííè ôîíäîâå. Òå ñà"ñàìîñòîÿòåëíè" èëè"îáâúðçàíè" ñõåìè – ïðè òÿõ ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà çàâèñè íåïîñðåäñòâåíî îò òðóäîâèòå óñëîâèÿ, ïðè êîèòî ñå ïåíñèîíèðà äàäåí ÷îâåê. Äðóãèòå ñõåìè, êîèòî îáõâàùàò ïî÷òè 80% îò ðàáîòåùîòî íàñåëåíèå, ñà îñíîâíè è ñå ãðàäÿò ïðåäè âñè÷êî íà îñèãóðèòåëíèÿ ïðèíöèï, êàòî ñå äîáàâÿò(ñ íÿêîè èçêëþ÷åíèÿ – ñõåìèòå çà åäíîëè÷íè çåìåäåëñêè ñòîïàíè è òúðãîâöè) çàäúëæèòåëíè äîïúëíèòåëíè ñõåìè. 2. Ñõåìè çà äîïúëíèòåëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå. Òå çàåìàò âàæíî ìÿñòî. Ùàòíèòå ðàáîòíèöè â ÷àñòíèÿ ñåêòîð è â ñåëñêîòî ñòîïàíñòâî èìàò äîãîâîðíè äîïúëíèòåëíè ñõåìè, êîèòî ôóíêöèîíèðàò íà ïðèíöèïà íà ðàçïðåäåëåíèåòî è ó÷àñòèåòî â òÿõ ñå ðåãóëèðà ñúñ çàêîí îò 1973 ã. Êàòî èçêëþ÷èì çåìåäåëñêèòå ñòîïàíè è òúðãîâöèòå, ïîäîáíè çàäúëæèòåëíè äîïúëíèòåëíè ñõåìè, îñíîâàíè íà ðàçïðåäåëèòåëíèÿ ïðèíöèï, èìàò è õîðàòà ñúñ ñâîáîäíè ïðîôåñèè. Îñâåí òåçè ñõåìè, ïàê â ðàìêèòå íà îòäåëíèòå ïðîôåñèè, ñúùåñòâóâàò è äðóãè ìåõàíèçìè. Çà ùàòíèòå ðàáîòíèöè ñõåìèòå ñà îðãàíèçèðàíè íà êîëåêòèâíà îñíîâà è çàñÿãàò âñè÷êè ùàòíè ðàáîòíèöè îò äàäåíî ïðåäïðèÿòèå èëè ïðîôåñèîíàëåí îòðàñúë. 99

Òå ìîãàò äà âêëþ÷âàò çàäúëæåíèÿ âúâ âðúçêà ñ áàëàíñà íà ïðåäïðèÿòèåòî, ñõåìè, ðúêîâîäåíè îò äîïúëíèòåëíè îñèãóðèòåëíè èíñòèòóöèè(òîâà ñå ïðåêðàòÿâà ïðåç 1994 ã.) èëè ñõåìè, ÷ðåç êîèòî ñå óâåëè÷àâàò äîáðîâîëíèòå âíîñêè â çàñòðàõîâàòåëíè ïîëèöè ñ îðãàíèçàöèè, îáõâàíàòè îò îñèãóðèòåëíîòî çàêîíîäàòåëñòâî. Èìà è äîïúëíèòåëíè ñõåìè ïî èçáîð çà õîðàòà ñúñ ñâîáîäíè ïðîôåñèè è òå ñå óïðàâëÿâàò îò òåõíèòå ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíè êîìïàíèè. Íàêðàÿ îðãàíèçàöèè, îáõâàíàòè îò îñèãóðèòåëíîòî çàêîíîäàòåëñòâî, ñúùî ïðåäëàãàò íåçàäúëæèòåëíè ïðîôåñèîíàëíè ïåíñèîííè ñõåìè íà õîðàòà ñúñ ñâîáîäíè ïðîôåñèè è ùàòíèòå ðàáîòíèöè, ó÷àñòâàùè â ñïåöèàëèçèðàíè ñõåìè, ïî-êîíêðåòíî – äúðæàâíèòå ñëóæèòåëè. Íî òåçè äîáðîâîëíè ñõåìè çàñÿãàò ìàëêà ÷àñò îò ðàáîòåùîòî íàñåëåíèå. Ïî îòíîøåíèå íà èíäèâèäóàëíèòå ïåíñèè â ÷àñòíèÿ ñåêòîð å âúçìîæíî ó÷àñòèå â ëè÷íè ïåíñèîííè ñõåìè çà ïîêðèâàíå íà ëè÷íèòå íóæäè. Ïîäîáíè äîãîâîðè ñå ïðåäëàãàò ïðåäèìíî îò êîìïàíèè, ñâúðçàíè ñ îñèãóðèòåëíîòî çàêîíîäàòåëñòâî. Ñïîðåä òåçè æèâîòî-çàñòðàõîâàòåëíè äîãîâîðè ñ ðåäîâíè âíîñêè â ÿñíî ïîñî÷åíè ðàìêè õîðàòà èìàò ïðàâî íà äàíú÷íè îáëåê÷åíèÿ âúç îñíîâà íà ñâîèòå ïëàùàíèÿ èëè äîïúëíèòåëíî âíåñåíè ñðåäñòâà. II. Ôèíàíñèðàíå íà ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà Êàêúâ å îñíîâíèÿò ïðèíöèï çà ôèíàíñèðàíå íà îáùàòà ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíà ñèñòåìà(êàïèòàëèçàöèÿ, ðàçïðåäåëåíèå èëè ñìåñåíà ñèñòåìà)? Íàñòúïèëè ëè ñà ïðîìåíè ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè? Ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíèòå ñõåìè çà ùàòíèòå ðàáîòíèöè è õîðàòà ñúñ ñâîáîäíè ïðîôåñèè îò ñàìîòî íà÷àëî ôóíêöèîíèðàò âúç îñíîâà íà ïðèíöèïà çà ðàçïðåäåëåíèå. Íî ïðåç 1998 ã. ñå ñúçäàâà ðåçåðâåí ôîíä, ïðåäíàçíà÷åí äà ïîääúðæà òåçè ñõåìè, êîãàòî òå çàïî÷âàò äà ñå íóæäàÿò îò ïîâå÷å ñðåäñòâà â ñëåäñòâèå íà äåìîãðàôñêèòå ïðîìåíè. Òîçè ôîíä ñå ôèíàíñèðà ñ äîïúëíèòåëíè ñðåäñòâà, ïîëó÷åíè ÷ðåç îïðåäåëåíè ìåõàíèçìè – ïðåäè âñè÷êî îò ïåíñèîííèÿ ñîëèäàðåí ôîíä. Äîïúëíèòåëíèòå ñõåìè ñúùî ôóíêöèîíèðàò íà ïðèíöèïà íà ðàçïðåäåëåíèåòî. Îò ñúçäàâàíåòî ñè è ñïåöèàëèçèðàíèòå ñõåìè äåéñòâàò íà òîçè ïðèíöèï. Ñàìî åäíà îò òÿõ èçïîëçâà ñìåñåíà ñèñòåìà(÷àñòè÷íà êàïèòàëèçàöèÿ) – ñïåöèàëèçèðàíàòà ñõåìà çà ñëóæèòåëè â Íàöèîíàëíàòà áàíêà íà Ôðàíöèÿ. Ñ èçêëþ÷åíèå íà ñõåìàòà çà íàåìíè ñåëñêîñòîïàíñêè ðàáîòíèöè, ñúùåñòâåíà ÷àñò îò êîÿòî ñå îñèãóðÿâà îò äúðæàâíèÿ áþäæåò, îñíîâíèòå è äîïúëíèòåëíèòå ñõåìè â ÷àñòíèÿ ñåêòîð ñå ôèíàíñèðàò ïðåäèìíî ñ âíîñêè. Êàêòî çà ùàòíèòå ðàáîòíèöè â ÷àñòíèÿ ñåêòîð, ñúçäàâàíåòî íà ïåíñèîíåí ñîëèäàðåí ôîíä ïðåç 1993 ã. çíà÷èòåëíî ïðîìåíÿ ñòðóêòóðàòà íà ôèíàíñèðàíåòî.  îáùàòà ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíà ñõåìà âíîñêèòå íà ðàáîòîäàòåëèòå è ðàáîòíèöèòå ïðåäñòàâëÿâàò ñàìî 41 è 31% îò ñðåäñòâàòà çà 1999 ã. Îñòàòúêúò ñå èçïëàùà îò äúðæàâàòà ïîä ôîðìàòà íà êîìïåíñàöèÿ çà îáëåê÷àâàíåòî íà îñèãóðèòåëíàòà òåæåñò, êàòî ÷àñò îò ïîëèòèêàòà çà çàåòîñòòà(5%) èäâà íåïîñðåäñòâåíî îò äàíúöèòå çà òîâà(1%) èëè íåïðÿêî – ÷ðåç ïëàùàíèÿ îò äðóãè ñõåìè èëè îò ïåíñèîííèÿ ñîëèäàðåí ôîíä, ïî-òî÷íî ôèíàíñèðàíå íà ìèíèìàëíèòå ïåíñèè, óâåëè÷àâàíå íà ñåìåéíèòå íàäáàâêè, ïîìîùè ïðè áåçðàáîòèöà èëè ðàííî ïåíñèîíèðàíå è ò.í.(22%). Îãðîìíà ÷àñò îò ñïåöèàëèçèðàíèòå ñõåìè ñå ôèíàíñèðàò ïðåäè âñè÷êî(à çà äúðæàâíèòå ñëóæèòåëè – îñíîâíî) ÷ðåç ñîöèàëíè âíîñêè. 100

III. Óñëîâèÿ çà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ Çà äà ó÷àñòâà â îáùàòà ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíà ñõåìà, ÷îâåê òðÿáâà äà îòãîâàðÿ íà òðè óñëîâèÿ: äà å èçïëàùàë âíîñêè â òàçè ñõåìà íàé-ìàëêî åäíî òðèìåñå÷èå, äà å ïðåóñòàíîâèë òðóäîâàòà ñè äåéíîñò(èçêëþ÷åíèå ñà ñëó÷àèòå íà ïîñòåïåííî ïåíñèîíèðàíå) è äà å íàé-ìàëêî íà 60 ãîäèíè. Êîãàòî íàâúðøè 65 ãîäèíè, íåçàâèñèìî îò ïåðèîäà, ïðåç êîéòî å èçïëàùàë îñèãóðèòåëíè âíîñêè, âúçðàñòíèÿò ïîëó÷àâà 50% îò ñâîÿòà ïúëíà ïåíñèÿ. Òîâà å âúçìîæíî è íà 60 ãîäèíè, àêî ÷îâåê ñå å îñèãóðÿâàë ïðåç èçâåñòåí ïåðèîä â ïîâå÷å ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíè ñõåìè. Àêî õîðàòà íå îòãîâàðÿò íà óñëîâèÿòà çà ïîëó÷àâàíå íà ïúëíà ïåíñèÿ, êîãàòî íàâúðøàò 65 èëè 60 ãîäèíè, òå ìîãàò äà âçåìàò íåïúëíà ïåíñèÿ èëè ÷àñòè÷íà ïåíñèÿ. Ïðè íåÿ êîåôèöèåíòúò ñå îïðåäåëÿ èëè êàòî òðèìåñå÷èÿòà ñ íåèçïëàòåíè îñèãóðèòåëíè âíîñêè ñå ñúîòíåñàò ñ îñèãóðèòåëíèÿ ïåðèîä çà ïúëíà ïåíñèÿ, èëè êàòî çà áðîÿ íà òðèìåñå÷èÿòà, îñòàâàùè äî íàâúðøâàíå íà 65 ãîäèíè, ñå èç÷èñëè ñóìà îò 1.25% íà òðèìåñå÷èå. Ïðàâî íà ïåíñèÿ ñå ïðèäîáèâà ñëåä 60 ãîäèíè. Ñúãëàñíî ðåôîðìàòà îò 1982 ã., õîðàòà ìîãàò äà ïîëó÷àò ïúëíà ïåíñèÿ íà òàçè âúçðàñò, àêî ñà èçïëàùàëè îñèãóðîâêè çà îïðåäåëåí ïåðèîä. Îáùàòà ñõåìà íå âêëþ÷âà ìåõàíèçúì çà ðàííî ïåíñèîíèðàíå ïðåäè 60 ãîäèíè è ñðåäíàòà âúçðàñò òóê å 61.62(61.19 ãîäèíè çà îñèãóðÿâàëèòå ñå ìúæå è 62.14 ãîäèíè çà îñèãóðÿâàëèòå ñå æåíè). Èçâúí ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà èìà ìåõàíèçìè çà ðàííî ïðåêúñâàíå íà òðóäîâàòà çàåòîñò, äî êîèòî ñåãà ïðèáÿãâà åäèí íà âñåêè ïåò äóøè íà âúçðàñò ìåæäó 55 è 59 ãîäèíè. 1. Ôàêòîðè, îò êîèòî çàâèñè ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà Ñòîéíîñòòà íà ïåíñèÿòà ïðè îáùàòà ñõåìà ñå îïðåäåëÿ îò ñðåäíàòà ãîäèøíà çàïëàòà â ðàìêèòå íà èçâåñòíè ãðàíèöè(ìàêñèìàëíàòà ãîäèøíà ñóìà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå ïðåç 1999 ã. å 173,640 ôðàíêà) è îò îñèãóðèòåëíèÿ ïåðèîä ïî òàçè ñõåìà. Çà ïîëó÷àâàíå íà ïúëíà ïåíñèÿ çà ïðîñëóæåíî âðåìå çàïëàòàòà, êîÿòî ñå èçïîëçâà êàòî îñíîâà çà èç÷èñëåíèå äî 1993 ã., å îñðåäíåíàòà ñòîéíîñò ïðåç äåñåòòå íàé-äîáðè ãîäèíè. Ñëåä ðåôîðìàòà ïðåç 1993 ã. áðîÿò íà ãîäèíèòå íàðàñòâà åæåãîäíî ñ ïî åäíà, òàêà ÷å ïðåç 2008 ã. äà äîñòèãíå 25 îò íàé-äîáðèòå ãîäèíè. Ñúùîòî ñå îòíàñÿ è çà èçèñêâàíèÿ îñèãóðèòåëåí ïåðèîä íà ó÷àñòèå âúâ âñè÷êè îñèãóðèòåëíè ñõåìè ïðåç òðóäîâèÿ ñòàæ, âçåòè çàåäíî: äî 1993 ã. ñà áèëè íåîáõîäèìè íàé-ìàëêî 150 òðèìåñå÷èÿ. Ñëåä òîâà ñå óâåëè÷àâàò ñ åäíî òðèìåñå÷èå íà ãîäèíà, òàêà ÷å îò 1994 äî 2003 ã. äà äîñòèãíàò ïîñòåïåííî 160 òðèìåñå÷èÿ. 2. Ìåòîä çà èç÷èñëÿâàíå Ïðè îáùàòà ñõåìà ìåòîäúò çà èç÷èñëÿâàíå íà ïåíñèÿòà(Ï) ñå áàçèðà íà ñëåäíèòå åëåìåíòè: ëèêâèäíà ñòîéíîñò(Ò), ðàâíÿâàùà ñå íà 50%, ñòîéíîñò íà îòñòúïêàòà(t), ðàâíà íà 1.25% çà òðèìåñå÷èå áåç îñèãóðèòåëíè âíîñêè, áðîé íà òðèìåñå÷èÿòà áåç âíîñêè(n), òàêà ÷å äà ñå äîñòèãíàò 160 òðèìåñå÷èÿ(ïðåäè ðåôîðìàòà – 150); ïåðèîä íà èçïëàùàíè âíîñêè êúì îáùàòà ñõåìà(Ä) ñ ãîðíà ãðàíèöà îò 150 òðèìåñå÷èÿ, ñðåäíà ãîäèøíà çàïëàòà(ÑÃÇ), èç÷èñëåíà âúç îñíîâà íà 25-òå íàé-äîáðè ãîäèíè è èíäåêñèðàíà ñïîðåä ðúñòà íà öåíèòå (ïðåäè ðåôîðìàòà ñå âçèìàò 10-òå íàé-äîáðè ãîäèíè è ñóìèòå ñå èíäåêñèðàò ñïîðåä òîãàâàøíèòå çàïëàòè). Ñòîéíîñòòà íà ïåíñèÿòà ñå èç÷èñëÿâà ïî ôîðìóëàòà: Ï=(Ò- tn) × (Ä ÷ 150) × ÑÃÇ 101

3. Ñåìåéíî ïîëîæåíèå Ïðè îáùàòà ñõåìà ñåìåéíîòî ïîëîæåíèå ñå âçåìà ïðåäâèä, êîãàòî ñå èç÷èñëÿâà îñèãóðèòåëíèÿò ïåðèîä: ïðè æåíèòå ñå äîáàâÿò 8 òðèìåñå÷èÿ çà äåòå, îòãëåæäàíî ïîíå 9 ãîäèíè, ïðåäè äà íàâúðøè 16. Ïåðèîäèòå, ïðåç êîèòî áàùàòà èëè ìàéêàòà âçèìàò îòïóñêà, çà äà ñå ãðèæàò çà ñâîåòî äåòå, â íÿêîè ñëó÷àè ñúùî ñå èìàò ïðåäâèä ïðè èç÷èñëÿâàíåòî íà îñèãóðèòåëíèÿ ïåðèîä. Íî òîâà âòîðî óâåëè÷åíèå íå ìîæå äà ñå äîáàâè êúì ïúðâîòî óâåëè÷åíèå îò 8 òðèìåñå÷èÿ çà ìàéêàòà. Ñåìåéíîòî ïîëîæåíèå å ôàêòîð çà ñòîéíîñòòà íà ïåíñèÿòà è ïðè ñëåäíèòå äâå îáñòîÿòåëñòâà: s Ïåíñèÿòà ñå óâåëè÷àâà ñ 10%, êîãàòî ÷îâåê èìà ïîíå òðè äåöà èëè å ãëåäàë ïîíå òðè äåöà â ïðîäúëæåíèå íàé-ìàëêî íà 9 ãîäèíè, ïðåäè äà íàâúðøàò 16. Âñåêè îò äâàìàòà ñúïðóçè ìîæå äà ñå âúçïîëçâà îò òîâà ïðàâî; s Óâåëè÷åíèå ïðè ãðèæà çà áðà÷íèÿ ïàðòíüîð: ïåíñèÿòà íàðàñòâà ñ òâúðäà ñóìà îò 4,000 ôðàíêà, êîãàòî åäèíèÿò ïàðòíüîð ñå ãðèæè çà äðóãèÿ, êîéòî ñúùî å ïåíñèîíåð, íàâúðøèë 65 ãîäèíè(èëè 60 â ñëó÷àèòå íà íåòðóäîñïîñîáíîñò), íå ïîëó÷àâà ñîáñòâåíà ïåíñèÿ èëè ïîìîùè, íèòî ñóìè îò ïðåäèøåí ñúïðóã èëè ñúïðóãà è íå ðàçïîëàãà ñúñ ñðåäñòâà, íàäõâúðëÿùè îïðåäåëåíà ñòîéíîñò. Âúçìîæíî å äà ñå èçïëàòè íàëè÷íàòà ðàçëèêà, êîãàòî ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà èëè ïîìîùèòå å ïî-íèñúê îò ðàçìåðà íà óâåëè÷åíèåòî.  îáùàòà ñõåìà ñúùåñòâóâà è ïðàâîòî íà íàñëåäñòâåíà ïåíñèÿ îò ïî÷èíàë áðà÷åí ïàðòíüîð. Òàçè ïåíñèÿ ñå äàâà(ñúîáðàçíî èìîòíèÿ öåíç) íà íàñòîÿùèÿ èëè áèâøèÿ áðà÷åí ïàðòíüîð, àêî å íàâúðøèë 55 ãîäèíè è å èëè å áèë æåíåí çà ïî÷èíàëèÿ íàé-ìàëêî äâå ãîäèíè äî äàòàòà íà ñìúðòòà. Àêî îò áðàêà å ðîäåíî äåòå, íÿìà òàêîâà îãðàíè÷åíèå. Ñòîéíîñòòà íà íàñëåäñòâåíàòà ïåíñèÿ å 54% îò ñóìàòà, êîÿòî ïåíñèîíåðúò ïîëó÷àâà èëè å ïîëó÷àâàë. 4. Èíäåêñàöèÿ Ñëåä 1978 ã. ïåíñèèòå ïî îáùàòà ñõåìà âñÿêà ãîäèíà ñå îñúâðåìåíÿâàò â çàâèñèìîñò îò ïðîìåíèòå â ïîòðåáèòåëñêèòå öåíè è åâåíòóàëíîòî íàðàñòâàíå íà ïîêóïàòåëíàòà ñïîñîáíîñò ïðè ùàòíèòå ðàáîòíèöè. IV. Äåìîãðàôñêèòå ïðîìåíè è ïåíñèîííàòà ñèñòåìà 1. Äåìîãðàôñêè òåíäåíöèè Õîðàòà íàä 65 ãîäèíè ïðåäñòàâëÿâàò 14% îò öÿëîòî íàñåëåíèå ïðåç 1980 ã., 13.9% ïðåç 1990 ã. è 14.9% – ïðåç 1995 ã. Çà 2000 ã. òåõíèÿò äÿë å ìåæäó 15.8 è 16%, çà 2010 ã. ñå ïðåäâèæäà äà áúäå ìåæäó 16.5 è 17.3%, çà 2020 – ìåæäó 19.9 è 21.6%, çà 2030 ã. – ìåæäó 22.7 è 25.9%. Íà ìàêðîèêîíîìè÷åñêî íèâî äåìîãðàôñêîòî ñúîòíîøåíèå(ìåæäó íàñåëåíèåòî íàä 60 ãîäèíè è íàñåëåíèåòî îò 20 äî 59 ãîäèíè) ñå ïðîìåíÿ òàêà: 3.25 äóøè íàä 60 ãîäèíè íà âñåêè 10 äóøè â òðóäîñïîñîáíà âúçðàñò ïðåç 1980 ã. ñðåùó 3.7 âúçðàñòíè õîðà íà âñåêè 10 ðàáîòåùè ïðåç 1995 ã. Çàíàïðåä äåëúò íà ïåíñèîíåðèòå ùå ñå óâåëè÷àâà ñèëíî ïîðàäè íàðàñòâàùàòà ïðîäúëæèòåëíîñò íà æèâîòà è ïîðàäè ôàêòà, ÷å ìíîãî îò ñëåäâîåííèòå ïîêîëåíèÿ äîñòèãàò ïåíñèîííà âúçðàñò. Ñúîòíîøåíèåòî ìåæäó áðîÿ íà õîðàòà íàä 60 ã. è áðîÿ íà ðàáîòåùèòå ùå íàðàñòâà îò 3.8 ïðåç 2000 ã. íà 4.3 ïðåç 2010-òà, 5.3 ïðåç 2020-òà è 6.3 ïðåç 2030-òà, àêî ïðèðàñòúò îò ðàæäàåìîñòòà å 1.8. Ïðè îáùàòà ñõåìà çà ùàòíè ðàáîòíèöè ñúîòíîøåíèåòî ìåæäó áðîÿ íà ðàáîòåùèòå, êîèòî ïëàùàò îñèãóðèòåëíè âíîñêè, è áðîÿ íà ïåíñèîíåðèòå å 1.6 102

êúì 1 ïðåç 2000 ã., 1.5 ïðåç 2010-òà, 1.2 ïðåç 2020-òà è 1 ïðåç 2030 ã. ïðè ñúùèÿ ïðèðàñò íà ðàæäàåìîñòòà – 1.8 è ïîñòîÿííà áåçðàáîòèöà 6%. Çà ïåíñèîííàòà ñõåìà íà äúðæàâíèòå ñëóæèòåëè ñúùîòî ñúîòíîøåíèå å 1.8 ïðåç 2000 ã., 1.4 ïðåç 2010-òà, 1.1 ïðåç 2020-òà è 1 ïðåç 2030 ã. 2. Ðåôîðìè Öåëòà íà ðåôîðìàòà îò 1993 ã. â îáùàòà ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíà ñõåìà è â ïðèðàâíåíèòå êúì íåÿ ñõåìè çà õîðà ñúñ ñâîáîäíè ïðîôåñèè(ñúùî çà òúðãîâöè è çàíàÿò÷èè) å"äà ñå çàïàçÿò îñíîâíèòå ïðàâà íà îñèãóðÿâàëèòå ñå è ìåõàíèçìèòå çà ñîëèäàðíî ðàçïðåäåëåíèå, êàòà ñå ãàðàíòèðà ðàâíîïîñòàâåíîñò ìåæäó ïîêîëåíèÿòà, ó÷àñòâàùè â óñèëèÿòà çà êîíòðîë íàä ïåíñèîííèòå ðàçõîäè". Òàçè ðåôîðìà çàñÿãà: s ôèíàíñèðàíåòî: ñúçäàâàíå íà ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëåí"ñîëèäàðåí" ôîíä, êîéòî ñå ïîïúëâà îò ïðåäíàçíà÷åíèòå çà òîâà äàíúöè(äîíÿêúäå è îò îáùèòå âíîñêè ñà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå); s ðàçøèðÿâàíå íà áàçàòà çà ôèíàíñèðàíå íà ñõåìèòå, êàòî ôîíäúò ñòàíå îòãîâîðåí çà èçïëàùàíå íà"ñîëèäàðíè" ïîìîùè(îïðåäåëåíà ìèíèìàëíà ñóìà çà íàâúðøåíà âúçðàñò, ïîìîùè ïðè áåçðàáîòèöà, ñåìåéíè íàäáàâêè è ò.í.); s èç÷èñëÿâàíåòî íà ïåíñèÿòà: à) Êàòà áàçà çà òîâà èç÷èñëåíèå ñå èçïîëçâà èíäåêñàöèÿòà íà öåíèòå ñïðÿìî çàïëàòèòå çà ïåðèîä îò 5 ãîäèíè(äî 1978 ã. ïåíñèèòå ñå èíäåêñèðàò ñïðÿìî çàïëàòèòå); á) ïîñòîÿííî ñå óâåëè÷àâà ñ ïî åäíî òðèìåñå÷èå ãîäèøíî áàçàòà çà ñðåäíàòà çàïëàòà, èçïîëçâàíà çà îïðåäåëÿíå íà ïåíñèÿòà(îò 10-òå íàé-äîáðè ãîäèíè ïîñòåïåííî ñå ïðåìèíàâà êúì 25, êàòî ïðåõîäúò òðÿáâà äà çàâúðøè ïðåç 2008 ã.); â) ñ ïî åäíî òðèìåñå÷èå íàðàñòâà ïîñòåïåííî îñèãóðèòåëíèÿò ïåðèîä, íåîáõîäèì çà ïîëó÷àâàíå íà ïúëíà ïåíñèÿ(îò 150 ñå ïðåìèíàâà êúì 160 òðèìåñå÷èÿ, êîåòî òðÿáâà äà ïðèêëþ÷è ïðåç 2003 ã.); s èíäåêñàöèÿòà íà ñúùåñòâóâàùèòå(ò.å. âå÷å èçïëàùàíèòå) ïåíñèè: ñòîéíîñòòà èì òðÿáâà äà ñå îïðåäåëÿ ñïîðåä ïðàâèëîòî çà èíäåêñàöèÿ, ïðèëîæåíî êúì çàïëàòèòå, êîèòî ñå èçïîëçâàò êàòî îñíîâà çà èç÷èñëÿâàíå íà ïåíñèèòå.  êðàÿ íà 1998 ã. ñå ñúçäàâà ðåçåðâåí ôîíä, êúäåòî äà ñå ñúáèðàò ñðåäñòâàòà çà ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíèòå ñõåìè çà ùàòíè ðàáîòíèöè â ÷àñòíèÿ ñåêòîð, òúðãîâöè, çàíàÿò÷èè è âðåìåííè ñåëñêîñòîïàíñêè ðàáîòíèöè, òúé êàòî çà äåìîãðàôñêîòî ñòàðååíå íà íàñåëåíèåòî òðÿáâà äà ñå âçåìàò ìåðêè. Ñåãà êúì òîçè ôîíä ñå íàñî÷âàò îïðåäåëåíè ñðåäñòâà. Òîé å ñúçäàäåí ñ 2 áèëèîíà ôðàíêà, à ïðåç 2000 ã. ñå å î÷àêâàëî äà ïîëó÷è îùå 20 áèëèîíà. Ñ èçêëþ÷åíèå íà ïðàâèëàòà çà èíäåêñàöèÿ òàçè ðåôîðìà íå çàñÿãà ñïåöèàëèçèðàíèòå ñõåìè çà ùàòíè ðàáîòíèöè.  çàäúëæèòåëíèòå äîïúëíèòåëíè ñõåìè çà ùàòíè ðàáîòíèöè íàñòúïâàò ñúùåñòâåíè ïðîìåíè âúâ âðúçêà ñ ïîäïèñàíèòå ïðåç 1993 è 1996ã. ñïîðàçóìåíèÿ. 3. Áúäåùåòî Ôðåíñêîòî ïðàâèòåëñòâî çàïî÷íà ìíîãîáðîéíè êîíñóëòàöèè ïî âúïðîñà çà áúäåùåòî íà ïåíñèîííàòà ñèñòåìà. Èçâåñòíèÿò äîêëàä ïî òàçè òåìà ïîêàçâà ôèíàíñîâèòå çàòðóäíåíèÿ, ñ êîèòî ùå ñå ñáëúñêàò ôðåíñêèòå ïåíñèîííè ñõåìè ïðåç ïåðèîäà 2005-2010 ã. ïîðàäè äåìîãðàôñêîòî ñòàðååíå íà íàñåëåíèå103

òî. Ïðåç ìàðò 2000 ã. ôðåíñêîòî ïðàâèòåëñòâî ôîðìóëèðà âîäåùèòå íàñîêè, êîèòî ùå ãàðàíòèðàò ðàçïðåäåëèòåëíèÿ õàðàêòåð íà ïåíñèîííàòà ñèñòåìà è ùå î÷åðòàÿò ðàçëè÷íè ïúòèùà çà ðåôîðìè â îòäåëíèòå ñõåìè.  îñíîâàòà íà òåçè íàñîêè ñà ñëåäíèòå ïðèíöèïè: s Êîíñóëòàöèè ïðè ôîðìóëèðàíåòî èì è ãúâêàâ ïîäõîä ïðè îïðåäåëÿíåòî íà êîíêðåòíèòå ìåðêè; s Ñúîáðàçÿâàíå ñ ðàçëè÷èÿòà è ñõîäñòâàòà ìåæäó ðàçëè÷íèòå ñõåìè; s Òúðñåíå íà ïî-ãîëÿìà áëèçîñò ìåæäó òÿõ è çàñèëâàíå íà"ñîëèäàðíîñòòà"; s Ïî-ãîëÿìà ãúâêàâîñò êàòî îòðàæåíèå íà íóæäàòà îò ñïåöèôè÷åí èíäèâèäóàëåí èçáîð; s Ïðåäâèæäàíå íà äåìîãðàôñêèòå ïðîìåíè, çà äà ñå ðàçïðåäåëè ïî-ñïðàâåäëèâî òîâàðúò ìåæäó ðàçëè÷íèòå ïîêîëåíèÿ. Ñúïúòñòâàíè îò ðåôîðìàòà, öåëÿùà çàñèëâàíå íà ðîëÿòà íà âúçðàñòíèòå õîðà â îáùåñòâîòî, ïðåäëîæåíèòå îñíîâíè íàñîêè çà äúëãîòðàéíîñò è àêòóàëíîñò íà ôðåíñêàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà ñà: s Äà ñå îïðåäåëÿò ÷ðåç äèñêóñèÿ íàé-äîáðèòå ðåøåíèÿ çà âñÿêà ñõåìà. Äî 2020 ã. ïåíñèîííàòà ñèñòåìà äà ñå çàçäðàâè è îáåäèíè. Ñúùåñòâóâàò ïðåäëîæåíèÿ, êàêòî çà ùàòíèòå ðàáîòíèöè â ÷àñòíèÿ ñåêòîð, òàêà è çà äúðæàâíèòå ñëóæèòåëè îñèãóðèòåëíèÿò ïåðèîä, íóæåí çà ïîëó÷àâàíå íà ïúëíà ïåíñèÿ, ïîñòåïåííî äà ñå óâåëè÷è äî 40 ãîäèíè. Äà ñå ïðîÿâÿâà ïîâå÷å ãúâêàâîñò â ìåòîäèòå çà èç÷èñëÿâàíå íà ïåíñèèòå ïî ñõåìèòå çà ùàòíè ðàáîòíèöè, òúðãîâöè è çàíàÿò÷èè ñ öåë äà ñå äàäå ïî-ãîëÿìà ñâîáîäà íà èçáîðà îòíîñíî âúçðàñòòà çà ïåíñèîíèðàíå. Âîäÿò ñå äèñêóñèè ìåæäó ñîöèàëíèòå ïàðòíüîðè è âúâ âðúçêà ñ äîïúëíèòåëíèòå ñõåìè çà ùàòíè ðàáîòíèöè, îñîáåíî ïî âúïðîñà çà îñèãóðèòåëíèÿ ïåðèîä è ïåíñèîííàòà âúçðàñò; s Ïîääúðæàíå íà ðåçåðâåí ïåíñèîíåí ôîíä, çà äà ñå ïðåîäîëåå íåðàâíîâåñèåòî ïðåç ïåðèîäà 2020-2040 ã. Êàòî öÿëî òîé òðÿáâà äà íàäõâúðëè 1000 áèëèîíà ôðàíêà(ïðè ïîñòîÿííà ñòîéíîñò) ïðåç 2020 ã.; s Äà ñå ñúçäàäå Ñúâåò çà êîíñóëòàöèè íà ïåíñèîíåðèòå, â êîéòî äà èìà ïðåäñòàâèòåëè îò ïðîèçâîäñòâåíèÿ ñåêòîð, ÷ëåíîâå íà ïàðëàìåíòà è õîðà, ñïîñîáíè äà îðãàíèçèðàò äúëãîñðî÷íè êîíñóëòàöèè çà áúäåùåòî íà ïåíñèîííàòà ñèñòåìà. Òå òðÿáâà íàé-âå÷å äà ïðåäñòàâÿò íàñòîÿùåòî è áúäåùåòî ôèíàíñîâî ïîëîæåíèå íà ðàçëè÷íèòå ñõåìè, êàòî îò÷èòàò èêîíîìè÷åñêîòî, ñîöèàëíîòî è äåìîãðàôñêîòî ðàçâèòèå, äà ïðåöåíÿâàò êàêâî å íóæíî çà òÿõíàòà äúëãîòðàéíà ôèíàíñîâà ñòàáèëíîñò è äà îñèãóðÿâàò åäèíñòâîòî íà ïåíñèîííàòà ñèñòåìà, îñíîâàíî íà ðàçïðåäåëåíèåòî, êàòî óòâúðæäàâàò ñîëèäàðíèÿ ïðèíöèï ìåæäó ñõåìèòå è ñòðåìåæà êúì ðàâíîïîñòàâåíîñò è ñðåä ñàìèòå ïåíñèîíåðè, è ñðåä ðàçëè÷íèòå ïîêîëåíèÿ. Íàé-êðàòêîñðî÷íàòà öåë â ñòðàòåãèÿòà íà ïðàâèòåëñòâîòî å äà ñå íàìàëè áåçðàáîòèöàòà. Ìàêàð ÷å ôèíàíñîâèòå ðåçåðâè â ðåçóëòàò íà îãðàíè÷åíèåòî â áåçðàáîòèöàòà ñà íåäîñòàòú÷íè, çà äà ñå ïðåîäîëåå äúëãîòðàéíîòî íåðàâíîâåñèå â ïåíñèîííàòà ñèñòåìà, ïðåäèçâèêàíî îò äåìîãðàôñêèòå ïðîìåíè, òå âñå ïàê ñà âàæíà ñòúïêà ïðåç ñëåäâàùèòå äåñåò ãîäèíè. 104

×ÅÕÈß Êàêòî ìíîãî åâðîïåéñêè ñòðàíè, ×åøêàòà ðåïóáëèêà ñå íàìèðà ïî ñðåäàòà íà ïúòÿ íà äåìîãðàôñêà òðàíñôîðìàöèÿ, âëèÿåùà îñòðî âúðõó íåéíàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà, êîÿòî â ïî-ãîëÿìàòà ñè ÷àñò å ôèíàíñèðàíà íà ðàçõîäíî-ïîêðèâåí ïðèíöèï. Îáõâàòúò íà î÷àêâàíîòî äåìîãðàôñêî íàïðåæåíèå ìîæå ÿñíî äà áúäå ïðåöåíåí îò ïðîãíîçèòå çà ñúîòíîøåíèåòî ìåæäó âúçðàñòíîòî íàñåëåíèå è íàñåëåíèåòî â ðàáîòîñïîñîáíà âúçðàñò.  ìîìåíòà òîâà ñúîòíîøåíèå å 30% â ïîëçà íà ðàáîòåùèòå, íî ïðîãíîçèòå ïðåäâèæäàò òî äà äîñòèãíå 50% ïðåç 2025 ã. è äî ïîâå÷å îò 80% äî 2050 ã. Èìàéêè ïðåäâèä åñêàëèðàùîòî íàïðåæåíèå, ïåíñèîííàòà ðåôîðìà ùå áúäå íåèçáåæíà. Ïðåç 90-òå ãîäèíè ÷åøêîòî ïðàâèòåëñòâî ïðåäïðèå íÿêîëêî ñòúïêè, ñ êîèòî ïîêàçà ñåðèîçíîñòòà íà äåìîãðàôñêîòî ïðåäèçâèêàòåëñòâî. Ðàçõîäíî-ïîêðèâíàòà ñèñòåìà áåøå îáåêò íà ðàçëè÷íè ðåôîðìè ïðåç òîâà äåñåòèëåòèå, âêëþ÷èòåëíî è ïîñòåïåííî óâåëè÷àâàíå íà âúçðàñòòà çà ïåíñèîíèðàíå çà ìúæåòå è æåíèòå, ïðîìåíè âúâ ôîðìóëàòà çà èç÷èñëÿâàíå íà ïåíñèèòå, ïî-ñòðîãè ïðàâèëà çà ïåíñèîíèðàíå è äð. Ñèñòåìàòà çà äîáðîâîëíî ÷àñòíî îñèãóðÿâàíå, îñíîâàíà íà èíäèâèäóàëíè îñèãóðèòåëíè ñìåòêè, áå âúâåäåíà ïðåç 1994 ã. Ó÷àñòèåòî íà îñèãóðåíèòå ëèöà â òàçè ñèñòåìà áå ñòèìóëèðàíî ÷ðåç îñèãóðÿâàíå íà äúðæàâíà âíîñêà â èíäèâèäóàëíèòå ñìåòêè.  êðàÿ íà 2000 ã. ïðèáëèçèòåëíî 2,3 ìëí. ðàáîòíèöè áÿõà âêëþ÷åíè â äîïúëíèòåëíàòà îñèãóðèòåëíà ñèñòåìà, èëè òîâà ïðàâè ïðèáëèçèòåëíî 50% îò ðàáîòíàòà ñèëà. Âúïðåêè òåçè ïîëîæèòåëíè ñòúïêè, ÷åøêàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà îñòàâà íåñïîñîáíà äà ñå ñïðàâè ñ äåìîãðàôñêîòî ñúòðåñåíèå, î÷àêâàíî ïðåç òîçè âåê. Ïëàíèðà ñå ïóáëè÷íàòà ðàçõîäíî-ïîêðèâíà ñèñòåìà äà ïðèêëþ÷âà âñÿêà ãîäèíà ñ íàðàñòâàù äåôèöèò ïðåç ñëåäâàùèòå äåñåòèëåòèÿ. Êàòî ñå âçåìàò ïðåäâèä äåìîãðàôñêèòå ïðîãíîçè è ëèïñàòà íà ïî-íàòàòúøíè ðåôîðìè, äåôèöèòúò íà ïóáëè÷íàòà ðàçõîäíî-ïîêðèâíà ñèñòåìà ñå î÷àêâà äà äîñòèãíå 8% îò ÁÂÏ äî 2050 ã. Îãðàíè÷àâàíåòî íà òîçè àêòþåðñêè äèñáàëàíñ íåèçáåæíî ùå âêëþ÷âà íàìàëÿâàíå íà ïåíñèèòå, èìàéêè ïðåäâèä, ÷å îñèãóðèòåëíàòà âíîñêà âå÷å å äîñòèãíàëà ïðåêîìåðíèòå 26% îò çàïëàòàòà è íå áè òðÿáâàëî äà áúäå óâåëè÷àâàíà. ×àñòíàòà ñèñòåìà çà äîáðîâîëíî îñèãóðÿâàíå ïî ïðèíöèï áè ìîãëà äà ïîääúðæà ïåíñèîííèÿ ïðèõîä íà ðàçóìíè íèâà, íî î÷àêâàíèÿòà îò äåéñòâèåòî íà ÷àñòíàòà îñèãóðèòåëíà ñèñòåìà íå ñà îñîáåíî äîáðè. Âúïðåêè î÷åâèäíî âèñîêîòî ïîêðèòèå íà ðàáîòíàòà ñèëà, ó÷àñòèåòî â ñèñòåìàòà å ñèëíî íàñî÷åíî êúì âúçðàñòíèòå ðàáîòíèöè è ïîâå÷åòî îò ðàáîòíèöèòå ïîä 40-ãîäèøíà âúçðàñò âñå îùå íå ñà ïîêðèòè îò ÷àñòíàòà îñèãóðèòåëíà ñèñòåìà. Òîâà å ïðîáëåì, êîéòî ïîðàæäà ñèëíà çàãðèæåíîñò, ïðè ïîëîæåíèå ÷å òîâà ñà òî÷íî ðàáîòíèöèòå, çà êîèòî ñå ïðåäïîëàãà, ÷å ùå ïîñòðàäàò íàé-ñåðèîçíî îò íàìàëÿâàíåòî íà ïåíñèîííîòî âúçíàãðàæäåíèå. Îñâåí òîâà ñðåäíàòà îñèãóðèòåëíà âíîñêà êúì ÷àñòíîòî îñèãóðÿâàíå îñòàâà äîñòà íèñêà- ïî-ìàëêî îò 3% îò ðàçìåðà íà çàïëàòàòà, ðàçõîäèòå ñà ñðàâíèòåëíî âèñîêè, âúçâðàùàåìîñòòà áå ðàçî÷àðîâàùà, à íàðàñòâàíåòî íà íåòíèòå àêòèâè å äîñòà áàâíî. Ñëåä ñåäåì ãîäèíè íà ñúùåñòâóâàíå àêòèâèòå íà ÷àñòíèòå ôîíäîâå ïðåäñòàâëÿâàò íå ïîâå÷å îò 2% îò ÁÂÏ. È íàêðàÿ, îïåðàöèèòå íà ïåíñèîííèòå ôîíäîâå íå áÿõà ïðîçðà÷íè çàðàäè íÿêîëêî ïðàâíè è ðåãóëàòîðíè íåäîñòàòúêà. Òåçè ñëàáîñòè äîïúëíèòåëíî ïîäñèëèõà ñúìíåíèÿòà äàëè 105

÷àñòíèòå äîáðîâîëíè ôîíäîâå ùå ìîãàò äà èãðàÿò çíà÷èòåëíà ðîëÿ â îñèãóðÿâàíåòî íà ïåíñèîííèÿ ïðèõîä. ×åøêàòà îñèãóðèòåëíà ñèñòåìà ñå íóæäàå îò çíà÷èòåëíà ðåôîðìà, âêëþ÷âàùà íå ñàìî ïóáëè÷íàòà ðàçõîäíî-ïîêðèâíà ñèñòåìà, íî ñúùî è ÷àñòíàòà îñèãóðèòåëíà ñèñòåìà. Ðåôîðìèòå íà äúðæàâíàòà ñèñòåìà áè òðÿáâàëî äà ñå ñúñðåäîòî÷àò âúðõó íàìàëÿâàíåòî íà ãîëåìèòå àêòþåðñêè äåôèöèòè. Ðåôîðìàòà â ñôåðàòà íà ÷àñòíîòî îñèãóðÿâàíå òðÿáâà äà ñå íàñî÷è îñíîâíî â ïîäîáðÿâàíå íà îáõâàòà ïðè ïî-ìëàäèòå ðàáîòíèöè, óâåëè÷àâàíå íà ðàçìåðà íà ñðåäíàòà âíîñêà çà äîïúëíèòåëíî ÷àñòíî îñèãóðÿâàíå è ïî-ãîëÿìà ïðîçðà÷íîñò íà îïåðàöèèòå íà ÷àñòíèòå ïåíñèîííè ôîíäîâå. Ïðè ïðîó÷âàíåòî íà ðàçëè÷íè âúçìîæíîñòè çà ðåôîðìà íà ïåíñèîííàòà ñèñòåìà, ÷åøêèòå ëèäåðè ùå òðÿáâà íåèçáåæíî äà çàäàäàò âúïðîñà äàëè ÷àñò îò îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè êúì äúðæàâíàòà ðàçõîäíî-ïîêðèâíà ñèñòåìà òðÿáâà äà áúäàò ïðåíàñî÷åíè êúì ÷àñòíàòà ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíà ñèñòåìà, ñ öåë äà ñå ïîäîáðè öÿëîñòíîòî ðàçïðåäåëåíèå íà ðèñêîâåòå íà ïåíñèîííàòà ñèñòåìà, è äà îñèãóðè àäåêâàòíî íèâî íà ïåíñèîíåí ïðèõîä, îñîáåíî çà ïî-ìëàäèòå ðàáîòíèöè. Äúðæàâíàòà ðàçõîäíî-ïîêðèâíà îñèãóðèòåëíà ñèñòåìà íà ×åõèÿ ïîêðèâà 4,7 ìëí. îñèãóðåíè ëèöà, êîëêîòî ñà ïî÷òè âñè÷êè ðàáîòåùè â ñòðàíàòà. Òÿ ïîêðèâà è 2,5 ìëí. ïåíñèîíåðè. Ñèñòåìàòà îñèãóðÿâà ïåíñèè çà ñòàðîñò, èíâàëèäíîñò è ñîöèàëíà ïåíñèÿ. Ñ ïåíñèèòå çà ñòàðîñò ñå ðåàëèçèðàò ãðóáî òðè ÷åòâúðòè îò ïåíñèîííèòå ðàçõîäè.  íà÷àëîòî íà 90-òå ãîäèíè áþäæåòúò íà ñîöèàëíîòî îñèãóðÿâàíå îò÷èòà èçëèøúöè, äîêàòî â êðàÿ íà äåñåòèëåòèåòî äåôèöèòúò äîñòèãà 1% îò ÁÂÏ. Äåôèöèòúò ñå ïîÿâÿâà âúïðåêè âèñîêàòà çà ìåæäóíàðîäíèòå ñòàíäàðòè îñèãóðèòåëíà âíîñêà îò 26%. Âëîøàâàíåòî íà ôèíàíñîâèòå ðåçóëòàòè íà ïóáëè÷íàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà ñå äúëæè íà áúðçîòî íàðàñòâàíå íà ïåíñèîííèòå ðàçõîäè è íàìàëÿâàíå íà ïðèõîäèòå. Îáùèÿò ðàçìåð íà îñèãóðèòåëíàòà âíîñêà(âêëþ÷èòåëíî îñèãóðîâêàòà çà áåçðàáîòèöà è áîëåñò) âúçëèçà íà 34% îò áðóòíàòà çàïëàòà, êàòî 8% îò òÿõ ñå ïëàùàò îò ðàáîòåùèòå. Òåçè íèâà ñà çíà÷èòåëíî ïî-âèñîêè îò ñðåäíèòå çà ñòðàíèòå îò ÎÈÑÐ(Îðãàíèçàöèÿ çà èêîíîìè÷åñêî ñúòðóäíè÷åñòâî è ðàçâèòèå). Ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíîòî çàêîíîäàòåëñòâî, ïðèåòî ïðåç 1995 ã., ïðåäâèæäà ïîñòåïåííî óâåëè÷àâàíå íà ïåíñèîííàòà âúçðàñò, äîêàòî òÿ äîñòèãíå 62 ã. çà ìúæåòå è 57-61 ã. çà æåíèòå. Ïðåç 1995 ã. çàêîíîäàòåëÿò âúâåäå ñúùî è íÿêîè ïðîìåíè âúâ ôîðìóëàòà çà èç÷èñëÿâàíå íà ïåíñèèòå. Ïîçèòèâíàòà ïðîìÿíà áå â óâåëè÷àâàíåòî íà áðîÿ íà ãîäèíèòå, êîèòî ñå âçåìàõà çà èç÷èñëÿâàíå íà áàçàòà íà ïåíñèÿòà. Ïðîöåñúò ñúùî å ñòúïàëîâèäåí, êàòî ñå òðúãâà îò ñèòóàöèÿ, â êîÿòî ñå âçåìàò ïîä âíèìàíèå ïîñëåäíèòå 10 ãîäèíè, à ïðåç 2015 ã. âå÷å òðÿáâà äà ñå âçèìàò ïîä âíèìàíèå ïîñëåäíèòå 30 ã.  Óíãàðèÿ ïåíñèîííàòà âúçðàñò çà ìúæå è æåíè ùå äîñòèãíå 62 ã. ïðåç 2009 ã.  Ïîëøà ïåíñèîííàòà âúçðàñò å 65 ã. çà ìúæåòå è 60 ã. çà æåíèòå. Íàïðàâåíèòå ïðîãíîçè ïîêàçâàò, ÷å ðåôîðìàòà â ×åõèÿ å íåèçáåæíà è å íåîáõîäèìî äî áúäå ïîñòàâåíà íà äíåâåí ðåä âúçìîæíî íàé-ñêîðî, çà äà ïàðèðà ïîíå îò÷àñòè óâåëè÷àâàùèòå ñå äåôèöèòè â ïóáëè÷íàòà îñèãóðèòåëíà ñèñòåìà. Îñèãóðÿâàíåòî íà ôèíàíñîâàòà æèçíåñïîñîáíîñò òðÿáâà äà ñå ôîêóñèðà íå âúðõó óâåëè÷àâàíåòî íà îñèãóðèòåëíàòà âíîñêà, à âúðõó îãðàíè÷àâàíå íà íàðàñòâàíåòî íà ðàçõîäèòå è ïî-ïðÿêîòî èì îáâúðçâàíå ñ îáåìà íà íàëè÷íèÿ ôèíàíñîâ ðåñóðñ. 106

Êëþ÷îâ ìîìåíò â ïåíñèîííàòà ïîëèòèêà íà ×åõèÿ å ðàçâèòèåòî íà ÷àñòíèòå îñèãóðèòåëíè ôîíäîâå. Ó÷àñòèåòî â òÿõ å áàçèðàíî íà èíäèâèäóàëíè ïàðòèäè è ïðåõâúðëÿíåòî îò åäíà îñèãóðèòåëíà êîìïàíèÿ â äðóãà å ðàçðåøåíî. Ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè ñå íàáëþäàâà çàáåëåæèòåëíà êîíñîëèäàöèÿ íà ïàçàðà, êàêòî ïîêàçâà ñòàòèñòèêàòà. Ïðåç 1995 ã. ëèöåíçèðàíèòå ïåíñèîííè êîìïàíèè ñà áèëè 44, à ïðåç 2000 ã. òå ñà áèëè åäâà 20, êîåòî ïðåäñòàâëÿâà ðåäóêöèÿ îò íàä 50%. Âúïðåêè íÿêîè ïîëîæèòåëíè õàðàêòåðèñòèêè, òðåòèÿò ñòúëá íà ïåíñèîííàòà ñèñòåìà â ×åõèÿ îñòàâà íåäîñòàòú÷åí â ìíîãî àñïåêòè- ó÷àñòèåòî íà ìàëêî íà áðîé ïî-ìëàäè ðàáîòíèöè, ðàçî÷àðîâàùè íèâà íà âúçâðúùàåìîñò è áàâíî íàðàñòâàíå íà àêòèâèòå. Âúïðåêè ÷å îáùèÿò áðîé íà ÷ëåíîâåòå íà äîáðîâîëíèòå ôîíäîâå å ãðóáî 50% îò ðàáîòíàòà ñèëà, áëèçî 20% îò îñèãóðÿâàùèòå ñå â òÿõ ñà íàä 60-ãîäèøíà âúçðàñò è ïåíñèîíåðè. Ñðåäíàòà âúçðàñò íà ó÷àñòíèöèòå â äîáðîâîëíèòå ôîíäîâå å 49 ãîäèíè. Ïîìàëêî îò 20% îò ðàáîòíèöèòå ïîä 35-ãîäèøíà âúçðàñò ñà ÷ëåíîâå íà äîáðîâîëíèòå ïåíñèîííè ôîíäîâå. Îñíîâíî çàðàäè íèñêîòî íèâî íà âíîñêèòå çà äîáðîâîëíèòå ïåíñèîííè ôîíäîâå, íåòíèòå èì àêòèâè ñà íàðàñíàëè ñàìî ñ 0,3% îò ÁÂÏ ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè è îáåìúò èì å ñàìî 2,3% îò ÁÂÏ â êðàÿ íà 2000 ã. Íèñêàòà ñðåäíà ðåàëíà âúçâðúùàåìîñò íà àêòèâèòå è îòíîñèòåëíî âèñîêèòå îïåðàòèâíè ðàçõîäè ñúùî äîïðèíàñÿò çà áàâíîòî íàòðóïâàíå íà àêòèâè. Ñðåäíàòà ãîäèøíà âúçâðúùàåìîñò äîñòèãà åäâà 0,8-1,4% è å äàëå÷ ïî-íèñêà îò ðúñòà íà çàïëàòèòå, äîêàòî ñðåäíàòà ðåàëíà âúçâðúùàåìîñò â ñòðàíèòå îò ÎÈÑÐ å áèëà 3-4% íàä ñðåäíèÿ ðåàëåí ðúñò íà çàïëàòèòå ïðåç ïîñëåäíèòå òðè äåñåòèëåòèÿ. Íèñêàòà âúçâðúùàåìîñò, ðåàëèçèðàíà îò ïåíñèîííèòå ôîíäîâå â ×åõèÿ, ìîæå äà áúäå îáÿñíåíà ñ òÿõíàòà ìíîãî êîíñåðâàòèâíà èíâåñòèöèîííà ïîëèòèêà. Òàçè êîíñåðâàòèâíà ïîëèòèêà å îò÷àñòè îïðàâäàíà çàðàäè ïðîáëåìèòå íà ÷åøêèÿ êàïèòàëîâ ïàçàð ïðåç 90-òå ãîäèíè. Íàäìîùèåòî íà íèñêîäîõîäíèòå è âèñîêî ëèêâèäíè èíñòðóìåíòè â ïîðòôåéëèòå íà ïåíñèîííèòå êîìïàíèè ñå äúëæè ñúùî è íà êðàòêîñðî÷íèÿ õîðèçîíò, ñ êîéòî áîðàâÿò ìåíèäæúðèòå. Øèðîêîòî ó÷àñòèå íà ïî-âúçðàñòíè ðàáîòíèöè, êîèòî ìîãàò äà èçòåãëÿò ñðåäñòâàòà îò òåõíèòå ïàðòèäè ñëåä êðàòêè ñðîêîâå íà íàòðóïâàíå íà ñóìèòå è ìàëêîòî ñúùåñòâóâàùè îãðàíè÷åíèÿ çà ïðåõâúðëÿíå íà îñèãóðåíèòå îò åäèí ôîíä â äðóã å ïðèíóäèëî ìåíèäæúðèòå íà ïîðòôåéëèòå äà ïðåäïðèåìàò äåôàíçèâíè ñòðàòåãèè. Òîâà ãè êàðà äà ïðåäïî÷èòàò êðàòêîñðî÷íè è áúðçîëèêâèäíè àêòèâè. Ïîäîáåí òèï èíâåñòèöèîííà ïîëèòèêà å â óùúðá íà ïî-ìëàäèòå îñèãóðÿâàùè ñå ëèöà, êîèòî èìàò ïî-äúëúã ïåðèîä íà íàòðóïâàíå íà ñóìè ïî ïàðòèäèòå ñè. Îïåðàòèâíèòå ðàçõîäè íà ïåíñèîííèòå ôîíäîâå áÿõà îêîëî 14-18% îò îáùèÿ ðàçìåð íà íàïðàâåíèòå âíîñêè. Çàñèëâàíåòî íà ðîëÿòà íà òðåòèÿ ñòúëá è ïîäîáðÿâàíåòî íà íåãîâîòî ïðåäñòàâÿíå ìîæå áè ùå èçèñêâà îïðåäåëåíè ìåðêè, âêëþ÷âàùè: 1) îáâúðçâàíå íà ïðàâèëàòà çà ïåíñèîíèðàíå ñ ïðàâèëàòà íà ÷àñòíèòå ïåíñèîííè ôîíäîâå; 2) ðàçäåëÿíå íà àêòèâèòå íà àêöèîíåðèòå è íà ó÷àñòíèöèòå; 3) ïðåöèçèðàíå íà ðåãóëàòîðíàòà ðàìêà çà ñúùåñòâóâàùèòå ïåíñèîííè ôîíäîâå. Âúïðåêè ÷å ðàçøèðÿâàíåòî íà ïîêðèòèåòî íà òðåòèÿ ñòúëá îò îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà áè áèë æåëàíèÿò ðåçóëòàò, ìíîãî å âàæíî äà ñå èìàò ïðåäâèä ïî107

òåíöèàëíèòå îãðàíè÷åíèÿ íà ñòðàòåãèÿòà çà ïåíñèîííà ðåôîðìà. Îñíîâíèÿò âúïðîñ, êîéòî ÷åøêèòå ïîëèòèöè òðÿáâà äà ïîñòàâÿò å ðàçìåðúò, äî êîéòî ïîêðèòèåòî áè òðÿáâàëî äà áúäå ðàçøèðåíî ÷ðåç ñïîðàçóìåíèÿ â ñôåðàòà íà äîáðîâîëíîòî îñèãóðÿâàíå. Èìà íÿêîëêî ðàçâèòè ñòðàíè ñ äúëãè òðàäèöèè â ÷àñòíîòî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå, êîèòî íå ñà óñïåëè äà óâåëè÷àò ïîêðèòèåòî äî íèâà íàä ïîëîâèíàòà îò ðàáîòíàòà ñèëà, íåçàâèñèìî îò ðàçíîîáðàçèåòî íà ÷àñòíè ïåíñèîííè ñõåìè, êà÷åñòâåíà ðåãóëàòîðíà ðàìêà è äàíú÷íè ñòèìóëè. Íÿêîëêî èçêëþ÷åíèÿ ñà Äàíèÿ, Õîëàíäèÿ è Øâåöèÿ, êîèòî ñà óñïåëè äà îñèãóðÿò ïî÷òè óíèâåðñàëíî ïîêðèòèå ÷ðåç êîëåêòèâíè ñïîðàçóìåíèÿ ìåæäó ñèíäèêàëíèòå îðãàíèçàöèè è ðàáîòíèöèòå. Òîçè ðåçóëòàò ñå äúëæè íà èñòîðè÷åñêè îáñòîÿòåëñòâà è èíñòèòóöèîíàëíèòå ñïîðàçóìåíèÿ, ñïåöèôè÷íè çà òåçè ñòðàíè. Íî âúçìîæíîñòòà äà áúäå ðåàëèçèðàí ñúùèÿò ðåçóëòàò â ×åõèÿ èçãëåæäà äîñòà íèñêà. Ñëåäîâàòåëíî ñúùåñòâóâà ðèñê ïîêðèòèåòî íà òðåòèÿ ñòúëá îò îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà äà îñòàíå íåçàäîâîëèòåëíî, îñîáåíî ñðåä ïî-ìëàäèòå ðàáîòíèöè. Íÿêîè ñòðàíè îò ÎÈÑÐ âúâåäîõà âòîðè ñòúëáîâå(âúâåäåíè ñúñ çàêîí) èëè êâàçè âòîðè ñòúëá(âúâåäåíè ñ êîëåêòèâíè ñïîðàçóìåíèÿ), áàçèðàíè íà ïðîôåñèîíàëíè ôîíäîâå, êîèòî ïî íà÷àëî áÿõà èçêëþ÷èòåëíî äîáðîâîëíè çà ðàáîòåùèòå. Ñâúðçàí ñ òîâà å è âúïðîñúò çà ñòåïåíòà, äî êîÿòî òðåòèÿò ñòúëá áè îñèãóðèë ïðèåìëèâî óäîâëåòâîðåíèå îò öÿëîñòíîòî íàìàëÿâàíå îò ïëàùàíèÿòà îò ïúðâèÿ îáùåñòâåí ñòúëá. Íåîáõâàíàòèòå îò òðåòèÿ ñòúëá ðàáîòíèöè áèõà ïðåæèâåëè îñòúð ñïàä â ïåíñèîííèòå âúçíàãðàæäåíèÿ. Ðàáîòíèöèòå, îáõâàíàòè îò òðåòèÿ ñòúëá è âíàñÿùè 5% â òåõíèòå èíäèâèäóàëíè ïàðòèäè áèõà ìîãëè äà ñòàáèëèçèðàò ïðèõîäèòå ñè, êàòî ñå ïðåäïîëàãà, ÷å âúçâðàùàåìîñòòà îò òðåòèÿ ñòúëá ùå íàðàñòâà âúâ âðåìåòî äî íèâà, áëèçêè äî òåçè â ñòðàíèòå îò ÎÈÑÐ(îêîëî 2% íàä ðúñòà íà çàïëàòèòå). Àëòåðíàòèâíà âúçìîæíîñò, êîÿòî çàñëóæàâà îáñúæäàíå, áè âêëþ÷âàëà îòêëîíÿâàíå íà ÷àñò îò îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè îò ðàçõîäíî-ïîêðèâíàòà ñõåìà êúì çàêîíîâî óñòàíîâåí äîïúëíèòåëåí ñòúëá çà âñè÷êè ðàáîòíèöè. Òðàíñôåð â ðàçìåð íà 5% îò âíîñêàòà çà ðàçõîäíî-ïîêðèâíàòà îñèãóðèòåëíà ñèñòåìà êúì âòîðè ñòúëá áè ìîãúë ïî÷òè äà ñòàáèëèçèðà îáùèÿ î÷àêâàí ñïàä â ïåíñèîííèòå âúçíàãðàæäåíèÿ. Çà äà ñå îñèãóðè àäåêâàòíî ïåíñèîííî âúçíàãðàæäåíèå çà ïî-ìëàäèòå ïîêîëåíèÿ, ìíîãî ñòðàíè ñà ïðèåëè ìíîãî ñòúëáîâè ïåíñèîííè ñèñòåìè. Ñúñåäíè ñòðàíè êàòî Óíãàðèÿ è Ïîëøà âå÷å ñà ïðèåëè òðè ñòúëáîâè îñèãóðèòåëíè ñèñòåìè ñúñ çàäúëæèòåëåí è äîáðîâîëåí äîïúëíèòåëåí ïåíñèîíåí ôîíä.  Øâåöèÿ ñúùî å âúâåäåí çàäúëæèòåëåí ñòúëá. Ïðàâíàòà ðàìêà âúâ Âåëèêîáðèòàíèÿ äîïóñêà îñèãóðåíèòå äà ñå îòêàçâàò îò ó÷àñòèå â ðàçõîäî-ïîêðèâíàòà îñèãóðèòåëíà ñèñòåìà, íî òîãàâà âêëþ÷âàíåòî èì èëè â ïðîôåñèîíàëíà îñèãóðèòåëíà ñõåìà, èëè â ÷àñòíà ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíà ñõåìà å çàäúëæèòåëíî. 108

ØÂÅÉÖÀÐÈß I. Îñíîâíè ïðèíöèïè íà ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà è îáõâàò Ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà âêëþ÷âà ñëåäíèòå ðèñêîâå: 1) âðåìåííà íåòðóäîñïîñîáíîñò è ìàé÷èíñòâî; 2) ñòàðîñò, îáåçùåòåíèÿ ïðè ñìúðò è ïîñòîÿííà íåòðóäîñïîñîáíîñò, êàòî òîâà å ò. íàð. I ãðóïà; 3) îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå – II ãðóïà; 4) èíäèâèäóàëíî îñèãóðÿâàíå – III ãðóïà; 5) ñåìåéíè íàäáàâêè è 6) îñèãóðÿâàíå ïðè òðóäîâà çëîïîëóêà è ïðîôåñèîíàëíî çàáîëÿâàíå. Îðãàíèçàöèÿòà íà îòäåëíèòå ðèñêîâå å ðàçëè÷íà, íî å âêëþ÷åíà â Öåíòðàëíèÿ ôåäåðàëåí îôèñ çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå. Çà I ãðóïà òîâà ñà êîìïåíñàöèîííè ôîíäîâå(îáùåñòâåíè è ÷àñòíè) è Öåíòðàëà çà êîìïåíñèðàíå ïðè äîïúëíèòåëíà ïîñòîÿííà íåòðóäîñïîñîáíîñò, êúì êîÿòî èìà êàíòîíàëíè îôèñè çà îñèãóðÿâàíå ïðè ïîñòîÿííà íåòðóäîñïîñîáíîñò è îôèñ çà îñèãóðÿâàíå íà âðåìåííî ïðåáèâàâàùèòå â ÷óæáèíà. Îáùåñòâåíîòî îñèãóðÿâàíå îò II ãðóïà ñå îñúùåñòâÿâà ÷ðåç îòîðèçèðàíè èíñòèòóöèè çà äîáðîâîëíî îñèãóðÿâàíå, ãàðàíöèîííè ôîíäîâå è èíñòèòóöèè çà äîïúëíèòåëíî îñèãóðÿâàíå. Èíäèâèäóàëíîòî îñèãóðÿâàíå îò III ãðóïà å îðãàíèçèðàíî ÷ðåç áàíêîâè ôîíäîâå(áëîêèðàíè âëîãîâå) è çàñòðàõîâàòåëíè îðãàíèçàöèè(çàñòðàõîâàòåëíè ïîëèöè). Çà îñèãóðÿâàíåòî ïðè òðóäîâà çëîïîëóêà è ïðîôåñèîíàëíà áîëåñò å ñúçäàäåí Øâåéöàðñêè íàöèîíàëåí îñèãóðèòåëåí ôîíä"Çëîïîëóêà", êîéòî îñèãóðÿâà îêîëî 60% îò ðàáîòåùèòå. Îñâåí íåãî ñúùåñòâóâàò ÷àñòíè çàñòðàõîâàòåëíè èíñòèòóòè, ñúçäàäåíè ïî Çàêîíà çà êîíòðîëà íà îñèãóðÿâàíåòî(îò 1978 ã.), îáùåñòâåíè ôîíäîâå çëîïîëóêà è ôîíäîâå çà âðåìåííà íåòðóäîñïîñîáíîñò ïî Çàêîíà çà îñèãóðÿâàíå â ñëó÷àé íà âðåìåííà íåòðóäîñïîñîáíîñò(îò 1994 ã.). Îñíîâíè ïðèíöèïè íà îáùåñòâåíîòî îñèãóðÿâàíå. Âñè÷êè ñëóæèòåëè, êîèòî ñà íàâúðøèëè 17 ã. è ïîëó÷àâàò îò åäèí ðàáîòîäàòåë ãîäèøíà çàïëàòà íàä 23,280 øâ. ôðàíêà, ñå îñèãóðÿâàò çàäúëæèòåëíî. Ôåäåðàëíèÿò ñúâåò ìîæå äà âúâåäå çàäúëæèòåëíî îñèãóðÿâàíå, íàé-îáùî è çà ïîêðèâàíå íà ñïåöèôè÷íè ðèñêîâå, çà âñè÷êè ëèöà íà ÷àñòíà ïðàêòèêà, êîèòî ïðèíàäëåæàò êúì äàäåíà ïðîôåñèîíàëíà ãðóïà. Îñèãóðÿâàíåòî å äîáðîâîëíî çà ñëóæèòåëèòå è ëèöàòà íà ñâîáîäíà ïðàêòèêà, êîèòî íå ñà îáõâàíàòè îò çàäúëæèòåëíîòî ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå. ×àñòòà îò ãîäèøíàòà çàïëàòà ìåæäó 23,280 øâ. ôðàíêà è 69,840 øâ. ôðàíêà òðÿáâà äà áúäå îñèãóðåíà. Òàçè ÷àñò îò çàïëàòà ñå íàðè÷à áàçîâà çàïëàòà. Çà ðàáîòåùèòå íà íàìàëåíî ðàáîòíî âðåìå èëè ïðè íåïîñòîÿííà çàåòîñò ïîëó÷åíîòî ìåñå÷íî âúçíàãðàæäåíèå òðÿáâà äà áúäå ïðèâåäåíî êúì ãîäèøíàòà çàïëàòà ïðè èç÷èñëÿâàíå íà îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè. Âñåêè ðàáîòîäàòåë, êîéòî èçïëàùà çàïëàòè íà çàäúëæèòåëíî îñèãóðåíè, å äëúæåí äà å â äîãîâîðíè îòíîøåíèÿ ñ îñèãóðèòåëíî çàâåäåíèå, âïèñàíî â ðåãèñòúðà íà ñîöèàëíîòî îñèãóðÿâàíå. Îñíîâíè ïåíñèè(I ãðóïà) – ïåíñèÿ çà ïîñòîÿííà íåòðóäîñïîñîáíîñò è ïåíñèÿ çà ñòàðîñò. Âñÿêî ôèçè÷åñêî ëèöå ñ ïîñòîÿíåí àäðåñ â Øâåéöàðèÿ èëè êîåòî èçâúðøâà â ñòðàíàòà òúðãîâñêà èëè ïðîèçâîäñòâåíà äåéíîñò å ïî ïðèíöèï çàäúëæèòåëíî îñèãóðåíî. Ñúùîòî ñå îòíàñÿ è çà øâåéöàðñêèòå ãðàæäàíè, ðàáîòåùè â ÷óæáèíà çà ñìåòêà íà øâåéöàðñêè ðàáîòîäàòåë. Çà øâåéöàðñêèòå ãðàæäàíè, æèâååùè â ÷óæáèíà îñèãóðîâêàòà å äîáðîâîëíà. Çà ëèöàòà, íå èçâúðøâàùè òúðãîâñêà èëè ïðîèçâîäñòâåíà äåéíîñò, çàäúëæåíèåòî çà îñèãóðÿâàíå çàïî÷âà îò 1 ÿíóàðè íà ãîäèíàòà, êîÿòî ñëåäâà òàçè, ïðåç êîÿòî ñà íàâúðøèëè 20 ãîäèíè è ïðîäúëæàâà äî íàâúðøâàíå íà 65 ã. çà ìúæåòå è 62 ã. çà æåíèòå. 109

II. Ôèíàíñèðàíå – âíîñêè 1. Ñòàðîñò è îáåçùåòåíèå ïðè ñìúðò(I ãðóïà): s ñëóæèòåë – 4.2%; s ðàáîòîäàòåë – 4.2%; s ÷àñòíà ïðàêòèêà – 7.8%(è íàìàëåíèå ñòîéíîñòòà íà âíîñêàòà äî 4.2% ïðè ãîäèøåí äîõîä äî 46,600 øâ. ôðàíêà ïî îïðåäåëåíà òàáëèöà); s îñèãóðåíè ëèöà ñ íåòúðãîâñêà äåéíîñò – â çàâèñèìîñò îò ñîöèàëíèòå óñëîâèÿ, ñòîéíîñòòà íà âíîñêàòà âàðèðà îò 324 äî 8,400 øâ. ôðàíêà ãîäèøíî. 2. Äîáðîâîëíî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå(II ãðóïà): Ðàçìåðúò íà âíîñêèòå ñå îïðåäåëÿ îò ïðàâèëíèöèòå íà èíñòèòóòèòå çà äîáðîâîëíî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå è ñå ðàçïðåäåëÿò ìåæäó ñëóæèòåëÿ è ðàáîòîäàòåëÿ, êàòî îáùàòà ñóìà, âíåñåíà îò ðàáîòîäàòåëÿ, òðÿáâà äà áúäå íàéìàëêî ðàâíà íà òàçè, âíåñåíà îò ñëóæèòåëÿ. Ãàðàíöèîííèÿò ôîíä ñå ôèíàíñèðà îò èíñòèòóöèèòå çà äîáðîâîëíî îñèãóðÿâàíå è ïðåäñòàâëÿâà âíîñêà, ðàâíà íà 0.04% âúðõó çàïëàòàòà íà îñèãóðåíîòî ëèöå, êîÿòî ñëóæè çà èç÷èñëåíèå íà ïåíñèÿòà ìó çà ïðîñëóæåíî âðåìå. 3. Èíäèâèäóàëíî, äîáðîâîëíî îñèãóðÿâàíå(III ãðóïà): Çà ñëóæèòåëè âíîñêàòà å ìàêñèìóì 8% ãîäèøíî îò ñòîéíîñòòà íà ìèíèìàëíàòà áàçîâà çàïëàòà(5,587 øâ. ôð.), êîÿòî ñå ïðèñïàäà îò îáëàãàåìèÿ äîõîä, à çà ÷àñòíè ëèöà – íàé-ìíîãî 20% ãîäèøíî îò äîõîäà îò òúðãîâñêà äåéíîñò, íàé-ìíîãî 40% îò ãîðíàòà ñòîéíîñò íà áàçîâàòà çàïëàòà(27,936 øâ. ôð.), êîÿòî ñå ïðèñïàäà îò îáëàãàåìèÿ äîõîä. 4. Òðóäîâà çëîïîëóêà è ïðîôåñèîíàëíî çàáîëÿâàíå Âíîñêè ñå âíàñÿò êàêòî îò ëèöåòî, òàêà è îò ðàáîòîäàòåëÿ, êàòî çà íåãî òÿ å îïðåäåëåí ïðîöåíò îò ïå÷àëáàòà. Ïðåäïðèÿòèÿòà ñå êëàñèðàò ïî ñòåïåí íà ðèñêà îò çëîïîëóêà è â çàâèñèìîñò îò ñïåöèôè÷íèòå óñëîâèÿ â ïðåäïðèÿòèåòî. Ñòîéíîñòòà íà ÷èñòîòî îáåçùåòåíèå âàðèðà îò 0.4 äî 135% ñúîáðàçíî êëàñàöèÿòà, êàòî ìàêñèìàëíèÿò äîõîä å 97,200 øâ. ôð. ãîäèøíî. Ñóáñèäèè îò äúðæàâàòà: ïðè I ãðóïà Êîíôåäåðàöèÿòà ïîåìà 17% îò ãîäèøíèòå ðàçõîäè è 3% ñå ïîåìàò îò Êàíòîíèòå. III. Óñëîâèÿ çà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ 1. Îñíîâíèòå âèäîâå ïåíñèè ñà: ïåíñèè çà ñòàðîñò, çà èíâàëèäíîñò è íàñëåäñòâåíè. Ñúùåñòâóâàò äâà âèäà ïåíñèè çà èíâàëèäíîñò è çà ñòàðîñò: îáèêíîâåíà ïåíñèÿ è èçâúíðåäíà ïåíñèÿ. s Çà èçïëàùàíå íà îáèêíîâåíà ïåíñèÿ íà øâåéöàðñêèòå ãðàæäàíè ñå èçèñêâà äà ñà ïðàâèëè âíîñêè ïîíå â ïðîäúëæåíèå íà åäíà ïúëíà ãîäèíà, êàòî ïåíñèè, îòãîâàðÿùè íà èíâàëèäíîñò ïîä 50%, ñå èçïëàùàò åäèíñòâåíî íà îñèãóðåíèòå ëèöà ñ ïîñòîÿííà àäðåñíà ðåãèñòðàöèÿ â ñòðàíàòà; s Çà ÷óæäèòå ãðàæäàíè(â çàâèñèìîñò îò êëàóçèòå íà ìåæäóíàðîäíèòå ñïîðàçóìåíèÿ): àêî ñà ïëàòèëè âíîñêè çà ïîíå 10 ãîäèíè èëè êîèòî ñà æèâåëè â ñòðàíàòà íåïðåêúñíàòî è ñà çàïàçèëè àäðåñíàòà ñè ðåãèñòðàöèÿ â ìîìåíòà íà íàñòúïâàíå íà èíâàëèäíîñòòà; s Çà èçïëàùàíå íà èçâúíðåäíà ïåíñèÿ å íåîáõîäèìî øâåéöàðñêî ãðàæäàíñòâî è îñèãóðåíîòî ëèöå äà íÿìà ïðàâî íà îáèêíîâåíà ïåíñèÿ èëè àêî òÿ å ïî-íèñêà îò èçâúíðåäíàòà. Íàñëåäñòâåíè ïåíñèè ñå èçïëàùàò íà âäîâèöè: 110

s êîèòî ïðè ñìúðòòà íà ñúïðóãà, èìàò åäíî èëè íÿêîëêî äåöà; s âäîâèöè, êîèòî íÿìàò äåöà, êîãàòî ñà íàâúðøèëè 45 ã. è ñà áèëè æåíåíè çà ïî÷èíàëèÿ íàé-ìàëêî 5 ãîäèíè; s ðàçâåäåíàòà ñúïðóãà(ñëåä íàâúðøâàíå íà 45 ã.) ïðè ñìúðò íà áèâøèÿ é ñúïðóã, àêî áðàêúò å ïðîäúëæèë ïîâå÷å îò 10 ãîäèíè è àêî ñúïðóãúò é å èçïëàùàë èçäðúæêà. Ïåíñèÿòà ñå ïðåêðàòÿâà ïðè ñêëþ÷âàíå íà íîâ áðàê, ïðè âúçíèêâàíå íà ïðàâî íà îáèêíîâåíà ïåíñèÿ, èíäèâèäóàëíà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò èëè íåòðóäîñïîñîáíîñò è â ñëó÷àé íà ñìúðò. Îáèêíîâåíàòà íàñëåäñòâåíà ïåíñèÿ çà ñèðàê ñå èçïëàùà íà äåöà, ÷èèòî áàùè èëè ìàéêè ñà ïî÷èíàëè, à äâîéíàòà íàñëåäñòâåíà ïåíñèÿ ñå èçïëàùà ïðè ñìúðò è íà äâàìàòà ðîäèòåëè. Ïåíñèÿòà ñå ïðåêðàòÿâà ïðè íàâúðøâàíå íà 18 ã., à â ñëó÷àé, ÷å äåòåòî ó÷è – äî 25 ã. è ïðè ïðèäîáèâàíå ïðàâî íà ïåíñèÿ çà èíâàëèäíîñò èëè çà âäîâèöà. 2. Ïåíñèîííà âúçðàñò Ïðàâîòî íà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò âúçíèêâà ïðè íàâúðøâàíå íà 65 ã. çà ìúæåòå è 62 ã. çà æåíèòå. 3. Âèäîâå ïåíñèè è ðàííî ïåíñèîíèðàíå Ïåíñèèòå çà ñòàðîñò ñà: s îáèêíîâåíà ïåíñèÿ – ïîëó÷àâà ñå îò ìúæåòå, íàâúðøèëè 65 ã., è îò æåíèòå, íàâúðøèëè 62 ã., ïðè èçïúëíåíè èçèñêâàíèÿ çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ; s ñåìåéíà ïåíñèÿ – ïîëó÷àâàò ÿ æåíåíèòå ìúæå, íàâúðøèëè 65 ã., ÷èéòî ñúïðóãè ñà íàâúðøèëè 62 ã. èëè ñà èíâàëèäè; s äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ çà ñúïðóãà – èçïëàùà ñå íà æåíåíèòå ìúæå ñ ïðàâî íà èíäèâèäóàëíà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò, ÷èéòî ñúïðóãè ñà íàâúðøèëè 55ã.; s ïåíñèÿ çà äåöà – ïðè ñìúðò íà ëèöå, íà êîåòî å èçïëàùàíà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò, âñÿêî îò äåöàòà èìà ïðàâî íà ïåíñèÿ êàòî ñèðàê è ïåíñèÿòà ìîæå äà áúäå åäèíè÷íà è äâîéíà. Ïåíñèèòå çà ïîñòîÿííà íåòðóäîñïîñîáíîñò ñà ñúùèòå âèäîâå: s îáèêíîâåíà ïåíñèÿ – çà ìúæåòå è æåíèòå èíâàëèäè, îñâåí àêî íå ñå äúëæè ïåíñèÿ çà äâàìàòà; s ñåìåéíà ïåíñèÿ – ìúæåòå èíâàëèäè, ÷èèòî ñúïðóãè ñà ïîä 62 ã. èëè òå ñàìèòå ñà ñ íàé-ìàëêî 40% èíâàëèäíîñò; s äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ çà ñúïðóãà – èçïëàùà ñå, êîãàòî ñúïðóãúò å èíâàëèä è íÿìàò ïðàâî íà ñåìåéíà ïåíñèÿ; s ïåíñèÿ çà äåöà – ïðè ñìúðò íà ïåíñèîíåð, âñÿêî îò äåöàòà èìà ïðàâî íà íàñëåäñòâåíà ïåíñèÿ, ïåíñèÿòà ìîæå äà áúäå åäèíè÷íà(40%) è äâîéíà (60%); Èçâúíðåäíèòå ïåíñèè ïî ïðèíöèï ñà ðàâíè íà ñòîéíîñòòà íà ìèíèìàëíàòà îáèêíîâåíà ïåíñèÿ çà ñúîòâåòíàòà êàòåãîðèÿ. Ïåíñèèòå çà ïîñòîÿííà íåòðóäîñïîñîáíîñò ìîãàò äà áúäàò: s ïúëíà ïåíñèÿ – àêî ñòåïåíòà íà èíâàëèäíîñò å ïîíå 2/3; s ïîëîâèí ïåíñèÿ – àêî ñòåïåíòà íà èíâàëèäíîñò å ïîíå 50%; s ÷åòâúðò ïåíñèÿ – àêî îñèãóðåíîòî ëèöå å èíâàëèä ìèíèìóì 40%. Íàñëåäñòâåíè ïåíñèè: s ïåíñèÿ çà âäîâèöà; s ïåíñèÿ çà ñèðàê – îáèêíîâåíà èëè äâîéíà. Ôîðìà íà ðàííî ïåíñèîíèðàíå å âúçìîæíîñòòà çà îòëàãàíå íà ïîëó÷àâàíåòî íà ïåíñèÿòà çà ñòàðîñò, êàòî îòëàãàíåòî ìîæå äà áúäå íàé-ìàëêî çà åäíà 111

ãîäèíà, íî íå ïîâå÷å îò 5 ãîäèíè. Óâåëè÷åíèåòî íà ïåíñèÿòà çà òîâà, ÷å å îòëîæåíà, îòãîâàðÿ íà ñòîéíîñòòà ïî äîêóìåíòè íà íåïîëó÷åíîòî îáåçùåòåíèå. Ïðàâèëíèöèòå íà îñèãóðèòåëíèòå ôîíäîâå ìîãàò äà ïðåäâèæäàò åäíà è ñúùà âúçðàñò çà ïðåæäåâðåìåííî ïåíñèîíèðàíå çà ìúæåòå è æåíèòå. IV. Èç÷èñëÿâàíå è ðàçìåðè íà ïåíñèèòå Èç÷èñëÿâàíåòî å â çàâèñèìîñò îò áðîÿ íà ãîäèíèòå, ïðåç êîèòî ñà ïðàâåíè âíîñêè, è îò ñðåäíèÿ ãîäèøåí äîõîä. Íàé-îáùî ïåíñèèòå ñå èç÷èñëÿâàò â ïðîöåíò îò"àâîàðèòå çà ñòàðîñò", ñ êîèòî ðàçïîëàãà îñèãóðåíîòî ëèöå â ìîìåíòà íà íàâúðøâàíå íà âúçðàñòòà, äàâàùà ìó ïðàâî íà ïåíñèÿ(ñïîðåä áàçîâàòà çàïëàòà – ïðîìåíëèâ ïðîöåíò â çàâèñèìîñò îò âúçðàñòòà íà èçëèçàíå â ïåíñèÿ è ïðè óñëîâèå, ÷å çàèíòåðåñîâàíîòî ëèöå å ïîëó÷àâàëî îáåçùåòåíèÿ îò ïðåäèøíè îñèãóðèòåëè). Êîãàòî ïåíñèÿòà å ïî-íèñêà ñ 10% îò ìèíèìàëíàòà èíäèâèäóàëíà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò è àêî òîâà ñå ïðåäâèæäà îò ïðàâèëíèêà íà îñèãóðèòåëíèÿ ôîíä íà ïåíñèîíåðà, ñå èçïëàùà åäíîêðàòíî ïàðè÷íî îáåçùåòåíèå. Ïåíñèèòå çà èíâàëèäíîñò ñå èç÷èñëÿâàò ïî ñúùèÿ íà÷èí êàòî ïåíñèèòå çà ñòàðîñò è ïðè ñúùèòå óñëîâèÿ, íî íà áàçàòà íà íàòðóïàíèÿ"àâîàð çà ïåíñèîíèðàíå" ïî ñòàðîñò â ìîìåíòà íà âúçíèêâàíå íà ïðàâîòî íà ïåíñèÿ çà èíâàëèäíîñò è íà áàçàòà íà ñóìàòà îò áîíóñè çà ñòàðîñò, îòíàñÿùà ñå äî áúäåùè ãîäèíè, èç÷èñëåíè âúðõó áàçîâàòà çàïëàòà íà îñèãóðåíîòî ëèöå ïðåç ïîñëåäíàòà ãîäèíà íà îñèãóðÿâàíåòî. Ïðè ïåíñèèòå çà èíâàëèäíîñò: s ïúëíà ïåíñèÿ – àêî ïðè íàñòúïâàíå íà èíâàëèäíîñòòà îñèãóðåíîòî ëèöå èìà ñúùèÿ áðîé ãîäèíè, êàòî òîçè âàëèäåí çà âúçðàñòòà ìó s ÷àñòè÷íà ïåíñèÿ – àêî âðåìåòî íà âíàñÿíå íà îñèãóðèòåëíè âíîñêè íå å ïúëíî â ñðàâíåíèå ñ âúçðàñòòà íà ëèöåòî. Ïðè ïåíñèèòå çà ñòàðîñò: s ïúëíà ïåíñèÿ – àêî îñèãóðåíîòî ëèöå å èçïëàùàëî âíîñêè ïðåç ïåðèîäà îò 1 ÿíóàðè íà ãîäèíàòà, ñëåäâàùà òàçè, ïðåç êîÿòî å íàâúðøèëî 20 ã. è ìîìåíòà, â êîéòî âëèçà â ñèëà ïðàâîòî ìó íà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò, è ïî âðåìå íà ñúùèÿ áðîé ãîäèíè, êàòî òîçè çà íåãîâàòà êàòåãîðèÿ. s ÷àñòè÷íà ïåíñèÿ – àêî îñèãóðåíîòî ëèöå íÿìà íåîáõîäèìèÿ áðîé ãîäèíè íà ïëàùàíå íà âíîñêè, âàëèäåí çà íåãîâàòà êàòåãîðèÿ. Ðåâèçèÿ íà ïåíñèÿòà ñå ïðàâè, àêî èíâàëèäíîñòòà íà îñèãóðåíîòî ëèöå ñå ïðîìåíè, êàòî òîâà ìîæå äà äîâåäå äî óâåëè÷àâàíå, íàìàëÿâàíå èëè ñïèðàíå íà ïåíñèÿòà. Ïðàâîòî íà ïåíñèÿ èçòè÷à ïðè ïðåêðàòÿâàíå èíâàëèäíîñòòà íà ëèöåòî, íàâúðøâàíå íà âúçðàñòòà çà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò è ïðè ñìúðò íà îñèãóðåíîòî ëèöå. Èçâúíðåäíèòå ïåíñèè ïî ïðèíöèï ñà ðàâíè íà ñòîéíîñòòà íà ìèíèìàëíàòà îáèêíîâåíà ïúëíà ïåíñèÿ çà ñúîòâåòíàòà êàòåãîðèÿ è íàìàëåíèå ïðè íàëè÷èå íà îãðàíè÷åíèÿ çà äîõîäà. V. Îñúâðåìåíÿâàíå Àêòóàëèçèðàíå íà ïåíñèèòå ñå èçâúðøâàíà âñåêè äâå ãîäèíè ïî ïðèíöèï, â çàâèñèìîñò îò ïðîìåíèòå â çàïëàòèòå è öåíèòå, êàòî ñå îïðåäåëÿ íîâ èíäåêñ íà ïåíñèèòå. Ïðåæäåâðåìåííà àêòóàëèçàöèÿ ñå èçâúðøâà, êîãàòî èíäåêñúò íà ïîòðåáèòåëñêèòå öåíè íàðàñíå ñ ïîâå÷å îò 4% çà åäíà ãîäèíà. 112

ØÂÅÖÈß I. Îñíîâíè ïðèíöèïè íà ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà è îáõâàò Îò 1.01.1999 ã. â Øâåöèÿ ñå âúâåæäà íîâà íàöèîíàëíà ïåíñèîííà ñõåìà. Ïúðâèòå ïëàùàíèÿ ïî íåÿ çàïî÷âàò îò 2001 ã. Òÿ çàìåíÿ ñòàðàòà ñõåìà çà ïðîñëóæåíî âðåìå, êîÿòî å â ñèëà îò 1960 ã., êàêòî è îñíîâíàòà ïåíñèîííà ñõåìà, ôóíêöèîíèðàùà îò 1947 ã. Ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà îáõâàùà öÿëîòî íàñåëåíèå. Åäíà îò ïðè÷èíèòå çà ðåôîðìèðàíåòî é å ôàêòúò, ÷å äåëúò íà ïåíñèîíåðèòå ñïðÿìî ðàáîòåùîòî íàñåëåíèå íàðàñòâà. Îñâåí òîâà ñå óâåëè÷àâà ñðåäíàòà ïðîäúëæèòåëíîñò íà æèâîòà, êîåòî îçíà÷àâà, ÷å õîðàòà ïîëó÷àâàò ïåíñèÿ çà ïî-äúëúã ïåðèîä. È òàêà çà ïåíñèèòå ñà íóæíè âñå ïîâå÷å ñðåäñòâà, à òÿõíàòà ðåàëíà ñòîéíîñò å âñå ïî-íèñêà – åòî çàùî ñå íàëàãà ðåôîðìà. Íîâàòà ïåíñèîííà ñõåìà èìà ìíîæåñòâî ðàçëè÷íè êîìïîíåíòè: ïåíñèÿ, ñâúðçàíà ñ äîõîäà, äîïúëíèòåëíà äîáðîâîëíà ïåíñèÿ è ãàðàíòèðàíà ïåíñèÿ. Ïðè íîâàòà ñèñòåìà èçöÿëî ñå ïðîìåíÿò óñëîâèÿòà çà õîðàòà, ðîäåíè ñëåä 1953 ã., à çà ðîäåíèòå ìåæäó 1938 è 1953 ã. ïðîäúëæàâàò äà äåéñòâàò íÿêîè îò ñòàðèòå èçèñêâàíèÿ. Ïðè íîâàòà ñèñòåìà ñà âúçìîæíè è èíäèâèäóàëíè ïåíñèîííè ñõåìè. II. Ôèíàíñèðàíå íà ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà Íîâàòà ñèñòåìà å ïî-äîáðà çà èêîíîìèêàòà íà ñòðàíàòà. Ïðè ñòàðàòà å òðóäíî äà ñå îïðåäåëÿò ðàçõîäèòå çà áúäåùèòå ïåíñèè íà õîðàòà, êîèòî â ìîìåíòà ðàáîòÿò è ïëàùàò âíîñêè. Ïðè íîâàòà ñèñòåìà òåçè âíîñêè ñà ôèêñèðàíè. Ñòîéíîñòòà èì çàâèñè îò ðàçâèòèåòî íà äúðæàâíàòà èêîíîìèêà. Íå ñå ïðåäâèæäàò íåñúîòâåòñòâèÿ ìåæäó ðúñòà íà ïåíñèèòå è ñúñòîÿíèåòî íà èêîíîìèêàòà. Îò ôèíàíñîâà ãëåäíà òî÷êà ñèñòåìàòà ñå ñúñòîè îò äâà âèäà ïåíñèè: ñâúðçàíè ñ äîõîäà è äîïúëíèòåëíè äîáðîâîëíè ñïåñòÿâàíèÿ. Ïåíñèè, ñâúðçàíè ñ äîõîäà, ùå ïîëó÷àò âñè÷êè, êîèòî ñà ðàáîòèëè íà ùàò è ñà ïëàùàëè îñèãóðîâêè. Ñòîéíîñòòà íà òàçè ïåíñèÿ çàâèñè îò îáùàòà ñóìà, êîÿòî ÷îâåêúò å âíåñúë â ñèñòåìàòà ïðåç öåëèÿ ñè òðóäîâ ñòàæ, è îò òåíäåíöèèòå â ðàçâèòèåòî íà èêîíîìèêàòà. Ïðè äîïúëíèòåëíèòå äîáðîâîëíè ñõåìè âíîñêèòå ñå ñúáèðàò â îòäåëíè ëè÷íè ñìåòêè è ñå èíâåñòèðàò. Õîðàòà, íà êîèòî íå ñå ïîëàãà ïåíñèÿ èëè áèõà ïîëó÷àâàëè ìíîãî íèñêà ñóìà, èìàò ïðàâî íà ãàðàíòèðàíà ïåíñèÿ. Äîïúëíèòåëíèòå äîáðîâîëíè ïåíñèè ñà íîâè çà Øâåöèÿ – òå ñå âúâåæäàò çàåäíî ñ íîâèòå ïåíñèè çà ïðîñëóæåíî âðåìå. Ïðåäè òîâà ñèñòåìàòà å çàâèñåëà èçöÿëî îò âíîñêèòå, êîèòî ïëàùà â ìîìåíòà ðàáîòåùîòî íàñåëåíèå. Ïåíñèèòå ïî íîâàòà ñõåìà ñå îñíîâàâàò íà ôèêñèðàíè âíîñêè â ðàçìåð íà 18.5% îò îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä. Îò òÿõ 16% îòèâàò çà èçïëàùàíå íà íàñòîÿùèòå ïåíñèè, à 2.5% ñå ïðåõâúðëÿò â ëè÷íà ñìåòêà çà äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ. Âòîðàòà ÷àñò îò âíîñêèòå ñå âëàãà â ñïåöèàëåí ôîíä. Õîðàòà ñà ñâîáîäíè äà èçáèðàò êîé äà óïðàâëÿâà òàçè ÷àñò îò ïåíñèÿòà èì. Ñóìàòà â ïîäîáíè ïåíñèîííè ñìåòêè ñå ïðîìåíÿ â çàâèñèìîñò îò âúçâðàùàåìîñòòà ïðè èíâåñòèöèèòå. Âúçìîæíî å ñúùî ðàáîòåùèòå ñàìè äà ðåøàâàò êúäå äà âëîæàò ïàðèòå ñè è òàêà äà îïðåäåëÿò ñòîéíîñòòà íà áúäåùàòà ñè ïåíñèÿ. Âíîñêèòå êúì ñèñòåìàòà ñå èçïëàùàò â çàâèñèìîñò îò îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä. Ðàáîòîäàòåëèòå è ñàìîíàåòèòå ïëàùàò 10.21%. Îñâåí òîâà èìà è åäíà îáùà âíîñêà îò 7%, êîÿòî å çàäúëæèòåëíà çà 113

âñè÷êè ðàáîòåùè â Øâåöèÿ. Ðàçëè÷íèòå ïîìîùè îò ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà, êîèòî çàìåñòâàò íåîáõîäèìèÿ äîõîä, ñúùî ñå îáëàãàò çà ïåíñèÿ. Ïðè òîçè ñëó÷àé âíîñêèòå ñå ïëàùàò îò äúðæàâàòà. Îáùàòà âíîñêà îò 7% å íîâîâúâåäåíèå è å åëåìåíò îò ïåíñèîííàòà ðåôîðìà. III. Óñëîâèÿ çà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ Âñè÷êè øâåäñêè ãðàæäàíè çàäúëæèòåëíî ïîëó÷àâàò ñóìè ïî ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà ñõåìà. Ïåíñèÿòà çàâèñè îò äîõîäà ïðåç öåëèÿ òðóäîâ ñòàæ ñëåä íàâúðøâàíå íà 16 ãîäèíè. Ïî ïðèíöèï âñåêè îáëàãàåì äîõîä, çà êîéòî ñà ïëàùàíè îñèãóðîâêè, ñå âçåìà ïðåäâèä ïðè ïðàâîòî íà ïåíñèÿ: s äîõîäè îò òðóäîâà çàåòîñò êàòî çàïëàòè, âúçíàãðàæäåíèÿ ïî ãðàæäàíñêè äîãîâîðè, îáëàãàåìè ïîìîùè è ò.í.; s ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëè ñðåäñòâà, âêëþ÷èòåëíî ïîìîùè ïðè ïðîôåñèîíàëíè çàáîëÿâàíèÿ, ïðè ðåõàáèëèòàöèÿ, ñåìåéíè ïîìîùè, äåòñêè íàäáàâêè, ïîìîùè çà áåçðàáîòíè, çà ïîâèøàâàíå íà êâàëèôèêàöèÿòà, ïîæèçíåíè ðåíòè – ïðè òðóäîâà çëîïîëóêà è ïåíñèè çà èíâàëèäíîñò; s íÿêîè ïëàùàíèÿ ïî êîëåêòèâíè îñèãóðèòåëíè äîãîâîðè(ãðóïîâà çäðàâíà çàñòðàõîâêà è çàñòðàõîâêà îò ðàáîòîäàòåëÿ çà òðóäîâè çëîïîëóêè). Ïðàâî íà ïåíñèÿ äàâà äîõîä, êîéòî å äî 7.5 ïúòè ïî-âèñîê îò åäíà îïðåäåëåíà îñíîâíà ñóìà. Çà 2000 ã. òîâà å ìåñå÷íà çàïëàòà îò 23,312 øâåäñêè êðîíè. Çàïëàòè îò åäèí è ñúù ðàáîòîäàòåë ïîä ïðàãà îò 1,000 êðîíè ãîäèøíî íå ñå âçèìàò ïðåäâèä çà ïåíñèÿ. Ïðè òàêúâ äîõîä íå ñå ïëàùàò âíîñêè è íå ñå ïðàâÿò óäðúæêè. Ñúùîòî âàæè è çà ñàìîíàåòèòå ðàáîòíèöè. Ïåíñèîííè ïðàâà ñà ïîëàãàò ñàìî çà äîõîäè, îáÿâåíè â äàíú÷íèòå äåêëàðàöèè. Ïåðèîäèòå íà ìàé÷èíñòâî, âîåííà ñëóæáà è îáó÷åíèå ñúùî äàâàò ïðàâî íà ïåíñèÿ. Çà îòãëåæäàíå íà äåòå ñå ïðèçíàâàò ïúðâèòå ÷åòèðè ãîäèíè ñëåä ðàæäàíåòî. Íà ðîäèòåëè, êîèòî èìàò ïîâå÷å äåöà ïðåç òîçè 4-ãîäèøåí ïåðèîä, ñå ïîëàãàò ïåíñèîííè ïðàâà ñàìî çà åäíî îò òÿõ. Ïðåç âñÿêà îò òåçè ãîäèíè ñàìî åäèí îò ðîäèòåëèòå ìîæå äà ñå îñèãóðÿâà ïåíñèîííî. Ïåíñèîííàòà âúçðàñò å ãúâêàâà âåëè÷èíà. È ïåíñèÿòà, ñâúðçàíà ñ äîõîäà, è äîïúëíèòåëíàòà ïåíñèÿ îò äîáðîâîëíè âíîñêè, ñå èçïëàùàò ïðè íàâúðøâàíå íà 61 ãîäèíè. Âúçìîæíî å è îòëàãàíå íà ïåíñèîíèðàíåòî, çà êîåòî íÿìà îãðàíè÷åí ñðîê. Ñúùåñòâóâàò ïúëíà è ÷àñòè÷íà ïåíñèÿ. Âúâ âñåêè ìîìåíò å âúçìîæíî äà ñå ïðåìèíå îò ïúëíà êúì ÷àñòè÷íà ïåíñèÿ èëè âðåìåííî äà ñå ïðåêðàòè ïåíñèîííîòî èçïëàùàíå. Ñòîéíîñòòà íà ïåíñèÿòà çàâèñè îò òåíäåíöèèòå â ðàçâèòèåòî íà äîõîäèòå. Ñðåäñòâàòà, ñïå÷åëåíè ñëåä ïåíñèîíèðàíåòî, ñúùî ñå âçåìàò ïðåäâèä è ìîãàò äà ïîâèøàò ïåíñèÿòà çàíàïðåä. Òîâà ñòèìóëèðà âúçðàñòíèòå õîðà äà ïðîäúëæàò äà ðàáîòÿò. Ñïîðåä íîâàòà ñèñòåìà ïðè îïðåäåëÿíåòî íà ïåíñèÿòà ñå çà÷èòà âñåêè äîõîä, òàêà ÷å äîðè è ðàáîòà ñ ïî-ìàëêî ïðèõîäè áè ñå îòðàçèëà áëàãîïðèÿòíî. Ãàðàíòèðàíàòà ïåíñèÿ ñå èçïëàùà ñëåä íàâúðøâàíå íà 65 ãîäèíè. Ïðåäè ïåíñèîííàòà âúçðàñò å áèëà ôèêñèðàíà íà 65 ãîäèíè è å ñúùåñòâóâàëà âúçìîæíîñò çà ðàííî ïåíñèîíèðàíå îò ìåñåöà, â êîéòî ñå íàâúðøâàò 60 ã.(ñ íàìàëåíà ïåíñèÿ), êàêòî è çà îòëàãàíå äî ìåñåöà, êîãàòî ñå íàâúðøâàò 70 ãîäèíè(ñ óâåëè÷åíà ïåíñèÿ). Ðàííà ïåíñèÿ å âúçìîæíà è ïðè èíâàëèäíîñò. Çà äà ïîëó÷è òàêàâà ïåíñèÿ, ÷îâåê òðÿáâà äà èìà íàìàëåíà òðóäîñïîñîáíîñò ïîíå 25%.  êðàÿ íà 1999 ã. â Øâåöèÿ èìà 424,950 ïåíñèè çà èíâàëèäíîñò. Òîâà ñà 7.6% îò õîðàòà â òðóäîñ114

ïîñîáíà âúçðàñò. Ïðåç 1998 ã. äåéñòâèòåëíàòà ñðåäíà ïåíñèîííà âúçðàñò ïðè ïðîñëóæåíî âðåìå å 60.5 ã. çà æåíèòå è 61.5 ã. çà ìúæåòå. IV. Ïëàùàíèÿ â ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà Ïåíñèÿòà ñå îñíîâàâà íà âñè÷êè ïðèõîäè, äåêëàðèðàíè ïî ñõåìàòà ñëåä íàâúðøâàíå íà 16 ãîäèíè. Ãàðàíòèðàíàòà ïåíñèÿ îñèãóðÿâà îïðåäåëåí ìèíèìàëåí äîõîä. Ïåíñèèòå ñå ñâúðçàíè ñ èêîíîìè÷åñêèÿ ðàñòåæ â Øâåöèÿ. Ïðè ñòàðàòà ñèñòåìà òå ñå èç÷èñëÿâàò ñïîðåä 15-òå ãîäèíè ñ íàé-äîáúð äîõîä. À çà ïîëó÷àâàíå íà ïúëíà ïåíñèÿ ñà íóæíè ñàìî 30 ãîäèíè òðóäîâ ñòàæ. Òîãàâà õîðàòà ñ ïîêðàòúê òðóäîâ ñòàæ, íî äîáðå çàïëàòåíà ðàáîòà, ñà â ïî-èçãîäíà ïîçèöèÿ îò ïîçëå ïëàòåíèòå ñ ïî-äúëúã òðóäîâ ñòàæ – äîðè àêî ïðèõîäèòå èì êàòî öÿëî ñà åäíàêâè. Ïåíñèèòå ñå èç÷èñëÿâàò ðàçëè÷íî çà òðèòå äÿëà íà ñèñòåìàòà. 1. Ïåíñèÿ, ñâúðçàíà ñ äîõîäà è áàçèðàíà íà ïëàùàíèòå âíîñêè Òàçè ïåíñèÿ ñå èç÷èñëÿâà, êàòî ñúáðàíèòå îáùî ñðåäñòâà ñå äåëÿò íà êîåôèöèåíò, ñâúðçàí ñ î÷àêâàíàòà ñðåäíà ïðîäúëæèòåëíîñò íà æèâîòà çà ïîêîëåíèåòî, êúì êîåòî ïðèíàäëåæè äàäåíèÿò ÷îâåê. Ïðè õîðàòà, êîèòî ñå ïåíñèîíèðàò ïðåäè äà íàâúðøàò 65 ãîäèíè, ñóìàòà ñå èç÷èñëÿâà âúç îñíîâà íà êîåôèöèåíòà çà ïðåäèøíàòà ãðóïà. Òàáëèöèòå çà î÷àêâàíàòà ñðåäíà ïðîäúëæèòåëíîñò íà æèâîòà ñå ïîäãîòâÿò ñïîðåä ñòàòèñòè÷åñêèòå äàííè çà ïåðèîä îò ïåò ãîäèíè. Ïåíñèèòå ñå èíäåêñèðàò âñÿêà ãîäèíà ñïîðåä èêîíîìè÷åñêèÿ ðàñòåæ. Ïðèåòî å òîâà äà ñòàâà ñúãëàñíî åäíà óñòàíîâåíà íîðìà çà ðàñòåæ îò 1.6%. Àêî äåéñòâèòåëíèÿò ðúñò å ïî-âèñîê îò òàçè ñòîéíîñò, ïåíñèèòå ñå èíäåêñèðàò ñïîðåä ðåàëíèòå öèôðè. Àêî ðúñòúò íà ïðàêòèêà å ïî-íèñúê îò íîðìàòà, íå ñå äàâà ïúëíà êîìïåíñàöèÿ çà íàðàñíàëèòå öåíè, ò.å. ïåíñèèòå ñå ïðîìåíÿò ñïîðåä äåéñòâèòåëíàòà ñèòóàöèÿ. Ñâúðçàíèòå ñ äîõîäà ïåíñèîííè ñïåñòÿâàíèÿ ñúùî ñå îñúâðåìåíÿâàò ÷ðåç ñïåñòÿâàíèÿòà íà ïî÷èíàëèòå, ïðåäè äà äîñòèãíàò ïåíñèîííà âúçðàñò. Òåçè ñðåäñòâà ñå ïîäåëÿò ìåæäó õîðàòà îò åäíà è ñúùà 5-ãîäèøíà ãðóïà. Àäìèíèñòðàòèâíèòå ðàçõîäè ïî ïåíñèîííîòî îñèãóðÿâàíå ñå ðàçïðåäåëÿò ìåæäó âñè÷êè îñèãóðåíè ëèöà. 2. Ïåíñèÿ îò äîïúëíèòåëíè äîáðîâîëíè ñïåñòÿâàíèÿ Êîãàòî õîðàòà ñïðàò äà ðàáîòÿò, òå ïîëó÷àâàò ïîä ðàçëè÷íè ôîðìè íà ïîæèçíåíà ðåíòà êàïèòàëà îò ïåíñèîííèòå ñè ñïåñòÿâàíèÿ, êàêòî è ëèõâèòå îò íåãî. Æåíåíèòå äâîéêè, îáõâàíàòè îò ðåôîðìèðàíàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà, èìàò ïðàâî äà ïðåõâúðëÿò ñâîèòå îñèãóðèòåëíè ñïåñòÿâàíèÿ êúì òàçè äîïúëíèòåëíà ñèñòåìà.  òàêúâ ñëó÷àé òå òðÿáâà äà óâåäîìÿò ñâîÿ ìåñòåí ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëåí êëîí íå ïî-êúñíî îò 31 ÿíóàðè â ãîäèíàòà íà ïðåõâúðëÿíåòî. Ïî-íàòàòúê ïðåõâúðëÿíåòî ùå ñå îñúùåñòâÿâà ïîñëåäîâàòåëíî – ãîäèíà çà ãîäèíà – è ùå ñïðå, àêî åäèíèÿò èëè äâàìàòà ñúïðóçè ïîèñêàò äà ãî ïðåêðàòÿò. 3. Ãàðàíòèðàíà ïåíñèÿ Çà ïúëíà ïåíñèÿ å íóæíî õîðàòà äà ñà æèâåëè 40 ãîäèíè â Øâåöèÿ. Ìàêñèìàëíàòà ñòîéíîñò çà ñàì ÷îâåê å 2.13 ïúòè îò åäíà îïðåäåëåíà áàçîâà ñóìà, à çà ñúïðóçè- ïî 1.90 ïúòè îò òàçè ñóìà. Ãàðàíòèðàíàòà ïåíñèÿ ñå íàìàëÿâà â ñúîòâåòñòâèå ñ ïåíñèèòå, ñâúðçàíè ñ äîõîäà. Ïðàâèòåëñòâîòî îïðåäåëÿ òàçè áàçîâà ñóìà âñÿêà ãîäèíà â çàâèñèìîñò îò ïðîìåíèòå â öåíèòå. Êîãàòî ñå èç÷èñëÿâà ñâúðçàíàòà ñ äîõîäà ïåíñèÿ çà ïðîñëóæåíî âðåìå, íå ñå âçåìà ïðåäâèä ñåìåéíîòî ïîëîæåíèå. Ïðè ïðåäèøíàòà ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíà ñèñòåìà èíäåêñàöèèòå êàòî öÿëî ñå ïðàâÿò ñïîðåä áàçîâàòà ñóìà, ñâúðçàíà ñ ïîòðåáèòåëñêè öåíîâè èíäåêñ. 115

4. Îáæàëâàíèÿ Äàíú÷íèòå âëàñòè è ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíèòå ñëóæáè ñà îòãîâîðíè çà èç÷èñëåíèåòî íà äîõîäèòå, êîèòî ñå âçåìàò ïðåäâèä ïðè îïðåäåëÿíåòî íà ïåíñèÿòà, êàêòî è íà îñòàíàëèòå ïåíñèîííè ñïåñòÿâàíèÿ çà âñè÷êè îñèãóðåíè ëèöà. Ðåøåíèÿòà, ñâúðçàíè ñ äîáðîâîëíèòå ïåíñèè, ñå âçåìàò îò àäìèíèñòðàöèÿòà, êîÿòî îòãîâàðÿ çà òÿõ. Àêî õîðàòà íå ñà óäîâëåòâîðåíè îò ðåøåíèåòî çà òåõíèòå ïåíñèîííè ïðàâà, âçåòî îò ñúîòâåòíàòà ñîöèàëíà ñëóæáà èëè îò àäìèíèñòðàöèÿòà, êîÿòî îòãîâàðÿ çà äîáðîâîëíèòå ïåíñèîííè ñïåñòÿâàíèÿ, òå ìîãàò äà ïîèñêàò ïðåðàçãëåæäàíå èëè äà îáæàëâàò. Îòãîâîðíèòå îðãàíè ñà äëúæíè äà ïðåðàçãëåäàò ðåøåíèåòî çà ïåíñèîííèòå ïðàâà èëè ïðåäâàðèòåëíèòå ïåíñèîííè ñïåñòÿâàíèÿ. Àêî îïëàêâàíåòî å ñâúðçàíî ñ îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä, äàíú÷íèòå âëàñòè ñúùî òðÿáâà äà ïðåðàçãëåäàò èç÷èñëåíèåòî ìó. Æàëáèòå ñå îáñúæäàò è îò äúðæàâíè àäìèíèñòðàòèâíè êîìèñèè, íî ñàìî ñëåä êàòî ñîöèàëíî-îñèãóðèòåëíàòà ñëóæáà èëè àäìèíèñòðàöèÿ ïî ïðåäâàðèòåëíèòå ñïåñòÿâàíèÿ ñà ïðåðàçãëåäàëè ðåøåíèåòî ñè. Ñëåä òîâà ïåíñèîíåðúò ìîæå äà ñå îáúðíå è êúì Àïåëàòèâíèÿ ñúä, íî åäèíñòâåíî ïðè óñëîâèå, ÷å èìà ðåøåíèå çà ïðåðàçãëåæäàíå. V. Äåìîãðàôñêèòå ïðîìåíè è ïåíñèîííàòà ñèñòåìà Äåìîãðàôñêîòî ðàçâèòèå è íåãîâîòî âúçäåéñòâèå âúðõó ôèíàíñîâîòî ïîëîæåíèå ñà îñíîâíèòå ôàêòîðè çà âúâåæäàíåòî íà íîâàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà. Çà äà ñòàíå ñèñòåìàòà ñòàáèëíà, ïåíñèèòå ñå îáâúðçâàò ñ äåìîãðàôñêèòå è èêîíîìè÷åñêèòå òåíäåíöèè â Øâåöèÿ. Íåîáõîäèìî å äà ñå îñúâðåìåíÿò íÿêîè äîïúëíèòåëíè ïëàùàíèÿ, êàòî ïîìîùèòå çà æèëèùå, íàñëåäñòâåíèòå ïåíñèè, êàêòî è äà ñå óñúâúðøåíñòâàò ïðåõîäíèòå ðàçïîðåäáè ïðè ïðåìèíàâàíåòî îò ñòàðàòà êúì íîâàòà ñèñòåìà. Íî òðÿáâà äà ñå ðåøè è îùå åäèí âàæåí âúïðîñ – àâòîìàòè÷íîòî áàëàíñèðàíå íà ñèñòåìàòà ñ öåë äà ñå ïîâèøè ôèíàíñîâàòà é ñòàáèëíîñò è äà ñå ïîäñèãóðè íåçàâèñèìîòî é äåéñòâèå. 116

ßÏÎÍÈß I. Ïåðèîä íà îãðàíè÷åíèÿ â îáùåñòâåíîòî áëàãîñúñòîÿíèå  êðàÿ íà 50-òå ãîäèíè ïðèåìàíåòî íà äâà çàêîíà – Çàêîí çà íàöèîíàëíàòà çäðàâíà çàñòðàõîâêà è Çàêîí çà íàöèîíàëíàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà, äàäå âúçìîæíîñò íà ñàìîíàåòèòå, íà òåçè, êîèòî ñå çàíèìàâàò ñúñ çåìåäåëèå è äðóãè, êîèòî ïðåäè òîâà íå ñà èìàëè äîñòúï äî ñõåìè çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, äà ñå âúçïîëçâàò îò íàöèîíàëíî ïåíñèîííî è íàöèîíàëíî çäðàâíî îñèãóðÿâàíå.  íà÷àëîòî íà àïðèë 1961 ã. áå âúâåäåíà âñåîáõâàòíà ñèñòåìà çà çäðàâíî è ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå çà âñè÷êè ÿïîíñêè ãðàæäàíè. Òàçè ïîëèòèêà íà ñîöèàëíî áëàãîïîëó÷èå áå ïîäêðåïåíà ñ ïðàâèòåëñòâåíè ôèíàíñîâè ðåñóðñè, êîèòî áÿõà â èçîáèëèå áëàãîäàðåíèå íà áúðçèÿ èêîíîìè÷åñêè ðàñòåæ. Ïîñòåïåííî òîâà ñå ïðåâúðíà â îñíîâíà ñèñòåìà, îñèãóðÿâàùà áëàãîñúñòîÿíèåòî íà õîðàòà. Ïðåç 1973 ã. âðåìåòî, êîåòî íÿêîè íàðè÷àò"Ïúðâà ãîäèíà îò åðàòà íà áëàãîïîëó÷èåòî", èçìåíåíèå â Çàêîíà çà áëàãîñúñòîÿíèåòî íà âúçðàñòíèòå ïðåìàõâà òàêñèòå çà çäðàâíè óñëóãè çà âúçðàñòíè, à ïîïðàâêà â íàöèîíàëíàòà ñèñòåìà çà çäðàâíî îñèãóðÿâàíå óâåëè÷àâà ïðîöåíòà, ïîåìàí îò ïðàâèòåëñòâîòî çà ñåìåéíè çäðàâíè íóæäè. Ñ èçìåíåíèÿ â Ïðàâèëíèêà çà ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå áå óâåëè÷åí ðàçìåðúò íà ïåíñèèòå è âúâåäåíà äèíàìè÷íà ñêàëà(îòðàçÿâàùà ïðîìåíèòå â ïîòðåáèòåëñêèòå öåíè), îò êîÿòî ñå îáëàãîäåòåëñòâàõà íàé-íóæäàåùèòå ñå. Ñëåä ïåòðîëíèòå êðèçè ïðåç 1973 è 1979 ã. ßïîíèÿ íàâëåçå â ïåðèîä íà îãðàíè÷åíèÿ â ñîöèàëíàòà ñôåðà. Ïðåç 1983 ã. áåøå ïðèåò Çàêîí çà çäðàâíî è ìåäèöèíñêî îáñëóæâàíå íà âúçðàñòíèòå. Çàêîíúò ïîñòàíîâÿâà çàïëàùàíåòî íà ãåðèàòðè÷íîòî ìåäèöèíñêîòî îáñëóæâàíå äà ñå ïîåìå íå ñàìî îò íàöèîíàëíàòà çäðàâíà îñèãóðîâêà, íî è îò ðàáîòíè÷åñêè, êîîïåðàòèâíè èëè äðóãè çäðàâíî-îñèãóðèòåëíè ôîíäîâå, êàòî ïî òîçè íà÷èí ñå îáëåê÷àò ðàçõîäèòå íà áþäæåòà çà íàöèîíàëíàòà çäðàâíî-îñèãóðèòåëíà ñèñòåìà. Îñâåí òîâà áå âúâåäåíà ôèêñèðàíà öåíà çà ìåäèöèíñêî îáñëóæâàíå íà âúçðàñòíèòå ãðàæäàíè. Ïðåç àïðèë 1986 ã. âëåçå â ñèëà íîâ ïðàâèëíèê çà ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå. Ðåôîðìàòà â ïåíñèîííîòî îñèãóðÿâàíå öåëåøå ïðåäè âñè÷êî äà ñúçäàäå ñèñòåìà, êîÿòî ìîæå äà áúäå ïîääúðæàíà â óñëîâèÿ íà çàñòàðÿâàíåòî íà ÿïîíñêîòî îáùåñòâî ÷ðåç âúâåæäàíå íà îãðàíè÷åíèÿ âúðõó ïåíñèèòå äî òàêèâà ðàçìåðè, êîèòî ìîãàò äà áúäàò ïîääúðæàíè áëàãîäàðåíèå íà ïîñòúïëåíèÿòà â ïåíñèîííèòå ôîíäîâå îò ðàáîòåùèòå. II. Ïðåðàçãëåæäàíå íà ïåíñèîííàòà ñèñòåìà Ïîðàäè çàñòàðÿâàíåòî íà íàöèÿòà è íàìàëÿâàíå áðîÿ íà íàñåëåíèåòî â ðåçóëòàò íà íèñêàòà ðàæäàåìîñò ñèñòåìèòå çà ñîöèàëíà çàùèòà, âêëþ÷èòåëíî è ïåíñèèòå, òðÿáâàøå äà áúäàò ïðåðàçãëåäàíè. Êàêòî áå ñïîìåíàòî âå÷å, ïðåç 1961 ã. áå ïîëîæåíî íà÷àëîòî íà ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå çà âñè÷êè ÿïîíñêè ãðàæäàíè. Ãðàæäàíèòå áÿõà ðàçäåëåíè íà òðè ãðóïè:"ñîöèàëíà ïåíñèÿ" çà ñàìîîñèãóðÿâàùèòå ñå, ïåíñèÿ çà ðàáîòåùèòå íà òðóäîâ äîãîâîð è"ñïîìàãàòåëíè ïåíñèè" çà äúðæàâíèòå ñëóæèòåëè.  íà÷àëîòî íà 1986 ã. áå âúâåäåíà äâóñòåïåííà ïåíñèîííà ñèñòåìà, áëàãîäàðåíèå íà êîÿòî öÿëîòî íàñåëåíèå ïîëó÷è ïðàâî íà ñîöèàëíà ïåíñèÿ, êúì êîÿòî ñå èçïëàùàò äîïúëíèòåëíè ñóìè â îïðåäåëåíè ïðîïîðöèè.  ìîìåíòà ïúðâàòà ñòåïåí íà äâóñòåïåííàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà å ñîöèàëíàòà ïåíñèÿ, êàòî îñèãóðåíîòî íàñåëåíèå å ðàçäåëåíî íà òðè ãðóïè â çàâèñè117

ìîñò îò ðàçìåðà íà ïîëó÷àâàíàòà ïåíñèÿ, ìåòîäúò íà ïëàùàíåòî íà ïåíñèîííèòå âíîñêè è äàëè ñà óïúëíîìîùåíè äà ïîëó÷àâàò äîïëàùàíèÿ êúì ïåíñèèòå. Ïúðâàòà êàòåãîðèÿ"Ãàðàíòèðàíè ïåíñèè" âêëþ÷âà ñòóäåíòè èëè ñàìîíàåòè ãðàæäàíè íà âúçðàñò îò 20 äî 60 ãîäèíè, êîèòî ñàìè âíàñÿò ñâîèòå îñèãóðîâêè. Âòîðàòà êàòåãîðèÿ îáõâàùà ãëàâíî òåçè, êîèòî ñà íà òðóäîâ äîãîâîð âúâ ôèðìà èëè áþäæåòíà îðãàíèçàöèÿ.  òðåòàòà êàòåãîðèÿ âëèçàò ñúïðóãèòå íà òåçè îò âòîðà êàòåãîðèÿ, êîèòî íÿìàò ñîáñòâåí äîõîä è ñëåäîâàòåëíî íå ñà çàäúëæåíè äà ïðàâÿò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. ßïîíñêèòå ðàáîòíèöè ïîëó÷àâàò ïðàâî íà ïåíñèè ñëåä íàâúðøâàíå íà 60 ãîäèíè. Ñëåä ðåôîðìàòà íà ïåíñèîííàòà ñèñòåìà ïðåç 1994 ã. èçïëàùàíåòî íà äîïúëíèòåëíè ïåíñèè îò äîáðîâîëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå ñå îòëàãà äî íàâúðøâàíå íà 65 ãîäèíè. Äî ñêîðî æåíèòå â ßïîíèÿ ñå ïåíñèîíèðàõà íà 55 ãîäèíè.  ìîìåíòà òàçè âúçðàñò å 60 ãîäèíè. Ñëåä 2018 ã. ïåíñèîííàòà âúçðàñò ùå áúäå 65 ãîäèíè. Íàé-ñåðèîçíèÿò ïðîáëåì, ñâúðçàí ñ íèñêàòà ðàæäàåìîñò â ßïîíèÿ, å íàìàëÿâàíåòî íà áðîÿ íà õîðàòà, êîèòî äîïðèíàñÿò çà íàáèðàíå íà ñðåäñòâà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå. Ñ òîâà å ñâúðçàíî è íåðàâíîìåðíîòî ðàçïðåäåëÿíå íà äàíú÷íàòà òåæåñò. Íàïðèìåð, óñèëåíî ñå êîìåíòèðà íåðàâíîïîñòàâåíîñòòà ìåæäó äàíú÷íîòî áðåìå íà òåçè îò òðåòàòà êàòåãîðèÿ(ïðåäèìíî äîìàêèíè) è ñàìîòíèòå è îìúæåíè ðàáîòåùè æåíè. Îò îáùî 19,1 ìèëèîíà ñàìîíàåòè è ñàìî-îñèãóðÿâàùè ñå, 4.5–5 ìèëèîíà íå âíàñÿò ðåäîâíî âíîñêèòå èëè ïîëçâàò ïðåôåðåíöèè. Êúì òÿõ ñå ïðèáàâÿò îùå 1.95 ìèëèîíà, êîèòî íÿìàò îñèãóðèòåëíè êíèæêè. Ïîäîáíè ôàêòîðè ðàçêëàùàò ôèíàíñîâàòà îñíîâà íà íàöèîíàëíàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà. Ïðåç þëè 1995 ã. Ñúâåòúò çà ñîöèàëíî áëàãîïîëó÷èå êúì ïðàâèòåëñòâîòî îäîáðè äîêóìåíò, îçàãëàâåí"Íîâà ñòðóêòóðà íà ñèñòåìàòà çà îáùåñòâåíî áëàãîñúñòîÿíèå". Ñðåä îòäåëíèòå ïðåïîðúêè å è"èçãðàæäàíåòî íà ñèñòåìà çà îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå çà ïîëçâàíå íà ñåñòðèíñêè ãðèæè" è"ïðåìèíàâàíå îò îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå íà áàçà äîìàêèíñòâà êúì îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå íà áàçà èíäèâèäè". Òîçè äîêóìåíò öåëè ïðåñòðóêòóðèðàíå íà ñèñòåìàòà è äîïðèíàñÿ çà ïî-ãîëÿìà ñèãóðíîñò íà õîðàòà, æèâååùè ïðåç XXI â. III. Íîâ ïîäõîä êúì ñèñòåìàòà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå Ïðåç 1994 ã. ðàçìåðúò íà ñðåäñòâàòà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå âúçëèçà íà 60.5 òðèëèîíà éåíè èëè 16.2% îò íàöèîíàëíèÿ äîõîä íà ßïîíèÿ. Çà ñðàâíåíèå, ïðåç 1992 ã. òîçè ïîêàçàòåë å 19.4% â ÑÀÙ, 31.5%- â Ãåðìàíèÿ, 35.6%- âúâ Ôðàíöèÿ è 52.5%- â Øâåöèÿ. Ðàçïðåäåëåíèåòî íà òåçè 16.2% å êàêòî ñëåäâà: çà ïåíñèè- 8.3%, çà ìåäèöèíñêî îáñëóæâàíå- 6.1% è çà äðóãè ñîöèàëíè ðàçõîäè- 1.8%. Ãðàæäàíèòå ñà äîïðèíåñëè çà ñôîðìèðàíå íà 35.7% îò íàöèîíàëíèÿ äîõîä(23.2% îò äàíúöè è 12.5% îò âíîñêè çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå). Ñúîòâåòíèòå öèôðè çà ÑÀÙ ñà 36.3%, çà Ãåðìàíèÿ- 53.4%, çà Ôðàíöèÿ- 62.6% è çà Øâåöèÿ- 69.8%. Ñïîðåä ïðîãíîçè çà äåìîãðàôñêèòå ïðîìåíè â ßïîíèÿ, íàïðàâåíè îò Íàöèîíàëíèÿ èíñòèòóò çà äåìîãðàôñêè è ñîöèàëíè èçñëåäâàíèÿ, íàñåëåíèåòî íà ßïîíèÿ, êîåòî ïðåç 1997 ã. áå 126,160,000 äóøè ùå ïðîäúëæè äà ñå óâåëè÷àâà è ùå äîñòèãíå âðúõíà òî÷êà ïðåç 2007 ã., êîãàòî ñå î÷àêâà äà áúäå 127,780,000 äóøè. Î÷àêâà ñå ïðåç 2025ã. íàñåëåíèåòî äà íàìàëåå äî 120,910,000 äóøè è ïðåç 2050 äà äîñòèãíå 104,960,000 äóøè(íèâî, ñúîòâåòñòâàùî íà íà÷àëîòî íà 70-òå ãîäèíè). 118

Ïðåç 1997 ã. ïðîöåíòúò íà âúçðàñòíèòå íàä 65 ãîäèíè áå 15.5%. Î÷àêâà ñå òîé äà íàðàñòâà è ïðåç 2006 ã. ùå áúäå 20%, à ïðåç 2025 ã.- 27.4%. Ïðåç 1995 ã. âñåêè ãðàæäàíèí íàä 65 ãîäèíè áå, òàêà äà ñå êàæå,"èçäúðæàí" îò 4.4 ðàáîòåùè(ìåæäó 15-64-ãîäèøíè), íî ïðåç 2025 ã. òîçè ãðàæäàíèí ùå ðàç÷èòà íà åäâà 2.2 ðàáîòåùè. Òåçè öèôðè îòðàçÿâàò áúðçîòî ñòàðååíå íà íàöèÿòà, ïðè÷èíåíî îò íàìàëÿâàíå íà ðàæäàåìîñòòà è óäúëæàâàíå ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà æèâîòà: îò 77 ãîäèíè çà ìúæåòå è 83.6 ãîäèíè çà æåíèòå ïðåç 1996 ã. íà 78.27 ãîäèíè çà ìúæåòå è 85.06 ãîäèíè çà æåíèòå ïðåç 2025 ã.Áðîÿò íà äåöàòà ïîä 15 ãîäèíè ïðîäúëæàâà äà íàìàëÿâà: ïðåç 1997 ã. áðîÿò èì áå ïî-ìàëúê îò áðîÿ íà ïåíñèîíåðèòå íàä 65 ãîäèíè(19.40 ìèëèîíà äåöà è 19.74 ìèëèîíà âúçðàñòíè). Ïðåç 2025 ã. ñå ñ÷èòà ÷å áðîÿò íà äåöàòà ïîä 15 ãîäèíè ùå ñïàäíå äî 15.85 ìèëèîíà, èëè îêîëî 48% îò áðîÿ íà âúçðàñòíèòå íàä 65 ãîäèíè. Ñòåïåíòà íà ïëîäîâèòîñò(ñðåäíèÿ áðîé äåöà, êîéòî åäíà æåíà áè ìîãëà äà èìà) èìà ñèëíî âëèÿíèå âúðõó çàñòðàõîâàòåëíèòå ïðåìèè â ÿïîíñêàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà è ñðîäíè ñîöèàëíè ìåõàíèçìè. Ïðåç 1996 ã. òîçè ïîêàçàòåë áå 1.43 è ñå î÷àêâà äà ñïàäíå äî 1.38 ïðåç 2000 ã. Âúïðåêè ÷å ïðåç 2050 ã. ñå î÷àêâà óâåëè÷åíèå äî 1.61, òàçè öèôðà ùå å âñå îùå òâúðäå íèñêà îò íóæíèòå 2.08, íåîáõîäèìè çà ïîääúðæàíå íà ïîñòîÿííî íèâî íà ÿïîíñêîòî íàñåëåíèå. Ïîêðèâàíåòî íà âñåêèäíåâíèòå íóæäè íà ïåíñèîíåðèòå áè áèëî òðóäíî, äîðè äà ñå çàïàçè äíåøíîòî íèâî íà ïåíñèèòå.  ìîìåíòà ñðåäíèòå ðàçõîäè çà ïîääúðæàíå íà äîìàêèíñòâîòî íà åäèí ïåíñèîíåð ñà îêîëî 270,000 éåíè(2,232 ù. ä.) íà ìåñåö, äîêàòî ìåñå÷íàòà ñîöèàëíà ïåíñèÿ, ëèõâè ïî ñïåñòÿâàíèÿ è äèâèäåíòè âúçëèçàò íà îêîëî 240,000 éåíè(1,984 ù.ä.) ïî èç÷èñëåíèÿ íà Ìèíèñòåðñòâîòî íà çäðàâåîïàçâàíåòî è áëàãîóñòðîéñòâîòî. Ñëåäîâàòåëíî, íåîáõîäèìî å ïåíñèîíåðèòå äà ðàç÷èòàò íà ïî÷àñîâà ðàáîòà èëè äðóãè ôèíàíñîâè èçòî÷íèöè. 119

×ÀÑÒ II ÏÅÍÑÈÎÍÍÎ ÎÑÈÃÓÐÈÒÅËÍÀÒÀ ÑÈÑÒÅÌÀ  ÁÚËÃÀÐÈß Îñíîâíè õàðàêòåðèñòèêè íà ïåíñèîííàòà ñèñòåìà Ïåíñèîííàòà ñèñòåìà â Áúëãàðèÿ ïðåòúðïÿ ñúùåñòâåíè ðåôîðìè ïðåç ïîñëåäíîòî äåñåòèëåòèå. Ïðåäèøíàòà ñèñòåìà ñ ðàçõîäíî-ïîêðèâåí ïúðâè ñòúëá áåøå ïðåîáðàçóâàíà ÷ðåç ñúçäàâàíå è íà çàäúëæèòåëåí êàïèòàëîâ êîìïîíåíò. Òðàäèöèîííèÿò ïúðâè ñòúëá îò ðàçõîäíî-ïîêðèâåí òèï ñå äîïúëíè è ñå ñúçäàäå òðè ñòúëáîâ ïåíñèîíåí ìîäåë 6 ñ âúâåæäàíå íà çàäúëæèòåëåí è äîáðîâîëåí êàïèòàëîâ êîìïîíåíò. Îòäåëÿíåòî íà áþäæåòà íà äúðæàâíîòî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå îò òîçè íà äúðæàâàòà, èçãðàæäàíåòî íà îáîñîáåíè ôîíäîâå ïî ñîöèàëíè ðèñêîâå è âúâåæäàíåòî íà òðèïàðòèòíî óïðàâëåíèå íà ñèñòåìàòà íà äúðæàâíî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå ñà äðóãèòå àñïåêòè íà ïåíñèîííàòà ðåôîðìà. Ïîñòèãíà ñå è çàçäðàâÿâàíå íà âðúçêàòà ìåæäó ó÷àñòèåòî â îñèãóðèòåëíèÿ ïðîöåñ, îò åäíà ñòðàíà è äîñòúïà äî ïåíñèÿ è ðàçìåð íà ïåíñèÿòà, îò äðóãà ñòðàíà. Ïåíñèîííàòà ïîëèòèêà ñå ôîðìèðà è ïðîâåæäà îò Ìèíèñòåðñòâîòî íà òðóäà è ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà. Ðàçõîäíî-ïîêðèâíèÿò êîìïîíåíò íà ïúðâèÿ ñòúëá ñå óïðàâëÿâà îò Íàöèîíàëíèÿ îñèãóðèòåëåí èíñòèòóò(ÍÎÈ), êîéòî îòãîâàðÿ çà èç÷èñëÿâàíåòî è ïëàùàíåòî íà ïåíñèèòå è íà äðóãè ñîöèàëíî îñèãóðèòåëíè ïëàùàíèÿ êàòî òåçè çà íåðàáîòîñïîñîáíîñò, ìàé÷èíñòâî, áåçðàáîòèöà è äð. Âúâåäåíà å"òî÷êîâà ñèñòåìà" çà ïðèäîáèâàíå ïðàâî íà ïåíñèÿ çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò(îñíîâíàòà ïåíñèÿ, èçïëàùàíà â Áúëãàðèÿ). Òî÷êèòå ñå èç÷èñëÿâàò êàòî ñóìà îò îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ è âúçðàñòòà ïðè ïåíñèîíèðàíå (Êîäåêñúò çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå ïðåäâèæäà ïîñòåïåííî ïîêà÷âàíå íà ïåíñèîííàòà âúçðàñò è òî÷êèòå äîêàòî ñå äîñòèãíå 60-ãîäèøíà âúçðàñò è 94 òî÷êè çà æåíèòå, à çà ìúæåòå- 63-ãîäèøíà âúçðàñò è 100 òî÷êè). Ñáîðúò îò"òî÷êèòå" è çàêîíîóñòàíîâåíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò å ðàçëè÷åí ïðè æåíèòå è ìúæåòå. Êîãàòî ñáîðúò îò ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ è âúçðàñòòà å ïî-ìàëúê îò îïðåäåëåíèÿ, ïðàâî íà ïåíñèÿ ñå ïðèäîáèâà ïðè íàâúðøâàíå íà 65-ãîäèøíà âúçðàñò çà ìúæåòå è æåíèòå è ïîíå 15 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ, îò êîèòî 12 ãîäèíè äåéñòâèòåëåí(åôåêòèâåí) ñòàæ. Ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà ñå áàçèðà íà ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ è èíäèâèäóàëíèÿ êîåôèöèåíò íà ëèöåòî, êîéòî îòðàçÿâà îñèãóðèòåëíèÿ ìó ïðèíîñ(èç÷èñëÿâà ñå êàòî ñúîòíîøåíèå ìåæäó ëè÷íèÿ îñèãóðèòåëåí äîõîä 6 Ïúðâè ñòúëá: çàäúëæèòåëåí, ðàçõîäíî-ïîêðèâåí. Âêëþ÷âà ïåíñèèòå, èçïëàùàíè îò ôîíäîâå, ôèíàíñèðàíè ñ îñèãóðèòåëíè âíîñêè è/èëè ñ òðàíñôåðè îò ðåïóáëèêàíñêèÿ áþäæåò. Àäìèíèñòðèðà ñå îò ÍÎÈ. Âòîðè ñòúëá: äîïúëíèòåëåí, çàäúëæèòåëåí, êàïèòàëî-ïîêðèâåí. Âêëþ÷âà ïåíñèè, èçïëàùàíè ñúñ ñðåäñòâà, íàòðóïàíè â óíèâåðñàëíè è/èëè ïðîôåñèîíàëíè ïåíñèîííè ôîíäîâå, óïðàâëÿâàíè îò ëèöåíçèðàíè ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíè äðóæåñòâà. Ôèíàíñèðàíåòî å îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè îò ðàáîòîäàòåëè è ðàáîòåùè. Òðåòè ñòúëá: äîïúëíèòåëåí, äîáðîâîëåí, êàïèòàëîïîêðèâåí. Âêëþ÷âà ïåíñèè, èçïëàùàíè ñúñ ñðåäñòâà, íàòðóïàíè â äîáðîâîëíè ïåíñèîííè ôîíäîâå, óïðàâëÿâàíè îò ëèöåíçèðàíè ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíè äðóæåñòâà. Ôèíàíñèðàíåòî å îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè, îïðåäåëåíè îò âîëÿòà íà ñòðàíèòå. Ñúñòîè ñå îò ñõåìè íà áàçàòà íà êîëåêòèâíè òðóäîâè äîãîâîðè è îò ñõåìè íà áàçàòà íà èíäèâèäóàëíîòî æåëàíèå íà ëèöåòî. 120

è ñðåäíèÿ îñèãóðèòåëåí äîõîä çà ñòðàíàòà). Ñúùåñòâóâà ìèíèìàëåí ðàçìåð íà ïåíñèÿòà çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò, êîéòî îò 1 ÿíóàðè 2007 ã. ñå óñòàíîâÿâà åæåãîäíî ñúñ Çàêîíà çà áþäæåòà íà Äúðæàâíîòî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå(ÄÎÎ). Âúç îñíîâà íà ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò ùå ñå îïðåäåëÿò è ìèíèìàëíèòå ðàçìåðè íà îñòàíàëèòå êîíòðèáóòèâíè ïåíñèè. Íà ëèöà íàä 70 ã., íà êîèòî ñðåäíèÿò äîõîä çà äîìàêèíñòâîòî å ïî-íèñúê îò ãàðàíòèðàíèÿ ìèíèìàëåí äîõîä çà ïðåäõîäíèòå 12 êàëåíäàðíè ìåñåöà, ñå èçïëàùà ñîöèàëíà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò. Ðàçìåðúò é ñå îïðåäåëÿ îò ïðàâèòåëñòâîòî çà âñÿêà ãîäèíà, à ñðåäñòâàòà ñà çà ñìåòêà íà äúðæàâíèÿ áþäæåò. Èìà ñúùî è ìàêñèìàëíà ãðàíèöà íà ðàçìåðà íà ïîëó÷àâàíèòå åäíà èëè ïîâå÷å ïåíñèè, áåç äîáàâêèòå êúì òÿõ, èçïëàùàíè îò ðàçõîäíî-ïîêðèâíèÿ ñòúëá- 35% îò ìàêñèìàëíèÿ îñèãóðèòåëåí äîõîä çà ïðåäõîäíàòà êàëåíäàðíà ãîäèíà. Ñúùåñòâóâàò è âúçìîæíîñòè çà ïîëó÷àâàíåòî íà ïîâå÷å îò åäíà ïåíñèÿ(êàêúâòî å ñëó÷àÿò ñ 16.9% îò ïåíñèèòå), êàêòî è äîáàâêè êúì ëè÷íàòà ïåíñèÿ. Îò 2007 ã. ïåíñèèòå, èçïëàùàíè îò ðàçõîäíî-ïîêðèâíèÿ ôîíä ñå îñúâðåìåíÿâàò ñ ïðîöåíò, ðàâåí íà 50% îò óâåëè÷åíèåòî íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä è 50% îò èíäåêñà íà ïîòðåáèòåëñêèòå öåíè çà ïðåäõîäíàòà ãîäèíà- ò.íàð."øâåéöàðñêî ïðàâèëî". Ðàçõîäíî-ïîêðèâíèÿò è êàïèòàëîâèÿò êîìïîíåíòè íà ïåíñèîííàòà ñèñòåìà(I è II ñòúëá) ñå ôèíàíñèðàò ÷ðåç âíîñêè îò ðàáîòíèöèòå è ðàáîòîäàòåëèòå. Ðàçìåðúò íà âíîñêèòå çà ïåíñèè îò ðàçõîäíî-ïîêðèâíèÿ êîìïîíåíò áå íàìàëåí îò 29% îò îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä íà 23% ïðåç 2006 ã. Çà òåçè, ðîäåíè ñëåä 31.12.1959 ã., 5 ïðîöåíòíè ïóíêòà(ï.ï.) ñå íàñî÷âàò êúì óíèâåðñàëíèòå ôîíäîâå íà çàäúëæèòåëíèÿ êàïèòàëîâ êîìïîíåíò îò çàêîíîóñòàíîâåíèÿ ñòúëá, êàòî òîçè ïðîöåíò ñå óâåëè÷è îò 2 ï.ï. â íà÷àëîòî. Âíîñêèòå ñà ðàçäåëåíè ìåæäó ðàáîòîäàòåëè è ðàáîòíèöè â ñúîòíîøåíèå 60:40, íî å ïðåäâèäåíî òîâà ñúîòíîøåíèå ïîñòåïåííî äà ñå èçìåíÿ, äîñòèãàéêè 50:50 è çà äâàòà çàêîíîóñòàíîâåíè êîìïîíåíòà. Ïðîôåñèîíàëíèòå ôîíäîâå íà êàïèòàëîâèÿ êîìïîíåíò(ïðåäëàãàùè ðàííî ïåíñèîíèðàíå íà ðàáîòåùèòå âúâ âðåäíè è ñïåöèôè÷íè óñëîâèÿ íà òðóä) ñå ôèíàíñèðàò îò äîïúëíèòåëíèòå âíîñêè, ïëàùàíè åäèíñòâåíî îò ðàáîòîäàòåëèòå(12% çà ïúðâà êàòåãîðèÿ òðóä(ìèíüîðè, âîäîëàçè, ëåòöè è ïð.) è 7% çà âòîðà êàòåãîðèÿ òðóä(ìåòàëóðçè è äð.). Âíîñêèòå ïîêðèâàò âñè÷êè êîíòðèáóòèâíè ïåíñèè(çà âúçðàñò, òðóäîâà çëîïîëóêà è ïðîôåñèîíàëíà áîëåñò, çà èíâàëèäíîñò ïîðàäè îáùî çàáîëÿâàíå, êàêòî è íàñëåäñòâåíèòå ïåíñèè). Âíîñêèòå çà ïåíñèè ïðè òðóäîâà çëîïîëóêà è ïðîôåñèîíàëíà áîëåñò ñå èçïëàùàò èçöÿëî îò ðàáîòîäàòåëèòå. Äðóãèÿò ôèíàíñîâ èçòî÷íèê çà ïåíñèîííàòà ñèñòåìà å ðåïóáëèêàíñêèÿò áþäæåò, îò êîéòî ñå ïîêðèâà ðàçõîäà çà ïåíñèè, íåñâúðçàíè ñ ó÷àñòèå â îñèãóðÿâàíåòî, çà÷èòàíåòî íà ñòàæ áåç îñèãóðèòåëíè âíîñêè è äð. ïîäîáíè, ïðåäâèäåíè â çàêîíîäàòåëñòâîòî. Çàäúëæèòåëíèÿò êàïèòàëîâ êîìïîíåíò ïðåäñòàâëÿâà îñèãóðÿâàíå ñ äåôèíèðàíè âíîñêè, êîèòî ñå íàòðóïâàò â èíäèâèäóàëíè ïàðòèäè, óïðàâëÿâàíè îò ëèöåíçèðàíè ïåíñèîííî îñèãóðèòåëíè äðóæåñòâà(ëèöåíçèðàíè äðóæåñòâà, óïðàâëÿâàùè äâàòà âèäà ôîíäîâå- çàäúëæèòåëåí óíèâåðñàëåí è çàäúëæèòåëåí ïðîôåñèîíàëåí), êîèòî ñå ðåãóëèðàò îò äúðæàâíà èíñòèòóöèÿ- Êîìèñèÿòà çà ôèíàíñîâ íàäçîð. Ïîêðèòèåòî íà óíèâåðñàëíèòå ôîíäîâå å îáùî çà âñè÷êè îñèãóðåíè ëèöà, ðîäåíè ñëåä 1959 ã. Îáåçùåòåíèÿòà îò óíèâåðñàëíèòå ôîíäîâå ùå ñå ïîëó÷àâàò îò ìîìåíòà íà ïðèäîáèâàíå ïðàâî íà ïåíñèÿ çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò èëè 5 ãîäèíè ïî-ðàíî ïðè îïðåäåëåíè óñëîâèÿ. Îáåçùåòåíèÿòà ñà âúâ âèä íà äîïúëíèòåëíà ïîæèçíåíà ïåíñèÿ, èç÷èñëåíà â ìîìåíòà 121

íà ïåíñèîíèðàíåòî èëè êàòî åäíîêðàòíà ñóìà/ðàçñðî÷åíî ïëàùàíå, êîãàòî ñóìàòà å îòíîñèòåëíî ìàëêà(ïî-ìàëêà îò 20% îò ñîöèàëíàòà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò). Íàòðóïàíèòå ñðåäñòâà ñà èçöÿëî íàñëåäèìè ïî âñÿêî âðåìå îò ñúïðóçèòå, ðîäèòåëèòå è äåöàòà. Ïðîôåñèîíàëíèòå ôîíäîâå ïîêðèâàò ðàáîòåùèòå ïðè óñëîâèÿòà íà ïúðâà è âòîðà êàòåãîðèÿ òðóä(ìèíüîðè, ìåòàëóðçè è äð.- îêîëî 191,000 îñèãóðåíè). Òåçè ôîíäîâå ïîçâîëÿâàò ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ 8 ãîäèíè ïî-ðàíî îò ñòàíäàðòíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò çà ðàáîòåùèòå ïðè óñëîâèÿòà íà ïúðâà êàòåãîðèÿ è 3 ãîäèíè ïî-ðàíî çà ðàáîòåùèòå ïðè óñëîâèÿòà íà âòîðà êàòåãîðèÿ. Äîïúëíèòåëíîòî äîáðîâîëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå ïðåäîñòàâÿ âúçìîæíîñò íà ëèöàòà äà ñïåñòÿâàò íà áàçàòà íà äåôèíèðàíè âíîñêè â ÷àñòíè ïåíñèîííè ôîíäîâå, óïðàâëÿâàíè îò ëèöåíçèðàíè ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíè äðóæåñòâà. Âíîñêèòå ñå ïðàâÿò îò ëèöåòî, ðàáîòîäàòåë, äðóãî ôèçè÷åñêî èëè þðèäè÷åñêî ëèöå. Çà âíîñêèòå ñå ïîëçâàò äàíú÷íè îáëåê÷åíèÿ. Ïëàùàíèÿòà ìîãàò äà áúäàò ïåíñèè çà ñòàðîñò è èíâàëèäíîñò- ïîæèçíåíè èëè ñðî÷íè, êàêòî è íàñëåäñòâåíè ïåíñèè, à òàêà ñúùî ïîä ôîðìàòà íà åäíîêðàòíè ñóìè èëè ðàçñðî÷åíî. Àíàëèç íà ïåíñèîííàòà ñèñòåìà Àäåêâàòíîñò Íèâàòà íà çàìåñòèìîñò â ñîëèäàðíèÿ ðàçõîäíî-ïîêðèâåí åëåìåíò íà áúëãàðñêàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà ñà ñðàâíèòåëíî íèñêè. Ñðåäíèÿò áðóòåí êîåôèöèåíò íà çàìåñòâàíå, êúì 31.12.2005 ã., å 40.6%, à íåòíèÿò- 51.6%. Ñúùåñòâåíè ðàçëè÷èÿ ñå íàáëþäàâàò ïî ïðèçíàê ïîë, âúçðàñò è êàòåãîðèÿ òðóä. Òàêà ëè÷íèòå ïåíñèè çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò íà æåíèòå ïðåç 2005 ã., ñà îñèãóðèëè ñàìî 33.9% çàìåñòâàíå íà áðóòíèÿ äîõîä, äîêàòî ïðîöåíòúò çà ìúæåòå å 56.6%. Ðàáîòåùèòå ïðè óñëîâèÿòà íà ïúðâà êàòåãîðèÿ òðóä ìîãàò äà î÷àêâàò ðàâíèùà íà çàìåñòèìîñò îò 77.1% îò íåòíèÿ äîõîä è 60.6% îò áðóòíèÿ ïðè ïåíñèÿ çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò, äîêàòî çà ðàáîòåùèòå ïðè òðåòà êàòåãîðèÿ òðóä(êàêâèòî ñà ïîâå÷åòî ðàáîòåùè) íèâàòà ñà ïî-ñêðîìíè- 50% îò íåòíèÿ äîõîä è 39.3% îò áðóòíèÿ çà ñúùàòà ïåíñèÿ. Ñåðèîçíî ïðåäèçâèêàòåëñòâî ïðåä ïîëèòèêàòà ïî àäåêâàòíîñò å ðèñêúò îò áåäíîñò ñðåä âúçðàñòíèòå è íàé-âå÷å ñðåä íàé-âúçðàñòíèòå- íàä 75 ã. Ñðåä âñè÷êè âúçðàñòíè íàé-óÿçâèìàòà ãðóïà ñà ñàìîòíî æèâååùèòå íà ìíîãî âèñîêà âúçðàñò, â ÷àñòíîñò æåíèòå. Ïåíñèîíåðèòå îò åòíè÷åñêèòå ìàëöèíñòâà è õîðàòà ñ óâðåæäàíèÿ ñúùî ìîãàò äà áúäàò ñúîòíåñåíè êúì ãðóïèòå, ñåðèîçíî çàñòðàøåíè îò áåäíîñò è ñîöèàëíî èçêëþ÷âàíå. Ïðèòåæàâàíàòà îò òÿõ íèñêà ñòåïåí íà ïðîôåñèîíàëíà êâàëèôèêàöèÿ èëè ëèïñàòà íà òàêàâà, ñú÷åòàíà ñ ãîëåìè ïðåêúñâàíèÿ â îñèãóðèòåëíèÿ ïðèíîñ äîïðèíàñÿò çà ïî-íèñêè ðàâíèùà íà çàìåñòâàíå íà òåõíèòå äîõîäè. Çà äà ãàðàíòèðà çàêðèëàòà íà íàé-óÿçâèìèòå ñðåä âúçðàñòíèòå, â ïåíñèîííàòà ñèñòåìà ñúùåñòâóâà âçàèìîîáâúðçàíà ñèñòåìà îò ìèíèìàëíè îáåçùåòåíèÿ, ïîêðèâàùà øèðîê êðúã îò ðèñêîâå. Ìèíèìàëíèòå îáåçùåòåíèÿ èãðàÿò âàæíà ðîëÿ â áúëãàðñêàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà. Òå ñå ïîëó÷àâàò îò 22.3% îò âñè÷êè ïåíñèîíåðè â äúðæàâíîòî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå. Îò ðåïóáëèêàíñêèÿ áþäæåò ñå îòïóñêàò ñðåäñòâà çà ïîäïîìàãàíå íà ïî-âúçðàñòíèòå è áåäíè õîðà ïðè ïëàùàíåòî çà îòîïëåíèå.  êîíòåêñòà íà àäåêâàòíîñòòà, äîïúëíèòåëíîòî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå âñå îùå èìà íåñúùåñòâåíî çíà÷åíèå. Ôîíäîâåòå çà äîïúëíèòåëíî çàäúëæèòåëíî 122

ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå âñå îùå íå ñà çàïî÷íàëè äà èçïëàùàò ïåíñèè, à ïîëó÷àâàùèòå ïåíñèè îò äîáðîâîëíèÿ êàïèòàëîâ åëåìåíò ñà òâúðäå îãðàíè÷åí áðîé. Âúïðåêè òîâà, â ñòðàíàòà òðàéíî ñà ñå íàëîæèëè ãîëåìè î÷àêâàíèÿ çà áúäåùàòà ðîëÿ íà äîïúëíèòåëíîòî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå. Óñòîé÷èâîñò Ñåðèîçåí ïðîáëåì å íàðàñòâàùèÿò äåôèöèò íà ðàçõîäíî-ïîêðèâíàòà ñèñòåìà, êîéòî òåêóùî ñå ïîêðèâà ÷ðåç òðàíñôåðè îò äúðæàâíèÿ áþäæåò. Ìîäåðíèçàöèÿ Ðàçëèêèòå â ïåíñèîííèòå ïðàâà ïî ïðèçíàê ïîë ïîêàçâàò, ÷å ïðåä æåíèòå âñå îùå ñúùåñòâóâàò îãðàíè÷åíèÿ ïðåä äîñòúïà èì äî îñèãóðèòåëíè ïðàâà. Òå ñà â ïî-íåáëàãîïðèÿòíà ïîçèöèÿ íå ñàìî íà ïàçàðà íà òðóäà, íî è ïî îòíîøåíèå íà äîõîäèòå èì îò òðóä. Çà òîâà ãîâîðÿò ïî-íèñêèòå ðàâíèùà íà çàåòîñò, ïî-ãîëåìèòå ïðåêúñâàíèÿ â îñèãóðèòåëíàòà êàðèåðà ïîðàäè áåçðàáîòèöà, îòãëåæäàíå íà äåöà, çàâèñèìè ðîäíèíè, à òàêà ñúùî è ðàâíèùåòî íà ñðåäíèÿ èíäèâèäóàëåí êîåôèöèåíò çà æåíèòå. Âúïðåêè ÷å èçïèòâà èçâåñòíè òðóäíîñòè, Áúëãàðèÿ ïîëîæè íåîáõîäèìèòå óñèëèÿ äà ïðèîáùè ñúùåñòâóâàùèòå èíôîðìàöèîííè ñèñòåìè êúì èçèñêâàíèÿòà íà åâðîïåéñêèòå èíñòèòóöèè. Ïðåäñòîè âúâåæäàíåòî íà Åâðîïåéñêàòà ñèñòåìà çà ðàçõîäèòå çà ñîöèàëíà çàùèòà(ESSPROS), â õîä å äåéíîñòòà ïî ïðèëàãàíå íà ñòàòèñòèêàòà çà äîõîäèòå è æèçíåíîòî ðàâíèùå(EU-SILC). Îñâåí òîâà, çà íóæäèòå íà ïåíñèîííàòà ïîëèòèêà å èçãîòâåíà äúëãîñðî÷íà(äî 2050ã.) ìàêðîèêîíîìè÷åñêà è äåìîãðàôñêà ïðîãíîçà. Ñúùåñòâóâà çàäúëæåíèåòî äðóæåñòâàòà çà äîïúëíèòåëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå ðåãóëÿðíî äà ïðåäîñòàâÿò èíôîðìàöèÿ íà îñèãóðåíèòå ëèöà çà òåõíèòå íàòðóïàíè ïðàâà. Ñúùåñòâóâà è ìåõàíèçúì çà èíôîðìèðàíå íà ãðàæäàíèòå îòíîñíî òÿõíîòî îñèãóðÿâàíå â ÄÎÎ çà âñÿêà èçòåêëà êàëåíäàðíà ãîäèíà, íî íå è çà íèâàòà íà î÷àêâàíèòå äîõîäè îò ðàçõîäíî-ïîêðèâíèÿ åëåìåíò íà ïúðâèÿ ñòúëá. á) Ïåðñïåêòèâà, ðåôîðìè è äåáàòè çà ïîëèòèêàòà Áúëãàðèÿ ñå èçïðàâÿ ïðåä çíà÷èòåëíè äåìîãðàôñêè ïðåäèçâèêàòåëñòâà, êîíêðåòíî ìèãðàöèÿòà- 733,000 ëèöà â ìîìåíòà ðàáîòÿò çàä ãðàíèöà è çàòîâà íå ïðàâÿò âíîñêè â ñîöèàëíî îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà. Ïðîãðåñèâíîòî íàìàëÿâàíå íà îáùèÿ áðîé íà íàñåëåíèåòî, è ïî-ñïåöèàëíî íà íàé-ìëàäîòî ïîêîëåíèå, ïðåäïîëàãà, ÷å â áúäåùå ðàáîòíàòà ñèëà â Áúëãàðèÿ ùå íàìàëÿâà è ùå çàñòàðÿâà. Ïî îòíîøåíèå íà àäåêâàòíîñòòà, ðåôîðìèòå äîâåäîõà äî ïðîãðåñ, à ïðîäúëæàâàùèòå ðåôîðìè âñå îùå ïîäëåæàò íà äèñêóñèÿ. Íîâèÿò ìåòîä íà îñúâðåìåíÿâàíå íà ïåíñèèòå ãàðàíòèðà íà ïåíñèîíåðèòå, ÷å ùå çàïàçÿò ïîêóïàòåëíàòà ñè ñïîñîáíîñò. Ñúçäàäåíèòå ïîäðîáíè ïðàâèëà çà ïðîôåñèîíàëíè ñõåìè (â òðåòèÿ ñòúëá), äîãîâîðåíè ÷ðåç êîëåêòèâåí òðóäîâ äîãîâîð èëè äðóãî êîëåêòèâíî ñïîðàçóìåíèå ñå î÷àêâà äà ïîäîáðÿò àäåêâàòíîñòòà íà ïåíñèèòå íà ëèöàòà ñ äîñòúï äî òàêèâà ñõåìè. Çà ïåðèîäà 1 þëè- 31 äåêåìâðè 2006 ã. ìèíèìàëíèÿò ðàçìåð íà ïåíñèÿòà çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò ñå îïðåäåëè åäíîêðàòíî îò Ìèíèñòåðñêèÿ ñúâåò, êàòî ìèíèìàëíèòå ðàçìåðè íà âñè÷êè îñòàíàëè ïåíñèè çà òðóäîâà äåéíîñò ñå îïðåäåëÿò â ïðîöåíò îò íåãî. Îò 1 ÿíóàðè 2007 ã. ìèíèìàëíèÿò ðàçìåð íà ïåíñèÿòà çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò ñå îïðåäåëÿ åæåãîäíî ñúñ Çàêîíà çà áþäæåòà íà ÄÎÎ. Äèñêóòèðà ñå è âúçìîæíîñòòà òîçè ìèíèìàëåí ðàçìåð äà ñå îáâúðæå êúì ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàï123

ëàòà çà ñòðàíàòà. Âîäè ñå äåáàò è çà íåîáõîäèìîñòòà äúðæàâíèòå ñëóæèòåëè ñúùî äà ó÷àñòâàò ñ ëè÷íè âíîñêè â îñèãóðÿâàíåòî, êàêòî âñè÷êè îñòàíàëè îñèãóðåíè ëèöà. Äðóã âúïðîñ, îáåêò íà äåáàòè, å äÿëîâîòî ðàçïðåäåëåíèå ìåæäó ðàáîòîäàòåë è ðàáîòåù íà îñèãóðèòåëíàòà âíîñêà. Îñíîâíî ïðåäèçâèêàòåëñòâî ïðåä áúëãàðñêàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà îñòàâàò êîåôèöèåíòà íà çàâèñèìîñò(ñúîòíîøåíèåòî ðàáîòåùè-ïåíñèîíåðè) è ðàâíèùàòà íà ïåíñèèòå çà ïåíñèîíèðàëèòå ñå ïî-ðàíî, êîèòî èçîñòàâàò îò íèâàòà íà ïåíñèèòå çà ïåíñèîíèðàùèòå ñå â ìîìåíòà. Òðåâîãà ïðåäèçâèêâàò è ïåñèìèñòè÷íèòå î÷àêâàíèÿ çà äèíàìèêàòà â êîåôèöèåíòà íà çàìåñòâàíå íà äîõîäèòå â áúäåùå. Ïîðàäè íèñêèòå ðàâíèùà íà ðàáîòíèòå çàïëàòè è íàìàëåíèåòî íà îáùàòà îñèãóðèòåëíà âíîñêà, â ñú÷åòàíèå ñ ïîâèøåíèÿ ðàçìåð íà âíîñêàòà çà êàïèòàëîâèÿ çàäúëæèòåëåí åëåìåíò çà ñìåòêà íà ñîëèäàðíèÿ, ðàçìåðèòå íà ïåíñèèòå â ïóáëè÷íîòî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå íÿìà äà äîâåäàò äî ñúùåñòâåíà ïðîìÿíà íà êîåôèöèåíòà íà çàìåñòâàíå â áúäåùå. À âúïðåêè óâåëè÷åíèåòî íà îñèãóðèòåëíàòà âíîñêà, äîïúëíèòåëíîòî çàäúëæèòåëíî îñèãóðÿâàíå ùå ãàðàíòèðà íå ïîâå÷å îò 15-20 íà ñòî çàìåñòâàíå íà äîõîäà. Äðóã îñíîâåí ïðîáëåì å âñå îùå çíà÷èòåëíèÿò äÿë íà íåôîðìàëíàòà èêîíîìèêà, êîåòî âîäè äî ïî-íèñêè ïðèõîäè îò äàíúöè è âíîñêè. Óâåëè÷àâàíåòî íà ïðîöåíòà íà çàåòîñò íà âñè÷êè ëèöà è ïî-ñïåöèàëíî íà òåçè â ïðåä-ïåíñèîííà âúçðàñò å âàæíî ñ îãëåä íà óñòîé÷èâîñòòà. Ïî îòíîøåíèå íà óñòîé÷èâîñòòà ñå ïðåäâèæäà ïðîöåíòúò íà ÁÂÏ, êîéòî ñå îòäåëÿ çà ïåíñèè äà íàìàëåå ïðåç ñëåäâàùèòå ãîäèíè. Ñúçäàäå ñå äåìîãðàôñêè èíâåñòèöèîíåí"Ñðåáúðåí ôîíä" çà ñòàáèëèçèðàíå íà ïúðâèÿ ñòúëá íà ïåíñèîííàòà ñèñòåìà. Îñíîâíè èçòî÷íèöè íà ïðèõîäè ìîãàò äà áúäàò: ïîñòúïëåíèÿ îò ïðèâàòèçàöèÿòà, ïðèõîäè îò áþäæåòíèÿ èçëèøúê, êàêòî è ñîáñòâåíè ïðèõîäè, çàâèñåùè îò êîíêðåòíèòå èíâåñòèöèîííè ñòðàòåãèè.  íà÷àëîòî íà 2006 ã. áå ñúçäàäåíà íîâà Íàöèîíàëíà àãåíöèÿ ïî ïðèõîäèòå çà ñúáèðàíå íà îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè è äàíúöè, ñ öåë äà ñå ïîäîáðè ñúáèðàåìîñòòà. Òîâà, çàåäíî ñ âúâåäåíàòà ïðåç 2003 ã. çàäúëæèòåëíà ðåãèñòðàöèÿ íà òðóäîâèòå äîãîâîðè è ìèíèìàëíè îñèãóðèòåëíè äîõîäè òðÿáâà äà äîïðèíåñå çà óñòîé÷èâîñòòà íà ñèñòåìàòà. Áúëãàðèÿ âñå ïîâå÷å ðàç÷èòà íà êàïèòàëîâèòå ñõåìè. Âñå îùå èìà âúïðîñè, êîèòî íå ñà äîáðå óðåäåíè, îòíîñíî ìîìåíòà íà èçïëàùàíå íà ñðåäñòâà îò çàäúëæèòåëíèÿ êàïèòàëîâ ñòúëá, êàòî íÿêîè ïîëîæåíèÿ èçãëåæäà âëèçàò â ïðîòèâîðå÷èå ñ îñíîâíèòå ïðèíöèïè íà ïåíñèîííîòî îñèãóðÿâàíå- íàïðèìåð âúçìîæíîñòòà çà ïðåäîñòàâÿíå íà ïîæèçíåíè ïëàùàíèÿ áåç ïîääúðæàíå íà ñðåäñòâàòà íà ôîíäîâåòå ïî ïðèçíàòèòå îò ÅÊ/ÌÎÒ àêòþåðñêè ìåòîäè. Èìà âúçìîæíîñò çà ïðîìåíè â òàçè îáëàñò. Ïðåç ïîñëåäíèòå íÿêîëêî ãîäèíè â Áúëãàðèÿ ñå ïðîâåæäà öÿëîñòíà ðåôîðìà â ñîöèàëíîòî îñèãóðÿâàíå. Îò 1.01.2000 ã. âëåçå â ñèëà Êîäåêñúò çà çàäúëæèòåëíî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå, à îò 2.08.2003 ã. å â ñèëà Êîäåêñúò çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå(ÊÑÎ), êîéòî óðåæäà îáùåñòâåíèòå îòíîøåíèÿ ïî çàäúëæèòåëíîòî îáùåñòâåíî è äîïúëíèòåëíî ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå è êîäèôèöèðà ïðàâíàòà ìàòåðèÿ ïî çàäúëæèòåëíîòî êðàòêîñðî÷íî è äúëãîñðî÷íî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå, äîïúëíèòåëíîòî çàäúëæèòåëíî è äîïúëíèòåëíîòî äîáðîâîëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå. Ïî òîçè íà÷èí â ñòðàíàòà íè ñå èçãðàäè òðèñòúëáîâà ñèñòåìà íà ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå, îñíîâàíà íà ïðèíöèïà"ñèãóðíîñò ÷ðåç ìíîãîîáðàçèå", è îáõâàùàùà: 124

Îáùåñòâåíà ñèñòåìà çà çàäúëæèòåëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå îò ðàçõîäîïîêðèâåí òèï. Ñèñòåìàòà âúâåæäà òÿñíî îáâúðçâàíå ìåæäó ðàçìåðà íà ïîëó÷àâàíèòå îáåçùåòåíèÿ/ïåíñèè è ëè÷íèÿ ôèíàíñîâ ïðèíîñ íà îñèãóðåíèòå ëèöà, îïòèìàëíî äèôåðåíöèðà îñèãóðèòåëíàòà òåæåñò ìåæäó îñèãóðåíèòå, îñèãóðèòåëèòå è äúðæàâàòà. Ðåãëàìåíòèðà íîâè ïî–ðåñòðèêòèâíè èçèñêâàíèÿ çà ïðèäîáèâàíå íà ïðàâî íà ïåíñèÿ çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò, êîèòî ÷ðåç ïîñòåïåííîòî ñè óâåëè÷àâàíå äî îïðåäåëåíèòå â çàêîíà ìàêñèìóìè, íàìàëÿâàò ïåíñèîíåðñêèÿ òîâàð âúðõó àêòèâíîòî íàñåëåíèå è áëàãîïðèÿòñòâàò ðàçâèòèåòî íà ñâîáîäíàòà ñòîïàíñêà èíèöèàòèâà. Ñúçäàâà íåîáõîäèìèòå ïðàâíè ìåõàíèçìè è ñòèìóëè çà ïîâèøàâàíå ñúáèðàåìîñòòà íà îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè êàòî åäíîâðåìåííî ñ òîâà çàñèëâà òåêóùèÿ êîíòðîë âúðõó îñèãóðèòåëíèòå ïðèõîäè è ïëàùàíèÿ. ×ðåç ñïàçâàíå ïðèíöèïà çà çàäúëæèòåëíîñò è âñåîáùíîñò, ïúðâèÿò ñòúëá îáõâàùà âñè÷êè èêîíîìè÷åñêè àêòèâíè ëèöà, êàòî óñëîâèÿòà çà äîñòúï äî îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà ñà óíèâåðñàëèçèðàíè è íå çàâèñÿò îò ôîðìàòà íà îñúùåñòâÿâàíàòà àêòèâíîñò. Åäíîâðåìåííî ñ òîâà ñå ïðîâåæäà äèôåðåíöèàöèÿ ìåæäó êàòåãîðèèòå îñèãóðåíè ëèöà ñïîðåä áðîÿ è âèäîâåòå îñèãóðåíè ñîöèàëíè ðèñêîâå, çà êîèòî ñà äëúæíè äà ñå îñèãóðÿâàò, êàêòî è ñïîðåä ïðàâíàòà ïðèðîäà íà ïúðâè÷íèòå ïðàâîîòíîøåíèÿ, êîèòî ïðåäøåñòâàò îñèãóðèòåëíèòå è â ðàìêèòå íà êîèòî ñå îñúùåñòâÿâà òðóäîâàòà äåéíîñò. Òàêà ñå îïðåäåëÿ ðàçëè÷åí îáåì è èíòåíçèòåò íà îñèãóðèòåëíàòà çàêðèëà çà îòäåëíèòå êàòåãîðèè îñèãóðåíè ëèöà, êîèòî ïî òîçè ïðèçíàê ñå îáîñîáÿâàò â òðè îòäåëíè ãðóïè: Ïúðâà ãðóïà- çàäúëæèòåëíî îñèãóðåíèòå çà âñè÷êè ñîöèàëíè ðèñêîâå. Òîâà å íàé-ãîëÿìàòà ãðóïà, êîÿòî ñå õàðàêòåðèçèðà ñ øèðîòà è ïúëíîòà íà îñèãóðèòåëíàòà çàêðèëà, ïðåäâèä îñúùåñòâÿâàíåòî íà òðóäîâà äåéíîñò ïî òðàåí è ïîñòîÿíåí íà÷èí è ïîëó÷àâàíåòî íà ðåãóëÿðíè äîõîäè îò íåÿ. Òóê âëèçàò ðàáîòåùèòå ïî òðóäîâè è ïðèðàâíåíè íà òÿõ ïî ñâîÿòà òðàéíîñò è ïîä÷èíåíîñò íà îïðåäåëåí ðåä ïðàâîîòíîøåíèÿ- ðàáîòíèöè è ñëóæèòåëè, íàåòè íà ðàáîòà çà ïîâå÷å îò 5 ðàáîòíè äíè èëè 40 ÷àñà; äúðæàâíè ñëóæèòåëè; ñúäèè, ïðîêóðîðè, ñëåäîâàòåëè, ñúäèÿ-èçïúëíèòåëè, ñúäèè ïî âïèñâàíèÿòà, ñúäåáíè ñëóæèòåëè, êàäðîâè âîåííîñëóæåùè ïî Çàêîíà çà îòáðàíàòà è âúîðúæåíèòå ñèëè íà Ð. Áúëãàðèÿ, äúðæàâíè ñëóæèòåëè- îôèöåðè, ñåðæàíòè è ãðàæäàíñêè ëèöà ïî Çàêîíà çà Ìèíèñòåðñòâîòî íà âúòðåøíèòå ðàáîòè è äúðæàâíèòå ñëóæèòåëè-îôèöåðè, ñåðæàíòè è ãðàæäàíñêè ëèöà ïî Çàêîíà çà èçïúëíåíèå íà íàêàçàíèÿòà; ÷ëåíîâå íà êîîïåðàöèè, ïîëó÷àâàùè òðóäîâè âúçíàãðàæäåíèÿ; ëèöà, êîèòî ðàáîòÿò ïî âòîðè èëè ïî äîïúëíèòåëåí òðóäîâ äîãîâîð; èçïúëíèòåëè ïî äîãîâîðè çà óïðàâëåíèå è êîíòðîë íà òúðãîâñêè äðóæåñòâà. Âòîðà ãðóïà- çàäúëæèòåëíî îñèãóðåíè çà èíâàëèäíîñò, ñòàðîñò, ñìúðò, òðóäîâà çëîïîëóêà è ïðîôåñèîíàëíà áîëåñò. Òîâà ñà ðàáîòíèöèòå è ñëóæèòåëèòå, íàåòè íà ðàáîòà ïðè åäèí èëè ïîâå÷å ðàáîòîäàòåëè, êðàòêîòðàéíî è åïèçîäè÷íî(çà íå ïîâå÷å îò 5 ðàáîòíè äíè èëè 40 ÷àñà ïðåç êàëåíäàðíèÿ ìåñåö). Äî 31.12.2001 ã. òàçè ãðóïà ëèöà áåøå îñèãóðÿâàíà ñàìî çà òðóäîâà çëîïîëóêà è ïðîôåñèîíàëíà áîëåñò, èçöÿëî çà ñìåòêà íà ðàáîòîäàòåëèòå. Ñ èçìåíåíèå íà ÊÑÎ îò 1.01.2002 ã. è íà òàçè ãðóïà îñèãóðåíè ëèöà ñå ïðåäîñòàâè âúçìîæíîñòòà äà àêóìóëèðàò ïðàâà çà ïåíñèÿ. Òðåòà ãðóïà- çàäúëæèòåëíî îñèãóðåíè çà èíâàëèäíîñò ïîðàäè îáùî çàáîëÿâàíå, ñòàðîñò è ñìúðò. Òîâà ñà ïîëàãàùèòå íåçàâèñèì òðóä, ñàìî-îñèãóðÿ125

âàùè ñå(ñâîáîäíè ïðîôåñèè; çàíàÿò÷èè; åäíîëè÷íè òúðãîâöè; ñîáñòâåíèöè èëè ñúäðóæíèöè â òúðãîâñêè äðóæåñòâà; çåìåäåëñêè ïðîèçâîäèòåëè) è ëèöàòà, êîèòî ïîëàãàò òðóä áåç òðóäîâè ïðàâîîòíîøåíèÿ. Ñàìîîñèãóðÿâàùèòå ñå ìîãàò äà ðàçøèðÿò îáõâàòà íà ñîöèàëíèòå ðèñêîâå è äà ñå îñèãóðÿâàò ïî ñâîå æåëàíèå è çà âñè÷êè îñèãóðåíè ñîöèàëíè ðèñêîâå áåç òðóäîâà çëîïîëóêà, ïðîôåñèîíàëíà áîëåñò è áåçðàáîòèöà. Ïúðâèÿò ñòúëá âúâåæäà åäèííî ïîíÿòèå çà îñèãóðèòåëåí äîõîä êàòî áàçà çà ìåñå÷íîòî íà÷èñëÿâàíå è âíàñÿíå íà îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè, êîåòî ñå îòíàñÿ è çà òðèòå ãðóïè îñèãóðåíè ëèöà è îáõâàùà âñÿêî óâåëè÷åíèå íà ïàòðèìîíèóìà íà îñèãóðåíèÿ, êîåòî å ðåçóëòàò îò äîõîäîíîñíàòà ìó òðóäîâà äåéíîñò. ÊÑÎ ïðåïðàùà êúì îòäåëåí çàêîí- Çàêîíà çà áþäæåòà íà Äúðæàâíîòî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå(ÄÎÎ), êîéòî îïðåäåëÿ ìèíèìàëíèÿ è ìàêñèìàëíèÿ ìåñå÷åí ðàçìåð íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä çà êàëåíäàðíàòà ãîäèíà, êàêòî è îñíîâíèòå èêîíîìè÷åñêè äåéíîñòè è êâàëèôèêàöèîííè ãðóïè ïðîôåñèè, çà êîèòî ñå âúâåæäà ìèíèìàëåí ìåñå÷åí ðàçìåð íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä ïî äåéíîñòè è ãðóïè ïðîôåñèè çà íàåòèòå ïî òðóäîâ äîãîâîð ëèöà, êàêòî è ìèíèìàëåí îñèãóðèòåëåí äîõîä çà ñàìîîñèãóðÿâàùèòå ñå ëèöà çà âñÿêà êàëåíäàðíà ãîäèíà. Ìàêñèìàëíèÿò ìåñå÷åí ðàçìåð íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä å îáùèÿò ãîðåí ïðàã çà âñè÷êè îñèãóðåíè ëèöà, êàòî çà 2008 ã. òîé áåøå 1400 ëåâà, à çà 2009 ã.- 2000 ëåâà. Çà ñàìîîñèãóðÿâàùèòå ñå ëèöà ñúùåñòâóâà äîëåí ïðàã- ìèíèìàëåí ìåñå÷åí ðàçìåð íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä, êàêòî ñëåäâà: s ìèíèìàëåí ìåñå÷åí ðàçìåð íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä çà ñàìîîñèãóðÿâàùèòå ñå ëèöà- 240 ëåâà; s ïðåôåðåíöèàëåí ìèíèìàëåí ìåñå÷åí ðàçìåð íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä çà çåìåäåëñêèòå ïðîèçâîäèòåëè- 120 ëåâà; s ïðåôåðåíöèàëåí ìèíèìàëåí ìåñå÷åí ðàçìåð íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä çà çåìåäåëñêèòå ïðîèçâîäèòåëè, óïðàæíÿâàùè ñàìî çåìåäåëñêà äåéíîñò 60 ëåâà. Îò 1.01.2003 ã. îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè çà ðàáîòíèöèòå è ñëóæèòåëèòå è çà èçïúëíèòåëèòå ïî äîãîâîðè çà óïðàâëåíèå è êîíòðîë íà òúðãîâñêè äðóæåñòâà, ñå äúëæàò âúðõó ïîëó÷åíèòå áðóòíè ìåñå÷íè âúçíàãðàæäåíèÿ, íî âúðõó íå ïîìàëêî îò ìèíèìàëíèÿ îñèãóðèòåëåí äîõîä ïî îñíîâíèòå èêîíîìè÷åñêè äåéíîñòè è êâàëèôèêàöèîííè ãðóïè ïðîôåñèè, îïðåäåëåí ñúñ Çàêîíà çà áþäæåòà íà Äúðæàâíîòî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå çà ñúîòâåòíàòà êàëåíäàðíà ãîäèíà. Ìèíèìàëíèÿò îñèãóðèòåëåí äîõîä çà ðàáîòíèöèòå è ñëóæèòåëèòå, êîèòî ñúãëàñíî óñëîâèÿòà íà òðóäîâèÿ äîãîâîð ðàáîòÿò ïðè íåïúëíî ðàáîòíî âðåìå èëè íåïúëåí ìåñåö, ñå îïðåäåëÿ ïðîïîðöèîíàëíî íà çàêîíîóñòàíîâåíîòî ðàáîòíî âðåìå, ñúîòâåòíî ïúëíèÿò áðîé íà ðàáîòíèòå äíè ïðåç ìåñåöà. Ñúãëàñíî âúçïðèåòèÿ ïðèíöèï çà ôîíäîâàòà îðãàíèçàöèÿ íà îñèãóðèòåëíèòå ñðåäñòâà, àêóìóëèðàíèòå îò ïúðâèÿ ñòúëá ïàðè÷íè ïîòîöè ñå îáîñîáÿâàò â 4 îòäåëíè è ôèíàíñîâî ñàìîñòîÿòåëíè ôîíäà íà ÄÎÎ: ôîíä"Ïåíñèè"; ôîíä "Òðóäîâà çëîïîëóêà è ïðîôåñèîíàëíà áîëåñò", ôîíä"Îáùî çàáîëÿâàíå è ìàé÷èíñòâî" è ôîíä"Áåçðàáîòèöà". Ñðåäñòâàòà çà ïåòèÿ ôîíä"Ïåíñèè, íåñâúðçàíè ñ òðóäîâà äåéíîñò" ñå îñèãóðÿâàò îò ðåïóáëèêàíñêèÿ áþäæåò è íå ñà ñâúðçàíè ñ îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Ðàçìåðúò íà îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè, êîèòî ñëåäâà äà çàïëàùàò îñèãóðåíè, îñèãóðèòåëè è ñàìî-îñèãóðÿâàùè ñå ëèöà, å ðåãëàìåíòèðàí â ÊÑÎ. Ðàçìåðúò íà âíîñêèòå çà ôîíä"Ïåíñèè" â êðàÿ íà 2007 ã. å 22% è áå íàìàëåí îò 29% îò 126

îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä(êîéòî äîõîä å ìåæäó îïðåäåëåíî ìèíèìàëíî è ìàêñèìàëíî íèâî) ñ 7 ïðîöåíòíè ïóíêòà â ñðàâíåíèå ñ 2005 ã. Òàçè ñòúïêà áåøå íàïðàâåíà ñ öåë äà ñå íàñúð÷àò ðàáîòîäàòåëèòå êúì ïî-àíãàæèðàíî ó÷àñòèå â îñèãóðèòåëíèÿ ïðîöåñ, êàêòî è äà âíàñÿò îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè âúðõó ðåàëíèòå òðóäîâè âúçíàãðàæäåíèÿ. Äðóãà ïðè÷èíà çà íàìàëåíèåòî íà âíîñêàòà å ñâúðçàíà ñúñ ñúçäàâàíå íà ïî-äîáðè ñòèìóëè çà áèçíåñà è ïî-âèñîêà êîíêóðåíòíîñïîñîáíîñò íà áúëãàðñêàòà èêîíîìèêà. Çà ëèöàòà, ðàáîòåùè ïðè óñëîâèÿòà íà ïúðâà è âòîðà êàòåãîðèÿ òðóä(ò.í."ðèñêîâ" òðóä), ñå âíàñÿò äîïúëíèòåëíî 3% çà ñìåòêà íà ðàáîòîäàòåëÿ. Âíîñêàòà çà ôîíä"Îáùî çàáîëÿâàíå è ìàé÷èíñòâî" å 3.5%, à çà ôîíä"Áåçðàáîòèöà"- 1%(3% ïðåç 2006 ã.). Âíîñêàòà çà ôîíä"Òðóäîâà çëîïîëóêà è ïðîôåñèîíàëíà áîëåñò" å äèôåðåíöèðàíà ïî ãðóïè îñíîâíè èêîíîìè÷åñêè äåéíîñòè â çàâèñèìîñò îò ñòåïåíòà íà ðèñêà è å èçöÿëî çà ñìåòêà íà îñèãóðèòåëÿ. Âíîñêèòå ñà ðàçäåëåíè ìåæäó ðàáîòîäàòåëè è ðàáîòíèöè â ñúîòíîøåíèå 60:40. Òîâà ñúîòíîøåíèå ïîñòåïåííî ùå ñå èçìåíÿ, äîñòèãàéêè 50:50 ïðåç 2010 ã. è ñëåä òîâà. Îò 1.01.2006 ã. çàäúëæèòåëíèòå îñèãóðèòåëíè âíîñêè ñå ñúáèðàò îò Íàöèîíàëíà àãåíöèÿ ïî ïðèõîäèòå. Ñúçäàâàíåòî íà òàçè àãåíöèÿ å ñâúðçàíî ñ èçèñêâàíèÿòà íà ÌÂÔ è Åâðîïåéñêèÿ ñúþç çà ïîâèøàâàíå ñúáèðàåìîñòòà íà ïóáëè÷íèòå ïðèõîäè è ñèíõðîíèçèðàíå è âúâåæäàíå íà åäèííè ñïîñîáè çà ñúáèðàíå è êîíòðîëèðàíå íà äàíúöèòå è îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè.  ðåçóëòàò íà òîâà ïðåñòðóêòóðèðàíå áÿõà èçâúðøåíè ïðîìåíè â äàíú÷íîòî è îñèãóðèòåëíîòî íè çàêîíîäàòåëñòâî. Ïðàâî íà ïåíñèÿ çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò îò ïúðâèÿ ñòúëá(äúðæàâíîòî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå) ñå ïðèäîáèâà êîãàòî ëèöàòà îòãîâàðÿò åäíîâðåìåííî íà äâå óñëîâèÿ- äà ñà íàâúðøèëè îïðåäåëåíà âúçðàñò è ñáîðúò îò òÿõíàòà âúçðàñò è òåõíèÿ îñèãóðèòåëåí ñòàæ å ðàâåí èëè ïî-ãîëÿì îò îïðåäåëåí áðîé òî÷êè. Ìèíèìàëíàòà âúçðàñò çà ïåíñèîíèðàíå, êîÿòî ïî îòìåíåíèÿ Çàêîí çà ïåíñèèòå áåøå 55 ã. çà æåíèòå è 60 ã. çà ìúæåòå, çàïî÷íà äà ñå óâåëè÷àâà îò 2000 ã. ïîñòåïåííî ñ 6 ìåñåöà âñÿêà êàëåíäàðíà ãîäèíà. Òîçè ïðîöåñ çàâúðøè ïðåç 2005 ã. çà ìúæåòå, ïðè êîèòî áÿõà èçïúëíåíè çàêîíîâèòå èçèñêâàíèÿ çà âúçðàñò 63-ãîäèíè è áðîé òî÷êè- 100. Çà æåíèòå óâåëè÷àâàíåòî íà âúçðàñòòà çà ïåíñèîíèðàíå ùå ïðîäúëæè äî 2009 ã., êîãàòî ùå ñå èçèñêâàò 60 ãîäèíè ïåíñèîííà âúçðàñò è 94 òî÷êè. Ëèöàòà, êîèòî èìàò ïî-ìàëúê îñèãóðèòåëåí ñòàæ, ïðèäîáèâàò ïðàâî íà ïåíñèÿ çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò ïðè íàâúðøâàíå íà 65 ã. âúçðàñò(çà ìúæåòå è æåíèòå) è â ñëó÷àé, ÷å èìàò ïîíå 15 ã. ó÷àñòèå â îñèãóðÿâàíåòî. Ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò çàâèñè îò ó÷àñòèåòî íà ëèöàòà â îñèãóðÿâàíåòî(îñèãóðèòåëíèÿ èì ñòàæ). Ïðè îïðåäåëÿíåòî íà äîõîäà, îò êîéòî ñå èç÷èñëÿâà ïåíñèÿòà, ó÷àñòâà èíäèâèäóàëíèÿò êîåôèöèåíò íà ëèöåòî. Òîçè êîìïîíåíò âíàñÿ èíäèâèäóàëíà ñïðàâåäëèâîñò è äèôåðåíöèàöèÿ â îïðåäåëÿíåòî íà ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò. Íåãîâàòà ðîëÿ å äà îò÷åòå ëè÷íèÿ ïðèíîñ íà îñèãóðåíîòî ëèöå â íàáèðàíåòî íà îñèãóðèòåëíè ñðåäñòâà è ëè÷íèÿ ìó îñèãóðèòåëåí äîõîä, âúðõó êîéòî ñà áèëè âíàñÿíè îñèãóðèòåëíèòå ìó âíîñêè. Ïðè èç÷èñëÿâàíåòî ìó ñå âçåìàò ïðåäâèä òðè ïîñëåäîâàòåëíè ãîäèíè îò ïîñëåäíèòå 15 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ äî 1.01.1997 ã. ïî èçáîð íà ëèöåòî è ïåðèîäà ñëåä òàçè äàòà äî ïåíñèîíèðàíåòî ìó. Îñèãóðÿâàíåòî âúðõó ïî-ãîëÿì äîõîä îçíà÷àâà ïî-âèñîê èíäèâèäóàëåí êîåôèöèåíò è ñúîòâåòíî ïî-ãîëÿìà ïåíñèÿ. 127

Ñ èçâúðøåíà ïðîìÿíà â ÊÑÎ ñå ïðèå îò 1.01.2007 ã. ìèíèìàëíèÿò ðàçìåð íà ïåíñèÿòà çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò äà ñå îïðåäåëÿ åæåãîäíî ñúñ Çàêîíà çà áþäæåòà íà ÄÎÎ çà ñúîòâåòíàòà êàëåíäàðíà ãîäèíà. Ñïðÿìî òàêà îïðåäåëåíèÿ ìèíèìàëåí ðàçìåð íà ïåíñèÿòà çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò ùå ñå îïðåäåëÿò âå÷å è ìèíèìàëíèòå ðàçìåðè íà îñòàíàëèòå ïåíñèè çà òðóäîâà äåéíîñò(ïåíñèèòå çà èíâàëèäíîñò è íàñëåäñòâåíèòå ïåíñèè). Ñàìî çà ïåðèîäà 01.07.2006 ã. äî 31.12.2006 ã., ñúñ çàêîíà ñå äàäå ïðàâî íà Ìèíèñòåðñêèÿ ñúâåò äà îïðåäåëè ìèíèìàëíèÿò ðàçìåð íà ïåíñèèòå çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò, ïî ïðåäëîæåíèå íà Ìèíèñòåðñòâî íà òðóäà è ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà è Íàöèîíàëíèÿ îñèãóðèòåëåí èíñòèòóò. Ìàêñèìàëíèÿò ðàçìåð íà ïîëó÷àâàíèòå åäíà èëè ïîâå÷å ïåíñèè, áåç äîáàâêèòå êúì òÿõ, å ðàâåí íà 35% îò ìàêñèìàëíèÿ îñèãóðèòåëåí äîõîä çà ïðåäõîäíàòà êàëåíäàðíà ãîäèíà. Ïåíñèèòå, îòïóñíàòè äî 31 äåêåìâðè íà ïðåäõîäíàòà ãîäèíà, ñå îñúâðåìåíÿâàò åæåãîäíî îò 1 þëè ñ ïðîöåíò ðàâåí íà ñáîðà îò 50% îò íàðàñòâàíåòî íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä è 50% îò èíäåêñà íà ïîòðåáèòåëñêèòå öåíè ïðåç ïðåäõîäíàòà êàëåíäàðíà ãîäèíà. Äîïúëíèòåëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå Äîïúëíèòåëíîòî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå îáõâàùà âòîðèÿ(çàäúëæèòåëåí) è òðåòèÿ(äîáðîâîëåí) ñòúëá íà áúëãàðñêàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà. Òî å èçãðàäåíî íà êàïèòàëîâ ïðèíöèï- âñåêè îñèãóðåí â äîïúëíèòåëåí ïåíñèîíåí ôîíä ïðèòåæàâà èíäèâèäóàëíà îñèãóðèòåëíà ïàðòèäà, â êîÿòî ñå íàòðóïâàò(êàïèòàëèçèðàò) âñè÷êè íåãîâè âíîñêè. Ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíîòî äðóæåñòâî óïðàâëÿâà ñðåäñòâàòà íà âñåêè ïåíñèîíåí ôîíä ñ ãðèæàòà íà äîáúð òúðãîâåö, ïðè ñïàçâàíå ïðèíöèïèòå íà íàäåæäíîñò, ëèêâèäíîñò, äîõîäíîñò è äèâåðñèôèêàöèÿ â èíòåðåñ íà îñèãóðåíèòå ëèöà. Äîõîäúò îò èíâåñòèðàíå íà ñðåäñòâàòà íà ôîíäà ñå íàòðóïâà â èíäèâèäóàëíèòå ïàðòèäè íà îñèãóðåíèòå ëèöà. Âàæíà îñîáåíîñò å, ÷å ïðè ïðèäîáèâàíå ïðàâî íà ïåíñèÿ îò îñèãóðåíîòî ëèöå, íåéíèÿò ðàçìåð ñå îïðåäåëÿ íà áàçàòà íà íàòðóïàíàòà ñóìà â ïàðòèäàòà îò âíîñêè è äîõîä, íàìàëåíà ñ òàêñèòå è óäðúæêèòå, ïðåäâèäåíè â çàêîíîäàòåëñòâîòî. Ïåíñèÿòà îò äúðæàâíîòî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå íà ëèöàòà, êîèòî çàäúëæèòåëíî ñå îñèãóðÿâàò â óíèâåðñàëåí ïåíñèîíåí ôîíä ñå íàìàëÿâà íà áàçàòà íà ñúîòíîøåíèåòî ìåæäó ðàçìåðèòå íà îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè â óíèâåðñàëíèÿ ôîíä è â äúðæàâíîòî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå. Äîïúëíèòåëíîòî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå ñå îñúùåñòâÿâà îò ÷àñòíè ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíè äðóæåñòâà ïðè óñëîâèÿòà íà ëèöåíçèîíåí ðåæèì è äúðæàâíî ðåãóëèðàíå è êîíòðîë ñ öåë çàùèòà íà èíòåðåñèòå íà îñèãóðåíèòå ëèöà. Êúì 31 ìàé 2008 ã. äåéíîñò ïî äîïúëíèòåëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå îñúùåñòâÿâàò 9 ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíè äðóæåñòâà è âñÿêî îò òÿõ óïðàâëÿâà ïî òðè òèïà ôîíäà- óíèâåðñàëåí ïåíñèîíåí ôîíä çà äîïúëíèòåëíî çàäúëæèòåëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå, ïðîôåñèîíàëåí ïåíñèîíåí ôîíä çà äîïúëíèòåëíî çàäúëæèòåëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå è ôîíä çà äîïúëíèòåëíî äîáðîâîëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå. Ïðåç 2007 ã. äâå îò äðóæåñòâàòà ïîëó÷èõà ðàçðåøåíèå çà óïðàâëåíèå íà ÷åòâúðòè ôîíä- ôîíä çà äîïúëíèòåëíî äîáðîâîëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå ïî ïðîôåñèîíàëíè ñõåìè.  íà÷àëîòî íà 2008 ã. å ëèöåíçèðàíî íîâî ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíî äðóæåñòâî, êîåòî å â ïðîöåäóðà ïî ïîëó÷àâàíå íà ðàçðåøåíèå çà óïðàâëåíèå íà ôîíäîâå çà çàäúëæèòåëíî è äîáðîâîëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå. Íàäçîðúò âúðõó ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíèòå äðóæåñòâà ñå èçâúðøâà îò Êîìèñèÿòà çà ôèíàíñîâ íàäçîð, êîÿòî å ñïåöèàëè128

çèðàíà àäìèíèñòðàòèâíà ñòðóêòóðà è ðúêîâîäñòâîòî é ñå èçáèðà îò Íàðîäíîòî ñúáðàíèå. Äîïúëíèòåëíî çàäúëæèòåëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå Îñèãóðÿâàíåòî âúâ âòîðèÿ ñòúëá èìà çàäúëæèòåëåí õàðàêòåð è äàâà ïðàâî íà äîïúëíèòåëíà ïîæèçíåíà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò(îò ÓÏÔ) çà ðîäåíèòå ñëåä 31.12.1959 ã. è/èëè ïåíñèÿ çà ðàííî ïåíñèîíèðàíå- ñðî÷íà ïåíñèÿ(îò ÏÏÔ) çà ñðîê îò 8 ãîäèíè çà ðàáîòåùèòå ïðè óñëîâèÿòà íà ïúðâà êàòåãîðèÿ òðóä è ñðî÷íà ïåíñèÿ çà ñðîê îò 3 ãîäèíè çà ðàáîòåùèòå ïðè âòîðà êàòåãîðèÿ òðóä. Ïðàâîòî íà ïåíñèÿ çà îñèãóðåíèòå ëèöà â óíèâåðñàëåí ïåíñèîíåí ôîíä íàñòúïâà ïðè íàâúðøâàíå íà 63 ã. çà ìúæåòå è 60 ã. çà æåíèòå. Îñèãóðåíèòå ëèöà â ïðîôåñèîíàëåí ïåíñèîíåí ôîíä ïðèäîáèâàò ïðàâî íà ñðî÷íà ïåíñèÿ, ñúîòâåòíî 8 ãîäèíè ïî-ðàíî îò íîðìàëíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò çà ðàáîòåùèòå â ïúðâà êàòåãîðèÿ òðóä è 3 ãîäèíè ïî-ðàíî çà âòîðà êàòåãîðèÿ òðóä. Ïî æåëàíèå íà îñèãóðåíèÿ ôîíäúò çà äîïúëíèòåëíî çàäúëæèòåëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå ìîæå äà èçïëàùà äîïúëíèòåëíà ïîæèçíåíà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò ïåò ãîäèíè ïðåäè íàâúðøâàíå íà íîðìàëíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò, ïðè óñëîâèå ÷å íàòðóïàíèòå ñðåäñòâà ïî èíäèâèäóàëíàòà ìó ïàðòèäà ïîçâîëÿâàò îòïóñêàíå íà òàêàâà ïåíñèÿ â ðàçìåð íå ïî-ìàëúê îò ðàçìåðà íà ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò îò ÄÎÎ. Äîïúëíèòåëíîòî çàäúëæèòåëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå íå çàìåñòâà, à äîïúëâà äúðæàâíîòî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå, êàòî ïðåäîñòàâÿ âúçìîæíîñò íà îñèãóðåíèòå ëèöà äà ïîëó÷àâàò çàåäíî ñ"äúðæàâíàòà" ïåíñèÿ îùå åäíà ïåíñèÿ ïðè íàëè÷èåòî íà çàêîíîâî îïðåäåëåíèòå óñëîâèÿ. Âñè÷êè ðîäåíè ñëåä 31.12.1959 ã., êîèòî ïîäëåæàò íà çàäúëæèòåëíî îñèãóðÿâàíå ïî ÄÎÎ(ðàáîòÿò ïî äîãîâîð èëè ñå ñàìîîñèãóðÿâàò), ïîäëåæàò è íà çàäúëæèòåëíî îñèãóðÿâàíå â óíèâåðñàëåí ïåíñèîíåí ôîíä. Ðàáîòåùèòå ïðè óñëîâèÿòà íà ïúðâà èëè âòîðà êàòåãîðèÿ òðóä(íåçàâèñèìî îò âúçðàñòòà èì) ñå îñèãóðÿâàò â ïðîôåñèîíàëåí ïåíñèîíåí ôîíä çà ïåíñèÿ çà ðàííî ïåíñèîíèðàíå. Ðàçìåðèòå íà îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè çà óíèâåðñàëåí è ïðîôåñèîíàëåí ôîíä ñà îïðåäåëåíè â ÊÑÎ. Ïðåç 2008 ã. âíîñêàòà çà óíèâåðñàëåí ôîíä å 5% îò áðóòíàòà ðàáîòíà çàïëàòà(èëè îñèãóðèòåëåí äîõîä), êàòî 60% ñà çà ñìåòêà íà îñèãóðèòåëÿ è 40% ñà çà ñìåòêà íà îñèãóðåíèÿ, ñ èçêëþ÷åíèå íà ñàìîîñèãóðÿâàùèòå ñå, êîèòî âíàñÿò ñàìè öåëèÿò ðàçìåð íà âíîñêàòà. Ðàçìåðúò íà âíîñêàòà çà óíèâåðñàëåí ïåíñèîíåí ôîíä ñå ïðèñïàäà îò ðàçìåðà íà âíîñêàòà çà ôîíä"Ïåíñèè" íà äúðæàâíàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà. Ðàçìåðúò íà âíîñêèòå çà ïðîôåñèîíàëåí ôîíä ñà 12% îò áðóòíàòà ðàáîòíà çàïëàòà çà ðàáîòåùèòå ïðè óñëîâèÿòà íà ïúðâà êàòåãîðèÿ è 7% çà âòîðà êàòåãîðèÿ òðóä, êàòî âíîñêèòå ñà èçöÿëî çà ñìåòêà íà ðàáîòîäàòåëÿ. Îñèãóðåíîòî ëèöå èìà ïðàâî äà ïðîìåíè ó÷àñòèåòî ñè è äà ïðåõâúðëè íàòðóïàíèòå ñðåäñòâà ïî ïàðòèäàòà ìó â äðóã èçáðàí îò íåãî ïåíñèîíåí ôîíä îò ñúùèÿ âèä, óïðàâëÿâàí îò äðóãî ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíî äðóæåñòâî, ïðè îïðåäåëåíè óñëîâèÿ. Ñóìàòà ïî ïàðòèäàòà íà ïî÷èíàëî îñèãóðåíî ëèöå èëè ïåíñèîíåð ñå èçïëàùà åäíîêðàòíî èëè ðàçñðî÷åíî íà íåãîâèòå íàñëåäíèöè. Âñÿêî îñèãóðåíî ëèöå èìà ïðàâî íà: åêçåìïëÿð îò ïðàâèëíèêà íà ôîíäà, ãîäèøíî èçâëå÷åíèå îò ïàðòèäàòà, èíôîðìàöèÿ çà èçâúðøåíè ïðîìåíè â ïðàâèëíèêà, èíôîðìàöèÿ çà ñòîéíîñòòà íà åäèí äÿë, äîïúëíèòåëíà èíôîðìàöèÿ çà ñúñòîÿíèåòî íà èíäèâèäóàëíàòà ïàðòèäà ïðè ïîèñêâàíå. Ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíèòå äðóæåñòâà èìàò ïðàâî äà ñúáèðàò ñëåäíèòå òàêñè: ïðîöåíò îò âñÿêà îñèãóðèòåëíà âíîñêà ñ ìàêñèìàëåí ðàçìåð 5 íà ñòî, 129

èíâåñòèöèîííà òàêñà â ðàçìåð äî 1 íà ñòî ãîäèøíî âúðõó ñòîéíîñòòà íà íåòíèòå àêòèâè íà ôîíäà, êàêòî è äîïúëíèòåëíà òàêñà â ðàçìåð äî 20 ëâ. ïðè âñÿêî ïðåõâúðëÿíå íà íàòðóïàíèòå ñðåäñòâà ïî èíäèâèäóàëíàòà ïàðòèäà îò åäèí ôîíä êúì äðóã. Äîïúëíèòåëíî äîáðîâîëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå Îñèãóðÿâàíåòî â òðåòèÿ ñòúëá èìà äîáðîâîëåí õàðàêòåð. Ïîêðèòèòå ðèñêîâå ñà ñòàðîñò, èíâàëèäíîñò è ñìúðò, êàòî îñèãóðåíèòå ëèöà èìàò ïðàâî íà äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò(ñðî÷íà èëè ïîæèçíåíà ïî èçáîð íà îñèãóðåíîòî ëèöå), ðàçñðî÷åíî èëè åäíîêðàòíî èçïëàùàíå íà ñðåäñòâàòà. Ïðàâîòî íà äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò âúçíèêâà ïðè íàâúðøâàíå íà âúçðàñò çà ïðèäîáèâàíå ïðàâî íà ïåíñèÿ çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò îò ÄÎÎ èëè äî 5 ãîäèíè ïðåäè íàâúðøâàíåòî íà òàçè âúçðàñò. Ïðàâîòî íà èíâàëèäíà ïåíñèÿ âúçíèêâà îò äàòàòà íà èíâàëèäèçèðàíåòî, ïîñî÷åíà â ðåøåíèåòî íà êîìïåòåíòíàòà åêñïåðòíà ëåêàðñêà êîìèñèÿ è ïåíñèÿòà ìîæå äà áúäå ñðî÷íà èëè ïîæèçíåíà ñïîðåä îïðåäåëåíîòî â ðåøåíèåòî. Âñÿêî ôèçè÷åñêî ëèöå, íàâúðøèëî 16 ãîäèíè, ìîæå äà ñå îñèãóðÿâà â äîáðîâîëåí ïåíñèîíåí ôîíä ëè÷íî èëè äà áúäå îñèãóðÿâàíî îò ðàáîòîäàòåë èëè äðóã îñèãóðèòåë. Åäíî ëèöå ìîæå äà ñå îñèãóðÿâà è äà áúäå îñèãóðÿâàíî åäíîâðåìåííî â íÿêîëêî äîáðîâîëíè ôîíäà áåç îãðàíè÷åíèÿ. Äîáðîâîëíîòî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå ìîæå äà ñå èçâúðøâà, êàêòî çà ñîáñòâåíà ñìåòêà, òàêà è çà ñìåòêà íà ðàáîòîäàòåë èëè äðóã îñèãóðèòåë. Êîíêðåòíèÿò ðàçìåð íà âíîñêàòà ñå îïðåäåëÿ â äîãîâîðà ñ ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíîòî äðóæåñòâî. Òÿ ìîæå äà ñå îïðåäåëè êàòî àáñîëþòíà ñóìà èëè êàòî ïðîöåíò îò âúçíàãðàæäåíèåòî íà îñèãóðåíèÿ. Îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè ìîãàò äà áúäàò ìåñå÷íè, íà äðóãè ïåðèîäè èëè åäíîêðàòíè. Îñèãóðåíîòî ëèöå ìîæå äà èçòåãëè ñðåäñòâàòà ïî èíäèâèäóàëíàòà ñè ïàðòèäà, íàòðóïàíè îò ëè÷íè âíîñêè, ïî âñÿêî âðåìå ïðåäè ïðèäîáèâàíå íà ïðàâî íà ïåíñèÿ, êàòî ïðè èçïëàùàíåòî èì òå ïîäëåæàò íà äàíú÷íî îáëàãàíå, â ñëó÷àé ÷å çà òÿõ ñà ïîëçâàíè äàíú÷íè ïðåôåðåíöèè. Ñðåäñòâàòà, íàòðóïàíè îò âíîñêè íà ðàáîòîäàòåë èëè äðóã îñèãóðèòåë, íå ìîãàò äà ñå èçòåãëÿò ïðåäè ïðèäîáèâàíå íà ïðàâî íà ïåíñèÿ. Îñèãóðåíèòå ëèöà â äîáðîâîëåí ïåíñèîíåí ôîíä èìàò ïðàâî íà åêçåìïëÿð îò ïðàâèëíèêà íà ôîíäà, ãîäèøíî èçâëå÷åíèå îò ïàðòèäàòà, èíôîðìàöèÿ çà èçâúðøåíè ïðîìåíè â ïðàâèëíèêà, èíôîðìàöèÿ çà ñòîéíîñòòà íà åäèí äÿë, äîïúëíèòåëíà èíôîðìàöèÿ çà ñúñòîÿíèåòî íà èíäèâèäóàëíàòà ïàðòèäà ïðè ïîèñêâàíå. Ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíîòî äðóæåñòâî ñúáèðà ñëåäíèòå òàêñè è óäðúæêè çà óïðàâëåíèåòî íà ôîíäîâåòå çà äîïúëíèòåëíî äîáðîâîëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå- åäíîêðàòíà âñòúïèòåëíà òàêñà çà îòêðèâàíå íà èíäèâèäóàëíà îñèãóðèòåëíà ïàðòèäà- íå ïîâå÷å îò 10 ëåâà, óäðúæêà êàòî ïðîöåíò îò âñÿêà îñèãóðèòåëíà âíîñêà äî 7% è èíâåñòèöèîííà òàêñà â ðàçìåð äî 10% îò äîõîäà, ðåàëèçèðàí îò èíâåñòèðàíåòî íà ñðåäñòâàòà. Ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíîòî äðóæåñòâî ìîæå äà ñúáèðà äîïúëíèòåëíè òàêñè ïðè ïðåõâúðëÿíå íà ñðåäñòâà îò åäèí ôîíä çà äîïúëíèòåëíî äîáðîâîëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå â äðóã ñúîòâåòåí ôîíä, ïðè âñÿêî èçòåãëÿíå(èçöÿëî èëè ÷àñòè÷íî) íà ñðåäñòâà ïðåäè ïðèäîáèâàíå íà ïðàâî íà ëè÷íà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò èëè çà èíâàëèäíîñò è êîãàòî îñèãóðåíîòî ëèöå ïîèñêà èçâëå÷åíèå çà ñúñòîÿíèåòî íà èíäèâèäóàëíàòà ñè ïàðòèäà ïîâå÷å îò âåäíúæ ãîäèøíî. Ðàçìåðúò íà âñÿêà îò äîïúëíèòåëíèòå òàêñè íå ìîæå äà íàäõâúðëÿ 20 ëåâà. 130

Äîïúëíèòåëíî äîáðîâîëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå ïî ïðîôåñèîíàëíè ñõåìè Ñ èçìåíåíèÿ ïðåç 2006 ã. â ÊÑÎ, â ñèëà îò äàòàòà íà âëèçàíå â ñèëà íà Äîãîâîðà çà ïðèñúåäèíÿâàíå íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ êúì Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, ñå òðàíñïîíèðàò Äèðåêòèâà 86/378/ÅÈÎ çà ïðèëàãàíåòî íà ïðèíöèïà çà ðàâíîòî òðåòèðàíå íà æåíèòå è ìúæåòå ïðè ïðîôåñèîíàëíè ñõåìè çà ñîöèàëíà ñèãóðíîñò; Äèðåêòèâà 98/49/ÅÎ îòíîñíî çàïàçâàíå íà äîïúëíèòåëíèòå ïåíñèîííè ïðàâà ïðè äâèæåíèå â Îáùíîñòòà è íà Äèðåêòèâà 2003/41/ÅÎ çà äåéíîñòòà è íàäçîðà íà èíñòèòóöèèòå çà ïðîôåñèîíàëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå, à òàêà ñúùî áÿõà îòñòðàíåíè ïðå÷êèòå â ÊÑÎ çà ïðèëàãàíåòî íà ÷ëåíîâå 43-49 îò Äîãîâîðà çà ÅÎ. Ñ íîâèòå çàêîíîâè ðàçïîðåäáè ñå ñúçäàäîõà ïðàâèëà çà ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå â ïðîôåñèîíàëíè ñõåìè ïî ñìèñúëà íà ãîðíèòå äèðåêòèâè. Ïðîôåñèîíàëíèòå ñõåìè çà öåëèòå íà áúëãàðñêîòî çàêîíîäàòåëñòâî âúçíèêâàò ñ êîëåêòèâíî ñïîðàçóìåíèå èëè êîëåêòèâåí òðóäîâ äîãîâîð. Ñðåäñòâàòà íà îñèãóðåíèòå ïî ïðîôåñèîíàëíà ñõåìà ëèöà ñå íàòðóïâàò è óïðàâëÿâàò â îòäåëåí òèï ôîíäîâå- ôîíäîâå çà äîïúëíèòåëíî äîáðîâîëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå ïî ïðîôåñèîíàëíè ñõåìè. Òåçè ôîíäîâå ñà îðãàíèçèðàíè è ôóíêöèîíèðàò íà ñúùèòå ïðèíöèïè, êàêòî è ôîíäîâåòå çà äîïúëíèòåëíî äîáðîâîëíî îñèãóðÿâàíå, è ñå óïðàâëÿâàò îò ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíè äðóæåñòâà. Ñúãëàñíî ÊÑÎ âíîñêè âúâ ôîíä çà äîïúëíèòåëíî äîáðîâîëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå ïî ïðîôåñèîíàëíè ñõåìè ìîãàò äà ïðàâÿò ïðåäïðèÿòèÿ îñèãóðèòåëè, ñúçäàäåíè ñúãëàñíî çàêîíîäàòåëñòâîòî íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ è íà âñÿêà äðóãà äúðæàâà-÷ëåíêà- çà îñèãóðåíèòå îò òÿõ ëèöà â ïðîôåñèîíàëíà ñõåìà, êàêòî è ôèçè÷åñêèòå ëèöà, îñèãóðåíè ïî ïðîôåñèîíàëíà ñõåìà. Îñèãóðÿâàíåòî ïî ïðîôåñèîíàëíè ïåíñèîííè ñõåìè íà ïðåäïðèÿòèÿ îñèãóðèòåëè, ñúçäàäåíè ñúãëàñíî çàêîíîäàòåëñòâîòî íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ, äàâà ïðàâî íà ñðî÷íà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò, åäíîêðàòíî èëè ðàçñðî÷åíî èçïëàùàíå íà íàòðóïàíèòå ñðåäñòâà ïî èíäèâèäóàëíàòà ïàðòèäà, åäíîêðàòíî èëè ðàçñðî÷åíî èçïëàùàíå íà ñðåäñòâà íà íàñëåäíèöèòå íà ïî÷èíàëî îñèãóðåíî ëèöå èëè íà ïåíñèîíåð. Äåòàéëíî å óðåäåíà è âúçìîæíîñòòà çà ÷óæäè ïðåäïðèÿòèÿ-îñèãóðèòåëè äà ïîâåðÿò óïðàâëåíèåòî íà ïðîôåñèîíàëíà ñõåìà íà áúëãàðñêî ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíî äðóæåñòâî, êàêòî è áúëãàðñêî ïðåäïðèÿòèå-îñèãóðèòåë äà ïîâåðè óïðàâëåíèåòî íà ñúçäàäåíà îò íåãî ïðîôåñèîíàëíà ñõåìà íà ÷óæäåñòðàííà èíñòèòóöèÿ. Âúâåäåíè ñà è ïðàâèëà îòíîñíî çàïàçâàíå íà ïðàâàòà ïî ïðîôåñèîíàëíè ñõåìè ïðè äâèæåíèå íà îñèãóðåíèòå ëèöà â Îáùíîñòòà. Óðåäåíî å ïðåêðàòÿâàíåòî íà âíàñÿíå íà îñèãóðèòåëíè âíîñêè çà îñèãóðåíèòå ëèöà ïî ïðîôåñèîíàëíà ñõåìà â ðåçóëòàò îò ïðåìåñòâàíåòî èì îò Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ â äðóãà äúðæàâà-÷ëåíêà- â òîçè ñëó÷àé òå çàïàçâàò ïðàâàòà ñè â ñúùàòà ñòåïåí êàêòî è îñèãóðåíèòå ëèöà, ïî îòíîøåíèå íà êîèòî âå÷å íå ñå âíàñÿò îñèãóðèòåëíè âíîñêè, íî êîèòî îñòàâàò â Áúëãàðèÿ. Ïî ñúùèÿ íà÷èí ñå çàïàçâàò ïðàâàòà è íà äðóãè ëèöà, èìàùè ïðàâà ïî ñúîòâåòíàòà ïðîôåñèîíàëíà ñõåìà. Ðåãëàìåíòèðàíè ñà ïëàùàíèÿòà çà îñèãóðåíè ëèöà ïî ïðîôåñèîíàëíà ñõåìà, êàêòî è çà äðóãè ëèöà, èìàùè ïðàâà ïî òàêàâà ñõåìà, â äðóãè äúðæàâè-÷ëåíêè.  èçñëåäâàíå âúðõó ÷àñòíèòå ïåíñèîííè ôîíäîâå íà ÎÈÑÐ(Îðãàíèçàöèÿòà çà èêîíîìè÷åñêî ñúòðóäíè÷åñòâî è ðàçâèòèå) îò ôåâðóàðè 2009 ã. ñå ïîñî÷âà, ÷å ðàáîòíèöèòå îñíîâàòåëíî ñå áåçïîêîÿò çà ïîíèæàâàíå ñòîéíîñòòà(îáåçöåíÿâàíåòî) íà âëîæåíèÿòà â ÷àñòíè ïåíñèîííè ôîíäîâå, êàêòî è çà íàðàñòâàù íàòèñê âúðõó ïðàâèòåëñòâàòà çà âçåìàíå íà ñïåøíè ìåðêè. Ïî îöåíêè íà ÎÈÑÐ çàãóáèòå îò ÷àñòíè ïåíñèîííè ôîíäîâå ñà íàðàñíàëè ñúùåñòâåíî è äîñòèãàò 131

5,5 òðèëèîíà äîëàðà äî äåêåìâðè 2008 ã. Ñðåäíî ïðåç ãîäèíàòà ïåíñèîííèÿò ôîíä èìà îòðèöàòåëíà âåëè÷èíà íà íîðìàòà íà ïå÷àëáà- îöåíÿâà ñå íà 23%.  Íàöèîíàëíèÿ äîêëàä íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ ïî ñòðàòåãèèòå çà ñîöèàëíà çàêðèëà è ñîöèàëíî âêëþ÷âàíå çà 2006-2008 ã. áÿõà èäåíòèôèöèðàíè ñëåäíèòå îñíîâíè ïðåäèçâèêàòåëñòâà ïðåä ïåíñèîííàòà ñèñòåìà: 1) Íåäîñòèãúò íà ñðåäñòâà â ñèñòåìàòà è çíà÷èòåëíèòå äåìîãðàôñêè ðèñêîâå ïðåä íåéíàòà ôèíàíñîâà óñòîé÷èâîñò â ñðåäíîñðî÷åí è äúëãîñðî÷åí ïëàí; 2) Íåçàäîâîëèòåëíîòî ðàâíèùå íà ïåíñèèòå è èçîñòàâàíåòî íà ðàçìåðèòå íà ïåíñèèòå íà ïåíñèîíèðàëèòå ñå ïî-ðàíî â ãîäèíèòå â ñðàâíåíèå ñ íîâî-îòïóñíàòèòå ïåíñèè; 3) Íåîáõîäèìîñòòà îò óñúâúðøåíñòâàíå íà çàêîíîäàòåëñòâîòî â îáëàñòòà íà äîïúëíèòåëíîòî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå ñ öåë ãàðàíòèðàíå èçïëàùàíåòî íà çàäúëæåíèÿòà êúì ïåíñèîíåðèòå â áúäåùå; 4) Íàëè÷èåòî íà ñèâà èêîíîìèêà, íàìàëÿâàùà îñèãóðèòåëíîòî ïîêðèòèå è îñèãóðèòåëíàòà áàçà.  ïîñëåäíèòå äâå ãîäèíè Áúëãàðèÿ ïðåäïðèå ñòúïêè, àäðåñèðàùè ïîñî÷åíèòå ïðåäèçâèêàòåëñòâà. Íàìàëÿâàíåòî íà ñèâàòà èêîíîìèêà è óêðèâàíåòî íà îñèãóðèòåëíè âíîñêè áå ñðåä ïðèîðèòåòèòå íà ñòðàíàòà. Áÿõà ïîëîæåíè óñèëèÿ çà îãðàíè÷àâàíå ñòèìóëèòå çà óêðèâàíå íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä, êàòî îáùàòà îñèãóðèòåëíà âíîñêà áå íàìàëåíà ñ îáùî 9 ïðîöåíòíè ïóíêòà- ñ 6 ïóíêòà çà ñìåòêà íà ôîíä"Ïåíñèè" ïðåç 2006 ã. è ñ äîïúëíèòåëíè 3 ïóíêòà, îò êîèòî: 2 ïóíêòà çà ôîíä"Ïåíñèè", 1 ïóíêò çà ôîíä"Áåçðàáîòèöà".  ñðàâíåíèå ñ 2005 ã., ïðåç 2007 ã. ñðåäíèÿò áðîé îñèãóðåíè ëèöà ñå å óâåëè÷èë ñ îêîëî 6.4%, à ïðèõîäèòå îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè- ñúñ 7.6%. Òîâà ïîêàçâà, ÷å ñà íàëèöå ðåçåðâè, êàòî ïîñòèãíàòèòå ðåçóëòàòè â òàçè îáëàñò ìîãàò äà áúäàò ïîäîáðåíè. Ïîâèøàâàíåòî íà æèçíåíîòî ðàâíèùå íà ïåíñèîíåðèòå áå äðóã îñíîâåí ïðèîðèòåò íà ïåíñèîííàòà ïîëèòèêà. Çà öåëòà, â ïåðèîäà 2006 ã.- þëè 2008 ã. áÿõà ïðåäïðèåòè íÿêîëêî öåëåâè óâåëè÷åíèÿ íà ïåíñèèòå. Ïðåç ÿíóàðè 2006 ã. âñè÷êè ïåíñèè áÿõà óâåëè÷åíè ñ ìåæäó 5.6 è 4 íà ñòî â çàâèñèìîñò îò ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà. Ïðåç þëè 2006 ã. áå ïðåäïðèåòî îùå åäíî óâåëè÷åíèå íà ïåíñèèòå ñúñ ñðåäíî 4.5%, êàòî òî îáõâàíà ñàìî ïåíñèîíåðèòå ñ ïî-íèñêè ïåíñèè. Îò þëè 2007 ã. ïåíñèèòå áÿõà óâåëè÷åíè ñ 10% è ñúùî ñ òîëêîâà îò îêòîìâðè 2007 ã. Ïðåç 2007 ã. áå âúâåäåí íîâ ìåõàíèçúì çà îñúâðåìåíÿâàíå íà ïåíñèèòå. Ñïîðåä íåãî, ïåíñèèòå, îòïóñíàòè äî 31 äåêåìâðè íà ïðåäõîäíàòà ãîäèíà, ùå ñå óâåëè÷àâàò îò 1 þëè âñÿêà ãîäèíà ñ ïðîöåíò, ðàâåí íà ïîëîâèíàòà îò èíôëàöèÿòà è ïîëîâèíàòà îò ðúñòà íà ñðåäíèÿ îñèãóðèòåëåí äîõîä çà ñòðàíàòà çà ãîäèíàòà, ïðåäõîæäàùà ãîäèíàòà íà îñúâðåìåíÿâàíå. Ïî ñèëàòà íà òîâà ïðàâèëî, ñ÷èòàíî îò 1 þëè 2008 ã. ïåíñèèòå áÿõà óâåëè÷åíè ñ 10.35%. Ñòàðèÿò ìåõàíèçúì, äåéñòâàë ïðåç 2005 ã. ïðåäè öåëåâèòå óâåëè÷åíèÿ îò 2006 ã. è 2007 ã., âêëþ÷âàøå 75% îò èíôëàöèÿòà è 25% îò ñðåäíèÿ îñèãóðèòåëåí äîõîä çà ñòðàíàòà çà ïðåäõîäíàòà ãîäèíà. Çà íàìàëÿâàíå íà ðèñêà îò áåäíîñò ñðåä ïåíñèîíåðèòå áå íàïðàâåíà ïðîìÿíà â ìåõàíèçìà çà îïðåäåëÿíå íà ìèíèìàëíèòå ïåíñèè. Îò 2007 ã. ãàðàíòèðàíàòà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò ñå îïðåäåëÿ îò Íàðîäíîòî ñúáðàíèå ñúñ Çàêîíà çà áþäæåòà íà Äúðæàâíîòî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå. Òÿ ñëóæè çà áàçà çà îïðåäåëÿíå è íà âñè÷êè îñòàíàëè ïåíñèè çà òðóäîâà äåéíîñò ñ ìèíèìàëíè ðàçìåðè. 132

Îòäåëíî îò çàêîíîâî îïðåäåëåíèòå èíñòðóìåíòè, ïðåç 2006 ã. è 2007 ã. ñ ðåøåíèå íà ïðàâèòåëñòâîòî áÿõà îòïóñíàòè åäíîêðàòíè ïëàùàíèÿ çà âñåêè ïåíñèîíåð â êðàÿ íà ãîäèíàòà- ò.íàð."êîëåäíè ïåíñèè". Òå áÿõà ñúñ çíà÷èòåëíî ïî-âèñîê ðàçìåð â ñðàâíåíèå ñ 2005 ã.- äâà ïúòè ïî-âèñîêè ïðåç 2006 ã. è ÷åòèðè ïúòè ïî-âèñîêè ïðåç 2007 ã. Êîëåäíèòå äîáàâêè íå ñà ðåãëàìåíòèðàíè çàêîíîâî, íî âñè÷êè ïðàâèòåëñòâà îò 2000 ã. íàñàì íåèçìåííî îòïóñêàò ñðåäñòâà ñ òàçè öåë â êðàÿ íà ãîäèíàòà. Ìåðêèòå â îáëàñòòà íà àäåêâàòíîñòòà èìàõà áëàãîïðèÿòíî âëèÿíèå âúðõó ðàâíèùàòà íà ïåíñèèòå. Ïðåç 2007 ã. ñðåäíàòà ïåíñèÿ äîñòèãíà 171.62 ëâ.(88 åâðî) è íàðàñíà ñ 14.4% ñïðÿìî 2006 ã. è ñ 27.4% ñïðÿìî ñðåäíîòî ñè ðàâíèùå çà 2005 ã. Ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò êúì êðàÿ íà 2007 ã. å 102.85 ëâ.(52.5 åâðî), êîåòî å ñ 21% ïîâå÷å îòêîëêîòî 2006 ã. è ñ íàä 49% ñïðÿìî 2005 ã. Áÿõà ðåàëèçèðàíè ìåðêè çà ìîäåðíèçàöèÿ íà çàêîíîäàòåëñòâîòî, ðåãëàìåíòèðàùî äåéíîñòòà ïî äîïúëíèòåëíîòî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå. Ñ ïðèåòè èçìåíåíèÿ â Êîäåêñà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå áå âúâåäåíî èçèñêâàíåòî âñè÷êè äðóæåñòâà çà äîïúëíèòåëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå, óïðàâëÿâàùè ïðîôåñèîíàëíè ïåíñèîííè ñõåìè, äà ïîääúðæàò ò.íàð."òåõíè÷åñêè ðåçåðâè". Ñ òîâà ñå ãàðàíòèðà, ÷å òå âúâ âñåêè ìîìåíò ùå ðàçïîëàãàò ñ òîëêîâà ñðåäñòâà, êîëêîòî ñà è òåõíèòå çàäúëæåíèÿ. Èçâúðøåíè áÿõà ïðîìåíè è â ñúîòâåòñòâèå ñ Äèðåêòèâà 2004/113/ÅÎ çà ïðèëàãàíå íà ïðèíöèïà íà ðàâíîòî òðåòèðàíå íà ìúæåòå è æåíèòå ïî îòíîøåíèå íà äîñòúïà äî ñòîêè è óñëóãè è ïðåäîñòàâÿíåòî íà ñòîêè è óñëóãè.  ðåçóëòàò, îò÷èòàíåòî íà ïîëà êàòî àêòþåðñêè ôàêòîð ïðè îïðåäåëÿíå ðàçìåðà íà ïîæèçíåíàòà ïåíñèÿ ñå äîïóñêà, â ñëó÷àé ÷å ïåíñèîííî-îñèãóðèòåëíîòî äðóæåñòâî ïðåäñòàâè àðãóìåíòè, ÷å ïîëúò èìà îïðåäåëÿùîòî çíà÷åíèå çà îïðåäåëÿíå íà ïåíñèÿòà. Òîâà òðÿáâà äà ñòàíå íà áàçà íàäåæäíà è ðåäîâíî àêòóàëèçèðàíà ïóáëè÷íà ñòàòèñòè÷åñêà èíôîðìàöèÿ. Îòïóñíàòèòå â êðàÿ íà ãîäèíàòà åäíîêðàòíè ïëàùàíèÿ çà ïåíñèîíåðèòå èìàõà ñèëíî ïîâèøàâàùî âúçäåéñòâèå âúðõó ïîêóïàòåëíàòà ñïîñîáíîñò íà ïåíñèèòå. Ïðåäïðèåòè áÿõà ìåðêè çà ïîäîáðÿâàíå íà ôèíàíñîâàòà óñòîé÷èâîñò íà äúðæàâíàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà. Ïðîäúëæè ïëàâíîòî óâåëè÷åíèå íà çàäúëæèòåëíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò. Ïðåç 2007 ã. æåíèòå ïðèäîáèâàõà ïðàâî íà ïåíñèÿ ïðè íàâúðøåíè 59 ãîäèíè(ïðè 58 ãîäèíè è 6 ìåñåöà ïðåç 2006 ã.) è 93 òî÷êè ñáîð îò ãîäèíèòå îñèãóðèòåëåí ñòàæ è ãîäèíèòå âúçðàñò. Çàêîíîóñòàíîâåíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò ùå ïðîäúëæè äà ñå ïîêà÷âà äî äîñòèãàíå íà 60 ãîäèíè ïðåç 2009 ã., à òàçè çà ìúæåòå îò 63 ã. áå ïîñòèãíàòà ïðåç 2005 ã. Çàñèëåíè áÿõà ñòèìóëèòå çà óäúëæàâàíå íà òðóäîâèÿ æèâîò. Âñÿêà ãîäèíà îñèãóðèòåëåí ñòàæ ñëåä íàâúðøâàíå íà çàäúëæèòåëíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò çà ëèöà ñ äåéñòâèòåëåí îñèãóðèòåëåí ñòàæ îò 37 ã. çà ìúæåòå è 34 ã. çà æåíèòå ïðåç 2007 ã. íîñè 3 ïðîöåíòà, à íå 1 ïðîöåíò ïðè îïðåäåëÿíå ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà. Ñòàðòèðà èçãðàæäàíåòî íà ðåçåðâåí ôîíä çà ïîäïîìàãàíå íà ïåíñèîííàòà ñèñòåìà â óñëîâèÿòà íà äåìîãðàôñêè íàòèñê. Òîé ïðåäâèæäà 25% îò èçëèøúêà, 50% îò ïðèõîäèòå îò ïðèâàòèçàöèÿ, ïðèõîäè îò êîíöåñèîííè òàêñè è äðóãè, äà áúäàò çàäåëÿíè çà íóæäèòå íà äúðæàâíàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà. Òå ùå áúäàò èíâåñòèðàíè ïî ñïåöèàëíà èíâåñòèöèîííà ïðîãðàìà è ùå áúäàò èçïîëçâàíè çà ïîêðèâàíå íà íåäîñòèã âúâ ôîíä"Ïåíñèè" â ðåçóëòàò îò íåãàòèâíîòî äåìîãðàôñêî ðàçâèòèå. Ïðåäâèæäà ñå ïåðèîä íà íàòðóïâàíå îò 10 ã. ïðåäè ôîíäúò äà çàïî÷íå äà òðàíñôåðèðà ñðåäñòâà êúì äúðæàâíàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà. 133

×ÀÑÒ III "ÑÐÅÁÚÐÍÈßÒ ÔÎÍÄ"  ÁÚËÃÀÐÈß Êîãàòî Îòî ôîí Áèñìàðê âúâåæäà ïúðâèòå ïåíñèè çà ðàáîòíèöèòå íàä 70ãîäèøíà âúçðàñò ïðåç 1889 ã., ñðåäíàòà ïðîäúëæèòåëíîñò íà æèâîòà â Ïðóñèÿ å 45 ã. Ïðåç 1908 ã., êîãàòî Ëîéä Äæîðäæ íàëàãà èçïëàùàíåòî íà 5 øèëèíãà ñåäìè÷íî çà áåäíÿöèòå, íàâúðøèëè 70 ã., áðèòàíöèòå, è òî ïðåäèìíî áåäíèòå, ñå ñìÿòàò çà ùàñòëèâöè, àêî äîæèâåÿò äî 50 ã. Ïðåç 1935 ã., êîãàòî Àìåðèêà âúâåæäà ñèñòåìàòà ñè çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, îôèöèàëíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò å 65 ã., êîåòî å 3 ã. íàä ñðåäíàòà ïðîäúëæèòåëíîñò íà æèâîòà íà àìåðèêàíöèòå. Äúðæàâíàòà ïåíñèÿ e âúâåäåíà çà ìàëöèíàòà, êîèòî äîæèâåÿò, è òî çà ïîñëåäíèòå èì äíè. Äíåñ ïåíñèÿòà å çà âñè÷êè è ÷åñòî ñå ïîëó÷àâà çà äúëúã ïåðèîä îò âðåìå, êîéòî ìîæå äà ñå ñðàâíè ñ öåëèÿ æèâîò íà ïðåäèøíè ïîêîëåíèÿ.  Àìåðèêà îôèöèàëíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò å 66 ã., íî ñðåäíèÿò àìåðèêàíåö ñå ïåíñèîíèðà íà 64 ã. è ñå î÷àêâà äà æèâåå ñðåäíî îùå 16 ã. Ñðåäíèòå ðàçõîäè çà îáùåñòâåíèòå ïåíñèèòå â ñòðàíèòå îò ÎÈÑÐ â ìîìåíòà ñå ðàâíÿâàò íà ìàëêî ïîâå÷å îò 7% îò ÁÂÏ(à ïðåç 1935 ã. â Àìåðèêà ñà áèëè 0.2 íà ñòî îò ÁÂÏ).  íÿêîè ñòðàíè òîâà ÷èñëî ìîæå äà ñå óäâîè äî 2050 ã. Äà íå ãîâîðèì çà öåíàòà íà ëè÷íèòå ïåíñèè è çà äîïúëíèòåëíèòå ðàçõîäè çà çäðàâíà è äúëãîñðî÷íà ïîìîù.  ñâåòà èìà åäèí ïîëîæèòåëåí ôàêò- õîðàòà æèâåÿò âñå ïî-äúëãî. Ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà æèâîòà ñå óäúëæàâà ñ 2-3 ã. íà âñåêè 10 ã. Íàâðåìåòî ñòîëåòíèöèòå áÿõà ðÿäêîñò, äíåñ ñàìî â Àìåðèêà èìà 100 000 ñòîëåòíèöè. Òîâà å ñâúðçàíî ñ äðóãè 2 äåìîãðàôñêè îáðàòà.  ïîâå÷åòî áîãàòè ñòðàíè æåíèòå âå÷å íå ðàæäàò äîñòàòú÷íî, çà äà ïîääúðæàò áðîÿ íà íàñåëåíèåòî, à áåéáè-áóì ïîêîëåíèåòî, ðîäåíî ñëåä Âòîðàòà ñâåòîâíà âîéíà, çàïî÷íà äà ñå ïåíñèîíèðà. Ïðåç 1950 ã. â ñòðàíèòå îò ÎÈÑÐ íà âñåêè 7 äóøè íà âúçðàñò îò 20 äî 64 ã. ñå ïàäà ïî åäèí íà âúçðàñò íàä 65 ã. Äíåñ òîâà ñúîòíîøåíèå å 4 êúì 1 ñ òåíäåíöèÿ äà ñòàíå 2 êúì 1 äî 2050 ã. Òîâà èìà îïàñíîñò äà ðàçðóøè ñúùåñòâóâàùèòå äúðæàâíè ïåíñèîííè ñõåìè, êîèòî îñèãóðÿâàò ïðåîáëàäàâàùàòà ÷àñò îò ïåíñèîííèÿ äîõîä â áîãàòèòå ñòðàíè. Èçêóøàâàùî å äà ñè ìèñëèì, ÷å íÿêîè îò ïðîáèâèòå â òðóäîâàòà ñèëà â áîãàòèòå ñòðàíè ìîãàò äà áúäàò çàïúëíåíè ñ èìèãðàíòè îò ïî-áåäíèòå äúðæàâè.  ìîìåíòà òå äîíÿêúäå êîìïåíñèðàò íàìàëåëèÿ ïðèðàñò íà íàñåëåíèåòî â ðàçâèòèÿ ñâÿò. Íî êîãàòî çàñòàðÿâàíåòî íàèñòèíà íàáåðå ñêîðîñò, íåäîñòèãúò íà ïàçàðà íà òðóäà ùå ñòàíå òàêà îñåçàåì, ÷å ïðèòîêúò íà èìèãðàíòè ùå òðÿáâà äà ñå óâåëè÷àâà â ïúòè â ñðàâíåíèå ñ äíåøíèÿ. À êàòî ñå èìà ïðåäâèä ïîëèòè÷åñêàòà ñúïðîòèâà ñïðÿìî íàñòîÿùèòå íèâà íà èìèãðàíòñêè ïîòîê, òîâà èçãëåæäà ìàëêî âåðîÿòíî. Õîðàòà, êîìïàíèèòå è ïðàâèòåëñòâàòà â áîãàòèòå ñòðàíè ùå òðÿáâà äà ñå àäàïòèðàò. Èìà ïðèçíàöè, ÷å íàñåëåíèåòî è ôèðìèòå çàïî÷âàò äà ãî ïðàâÿò. Ìíîãî ðàáîòîäàòåëè çàïàçâàò ïðåäðàçñúäúöèòå ñè êúì ïî-âúçðàñòíèòå ñëóæèòåëè è òîâà íåâèíàãè å áåç îñíîâàíèå: åôåêòèâíîñòòà íà ðú÷íèÿ òðóä íàïðèìåð íàìàëÿâà â ñðåäíàòà âúçðàñò, âúçðàñòíèòå õîðà óñâîÿâàò ïî-áàâíî è ñå àäàïòèðàò ïî-òðóäíî êúì íîâè òåõíîëîãèè. Íî ïúê íå å çàäúëæèòåëíî â ñëåäïåíñèîííà âúçðàñò äà âúðøèø ñúùàòà ðàáîòà è äà çàåìàø ñúùèÿ ïîñò, íà êîéòî ñè áèë.  ßïîíèÿ, êúäåòî ïåíñèèòå ñà íàïðàâî ñïàðòàíñêè è ìíîãî õî134

ðà íàä 60 ã. è 70 ã. âñå îùå ðàáîòÿò, ãîëåìèòå êîìïàíèè êàòî"Õèòà÷è" íàïðèìåð íàìèðàò íà÷èí äà ïðåíàçíà÷àò ïåðñîíàëà ñëåä ïåíñèîíèðàíå- íà äðóãà äëúæíîñò è ñ ïî-íèñêà çàïëàòà. Êàòî öÿëî ðàáîòîäàòåëèòå íå ñà ìíîãî èçîáðåòàòåëíè. Íî â íÿêîè òúðãîâñêè âåðèãè çàïî÷âàò äà íàåìàò ïåíñèîíåðè, çàùîòî êëèåíòèòå ãè íàìèðàò çà ïî-ïðèâåòëèâè è ïî-ïîëåçíè. Ïúê è íåäîñòèãúò íà êâàëèôèöèðàíè êàäðè ñ óìåíèÿ âå÷å ñúçäàâà íîâè âúçìîæíîñòè: ïðåç ïîñëåäíèòå åäíà-äâå ãîäèíè êðèçàòà çà èíæåíåðè â Ãåðìàíèÿ íàêàðà äîñòà êîìïàíèè äà âúðíàò íà ðàáîòà ñòàðèòå ñè êàäðè. Êîãàòî òðóäîâàòà ñèëà çàïî÷íå îñåçàåìî äà íàìàëÿâà êúì 2020 ã., ðàáîòîäàòåëèòå íÿìà äà èìàò ãîëÿì èçáîð. Êîëêîòî äî âúçðàñòíèòå ñëóæèòåëè, ãîëÿìà ÷àñò îò òÿõ ïðåäïî÷èòàò äà ðàáîòÿò è ñëåä ïåíñèîííà âúçðàñò. Íåîòäàâíàøíî èçñëåäâàíå íà Financial Times/Harris ïîêàçà, ÷å ïîâå÷åòî àìåðèêàíöè, áðèòàíöè è èòàëèàíöè áèõà ðàáîòèëè ïî-äúëãî çà ïî-âèñîêè ïåíñèè, ìàêàð ÷å ãåðìàíöèòå íàïðèìåð íå ñà ÷àê òîëêîâà åíòóñèàçèðàíè. È â òîâà èìà ðåçîí- àêî ðàáîòàòà íå å ìíîãî òåæêà, ìíîãî õîðà áèõà ñå ÷óâñòâàëè ïî-äîáðå è èíòåëåêòóàëíî, è ôèçè÷åñêè, àêî íå ñè ñòîÿò ïðîñòî ó äîìà. Ìíîçèíà îò áåéáè-áóì ïîêîëåíèåòî òâúðäÿò, ÷å íå áèõà ñå îòòåãëèëè çàâèíàãè, à ïðåäïî÷èòàò äà ïðîäúëæàò äà ðàáîòÿò íà ñúêðàòåí ðàáîòåí äåí. Ìîãàò ëè ïðàâèòåëñòâàòà äà ãàðàíòèðàò, ÷å òàçè íåèçáåæíà ïðîìÿíà ùå ïðåìèíå ãëàäêî?  áëèçêîòî ìèíàëî íÿêîè ïîëèòè÷åñêè ðåøåíèÿ ñòèãàõà äî äåìîãðàôñêà ëóäîñò- íàïðèìåð ñõåìè çà ñúçäàâàíå íà íîâè ðàáîòíè ìåñòà ÷ðåç íàñúð÷àâàíå íà âúçðàñòíèòå äà ñå ïåíñèîíèðàò ïî-ðàíî. Äðóãè ìåðêè ïúê ñòàâàò âñå ïî-ïðèåìëèâè è ðàçóìíè äíåñ- ïðåíîñèìîñòòà íà ïåíñèèòå, íàñúð÷àâàíå íà ìèãðàöèÿòà, íà ëè÷íèòå ïåíñèîííè è çäðàâíè âíîñêè. Çàáðàíàòà íà çàäúëæèòåëíàòà âúçðàñò çà ïåíñèîíèðàíå â ÷àñòíèÿ ñåêòîð(êàêòî å â Àìåðèêà) çâó÷è ëîãè÷íî, çàùîòî ñúçäàâà óñëîâèÿ õîðàòà äà ñå ïåíñèîíèðàò ïîåòàïíî. Íî è âúçðàñòòà çà ïåíñèîíèðàíå çà äúðæàâíèòå ïåíñèè òðÿáâà äà ñå èçòåãëè íàçàä âúâ âðåìåòî. Íàñòîÿùåòî ïîâèøàâàíå íà ïðàãà äî 67- èëè 68-ãîäèøíà âúçðàñò êîìïåíñèðà åäèíñòâåíî âåðîÿòíîòî óäúëæàâàíå íà ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà æèâîòà. 70 ã. áèõà áèëè ïî-ïîäõîäÿùà âúçðàñò çà ïåíñèÿ. Çàñåãà ñàìî Äàíèÿ ïðåäïðèå ðàäèêàëíè ìåðêè è îáâúðçà âúçðàñòòà çà ïåíñèîíèðàíå ñ ïðåäïîëàãàåìàòà ñðåäíà ïðîäúëæèòåëíîñò íà æèâîò. Íà 14 íîåìâðè 2008 ã. âëåçå â ñèëà äúëãîî÷àêâàíèÿò çàêîí çà äúðæàâíèÿ ôîíä çà ãàðàíòèðàíå óñòîé÷èâîñò íà äúðæàâíàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà(îáí. Ä áð.98 îò 2008 ã.). Ñúñ çàêîíà ñå ñúçäàäå ïðàâíàòà ðåãëàìåíòàöèÿ íà ñòàòóòà è äåéíîñòòà íà åäíîèìåííèÿ ôîíä, ÷èÿòî îñíîâíà öåë å äà îñèãóðè äîïúëíèòåëíè ñðåäñòâà çà ôîíä"Ïåíñèè" íà äúðæàâíîòî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå â óñëîâèÿòà íà ñèëåí äåìîãðàôñêè íàòèñê. Ñúçäàâàíåòî íà ôîíäà å ëîãè÷åí îòãîâîð íà äåìîãðàôñêèòå ïðåäèçâèêàòåëñòâà, ïðåä êîèòî å èçïðàâåíà ñòðàíàòà. Ñïîðåä äàííèòå îò äúëãîñðî÷íàòà ïðîãíîçà íà Åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ çà Áúëãàðèÿ, äåìîãðàôñêîòî ðàçâèòèå â ñëåäâàùèòå ãîäèíè ùå ñå õàðàêòåðèçèðà ñ ïðîöåñ íà çíà÷èòåëíî íàìàëåíèå íà îáùàòà ÷èñëåíîñò íà íàñåëåíèåòî, ïðèäðóæåí ñ âëîøàâàíå íà íåãîâàòà âúçðàñòîâà ñòðóêòóðà- óâåëè÷åíèå íà äåëà íà õîðàòà íàä òðóäîñïîñîáíà âúçðàñò è ñâèâàíå íà òðóäîâèòå ðåñóðñè íà íàöèÿòà. È àêî ïðåç 2007 ã. áðîÿò íà íàñåëåíèåòî å áèë ïðèáëèçèòåëíî 7.64 ìëí.äóøè, òî ïðåç 2030 ã. ñå î÷àêâà òîé äà íàìàëåå äî 6.75 ìëí.äóøè, à ïðåç 2050 ã. äîðè äà ñïàäíå ïîä 6 ìëí.äóøè. Óñïî135

ðåäíî ñ òîâà, äåëúò íà õîðàòà íàä 65-ãîäèøíà âúçðàñò ùå ñå óâåëè÷è îò 17.3 íà ñòî îò îáùàòà ÷èñëåíîñò íà íàñåëåíèåòî ïðåç 2007 ã. äî 23.3 íà ñòî ïðåç 2030 ã. è 31.3 íà ñòî ïðåç 2050 ã. Ñòîéíîñòòà íà êîåôèöèåíòà íà âúçðàñòîâà çàâèñèìîñò(áðîé ëèöà íàä 65 ã. íà 100 äóøè ìåæäó 15 è 64 ã.) ùå íàðàñòâà îò 25 êúì 100 ïðåç 2007 ã. äî 31 êúì 100 ïðåç 2030 ã. è áëèçî 55 êúì 100 ïðåç 2050 ã. Ïîäîáåí ñöåíàðèé ñúñ ñèãóðíîñò ùå èìà íåãàòèâíî âëèÿíèå âúðõó äúëãîñðî÷íàòà óñòîé÷èâîñò íà ïóáëè÷íèòå ôèíàíñè è ìîæå äà îêàæå ñåðèîçåí íàòèñê â ïîñîêà óâåëè÷àâàíå íà áþäæåòíèòå ðàçõîäè çà ïåíñèè. Òîçè èçâîä ñå ïîòâúðæäàâà îò ïðîãíîçèòå, ñïîðåä êîèòî â äúëãîñðî÷åí ïëàí(2050 ã. è ñëåä òîâà) ðàçõîäèòå íà äúðæàâíèÿ áþäæåò, íàëîæåíè åäèíñòâåíî è ñàìî ïîðàäè çàñòàðÿâàíåòî íà íàñåëåíèåòî ùå íàðàñíàò ñ 5 ïðîöåíòíè ïóíêòà 7 . Äúëãîñðî÷íèòå àêòþåðñêè ðàç÷åòè íà Íàöèîíàëíèÿ îñèãóðèòåëåí èíñòèòóò ñúùî äåìîíñòðèðàò îáåçïîêîèòåëíà òåíäåíöèÿ. Òå ïîêàçâàò, ÷å ðàçõîäèòå çà ïåíñèè îò ÁÂÏ ùå íàðàñíàò îò îêîëî 8.3 íà ñòî ïðåç 2007 ã. äî 9.9 íà ñòî ïðåç 2050 ã. Íåäîñòèãúò íà ñðåäñòâà â äúðæàâíîòî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå ùå ñå óâåëè÷è îò îêîëî 1.25 íà ñòî îò ÁÂÏ ïðåç 2010 ã. íà 2.76 íà ñòî îò ÁÂÏ ïðåç 2050 ã. Àêòþåðñêèÿò áàëàíñ å îòðèöàòåëåí è îò ìèíóñ 6.14 íà ñòî ïðåç 2010 ã. ùå íàðàñíå äî ìèíóñ 12.75 íà ñòî ïðåç 2050 ã. 8 Ïîäîáåí ñöåíàðèé ñå î÷àêâà âúïðåêè ïðåäïðèåòèòå ïðåç òàçè ãîäèíà èíèöèàòèâè ïî îòíîøåíèå íà ôèíàíñèðàíåòî íà ôîíä"Ïåíñèè" íà äúðæàâíîòî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå- îò 1 ÿíóàðè îñèãóðèòåëíàòà âíîñêà çà ôîíäà îò 22 íà ñòî äà ñòàíå 18 íà ñòî(10 íà ñòî çà îñèãóðèòåëÿ è 8 íà ñòî çà ðàáîòíèêà èëè ñëóæèòåëÿ), êàòî çà ñìåòêà íà äúðæàâíèÿ áþäæåò êúì ôîíä"Ïåíñèè" ñå òðàíñôåðèðàò 12 íà ñòî îò îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä èëè ñóìàòà îò îñèãóðèòåëíèòå äîõîäè íà âñÿêî îñèãóðåíî âúâ ôîíäà ëèöå. Åäíà îò ïðè÷èíèòå çà îòðèöàòåëíèÿ àêòþåðñêè áàëàíñ å èìåííî çàñòàðÿâàíåòî íà íàñåëåíèåòî. Ñðåäíàòà ïðîäúëæèòåëíîñò íà æèâîòà ùå ðàñòå, à ñëåä 2020 ã. âñå ïî-ãîëÿì áðîé ëèöà ùå èçëèçàò îò ïàçàðà íà òðóäà. Ïðè ðàâíè äðóãè óñëîâèÿ òîâà ùå äîâåäå äî ïîâèøàâàíå áðîÿ íà ïåíñèîíåðèòå è íåîáõîäèìîñò îò äîïúëíèòåëíè ðåñóðñè çà ïîñðåùàíå íà íàðàñíàëèòå ïîòðåáíîñòè íà ñèñòåìàòà. Åäíà îò íàé-ðàçïðîñòðàíåíèòå êëàñèôèêàöèè íà ðåçåðâíèòå ïåíñèîííè ôîíäîâå ãè ïîäðàçäåëÿ íà äâå ãîëåìè ãðóïè. Ïúðâàòà ãðóïà ñà ò.íàð. àâòîíîìíè ðåçåðâíè ôîíäîâå, êîèòî íå ñà ÷àñò îò ñõåìà çà ñîöèàëíà ñèãóðíîñò(sovereign pension reserve funds) è ðåçåðâíè ôîíäîâå, ÷àñò îò ñõåìà çà ñîöèàëíà ñèãóðíîñò(social security reserve funds). Äðóãà êëàñèôèêàöèÿ ïðàâè ñúïîñòàâêà ìåæäó ôîíäîâåòå íà áàçà èçáðàíèÿ ìîäåë çà óïðàâëåíèå. Òóê ñå ðàçëè÷àâàò îùå äâà âèäà ðåçåðâíè ôîíäîâå- ñ èíòåãðèðàí ìîäåë íà óïðàâëåíèå, ïðè êîéòî ôîíäúò íå å ñàìîñòîÿòåëíî þðèäè÷åñêî ëèöå è å íà ïîä÷èíåíèå íà äúðæàâíà èíñòèòóöèÿ, è ñúñ ñåãðåãèðàí ìîäåë íà óïðàâëåíèå, ïðè êîéòî ôîíäúò å îòäåëíî þðèäè÷åñêî ëèöå è èìà ñîáñòâåíî óïðàâëåíèå. Ñúãëàñíî äâåòå êëàñèôèêàöèè, ñúçäàäåíèÿò ïðåç íîåìâðè òàçè ãîäèíà ôîíä ìîæå äà áúäå îïðåäåëåí êàòî àâòîíîìåí ôîíä ñ èíòåãðèðàí ìîäåë íà óïðàâëåíèå. Îò åäíà ñòðàíà, òîé å àâòîíîìåí, äîêîëêîòî ñå ñúçäàâà êàòî ñàìîñòîÿòåëíî îáîñîáåíà ÷àñò îò äúðæàâíèÿ áþäæåò è íå å ÷àñò îò äúðæàâíîòî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå. Îò äðóãà ñòðàíà, òîé å ñ èíòåãðèðàí ìîäåë íà óï7 Äîêëàä êúì ïðîåêòà íà çàêîí çà äúðæàâíèÿ áþäæåò íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ çà 2009 ã. 8 Íàöèîíàëåí äîêëàä çà ñòðàòåãèèòå çà ñîöèàëíà çàêðèëà è ñîöèàëíî âêëþ÷âàíå íà Ðåïóáëèêà Áúëãàðèÿ(2008-2011 ã.) 136

ðàâëåíèå, òúé êàòî íå å îòäåëíî þðèäè÷åñêî ëèöå è å íà ïðÿêî ïîä÷èíåíèå íà èçïúëíèòåëíàòà âëàñò. Îðãàí íà óïðàâëåíèå íà ôîíäà å óïðàâèòåëåí ñúâåò, êîéòî ñå ñúñòîè îò ïðåäñåäàòåë è îñåì ÷ëåíîâå. Ïðåäñåäàòåë íà óïðàâèòåëíèÿ ñúâåò å ìèíèñòúðúò íà ôèíàíñèòå, à çàìåñòíèê-ïðåäñåäàòåë- ìèíèñòúðúò íà òðóäà è ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà. Äâàìàòà ìèíèñòðè ñà ÷ëåíîâå íà óïðàâèòåëíèÿ ñúâåò ïî ïðàâî. Îñâåí òÿõ, â óïðàâèòåëíèÿ ñúâåò âëèçàò óïðàâèòåëÿò íà Íàöèîíàëíèÿ îñèãóðèòåëåí èíñòèòóò èëè îïðåäåëåí îò íåãî ïðåäñòàâèòåë, òðèìà ïðåäñòàâèòåëè íà Ìèíèñòåðñòâîòî íà ôèíàíñèòå, åäèí ïðåäñòàâèòåë íà Ìèíèñòåðñòâîòî íà òðóäà è ñîöèàëíàòà ïîëèòèêà è ïî åäèí ïðåäñòàâèòåë íà íàöèîíàëíî ïðåäñòàâåíèòå îðãàíèçàöèè íà ñîöèàëíèòå ïàðòíüîðè. Ïðè êîíñòðóèðàíå íà óïðàâèòåëíèÿ ñúâåò ñå çàëàãà íà ò.íàð."ïðèíöèï çà ïðîôåñèîíàëíîòî íà÷àëî". ×ëåíîâåòå íà ñúâåòà òðÿáâà äà èìàò âèñøå èêîíîìè÷åñêî èëè þðèäè÷åñêî îáðàçîâàíèå, îáðàçîâàòåëíî-êâàëèôèêàöèîííà ñòåïåí íå ïî-íèñêà îò"ìàãèñòúð" è äà èìàò ïðîôåñèîíàëåí îïèò íå ïî-ìàëêî îò ïåò ãîäèíè â íÿêîÿ îò ñëåäíèòå ñôåðè: áàíêîâî äåëî, ôèíàíñè, óïðàâëåíèå íà ôèíàíñîâè èíâåñòèöèè è òúðãîâèÿ ñ öåííè êíèæà, ñ÷åòîâîäñòâî. Ôóíêöèèòå íà óïðàâèòåëíèÿ ñúâåò îòãîâàðÿò èçöÿëî íà îñíîâíèòå ôóíêöèè íà âñåêè åäèí îðãàí íà óïðàâëåíèå íà ðåçåðâåí ïåíñèîíåí ôîíä. Ñúâåòúò îïðåäåëÿ èíâåñòèöèîííàòà ñòðàòåãèÿ è ïîëèòèêà, âçåìà èíâåñòèöèîííèòå ðåøåíèÿ, íàçíà÷àâà èíâåñòèöèîííèòå ïîñðåäíèöè, äîêëàäâà çà ðåçóëòàòèòå îò äåéíîñòòà íà ôîíäà. Ïðåäñåäàòåëÿò íà óïðàâèòåëíèÿ ñúâåò â ëèöåòî íà ìèíèñòúðà íà ôèíàíñèòå îðãàíèçèðà, ðúêîâîäè è êîíòðîëèðà öÿëîñòíàòà äåéíîñò íà ôîíäà, à íåãîâàòà äåéíîñò ñå ïîäïîìàãà îò ñïåöèàëèçèðàíî çâåíî â ðàìêèòå íà Ìèíèñòåðñòâîòî íà ôèíàíñèòå. Ñïåöèàëèçèðàíîòî çâåíî èìà çà çàäà÷à äà èçãîòâÿ ïðîåêòèòå íà äîêóìåíòèòå, íåîáõîäèìè çà èçïúëíåíèå íà ôóíêöèèòå íà óïðàâèòåëíèÿ ñúâåò. Çâåíîòî å íàòîâàðåíî è ñúñ çàäà÷àòà äà óïðàæíÿâà êîíòðîë âúðõó ïðîöåñà íà èíâåñòèðàíå, êàêòî è äà ñëåäè çà äîõîäíîñòòà è ðèñêà íà èíâåñòèöèîííèòå ïîðòôåéëè è íà ôîíäà êàòî öÿëî. Äîïúëíèòåëíî êúì òîâà, óïðàâèòåëíèÿò ñúâåò ìîæå äà óòâúðäè êðèòåðèè çà èçáîð íà êîíñóëòàíòè, êîèòî äà ïîäïîìàãàò äåéíîñòòà íà ôîíäà ïî îòíîøåíèå íà èíâåñòèöèîííàòà ìó ïîëèòèêà. Ñúùî â ñúîòâåòñòâèå ñ ìåæäóíàðîäíèòå íàñîêè è ïðàêòèêà çà óïðàâëåíèå íà ðåçåðâíè ïåíñèîííè ôîíäîâå, êúì ÷ëåíîâåòå íà óïðàâèòåëíèÿ ñúâåò, îñâåí èçèñêâàíèÿ çà ïðîôåñèîíàëíà êâàëèôèêàöèÿ è îïèò, ñà ïîñòàâåíè ñòðîãè èçèñêâàíèÿ çà íåñúâìåñòèìîñò è èçáÿãâàíå íà êîíôëèêò íà èíòåðåñè. Ïî òîçè íà÷èí ñå îñèãóðÿâà, ÷å ÷ëåíîâåòå íà óïðàâèòåëíèÿ ñúâåò ùå ïîñòàâÿò èíòåðåñèòå íà ôîíäà íàä ñâîèòå ëè÷íè èíòåðåñè. Òîâà å êðèòåðèé çà áåçïðèñòðàñòíîñò, îáåêòèâíîñò è åôåêòèâíîñò â äåéíîñòòà íà óïðàâèòåëíèÿ ñúâåò êàòî öÿëî. Ïî îòíîøåíèå íà ïðèõîäîèçòî÷íèöèòå íà ôîíäà, äúðæàâíèÿò ôîíä çà ãàðàíòèðàíå óñòîé÷èâîñò íà äúðæàâíàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà ñå ñúçäàâà êàòî ïðèåìíèê íà ñðåäñòâàòà, íàòðóïàíè ïî ñèëàòà íà ïðåõîäíèòå è çàêëþ÷èòåëíèòå ðàçïîðåäáè íà Çàêîíà çà äúðæàâíèÿ áþäæåò çà 2006, 2007 è 2008 ã., ñïîðåä êîèòî 25 íà ñòî îò ðåàëèçèðàíèòå èêîíîìèè ïðè èçïúëíåíèåòî íà äúðæàâíèÿ áþäæåò è 50 íà ñòî îò ïðèõîäèòå îò ïðèâàòèçàöèÿ ñå çàäåëÿõà çà íóæäèòå íà ôîíäà îùå ïðåäè çàêîíîâàòà ðåãëàìåíòàöèÿ íà íåãîâàòà äåéíîñò. Êúì ìîìåíòà ïî ñèëàòà íà òåçè ïàðàãðàôè ñà íàòðóïàíè 707.6 ìëí.ëâ. Ñ âëèçàíå â ñèëà íà çàêîíà, ðåãëàìåíòèðàù ñòàòóòà è äåéíîñòòà íà ôîíäà, ñå ïðàâè ïðîìÿíà â ñèñòåìàòà îò ïðèõîäîèçòî÷íèöè.  ñðîê äî 31 ìàé íà âñÿêà ãîäèíà ïî ñìåòêàòà íà ôîíäà âå÷å ùå ïîñòúïâàò 90 íà ñòî îò ïðèõîäèòå îò 137

ïðèâàòèçàöèÿ è 25 íà ñòî îò îò÷åòåíèÿ èçëèøúê çà ïðåäõîäíàòà êàëåíäàðíà ãîäèíà. Ïðåäâèäåíè ñà âúçìîæíîñòè êúì ôîíäà äà ïîñòúïâàò è ïðèõîäè îò êîíöåñèè, êàêòî è ïðèõîäè îò äðóãè èçòî÷íèöè, îïðåäåëåíè ñúñ çàêîí èëè àêò íà Ìèíèñòåðñêèÿ ñúâåò.  äîïúëíåíèå êúì òîâà, â ïîëçà íà ôîíäà ùå áúäàò âñè÷êè ðåàëèçèðàíè ïå÷àëáè îò èíâåñòèðàíåòî íà ñðåäñòâàòà è ëèõâèòå îò äåïîçèðàíåòî íà àêòèâèòå. Íàòðóïàíèòå ñðåäñòâà íà ôîíäà ñå îáîñîáÿâàò â îòäåëíè èíâåñòèöèîííè ïîðòôåéëè. Èíâåñòèöèîííèòå ïîðòôåéëè ñå ôîðìèðàò ïðè ñïàçâàíå íà ïðèíöèïèòå çà íàäåæäíîñò, äîõîäíîñò, ëèêâèäíîñò è äèâåðñèôèêàöèÿ. Òîâà îçíà÷àâà, ÷å ñðåäñòâàòà íà ôîíäà ùå áúäàò èíâåñòèðàíè â ðàçíîîáðàçíè ôèíàíñîâè èíñòðóìåíòè, ÷èÿòî ñòîéíîñò ìîæå äà áúäå ïðîâåðåíà ïî âñÿêî åäíî âðåìå, îñèãóðÿâàùè äîõîäíîñò ïðè áàëàíñèðàí ðèñê.  ñúîòâåòñòâèå ñ ïðèíöèïèòå çà íàäåæäíîñò, äîõîäíîñò, ëèêâèäíîñò è äèâåðñèôèêàöèÿ, ïðåä èíâåñòèöèîííàòà äåéíîñò íà ôîíäà ñà ïîñòàâåíè ñëåäíèòå îãðàíè÷åíèÿ: s äåïîçèòè â Áúëãàðñêà íàðîäíà áàíêà- áåç îãðàíè÷åíèÿ; s äåïîçèòè â áàíêè- äî 20 íà ñòî îò ñðåäñòâàòà; s àêöèè íà äðóæåñòâà åìèòåíòè îò äúðæàâè-÷ëåíêè íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç - íå ïîâå÷å îò 70 íà ñòî îò ñðåäñòâàòà, à àêî àêöèèòå ñà íà äðóæåñòâà åìèòåíòè îò äúðæàâè èçâúí Åâðîïåéñêèÿ ñúþç- íå ïîâå÷å îò 30 íà ñòî îò ñðåäñòâàòà. È â äâàòà ñëó÷àÿ ñå èçèñêâà àêöèèòå äà ñà ïðèåòè çà òúðãîâèÿ íà ðåãóëèðàíè ïàçàðè íà öåííè êíèæà èëè äà ñà òúðãóâàíè íà ìíîãîñòðàííè ñèñòåìè çà òúðãîâèÿ. Äðóæåñòâàòà òðÿáâà äà èìàò ïðèñúäåí îò ìåæäóíàðîäíà ïðèçíàòà àãåíöèÿ çà êðåäèòíà îöåíêà èíâåñòèöèîíåí êëàñ êðåäèòåí ðåéòèíã çà äúëãîñðî÷íèòå ñè çàäúëæåíèÿ. s îáëèãàöèè è äðóãè äúëãîâè öåííè êíèæà, êîèòî èìàò ïðèñúäåí îò ìåæäóíàðîäíî ïðèçíàòà àãåíöèÿ çà êðåäèòíà îöåíêà êðåäèòåí ðåéòèíã îò èíâåñòèöèîíåí êëàñ- íå 30 íà ñòî îò ñðåäñòâàòà. s èíñòðóìåíòè íà ïàðè÷íèÿ ïàçàð- íå ïîâå÷å îò 10 íà ñòî îò ñðåäñòâàòà; s äðóãè ïðåõâúðëÿåìè öåííè êíèæà, êîèòî äàâàò ïðàâî çà ïðèäîáèâàíå íà àêöèè, èëè äðóãè öåííè êíèæà, ïîäîáíè íà àêöèè, ÷ðåç ïîäïèñêà èëè çàìÿíà íà äðóæåñòâà- íå ïîâå÷å îò 10 íà ñòî îò ñðåäñòâàòà. Êàòî ÷àñò îò ñòðàòåãèÿòà çà óïðàâëåíèå íà ðèñêà íà èíâåñòèöèèòå ñà çàëîæåíè è íÿêîè äîïúëíèòåëíè èçèñêâàíèÿ. Îáùàòà ïàçàðíà ñòîéíîñò íà èíâåñòèöèèòå â àêöèè, îáëèãàöèè, èíñòðóìåíòè íà ïàðè÷íèÿ ïàçàð è äðóãè ïðåõâúðëÿåìè öåííè êíèæà íà åäèí åìèòåíò íå ìîæå äà íàäõâúðëÿ 5 íà ñòî îò èíâåñòèðàíèòå ñðåäñòâà íà ôîíäà. Èíâåñòèöèèòå âúâ ôèíàíñîâè èíñòðóìåíòè ñ åìèòåíòè äðóæåñòâà îò äúðæàâè èçâúí Åâðîïåéñêèÿ ñúþç íå ìîæå äà ïðåâèøàâàò 35 íà ñòî îò èíâåñòèðàíèòå ñðåäñòâà.  ñëó÷àèòå, êîãàòî ôèíàíñîâèòå èíñòðóìåíòè ñå åìèòèðàò îò äðóæåñòâà ñ îñíîâíà äåéíîñò îòïóñêàíå íà çàåìè è/èëè òúðãîâèÿ è ïîñðåäíè÷åñòâî ñ öåííè êíèæà(íàïð. áàíêè, çàñòðàõîâàòåëíè èëè ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíè äðóæåñòâà, ëèçèíãîâè êîìïàíèè, èíâåñòèöèîííè ïîñðåäíèöè, èíâåñòèöèîííè äðóæåñòâà è äð.), îáùàòà ïàçàðíà ñòîéíîñò íà àêöèèòå, îáëèãàöèèòå, ïàðè÷íèòå èíñòðóìåíòè è äðóãèòå ïðåõâúðëÿåìè öåííè êíèæà îò òàêèâà åìèòåíòè íå ìîæå äà ïðåâèøàâà 40 íà ñòî îò èíâåñòèðàíèòå ñðåäñòâà.  äîïúëíåíèå, ñðåäñòâàòà íà ôîíäà, äåïîçèðàíè è èíâåñòèðàíè â èíñòðóìåíòè, äåíîìèíèðàíè èëè ïëàòèìè â åâðî, íå ìîãàò äà áúäàò ïî-ìàëêî îò 70 íà ñòî îò îáùèÿ ðàçìåð íà ñðåäñòâàòà. 138

Èíâåñòèöèîííàòà ñòðàòåãèÿ íà ôîíäà èçêëþ÷âà âúçìîæíîñòòà ñðåäñòâàòà äà ñå èíâåñòèðàò â áúëãàðñêè äúðæàâíè èëè îáùèíñêè öåííè êíèæà, êàêòî è â àêöèè íà äðóæåñòâà, ðåãèñòðèðàíè íà òåðèòîðèÿòà íà ñòðàíàòà. Çàáðàíÿâàò ñå èíâåñòèöèèòå â àêöèè èëè äÿëîâå íà êîëåêòèâíè èíâåñòèöèîííè ñõåìè èëè äîãîâîðíè ôîíäîâå, íåäâèæèìî èìóùåñòâî è öåííè ìåòàëè. Òàêèâà àêòèâè ìîãàò äà áúäàò ïðèäîáèâàíè ñàìî â ðåçóëòàò íà îáåçïå÷åíèÿ èëè áåçâúçìåçäíî. Àêòèâèòå íà ôîíäà ùå ñå ñòðóêòóðèðàò â îòäåëíè èíâåñòèöèîííè ïîðòôåéëè. Áðîÿò, âèäîâåòå ïîðòôåéëè, òÿõíàòà ñòðóêòóðà, öåëåâèòå ñòîéíîñòè, èíâåñòèöèîííèÿò õîðèçîíò, êàêòî è îñòàíàëèòå ïàðàìåòðè, âêëþ÷èòåëíî çà èçìåðâàíå, îöåíêà è êîíòðîë íà äîõîäíîñòòà è ðèñêà íà ïîðòôåéëà, ãðàíè÷íèÿò ðàçìåð íà äîïóñòèìàòà çàãóáà îò ïàçàðíàòà ñòîéíîñò, ïðàâèëàòà è îãðàíè÷åíèÿòà çà óïðàâëåíèå íà èíâåñòèöèîííèòå ïîðòôåéëè ñå îïðåäåëÿò îò óïðàâèòåëíèÿ ñúâåò íà ôîíäà. Îáùèÿò êðèòåðèé ïðè ñòðóêòóðèðàíåòî íà èíâåñòèöèîííèòå ïîðòôåéëè å ìèíèìèçèðàíåòî íà ðèñêà. Çàòîâà è ÷àñò îò àêòèâèòå íà èíâåñòèöèîííèòå ïîðòôåéëè ìîãàò äà áúäàò äåðèâàòíè èíñòðóìåíòè(íàïð. îïöèè, ôþ÷úðñè è ñóàïîâå) ñàìî è åäèíñòâåíî â ñëó÷àé, ÷å òåçè èíñòðóìåíòè ñå èçïîëçâàò çà îãðàíè÷àâàíå è êîíòðîëèðàíå íà ðèñêîâå. Ïðè âñè÷êè ñëó÷àè, ðàçìåðúò íà àêòèâèòå â àêöèè, îáëèãàöèè, ïàðè÷íè èíñòðóìåíòè è äðóãè ïðåõâúðëÿåìè öåííè êíèæà íå ìîæå äà íàäõâúðëÿ 90 íà ñòî îò îáùèÿ ðàçìåð íà àêòèâèòå íà èíâåñòèöèîííèÿ ïîðòôåéë.  Çàêîíà çà äúðæàâíèÿ ôîíä çà ãàðàíòèðàíå óñòîé÷èâîñòòà íà äúðæàâíàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà å ïðåäâèäåíî, ÷å óïðàâëåíèåòî íà òàêà îïðåäåëåíèòå è ñòðóêòóðèðàíè îò óïðàâèòåëíèÿ ñúâåò èíâåñòèöèîííè ïîðòôåéëè ñå âúçëàãà íà ôèíàíñîâà èíñòèòóöèÿ ïîñðåäñòâîì äîãîâîð çà óïðàâëåíèå. Èçáîðúò íà óïðàâèòåëè íà èíâåñòèöèîííè ïîðòôåéëè çàïî÷âà ñ ðåøåíèå íà óïðàâèòåëíèÿ ñúâåò çà îòêðèâàíå íà ïðîöåäóðà çà èçáîð íà óïðàâèòåëè íà èíâåñòèöèîííè ôîíäîâå.  ðåøåíèåòî ñå îïðåäåëÿò õàðàêòåðèñòèêèòå íà ïîðòôåéëà, óñëîâèÿòà è îãðàíè÷åíèÿòà çà óïðàâëåíèåòî, èçèñêâàíèÿòà êúì ëèöàòà- êàíäèäàòè è äðóãè ñïåöèôè÷íè óñëîâèÿ. Êðàéíèÿò èçáîð íà óïðàâèòåë ùå ñå ïðàâè âúç îñíîâà íà êðèòåðèè çà èçáîð, óòâúðäåíè îò óïðàâèòåëíèÿ ñúâåò íà ôîíäà. Ñàìîòî óïðàâëåíèå ñòúïâà íà äîãîâîð çà óïðàâëåíèå, â êîåòî ñà èç÷åðïàòåëíî èçáðîåíè âñè÷êè èçèñêâàíèÿ êúì óïðàâèòåëÿ- êëàñîâåòå è âèäîâåòå àêòèâè, èíâåñòèöèîííèÿ õîðèçîíò, ìåòîäèòå çà îöåíêà íà àêòèâèòå, ìàêñèìàëíèÿò ðàçìåð íà äîïóñòèìàòà çàãóáà îò ïàçàðíàòà ñòîéíîñò íà ïîðòôåéëà è ò.í. Êàòî íåðàçäåëíà ÷àñò îò äîãîâîðà ñå óðåæäàò è ïðàâèëàòà çà îöåíêà íà ïàçàðíàòà ñòîéíîñò è äîõîäíîñò íà èíâåñòèöèîííèÿ ïîðòôåéë è ïðàâèëàòà çà óïðàâëåíèå íà ðèñêà è ñïàçâàíå íà îáùèòå èíâåñòèöèîííè îãðàíè÷åíèÿ. Ñïåöèàëíî âíèìàíèå çàñëóæàâà îáñòîÿòåëñòâîòî, ÷å äîãîâîðúò ñ óïðàâèòåëÿ íà èíâåñòèöèîííèÿ ïîðòôåéë ìîæå äà áúäå ïðåêðàòåí åäíîñòðàííî è íåçàáàâíî îò ñòðàíà íà ïðåäñåäàòåëÿ íà óïðàâèòåëíèÿ ñúâåò â ñëó÷àèòå, êîãàòî íå ñà èçïúëíåíè èçèñêâàíèÿòà çà ðåáàëàíñèðàíå íà èíâåñòèöèîííèÿ ïîðòôåéë, ñâúðçàíè ñ íàëîæåíèòå îáùè îãðàíè÷åíèÿ íà èíâåñòèöèèòå íà ôîíäà.  îáîáùåíèå, ìîãàò äà áúäàò íàïðàâåíè ñëåäíèòå çàêëþ÷åíèÿ îòíîñíî èíâåñòèöèîííàòà ñòðàòåãèÿ íà ôîíäà: Ïúðâî, èíâåñòèöèîííàòà ñòðàòåãèÿ ìîæå äà áúäå îêà÷åñòâåíà êàòî ñðàâíèòåëíî êîíñåðâàòèâíà, ìèíèìèçèðàùà ðèñêà è ïîçâîëÿâàùà íåãîâîòî åôåêòèâíî óïðàâëåíèå. Çàëàãà ñå íà íàäåæäíè, ñèãóðíè è ëèêâèäíè èíâåñòèöèè â äîá139

ðå ðåãóëèðàíè ôèíàíñîâè èíñòðóìåíòè, ïðåäè âñè÷êî àêöèè è áàíêîâè äåïîçèòè, è ïî-ìàëêî â äúëãîâè èíñòðóìåíòè. Îïåðàöèèòå ñ äåðèâàòíè èíñòðóìåíòè ñà ñâåäåíè äî ìèíèìóì è ñå äîïóñêàò ñàìî êàòî ÷àñò îò äåéíîñòòà çà óïðàâëåíèå íà ðèñêà.  óñëîâèÿòà íà ãëîáàëíà ôèíàíñîâà êðèçà òàêúâ ïîäõîä ñå òúëêóâà êàòî åäíî äîáðî è àäåêâàòíî ðåøåíèå. Âòîðî, èíâåñòèöèîííàòà ñòðàòåãèÿ ùå ñå ðåàëèçèðà ïðåäè âñè÷êî â ñòðàíèòå-÷ëåíêè íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç è ïî-ìàëêî â òðåòè ñòðàíè. Àêöåíòúò å âúðõó èíâåñòèöèè â åâðî. Òðåòî, ñ öåë ìèíèìèçèðàíå íà ðèñêà è åôåêòèâíîòî ìó óïðàâëåíèå ñà çàëîæåíè è äîïúëíèòåëíè èçèñêâàíèÿ. Íàëèöå ñà íåîáõîäèìèòå ðåãëàìåíòàöèè, ÷å ñèãóðíîñòòà íà ñðåäñòâàòà íà ôîíäà íÿìà äà ñå âëèÿå îò äèñáàëàíñè âúâ ôèíàíñîâèÿ ïàçàð ó íàñ èëè îò òðóñîâå âúâ ôèíàíñîâèÿ ñåêòîð â ñòðàíèòå÷ëåíêè íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Âåðîÿòíîñòòà âúíøíè êðèçè îò òðåòè äúðæàâè èçâúí Åâðîïåéñêèÿ ñúþç äà ñå ïðåíåñàò ó íàñ ïîñðåäñòâîì èíâåñòèöèèòå íà ôîíäà ñúùî å ñâåäåíà äî íåîáõîäèìèÿ ìèíèìóì. ×åòâúðòî, äåéíîñòòà ïî èíâåñòèðàíå íà ñðåäñòâàòà íà ôîíäà ñà ðåãóëèðàíè ïîñðåäñòâîì ñòðîãè è ÿñíè ïðàâèëà çà óïðàâëåíèå íà èíâåñòèöèîííè ïîðòôåéëè îò íåçàâèñèìè ôèíàíñîâè èíñòèòóöèè. Íà ïðåäñåäàòåëÿ íà óïðàâèòåëíèÿ ñúâåò ñà äàäåíè íåîáõîäèìèòå ïðàâîìîùèÿ äà çàùèòàâà èíòåðåñèòå íà ôîíäà â ñëó÷àé íà íåèçïúëíåíèå íà äîãîâîðåíîñòèòå îò ñòðàíà íà èíâåñòèöèîííèÿ ïîñðåäíèê. Äðóã âàæåí ìîìåíò, ñâúðçàí ñ äåéíîñòòà íà äúðæàâíèÿ ôîíä çà ãàðàíòèðàíå óñòîé÷èâîñò íà äúðæàâíàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà å ðàçõîäâàíåòî íà ñðåäñòâàòà.  òàçè âðúçêà, çàêîíúò ïîñòàíîâÿâà, ÷å ñðåäñòâàòà íà ôîíäà ñå èçïîëçâàò åäèíñòâåíî çà èíâåñòèðàíå ñ öåë èçâëè÷àíå íà äîõîäíîñò è òðàíñôåð íà ñðåäñòâà çà áþäæåòà íà äúðæàâíîòî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå çà ïîêðèâàíå íà ðàçõîäè çà ïåíñèè íà ôîíä"Ïåíñèè". Ñàìèÿò òðàíñôåð íà ñðåäñòâà îò ôîíäà êúì áþäæåòà íà äúðæàâíîòî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå ìîæå äà ñå èçâúðøè íå ïî-ðàíî îò 10 ãîäèíè ñëåä âëèçàíå â ñèëà íà çàêîíà è ùå ñå ðåãëàìåíòèðà ñúñ çàêîíà çà äúðæàâíèÿ áþäæåò çà ñúîòâåòíàòà ãîäèíà. Òîâà å íåîáõîäèìî, çà äà ìîæå ïî ñìåòêèòå íà ôîíäà äà ñå íàòðóïàò äîñòàòú÷íî ñðåäñòâà è òîé íàèñòèíà äà áúäå â ñúñòîÿíèå äà îêàçâà àêòèâíà ïîäêðåïà íà äúðæàâíàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà â óñëîâèÿ íà äåìîãðàôñêè íàòèñê. Ñâîáîäíèòå ñðåäñòâà íà ôîíäà, êîèòî íå ñà èíâåñòèðàíè, ùå ñå ñúõðàíÿâàò â Áúëãàðñêàòà íàðîäíà áàíêà, êàòî îñòàòúêúò ïî ñìåòêèòå íà ôîíäà â êðàÿ íà ãîäèíàòà ïðåìèíàâà êàòî íàëè÷íîñò çà ñëåäâàùàòà áþäæåòíà ãîäèíà è ñå èçïîëçâà ïî ïðåäíàçíà÷åíèå.  çàêëþ÷åíèå, ïîñðåäñòâîì ïðèåòèÿ çàêîí çà äúðæàâíèÿ ôîíä ñå ïîñòàâÿò ñòðîãè èçèñêâàíèÿ çà êîíòðîë, îò÷åòíîñò è ïóáëè÷íîñò. Çà äà ìîæå äà óïðàæíÿâà åôåêòèâåí êîíòðîë âúðõó äåéíîñòòà íà ôîíäà, ïðàâèòåëñòâîòî ùå îäîáðÿâà äúëãîñðî÷íàòà èíâåñòèöèîííà ñòðàòåãèÿ è ñðåäíîñðî÷íàòà ñòðàòåãèÿ íà ôîíäà. Èíôîðìàöèÿòà ùå áúäå ïóáëè÷íî äîñòîÿíèå è ùå áúäå íåðàçäåëíà ÷àñò îò äîêëàäà êúì ïðîåêòà íà çàêîí çà äúðæàâíèÿ áþäæåò çà ñúîòâåòíàòà ãîäèíà. Îñâåí òîâà, äåéíîñòòà íà ôîíäà ùå ñå îò÷èòà â ñúîòâåòñòâèå ñ ïðàâèëàòà è èçèñêâàíèÿòà íà îò÷åòíîñòòà íà äúðæàâíèÿ áþäæåò. Òîâà îçíà÷àâà, ÷å âúðõó íåãîâàòà äåéíîñò ùå ñå îñúùåñòâÿâà êîíòðîë îò ñòðàíà íà Ñìåòíàòà ïàëàòà. Íå íà ïîñëåäíî ìÿñòî, çàêîíúò ïðåäâèæäà è ìåõàíèçúì çà êîíòðîë è îò ñòðàíà íà Ïàðëàìåíòà. Äîêëàäúò çà ðåçóëòàòèòå îò äåéíîñòòà íà ôîíäà, êîé140

òî å îòãîâîðíîñò íà óïðàâèòåëíèÿ ñúâåò, ùå áúäå ÷àñò îò îò÷åòà çà èçïúëíåíèåòî íà äúðæàâíèÿ áþäæåò çà ñúîòâåòíàòà ãîäèíà è ùå áúäå âíåñåí çà ðàçãëåæäàíå îò Íàðîäíîòî ñúáðàíèå. Ñ öåë îñèãóðÿâàíå íà ïóáëè÷íîñò, çàêîíúò çà äúðæàâíèÿ ôîíä çàäúëæàâà Ìèíèñòåðñòâîòî íà ôèíàíñèòå äà ïóáëèêóâà íà ñâîÿòà èíòåðíåò ñòðàíèöà èíôîðìàöèÿ çà äåéíîñòòà è îïåðàöèèòå íà ôîíäà, âñè÷êè ïî-âàæíè äîêóìåíòè, êàêòî è ðåøåíèÿòà çà èçáîð íà óïðàâèòåëè íà èíâåñòèöèîííè ïîðòôåéëè è êîíñóëòàíòè. Îñíîâíàòà íåîáõîäèìîñò îò ïðèåìàíåòî íà Çàêîíà çà äúðæàâíèÿ ôîíä çà ãàðàíòèðàíå óñòîé÷èâîñò íà äúðæàâíàòà ñèñòåìà èëè íàêðàòêî"Ñðåáúðíèÿò ôîíä", ñå ñâúðçâà ñ åäèí îò íàé-÷óâñòâèòåëíèòå ïðåäèçâèêàòåëñòâà, ïðåä êîèòî ñà èçïðàâåíè ïóáëè÷íèòå ïåíñèîííè ñèñòåìè. Òîâà å äåìîãðàôñêèÿò íàòèñê è íåãîâîòî âúçäåéñòâèå âúðõó áàëàíñà ìåæäó ðàçõîäèòå, êîèòî ïåíñèîííèòå ñèñòåìè ïðàâÿò çà îáåçùåòåíèÿ è ïðèõîäèòå, êîèòî òå ïîëó÷àâàò ïîä ôîðìàòà íà îñèãóðèòåëíè âíîñêè îò ñòðàíà íà èêîíîìè÷åñêè àêòèâíîòî íàñåëåíèå. Ñúîòíîøåíèåòî ìåæäó ïðèõîäèòå îò âíîñêè è ðàçõîäèòå çà îáåçùåòåíèÿ ñå âëèÿå îò ÷èñòî âúòðåøíè çà ïåíñèîííèÿ ìîäåë ôàêòîðè, íàïðèìåð ðàçìåð íà îñèãóðèòåëíàòà âíîñêà, ôîðìóëàòà çà èç÷èñëÿâàíå íà ïåíñèèòå, ìåõàíèçìèòå çà òÿõíîòî îñúâðåìåíÿâàíå èëè ïúê âúçðàñòòà çà ïåíñèîíèðàíå, íî è îò îáåêòèâíè ñîöèàëíî-èêîíîìè÷åñêè ÿâëåíèÿ è ïðîöåñè. Ñðåä âñè÷êè òÿõ ïî âàæíîñò èçïúêâà äåìîãðàôñêîòî ðàçâèòèå íà íàñåëåíèåòî, äîêîëêîòî òî å îò îïðåäåëÿùî çíà÷åíèå çà òîâà, êîëêî äóøè ùå ïðàâÿò îñèãóðèòåëíè âíîñêè â ïåíñèîííàòà ñèñòåìà(îñèãóðåíèòå ëèöà) è ìåæäó êîëêî äóøè ùå òðÿáâà äà ñå ïðåðàçïðåäåëÿò íàáðàíèòå îñèãóðèòåëíè ïðèõîäè(ïåíñèîíåðèòå). Ôèíàíñîâîòî ñúñòîÿíèå íà ñèñòåìèòå çà ñîöèàëíà ñèãóðíîñò è äåìîãðàôñêîòî ðàçâèòèå íà íàñåëåíèåòî ñå íàìèðàò â ñúñòîÿíèå íà âçàèìíà îáâúðçàíîñò. Çàòîâà è îïèñàíèòå òåíäåíöèè ñúñ ñèãóðíîñò ùå èìàò íåãàòèâíî âúçäåéñòâèå âúðõó äúëãîñðî÷íàòà óñòîé÷èâîñò íà ïóáëè÷íèòå ôèíàíñè è â ÷àñòíîñò- íà äúðæàâíîòî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå. Âúïðåêè ïðåäïðèåòèòå ìåðêè âúâ âðúçêà ñ ôèíàíñèðàíåòî íà ôîíä"Ïåíñèè" íà äúðæàâíîòî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå, à èìåííî îò 1 ÿíóàðè 2009 ã. âíîñêàòà çà ôîíäà îò 22 íà ñòî äà ñòàíå 18 íà ñòî(10 íà ñòî çà îñèãóðèòåëÿ è 8 íà ñòî çà ñìåòêà íà îñèãóðåíîòî ëèöå), êàòî îò äúðæàâíèÿ áþäæåò êúì ôîíä "Ïåíñèè" ñå òðàíñôåðèðàò 12 íà ñòî âúðõó ñóìàòà îò îñèãóðèòåëíèòå äîõîäè íà îñèãóðåíèòå âúâ ôîíäà ëèöà, è ïðåç ñëåäâàùèòå ãîäèíè äúðæàâíîòî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå ùå èçïèòâà íåäîñòèã îò ñðåäñòâà. Åäíà îò ïðè÷èíèòå çà íåäîñòèãà íà ñðåäñòâà â äúðæàâíàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà å èìåííî çàñòàðÿâàíåòî íà íàñåëåíèåòî. Ñðåäíàòà ïðîäúëæèòåëíîñò íà æèâîòà ùå ðàñòå, à ñëåä 2020 ã. âñå ïî-ãîëÿì áðîé ëèöà ùå èçëèçàò îò ïàçàðà íà òðóäà. Ïðè ðàâíè äðóãè óñëîâèÿ òîâà ùå äîâåäå äî ïîâèøàâàíå áðîÿ íà ïåíñèîíåðèòå. Îò ñâîÿ ñòðàíà, ñèñòåìàòà ùå èìà âñå ïî-âèñîêè ïîòðåáíîñòè îò âñå ïîâå÷å äîïúëíèòåëíè ðåñóðñè, çà äà áúäå â ñúñòîÿíèå äà ïîñðåùà è èçïúëíÿâà ïîåòèòå àíãàæèìåíòè êúì õîðàòà â ïåíñèîííà âúçðàñò. Çàêîíúò çà äúðæàâíèÿ ôîíä çà ãàðàíòèðàíå óñòîé÷èâîñò íà äúðæàâíàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà, ñ êîéòî áå ñúçäàäåí è åäíîèìåííèÿò ôîíä, áå ïðèåò èìåííî â îòãîâîð íà òåçè ïî-âèñîêè ïîòðåáíîñòè íà ñèñòåìàòà â ñðåäíîñðî÷åí è äúëãîñðî÷åí ïëàí. Ìàêàð ÷å òîé áè ìîãúë äà ñúäåéñòâà çà ðåàëèçàöèÿòà íà ðåäèöà ïîëèòè÷åñêè öåëè, â ò.÷. äà îñèãóðÿâà ïî-âèñîêà äîõîäíîñò îò äúðæàâ141

íèòå ðåçåðâè, äà íàñúð÷àâà èíäóñòðèàëèçàöèÿòà, äà êîìïåíñèðà áúäåùè íàìàëåíèÿ íà ðàçõîäèòå íà áèçíåñà çà îñèãóðèòåëíè âíîñêè çà ñìåòêà íà ñâîèòå ðàáîòíèöè è ñëóæèòåëè, äà îñèãóðè ðåñóðñè çà ïî-âèñîêè óâåëè÷åíèÿ íà ïåíñèèòå èëè äîðè äà ñúäåéñòâà çà ïðîâåæäàíå íà àíòèèíôëàöèîííà ïîëèòèêà, öåëòà íà ôîíäà ñå îãðàíè÷àâà åäèíñòâåíî äà òîâà äà ñå ãàðàíòèðàò ñðåäñòâà çà èçïëàùàíå íà ïåíñèèòå â óñëîâèÿòà íà çàñèëåí äåìîãðàôñêè íàòèñê. Ñ äðóãè äóìè, ôîíäúò òðÿáâà äà ïîäïîìàãà äúðæàâíàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà òîãàâà, êîãàòî ïîðàäè îáåêòèâíè îáñòîÿòåëñòâà, ñâúðçàíè ñ äåìîãðàôñêîòî ðàçâèòèå íà íàñåëåíèåòî, à íå ïîðàäè ïðîìÿíà â ïàðàìåòðèòå íà ïåíñèîííèÿ ìîäåë, ïðèõîäèòå îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè íÿìà äà ñà äîñòàòú÷íè, çà äà ïîêðèÿò â ïúëíà ñòåïåí ðàçõîäèòå çà ïåíñèè. Òîâà å íåãîâàòà îñíîâíà öåë è òÿ ùå ñå ðåàëèçèðà ïîñðåäñòâîì àêóìóëèðàíå, èíâåñòèðàíå è òðàíñôåðèðàíå íà äîïúëíèòåëíè ñðåäñòâà îò ôîíäà êúì ôîíä"Ïåíñèè" íà äúðæàâíîòî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå. Ñàìèÿò ôîíä íå å êîíñòèòóèðàí êàòî ñàìîñòîÿòåëíî þðèäè÷åñêî ëèöå, à êàòî îáîñîáåíà ÷àñò îò öåíòðàëíèÿ áþäæåò. Òîçè ìó ñòàòóò å ðåãëàìåíòèðàí â ÷ë.1, àë.3 îò Çàêîíà çà äúðæàâíèÿ ôîíä çà ãàðàíòèðàíå óñòîé÷èâîñò íà äúðæàâíàòà ïåíñèîííà ñèñòåìà. Ïî ñâîÿ õàðàêòåð ôîíäúò ïðåäñòàâëÿâà ñïåöèôè÷åí ðåçåðâ, íî òîâà, êîåòî ãî îòëè÷àâà îò îñòàíàëèòå äúðæàâíè ðåçåðâíè ôîíäîâå, å íåãîâàòà ñïåöèàëíà öåë äà äîïðèíàñÿ çà ôèíàíñèðàíåòî íà ïåíñèîííàòà ïîëèòèêà. Çàòîâà òîé ñ îñíîâàíèå ìîæå äà áúäå íàðå÷åí è ïåíñèîíåí ðåçåðâåí ôîíä. 142

ÑÐÀÂÍÈÒÅËÍÀ ÕÀÐÀÊÒÅÐÈÑÒÈÊÀ ÍÀ ÏÅÍÑÈÎÍÍÈÒÅ ÑÈÑÒÅÌÈ Â ÅÂÐÎÏÅÉÑÊÈß ÑÚÞÇ ÊÚÌ 1 þëè 2008 ã. 1 1. Îñíîâíè õàðàêòåðèñòèêè íà ïåíñèîííàòà ñèñòåìà 2. Èçêëþ÷åíèÿ çà ó÷àñòèå â îñèãóðÿâàíåòî 3. Ìèíèìàëåí ïåðèîä çà îñèãóðÿâàíå çà ïðèäîáèâàíå ïðàâî íà ïåíñèÿ 4. Ñòàíäàðòíà âúçðàñò çà ïåíñèîíèðàíå 5. Ðàííî ïåíñèîíèðàíå 6. Îòëàãàíå íà ïåíñèîíèðàíåòî 7. Èç÷èñëÿâàíå ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà 8. Îñúâðåìåíÿâàíå íà ïåíñèèòå 9. Ìèíèìàëíè ïåíñèè 10. Ñúâìåñòÿâàíå íà ïåíñèè è äðóãè äîõîäè 11. Ñòèìóëè çà îòëàãàíå íà ïåíñèîíèðàíåòî 12. Äàíú÷íî îáëàãàíå íà ïåíñèèòå 13. Îñèãóðèòåëíè âíîñêè âúðõó ïåíñèèòå 1 Äàííèòå çà Áúëãàðèÿ ñà çà 2009 ã. 143

ÄÚÐÆÀÂÀ ÁÅËÃÈß ÁÚËÃÀÐÈß ×ÅÕÈß ÄÀÍÈß ÃÅÐÌÀÍÈß ÅÑÒÎÍÈß ÃÚÐÖÈß 144 ÎÑÍÎÂÍÈ ÕÀÐÀÊÒÅÐÈÑÒÈÊÈ ÍÀ ÏÅÍÑÈÎÍÍÀÒÀ ÑÈÑÒÅÌÀ Çàäúëæèòåëíà ñõåìà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, ôèíàíñèðàíà îñíîâíî îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Îáõâàùà öÿëîòî èêîíîìè÷åñêè àêòèâíî íàñåëåíèå. Ïðåäîñòàâÿ îáåçùåòåíèÿ, áàçèðàíè íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä â çàâèñèìîñò îò ïëàòåíèòå îñèãóðèòåëíè âíîñêè, ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ è ñåìåéíàòà ñèòóàöèÿ íà ïåíñèîíåðà. Ïúðâè ñòúëá: Äúðæàâíî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå, ôóíêöèîíèðàùî íà ðàçõîäîïîêðèâåí ïðèíöèï. Òî å çàäúëæèòåëíî çà âñè÷êè èêîíîìè÷åñêè àêòèâíè ëèöà. Ïðåäîñòàâÿ îáåçùåòåíèÿ â çàâèñèìîñò îò ðàçìåðà íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä è ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ. Âòîðè ñòúëá: Äîïúëíèòåëíî çàäúëæèòåëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå, ôóíêöèîíèðàùî íà êàïèòàëîïîêðèâåí ïðèíöèï ñ äåôèíèðàíè îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Èìà äâà âèäà ôîíäà- Óíèâåðñàëåí ïåíñèîíåí ôîíä(çà ðîäåíèòå ñëåä 31.1 2.1 959 ã.) è Ïðîôåñèîíàëåí ïåíñèîíåí ôîíä(çà ðàáîòåùè ïðè ïúðâà è âòîðà êàòåãîðèÿ òðóä). Ñõåìà çà çàäúëæèòåëíî ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, ôèíàíñèðàíà îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè è ïîêðèâàùà öÿëîòî èêîíîìè÷åñêè àêòèâíî íàñåëåíèå. Ïðåäîñòàâÿ îáåçùåòåíèÿ, çàâèñåùè îò îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ è ðàçìåðà íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä. Ñîöèàëíà ïåíñèÿ(Folkepension): Ñõåìà ñ óíèâåðñàëíî çà âñè÷êè æèòåëè íà ñòðàíàòà, ïðåäîñòàâÿùà îáåçùåòåíèÿ â åäèí è ñúù çà âñè÷êè ðàçìåð ñïîðåä ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà ïðåñòîÿ â ñòðàíàòà. Ôèíàíñèðà ñå ñ äàíúöè. Äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ(arbejdsmarkedets tillægspension, ATP): Ñõåìà çà çàäúëæèòåëíî ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, ôèíàíñèðàíà ñ îñèãóðîâêè è îáõâàùàùà âñè÷êè èêîíîìè÷åñêè àêòèâíè ëèöà. Ïðåäîñòàâÿ îáåçùåòåíèÿ â çàâèñèìîñò îò îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ è ðàçìåðà íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä. Çàäúëæèòåëíà ñõåìà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, ôèíàíñèðàíà îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè è äàíúöè. Òÿ ïîêðèâà âñè÷êè êàòåãîðèè îò íàåòèòå è íÿêîè ãðóïè îò ñàìîñòîÿòåëíî çàåòèòå. Ïî ñõåìàòà ñå ïðåäîñòàâÿò îáåçùåòåíèÿ, áàçèðàíè íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä è ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ. Ïåíñèÿ çà ñòàðîñò(vanaduspension): Ïåíñèÿòà ñå ïðåäîñòàâÿ ïî ñõåìà, ôèíàíñèðàíà îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Íåéíèÿò ðàçìåð çàâèñè îò ðàçìåðà íà ìèíàëèÿ îñèãóðèòåëåí äîõîä è ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ. Íàöèîíàëíà ïåíñèÿ(rahvapension): Òîâà å ãàðàíòèðàíà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ çà îíåçè, êîèòî íÿìàò ïðàâî íà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò. Ïåíñèÿòà ñå ïðåäîñòàâÿ ïî ñõåìà, ôèíàíñèðàíà îò äàíúöè. Äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ(kogumispension) èëè âòîðè ñòúëá: Çàäúëæèòåëíà ñõåìà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, ôóíêöèîíèðàùà íà êàïèòàëîïîêðèâåí ïðèíöèï è äåôèíèðàíè îáåçùåòåíèÿ. Çàäúëæèòåëíà å çà âñè÷êè, ðîäåíè ñëåä 1983 ã. ñ äîáðîâîëíî ó÷àñòèå çà ðîäåíèòå ïðåäè òîâà. Ñõåìà çà çàäúëæèòåëíî ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, ôèíàíñèðàíà îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Ñõåìàòà ïîêðèâà âñè÷êè êàòåãîðèè íàåòè ëèöà è ïðåäîñòàâÿ îáåçùåòåíèÿ â ðàçìåð, çàâèñåù îò îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä è ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ. Çà îòäåëíèòå êàòåãîðèè ñàìîñòîÿòåëíî çàåòè(ñàìîîñèãóðåíè) èìà ðåäèöà ñàìîñòîÿòåëíè ñõåìè.

ÈÑÏÀÍÈß ÔÐÀÍÖÈß ÈÐËÀÍÄÈß ÈÒÀËÈß ÊÈÏÚÐ ËÀÒÂÈß ËÈÒÂÀ ËÞÊÑÅÌÁÓÐà Çàäúëæèòåëíà ñõåìà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, ïîêðèâàùà âñè÷êè êàòåãîðèè íàåòè. Ñõåìàòà ñå ôèíàíñèðà îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè è ïðåäîñòàâÿ îáåçùåòåíèÿ â ðàçìåð, çàâèñåù îò îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä è ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ. Ñúùåñòâóâà ñïåöèàëíà ñõåìà çà ñàìîîñèãóðåíè. Çàäúëæèòåëíè äúðæàâíè ñõåìè çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå- áàçîâè è äîïúëíèòåëíè, ôèíàíñèðàíè ÷ðåç îñèãóðèòåëíè âíîñêè è äåéñòâàùè íà ðàçõîäîïîêðèâåí ïðèíöèï. Ðàçìåðúò íà îáåçùåòåíèÿòà çàâèñè îò îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä è ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ. Çàäúëæèòåëíà ñõåìà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, ôèíàíñèðàíà îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Ñõåìàòà ïîêðèâà âñè÷êè êàòåãîðèè èêîíîìè÷åñêè àêòèâíè ëèöà è ïðåäîñòàâÿ îáåçùåòåíèÿ â åäèí è ñúù çà âñè÷êè ðàçìåð. Çàäúëæèòåëíà ñõåìà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, ôèíàíñèðàíà îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Ñõåìàòà îáõâàùà âñè÷êè êàòåãîðèè íàåòè ëèöà è ïðåäîñòàâÿ îáåçùåòåíèÿ â çàâèñèìîñò îò îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä è ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ. Çà ñàìîñòîÿòåëíî çàåòèòå (ñàìîîñèãóðÿâàùèòå ñå) èìà îòäåëíè ñõåìè. Çàäúëæèòåëíà ñõåìà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, ôèíàíñèðàíà îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè è ïîêðèâàùà öÿëîòî èêîíîìè÷åñêè àêòèâíî íàñåëåíèå. Ïî ñõåìàòà ñå ïðåäîñòàâÿò ïåíñèè â çàâèñèìîñò îò îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ è ðàçìåðà íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä. Çàäúëæèòåëíà ñõåìà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, ôèíàíñèðàíà îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè è ïîêðèâàùà âñè÷êè êàòåãîðèè îò èêîíîìè÷åñêè àêòèâíîòî íàñåëåíèå. Èìà äâà ñòúëáà: Ïúðâè ñòúëá: Ðàçõîäîïîêðèâíà ñõåìà, ïðåäîñòàâÿùà îáåçùåòåíèÿ â çàâèñèìîñò îò ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ è ðàçìåðà íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä. Âòîðè ñòúëá: Êàïèòàëîâîïîêðèâíà ñõåìà(óïðàâëÿâàíà îò äúðæàâàòà), ïðåäîñòàâÿùà îáåçùåòåíèÿ â çàâèñèìîñò îò ðàçìåðà íà íàòðóïàíèòå â èíäèâèäóàëíèòå ñìåòêè ñðåäñòâà. Ïúðâè ñòúëá: Çàäúëæèòåëíà ñõåìà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, ïîêðèâàùà âñè÷êè êàòåãîðèè îò èêîíîìè÷åñêè àêòèâíîòî íàñåëåíèå. Ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà èìà äâà åëåìåíòà: áàçîâ(åäíàêúâ çà âñè÷êè) è çàâèñåù îò îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä åëåìåíò(êîíòðèáóòèâåí). Âòîðè ñòúëá: Ñòàðòèðà ïðåç 2004 ã. Âñÿêî ëèöå, îñèãóðåíî â ïúðâèÿ ñòúëá äîáðîâîëíî ìîæå äà èçáåðå äàëè äà îñòàíå ñàìî â äúðæàâíîòî îñèãóðÿâàíå èëè äà ïðåõâúðëè ÷àñò îò âíîñêàòà ñè êúì ÷àñòíîòî. Ðàçìåðúò íà âíîñêàòà å êàêòî ñëåäâà- 2.5% ïðåç 2004 ã., 3.5% ïðåç 2005 ã., 4.5% ïðåç 2006 ã. è 5.5% ïðåç 2007 ã. Çàäúëæèòåëíà ñõåìà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, ôèíàíñèðàíà îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè è äúðæàâíè ñóáñèäèè. Ñõåìàòà ïîêðèâà âñè÷êè êàòåãîðèè èêîíîìè÷åñêè àêòèâíî íàñåëåíèå. Ðàçìåðúò íà îáåçùåòåíèåòî çàâèñè îò ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ è ðàçìåðà íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä. Ïåíñèÿòà ñå ñúñòîè îò äâà åëåìåíòà- áàçîâ (çàâèñè îò ñòàæà) è äîïúëíèòåëåí(çàâèñè îò îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä). 145

ÓÍÃÀÐÈß ÌÀËÒÀ ÕÎËÀÍÄÈß ÀÂÑÒÐÈß ÏÎËØÀ ÏÎÐÒÓÃÀËÈß ÐÓÌÚÍÈß Ñõåìà çà çàäúëæèòåëíî ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, ïîêðèâàùà öÿëîòî èêîíîìè÷åñêè àêòèâíî íàñåëåíèå. Òÿ ñå ñúñòîè îò: Ïúðâè ñòúëá: Äúðæàâíà ïåíñèÿ, ôèíàíñèðàíà îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè è â ðàçìåð, çàâèñåù îò ðàçìåðà íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä è ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ. Âòîðè ñòúëá: ×àñòíà êàïèòàëîïîêðèâíà ñõåìà, ïðåäîñòàâÿùà îáåçùåòåíèÿ â ðàçìåð, çàâèñåù îò íàòðóïàíèòå â èíäèâèäóàëíèòå ñìåòêè ñðåäñòâà. Çàäúëæèòåëíà ñõåìà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, ôèíàíñèðàíà îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè è ïîêðèâàùà âñè÷êè êàòåãîðèè îò èêîíîìè÷åñêè àêòèâíîòî íàñåëåíèå. Ïðåäîñòàâÿ îáåçùåòåíèÿ â ðàçìåð, çàâèñåù îò ðàçìåðà íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä è ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ. Ïåíñèîííàòà ñèñòåìà å îò ñìåñåí òèï. Òÿ èìà ñëåäíèòå êîìïîíåíòè: (1) Ãåíåðàëíà ñèñòåìà çà âñè÷êè æèòåëè, ôèíàíñèðàíà îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè âúðõó äîõîäèòå îò èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò. Ïî ñõåìàòà ñå ïðåäîñòàâÿò ïåíñèè ñ ðàâåí çà âñè÷êè áàçîâ ðàçìåð, êîéòî ñå ïðîìåíÿ â çàâèñèìîñò îò ñåìåéíàòà ñèòóàöèÿ. (2) Çàäúëæèòåëíè äîïúëíèòåëíè ñõåìè çà êîëåêòèâíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå, ôóíêöèîíèðàùè âúç îñíîâà íà êîëåêòèâåí òðóäîâ äîãîâîð/ ñïîðàçóìåíèå ìåæäó ñîöèàëíèòå ïàðòíüîðè(ïðîôåñèîíàëíè ïåíñèîííè ñõåìè). Çàäúëæèòåëíà ñõåìà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, ôèíàíñèðàíà îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Ñõåìàòà îáõâàùà âñè÷êè êàòåãîðèè èêîíîìè÷åñêè àêòèâíî íàñåëåíèå. Ðàçìåðúò íà îáåçùåòåíèÿòà çàâèñè îò ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ è ðàçìåðà íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä. Çàäúëæèòåëíà ñõåìà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, ôèíàíñèðàíà îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Ñõåìàòà ïîêðèâà âñè÷êè êàòåãîðèè îò èêîíîìè÷åñêè àêòèâíîòî íàñåëåíèå. Ðàçìåðúò íà îáåçùåòåíèÿòà çàâèñè îò ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ è ðàçìåðà íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä. Ñúùåñòâóâàò ñïåöèàëíè ñõåìè çà ïîëèöàè, âîåííîñëóæåùè, ïðîêóðîðè, ñúäèè. Çàäúëæèòåëíà ñõåìà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, ôèíàíñèðàíà îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Ñõåìàòà ïîêðèâà âñè÷êè êàòåãîðèè îò èêîíîìè÷åñêè àêòèâíîòî íàñåëåíèå. Ðàçìåðúò íà îáåçùåòåíèÿòà çàâèñè îò ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ è ðàçìåðà íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä. Çàäúëæèòåëíà ñõåìà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, ôèíàíñèðàíà îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Ñõåìàòà ïîêðèâà âñè÷êè êàòåãîðèè îò èêîíîìè÷åñêè àêòèâíîòî íàñåëåíèå. Ðàçìåðúò íà îáåçùåòåíèÿòà çàâèñè îò ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ è ðàçìåðà íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä. 146

ÔÈÍËÀÍÄÈß Ïåíñèîííàòà ñèñòåìà å îò ñìåñåí òèï: (1) Çàäúëæèòåëíà ñõåìà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå (Työeläke) , ôèíàíñèðàíà îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè è ïîêðèâàùà âñè÷êè êàòåãîðèè îò èêîíîìè÷åñêè àêòèâíîòî íàñåëåíèå. Ðàçìåðúò íà ïåíñèèòå çàâèñè îò ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ è ðàçìåðà íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä. (2) Ôèíàíñèðàíà îò äàíúöèòå ñõåìà ñ óíèâåðñàëíî ïîêðèòèå(íàöèîíàëíà ïåíñèÿ, Kansaneläke ) ãàðàíòèðàùà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ. Äâåòå ïåíñèîííè ñõåìè ñà èíòåãðèðàíè è êîãàòî ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà îò ôèíàíñèðàíàòà îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè ñõåìà ïðåâèøè äàäåí ëèìèò, íå ñå èçïëàùà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ. ÑËÎÂÅÍÈß Çàäúëæèòåëíà ñõåìà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, ôèíàíñèðàíà îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Ñõåìàòà ïîêðèâà âñè÷êè êàòåãîðèè îò èêîíîìè÷åñêè àêòèâíîòî íàñåëåíèå. Ðàçìåðúò íà îáåçùåòåíèÿòà çàâèñè îò ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ è ðàçìåðà íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä. ÑËÎÂÀÊÈß Ïåíñèîííàòà ñèñòåìà å îò ñìåñåí òèï: Ïúðâè ñòúëá: Çàäúëæèòåëíà ñõåìà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå, ôèíàíñèðàíà îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Ñõåìàòà ïîêðèâà âñè÷êè êàòåãîðèè îò íàåòè è íÿêîè êàòåãîðèè ñàìîîñèãóðåíè. Ðàçìåðúò íà îáåçùåòåíèÿòà çàâèñè îò ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ è ðàçìåðà íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä. Ñúùåñòâóâàò ñïåöèàëíè ñõåìè çà ïîëèöàè, âîåííîñëóæåùè è ñëóæèòåëè íà ìèòíèöèòå. Âòîðè ñòúëá: Ñõåìà, ôóíêöèîíèðàùà íà êàïèòàëîïîêðèâåí ïðèíöèï. Ñõåìàòà å çàäúëæèòåëíà çà âñè÷êè íîâîïîñòúïâàùè íà ïàçàðà íà òðóäà è äîáðîâîëíà çà îñòàíàëèòå ëèöà. Ðàçìåðúò íà îáåçùåòåíèåòî çàâèñè îò ðàçìåðà íà ñðåäñòâàòà, íàòðóïàíè â èíäèâèäóàëíèòå ñìåòêè íà ëèöàòà. ØÂÅÖÈß Ó÷àñòèåòî â ïåíñèîííîòî îñèãóðÿâàíå å çàäúëæèòåëíî. Òîâà ñòàâà â óíèâåðñàëíà ñõåìà ñ òðè êîìïîíåíòà: (1) Ñõåìà, ôèíàíñèðàíà îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè, ôóíêöèîíèðàùà íà ðàçõîäîïîêðèâåí ïðèíöèï (2) Ñõåìà"Ïðåìèóì", ôóíêöèîíèðàùà íà êàïèòàëîïîêðèâåí ïðèíöèï ñ èíäèâèäóàëíè ñìåòêè çà îñèãóðåíèòå ëèöà (3) Ñõåìà, ôèíàíñèðàíà îò äàíúöè, ïðåäîñòàâÿùà ãàðàíòèðàíà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ çà âñè÷êè, êîèòî íÿìàò ïðàâî íà êîíòðèáóòèâíà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò ÂÅËÈÊÎÁÐÈÒÀÍÈß Ïåíñèîííàòà ñèñòåìà èìà ñëåäíèòå êîìïîíåíòè: (1) Ñõåìà, ôèíàíñèðàíà ñ îñèãóðèòåëíè âíîñêè çà ëèöà, íåíàâúðøèëè ïåíñèîííà âúçðàñò. Ïî ñõåìàòà ñå ïðåäîñòàâÿò äúðæàâíè ïåíñèè ñ ðàâåí çà âñè÷êè ðàçìåð (2) Ñõåìà, ôèíàíñèðàíà îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè çà ëèöà, íàâúðøèëè ïåíñèîííà âúçðàñò. (3) Ñõåìà, ôèíàíñèðàíà îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè, çà ëèöà, íåíàâúðøèëè ïåíñèîííà âúçðàñò. Ïî ñõåìàòà ñå ïðåäîñòàâÿò ò.íàð."ïåíñèè çà ïîñòåïåííî ïåíñèîíèðàíå". Çà ëèöà íàä 80 ã. ñå ïðåäîñòàâÿ äúðæàâíà ïåíñèÿ, ïî ñõåìà, ôèíàíñèðàíà îò äàíúöè. Äúðæàâàòà ÷ðåç äàíúöèòå ïðåäîñòàâÿ è áàçèðàí íà èìóùåñòâåí òåñò"ïåíñèîíåí êðåäèò" çà ëèöà íàä 60 ã. 147

ÄÚÐÆÀÂÀ ÁÅËÃÈß ÁÚËÃÀÐÈß ×ÅÕÈß ÄÀÍÈß ÃÅÐÌÀÍÈß ÅÑÒÎÍÈß ÃÚÐÖÈß ÈÑÏÀÍÈß ÔÐÀÍÖÈß ÈÐËÀÍÄÈß ÈÒÀËÈß ÊÈÏÚÐ ËÀÒÂÈß ËÈÒÂÀ ËÞÊÑÅÌÁÓÐà ÓÍÃÀÐÈß ÌÀËÒÀ ÕÎËÀÍÄÈß ÀÂÑÒÐÈß ÏÎËØÀ ÏÎÐÒÓÃÀËÈß ÐÓÌÚÍÈß ÔÈÍËÀÍÄÈß 148 ÈÇÊËÞ×ÅÍÈß ÇÀ Ó×ÀÑÒÈÅ Â ÎÑÈÃÓÐßÂÀÍÅÒÎ Íÿìà èçêëþ÷åíèÿ. Íÿìà èçêëþ÷åíèÿ. Íÿìà èçêëþ÷åíèÿ. Âñè÷êè ðàáîòíèöè ñ ðàáîòíî âðåìå ïîä 9 ÷àñà ñåäìè÷íî íå ñå îñèãóðÿâàò çà äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ. Îñâîáîäåíè ñà îò çàäúëæåíèå çà îñèãóðÿâàíå âñè÷êè ðàáîòíèöè, ïîëó÷àâàùè 400 åâðî íà ìåñåö, êàêòî è òåçè, êîèòî óïðàæíÿâàò íåðåãóëÿðíà çàåòîñò- äî 2 ìåñåöà èëè 50 äíè ãîäèøíî ñ äîõîäè ïîä 400 åâðî íà ìåñåö. Íÿìà èçêëþ÷åíèÿ. Íÿìà èçêëþ÷åíèÿ. Âñè÷êè íàåìíè ðàáîòíèöè, çà êîèòî ñå ñìÿòà, ÷å íå ìîãàò äà ñè îñèãóðÿò áàçîâè ñðåäñòâà çà ñúùåñòâóâàíå. Íÿìà èçêëþ÷åíèÿ. Íàåìíè ðàáîòíèöè ñ äîõîäè ïîä 38 åâðî íà ñåäìèöà(1 44 åâðî íà ìåñåö) è ñàìîñòîÿòåëíî çàåòè ñ ãîäèøåí äîõîä ïîä 3 1 74 åâðî. Íÿìà èçêëþ÷åíèÿ. Íàåìíè ðàáîòíèöè â ñåìåéíà ôåðìà, êîèòî ïîìàãàò íà ñâîèòå ðîäèòåëè. Íÿìà èçêëþ÷åíèÿ. Îñâîáîäåíè ñà îò çàäúëæåíèå çà îñèãóðÿâàíå ôåðìåðèòå è ÷ëåíîâåòå íà òåõíèòå ñåìåéñòâà, àêî ðàáîòÿò â ñåìåéíîòî ñòîïàíñòâî. Îñâîáîäåíè ñà îò çàäúëæåíèå çà îñèãóðÿâàíå ðàáîòåùèòå íå íà òðóäîâ äîãîâîð, ÷èèòî ïðèõîäè çà ïîä 1/3 îò ò.íàð."ñîöèàëíî ïðèåìëèâà" ìèíèìàëíà ðàáîòíà çàïëàòà. Îñâîáîäåíè ñà è íàåìíè ðàáîòíèöè ñ íåðåãóëÿðíà çàåòîñò. Òîâà îáñòîÿòåëñòâî ñå óñòàíîâÿâà ïðåäâàðèòåëíî è íå ìîæå äà ïðîäúëæàâà ïîâå÷å îò 3 ìåñåöà íà ãîäèíà. Íÿìà èçêëþ÷åíèÿ. Íÿìà èçêëþ÷åíèÿ. Íÿìà èçêëþ÷åíèÿ. Îñâîáîäåíè ñà îò çàäúëæåíèå çà îñèãóðÿâàíå âñè÷êè íàåìíè ðàáîòíèöè, ÷èåòî äîõîäè îò âñè÷êè èçòî÷íèöè å ïîä ò.íàð."ïðàã íà ìàðãèíàëíèòå äîõîäè" îò 349.01 åâðî íà ìåñåö. Íÿìà èçêëþ÷åíèÿ. Íÿìà èçêëþ÷åíèÿ. Íÿìà èçêëþ÷åíèÿ. Îñâîáîäåíè ñà îò çàäúëæåíèå çà îñèãóðÿâàíå âñè÷êè íàåìíè ðàáîòíèöè, ÷èåòî òðóäîâî âúçíàãðàæäåíèå å ïîä 47.08 åâðî íà ìåñåö. Íå ñå îñèãóðÿâàò ñàìîñòîÿòåëíî çàåòè, êîèòî óïðàæíÿâàò äåéíîñò ïîä 4 ìåñåöà íà ãîäèíà è ÷èèòî ãîäèøåí äîõîä å ïîä 6 1 86.65 åâðî è 3 093.33 åâðî çà çåìåäåëñêè ïðîèçâîäèòåëè.

ÑËÎÂÅÍÈß ÑËÎÂÀÊÈß ØÂÅÖÈß ÂÅËÈÊÎÁÐÈÒÀÍÈß Îñâîáîäåíè ñà îò çàäúëæåíèå çà îñèãóðÿâàíå ñàìîñòîÿòåëíî çàåòèòå è ôåðìåðèòå, êîèòî ñà ñ ìíîãî íèñêè äîõîäè. Îñâîáîäåíè ñà îò çàäúëæåíèå çà îñèãóðÿâàíå âñè÷êè ñàìîñòîÿòåëíî çàåòè, ÷èèòî ãîäèøåí äîõîä å ïîä 1 2 ïúòè ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà çà ñòðàíàòà. Îñâîáîäåíè ñà îò çàäúëæåíèå çà îñèãóðÿâàíå âñè÷êè íàåìíè ðàáîòíèöè ñ äîõîä ïîä 1 840 åâðî íà ãîäèíà. Ãîäèøåí äîõîä ïîä òîçè ðàçìåð íå ó÷àñòâà ïðè îïðåäåëÿíå ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà. Íå ñå èçèñêâà îñèãóðÿâàíå è íå ñå ïðåäîñòàâÿ îáåçùåòåíèå íà íàåìíè ðàáîòíèöè ñ äîõîä ïîä 1 1 7 åâðî íà ñåäìèöà, êàêòî è íà ñàìîñòîÿòåëíî çàåòè ñ äîõîä ïîä 6 253 åâðî íà ãîäèíà(Ïðàã íà íèñêèòå äîõîäè). Íå ñå îñèãóðÿâàò è íàåìíè ðàáîòíèöè ñ äîõîä ïîä 1 35 åâðî íà ñåäìèöà(Áàçîâ ïðàã). ÄÚÐÆÀÂÀ ÁÅËÃÈß ÁÚËÃÀÐÈß ×ÅÕÈß ÄÀÍÈß ÃÅÐÌÀÍÈß ÅÑÒÎÍÈß ÃÚÐÖÈß ÈÑÏÀÍÈß ÔÐÀÍÖÈß ÌÈÍÈÌÀËÅÍ ÏÅÐÈÎÄ ÍÀ ÎÑÈÃÓÐßÂÀÍÅ ÇÀ ÏÐÈÄÎÁÈÂÀÍÅ ÏÐÀÂÎ ÍÀ ÏÅÍÑÈß Íÿìà ìèíèìàëåí ïåðèîä çà ó÷àñòèå â ñèñòåìàòà. Èìà äâå èçèñêâàíèÿ: (1) Ëèöåòî äà å äîñòèãíàëî çàêîíîóñòàíîâåíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò; (2) Ñóìàòà îò áðîÿ ãîäèíè âúçðàñò è áðîÿ ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ äà áúäå îïðåäåëåíà ñóìà. 25 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ ïðè ïåíñèîíèðàíå íà ñòàíäàðòíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò è 1 5 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ ïðè ïåíñèîíèðàíå ïðè 65-ãîäèøíà âúçðàñò. Ñîöèàëíà ïåíñèÿ: Ïîíå òðè ãîäèíè ïðåñòîé â Äàíèÿ ìåæäó 1 5-òà è 65-òà ñè ãîäèøíèíà. Çà ëèöà, êîèòî íå ñà ãðàæäàíè íà Äàíèÿ: 1 0 ãîäèíè ïîñòîÿíåí ïðåñòîé, îò êîèòî 5 ãîäèíè ïðåäè ïåíñèÿ. Äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ: Íÿìà ìèíèìàëåí ïåðèîä çà ó÷àñòèå â ñèñòåìàòà. Èçèñêâàò ñå 5 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Ïúðâè ñòúëá: Èçèñêâàò ñå 1 5 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ â Åñòîíèÿ. Âòîðè ñòúëá: Èçèñêâàò ñå 5 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ(ïåíñèè íå ñå èçïëàùàò ïðåäè 2009 ã.). Èçèñêâàò ñå 1 5 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ èëè 4 500 äíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Èçèñêâàò ñå 1 5 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ, îò êîèòî ïîíå 2 ãîäèíè òðÿáâà äà ñà áèëè â 1 5-ãîäèøíèÿ ïåðèîä íåïîñðåäñòâåíî ïðåäè îòïóñêàíå íà ïåíñèÿòà. Ãåíåðàëíà ñõåìà çà íàåòè: Ïðàâî íà ïåíñèÿ ñå ïðèäîáèâà âåäíàãà, êîãàòî ñà ïëàòåíè îñèãóðîâêèòå çà åäíà ÷åòâúðòèíà îò ïåíñèÿòà – 200 ÷àñà íà ìèíèìàëíà ðàáîòíà çàïëàòà. Äîïúëíèòåëíà ñõåìà çà íàåòè è ðúêîâîäåí ñúñòàâ: Íÿìà ìèíèìàëåí ïåðèîä çà ó÷àñòèå. 149

ÈÐËÀÍÄÈß ÈÒÀËÈß ÊÈÏÚÐ ËÀÒÂÈß ËÈÒÂÀ ËÞÊÑÅÌÁÓÐà ÓÍÃÀÐÈß ÌÀËÒÀ ÕÎËÀÍÄÈß ÀÂÑÒÐÈß 150 Äúðæàâíà ïåíñèÿ(ïðåõîäíà): Ëèöàòà òðÿáâà äà ñà áèëè îñèãóðåíè ïðåäè íàâúðøâàíå íà 55-ãîäèøíà âúçðàñò è äà ñà ïëàòèëè âíîñêèòå çà ïîíå 260 îñèãóðèòåëíè ïåðèîäà, ñ÷èòàíî îò 1 953 ã. äî ãîäèíàòà ïðåäè íàâúðøâàíå íà 65 ãîäèíè. Äúðæàâíà ïåíñèÿ(êîíòðèáóòèâíà): Ëèöàòà òðÿáâà äà ñà áèëè îñèãóðåíè ïðåäè íàâúðøâàíå íà 56-ãîäèøíà âúçðàñò è äà ñà ïëàòèëè âíîñêèòå çà ïîíå 260 îñèãóðèòåëíè ïåðèîäà, êàêòî è äà ñà ïëàòèëè îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè çà ñðåäíî 1 0 îñèãóðèòåëíè ïåðèîäà çà âðåìåòî îò 1 953 ã. äî ãîäèíàòà ïðåäõîæäàùà íàâúðøâàíå íà 66-ãîäèøíà âúçðàñò. Çà ëèöà, ðîäåíè ïðåäè 1 ÿíóàðè 1996 ã.: Èçèñêâàíåòî å 20 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Çà ëèöà, ðîäåíè ñëåä 1 ÿíóàðè 1996 ã.: Èçèñêâàíåòî å 5 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Ïðàâîòî íà áàçîâà è äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ çàâèñè îò ïðîäúëæèòåëíîñòòà íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ è ïëàòåíèòå îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Èçèñêâà ñå îñèãóðèòåëåí ñòàæ ïîíå 1 56 ñåäìèöè, êàòî îñèãóðèòåëíèÿò äîõîä â ãîäèíàòà íà ïåíñèîíèðàíå òðÿáâà äà áúäå ðàâåí íà ïîíå 1 56 ïúòè áàçîâèòå îñèãóðèòåëíè äîõîäè(basic insurable earnings) çà ïåðèîä îò ïîíå òðè ãîäèíè. Òîçè, êîéòî íàâúðøè ïåíñèîííà âúçðàñò, íî íå îòãîâàðÿ íà èçèñêâàíåòî, ìîæå äà ïðîäúëæè äà ïëàùà îñèãóðîâêè äî èçïúëíåíèå íà êðèòåðèèòå. Íå ñå ïëàùàò âíîñêè ñëåä íàâúðøâàíå íà 68-ãîäèøíà âúçðàñò. Àêî è òîãàâà êðèòåðèèòå íå ñà èçïúëíåíè, íà ëèöåòî ñå ïëàùà åäíîêðàòíà ñóìà. Íà ëèöàòà, íàâúðøèëè 68-ãîäèøíà âúçðàñò è íå íÿìàò ïðàâî íà ïåíñèÿ, ïîëó÷àâàò åäíîêðàòíî 1 5% îò íàïðàâåíèòå îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Èçèñêâàíåòî å 1 0 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Èçèñêâàíåòî å 1 5 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Èçèñêâàíåòî å ëèöåòî äà èìà 1 20 ìåñåöà îñèãóðèòåëåí ñòàæ, çà êîéòî ñà ïëàòåíè âíîñêè.  ñëó÷àé ÷å ëèöåòî å íà 65 ã. è íå èçïúëíÿâà óñëîâèÿòà, ïëàòåíèòå îñèãóðèòåëíè âíîñêè(îñâåí òåçè, êîèòî ñà ïëàòåíè îò äúðæàâàòà) ñå âúçñòàíîâÿâàò. Ïúðâè ñòúëá: Èçèñêâàíåòî å 1 5 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Âòîðè ñòúëá: Íÿìà èçèñêâàíå çà ìèíèìàëåí ïåðèîä çà ó÷àñòèå â ñèñòåìàòà. Ëèöåòî òðÿáâà äà îòãîâàðÿ íà ñëåäíèòå óñëîâèÿ: (1) Äà èìà ñðåäíî ïîíå 1 5 ñåäìè÷íè îñèãóðèòåëíè ïëàùàíèÿ íà ãîäèíà çà âñÿêà åäíà îò 1 956 äî 1 965 ã., èëè îò 1 9-ãîäèøíà âúçðàñò íàòàòúê, èëè: (2) Äà èìà ïîíå 1 0 ãîäèíè òðóäîâ ñòàæ êàòî íàåòî ëèöå èëè ñàìîñòîÿòåëíî çàåòî ëèöå ïðåäè ïåíñèîíèðàíåòî ñè. Íÿìà èçèñêâàíå çà ìèíèìàëåí ïåðèîä çà ó÷àñòèå â ñèñòåìàòà Çà ëèöà, êîèòî íå ñà íàâúðøèëè 60 ã. íà 1 ÿíóàðè 2005 ã. ñå èçèñêâà 1 80 ìåñåöà îñèãóðèòåëåí ñòàæ, îò êîèòî 84 òðÿáâà äà áúäàò ïðèäîáèòè îò çàåòîñò. Çà ëèöà, êîèòî ñà íàâúðøèëè 50 ã. íà 1 ÿíóàðè 2005 ã. ñå èçèñêâàò 1 80 ìåñåöà îñèãóðèòåëåí ñòàæ â ïîñëåäíèòå 360 êàëåíäàðíè ìåñåöà; èëè 1 80 ìåñåöà îñèãóðèòåëåí ñòàæ/ 300 ìåñåöà îñèãóðèòåëåí ñòàæ áåç çíà÷åíèå êîãà. Çà ëèöà, êîèòî íå ñà íàâúðøèëè 50 ã. íà 1 ÿíóàðè 2005 ã. è êîèòî ñà ïðèäîáèëè ïîíå åäèí îñèãóðèòåëåí ìåñåö âàæàò ïî-áëàãîïðèÿòíè ïðàâèëà.

ÏÎËØÀ ÏÎÐÒÓÃÀËÈß ÐÓÌÚÍÈß ÔÈÍËÀÍÄÈß ÑËÎÂÅÍÈß ÑËÎÂÀÊÈß ØÂÅÖÈß ÂÅËÈÊÎÁÐÈÒÀÍÈß Ïåíñèÿ çà ñòàðîñò ñ ãàðàíòèðàí ìèíèìóì: Èçèñêâàíåòî å 25 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ çà ìúæå è 20 çà æåíè Ïåíñèÿ çà ñòàðîñò áåç ãàðàíòèðàí ìèíèìóì: Çà ëèöà, ðîäåíè ïðåäè 1 ÿíóàðè 1 949 ã. èçèñêâàíåòî å 20 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ çà ìúæå è 1 5 çà æåíè, à çà ëèöà, ðîäåíè ñëåä 1 ÿíóàðè 1 949 ã. íå ñå èçèñêâà ìèíèìàëåí ïåðèîä çà ó÷àñòèå â ñèñòåìàòà Èçèñêâàíåòî å ëèöåòî äà èìà 1 5 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ, êàòî âñÿêà åäíà îò òÿõ òðÿáâà äà áúäå äîêàçàíà ñ ïîíå 1 20 äíè ðåãèñòðèðàí òðóäîâ ñòàæ. Èçèñêâàíåòî å 1 1 ãîäèíè è 6 ìåñåöà çà ìúæåòå è æåíèòå êúì 1 ÿíóàðè 2008 ã., êàòî òî ùå ñå ïîâèøàâà äî äîñòèãàíå íà 1 5 ãîäèíè ïðåç 2014 ã. Íàöèîíàëíà ïåíñèÿ: Èçèñêâàíåòî å ïîíå 3 ãîäèíè ïðåñòîé âúâ Ôèíëàíäèÿ ñëåä íàâúðøâàíå íà 1 6-ãîäèøíà âúçðàñò. Çàêîíîóñòàíîâåíà êîíòðèáóòèâíà ïåíñèÿ: Çà íàåòè íÿìà ìèíèìàëíî èçèñêâàíå, à çà ñàìîñòîÿòåëíî çàåòèòå ïîíå 4 ìåñåöà îñèãóðèòåëåí ñòàæ ñ òàêúâ ñòàòóñ è ãîäèøåí äîõîä, íàäâèøàâàù îïðåäåëåíà ñóìà(ñóìàòà çà ñåëñêîñòîïàíñêèòå ïðîèçâîäèòåëè å äâîéíî ïî-íèñêà). Èçèñêâàíåòî å 1 5 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Ïúðâè ñòúëá: Èçèñêâàò ñå 1 5 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Âòîðè ñòúëá: Èçèñêâàò ñå 1 5 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Íÿìà èçèñêâàíå çà ìèíèìàëåí ïåðèîä çà ó÷àñòèå â ñèñòåìàòà çà ïîëó÷àâàíå ïðàâî íà êîíòðèáóòèâíà ïåíñèÿ. Çà ãàðàíòèðàíàòà îò äúðæàâàòà ïåíñèÿ ñå èçèñêâàò ïîíå 3 ãîäèíè ïðåñòîé â Øâåöèÿ. Áàçîâà äúðæàâíà ïåíñèÿ: Èçèñêâàíåòî å ïîíå 1 0 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Ïðîãðåñèâíî îáåçùåòåíèå çà ñòàðîñò: Ëèöåòî òðÿáâà äà èìà ïîíå äîñòàòú÷åí áðîé ïðîãðåñèâíè îñèãóðèòåëíè ïëàùàíèÿ çà ïåðèîäà îò àïðèë 1 961 ã. äî àïðèë 1 975 ã. è äà å ïðèäîáèëî ïðàâî íà ïîíå 1 åäèíèöà ïðîãðåñèâíà ïåíñèÿ(1 åäèíèöà ïðîãðåñèâíî îáåçùåòåíèå ñå ðàâíÿâà íà 1 0 åâðî çà ìúæåòå è 1 2 åâðî çà æåíèòå). Ïåíñèÿ îò äúðæàâíà êîíòðèáóòèâíà ñõåìà: Ëèöåòî òðÿáâà äà èìà îñèãóðèòåëåí äîõîä, ïðåâèøàâàù íèñêèÿ îñèãóðèòåëåí ïðàã çà åäíà ïúëíà êàëåíäàðíà ãîäèíà â ðàìêèòå íà ïåðèîäà îò àïðèë 1 978 ã. äî àïðèë 2002 ã. Âòîðà äúðæàâíà ïåíñèÿ: Ëèöåòî òðÿáâà äà óäîâëåòâîðÿâà åäíî îò ñëåäíèòå óñëîâèÿ çà ïîíå åäíà êàëåíäàðíà ãîäèíà ñëåä àïðèë 2002 ã.: (1) Äà å èìàëî îñèãóðèòåëåí äîõîä, ïðåâèøàâàù íèñêèÿ îñèãóðèòåëåí ïðàã; (2) Äà å èìàëî îñèãóðèòåëåí äîõîä ïî-íèñúê îò íèñêèÿ îñèãóðèòåëåí ïðàã, íî äà ñå ãðèæè çà äåòå ïîä 6-ãîäèøíà âúçðàñò, áîëåí èëè ÷îâåê ñ óâðåæäàíå; (3) Äà èìà ïðàâî íà îáåçùåòåíèå çà òðàéíà íåðàáîòîñïîñîáíîñò, èëè äà ïîëó÷àâà äîáàâêà çà òåæêî óâðåæäàíèÿ, êàòî å íàâúðøèëî ïåíñèîííà âúçðàñò è å ðàáîòèëî ïðè íàé-òåæêèòå óñëîâèÿ íà òðóä íà ïî-ìàëêî 1 0 íà ñòî îò òðóäîâàòà ñè êàðèåðà ñëåä 1 978 ã. 151

ÄÚÐÆÀÂÀ ÁÅËÃÈß ÁÚËÃÀÐÈß ×ÅÕÈß ÄÀÍÈß ÃÅÐÌÀÍÈß ÅÑÒÎÍÈß ÃÚÐÖÈß ÈÑÏÀÍÈß 152 ÑÒÀÍÄÀÐÒÍÀ ÂÚÇÐÀÑÒ ÇÀ ÏÅÍÑÈÎÍÈÐÀÍÅ Ìúæå: 65 ã. Æåíè: 64 ã.(65 ã. ïðåç 2009 ã.) Ïúðâè ñòúëá: Óñëîâèÿòà çà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ çàâèñè îò ñáîðà íà ãîäèíèòå âúçðàñò è ãîäèíèòå îñèãóðèòåëåí ñòàæ: (1) Çà ìúæåòå- 63 ãîäèíè âúçðàñò è 37 ãîäèíè ñòàæ(1 00 òî÷êè) (2) Çà æåíèòå – 60 ãîäèíè âúçðàñò è 34 ãîäèíè ñòàæ(94 òî÷êè). Ãîäèíèòå âúçðàñò ñå ïîâèøàâàõà ñ 6 ìåñåöà âñÿêà êàëåíäàðíà ãîäèíà, à áðîÿò òî÷êè – ñ 1. Ëèöàòà ñ íåäîñòàòú÷åí áðîé òî÷êè ìîãàò äà ñå ïåíñèîíèðàò ñëåä 1 5 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ(1 2 îò êîèòî äåéñòâèòåëåí) è íàâúðøåíè 65 ãîäèíè. Âòîðè ñòúëá: Ïðàâîòî íà ïåíñèÿ âúçíèêâà ïðè ïðèäîáèâàíå íà ïðàâî íà ïåíñèÿ îò ïúðâè ñòúëá. Ïðè æåëàíèå íà îñèãóðåíîòî ëèöå å âúçìîæíî ïåíñèÿòà îò Óíèâåðñàëåí ïåíñèîíåí ôîíä äà áúäå ïðåäîñòàâåíà 5 ãîäèíè ïðåäè íàâúðøâàíå íà çàêîíîóñòàíîâåíàòà âúçðàñò ïî ïúðâè ñòúëá. Ìúæå: 61 ã. è 1 0 ì. Æåíè: çàâèñè îò áðîÿ íà îòãëåäàíèòå äåöà: - áåç äåöà- 60 ã. è 4 ì. - ñ 1 äåòå- 59 ã. è 4 ì. - ñ 2 äåöà- 58 ã. è 4 ì. - 3 èëè 4 äåöà- 57 ã. è 4 ì. - 5 èëè ïîâå÷å- 56 ã. è 4 ì. Ïåíñèîííàòà âúçðàñò ùå áúäå ïëàâíî óâåëè÷àâàíà ñ 2 ìåñåöà çà ìúæåòå è ñ 4 ìåñåöà çà æåíèòå äî äîñòèãàíå íà 63 ã. çà ìúæåòå è 62 çà æåíè áåç äåöà(ñúîòâåòíî 59 ñ 5 èëè ïîâå÷å äåöà). Ñîöèàëíà ïåíñèÿ(Folkepension): 65(67 çà ëèöà, íàâúðøèëè 60 ã. ïðåäè 1.7.1 999 ã.). Äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ(arbejdsmarkedets tillægspension, ATP): 67. Ëèöàòà ìîãàò äà ïîëó÷àò ïåíñèÿ è ïðåäè 67 ã., íî íå ïðåäè 65 ã.  òîçè ñëó÷àé òÿ ñå íàìàëÿâà ïðîïîðöèîíàëíî. Çà ìúæåòå è æåíèòå: 67 years. Ïðåç 2007 ã. ñå âçåìà ðåøåíèå ïåíñèîííàòà âúçðàñò äà ñå óâåëè÷è ïëàâíî äî äîñòèãàíå íà 67 ã. çà ïåðèîäà 201 2-2029 ã., çàïî÷âàéêè îò òåçè, ðîäåíè ïðåç 1 947 ã. Ïúðâîòî óâåëè÷åíèå å åäèí ìåñåö çà ãîäèíà (îò 65 ã. äî 66 ã.), à âòîðîòî – ñ äâà ìåñåöà íà ãîäèíà(îò 66 äî 67 ã.) Çà ëèöàòà, ðîäåíè ñëåä 1 964 ã., çàêîíîóñòàíîâåíàòà âúçðàñò ùå å áåç ïðåõîäåí ïåðèîä 67ã. Ùå áúäå âúçìîæíî ïåíñèÿòà äà ñå ïîëó÷è íà 65 ã. áåç íàìàëåíèå íà íåéíèÿ ðàçìåð â ñëó÷àé íà ïîíå 45 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Êúì 2007 ã.: Ìúæå: 63 ã.; Æåíè: 60 ã. Ïåíñèîííàòà âúçðàñò çà æåíèòå ùå ñå óâåëè÷àâà ïëàâíî äî äîñòèãàíå íà 63 ã. çà ìúæåòå è æåíèòå ïðåç 201 6 ã. Çà ðîäåíè ïðåäè 01.01.1993: Ìúæå: 65 ã.; Æåíè: 60 ã. Çà ðîäåíè ñëåä 01.01.1993: Ìúæå: 65 ã.; Æåíè: 65 ã. 65 ã.

ÔÐÀÍÖÈß ÈÐËÀÍÄÈß ÈÒÀËÈß ÊÈÏÚÐ ËÀÒÂÈß ËÈÒÂÀ ËÞÊÑÅÌÁÓÐà ÓÍÃÀÐÈß ÌÀËÒÀ ÕÎËÀÍÄÈß ÀÂÑÒÐÈß ÏÎËØÀ ÏÎÐÒÓÃÀËÈß ÐÓÌÚÍÈß ÔÈÍËÀÍÄÈß ÑËÎÂÅÍÈß ÑËÎÂÀÊÈß Ãåíåðàëíà ñõåìà çà íàåòè(RGAVTS): 60 ã. çà ìúæåòå è æåíèòå. Äîïúëíèòåëíà ñõåìà çà íàåòè(ARRCO) è çà ðúêîâîäíè ñëóæèòåëè (AGIRC): 65 ã. çà ìúæåòå è æåíèòå, ñ âúçìîæíîñò ïåíñèÿòà äà ñå ïîëó÷è íà 60 ã., àêî ëèöåòî èìà íåîáõîäèìèÿ áðîé ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ çà ïîëó÷àâàíå íà ïúëíà ïåíñèÿ. Äúðæàâíà ïåíñèÿ(Ïðåõîäíà): 65 ãîäèíè. Äúðæàâíà ïåíñèÿ(Êîíòðèáóòèâíà): 66 ãîäèíè. Çà ëèöà, ðîäåíè ïðåäè 1.1.1996: Æåíè: 65 ã.; Ìúæå: 60 ã. Çà ëèöà ñ òðàéíî çàãóáåíà ðàáîòîñïîñîáíîñò îò ïîíå 80% è ñëåïè õîðà: 60 ã. çà ìúæåòå, 55 ã. çà æåíèòå. Çà ëèöà, ðîäåíè ñëåä 1.1.1996: Ãúâêàâà âúçðàñò çà ïåíñèîíèðàíå ìåæäó 57 è 65 ã. Çà ìúæå è æåíè: 65 ã. è 63 ã. çà ìèíüîðè. Ìúæå: 62 ã.; Æåíè: 62 ã. Ìúæå: 62.5 ã.; Æåíè: 60 ã. Çà ìúæå è æåíè: 65 ã. Çà ìúæå è æåíè: 62 ã. Çà ëèöà, ðîäåíè ïðåäè 01.01.1952: Ìúæå: 61 ã.; Æåíè: 60 ã. Æåíèòå ìîãàò äà ñå ïåíñèîíèðàò íà 61 ã. ïî ñâîå æåëàíèå.) Çà ëèöà, ðîäåíè â ïåðèîäà îò 1952 äî 1955 ã.: Çà ìúæå è æåíè: 62 ãîäèíè. Çà ëèöà, ðîäåíè â ïåðèîäà îò 1956 äî 1958 ã.: Çà ìúæå è æåíè: 63 ãîäèíè. Çà ëèöà, ðîäåíè â ïåðèîäà îò 1959 äî 1961: Çà ìúæå è æåíè: 64 ãîäèíè. Çà ëèöà, ðîäåíè íà èëè ñëåä 01.01.1962: Çà ìúæå è æåíè: 65 ãîäèíè. Çà ìúæå è æåíè: 65 ã. Çà ìúæå: 65 ã. Çà æåíè: 60 ã. Âúçðàñòòà çà æåíèòå ùå íàðàñòâà ïëàâíî â ïåðèîäà 2024 ã. è 2033 ã. äî òÿõíîòî èçðàâíÿâàíå Ìúæå: 65 ã. Æåíè: 60 ã. Çà ìúæå è æåíè: 65 ã. Ìúæå: 63 ã. è 3 ì., äî äîñòèãàíå íà 65 ïðåç 201 4 ã. Æåíè: 58 ã. è 3 ì., äî äîñòèãàíå íà 60 ïðåç 201 4 ã. Íàöèîíàëíà ïåíñèÿ( Kansaneläke): 65 ã. çà ìúæåòå è æåíèòå Çàäúëæèòåëíà êîíòðèáóòèâíà ïåíñèÿ( Työeläke): Ìúæåòå è æåíèòå èçáèðàò êîãà äà ñå ïåíñèîíèðàò- îò íàâúðøåíè 63 ã. äî 68 ã. Ìúæå: 63 ã. Æåíè: 61 ã. Ìúæå: 60 ã. Æåíè: 57 ã. Ïåíñèîííàòà âúçðàñò ùå ñå óâåëè÷àâà ïëàâíî äî äîñòèãàíå íà 62 ã. çà ìúæåòå è æåíèòå ïðåç 201 4 ã. 153

ØÂÅÖÈß ÂÅËÈÊÎÁÐÈÒÀÍÈß Ãúâêàâî ïåíñèîíèðàíå ìåæäó 61 è 67 ã. Ìúæå: 65 ã. Æåíè: 60 ã.(ùå íàðàñòâà ïëàâíî çà ïåðèîäà 201 0-2020 ã. äî äîñòèãàíå íà 65 ã.) ÄÚÐÆÀÂÀ ÁÅËÃÈß ÁÚËÃÀÐÈß 154 ÐÀÍÍÎ ÏÅÍÑÈÎÍÈÐÀÍÅ 60 ã. çà ìúæåòå è æåíèòå è 35 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ. (1) Ïúðâàòà ñõåìà å ò.íàð."Ó÷èòåëñêè ïåíñèîíåí ôîíä", ïðè êîéòî ó÷èòåëèòå ìîãàò äà ñå ïåíñèîíèðàò 3 ãîäèíè ïî-ðàíî îò çàêîíîóñòàíîâåíàòà âúçðàñò çà ïåíñèîíèðàíå, àêî èìàò 30 ã. ó÷èòåëñêè ñòàæ çà ìúæåòå è 25 ã. ó÷èòåëñêè ñòàæ çà æåíèòå. Òîãàâà ñå èçïëàùà ïåíñèÿ â ðàçìåð, íàìàëåí ñ 0.2 çà âñåêè ìåñåö ïî-ìàëêî îò ñòàíäàðòíàòà âúçðàñò çà ïåíñèîíèðàíå. Àêî ëèöåòî ñå ïåíñèîíèðà íà ñòàíäàðòíàòà âúçðàñò, îò ñòðàíà íà Ó÷èòåëñêèÿ ïåíñèîíåí ôîíä ñå èçïëàùà äîáàâêà â 0.2% îò ïåíñèÿòà çà âñåêè ìåñåö, çà êîéòî èìà îñèãóðèòåëíà âíîñêà âúâ Ôîíäà. Àêî ëèöåòî èìà 30 ã. ó÷èòåëñêè ñòàæ çà ìúæåòå è 25 ã. çà æåíèòå, è òî ñå ïåíñèîíèðà ñëåä íàâúðøâàíå íà ñòàíäàðòíàòà âúçðàñò çà ïåíñèîíèðàíå, îò Ó÷èòåëñêèÿ ïåíñèîíåí ôîíä ñå èçïëàùà ïåíñèÿ â ïúëåí ðàçìåð äî èçïúëíåíèå íà èçèñêâàíèÿòà çà ñáîðà âúçðàñò è ñáîðà ñòàæ, íå ïî-êúñíî îò íàâúðøâàíå íà 65-ãîäèøíà âúçðàñò. (2) Äî 31 äåêåìâðè 201 0 ã. âêëþ÷èòåëíî ëèöàòà, êîèòî ñà ðàáîòèëè 1 0 ãîäèíè ïðè óñëîâèÿòà íà ïúðâà êàòåãîðèÿ òðóä èëè 1 5 ãîäèíè ïðè óñëîâèÿòà íà âòîðà êàòåãîðèÿ òðóä, ìîãàò äà ñå ïåíñèîíèðàò, àêî îòãîâàðÿò íà èçèñêâàíèÿòà çà ñáîð îò îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò, íî íå ïî-ðàíî îò 47 ãîäèíè çà æåíèòå è 52 ãîäèíè çà ìúæåòå ïðè ïúðâà êàòåãîðèÿ òðóä è 52 ãîäèíè çà æåíèòå è 57 ãîäèíè çà ìúæåòå ïðè âòîðà êàòåãîðèÿ òðóä. (3) Äî 31 äåêåìâðè 201 0 ã. âêëþ÷èòåëíî ëèöàòà, êîèòî èìàò 1 0 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ, ïîëîæåí ïðè óñëîâèÿòà íà ïúðâà êàòåãîðèÿ òðóä(1 ãîäèíà ñòàæ= 3 ãîäèíè ñòàæ îò òðåòà êàòåãîðèÿ òðóä, ò.å. ðàáîòåùèòå ïîä çåìÿòà, òóíåëíîòî è ìèííîòî ñòðîèòåëñòâî), ìîãàò äà ñå ïåíñèîíèðàò ïðåäè íàâúðøâàíå íà ïåíñèîííà âúçðàñò, ïðè óñëîâèå ÷å èìàò ñáîð îò âúçðàñòòà è îñèãóðèòåëåí ñòàæ 90 è 52-ãîäèøíà âúçðàñò çà ìúæåòå è 47-ãîäèøíà âúçðàñò çà æåíèòå. (4) Äî 31 äåêåìâðè 201 4 ã. âêëþ÷èòåëíî, àêî òðóäîâèÿò äîãîâîð íà ëèöàòà, êîèòî ðàáîòÿò ïðè óñëîâèÿòà íà ïúðâà êàòåãîðèÿ òðóä(1 ãîäèíà ñòàæ= 3 ãîäèíè ñòàæ îò òðåòà êàòåãîðèÿ òðóä, ò.å. ðàáîòåùèòå ïîä çåìÿòà, òóíåëíîòî è ìèííîòî ñòðîèòåëñòâî), áúäå ïðåêðàòåí ïîðàäè çàêðèâàíå íà ïðåäïðèÿòèåòî èëè ÷àñò îò ïðåäïðèÿòèåòî, ìîãàò äà ñå ïåíñèîíèðàò íå ïî-ðàíî îò íàâúðøâàíå íà 45-ãîäèøíà âúçðàñò, ïðè óñëîâèå ÷å èìàò ñáîð îò âúçðàñòòà è îñèãóðèòåëåí ñòàæ 90 è 52-ãîäèøíà âúçðàñò çà ìúæåòå è 47-ãîäèøíà âúçðàñò çà æåíèòå. (5) Âúçìîæíîñò çà ðàííî ïåíñèîíèðàíå ñúùåñòâóâà â ðàìêèòå íà äîïúëíèòåëíîòî çàäúëæèòåëíî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå- Ïðîôåñèîíàëåí ïåíñèîíåí ôîíä. Ëèöàòà, êîèòî èìàò íå ïî-ìàëêî îò 1 0 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ ïðè ïúðâà êàòåãîðèÿ òðóä è âúçðàñò íå ïî-ìàëêî îò 8 ã. ïîíèñêà îò ñòàíäàðòíàòà èëè ëèöàòà, êîèòî èìàò íå ïî-ìàëêî îò 1 5 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ ïðè âòîðà êàòåãîðèÿ òðóä è âúçðàñò íà ïî-ìàëêî îò 3 ã. ïî-íèñêà îò ñòàíäàðòíàòà, ìîãàò äà ïîëó÷àò ñðî÷íà ïðîôåñèîíàëíà ïåíñèÿ çà ðàííî ïåíñèîíèðàíå. Òÿ ñå ïîëó÷àâà äî ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ îò äúðæàâíîòî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå.

×ÅÕÈß ÄÀÍÈß ÃÅÐÌÀÍÈß ÅÑÒÎÍÈß ÃÚÐÖÈß Âúçìîæíî å äî 3 ãîäèíè ïî-ðàíî îò ñòàíäàðòíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò ïðè íàëè÷èåòî íà ïîíå 25 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Íÿìà ðàííà ïåíñèÿ. (1) Îò 63 ã. äî 67 ã.(îò 62 ã. äî 65 ã. çà ëèöà ñúñ ñåðèîçíè óâðåæäàíèÿ) è íàëè÷èåòî íà 35 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ; (2) Îò 60 ã. äî 65 ã. çà æåíè, ðîäåíè ïðåäè 1 952 ã. è ñ ïîíå 1 5 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ, îò êîèòî 1 0 ã. ñëåä íàâúðøâàíå íà 40-ãîäèøíà âúçðàñò; (3) Îò 60 ã. äî 65 ã. çà ëèöàòà, ðîäåíè ïðåäè 1 952 ã. è ñ ïîíå 1 5 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ, àêî òå ñà áèëè îñèãóðåíè çà 8 îò ïîñëåäíèòå 1 0 ãîäèíè.  ìîìåíòà ñà áåçðàáîòíè è ñà áèëè áåçðàáîòíè çà ïåðèîä îò 52 ñåäìèöè ñëåä íàâúðøâàíå íà 58.5 ã. Ïåíñèÿòà ñå íàìàëÿâà ñ 0.3% çà âñåêè ìåñåö ïî-ìàëêî îò ñòàíäàðòíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò. Ïåíñèîííàòà ñèñòåìà ïîçâîëÿâà ñëåäíèòå âúçìîæíîñòè çà ðàííî ïåíñèîíèðàíå: (1) Ðàííà ïåíñèÿ 3 ãîäèíè ïðåäè ñòàíäàðòíàòà âúçðàñò; (2) Ïåíñèÿ ïðè ïî-áëàãîïðèÿòíè óñëîâèÿ ñå ïîëó÷àâà 5 ãîäèíè ïî-ðàíî îò ñòàíäàðòíàòà âúçðàñò ïðè 1 5 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ â ñëåäíèòå ñëó÷àè: - åäèíèÿò îò ðîäèòåëèòå èìà óâðåæäàíå, ïðîäúëæèëî ïîâå÷å îò 8 ãîäèíè; - åäèíèÿò îò ðîäèòåëèòå å îòãëåäàë ïîâå÷å îò 5 äåöà çà ïåðèîä îò ïîíå 8 ãîäèíè; - ëèöå, ó÷àñòâàëî â ïî÷èñòâàíåòî íà ×åðíîáèëñêàòà àòîìíà öåíòðàëà; - íåçàêîííî ïîñòàâåíè â çàòâîð èëè â èçãíàíèå çà ïåðèîä, ïî-ãîëÿì îò 5 ãîäèíè; (3) Ðàííà ïåíñèÿ 3 ãîäèíè ïðåäè ñòàíäàðòíàòà âúçðàñò, àêî ðîäèòåëÿò å îòãëåäàë 4 äåöà çà ïåðèîä îò ïîíå 8 ãîäèíè; (4) Ðàííà ïåíñèÿ 1 ãîäèíà ïðåäè ñòàíäàðòíàòà âúçðàñò, àêî ðîäèòåëÿò å îòãëåäàë 3 äåöà çà ïåðèîä îò ïîíå 8 ãîäèíè.; (5) Ðàííà ïåíñèÿ çà ðàáîòåùè â òåæêè è íåçäðàâîñëîâíè óñëîâèÿ íà òðóä(ðàáîòíèöè â õèìè÷åñêàòà ïðîìèøëåíîñò, ìåòàëîïðåðàáîòêàòà, ïðîèçâîäñòâîòî íà ñòúêëî è ãóìà, ìèíüîðè è äð.) 5 èëè 1 0 ãîäèíè ïîðàíî îò ñòàíäàðòíàòà âúçðàñò, àêî èìàò 1 5 äî 25 ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ â äàäåíàòà ïðîôåñèÿ; (6) Ðàííà ïåíñèÿ çà íÿêîè êàòåãîðèè îñèãóðåíè(ïèëîòè, ìîðÿöè, ìèíüîðè, àðòèñòè è äð.), ÷èÿòî ñïîñîáíîñò äà óïðàæíÿâàò ïðîôåñèÿòà ñè å íàìàëÿëà ïðåäè íàâúðøâàíå íà ñòàíäàðòíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò. Èçèñêâàò ñå 1 5 äî 25 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ â ïðîôåñèÿòà, â çàâèñèìîñò îò ñàìàòà ïðîôåñèÿ. Âòîðè ñòúëá: Íÿìà ðàííà ïåíñèÿ. Çà ëèöà, ðîäåíè ïðåäè 01.01.1993 ã.: Ïúëíà ïåíñèÿ: (1) Áåç âúçðàñòîâî îãðàíè÷åíèå ïðè 37 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ èëè 1 1 1 00 ðàáîòíè äíè; (2) Îò 62 ã. çà ìúæåòå è 57 ã. çà æåíèòå ïðè 1 0 000 äíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ; (3) Îò 58 ã. çà ìúæåòå è 35 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ èëè 1 0 500 ðàáîòíè äíè; 155

ÈÑÏÀÍÈß ÔÐÀÍÖÈß 156 (4) Îò 55 ã. çà ìàéêè ñ äåòå îò ìàëöèíñòâåí ïðîèçõîä ïðè 1 8 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ èëè 5 500 ðàáîòíè äíè; (5) Îò 60 ã. çà ìúæåòå è 55 ã. çà æåíèòå ïðè òåæêè è íåçäðàâîñëîâíè óñëîâèÿ íà òðóä ïðè 1 5 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ èëè 4 500 ðàáîòíè äíè (îò òÿõ 3 600 ñà ïðè òåæêè è íåçäðàâîñëîâíè óñëîâèÿ íà òðóä è 1 000 äíè ñà â ïîñëåäíèòå 1 3 ã. ïðåäè ïåíñèîíèðàíå); (6) Îò 55 ã. çà ìúæåòå è æåíèòå ïðè 35 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ èëè 1 0 500 ðàáîòíè äíè(îò òÿõ 7 500 òðÿáâà äà ñà ïðè òåæêè è íåçäðàâîñëîâíè óñëîâèÿ íà òðóä) Íàìàëåíà ïåíñèÿ: (1) Îò 65 ã. çà æåíèòå è ìúæåòå ïðè 3 500 îñèãóðèòåëíè äíè(äî 31.1 2.2008 ã.); (2) Îò 60 ã. çà ìúæåòå è 55 ã. çà æåíèòå ïðè 1 5 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ è 4 500 ðàáîòíè äíè(1 00 îò êîèòî ñà â ïîñëåäíèòå 5 ãîäèíè); (3) Îò 60 ã. çà ìúæåòå è 55 ã. çà æåíèòå ïðè 33 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ èëè 1 0 000 îñèãóðèòåëíè äíè(îò êîèòî 1 00 â ïîñëåäíèòå 5 ãîäèíè); (4) Îò 65 ã. çà ìúæåòå è æåíèòå ïðè 3 500 îñèãóðèòåëíè äíè(äî 31.1 2.2008 ã.); (5) Îò 53 ã. çà ìúæåòå è æåíèòå ïðè 35 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ èëè 1 0 500 ðàáîòíè äíè(îò êîèòî 7 500 ñà ïðè òåæêè è íåçäðàâîñëîâíè óñëîâèÿ íà òðóä); (6) Îò 50 ã. çà ìàéêè ñ äåòå îò ìàëöèíñòâåí ïðîèçõîä èëè äåòå ñ óâðåæäàíå ïðè 1 8 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ èëè 5 500 ðàáîòíè äíè. Çà ëèöà, ðîäåíè ñëåä 01.01.1993 ã. Ïúëíà ïåíñèÿ: (1) Áåç âúçðàñòîâî îãðàíè÷åíèå ïðè 37 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ èëè 1 1,1 00 ðàáîòíè äíè; (2) Îò 60 ã. çà ìúæåòå è æåíèòå ïðè òåæêè è íåçäðàâîñëîâíè óñëîâèÿ íà òðóä ïðè 1 5 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ èëè 4 500 ðàáîòíè äíè(îò êîèòî 3/4 òðÿáâà äà ñà ïðè òåæêè è íåçäðàâîñëîâíè óñëîâèÿ íà òðóä); (3) Îò 55 ã. çà ìàéêè ñ äåòå îò ìàëöèíñòâåí ïðîèçõîä èëè äåòå ñ óâðåæäàíå ïðè 20 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ èëè 6 000 ðàáîòíè äíè. Íàìàëåíà ïåíñèÿ: (1) Îò 55 ã. çà ìúæåòå è æåíèòå ïðè 35 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ èëè 1 0 500 ðàáîòíè äíè; (2) Îò 60 ã. çà ìúæåòå è æåíèòå ïðè 1 5 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ èëè 4 500 äíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ(îò êîèòî 750 ñà â ïîñëåäíèòå 1 5 ã.). (1) 60 ã. çà íÿêîè êàòåãîðèè îñèãóðåíè ëèöà, ó÷àñòâàëè â ñèñòåìàòà ïðåäè 1.1.1 967 ã. (2) 61 ã. çà íÿêîè íàåòè ëèöà â îïðåäåëåíè ñëó÷àè; (3) Ñòàíäàðòíàòà âúçðàñò îò 65 ã. ìîæå äà áúäå íàìàëÿâàíà çà íÿêîè êàòåãîðèè íàåòè, ðàáîòåùè ïðè òåæêè, òîêñè÷íè, îïàñíè èëè íåçäðàâîñëîâíè óñëîâèÿ íà òðóä. Ãåíåðàëíà ñõåìà çà íàåòè(RGAVTS): (1) Îò 56 ã., àêî îñèãóðåíîòî ëèöå å ñòàðòèðàëî ñâîÿòà òðóäîâà äåéíîñò íà 1 4 ã. è îòãîâàðÿ íà óñëîâèÿòà çà ïåíñèîíèðàíå; (2) Îò 55 ã. çà ëèöà ñ òåæêè óâðåæäàíèÿ, êîèòî èçïúëíÿâàò ìèíèìàëíèòå óñëîâèÿ çà ïðèäîáèâàíå íà ïðàâî íà ïåíñèÿ. Äîïúëíèòåëíà ñõåìà çà íàåòè(ARRCO) è ðúêîâîäíè ñëóæèòåëè(AGIRC): Îò 55 ãîäèíè, àêî ëèöåòî èçïúëíÿâà óñëîâèÿòà çà ïîëó÷àâàíå íà ïúëíà ïåíñèÿ.

ÈÐËÀÍÄÈß ÈÒÀËÈß ÊÈÏÚÐ ËÀÒÂÈß ËÈÒÂÀ ËÞÊÑÅÌÁÓÐà ÓÍÃÀÐÈß ÌÀËÒÀ Íÿìà ðàííà ïåíñèÿ. (1) Ðàííà ïåíñèÿ îò 58/59 ã. è 35 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ èëè ïðè 40 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ áåç çíà÷åíèå íà âúçðàñòòà; (2) 5 ã. ïî-ðàíî îò ñòàíäàðòíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò, àêî ïðåäïðèÿòèåòî èçïèòâà èêîíîìè÷åñêè òðóäíîñòè; (3) Ñïåöèàëíè óñëîâèÿ çà ëèöà, ñòàðòèðàëè ðàíî òðóäîâàòà ñè êàðèåðà(ìèíóìóì 52 ñåäìèöè îñèãóðèòåëåí ñòàæ ìåæäó 1 4 è 1 9-ãîäèøíà âúçðàñò), çà íàåìíè ðàáîòíèöè ïðè òåæêè è íåçäðàâîñëîâíè óñëîâèÿ íà òðóä è äð. Ðàííî ïåíñèîíèðàíå å âúçìîæíî ïðè 63 ã. çà ìúæåòå è æåíèòå, â ñëó÷àé, ÷å: (1) Îñèãóðèòåëíèÿò äîõîä íà ëèöåòî å ïîíå 70% îò áàçîâèòå îñèãóðèòåëíè äîõîäè(basic insurance incomes); (2) Èëè èìà ïðàâî íà ïåíñèÿ çà èíâàëèäíîñò ïðåäè íàâúðøâàíå íà 63 ã. çà ìúæåòå èëè æåíèòå; Ìèíüîðèòå ñ ïîíå 5 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ â ïðîôåñèÿòà èìàò ïðàâî íà ðàííà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò ñëåä íàâúðøâàíå íà 58 ã. Äî 01.07.2008 ã. ìúæåòå è æåíèòå ñ îñèãóðèòåëåí ñòàæ íå ïî-ìàëúê îò 30 ã. ìîãàò äà ïîëó÷àò ðàííà ïåíñèÿ 2 ã. ïî-ðàíî îò ñòàíäàðòíàòà âúçðàñò. Ëèöàòà èìàò ïðàâî íà ðàííà ïåíñèÿ, â ñëó÷àé, ÷å: (1) Èìàò îñèãóðèòåëåí ñòàæ îò 30 ã. (2) Ðåãèñòðèðàíè ñà êàòî áåçðàáîòíè çà ïåðèîä íå ïî-ìàëúê îò 1 2 ìåñåöà; (3) Âúçðàñòòà èì å ïîíå 5 ã. ïî-íèñêà îò ñòàíäàðòíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò. Ïðàâî íà ðàííà ïåíñèÿ ñå ïîëó÷àâà ïðè ñëåäíèòå óñëîâèÿ: 1) Îò 60 ã. ïðè 480 ìåñåöà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è íàëè÷èåòî íà ïåðèîäè, çà êîèòî íå ñå äúëæàò âíîñêè, íî ñå ïðèçíàâàò êàòî ñòàæ; (2) Îò 57 ã. ïðè 480 ìåñåöà îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Ïúðâè ñòúëá: (1) Ïðàâî íà ðàííà ïåíñèÿ èìàò ëèöàòà, êîèòî ðàáîòÿò ïðè òåæêè è íåçäðàâîñëîâíè óñëîâèÿ íà òðóä. Ïðàâîòî ñå ïðèäîáèâà 2 ã. ïî-ðàíî îò ñòàíäàðòíàòà âúçðàñò çà ëèöà, êîèòî èìàò 1 0 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ çà ìúæåòå è 8 ã. çà æåíèòå. Ïåíñèîííàòà âúçðàñò ñå íàìàëÿâà ñ 1 ã. çà âñåêè ïåðèîä îò 5 ã. ñòàæ(çà ìúæåòå) è 4 ã.(çà æåíèòå); (2) Ïðåäâàðèòåëíà ïåíñèÿ(íîâè ïðàâèëà îò 01.01.2008 ã.): èçïëàùà ñå ïðåäè íàâúðøâàíå íà 62-ãîäèøíà âúçðàñò íà æåíè äî 57-ãîäèøíà âúçðàñò è çà ìúæå äî 60-ãîäèøíà âúçðàñò, êîèòî èìàò ìèíèìóì 38 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ. (3) Ïðåäâàðèòåëíà ïåíñèÿ: çà õîðàòà, êîèòî ñå íóæäàÿò îò ìàêñèìóì 5 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ, ìîãàò äà ïîëó÷àò ïðåäâàðèòåëíî ïåíñèÿòà ñè â íàìàëåí ðàçìåð, ïðîïîðöèîíàëíî íà ëèïñâàùèòå ãîäèíè ñòàæ. Çà ëèöà, ðîäåíè ñëåä 01.01.1952: Íÿìà ðàííà ïåíñèÿ. Çà ëèöà, ðîäåíè ìåæäó 1952 è1961 ã.: Ðàííà ïåíñèÿ îò 61 ã. âúçðàñò ïðè 35 îñèãóðèòåëåí ñòàæ(35 x 52= 1 820 ñåäìè÷íè îñèãóðèòåëíè âíîñêè). Çà ëèöà, ðîäåíè ñëåä 01.01.1962: Ðàííà ïåíñèÿ îò 61 ã. âúçðàñò ïðè 40 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ(40 x 52= 2080 ñåäìè÷íè îñèãóðèòåëíè âíîñêè). 157

ÕÎËÀÍÄÈß ÀÂÑÒÐÈß ÏÎËØÀ ÏÎÐÒÓÃÀËÈß ÐÓÌÚÍÈß ÔÈÍËÀÍÄÈß 158 Íÿìà ðàííà ïåíñèÿ. Ðàííà ïåíñèÿ ñå ïîëó÷àâà ïî îáùèÿ ðåä ïðè ñëåäíèòå óñëîâèÿ: (1) Îò 62 ã. âúçðàñò çà ìúæåòå è æåíèòå; (2) Îò 60 ã. âúçðàñò çà ðàáîòíèöè ñ 1 0 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ ïðè òåæêè óñëîâèÿ íà òðóä â ïîñëåäíèòå 20 ã., íî îáùî 45 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Ðàííà ïåíñèÿ ñå ïîëó÷àâà ïðè ïðåõîäåí ðåæèì ñå ïîëó÷àâà îò ëèöà, íàâúðøèëè 50 ã. íà 1.1.2005 ã. è èìàò 755 ìåñåöà æèâîò(62 ã. è 3 ì. çà ìúæåòå) è 695 ìåñåöà æèâîò(57 ã. è 3 ì. çà æåíèòå). Âúçðàñòòà ïîñòåïåííî ùå ñå óâåëè÷àâà, íî òîçè ðåæèì ùå îòïàäíå ïðåç 201 4 ã. Çà ëèöà, ðîäåíè ïðåäè 01.01.1949 ã.: (1) Îò 55 ã. âúçðàñò è 30 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ çà æåíè; (2) 5 ã. ïî-ðàíî îò ñòàíäàðòíàòà âúçðàñò ïðè ëèöà ñ òåæêè óâðåæäàíèÿ, êîèòî ñà èçïúëíèëè èçèñêâàíåòî çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ çà ïðèäîáèâàíå ïðàâî íà ïåíñèÿ; (3) 5 ã. ïî-ðàíî çà æóðíàëèñòè, æåëåçîïúòíè ðàáîòíèöè; 1 0 ã. ïî-ðàíî çà ìèíüîðè, ëèöà, èçëîæåíè íà ðèñê îò àçáåñò è êàäìèé, ðàáîòíèöè îò ñòîìàíîïðåðàáîòâàùàòà ïðîìèøëåíîñò, ïèëîòè, øîôüîðè; 1 5 ã. çà ìóçèêàíòè ñ äóõîâè èíñòðóìåíòè. Ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà ñå èç÷èñëÿâà ñïîðåä ãîäèíèòå îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Çà ëèöà, ðîäåíè ñëåä 01.01.1949 ã.: Íÿìà ðàííà ïåíñèÿ. Âúçìîæíè ñà ñëåäíèòå âèäîâå ðàííà ïåíñèÿ: (1) Ðàííà ïåíñèÿ çà ëèöà, íàâúðøèëè 55 ã., êîèòî èìàò ïîíå 30 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà ñå íàìàëÿâà ïðîïîðöèîíàëíî íà ëèïñâàùèòå ãîäèíè äî ñòàíäàðòíà âúçðàñò; (2) Ðàííà ïåíñèÿ çà áåçðàáîòíè ëèöà, íàâúðøèëè 62 ã., àêî ñà áåçðàáîòíè îò 57-òà ñè ãîäèøíèíà è 30 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ; (3) Ðàííà ïåíñèÿ çà áåçðàáîòíè ëèöà, íàâúðøèëè 57 ã., êîèòî ñà áèëè áåçðàáîòíè îò 52-òà ñè ãîäèøíèíà è 22 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ; (4) Ðàííà ïåíñèÿ çà íàåìíè ðàáîòíèöè ïðè òåæêè è íåçäðàâîñëîâíè óñëîâèÿ íà òðóä, íàâúðøèëè 55 ã. (5) Ðàííà ïåíñèÿ çà ëèöà, íàâúðøèëè 55 ã. ñ öåë çàùèòà íà èêîíîìè÷åñêàòà äåéíîñò íà êîìïàíèèòå. Ñúùåñòâóâàò ìíîæåñòâî âúçìîæíîñòè çà ïîëó÷àâàíå íà ðàííà ïåíñèÿ çà ðàçëè÷íè êàòåãîðèè îò íàñåëåíèåòî. Òîâà ñà: - ðàáîòíèöè ïðè òåæêè è íåçäðàâîñëîâíè óñëîâèÿ íà òðóä; - ëèöà, ïîëó÷èëè óâðåæäàíå ïðåäè äà ïîëó÷àò ñòàòóñ"îñèãóðåí"; - ëèöà, æåðòâè íà ïîëèòè÷åñêè ðåïðåñèè ñëåä 6.3.1 945 ã.; - âîåííî èíâàëèäè; Ðàííà ïåíñèÿ ïî îáùèÿ ðåä â ïúëåí ðàçìåð: Ïðåäîñòàâÿ ñå äî 5 ã. ïî-ðàíî îò ñòàíäàðòíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò çà îñèãóðåíè ëèöà ñ ïîíå 1 0 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ; Ðàííà ïåíñèÿ ïî îáùèÿ ðåä â íàìàëåí ðàçìåð: Ïðåäîñòàâÿ ñå äî 5 ã. ïî-ðàíî îò ñòàíäàðòíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò çà îñèãóðåíè ëèöà ñ ïî-ìàëêî îò 1 0 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Âúçìîæíî äà ñå ïîëó÷è ðàííà ïåíñèÿ ñëåä íàâúðøâàíå íà 62 ã. Ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà ñå íàìàëÿâà ñ 0.6% çà âñåêè ìåñåö(çà êîíòðèáóòèâíà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò) è ñ 0.4% çà âñåêè ìåñåö(çà íàöèîíàëíà ïåíñèÿ).

ÑËÎÂÅÍÈß ÑËÎÂÀÊÈß ØÂÅÖÈß ÂÅËÈÊÎÁÐÈÒÀÍÈß Íÿìà ñïåöèàëíà ðàííà ïåíñèÿ. Âúçìîæíè ñà èçêëþ÷åíèÿ îò 58 ã. âúçðàñò çà ëèöà ñ 40 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ(ìúæå) è 38 ã.(æåíè). Ïúðâè ñòúëá: Ðàííà ïåíñèÿ å âúçìîæíà ïðè îñèãóðèòåëåí ñòàæ îò 1 5 ã. è ïëàòåíè îñèãóðèòåëíè âíîñêè, ïîçâîëÿâàùè íà ëèöåòî äà ñå ïëàùà ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ â ðàçìåð 1.2 ïúòè æèçíåíèÿ ìèíèìóì çà ïåðèîä îò íå ïîâå÷å îò 2 ã. ïðåäè ïåíñèîííà âúçðàñò. Âòîðè ñòúëá. Ðàííà ïåíñèÿ å âúçìîæíà, àêî ëèöåòî ïîëó÷àâà ðàííà ïåíñèÿ îò ïúðâèÿ ñòúëá. Íÿìà âúçðàñòîâî îãðàíè÷åíèå. Íÿìà ðàííà ïåíñèÿ. Íÿìà ðàííà ïåíñèÿ. ÄÚÐÆÀÂÀ ÁÅËÃÈß ÁÚËÃÀÐÈß ×ÅÕÈß ÄÀÍÈß ÃÅÐÌÀÍÈß ÅÑÒÎÍÈß ÃÚÐÖÈß ÈÑÏÀÍÈß ÔÐÀÍÖÈß ÈÐËÀÍÄÈß ÈÒÀËÈß ÊÈÏÚÐ ËÀÒÂÈß ËÈÒÂÀ ËÞÊÑÅÌÁÓÐà ÓÍÃÀÐÈß ÎÒËÀÃÀÍÅ ÍÀ ÏÅÍÑÈÎÍÈÐÀÍÅÒÎ Íÿìà âúçìîæíîñò çà îòëàãàíå íà ïåíñèîíèðàíåòî. Îñèãóðåíèòå ëèöà ìîãàò äà ðàáîòÿò è ñëåä ïðèäîáèâàíå ïðàâî íà ïåíñèÿ. Íÿìà âúçðàñòîâî îãðàíè÷åíèå. Ïåíñèîíèðàíåòî ìîæå äà ñå îòëàãà äî 90 äíè ñëåä íàâúðøâàíå íà ñòàíäàðòíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò. Ïîëó÷àâàíåòî íà íàöèîíàëíà ïåíñèÿ ìîæå äà ñå îòëàãà äî 1 20 ìåñåöà ñëåä íàâúðøâàíå íà ñòàíäàðòíàòà âúçðàñò. Ïîëó÷àâàíåòî íà äîïúëíèòåëíàòà ïåíñèÿ ìîæå äà ñå îòëàãà äî íàâúðøâàíå íà 70 ã. Ïåíñèîíèðàíåòî ìîæå äà ñå îòëàãà çà íåîãðàíè÷åí ïåðèîä îò âðåìå. Ïåíñèîíèðàíåòî ìîæå äà ñå îòëàãà çà íåîãðàíè÷åí ïåðèîä îò âðåìå. Ïåíñèîíèðàíåòî ìîæå äà ñå îòëàãà äî 67 ã. âúçðàñò. Ïåíñèîíèðàíåòî ìîæå äà ñå îòëàãà çà íåîãðàíè÷åí ïåðèîä îò âðåìå. Ïåíñèîíèðàíåòî ìîæå äà ñå îòëàãà çà íåîãðàíè÷åí ïåðèîä îò âðåìå.  ãåíåðàëíàòà ñõåìà çà îñèãóðÿâàíå íà íàåòè ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà ñå óâåëè÷àâà ñëåä íàâúðøâàíå íà 60 ã., àêî ëèöåòî å èçïúëíèëî óñëîâèÿòà çà ïúëíà ïåíñèÿ è ñëåä íàâúðøâàíå íà 65 ã., àêî ëèöåòî íå èçïúëíÿâà óñëîâèÿòà çà ïúëíà ïåíñèÿ.  äîïúëíèòåëíàòà ñõåìà çà íàåòè è ðúêîâîäíè ñëóæèòåëè íÿìà ñïåöèàëíè ìåðêè. Íÿìà âúçìîæíîñò çà îòëàãàíå íà ïåíñèîíèðàíåòî. Ïåíñèîíèðàíåòî ìîæå äà ñå îòëàãà äî 65 ã. âúçðàñò. Ïåíñèîíèðàíåòî ìîæå äà ñå îòëàãà äî 68 ã. âúçðàñò. Ïåíñèîíèðàíåòî ìîæå äà ñå îòëàãà çà íåîãðàíè÷åí ïåðèîä îò âðåìå. Ïåíñèîíèðàíåòî ìîæå äà ñå îòëàãà äî 5 ã. ñëåä íàâúðøâàíå íà ñòàíäàðòíàòà âúçðàñò. Íÿìà âúçìîæíîñò çà îòëàãàíå íà ïåíñèîíèðàíåòî. Àêî ëèöåòî ðàáîòè ñëåä íàâúðøâàíå íà 65 ã. âúçðàñò, íàïðàâåíèòå âíîñêè ìó ñå âúçñòàíîâÿâàò â êðàÿ íà êàëåíäàðíàòà ãîäèíà. Ïåíñèîíèðàíåòî ìîæå äà ñå îòëàãà çà íåîãðàíè÷åí ïåðèîä îò âðåìå, ñ èçêëþ÷åíèå íà äúðæàâíèòå ñëóæèòåëè. 159

ÌÀËÒÀ ÕÎËÀÍÄÈß ÀÂÑÒÐÈß ÏÎËØÀ ÏÎÐÒÓÃÀËÈß ÐÓÌÚÍÈß ÔÈÍËÀÍÄÈß ÑËÎÂÅÍÈß ÑËÎÂÀÊÈß ØÂÅÖÈß ÂÅËÈÊÎÁÐÈÒÀÍÈß Ïåíñèîíèðàíåòî ìîæå äà ñå îòëàãà çà íåîãðàíè÷åí ïåðèîä îò âðåìå, îñâåí çà òåçè, êîèòî êàíäèäàòñòâàò çà ðàííà ïåíñèÿ. Íÿìà âúçìîæíîñò çà îòëàãàíå íà ïåíñèîíèðàíåòî. Ïåíñèîíèðàíåòî ìîæå äà ñå îòëàãà çà íåîãðàíè÷åí ïåðèîä îò âðåìå. Ïåíñèîíèðàíåòî ìîæå äà ñå îòëàãà çà íåîãðàíè÷åí ïåðèîä îò âðåìå. Äîïúëíèòåëíèÿò îñèãóðèòåëåí ñòàæ ñå îò÷èòà ïðè îïðåäåëÿíå ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà. Ïåíñèîíèðàíåòî ìîæå äà ñå îòëàãà çà íåîãðàíè÷åí ïåðèîä îò âðåìå. Ïåíñèîíèðàíåòî ìîæå äà ñå îòëàãà çà íåîãðàíè÷åí ïåðèîä îò âðåìå. Ïåíñèîíèðàíåòî ìîæå äà ñå îòëàãà çà íåîãðàíè÷åí ïåðèîä îò âðåìå. Ïåíñèîíèðàíåòî ìîæå äà ñå îòëàãà çà íåîãðàíè÷åí ïåðèîä îò âðåìå. Ïåíñèîíèðàíåòî ìîæå äà ñå îòëàãà çà íåîãðàíè÷åí ïåðèîä îò âðåìå. Ïåíñèîíèðàíåòî ìîæå äà ñå îòëàãà çà íåîãðàíè÷åí ïåðèîä îò âðåìå. Ïåíñèîíèðàíåòî ìîæå äà ñå îòëàãà çà íåîãðàíè÷åí ïåðèîä îò âðåìå. ÄÚÐÆÀÂÀ ÁÅËÃÈß ÁÚËÃÀÐÈß 160 ÈÇ×ÈÑËßÂÀÍÅ ÐÀÇÌÅÐÀ ÍÀ ÏÅÍÑÈßÒÀ Ïåíñèÿòà ñå èç÷èñëÿâà ïî ñëåäíàòà ôîðìóëà: Ïåíñèîíåð, æèâååù ñàì èëè æåíåí, íî ñúïðóãúò/à íå å â ïåíñèîííà âúçðàñò: Ìúæå: Îñèãóðèòåëåí äîõîä x 60% x 1/45. Æåíè: Îñèãóðèòåëåí äîõîä x 60% x 1/44(45 ïðåç 2009 ã.) Ïåíñèîíåð, æåíåí ñúñ ñúïðóã/-à â ïåíñèîííà âúçðàñò: Ìúæå: S x 75% x 1/45. Æåíè: S x 75% x 1/44(45 ïðåç 2009 ã.) Êàòî îñèãóðèòåëåí äîõîä çà ðîäåíèòå äî 01.01.1 955 ã. ñå îò÷èòà ôèêñèðàíà ñóìà îò 1 1,91 9.95 åâðî íà ãîäèíà.Êàòî îñèãóðèòåëåí äîõîä çà ðîäåíèòå ìåæäó 1 955-1 957 ã. ñå îò÷èòàò áðóòíèòå äîõîäè áåç ëèìèò. Êàòî îñèãóðèòåëåí äîõîä çà ðîäåíèòå ñëåä 1 980 ã. ñå îò÷èòà ôèêñèðàíà ñóìà îò 44,081.27 åâðî íà ãîäèíà. Ïúðâè ñòúëá: Ïåíñèÿòà ñå èç÷èñëÿâà ïî ôîðìóëàòà:(Ñðåäåí îñèãóðèòåëåí äîõîä çà ñòðàíàòà çà ïðåäõîäíèòå 1 2 ìåñåöà) õ(Èíäèâèäóàëåí êîåôèöèåíò) õ (Áðîé ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ) õ 1.1%. Èíäèâèäóàëíèÿò êîåôèöèåíò ïðåäñòàâëÿâà ñúîòíîøåíèåòî ìåæäó ñðåäíèÿ îñèãóðèòåëåí äîõîä íà ëèöåòî çà 3 ïîñëåäîâàòåëíè ãîäèíè îò ïîñëåäíèòå 1 5 ã. ïðåäè 31.1 2.1 996 (ïî èçáîð íà ëèöåòî) è ñðåäíàòà ðàáîòíà çàïëàòà çà ñòðàíàòà çà ñúùèÿ ïåðèîä. Çà ëèöà, êîèòî èìàò îñèãóðèòåëåí ñòàæ ñàìî ñëåä 31.1 2.1 996 ã. ñå âçåìà ïðåäâèä îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä çà öåëèÿ ïåðèîä äî äàòàòà íà îòïóñêàíå íà ïåíñèÿòà. Âòîðè ñòúëá: Ïåíñèÿòà ïî Óíèâåðñàëíèÿ ïåíñèîíåí ôîíä ñå èç÷èñëÿâà íà áàçàòà íà íàòðóïàíèòå ñðåäñòâà â èíäèâèäóàëíàòà ïàðòèäà íà ëèöåòî, áèîìåòðè÷íèòå òàáëèöè è òåõíè÷åñêèÿ ëèõâåí ïðîöåíò. Ïåíñèÿòà îò Ïðîôåñèîíàëíèÿ ïåíñèîíåí ôîíä ñå èç÷èñëÿâà íà áàçàòà íà íàòðóïàíèòå ñðåäñòâà â èíäèâèäóàëíàòà ïàðòèäà íà ëèöåòî, ñðîêà çà ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿòà è òåõíè÷åñêèÿ ëèõâåí ïðîöåíò.

×ÅÕÈß ÄÀÍÈß ÃÅÐÌÀÍÈß ÅÑÒÎÍÈß Ïåíñèÿòà ñå ñúñòîè îò äâà åëåìåíòà: (1) Áàçîâ åëåìåíò- 64 åâðî íà ìåñåö(ôèêñèðàí ðàçìåð) (2) Ïðîöåíòåí ðàçìåð- ïðåäñòàâëÿâà ïðîèçâåäåíèå íà ñðåäíèÿ îñèãóðèòåëåí äîõîä íà ëèöåòî çà 1 0-òå ã. ïðåäè ïåíñèîíèðàíåòî è ãîäèíèòå îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Âñÿêà ãîäèíà îñèãóðèòåëåí ñòàæ íîñè 1.5%. Îò 2008 ã. òîçè ïåðèîäúò çà îïðåäåëÿíå íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä ùå ðàñòå ñ 1 ã. äî äîñòèãàíå íà 30 ã. Ïîíàñòîÿùåì, íå öåëèÿò îñèãóðèòåëåí äîõîä âëèçà ïðè èç÷èñëÿâàíå íà ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà. Ñúùåñòâóâàò ñëåäíèòå ëèìèòè: – äîõîäè äî 334 åâðî íà ìåñåö- 1 00% – îò 334 äî 81 1 åâðî íà ìåñåö- 30% – íàä 81 1 åâðî íà ìåñåö- 1 0%. Òåçè ñóìè ñå èíäåêñèðàò åæåãîäíî ñ èíäåêñà íà íàðàñòâàíå íà ñðåäíàòà ðàáîòíà çàïëàòà. Ñîöèàëíàòà ïåíñèÿ ñå ñúñòîè îò äâà åëåìåíòà: (1) Áàçîâà ïåíñèÿ- çàâèñè îò áðîÿ ãîäèíè ïðåñòîé â ñòðàíàòà. Âñÿêà ãîäèíà äàâà 1/40 îò ìàêñèìàëíèÿ ãîäèøåí ðàçìåð íà ïåíñèÿòà – 8 203 åâðî. Òîé ñå ïîëó÷àâà, àêî ëèöåòî å æèâÿëî ïîñòîÿííî â ñòðàíàòà îò 1 5 äî 65 ã.(67 ã.) Ðàçìåðúò íà áàçîâàòà ïåíñèÿ çàâèñè îò ò.íàð."ïðîôåñèîíàëíè äîõîäè" íà ïåíñèîíåðà(äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ) è ñå íàìàëÿâà ñ íåéíèÿ ðàçìåð. (2) Ïåíñèîííà äîáàâêà- çàâèñè îò áðîÿ íà ãîäèíèòå ïðåñòîé â ñòðàíàòà. Âñÿêà ãîäèíà äàâà 1/40 îò ìàêñèìàëíèÿ ðàçìåð îò 3 857 åâðî íà ãîäèíà çà ïåíñèîíåð, ñêëþ÷èë áðàê èëè ñúæèòåëñòâàù ñ äðóã ïåíñèîíåð; èëè îò 8 257 åâðî çà ïåíñèîíåð, êîéòî íå å ñêëþ÷èë áðàê èëè æèâåå ñàì. Ïåíñèîííàòà äîáàâêà ñå íàìàëÿâà ñïîðåä äîõîäèòå íà ïåíñèîíåðà. Äîïúëíèòåëíàòà ïåíñèÿ å â ãîäèøåí ðàçìåð îò 2 870 åâðî. Ïðåäîñòàâÿ ñå íà ëèöà, íàâúðøèëè 65 ã., êîèòî ñà áèëè îñèãóðåíè â äîïúëíèòåëíàòà ñõåìà íå ïî-êúñíî îò 1.4.1 964 ã. è äî òîçè ìîìåíòà ñà áèëè ðàáîòèëè íà ïúëíî ðàáîòíî âðåìå.  ïðîòèâåí ñëó÷àé äîïúëíèòåëíàòà ïåíñèÿ ñå íàìàëÿâà ïðîïîðöèîíàëíî ñïîðåä áðîÿ íà ãîäèíèòå, êîãàòî ëèöåòî íå å ðàáîòèëî íà ïúëíî ðàáîòíî âðåìå. Âñè÷êè äîïúëíèòåëíè ïåíñèè, ÷èèòî ðàçìåð å ïîä 1 67 åâðî íà ãîäèíà ùå áúäàò çàìåñòåíè ñ åäíîêðàòíî ïëàùàíå ïðåç 2008 ã. Ôîðìóëàòà, ïî êîÿòî ñå èç÷èñëÿâàò ïåíñèèòå å ñëåäíàòà: PEP x RA(1,0) x AR, êúäåòî PEP – Ëè÷íè äîõîäíè òî÷êè. Òå ïðåäñòàâëÿâàò ñúîòíîøåíèåòî ìåæäó èíäèâèäóàëíèÿ îñèãóðèòåëåí äîõîä è ñðåäíèÿ çà ñòðàíàòà çà ñúîòâåòíàòà ãîäèíà, óìíîæåíî ïî ò.íàð."ôàêòîð çà äîñòúï". Ôàêòîðúò çà äîñòúï ñëåäâà âúçðàñòòà íà îñèãóðåíèÿ â ìîìåíòà è âúçìîæíèòå âëèÿíèÿ â ñëó÷àé íà ðàííî èëè îòëîæåíî ïåíñèîíèðàíå RA – Ôàêòîð çà âèä íà ïåíñèÿòà. Íåãîâàòà ñòîéíîñò çàâèñè îò âèäà íà ïåíñèÿòà- íà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò ñå ïîñòàâÿ òåãëî 1.0; AR – Íàñòîÿùàòà ïåíñèîííà ñòîéíîñò. Òîçè ïîêàçàòåë ñúîòâåòñòâà íà ñðåäíàòà ïåíñèÿ çà ñòðàíàòà. Íàñòîÿùàòà ïåíñèîííà ñòîéíîñò ñå îñúâðåìåíÿâà ñ èíäåêñà íà íàðàñòâàíå íà ðàáîòíèòå çàïëàòè. Ïðåç 2007 ã. òÿ å 26.27 åâðî ìåñå÷íî è 23.09 åâðî ìåñå÷íî ïðåç 2008 ã. Ïåíñèÿòà çà ñòàðîñò ñå ñúñòîè îò òðè åëåìåíòà: (1) Áàçîâ ðàçìåð- 88 åâðî íà ìåñåö. (2) Êîìïîíåíò çà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ- áðîé ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ óìíîæåíè ïî ñòîéíîñòòà çà âñÿêà ãîäèíà- 3.49 åâðî. 161

ÃÚÐÖÈß ÈÑÏÀÍÈß ÔÐÀÍÖÈß 162 (3) Êîìïîíåíò çà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä- ñúîòíîøåíèåòî ìåæäó èíäèâèäóàëíèÿ îñèãóðèòåëåí äîõîä è ñðåäíèÿ çà ñòðàíàòà. Áàçîâèÿò ðàçìåð è ñòîéíîñòòà íà âñÿêà ãîäèíà îñèãóðèòåëåí ñòàæ ñà îáåêò íà ãîäèøíà èíäåêñàöèÿ. Ïåíñèèòå ïî âòîðè ñòúëá ñà ïîä ôîðìàòà íà ïîæèçíåíè àíþèòåòè, èç÷èñëåíè ïðè åäíè è ñúùè çà ìúæåòå è æåíèòå òàáëèöè çà ñìúðòíîñò. Çà ëèöà, ðîäåíè ïðåäè 01.01.1993 ã.: Áàçîâàòà ïåíñèÿ ñå èç÷èñëÿâà êàòî ïðîöåíò îò ôèêòèâíà ðåôåðåíòíà ðàáîòíà çàïëàòà(ìåæäó 30 è 70%). Ôèêòèâíàòà ðàáîòíà çàïëàòà ñå îïðåäåëÿ çà âñÿêà åäíà îò 28-òå îñèãóðèòåëíè êàòåãîðèè. Òÿ ôîðìèðà ïðàã, êàòî âñè÷êè îñèãóðèòåëíè äîõîäè íà îñèãóðåíîòî ëèöå íàä íåãî íå ñå îò÷èòàò ïðè îïðåäåëÿíå íà íåãîâàòà ïåíñèÿ. Ôèêòèâíàòà ðàáîòíà çàïëàòà ïî êàòåãîðèè ñå îñúâðåìåíÿâà ñ ïðîöåíòà íà íàðàñòâàíå íà ïåíñèèòå ïî ðåøåíèå íà ïðàâèòåëñòâîòî. Îñèãóðèòåëíèÿò äîõîä, ïî êîéòî ñå èç÷èñëÿâà ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà ñå ïîäáèðà çà 5 îò ïîñëåäíèòå 1 0 ã. ïî æåëàíèå íà îñèãóðåíîòî ëèöå. Çà ëèöà, ðîäåíè ñëåä 01.01.1993 ã.: Ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà çàâèñè îò ãîäèíèòå îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Âñÿêà ãîäèíà íîñè 2% îò îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä. Ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà ñå îïðåäåëÿ êàòî ïðîèçâåäåíèå íà ò.íàð. ñòàâêà è ò.íàð. áàçà. Ñòàâêàòà çàïî÷âà ñ 50% çà ïúðâèòå 1 5 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Âñÿêà ãîäèíà îñèãóðèòåëåí ñòàæ íàä 1 5-òå äàâà äîïúëíèòåëíè 3% çà ãîäèíèòå ìåæäó 1 6-òà è 25-òà è 2% çà ãîäèíèòå ìåæäó 26 è 35. Òàêà îáùàòà ñòàâêà äîñòèãà 1 00%. Ëèöà íàä 65 ã., êîèòî èìàò íàä 35 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ è ïðîäúëæàâàò äà ðàáîòÿò, ïîëó÷àâàò äîïúëíèòåëíè 2% çà âñÿêà ãîäèíà îñèãóðèòåëåí ñòàæ ñëåä òàçè âúçðàñò. Áàçàòà ñå îïðåäåëÿ îò ÷àñòíîòî ìåæäó ñóìàðíèÿ îñèãóðèòåëåí äîõîä íà ëèöåòî çà 1 80-òå ìåñåöà íåïîñðåäñòâåíî ìåñåöà íà îòïóñêàíå íà ïåíñèÿòà è ÷èñëîòî 21 0. Ïåíñèèòå ñå èçïëàùàò 1 4 ïúòè íà ãîäèíà. Ãåíåðàëíà ñõåìà çà íàåòè(RGAVTS): Ïåíñèÿòà ñå èç÷èñëÿâà ïî ñëåäíàòà ôîðìóëà:(ðåôåðåíòíà çàïëàòà) õ (ïåíñèîííà ñòàâêà) õ(áðîé ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ/ 1 60). Ðåôåðåíòíà çàïëàòà å ñðåäíàòà ðàáîòíà çàïëàòà îò 24-òå íàé-äîáðè ãîäèíè çà îñèãóðåíèòå ïðåäè 1 947 ã. è îò 25-òå íàé-äîáðè ãîäèíè çà ðîäíèòå ñëåä 1 947 ã. Ïåíñèîííàòà ñòàâêà çàâèñè îò âúçðàñòòà íà ëèöåòî è ãîäèíèòå îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Ìàêñèìàëíàòà ñòàâêà å 50% â ñëó÷àé, ÷å ëèöåòî èìà 1 60 òðèìåñå÷èÿ îñèãóðèòåëåí ñòàæ(40 ã.) Àêî ìàêñèìàëíàòà ïðîäúëæèòåëíîñò íà îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ íå å äîñòèãíàòà, ñòàâêàòà íàìàëÿâà ñ 5% íà ãîäèíà çà ðîäåíèòå ïðåäè 1 944 ã. è ñ 2.5% çà ãåíåðàöèèòå, ðîäåíè ñëåä 1 952 ã. Ïåíñèîííàòà ñòàâêà å â ìàêñèìàëåí ðàçìåð çà îïðåäåëåíè êàòåãîðèè îñèãóðåíè- ëèöà ñ òðàéíè óâðåæäàíèÿ, æåíè, ðàáîòèëè ðú÷åí òðóä è îòãëåäàëè 3 è ïîâå÷å äåöà, âîåííîèíâàëèäè è âåòåðàíè îò âîéíèòå). Ìàêñèìàëíà å ñòàâêàòà è çà ëèöà, íàâúðøèëè 65 ã. ïî âðåìå íà îòïóñêàíå íà ïåíñèÿòà. Áðîÿò ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ å ðàç÷åòåí çà 1 50 òðèìåñå÷èÿ(37.5 ã.) çà ðîäåíèòå ïðåäè 1 943 ã. è 1 60 òðèìåñå÷èÿ(40 ã.) çà ðîäåíèòå ñëåä 1 947 ã. Äîïúëíèòåëíà ñõåìà çà íàåìíè ðàáîòíèöè(ARRCO) è ðúêîâîäåí ñúñòàâ(AGIRC): Ïåíñèÿòà ñå èç÷èñëÿâà êàòî îáùèÿò áðîé ïåíñèîííè òî÷êè ñå óìíîæè ïî ñòîéíîñòòà íà åäíà òî÷êà.

ÈÐËÀÍÄÈß ÈÒÀËÈß ÊÈÏÚÐ ËÀÒÂÈß Ñîöèàëíà ïåíñèÿ(ïðåõîäíà): 223.30 EURO íà ñåäìèöà(ìàêñèìóì). Àêî ñðåäíèÿò áðîé ñåäìèöè îñèãóðèòåëåí ñòàæ â ðàìêèòå íà åäíà ãîäèíà å íàä 24, íî ïîä 48, ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà ñå íàìàëÿâà ïðîïîðöèîíàëíî íà áðîÿ íà ëèïñâàùèòå ãîäèíè. Ñîöèàëíà ïåíñèÿ(êîíêòðèáóòèâíà): 223.30 EURO íà ñåäìèöà(ìàêñèìóì). Àêî ñðåäíèÿò áðîé ñåäìèöè îñèãóðèòåëåí ñòàæ â ðàìêèòå íà åäíà ãîäèíà å ïî-ãîëÿì îò 1 0, íî ïî-ìàëúê îò 48, ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà ñå íàìàëÿâà ïðîïîðöèîíàëíî íà áðîÿ íà ëèïñâàùèòå ãîäèíè. Çà ëèöà, îñèãóðåíè ïðåäè 01.01.1996: Äîõîäè äî 40,725.00 EURO(òàâàí): 2% x n x E ×àñòè÷åí ðàçìåð çà îñèãóðåíè ñ äîõîäè äî 54,1 64.25 EURO(òàâàí x 1.33): 1.6% x n x E ×àñòè÷íà ïåíñèÿ çà îñèãóðåíè ñ äîõîäè 67,603.50 EURO(òàâàí x 1.66): 1.35% x n x E Äîõîäè äî 77 377.50 EURO(òàâàí x 1.90): 1.1% x n x E Äîõîäè íàä 77 377.50 EURO: 0.9% x n x E n= áðîé ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ(ìàêñèìóì 40 ã.). S= ðåôåðåíòåí îñèãóðèòåëåí äîõîä. Çà ëèöàòà, êîèòî äî 31.1 2.1 992 ã. èìàò 1 5 èëè ïîâå÷å ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ ñå âçåìà äîõîäúò îò ïîñëåäíèòå 5 ãîäèíè. Çà ëèöàòà, êîèòî äî 31.1 2.1 992 ã. èìàò 1 5 è ïîìàëêî ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ ñå âçåìà äîõîäúò çà ïåðèîä ìåæäó ïîñëåäíèòå 5 è ïîñëåäíèòå 1 0 ã., ïî æåëàíèå íà îñèãóðåíèÿ. Çà ëèöà, êîèòî âëèçàò â îñèãóðèòåëíàòà ñèñòåìà ñëåä 01.01.1 996 ã. ñå âçåìà äîõîäúò îò öÿëàòà îñèãóðèòåëíà êàðèåðà. Ðåôåðåíòíèÿò îñèãóðèòåëåí äîõîä íå ìîæå äà íàäâèøàâà îïðåäåëåí òàâàí, êîéòî ñå àêòóàëèçèðà âñÿêà ãîäèíà ñ èíôëàöèÿòà. Çà ëèöà, îñèãóðåíè ñëåä 01.01.1996: Çà âñÿêà ãîäèíà îñèãóðèòåëåí ñòàæ ñå íàëàãà äÿë îò 33% îò îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä. Ðàçìåðúò íà âíîñêàòà ñå ïðîìåíÿ âñÿêà ãîäèíà, â çàâèñèìîñò îò ñðåäíèÿ ðåàëåí ðúñò íà ÁÂÏ â ïîñëåäíèòå 5 ã. Ïåíñèÿòà ñå èç÷èñëÿâà êàòî ïðîèçâåäåíèåòî îò äÿëîâåòå ïî àêòþåðñêè êîåôèöèåíò, çàâèñåù îò âúçðàñòòà(ìèíèìóì 60 ã. è ìàêñèìóì 65 ã.) Áàçîâà ïåíñèÿ: 60% îò îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä, êàòî ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà ñå óâåëè÷àâà ñ 1/3, 1/6 è 1/6 çà ïúðâèÿ, âòîðèÿ è òðåòèÿ ÷ëåí îò ñåìåéñòâîòî â èçâúíòðóäîñïîñîáíà âúçðàñò.  ñëó÷àé, ÷å ïåíñèîíåðúò å îìúæåíà æåíà ñúñ çàâèñèìè äåöà, ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà ñå óâåëè÷àâà ñ 1/6 îò áàçîâàòà ïåíñèÿ çà âñÿêî äåòå, íî ïîâå÷å îò äâå äåöà. Äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ: 1.5% îò îáùèÿ ðàçìåð íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä çà öÿëàòà êàðèåðà íà îñèãóðåíèÿ. Ïåíñèÿòà çà ñòàðîñò ñå èçïëàùà 1 3 ïúòè íà ãîäèíà. Ïúðâè ñòúëá: Ïåíñèÿòà ñå èç÷èñëÿâà ïî ñëåäíàòà ôîðìóëà: P= K/ G, êúäåòî P= ãîäèøåí ðàçìåð íà ïåíñèÿòà; K= âíåñåíèòå îò îñèãóðåíèÿ îñèãóðèòåëíè âíîñêè; G= áðîé ãîäèíè, çà êîèòî ùå ñå èçïëàùà ïåíñèÿòà(àêòþåðñêè íîçè). Âòîðè ñòúëá: Ïåíñèÿòà ìîæå äà ñå èç÷èñëè ïî äâà íà÷èíà: ïðîã163

ËÈÒÂÀ ËÞÊÑÅÌÁÓÐà ÓÍÃÀÐÈß 164 – íàòðóïàíèÿò êàïèòàë â èíäèâèäóàëíèòå ñìåòêè ìîæå äà áúäå ïðåõâúðëåí â èíäèâèäóàëíàòà ñìåòêà â ïúðâè ñòúëá è ïåíñèÿòà äà ñå èç÷èñëè ïî ãîðíèÿ íà÷èí; – îñèãóðåíèÿò ìîæå äà çàêóïè ïîæèçíåí àíþèòåò îò îñèãóðèòåëíàòà êîìïàíèÿ. Ïåíñèÿòà ñå èç÷èñëÿâà ïî ñëåäíàòà ôîðìóëà: P= B+ 0,005 õ S õ K õ D+ 0.005 õ s õ k õ D+ Pr B= áàçîâà ïåíñèÿ, êîÿòî ñå îïðåäåëÿ îò äúðæàâàòà è íå ìîæå äà áúäå ïî-íèñêà îò 1 1 0% îò åêçèñòåíö ìèíèìóìà(ñúùî îïðåäåëÿí îò ïðàâèòåëñòâîòî). S= îñèãóðèòåëåí ñòàæ íà ëèöåòî, íàòðóïàí ïðåäè 1 994 ã. s= îñèãóðèòåëåí ñòàæ íà ëèöåòî, íàòðóïàí ñëåä 1 994 ã. K= èíäèâèäóàëåí êîåôèöèåíò çà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä ïðåäè 1 994 ã., êîéòî ïðåäñòàâëÿâà êðàòíîòî íà èíäèâèäóàëíèÿ îñèãóðèòåëåí äîõîä çà ïåðèîäà ïðåäè 1 994 ã. è ñðåäíàòà ðàáîòíà çàïëàòà çà ñòðàíàòà çà ñúùèÿ ïåðèîä. k= íå ìîæå äà èìà ñòîéíîñò, ïî-âèñîêà îò 5. Òîçè êîåôèöèåíò ñå èç÷èñëÿâà îò äúðæàâíèÿ îñèãóðèòåëåí ôîíä íà áàçàòà íà èíäèâèäóàëíèÿ îñèãóðèòåëåí äîõîä íà ëèöåòî. Ðàáîòíàòà çàïëàòà, îò êîÿòî ñå èç÷èñëÿâà íàïðàâåíàòà îñèãóðèòåëíà âíîñêà ñå ðàçäåëÿ íà ñðåäíèÿ îñèãóðèòåëåí äîõîä çà ñòðàíàòà è ñðåäíèÿ çà öåëèÿ ïåðèîä îò 1 994 ã. D= ñðåäåí îñèãóðèòåëåí äîõîä çà ñòðàíàòà. Êîåôèöèåíò 0.005: 0.5% îò ñðåäíàòà ðàáîòíà çàïëàòà çà ñòðàíàòà ñå äîáàâÿ êúì ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà âúâ âñÿêà ñëåäâàùà ãîäèíà. Pr= Äîáàâêà êúì ïåíñèÿòà, êîÿòî ñå ïîëàãà ñàìî íà òåçè, ÷èèòî îñèãóðèòåëåí ñòàæ å íàä 30 ã.- 3% îò áàçîâàòà ïåíñèÿ çà âñÿêà ïúëíà ãîäèíà îñèãóðèòåëåí ñòàæ íàä 30 ã. Çà òåçè, êîèòî íå îòãîâàðÿò íà èçèñêâàíèÿòà çà ïîëó÷àâàíå íà ïúëíà ïåíñèÿ ñå ïðèëàãà ñúùàòà ôîðìóëà, íî åëåìåíòúò"áàçîâà ïåíñèÿ- Â" ñå íàìàëÿâà ïðîïîðöèîíàëíî. Çà ëèöàòà, êîèòî ñà îñèãóðåíè è âúâ âòîðèÿ ñòúëá, äîïúëíèòåëíàòà ÷àñò îò ôîðìóëàòà ñå íàìàëÿâà ñúñ ñúîòíîøåíèåòî ìåæäó îñèãóðèòåëíàòà âíîñêà çà äúðæàâíîòî è îñèãóðèòåëíàòà âíîñêà çà ÷àñòíîòî ïåíñèîííî îñèãóðÿâàíå. Ïåíñèÿòà ñå ñúñòîè îò äâå ÷àñòè: áàçîâà, çàâèñåùà îò áðîÿ ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ, è äîïúëíèòåëíà, çàâèñåùà îò îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä. Áàçîâàòà ÷àñò å ðàâíà íà 365.74 euro íà ìåñåö çà 40 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Äîïúëíèòåëíàòà ÷àñò ñå èç÷èñëÿâà êàòî 1.85% îò îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä. Àêî ëèöåòî ñå ðàáîòè è ñëåä 55-ãîäèøíà âúçðàñò, ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà ñå óâåëè÷àâà ñ 0.01% çà âñÿêà ãîäèíà òðóäîâà äåéíîñòè.  êðàÿ íà âñÿêà ãîäèíà ñå ïðàâè åäíîêðàòíà äîáàâêà êúì ïåíñèÿòà- ˆ 598.32 â ñëó÷àé íà 40 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Äîáàâêàòà ñå íàìàëÿâà ïðîïîðöèîíàëíî, àêî ëèöåòî èìà ñòàæ ïîä 40 ã. Ïúðâè ñòúëá: Ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà çàâèñè îò áðîÿ ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ è ñå èç÷èñëÿâà êàòî ïðîöåíò îò ñðåäíèÿ ìåñå÷åí äîõîä çà ïåðèîäà ñëåä 1 988 ã.: 33% çà ïúðâèòå 1 0 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ+ 2% çà âñÿêà ãîäèíà îñèãóðèòåëåí ñòàæ îò 1 1 äî 25 ã.+ 1% çà âñÿêà ãîäèíà îñèãóðèòåëåí ñòàæ îò 26 äî 36 ã.+ 1.5% çà âñÿêà ãîäèíà îñèãóðèòåëåí ñòàæ ñëåä 36 ã. Îñèãóðåíîòî ëèöå èìà ïðàâî íà 75% îò ïåíñèÿòà, àêî òîé/òÿ ó÷àñòâà âúâ âòîðè ñòúëá(÷àñòíà ïåíñèÿ). Âòîðè ñòúëá: Ïåíñèÿòà ìîæå äà áúäå ïîæèçíåí èëè ñðî÷åí àíþèòåò èëè åäíîêðàòíà ñóìà.

ÌÀËÒÀ ÕÎËÀÍÄÈß ÀÂÑÒÐÈß ÏÎËØÀ Ïåíñèÿòà ñå èç÷èñëÿâà ïî ñëåäíàòà ôîðìóëà: (1) Çà ëèöà, ðîäåíè ïðåäè 1 962 ã.: N 1 /1 0+ N 2 /20(*) x 1/50 x 2/3 x PI, êúäåòî: N 1 = áðîÿò íà ñåäìèöèòå îñèãóðèòåëåí ñòàæ â ïîñëåäíèòå 1 0 ã. N 2 = áðîé íà ñåäìèöèòå îñèãóðèòåëåí ñòàæ â 20-òå íàé-äîáðè ãîäèíè ñëåä íàâúðøâàíå íà 1 9-ãîäèøíà âúçðàñò. PI= îñèãóðèòåëíèÿò äîõîä- íåòíàòà ðàáîòíà çàïëàòà çà 3-òå íàé-äîáðè ãîäèíè îò ïîñëåäíèòå 1 0 ã., íàìàëåíà ñ ïðîìÿíàòà ñ èçäðúæêàòà íà æèâîòà(èíôëàöèÿòà) *Çà ëèöà, ðîäåíè ìåæäó 01.01.1 952 ã. è 31.1 2.1 961 ã. – 25 (2) Çà ëèöà, ðîäåíè ñëåä 1.1.1 962: N x 1/50 x 2/3 x PI, êúäåòî: N= íàé-ãîëåìèÿò áðîé ñåäìèöè îñèãóðèòåëåí ñòàæ çà ãîäèíà â ïîñëåäíèòå 40 ã. ñëåä íàâúðøâàíå íà 1 8-ãîäèøíà âúçðàñò(ìàêñèìóì 50, ìèíèìóì 1 5). PI= îñèãóðèòåëåí äîõîä- ñðåäíàòà ðàáîòíà çàïëàòà çà 1 0-òå íàéäîáðè ãîäèíè â ïîñëåäíèòå 40 ã. ïðåäè ïåíñèîíèðàíå. Ïåíñèÿòà å ôèêñèðàíà ñóìà, çàâèñåùà îò ñåìåéíîòî ïîëîæåíèå: – çà ñàìî ëèöå: 984.68 EUR íà ìåñåö – çà ëèöà, ñúïðóçè/ñúæèòåëñòâàùè, è äâàìàòà íàä 65 ã.: 673.84 EUR íà ìåñåö íà ëèöå; – çà ïåíñèîíåðè, ÷èèòî ñúïðóã/ ïàðòíüîð å ïîä 65 ã.: 984.86 EUR íà ìåñåö, àêî ïåíñèÿòà å îòïóñíàòà ïðåäè 01.02.1 994 ã. è 673.84 EUR íà ìåñåö, àêî ïåíñèÿòà å îòïóñíàòà ñëåä 01.02.1 994 ã. Ïúëíà ïåíñèÿ ñå ïîëàãà ñëåä 50 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Çà âñÿêà ãîäèíà ïî-ìàëêî ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà ñå íàìàëÿâà ñ 2%. Çà ëèöà, êîèòî íå ñà íàâúðøèëè 50 ã. íà 01.01.2005 ã.: Ïåíñèÿòà ñå îïðåäåëÿ ïî ôîðìóëàòà: 1.78% îò îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä çà íàé-äîáðèòå 1 8 ã. îò öåëèÿ îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Ïåðèîäúò ùå ñå óâåëè÷àâà ñúñ 1 22 ìåñåöà íà ãîäèíà äî äîñòèãàíå íà 40 ã. ïðåç 2028 ã. Çà ëèöà, êîèòî íå ñà íàâúðøèëè 50 ã. íà 01.01.2005 ã.: Ïåíñèÿòà ñå èç÷èñëÿâà ïî ôîðìóëàòà: 1.88% îò îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä çà íàé-äîáðèòå 1 8 ã. îò öåëèÿ îñèãóðèòåëåí ñòàæ(40 ã. ïðåç 2028 ã.). Ïðåç 2009 ã. ïðîöåíòúò ùå íàìàëåå äî 1.78%. Âàæè èçèñêâàíåòî, ÷å ïåíñèèòå, îòïóñíàòè ïðåäè 01.01.2004 ã. òðÿáâà äà áúäàò íå ïî-ìàëêè ñ íå ïîâå÷å îò 5% îò ïåíñèèòå, îòïóñíàòè ïðè íîâîòî çàêîíîäàòåëñòâî. Ïðåç 2024 ã. äîïóñòèìàòà ðàçëèêà ùå ñå óâåëè÷è íà 1 0%. Ïåíñèèòå ñå èçïëàùàò 1 4 ïúòè â ðàìêèòå íà ãîäèíà. Çà ëèöà, ðîäåíè ïðåäè 01.01.1949 ã.: Ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà ñå èç÷èñëÿâà ïî ñëåäíàòà ôîðìóëàòà: E= kb x(wpw x os x 1.3%+ wpw x on x 0.7%+ 24%), êúäåòî: kb= áàçîâ ðàçìåð, ðàâåí íà ñðåäíàòà ðàáîòíà çàïëàòà ìèíóñ îñèãóðèòåëíèòå âíîñêè çà ïðåäõîäíàòà êàëåíäàðíà ãîäèíà(ðåôåðåíòíà ðàáîòíà çàïëàòà). wpw= èíäèâèäóàëåí êîåôèöèåíò, ðàâåí íà ñúîòíîøåíèåòî ìåæäó èíäèâèäóàëíàòà ðåôåðåíòíà ðàáîòíà çàïëàòà âúðõó íàöèîíàëíàòà ðåôåðåíòíà ðàáîòíà çàïëàòà. Èíäèâèäóàëíàòà ðåôåðåíòíà ðàáîòíà çàïëàòà ñå îïðåäåëÿ íà áàçà 1 0-òå íàé-äîáðè ïîñëåäîâàòåëíè ãîäèíè îò ïîñëåäíèòå 20 ã. ïðåäè ïåíñèîíèðàíå; èëè 20-òå íàé-äîáðè çà âðåìåòî íà öåëèÿ îñèãóðèòåëåí ñòàæ. os= áðîé ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ; 165

ÏÎÐÒÓÃÀËÈß ÐÓÌÚÍÈß ÔÈÍËÀÍÄÈß ÑËÎÂÅÍÈß 166 on= áðîé ãîäèíè, ïðåç êîèòî ëèöåòî íå ñå å îñèãóðÿâàëî. Çà ëèöà, ðîäåíè ñëåä 01.01.1949 ã.: Ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà ñå èç÷èñëÿâà, êàòî îáùàòà ñóìà, íàòðóïàíà â èíäèâèäóàëíàòà ñìåòêà íà îñèãóðåíèÿ ñå ðàçäåëÿ íà ñðåäíàòà ïðîäúëæèòåëíîñò íà æèâîòà çà âúçðàñòîâàòà ãðóïà íà ïåíñèîíåðà. Çà ëèöà, îñèãóðåíè ñëåä 01.01.2002 ã.: Ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà çà ëèöàòà ñ îñèãóðèòåëåí ñòàæ äî 20 ã. ñå èç÷èñëÿâà ïî ñëåäíàòà ôîðìóëà: 2% õ(áðîé ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ) õ (îñèãóðèòåëåí äîõîä). Àêî ëèöåòî èìà îñèãóðèòåëåí ñòàæ íàä 20 ã., âñÿêà ãîäèíà íîñè 2.3%, íî ñàìî çà îñèãóðåíè ëèöà ñ ïî-íèñêè äîõîäè. Îñèãóðèòåëíèÿò äîõîä ñå èç÷èñëÿâà êàòî ñðåäíàòà ðàáîòíà çàïëàòà çà ïîñëåäíèòå 40 ã., óìíîæåíà ïî 1 4. Çà ëèöà, îñèãóðåíè ïðåäè 31.12.2001 ã. è ÷èÿòî ïåíñèÿ ùå ñå èçïëàùà ñëåä 01.07.2012 ã.: Ìåñå÷íèÿò ðàçìåð ùå ñå êîðèãèðà ñ ò.íàð."ôàêòîð çà ôèíàíñîâà óñòîé÷èâîñò". Òîé ïðåäñòàâëÿâà ñúîòíîøåíèåòî ìåæäó ñðåäíàòà ïðîäúëæèòåëíîñò íà æèâîòà ïðåç 2006 ã. è òàçè ïðåç ãîäèíàòà, ïðåäøåñòâàùà îòïóñêàíåòî íà ïåíñèÿòà. Ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà ñå îïðåäåëÿ ïî ò.íàð. òî÷êîâà OAP= AAS x PPV, êúäåòî: OAP= Ïåíñèÿ çà ñòàðîñò AAS= Ñðåäíîãîäèøíà ñòîéíîñò= A AS/FCP AS= Ãîäèøíà ñòîéíîñò= A NP/1 2 FCP= Áðîé ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ NP= Ìåñå÷åí áðîé òî÷êè= RE/AGW RE= Îñèãóðèòåëåí äîõîä AGW= Ìåñå÷íà áðóòíà ðàáîòíà çàïëàòà PPV= Ñòîéíîñò íà ïåíñèîííàòà òî÷êà= 1 62 EUR ñèñòåìà: Íàöèîíàëíà ïåíñèÿ: Òÿ å ñ ôèêñèðàí ðàçìåð ìåæäó 495.35 EUR è 558.46 EUR íà ìåñåö â çàâèñèìîñò îò ñåìåéíîòî ïîëîæåíèå è îáùèíàòà, â êîÿòî ëèöåòî æèâåå. Àêî ïåíñèîíåðúò å æèâÿë ïîä 40 ã. â ñòðàíàòà, íåãîâàòà ïåíñèÿ ñå íàìàëÿâà ïðîïðöèîíàëíî(1 ã.= 1/40 îò ïåíñèÿòà). Àêî òîé ïîëó÷àâà è êîíòðèáóòèâíàòà çàäúëæèòåëíà ïåíñèÿ, ðàçìåðúò íà íàöèîíàëíàòà ïåíñèÿ ñå íàìàëÿâà ñ 50%. Íàìàëåíèåòî íå ñå îòíàñÿ çà ëèöà, êîèòî ñà ïîëó÷èëè ñâîÿòà çàäúëæèòåëíà êîíòðèáóòèâíà ïåíñèÿ ñëåä íàâúðøâàíå íà 63-ãîäèøíà âúçðàñò. Çàäúëæèòåëíà êîíòðèáóòèâíà ïåíñèÿ: Òÿ ñå èç÷èñëÿâà êàòî ãîäèøíèÿò îñèãóðèòåëåí äîõîä çà ñúîòâåòíàòà ãîäèíà ñå óìíîæè ïî îïðåäåëåí êîåôèöèåíò. Ñðåäíèÿò îñèãóðèòåëåí äîõîä çà ãîäèíèòå ìåæäó 1 8 è 52-ãîäèøíà âúçðàñò ïî 1.5%, çà ãîäèíèòå ìåæäó 53 è 62 ã.- 1.9%, çà ãîäèíèòå ìåæäó 63 è 68 ã.- 4.5%. Çà ïåðèîäè, çà÷èòàùè ñå çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ áåç äà ñå ïðàâÿò âíîñêè ñå ïîëàãàò 1.5%. Ïåíñèÿòà ñå èç÷èñëÿâà ïî ðàçëè÷åí íà÷èí çà ìúæåòå è æåíèòå: Ìúæå: 35% îò ñðåäíèÿ îñèãóðèòåëåí äîõîä çà 1 8 ïîñëåäîâàòåëíè ãîäèíè ñëåä 1 970 ã. çà ïúðâèòå 1 5 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Âñÿêà ñëåäâàùà ãîäèíà îñèãóðèòåëåí ñòàæ äàâà 1.5% äî äîñòèãàíå íà 72.5% îò îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä ïðè 40 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Æåíè: 38% îò ñðåäíèÿ îñèãóðèòåëåí äîõîä çà 1 8 ïîñëåäîâàòåëíè ãîäèíè ñëåä 1 970 ã. è 1.5% çà âñÿêà ãîäèíà îñèãóðèòåëåí ñòàæ ñëåä 1 5 äî äîñòèãàíå íà 72.5% ïðè 38 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ.

Ïåíñèîíåðèòå èìàò ïðàâî íà åäíîêðàòíî ïëàùàíå â êðàÿ íà ãîäèíàòà, ÷èèòî ðàçìåð ñå îïðåäåëÿ â çàâèñèìîñò îò ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà- õîðàòà ñ ïî-íèñêè ïåíñèè ïîëó÷àâàò ïî-ãîëÿìà äîáàâêà. ÑËÎÂÀÊÈß Ïúðâè ñòúëá: Ïåíñèÿòà çà ñòàðîñò ñå èç÷èñëÿâà ïî ñëåäíèÿ íà÷èí: APEP x PPI x CPV, êúäåòî: APEP= Ñðåäíà èíäèâèäóàëíà ïåíñèîííà òî÷êà, èç÷èñëåíà êàòî ñúîòíîøåíèåòî ìåæäó ïðîèçâåäåíèåòî îò âñè÷êè ïåíñèîííè òî÷êè â ðàìêèòå îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ è áðîÿ ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Òî÷êàòà ñå èç÷èñëÿâà êàòî ñúîòíîøåíèåòî ìåæäó áðóòíèÿ îñèãóðèòåëåí äîõîä íà ëèöåòî è íàöèîíàëíà ñðåäíà ðàáîòíà çàïëàòà. Ìàêñèìàëíèÿò ðàçìåð íà òî÷êàòà å 3, íî ñàìî çà 2008 ã. – 2.51. PPI= Áðîé ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ. CPV= Íàñòîÿùà ïåíñèîííà ñòîéíîñò= 1.25% íàöèîíàëíàòà ñðåäíà ðàáîòíà çàïëàòà çà ãîäèíàòà ïðåäè îòïóñêàíå íà ïåíñèÿòà. Âòîðè ñòúëá: Ïåíñèÿòà ñå îïðåäåëÿ êàòî ïîæèçíåí/ñðî÷åí àíþèòåò. ØÂÅÖÈß Äúðæàâíà êîíòðèáóòèâíà ïåíñèÿ: Ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà ñå èç÷èñëÿâà êàòî ñúîòíîøåíèå ìåæäó ñóìàòà îò íàòðóïàíèòå ïåíñèîííè ïðàâà è äåìîãðàôñêè êîåôèöèåíò, çàâèñåù îò ñðåäíàòà ïðîäúëæèòåëíîñò íà æèâîòà íà âúçðàñòîâàòà êîõîðòà íà ïåíñèîíåðà, âúçðàñòòà íà ïåíñèîíèðàíå è íîðìàòà íà ïðîãíîçíîòî óâåëè÷åíèå íà ðàáîòíèòå çàïëàòè. Ïåíñèÿ îò ñõåìà"Ïðåìèóì": Ïåíñèÿòà ïðåäñòàâëÿâà ïîæèçíåí àíþèòåò Ãàðàíòèðàíà ïåíñèÿ: Ïúëíà ïåíñèÿ ñå ïîëàãà ñëåä 40 ã. ïðåñòîé â ñòðàíàòà. Òÿ å ñ ôèêñèðàí ðàçìåð îò 9,264 EUR çà ëèöå, æèâååùî ñàìî è 8,264 EUR çà ëèöå, êîåòî æèâåå ñ ïàðòíüîð/ñúïðóã. Âñÿêà ãîäèíà ïðåñòîé ïî-ìàëúê îò 40 ã., íàìàëÿâà ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà ñ 1/40. ÂÅËÈÊÎÁÐÈÒÀÍÈß Áàçîâà ïåíñèÿ: Ðàçìåðúò å ôèñêèðàí è åäèí è ñúù çà âñè÷êè- 1 1 8 EUR íà ñåäìèöà, íàìàëÿâà ñå ïðîïîðöèîíàëíî, çà âñåêè îñèãóðèòåëåí ïåðèîä, êîéòî íå äîñòèãà çà ïîëó÷àâàíå íà ïúëåí ðàçìåð. Ïåíñèÿ çà ïîñòåïåííî ïåíñèîíèðàíå: Ðàçìåðúò å ôèêñèðàí è åäèí è ñúù çà âñè÷êè- 0.1 6 EUR íà ñåäìèöà çà âñåêè 1 1 EUR îñèãóðèòåëåí äîõîä(ìúæå) èëè 1 3 EUR(æåíè). Äúðæàâíà êîíòðèáóòèâíà ïåíñèÿ: Ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà ñå ïîëó÷àâà, êàòî ðàçìåðúò íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä ñå óìíîæè ïî êîåôèöèåíò îò 1.25% íà ãîäèíà. Çà ëèöà, êîèòî ñà äîñòèãíàëè ïåíñèîííà âúçðàñò ñëåä 06.04.2000 ã., êîåôèöèåíòúò å 1.00% íà ãîäèíà. Êàòî îñèãóðèòåëåí äîõîä ñå âçåìà ðàçëèêàòà ìåæäó äîõîäà, âúðõó êîéòî íå ñå äúëæàò îñèãóðèòåëíè âíîñêè(íèñúê äîõîäåí ëèìèò) è àêòóàëíèÿ îñèãóðèòåëåí äîõîä çà ïåðèîäà 1 978–2002 ã. Âòîðà äúðæàâíà ïåíñèÿ: Ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà ñå èç÷èñëÿâà ïî ñúùèÿ íà÷èí êàòî äúðæàâíàòà êîíòðèáóòèâíà ïåíñèÿ, íî ñå îò÷èòà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä çà ãîäèíèòå ñëåä 2002 ã. Îò àïðèë 201 0 ã. ùå ñå èçïîëçâàò ñëåäíèòå êîåôèöèåíòè: (1) 2.0% íà ãîäèíà çà îñèãóðèòåëåí äîõîä íàä äîõîäà, çà êîéòî íå ñå äúëæàò îñèãóðèòåëíè âíîñêè è ïðàãà íà íèñêèòå äîõîäè. (2) 0.5% íà ãîäèíà çà îñèãóðèòåëåí äîõîä íàä ïðàãà íà íèñêèòå äîõîäè è ðàçëèêàòà: 3 ïúòè ïðàãà íà íèñêèòå äîõîäè ìèíóñ 2 ïúòè íèñêèÿ äîõîäåí ëèìèò (3) 1.0% íà ãîäèíà çà îñèãóðèòåëåí äîõîä, ïî-âèñîê îò ðàçëèêàòà ìåæäó 3 ïúòè ïðàãà íà íèñêèòå äîõîäè è 2 ïúòè äîõîäíèÿ ëèìèò, è ãîðíèÿ äîõîäåí ëèìèò(òàâàí) 167

ÄÚÐÆÀÂÀ ÁÅËÃÈß ÁÚËÃÀÐÈß ×ÅÕÈß ÄÀÍÈß ÃÅÐÌÀÍÈß ÅÑÒÎÍÈß ÃÚÐÖÈß ÈÑÏÀÍÈß ÔÐÀÍÖÈß ÈÐËÀÍÄÈß ÈÒÀËÈß ÊÈÏÚÐ 168 ÎÑÚÂÐÅÌÅÍßÂÀÍÅ ÍÀ ÏÅÍÑÈÈÒÅ Àâòîìàòè÷íà èíäåêñàöèÿ ñ 2%, â ñëó÷àé, ÷å èíôëàöèÿòà íàäâèøè 2% ñïðÿìî ïîñëåäíèÿ ïåðèîä íà èíäåêñàöèÿ. Ñëåä 1 999 ã. ñòàðòèðà àäàïòàöèÿ(îñúâðåìåíÿâàíå) íà ïåíñèèòå íà íàéâúçðàñòíèòå- ñ 2% óâåëè÷åíèå íà ãîäèíà èëè ÷ðåç åäíîêðàòíè ïëàùàíèÿ. Ïåíñèèòå ñå îñúâðåìåíÿâàò åæåãîäíî îò 1 þëè ñ ïðîöåíò, ðàâåí íà ñóìàòà îò 50% îò èíôëàöèÿòà è 50% îò ðúñòà íà ñðåäíèÿ îñèãóðèòåëåí äîõîä çà ïðåäõîäíàòà ãîäèíà. Ïåíñèèòå ñå îñúâðåìåíÿâàò åæåãîäíî îò 1 ÿíóàðè íà âñÿêà ãîäèíà ñ ïîíå 1 00% îò èíôëàöèÿòà è 1/3 îò íàðàñòâàíåòî íà ðåàëíèòå çàïëàòè. Äîïúëíèòåëíè óâåëè÷åíèÿ ñå ïðåäâèæäàò ïðè èíôëàöèÿ íàä 1 0%. Ñúîòíîøåíèÿòà ìåæäó"ñòàðèòå" è íîâîîòïóñíàòèòå ïåíñèè ñå çàïàçâà ÷ðåç àêòóàëèçàöèÿ íà ò.íàð."ëè÷íà áàçà çà îöåíêà"(personal assessment base). Ñîöèàëíà ïåíñèÿ: Îñúâðåìåíÿâàíåòî ñå ïðàâè åæåãîäíî â çàâèñèìîñò îò äèíàìèêàòà íà çàïëàòèòå. Äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ: Îñúâðåìåíÿâà ñå, àêî èìà äîñòàòú÷íî ñðåäñòâà. Ïåíñèèòå ñå îñúâðåìåíÿâàò åæåãîäíî îò 1 þëè ÷ðåç ïðåèç÷èñëÿâàíå íà îñíîâàòà íà ò.íàð."íîâà ïåíñèîííà ñòîéíîñò"(new pension value). Ïåíñèîííàòà ñòîéíîñò ñå àêòóàëèçèðà â çàâèñèìîñò îò äèíàìèêàòà íà çàïëàòèòå îò ïðåäõîäíàòà êàëåíäàðíà ãîäèíà. Îò 2006 ã. ñå îò÷èòà è äèíàìèêàòà íà îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä è ò.íàð."ôàêòîð çà óñòîé÷èâîñò"- ïðîìÿíàòà â ïåíñèîííîîñèãóðèòåëíàòà âíîñêà, ñúîòíîøåíèåòî"ïåíñèîíåðè/îñèãóðåíè". Çà ïúðâè ïúò ïðåç 2005 ã. â îñúâðåìåíÿâàíåòî íà ïåíñèèòå ñå âêëþ÷âà è ò.íàð."äåìîãðàôñêè ôàêòîð": ñúîòíîøåíèå ïåíñèîíåðè/çàäúëæèòåëíî îñèãóðåíè. Ïúðâè ñòúëá: Ïåíñèèòå ñå èíäåêñèðàò åæåãîäíî îò 1 àïðèë. Èíäåêñúò ñå îïðåäåëÿ êàòî ñóìàòà îò 20% îò èíôëàöèÿòà è 80% îò ðúñòà íà ïðèõîäèòå îò îñèãóðèòåëíè âíîñêè îò ò.íàð."ñîöèàëåí äàíúê". Âòîðè ñòúëá: Ïåíñèèòå ñå èç÷èñëÿâàò êàòî ïîæèçíåíè àíþèòåòè è íÿìà îñúâðåìåíÿâàíå. Íÿìà ôèêñèðàí ìåõàíèçúì è îñúâðåìåíÿâàíåòî çàâèñè îò ïîëèòèêàòà íà äîõîäèòå íà ïðàâèòåëñòâîòî. Ïåíñèèòå ñå îñúâðåìåíÿâàò àâòîìàòè÷íî â íà÷àëîòî íà ãîäèíàòà ñ ïðîãíîçèðàíèÿ èíäåêñ íà ïîòðåáèòåëñêèòå öåíè. Ïåíñèèòå ñå èíäåêñèðàò åæåãîäíî ñ ïðîãíîçíèÿ èíäåêñ íà ïîòðåáèòåëñêèòå öåíè, îò êîéòî ñå èçêëþ÷âàò öåíèòå íà òþòþíà. Ïåíñèèòå ñå îñúâðåìåíÿâàò âåäíúæ ãîäèøíî. Ïåíñèèòå ñå îñúâðåìåíÿâàò âåäíúæ ãîäèøíî â çàâèñèìîñò îò ïðîìÿíàòà â èçäðúæêàòà íà æèâîòà: Çà ïåíñèè äî ïåò ïúòè ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ: ñúñ 1 00%. Çà ïåíñèè ìåæäó øåñò è ñåäåì ïúòè ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ: ñ 75%. Çà ïåíñèè, íàäâèøàâàùè îñåì ïúòè ðàçìåðà íà ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ: íÿìà îñúâðåìåíÿâàíå. Áàçîâèòå îñèãóðèòåëíè äîõîäè ñå óâåëè÷àâàò âñÿêà ãîäèíà â çàâèñèìîñò îò ãîäèøíîòî èçñëåäâàíå íà çàïëàòèòå.

ËÀÒÂÈß ËÈÒÂÀ ËÞÊÑÅÌÁÓÐà ÓÍÃÀÐÈß ÌÀËÒÀ ÕÎËÀÍÄÈß ÀÂÑÒÐÈß ÏÎËØÀ Áàçîâèòå ïåíñèè ñå îñúâðåìåíÿâàò åæåãîäíî â íà÷àëîòî íà ãîäèíàòà ñ ïðîöåíòà íà óâåëè÷åíèå íà áàçîâèòå îñèãóðèòåëíè äîõîäè. Äîïúëíèòåëíèòå ïåíñèè ñå îñúâðåìåíÿâàò â ñúùèÿ äåí â çàâèñèìîñò îò èíäåêñà çà íàðàñòâàíå íà èçäðúæêàòà íà æèâîòà(âòîðîòî ïîëóãîäèå íà ìèíàëàòà ãîäèíà ñïðÿìî âòîðîòî ïîëóãîäèå íà ïî-ìèíàëàòà ãîäèíà). Ïåíñèèòå ñå îñúâðåìåíÿâàò âñÿêà ãîäèíà è îò 1 þëè ñ èíôëàöèÿòà çà ïúðâîòî ïîëóãîäèå íà ãîäèíàòà ñïðÿìî âòîðîòî ïîëóãîäèå íà ïðåäõîäíàòà ãîäèíà, àêî òÿ å íàä 1%. Ïåíñèèòå ñå îñúâðåìåíÿâàò åæåãîäíî â çàâèñèìîñò îò íàðàñòâàíåòî íà öåíîâîòî ðàâíèùå è îñèãóðèòåëíèòå äîõîäè. Îñúâðåìåíÿâàíåòî çàâèñè îò ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà: Ïåíñèèòå, êîèòî íå íàäâèøàâàò òðè ïúòè ðàçìåðà íà áàçàòà çà îïðåäåëÿíå íà ñîöèàëíèòå ïîìîùè ñå îñúâðåìåíÿâàò îò 1 àïðèë ñ èíôëàöèÿòà è îò 1 îêòîìâðè ñ èíôëàöèÿòà è 50% îò ðúñòà íà ðåàëíèòå çàïëàòè. Ïåíñèèòå, êîèòî íàäâèøàâàò òðè ïúòè ðàçìåðà íà áàçàòà çà îïðåäåëÿíå íà ñîöèàëíèòå ïîìîùè ñå îñúâðåìåíÿâàò îò 1 îêòîìâðè ñ èíôëàöèÿòà. Ïåíñèèòå, êîèòî íàäâèøàâàò ïåò ïúòè ðàçìåðà íà áàçàòà çà îïðåäåëÿíå ðàçìåðà íà ñîöèàëíèòå ïîìîùè íå ñå îñúâðåìåíÿâàò. Áàçîâàòà è äîïúëâàùàòà ÷àñò îò ïåíñèèòå ñå îñúâðåìåíÿâà ñ ðåøåíèå íà ïðàâèòåëñòâîòî. Äîïúëâàùàòà ÷àñò îò ïåíñèÿòà ñå îñúâðåìåíÿâà â çàâèñèìîñò îò äèíàìèêàòà íà ñðåäíèÿ îñèãóðèòåëåí äîõîä. Ïåíñèèòå ñå îñúâðåìåíÿâàò ïî àâòîìàòè÷åí ìåõàíèçúì ñ ïðîöåíòà íà èíôëàöèÿòà âñåêè ïúò, êîãàòî òÿ íàäâèøè 2.5%. Ïúðâè ñòúëá: Ïåíñèèòå ñå îñúâðåìåíÿâàò åæåãîäíî îò 1 ÿíóàðè ñ 50% îò ïðîãíîçíèÿ ðàçìåð íà èíôëàöèÿòà è 50% îò ïðîãíîçíèÿ ðàçìåð íà íåòíèòå äîõîäè îò òðóäîâà äåéíîñò. Ïðè íåîáõîäèìîñò, êîðåêöèèòå ñå ïðàâÿò ïðåç íîåìâðè. Âòîðè ñòúëá: Ïåíñèèòå ñå îñúâðåìåíÿâàò ïî ðåøåíèå íà ïåíñèîííèÿ ôîíä â çàâèñèìîñò îò àêòþåðñêèòå îöåíêè. Çà ðîäåíè ïðåäè 1 ÿíóàðè 1962 ã.: Ïåíñèèòå ñå îñúâðåìåíÿâàò ñ ïî-ãîëÿìîòî îò: èíôëàöèÿòà èëè ðúñòà íà çàïëàòèòå çà ïðîôåñèÿòà, êîÿòî å óïðàæíÿâàë ïåíñèîíåðúò. Çà ðîäåíèòå ñëåä 1 ÿíóàðè 1962 ã.: Ïåíñèèòå ñå îñúâðåìåíÿâàò ñ ïðîöåíò, ðàâåí íà ñóìàòà îò 70% îò ðúñòà íà ñðåäíàòà ðàáîòíà çàïëàòà çà ñòðàíàòà è 30% îò èíôëàöèÿòà. Ïåíñèèòå ñå îñúâðåìåíÿâàò îò 1 ÿíóàðè è îò 1 þëè â çàâèñèìîñò îò ïðîöåíòà íà íàðàñòâàíå íà ðàáîòíèòå çàïëàòè. Ïåíñèèòå ñå îñúâðåìåíÿâàò îò 1 ÿíóàðè(çà ïúðâè ïúò ïî âðåìå íà âòîðàòà ãîäèíà ñëåä ïåíñèîíèðàíå) ñ ïðîöåíò, îïðåäåëåí îò ïðàâèòåëñòâîòî. Äîïúëíèòåëíî ñå ïðàâè åäíîêðàòíî ïëàùàíå â çàâèñèìîñò îò ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà, êàòî ïåíñèîíåðèòå ñ ïî-íèñêè ïåíñèè ïîëó÷àâàò ïîâå÷å. Ïåíñèèòå ñå îñúâðåìåíÿâàò îò 1 ìàðò, àêî èíôëàöèÿòà å íàä 5% â ñðàâíåíèå ñ ïðåäõîäíàòà ãîäèíà. 169

ÏÎÐÒÓÃÀËÈß ÐÓÌÚÍÈß ÔÈÍËÀÍÄÈß ÑËÎÂÅÍÈß ÑËÎÂÀÊÈß ØÂÅÖÈß ÂÅËÈÊÎÁÐÈÒÀÍÈß Ïåíñèèòå ñå îñúâðåìåíÿâàò âåäíúæ ãîäèøíî ïðè îò÷èòàíå íà ðåàëíèÿ ðúñò íà ÁÂÏ è èíôëàöèÿòà ñúñ ñïåöèàëíè ïî-áëàãîïðèÿòíè ïðàâèëà çà ïîëó÷àâàùèòå ïî-íèñêè ïåíñèè. Ñ áþäæåòà íà äúðæàâíîòî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå åæåãîäíî ñå ôèêñèðà ò.íàð."ñòîéíîñò íà ïåíñèîííàòà òî÷êà"(Pension Point Value). Íîâàòà ñòîéíîñò íà ïåíñèîííàòà òî÷êà òðÿáâà äà áúäå óâåëè÷åíà ïîíå ñ ïðîãíîçíèÿ ðàçìåð íà èíôëàöèÿòà çà ñëåäâàùàòà êàëåíäàðíà ãîäèíà.  ðàìêèòå íà ãîäèíàòà ñòîéíîñòòà íà ïåíñèîííàòà òî÷êà ìîæå äà áúäå àêòóàëèçèðàíà. Âúïðåêè òîâà, ñòîéíîñòòà íà ïåíñèîííàòà òî÷êà íå ìîæå äà áúäå ïîíèñêà îò 37.5% îò ïðîãíîçíàòà ñðåäíà áðóòíà ðàáîòíà çàïëàòà è ïîâèñîêà îò 50% îò ïðîãíîçíàòà ñðåäíà áðóòíà ðàáîòíà çàïëàòà. Ñòîéíîñòòà íà ïåíñèîííàòà òî÷êà å åäíà è ñúùà çà âñè÷êè âèäîâå ïåíñèè. Íàöèîíàëíà ïåíñèÿ: Åæåãîäíî, â çàâèñèìîñò îò èíôëàöèÿòà Çàêîíîóñòàíîâåíà êîíòðèáóòèâíà ïåíñèÿ: Ïåíñèèòå ñå îñúâðåìåíÿâàò åæåãîäíî ñ èíäåêñ çà êîíòðèáóòèâíèòå ïåíñèè, ñ÷èòàíî îò 1 ÿíóàðè. Èíäåêñúò ñúäúðæà 80% îò èíôëàöèÿòà è 20% îò ïðîìÿíàòà â ðàáîòíèòå çàïëàòè. Ïåíñèèòå ñå îñúâðåìåíÿâàò äâóêðàòíî â ðàìêèòå íà ãîäèíàòà(îò ôåâðóàðè è îò íîåìâðè) â çàâèñèìîñò îò äèíàìèêàòà íà ðàáîòíèòå çàïëàòè. Ïåíñèèòå ñå îñúâðåìåíÿâàò åæåãîäíî îò 1 ÿíóàðè â çàâèñèìîñò îò äèíàìèêàòà íà ñðåäíàòà áðóòíà ðàáîòíà çàïëàòà(òðåòî òðèìåñå÷èå íà ïðåäõîäíàòà ãîäèíà ñïðÿìî òðåòî òðèìåñå÷èå íà ïî-ïðåäèøíàòà ãîäèíà). Îáåçùåòåíèÿòà ñå îñúâðåìåíÿâàò îò 1 þëè â çàâèñèìîñò îò èíôëàöèÿòà è äèíàìèêàòà íà ñðåäíàòà ðàáîòíà çàïëàòà. Ãàðàíòèðàíèòå ïåíñèè ñå îñúâðåìåíÿâàò åæåãîäíî ñ èíôëàöèÿòà. Äîïúëíèòåëíèòå ïåíñèè ñå îñúâðåìåíÿâàò â çàâèñèìîñò îò äèíàìèêàòà íà ñðåäíàòà ðàáîòíà çàïëàòà(ò.íàð. èíäåêñ íà ðàáîòíàòà çàïëàòà), ñ êîéòî ñå íàìàëÿâà ñ íîðìàòà îò 1.6 ïóíêòà. Èçäðúæêàòà íà æèâîòà çà âúçðàñòíèòå å àâòîìàòè÷íî îáâúðçàíà êúì èíôëàöèÿòà. Êîíòðèáóòèâíèòå ïåíñèè ñå îñúâðåìåíÿâàò â çàâèñèìîñò îò äèíàìèêàòà íà ðàáîòíèòå çàïëàòè. Ïåíñèèòå ñå îñúâðåìåíÿâàò åæåãîäíî ïîíå ñ ïðîöåíòà íà èíôëàöèÿòà. ÄÚÐÆÀÂÀ ÁÅËÃÈß ÁÚËÃÀÐÈß 170 ÌÈÍÈÌÀËÍÈ ÏÅÍÑÈÈ Ëèöàòà ñ ïîíå 1 5 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ, ÷èÿòî ãîäèøíà ïåíñèÿ íå íàäâèøàâà 1 2,691.91 åâðî çà ñàìî ëèöå è 1 5,864.90 åâðî çà ëèöå, æèâååùî â äîìàêèíñòâî, èìà ïðàâî ïåíñèÿ â ãàðàíòèðàí ðàçìåð. Òîé ñå èç÷èñëÿâà âúðõó äîõîä îò 1 8,389.1 9 åâðî íà ãîäèíà. Ãàðàíòèðàíàòà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ å ðàâíà íà 2/3 îò ôèêñèðàíèÿ äîõîä: - çà ëèöå â äîìàêèíñòâî: 1 3,786.01(75% îò áàçàòà) - çà ëèöå, æèâååùî ñàìî: 1 1,032.28(60% îò áàçàòà) Ïúðâè ñòúëá: Ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ çà îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âúçðàñò ñå îïðåäåëÿ åæåãîäíî ñúñ Çàêîíà çà áþäæåòà íà Äúðæàâíîòî îáùåñòâåíî îñèãóðÿâàíå. Âòîðè ñòúëá: Íÿìà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ

×ÅÕÈß ÄÀÍÈß ÃÅÐÌÀÍÈß ÅÑÒÎÍÈß ÃÚÐÖÈß ÈÑÏÀÍÈß ÔÐÀÍÖÈß ÈÐËÀÍÄÈß ÈÒÀËÈß ÊÈÏÚÐ Áàçîâ ðàçìåð: Ôèêñèðàíà ñòîéíîñò îò 64 åâðî íà ìåñåö. Äîïúëíèòåëåí ðàçìåð: Ôèêñèðàíà ñòîéíîñò îò 29 åâðî íà ìåñåö. Ñîöèàëíà ïåíñèÿ: Ôèêñèðàíà ñòîéíîñò îò 1/40 îò áàçîâèÿ ðàçìåð 206 åâðî íà ãîäèíà. Äîïúëíèòåëíà ïåíñèÿ: Ôèêñèðàíà ñòîéíîñò îò 1 66 åâðî íà ãîäèíà. Íÿìà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ. Ïúðâè ñòúëá: 1 00% îò íàöèîíàëíàòà ïåíñèîííà ñòàâêà – 1 01 åâðî íà ìåñåö. Âòîðè ñòúëá: Íÿìà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ. Çà ëèöà, ðîäåíè ïðåäè 01.01.1993 ã.: Ôèêñèðàíà ñòîéíîñò îò 477.05 åâðî íà ìåñåö. Çà ëèöà, ðîäåíè ñëåä 01.01.1993 ã.: Ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ å 70% îò ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà çà æåíåí ðàáîòíèê, ôèêñèðàíà ñ Îáùîòî íàöèîíàëíî êîëåêòèâíî ñïîðàçóìåíèå îò 2002 ã. Îò 1.1.2003 ã. ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ ñå îñúâðåìåíÿâà ñ ïðîöåíòà çà óâåëè÷åíèå íà ïåíñèèòå. Êúì ìîìåíòà ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ å 471.86 åâðî íà ìåñåö. Ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ èìà ìåñå÷åí ðàçìåð, çàâèñåù îò ñåìåéíîòî ïîëîæåíèå íà ïåíñèîíåðà(ïåíñèÿòà ñå èçïëàùà 1 4 ïúòè â ãîäèíàòà): – íàä 65 ã.: 528.55 åâðî(ñàìî ëèöå) èëè 658.75 åâðî(çà ëèöå ñúñ çàâèñèì ñúïðóã); – ïîä 65 ã.: 492.50 åâðî(ñàìî ëèöå) èëè 61 5.66(çà ëèöå, ñúñ çàâèñèì ñúïðóã). Ãåíåðàëíà ñõåìà çà íàåìíè ðàáîòíèöè(RGAVTS): Ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ å ñ ôèêñèðàí ðàçìåð îò 7,301.64 åâðî íà ãîäèíà. Íàìàëÿâà ñå ïðîïîðöèîíàëíî, àêî ëèöåòî íÿìà íåîáõîäèìèÿ ñòàæ çà ïîëó÷àâàíå íà ïúëíà ïåíñèÿ. Äîáàâêà çà ñîëèäàðíîñò: Áàçèðàíà íà èìóùåñòâåí òåñò äîáàâêà çà ìíîãî âúçðàñòíè õîðà ñ ôèêñèðàí ðàçìåð: 7,537.30 åâðî íà ãîäèíà çà ëèöå. Äîïúëíèòåëíà ñõåìà çà íàåìíè ðàáîòíèöè(ARRCO) è ðúêîâîäåí ñúñòàâ(AGIRC): Íÿìà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ. Äúðæàâíà ïåíñèÿ(ïðåõîäíà): 21 8.90 åâðî íà ñåäìèöà, ôèêñèðàí ðàçìåð. Äúðæàâíà ïåíñèÿ(êîíòðîáóòèâíà): 1 1 1.70 åâðî íà ñåäìèöà, ôèêñèðàí ðàçìåð. Çà ëèöà, îñèãóðåíè ïðåäè 01.01.1996 ã.: Ôèêñèðàí ðàçìåð îò 5 760.56 íà ãîäèíà. Ïåíñèÿòà çà ñòàðîñò ñå èçïëàùà â ìèíèìàëåí ðàçìåð, àêî ãîäèøíèÿ îñèãóðèòåëåí äîõîä íà ëèöåòî å äî 2 ïúòè ïî-íèñúê îò ãîäèøíèÿ ðàçìåð íà ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ. Àêî îñèãóðåíèÿò å ñêëþ÷èë áðàê, ïåíñèÿòà ñå èçïëàùà â ìèíèìàëåí ðàçìåð àêî ãîäèøíèÿò îáëàãàåì äîõîä å ïî-ìàëúê îò 4 ïúòè ðàçìåðà íà ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ. Ïîëàãà ñå äîáàâêà îò 70% îò ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ, àêî äîìàêèíñêèÿò äîõîä å ìåæäó 4 è 5 ïúòè ïî-íèñúê îò ãîäèøíèÿ ðàçìåð íà ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ è â ðàçìåð íà 40%, àêî ãîäèøíèÿò äîìàêèíñêè äîõîä å ìåæäó 5 è 6 ïúòè ðàçìåðà íà ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ. Çà ëèöà, îñèãóðåíè ñëåä 01.01.1996 ã.: Íÿìà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ. 85% îò áàçîâàòà ïúëíà ïåíñèÿ. Ðàçìåðúò íà ïåíñèÿòà çàâèñè îò ñåìåéíîòî ïîëîæåíèå. Çà ëèöå, æèâååùî ñàìî ñå ïîëàãàò 60% îò ìèíèìàëíèÿ ðàçìåð, à çà ëèöå, ñúæèòåëñòâàùî ñ äðóã âúçðàñòåí – 80% îò ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ. Ïðè äâàìà çàâèñèìè ÷ëåíîâå íà ñåìåéñòâîòî – 90% îò ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ, à ïðè òðè è ïîâå÷å ÷ëåíîâå íà äîìàêèíñòâîòî â çàâèñèìà âúçðàñò ñå ïîëàãàò 1 00% îò ïåíñèÿòà. 171

ËÀÒÂÈß ËÈÒÂÀ ËÞÊÑÅÌÁÓÐà ÓÍÃÀÐÈß ÌÀËÒÀ ÕÎËÀÍÄÈß ÀÂÑÒÐÈß ÏÎËØÀ ÏÎÐÒÓÃÀËÈß ÐÓÌÚÍÈß ÔÈÍËÀÍÄÈß 172 Ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ çàâèñè îò îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ è ðàçìåðà íà ãàðàíòèðàíîòî îò äúðæàâàòà îáåçùåòåíèå çà ñîöèàëíà ñèãóðíîñò: – äî 20 ã. – 1.1 õ îáåçùåòåíèåòî – 71 åâðî íà ìåñåö; – 21-30 ã. – 1.3 õ îáåçùåòåíèåòî – 84 åâðî íà ìåñåö; – 31-40 ã. – 1.5 õ îáåçùåòåíèåòî – 97 åâðî íà ìåñåö; – 41 è ïîâå÷å ãîäèíè – 1.7 õ îáåçùåòåíèåòî – 1 1 0 åâðî íà ìåñåö. Íÿìà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ. Ïåíñèÿòà íå ìîæå äà áúäå ïî-íèñêà îò 90% îò îñèãóðèòåëíèÿ äîõîä, âçåò ïðè èç÷èñëÿâàíåòî é, íî ñàìî àêî ëèöåòî èìà 40 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Âñÿêà ãîäèíà ïî-ìàëêî íàìàëÿâà ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà ñ 1/40. Ïúðâè ñòúëá: Ìèíèìàëíèÿò ðàçìåð íà ïåíñèÿòà å ôèêñèðàíà ñóìà îò 1 1 3 åâðî íà ìåñåö, íî îñèãóðåíîòî ëèöå òðÿáâà äà èìà ïîíå 20 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ.  ïðîòèâåí ñëó÷àé íÿìà ïðàâî íà ïåíñèÿ. Âòîðè ñòúëá: Íÿìà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ. Ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ å âúâ ôèêñèðàí ðàçìåð, â çàâèñèìîñò îò ñåìåéíîòî ïîëîæåíèå: – çà ëèöå, ñêëþ÷èëî áðàê – 1 1 8.94 åâðî íà ñåäìèöà. – çà ëèöå, æèâååùî ñàìî – 1 02.77 åâðî íà ñåäìèöà. Íÿìà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ, ïåíñèèòå ñå îïðåäåëÿò â ðàâåí ðàçìåð ñïîðåä ãîäèíèòå ñòàæ. Íÿìà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ, íî ñúùåñòâóâà èçèñêâàíåòî, ÷å äîõîäúò íà ïåíñèîíåðà(íå ñàìî ïåíñèÿòà) òðÿáâà äà áúäå ðàâåí èëè ïî-âèñîê îò îïðåäåëåí ïðàã. Ïðàãúò ñå ôèêñèðà ñïîðåä ïîòðåáèòåëñêà êîøíèöà è çàâèñè îò ñåìåéíîòî ïîëîæåíèå íà ïåíñèîíåðà: – çà ëèöà, æèâååùè ñàìè ïðàãúò å 747.00 åâðî íà ìåñåö; – çà ëèöà, æèâååùè â åäíî è ñúùî äîìàêèíñòâî ñúñ ñúïðóã/ïàðòíüîð: 1,1 20.00 åâðî íà ìåñåö. Àêî äîõîäúò íà ïåíñèîíåðà å ïîä òàçè ãðàíèöà, òîé ïîëó÷àâà äîáàâêà äî äîñòèãàíåòî é. Äîáàâêàòà ñå ïîâèøàâà ñ 78.29 íà ìåñåö, àêî â äîìàêèíñòâîòî èìà äåòå äî 1 8 ã.(èëè 27 ã., àêî ó÷è). Ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ å ôèêñèðàíà ñóìà îò 1 66 åâðî íà ìåñåö. Ïåíñèîíåðèòå èìàò ïðàâî íà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ â ðàçìåð íà 30% îò ñâîÿ ñðåäåí îñèãóðèòåëåí äîõîä. Îñâåí òîâà, ïåíñèÿòà íå ìîæå äà áúäå ïî-íèñêà îò îïðåäåëåí ïðîöåíò îò ò.íàð. ãàðàíòèðàíàòà ñîöèàëíà ïîìîù. Ðàçìåðúò ñå îïðåäåëÿ è â çàâèñèìîñò îò îñèãóðèòåëíèÿ ñòàæ íà ïåíñèîíåðà: – äî 1 5 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ – 57.8% îò ãàðàíòèðàíàòà ñîöèàëíà ïîìîù; – îò 1 5 äî 20 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ – 64.5% îò ãàðàíòèðàíàòà ñîöèàëíà ïîìîù; – îò 21 äî 30 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ – 71.2% îò ãàðàíòèðàíàòà ñîöèàëíà ïîìîù; – íàä 30 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ – 89% îò ãàðàíòèðàíàòà ñîöèàëíà ïîìîù. Íÿìà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ. Íÿìà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ, à íàöèîíàëíà ñïîðåä áðîÿ ãîäèíè ïðåñòîé â ñòðàíàòà.

ÑËÎÂÅÍÈß ÑËÎÂÀÊÈß ØÂÅÖÈß ÂÅËÈÊÎÁÐÈÒÀÍÈß Âñè÷êè îñèãóðåíè ëèöà èìàò ïðàâî íà ãàðàíòèðàíà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ â ðàçìåð îò 35% îò ìèíèìàëíèÿ íåîáõîäèì äîõîä çà âúçðàñòíè äîìàêèíñòâà. Òîçè äîõîä ñå îïðåäåëÿ îò Èíñòèòóò çà ïåíñèè è èíâàëèäíîñò. Óñëîâèåòî å ïåíñèîíåðúò äà èìà ïîíå 1 5 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ. Íÿìà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ. Íÿìà ìèíèìàëíà ïåíñèÿ. Èìà ãàðàíòèðàíà ïåíñèÿ çà õîðàòà, êîèòî èìàò ìàëêà ïåíñèÿ èëè ñà áåç ïåíñèÿ. Ïúëíàòà ãàðàíòèðàíà ïåíñèÿ å 2.1 3 ïúòè îò öåíîâàòà áàçà: 9,265 åâðî íà ìåñåö çà ëèöå, æèâååùî ñàìî è 8,265 åâðî íà ìåñåö çà ëèöå â áðàê. Çà ëèöà â òåæêî ñåìåéíî ïîëîæåíèå ñå ïîëàãà äîáàâêà çà èçäðúæêà íà âúçðàñòíè ëèöà(íàä 65 ã.) Òÿ òðÿáâà äà îáåçïå÷è äîñòèãàíåòî íà äîñòîåí æèçíåí ñòàíäàðò è ðàçõîäèòå çà æèëèùå. Çà ëèöàòà, êîèòî íå èçïúëíÿâàò óñëîâèÿòà çà ãàðàíòèðàíà ïåíñèÿ, ñúùåñòâóâà ïîìîù çà èçäðúæêà íà âúçðàñòíèòå íàä 65-ãîäèøíà âúçðàñò. Ïîìîùòà îñèãóðÿâà ïðèåìëèâ ñòàíäàðò çà æèâîò ñëåä óäúðæàíå íà ðàçõîäèòå, ñâúðçàíè ñ ïîääðúæêà íà æèëèùåòî è å â ðàçìåð 1.294 ïúòè öåíîâàòà áàçà çà ëèöå, æèâååùî ñàìî è 1.084 îò öåíîâàòà áàçà çà ëèöå â áðàê. Áàçîâà äúðæàâíà ïåíñèÿ: Ìèíèìóì 25% îò ïúëíàòà äúðæàâíàòà êîíòðèáóòèâíà ïåíñèÿ. Îáåçùåòåíèå ïðè ïëàâíî ïåíñèîíèðàíå: Ìèíèìóì 0.1 4 åâðî íà ñåäìèöà. ÄÚÐÆÀÂÀ ÁÅËÃÈß ÁÚËÃÀÐÈß ×ÅÕÈß ÄÀÍÈß ÃÅÐÌÀÍÈß ÑÚÂÌÅÑÒßÂÀÍÅ ÍÀ ÏÅÍÑÈÈ È ÄÐÓÃÈ ÄÎÕÎÄÈ Ñúâìåñòÿâàíåòî å âúçìîæíî, íî äîõîäèòå íà ïåíñèîíåðà íå áèâà äà íàäâèøàâàò îïðåäåëåí ïðàã(7 421.57 åâðî íà ìåñåö èëè 1 7 1 49.20 åâðî, àêî å â ïåíñèîííà âúçðàñò). Ïðàãúò å ðàçëè÷åí çà íàåòèòå è ñàìîñòîÿòåëíî íàåòèòå è ñå óâåëè÷àâà, àêî â äîìàêèíñòâîòî èìà äåöà. Àêî äîõîäúò íà ïåíñèîíåðà îò èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò íàäâèøàâà ñ äî 1 5% ïðàãà, òîãàâà íåãîâàòà ïåíñèÿ ñå íàìàëÿâà â ñúùèÿ ïðîöåíò. Àêî äîõîäúò íà ïåíñèîíåðà îò èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò íàäâèøàâà ñ ïîâå÷å îò 1 5% ïðàãà, íå ñå èçïëàùà ïåíñèÿ. Íÿìà îãðàíè÷åíèÿ. Ïåíñèîíåðúò ìîæå äà ïîëó÷àâà è ïåíñèÿ è äîõîä îò èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò åäíîâðåìåííî. Íÿìà îãðàíè÷åíèÿ. Ïåíñèîíåðúò ìîæå äà ïîëó÷àâà è ïåíñèÿ è äîõîä îò èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò åäíîâðåìåííî. Áàçîâèÿò ðàçìåð íà ñîöèàëíàòà ïåíñèÿ ñå íàìàëÿâà ñ 30%, àêî äîõîäúò íà ïåíñèîíåðà îò èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò íàäâèøàâàò îïðåäåëåí ïðàã (34,835 åâðî íà ãîäèíà). Ñúùîòî íàìàëåíèå âàæè è çà äîáàâêèòå êúì ïåíñèÿòà(ïðàãúò å 15,425 åâðî íà ãîäèíà çà ëèöå, æèâååùî ñàìî è 7,689 åâðî íà ãîäèíàòà çà ëèöå â áðàê). Ïðàãúò ñå çàâèøàâà, àêî â äîìàêèíñòâîòî íà ïåíñèîíåðà èìà ëèöà â çàâèñèìà âúçðàñò. Äîïúëíèòåëíàòà ïåíñèÿ íå ìîæå äà áúäå ïîëó÷àâàíà ñ äîõîä îò èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò. Ñúâìåñòÿâàíåòî íà ïåíñèÿ ñ äîõîä îò òðóä å âúçìîæíî, íî ñëåä íàâúðøâàíå íà 65-ãîäèøíà âúçðàñò.  ñëó÷àé, ÷å ëèöåòî ñå ïåíñèîíèðà ïðåäè 65 ã., äîõîäèòå îò èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò íå ìîãàò äà íàäâèøàâàò îïðåäåëåí ìåñå÷åí ïðàã. Ïðàãúò ìîæå äà áúäå çàâèøàâàí åäíîêðàòíî â ðàìêèòå íà ãîäèíàòà. 173

ÅÑÒÎÍÈß ÃÚÐÖÈß ÈÑÏÀÍÈß ÔÐÀÍÖÈß ÈÐËÀÍÄÈß ÈÒÀËÈß ÊÈÏÚÐ ËÀÒÂÈß ËÈÒÂÀ ËÞÊÑÅÌÁÓÐà ÓÍÃÀÐÈß ÌÀËÒÀ ÕÎËÀÍÄÈß ÀÂÑÒÐÈß ÏÎËØÀ 174 Íÿìà îãðàíè÷åíèå ïðè ïîëó÷àâàíå íà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò. Àêî ëèöåòî ïîëó÷àâà ðàííà ïåíñèÿ èëè ïåíñèÿ ïðè áëàãîïðèÿòíè óñëîâèÿ, íå ñå ïîçâîëÿâà ñúâìåñòÿâàíå. Ñúâìåñòÿâàíåòî å âúçìîæíî, íî àêî ïåíñèÿòà íàäâèøàâà 734 åâðî íà ìåñåö, ðàçëèêàòà ìåæäó äåéñòâèòåëíèÿ ðàçìåð íà ïåíñèÿòà è 734 åâðî ñå íàìàëÿâà ñúñ 70%. Èçïëàùàíåòî íà ïåíñèÿòà ñå ñóñïåíäèðà äîêàòî ïåíñèîíåðúò óïðàæíÿâà èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò. Ñúâìåñòÿâàíåòî íà ïåíñèè è èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò å âúçìîæíî ïðè ïîëó÷àâàíå íà ÷àñòè÷íà ïåíñèÿ. Ñúâìåñòÿâàíåòî íà äîõîäè îò èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò è ïåíñèÿ å âúçìîæíî, àêî îáùèÿ äîõîä íà ïåíñèîíåðà íå íàäâèøàâà 1.6 ïúòè ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà. Ñúâìåñòÿâàíåòî íà ïåíñèÿ ñ äîõîä îò òðóäîâà äåéíîñò å âúçìîæíî çà ëèöà ñëåä íàâúðøâàíå íà 65 ã. âúçðàñò.  ïðîòèâåí ñëó÷àé å çàáðàíåíî. Ñúâìåñòÿâàíåòî å âúçìîæíî çà äîõîäè îò òðóä è ñàìîñòîÿòåëíà çàåòîñò, íî äî îïðåäåëåí ðàçìåð íà ïåíñèÿòà. Àêî òÿ å äî ìèíèìàëíàòà íÿìà äîïúëíèòåëíè óñëîâèÿ. Íî àêî ïîëó÷àâàíàòà ïåíñèÿ å íàä ìèíèìàëíèÿ ðàçìåð, òî ðàçëèêàòà ìåæäó íåãî è ìèíèìàëíàòà ïåíñèÿ ñå ïîëó÷àâà â 70%, ò.å.= ìèíèìàëíà ïåíñèÿ+ 70%(äåéñòâèòåëåí ðàçìåð - ìèíèìàëíà ïåíñèÿ). Íÿìà îãðàíè÷åíèÿ. Ïåíñèîíåðúò ìîæå äà ïîëó÷àâà è ïåíñèÿ è äîõîä îò èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò åäíîâðåìåííî. Íÿìà îãðàíè÷åíèÿ. Ïåíñèîíåðúò ìîæå äà ïîëó÷àâà è ïåíñèÿ è äîõîä îò èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò åäíîâðåìåííî, íî íå ïî-ðàíî îò íàâúðøâàíå íà ñòàíäàðòíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò.  ïðîòèâåí ñëó÷àé å çàáðàíåíî. Íÿìà îãðàíè÷åíèÿ. Ïåíñèîíåðúò ìîæå äà ïîëó÷àâà è ïåíñèÿ è äîõîä îò èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò åäíîâðåìåííî. Íÿìà îãðàíè÷åíèÿ. Ïåíñèîíåðúò ìîæå äà ïîëó÷àâà è ïåíñèÿ è äîõîä îò èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò åäíîâðåìåííî, íî ïðè ïîëó÷àâàíå íà ñòàíäàðòíà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò. Çàáðàíåíî å ïðè ðàííà ïåíñèÿ. Íÿìà îãðàíè÷åíèÿ. Ïåíñèîíåðúò ìîæå äà ïîëó÷àâà è ïåíñèÿ è äîõîä îò èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò åäíîâðåìåííî, ñ ðàçëèêàòà ÷å ïåíñèèòå è äîõîäúò îò èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò ñå îáëàãàò ñ äàíúê. Ðîäåíèòå ïðåäè 1 952 ã. ìîãàò äà ñúâìåñòÿâàò ïåíñèÿ è äîõîä îò èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò ìåæäó ñâîÿòà 61 è 65-ãîäèøíèíà. Ðàçìåðúò íà äîõîäà íå áèâà äà ïðåâèøàâà ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà. Ñëåä íàâúðøâàíå íà 65 ã. íÿìà îãðàíè÷åíèÿ. Ðîäåíèòå ñëåä 1 952 ã. íÿìàò ïðàâî äà ðàáîòÿò è äà ïîëó÷àâàò ïåíñèÿ. Íÿìà îãðàíè÷åíèÿ. Ïåíñèîíåðúò ìîæå äà ïîëó÷àâà è ïåíñèÿ è äîõîä îò èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò åäíîâðåìåííî. Íÿìà îãðàíè÷åíèÿ. Ïåíñèîíåðúò ìîæå äà ïîëó÷àâà è ïåíñèÿ è äîõîä îò èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò åäíîâðåìåííî, íî ïðè ïîëó÷àâàíå íà ñòàíäàðòíà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò. Ïðè ïîëó÷àâàíå íà ðàííà ïåíñèÿ ñúùî å âúçìîæíî, íî àêî îáùèÿò äîõîä íå íàäâèøàâà îïðåäåëåí ëèìèò. Íÿìà îãðàíè÷åíèÿ ñëåä íàâúðøâàíå íà ïåíñèîííà âúçðàñò. Ïåíñèîíåðúò ìîæå äà ïîëó÷àâà è ïåíñèÿ è äîõîä îò èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò åäíîâðåìåííî.

ÏÎÐÒÓÃÀËÈß ÐÓÌÚÍÈß ÔÈÍËÀÍÄÈß ÑËÎÂÅÍÈß ÑËÎÂÀÊÈß ØÂÅÖÈß ÂÅËÈÊÎÁÐÈÒÀÍÈß Íÿìà îãðàíè÷åíèÿ. Ïåíñèÿòà íà ïåíñèîíåðà ñå óâåëè÷àâà ñ 1/1 4 âúðõó 2% îò ðàáîòíàòà çàïëàòà ñëåä ïåíñèîííà âúçðàñò. Âúðõó äîõîäèòå îò òðóä ñå äúëæàò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Íÿìà îãðàíè÷åíèÿ. Ïåíñèîíåðúò ìîæå äà ïîëó÷àâà è ïåíñèÿ è äîõîä îò èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò åäíîâðåìåííî, íî ïðè ïîëó÷àâàíå íà ñòàíäàðòíà ïåíñèÿ çà ñòàðîñò. Íå å âúçìîæíî ïðè ïîëó÷àâàíå íà ðàííà ïåíñèÿ. Íÿìà îãðàíè÷åíèÿ. Ïåíñèîíåðúò ìîæå äà ïîëó÷àâà è ïåíñèÿ è äîõîä îò èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò åäíîâðåìåííî. Íÿìà îãðàíè÷åíèÿ, àêî äîõîäúò íå íàäâèøàâà ìèíèìàëíàòà ðàáîòíà çàïëàòà.Ïåíñèîíåðúò ìîæå äà ïîëó÷àâà è ïåíñèÿ è äîõîä îò èêîíîìè÷åñêà äåéíîñò åäíîâðåìåííî. Íÿìà îãðàíè÷åíèÿ. Íÿìà îãðàíè÷åíèÿ. Íÿìà îãðàíè÷åíèÿ. ÄÚÐÆÀÂÀ ÁÅËÃÈß ÁÚËÃÀÐÈß ×ÅÕÈß ÄÀÍÈß ÃÅÐÌÀÍÈß ÅÑÒÎÍÈß ÃÚÐÖÈß ÈÑÏÀÍÈß ÔÐÀÍÖÈß ÈÐËÀÍÄÈß ÈÒÀËÈß ÊÈÏÚÐ ÑÒÈÌÓËÈ ÇÀ ÎÒËÀÃÀÍÅ ÍÀ ÏÅÍÑÈÎÍÈÐÀÍÅÒÎ Íÿìà âúçìîæíîñò çà îòëàãàíå íà ïåíñèîíèðàíåòî. Âñÿêà ãîäèíà îñèãóðèòåëåí ñòàæ ñëåä íàâúðøâàíå íà ñòàíäàðòíàòà ïåíñèîííà âúçðàñò è îñèãóðèòåëåí ñòàæ áåç ïðåâðúùàíå îò 34 ã. çà æåíèòå è 37 ã. çà ìúæåòå, êîèòî ïðîäúëæàâàò äà ðàáîòÿò è íÿìàò îòïóñíàòà ïåíñèÿ, äàâà 3% âìåñòî 1% â ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà. Çà âñåêè 90 äíè îòëàãàíå íà ïåíñèîíèðàíåòî ñå ïîëàãàò 1.5% óâåëè÷åíèå íà ïåíñèÿòà. Ïåíñèÿòà ñå óâåëè÷àâà íà áàçà àêòþåðñêè ðàç÷åòè. Ñëåä 65-ãîäèøíà âúçðàñò ñå äúëæè äîáàâêà êúì íàöèîíàëíàòà ïåíñèÿ. Äîïúëíèòåëíàòà ïåíñèÿ ñå óâåëè÷àâà ñ ôèêñèðàí ïðîöåíò çà âñåêè ìåñåö îò 67 äî 70ãîäèøíà âúçðàñò. Âñåêè ìåñåö îòëàãàíå íîñè 0.5% óâåëè÷åíèå íà ïåíñèÿòà. Âñåêè ìåñåö îòëàãàíå íîñè 0.9% óâåëè÷åíèå íà ïåíñèÿòà. Çà ëèöàòà ìåæäó 63 è 67 ã., âñÿêà ãîäèíà ñëåä 35-òàòà ãîäèíà îñèãóðèòåëåí ñòàæ íîñè 3% ïðè èç÷èñëÿâàíå íà ïåíñèÿòà. Âñÿêà ãîäèíà îñèãóðèòåëåí ñòàæ ñëåä íàâúðøâàíå íà 65-ãîäèøíà âúçðàñò íîñè 2% óâåëè÷åíèå íà ïåíñèÿòà. Ãåíåðàëíà ñõåìà çà íàåìíè ðàáîòíèöè(RGAVTS): Îò 1.1.2007 ã. çà âñåêè îñèãóðåí ñëåä íàâúðøâàíå íà 60 ã., êîéòî èìà 40 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ, âñÿêà äîïúëíèòåëíà ãîäèíà íîñè 0.75% óâåëè÷åíèå íà ïåíñèÿòà çà ïúðâàòà ãîäèíà, 1% çà âñÿêî ñëåäâàùî òðèìåñå÷èå äî íàâúðøâàíå íà 65-ãîäèøíà âúçðàñò è 1.25% çà âñÿêî òðèìåñå÷èå ñëåä 65-ãîäèøíà âúçðàñò. Íÿìà ñïåöèàëíè ñòèìóëè. Íàåìíè ðàáîòíèöè ñ ïîíå 40 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ ïîëó÷àâàò äîáàâêà êúì ïåíñèÿòà âúâ ôèêñèðàí ðàçìåð. Âñåêè ìåñåö îòëàãàíå íîñè 0.5% óâåëè÷åíèå íà ïåíñèÿòà. 175

ËÀÒÂÈß ËÈÒÂÀ ËÞÊÑÅÌÁÓÐà ÓÍÃÀÐÈß ÌÀËÒÀ ÕÎËÀÍÄÈß ÀÂÑÒÐÈß ÏÎËØÀ ÏÎÐÒÓÃÀËÈß ÐÓÌÚÍÈß ÔÈÍËÀÍÄÈß Íÿìà ñïåöèàëíè ñòèìóëè. Âñÿêà ãîäèíà ñëåä ïîëó÷àâàíå ïðàâî íà ïåíñèÿ íîñè 8% óâåëè÷åíèå íà ïåíñèÿòà. Àêî ëèöåòî ïðîäúëæàâà äà ðàáîòè ñëåä 65-ãîäèøíà âúçðàñò, ïëàòåíèòå âíîñêè ñå âúçñòàíîâÿâàò â êðàÿ íà ãîäèíàòà. Ïúðâè ñòúëá: Âñåêè ìåñåö îòëàãàíå íà ïåíñèîíèðàíåòî íîñè óâåëè÷åíèå îò 0.5% íà ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà. Âòîðè ñòúëá: Íÿìà ñïåöèàëíè ñòèìóëè. Íÿìà ñïåöèàëíè ñòèìóëè. Íÿìà âúçìîæíîñò çà îòëàãàíå íà ïåíñèîíèðàíåòî. Âñÿêà ãîäèíà îòëàãàíå íîñè 4.2% óâåëè÷åíèå íà ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà, íî íå ïîâå÷å îò 3 ãîäèíè. Íÿìà ñïåöèàëíè ñòèìóëè. Ïåíñèîíèðàíåòî ìîæå äà ñå îòëàãà îò 65 ã. äî íàâúðøâàíå íà 70-ãîäèøíà âúçðàñò. Ïåíñèÿòà ñå óâåëè÷àâà ïî äèôåðåíöèðàíî, â çàâèñèìîñò íà ìåñåöèòå, ñ êîèòî ëèöåòî å îòëîæèëî ñâîåòî ïåíñèîíèðàíå. Âñåêè ìåñåö íîñè áîíóñ – òîé âàðèðà ìåæäó 0.33 è 1.0% â çàâèñèìîñò îò áðîÿ ãîäèíè îñèãóðèòåëåí ñòàæ è âðåìåòî ñëåä ïåíñèîííàòà âúçðàñò, ïðåç êîåòî íå å ïîëó÷àâàíà ïåíñèÿ. Âñÿêà äîïúëíèòåëíà ãîäèíà ñëåä íàâúðøâàíå íà ïåíñèîííà âúçðàñò íîñè 3.6% óâåëè÷åíèå íà ïåíñèÿòà. Âñåêè ìåñåö îòëàãàíå íà ïåíñèîíèðàíåòî íîñè 0.6% óâåëè÷åíèå íà ïåíñèÿòà. Ïåíñèîíèðàíåòî ìîæå äà ñå îòëàãà îò 65 ã. äî 68-ãîäèøíà âúçðàñò. ÑËÎÂÅÍÈß Èçèñêâàíåòî å ëèöåòî äà èìà 40 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ(ìúæå) è 38 ã. îñèãóðèòåëåí ñòàæ(æåíè) è äà ïðîäúëæàâà äà ðàáîòè ñëåä 63-ãîäèøíà âúçðàñò(ìúæå) è 61-ãîäèøíà âúçðàñò(æåíè). Âñÿêà ãîäèíà îòëàãàíå íà ïåíñèîíèðàíåòî íîñè ðàçëè÷åí áîíóñ: – 3% çà ïúðâàòà ãîäèíà; – 2.6% çà âòîðàòà ãîäèíà; – 2.2% çà òðåòàòà ãîäèíà; – 1.8% çà ÷åòâúðòàòà ãîäèíà; – 1.5% çà ïåòàòà è âñÿêà ñëåäâàùà ãîäèíà. ÑËÎÂÀÊÈß Âñåêè ìåñåö îòëàãàíå íà ïåíñèîíèðàíåòî íîñè 0.5% óâåëè÷åíèå íà ïåíñèÿòà. ØÂÅÖÈß Âñåêè ìåñåö îòëàãàíå íà ïåíñèîíèðàíåòî íîñè 0.7% ñëåä íàâúðøâàíå íà 65-ãîäèøíà âúçðàñò. ÂÅËÈÊÎÁÐÈÒÀÍÈß Äúðæàâíèòå ïåíñèè ñå óâåëè÷àâàò ïðèáëèçèòåëíî ñ 1 0.4% çà âñÿêà ãîäèíà îòëàãàíå íà ïåíñèîíèðàíåòî. 176

ÄÚÐÆÀÂÀ ÁÅËÃÈß ÁÚËÃÀÐÈß ×ÅÕÈß ÄÀÍÈß ÄÀÍÚ×ÍÎ ÎÁËÀÃÀÍÅ ÍÀ ÏÅÍÑÈÈÒÅ Ïåíñèèòå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè. Ïåíñèèòå íå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè. Ïåíñèèòå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè. Ïåíñèèòå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè. ÃÅÐÌÀÍÈß Ïåíñèèòå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè. Ïðåç 2005 ã. ñàìî 50% îò ïåíñèÿòà å áèëà îáëàãàåìà. Ñëåä òîâà, îáëàãàåìàòà ÷àñò îò ïåíñèÿòà ñå óâåëè÷àâà ñ 2% äî 2020 ã. è ñ 1% îò 2021 äî 2040 ã. ÅÑÒÎÍÈß Ïåíñèèòå îò ïúðâèÿ ñòúëá äî 1 92 åâðî íà ìåñåö íå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè. Ïåíñèèòå îò âòîðèÿ ñòúëá ñà îáåêò íà äàíú÷íî îáëàãàíå. ÃÚÐÖÈß ÈÑÏÀÍÈß ÔÐÀÍÖÈß ÈÐËÀÍÄÈß ÈÒÀËÈß ÊÈÏÚÐ Ïåíñèèòå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè. Ïåíñèèòå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè. Ïåíñèèòå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè. Ïåíñèèòå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè. Ïåíñèèòå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè. Ïåíñèèòå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè. ËÀÒÂÈß Ïåíñèèòå, îòïóñíàòè äî 01.01.1 996 ã. íå ñà îáåêò íà äàíú÷íî îáëàãàíå. Ïåíñèèòå, îòïóñíàòè ñëåä 01.01.1 996 ã. ñà îáåêò íà äàíú÷íî îáëàãàíå. ËÈÒÂÀ ËÞÊÑÅÌÁÓÐà ÓÍÃÀÐÈß ÌÀËÒÀ ÕÎËÀÍÄÈß ÀÂÑÒÐÈß ÏÎËØÀ ÏÎÐÒÓÃÀËÈß ÐÓÌÚÍÈß ÔÈÍËÀÍÄÈß Ïåíñèèòå íå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè. Ïåíñèèòå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè. Ïåíñèèòå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè. Ïåíñèèòå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè. Ïåíñèèòå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè. Ïåíñèèòå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè. Ïåíñèèòå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè. Ïåíñèèòå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè, íî ñ ïî-íèñêè ñòàâêè. Ïåíñèèòå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè. Ïåíñèèòå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè, íî ñ ïî-íèñêè ñòàâêè. ÑËÎÂÅÍÈß Ïåíñèèòå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè. Äîáàâêèòå êúì ïåíñèèòå íå ñà îáåêò íà äàíú÷íî îáëàãàíå. ÑËÎÂÀÊÈß Ïåíñèèòå íå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè. ØÂÅÖÈß Ïåíñèèòå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè. Äîáàâêèòå êúì ïåíñèèòå íå ñà îáåêò íà äàíú÷íî îáëàãàíå. ÂÅËÈÊÎÁÐÈÒÀÍÈß Ïåíñèèòå ñå îáëàãàò ñ äàíúöè. 177

ÄÚÐÆÀÂÀ ÁÅËÃÈß ÁÚËÃÀÐÈß ×ÅÕÈß ÄÀÍÈß ÃÅÐÌÀÍÈß ÅÑÒÎÍÈß ÃÚÐÖÈß ÈÑÏÀÍÈß ÔÐÀÍÖÈß ÈÐËÀÍÄÈß ÈÒÀËÈß ÊÈÏÚÐ ËÀÒÂÈß ËÈÒÂÀ ËÞÊÑÅÌÁÓÐà ÓÍÃÀÐÈß ÌÀËÒÀ ÕÎËÀÍÄÈß ÀÂÑÒÐÈß ÏÎËØÀ ÏÎÐÒÓÃÀËÈß ÐÓÌÚÍÈß ÔÈÍËÀÍÄÈß ÑËÎÂÅÍÈß ÑËÎÂÀÊÈß ØÂÅÖÈß ÂÅËÈÊÎÁÐÈÒÀÍÈß ÎÑÈÃÓÐÈÒÅËÍÈ ÂÍÎÑÊÈ ÂÚÐÕÓ ÏÅÍÑÈÈÒÅ Âíîñêàòà å 3.55% çà îñèãóðÿâàíå ñðåùó áîëåñò è èíâàëèäíîñò, ïðè óñëîâèå, ÷å ïåíñèÿòà íå ïàäíå ïîä îïðåäåëåí ðàçìåð(1,430.06 åâðî è 1,206.65 åâðî íà ìåñåö, ñúîòâåòíî çà ëèöå, æèâååùî ñàìî è ëèöå, êîåòî íå æèâåå ñàìî). Äúëæè ñå ò.íàð."ñîëèäàðíà âíîñêà" â ðàçìåð äî 2.0%, êîéòî çàâèñè îò ðàçìåðà íà ïåíñèÿòà è ñåìåéíîòî ïîëîæåíèå íà ïåíñèîíåðà. Âúðõó ïåíñèèòå íå ñå äúëæàò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Âúðõó ïåíñèèòå íå ñå äúëæàò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Âúðõó ïåíñèèòå íå ñå äúëæàò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Âúðõó ïåíñèèòå ñå äúëæàò îñèãóðèòåëíè âíîñêè çà îñèãóðÿâàíå ïðè áîëåñò â ðàçìåð íà ïîëîâèíàòà îò ñòàíäàðòíàòà âíîñêà èëè 7.0% ïëþñ äîïúëíèòåëíà âíîñêà îò 0.9%. Ïåíñèîíåðèòå äúëæàò âíîñêà â ðàçìåð íà 1.95% çà äúëãîñðî÷íà ãðèæà, à ïåíñèîíåðèòå áåç äåöà, ðîäåíè ñëåä 1 940 ã. ïëàùàò äîïúëíèòåëíè 0.4%. Âúðõó ïåíñèèòå íå ñå äúëæàò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Âúðõó ïåíñèèòå íå ñå äúëæàò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Âúðõó ïåíñèèòå íå ñå äúëæàò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Ïåíñèîíåðèòå îò Îáùàòà ñõåìà çà íàåòè ëèöà ïëàùàò âíîñêà â ðàçìåð íà 6.6% îò ïåíñèÿòà ñè. Âúçìîæíè ñà íàìàëåíèÿ â çàâèñèìîñò îò äîõîäà íà ïåíñèîíåðà. Ïåíñèîíåðèòå îò äîïúëíèòåëíèòå ñõåìè ïëàùàò âíîñêà â ðàçìåð íà 1.0% îò ïåíñèÿòà ñè. Âúðõó ïåíñèèòå íå ñå äúëæàò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Ïåíñèîíåðèòå ïëàùàò 0.01% íà ìåñåö(1 3 ïúòè íà ãîäèíà) êúì Íàöèîíàëíèÿ èíñòèòóò íà èòàëèàíñêèòå ïåíñèîíåðè. Âúðõó ïåíñèèòå íå ñå äúëæàò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Âúðõó ïåíñèèòå íå ñå äúëæàò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Âúðõó ïåíñèèòå íå ñå äúëæàò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Ïåíñèîíåðèòå ïëàùàò 2.7% çà çäðàâíî îñèãóðÿâàíå è 1.4% çà äúëãîñðî÷íà ãðèæà. Âúðõó ïåíñèèòå íå ñå äúëæàò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Âúðõó ïåíñèèòå íå ñå äúëæàò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Âúðõó ïåíñèèòå ñå äúëæàò îñèãóðèòåëíè âíîñêè çà çäðàâíî îñèãóðÿâàíå, êàòî åäíà ÷àñò îò òÿõ âïîñëåäñòâèå ñå âúçñòàíîâÿâàò. Ïåíñèîíåðèòå ïëàùàò 4.85% çà îñèãóðÿâàíå ïðè áîëåñò. Îò ïåíñèèòå ñå ïðàâÿò óäðúæêè çà çäðàâíî îñèãóðÿâàíå. Âúðõó ïåíñèèòå íå ñå äúëæàò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Âúðõó ïåíñèèòå íå ñå äúëæàò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Âúðõó ïåíñèèòå ñå äúëæè âíîñêà 1.45% çà çäðàâíî îñèãóðÿâàíå. Âúðõó ïåíñèÿòà ñå äúëæè âíîñêà 5.96% çà çäðàâíî îñèãóðÿâàíå. Âúðõó ïåíñèèòå íå ñå äúëæàò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Âúðõó ïåíñèèòå íå ñå äúëæàò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. Âúðõó ïåíñèèòå íå ñå äúëæàò îñèãóðèòåëíè âíîñêè. 178

ÎÁÙÈ ÏÐÈÍÖÈÏÈ ÍÀ ÔÈÍÀÍÑÈÐÀÍÅ ÍÀ ÎÑÈÃÓÐÈÒÅËÍÈÒÅ ÑÈÑÒÅÌÈ Â ÅÂÐÎÏÅÉÑÊÈß ÑÚÞÇ 179

180 Ñ˙ʇ‚‡ ÅÂ΄Ëfl ÅÓÎÂÒÚ: ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ô‡˘ÌË ‚ ̇ÚÛ‡ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ñ˙΄ÓÒӘ̇ „Ëʇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ëÚ‡ÓÒÚ ç‡ÒΉÒÚ‚ÂÌ íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÎÛ͇ Ë ÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ëÂÏÂÈÌË Ë ÔÂÌÒËË ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ó‡ÒÚ ÓÚ ˆflÎÓÒÚÌÓÚÓ ÛÔ‡‚ÎÂÌË ̇ ÒËÒÚÂχڇ: Ó·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇, ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË, ÙË̇ÌÒË‡Ì ÓÚ ÑÑë ÒÔÓ‰ ÌÛʉËÚ ó‡ÒÚ ÓÚ ˆflÎÓÒÚÌÓÚÓ ÛÔ‡‚ÎÂÌË ̇ ÒËÒÚÂχڇ: Ó·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇, ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË, ÙË̇ÌÒË‡Ì ÓÚ ÑÑë ÒÔÓ‰ ÌÛʉËÚ çflχ ڇ͇‚‡ ÒıÂχ ó‡ÒÚ ÓÚ ˆflÎÓÒÚÌÓÚÓ ÛÔ‡‚ÎÂÌË ̇ ÒËÒÚÂχڇ: Ó·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇, ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË, ÙË̇ÌÒË‡Ì ÓÚ ÑÑë ÒÔÓ‰ ÌÛʉËÚ ó‡ÒÚ ÓÚ ˆflÎÓÒÚÌÓÚÓ ÛÔ‡‚ÎÂÌË ̇ ÒËÒÚÂχڇ: Ó·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇, ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË, ÙË̇ÌÒË‡Ì ÓÚ ÑÑë ÒÔÓ‰ ÌÛʉËÚ ó‡ÒÚ ÓÚ ˆflÎÓÒÚÌÓÚÓ ÛÔ‡‚ÎÂÌË ̇ ÒËÒÚÂχڇ: Ó·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇, ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË, ÙË̇ÌÒË‡Ì ÓÚ ÑÑë ÒÔÓ‰ ÌÛʉËÚ íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÎÛ͇ Ë ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ ó‡ÒÚ ÓÚ ˆflÎÓÒÚÌÓÚÓ ÛÔ‡‚ÎÂÌË ̇ ÒËÒÚÂχڇ: Ó·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇, ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË, ÙË̇ÌÒË‡Ì ÓÚ ÑÑë ÒÔÓ‰ ÌÛʉËÚ ó‡ÒÚ ÓÚ ˆflÎÓÒÚÌÓÚÓ ÛÔ‡‚ÎÂÌË ̇ ÒËÒÚÂχڇ: Ó·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇, ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË, ÙË̇ÌÒË‡Ì ÓÚ ÑÑë ÒÔÓ‰ ÌÛʉËÚ Å˙΄‡Ëfl óÂıËfl éÒË„ÛËÚÂÎÌË éÒË„ÛËÚÂÎÌË çflχ ڇ͇‚‡ ‚ÌÓÒÍË Ë ‚ÌÓÒÍË Ë ÒıÂχ ‰‡Ì˙ˆË ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË. Ñ˙ʇ‚‡Ú‡ ÔÓÍË‚‡ ̉ÓÒÚË„‡ ÓÚ Ò‰ÒÚ‚‡ éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË. Ñ˙ʇ‚‡Ú‡ ÔÓÍË‚‡ ̉ÓÒÚË„‡ ÓÚ Ò‰ÒÚ‚‡ éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË. Ñ˙ʇ‚‡Ú‡ ÔÓÍË‚‡ ̉ÓÒÚË„‡ ÓÚ Ò‰ÒÚ‚‡ éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË ÓÚ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ñ‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË çflχ ڇ͇‚‡ ÒıÂχ éÒË„ÛËÚÂÎÌË éÒË„ÛËÚÂÎÌË éÒË„ÛËÚÂÎÌË éÒË„ÛËÚÂÎÌË éÒË„ÛËÚÂÎÌË Ñ‡Ì˙ˆË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡‚ÌÓÒÍË ‚ÌÓÒÍË ‚ÌÓÒÍË ÓÚ ‡‚ÌÓÒÍË Ì˙ˆË ·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl

181 Ñ˙ʇ‚‡ чÌËfl ÉÂχÌËfl ÅÓÎÂÒÚ: ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ô‡˘ÌË ‚ ̇ÚÛ‡ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ñ˙΄ÓÒӘ̇ „Ëʇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ëÚ‡ÓÒÚ ç‡ÒΉÒÚ‚ÂÌ íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÎÛ͇ Ë Ë ÔÂÌÒËË ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ ÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ëÂÏÂÈÌË Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl чÌ˙ˆË чÌ˙ˆË çflχ ڇ͇‚‡ чÌ˙ˆË ÒıÂχ ëӈˇÎ̇ ÔÂÌÒËfl: чÌ˙ˆË ÑÓÔ˙ÎÌËÚÂÎ̇ ÔÂÌÒËfl: éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË ëӈˇÎ̇ ÔÂÌÒËfl: чÌ˙ˆË ÑÓÔ˙ÎÌËÚÂÎ̇ ÔÂÌÒËfl: éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË ÓÚ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl Ñ˙ʇ‚‡Ú‡ ËÁÔ·˘‡ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËflÚ‡. éÒË„ÛËÚÂÎÌËÚ ‚ÌÓÒÍË Á‡ ÓÒË„ÛÂÌËÚ Îˈ‡ Ë ÚÂıÌËÚ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎË, ͇ÍÚÓ Ë Á‡ Ò‡ÏÓÒÚÓflÚÂÎÌÓ ÓÒË„ÛÂÌËÚ Îˈ‡ Í˙Ï îÓ̉ "è‡Á‡ ̇ ÚÛ‰‡" (Labour Market Fund) ÔÓÍË‚‡Ú ‰˙ʇ‚ÌËÚ ‡ÁıÓ‰Ë Á‡ ÚÂÁË Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl чÌ˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË ÓÚ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„Ûfl‚‡Ì ÒÂ˘Û ·ÂÁ‡·ÓÚˈ‡: éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË éÒË„Ûfl‚‡Ì Á‡ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌË Á‡ ·ÂÁ‡·ÓÚˈ‡ Á‡ ıÓ‡ Ò ÌËÒÍË ‰ÓıÓ‰Ë: чÌ˙ˆË чÌ˙ˆË

182 Ñ˙ʇ‚‡ ÖÒÚÓÌËfl É˙ˆËfl ÅÓÎÂÒÚ: ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ô‡˘ÌË ‚ ̇ÚÛ‡ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ñ˙΄ÓÒӘ̇ „Ëʇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ëÚ‡ÓÒÚ ç‡ÒΉÒÚ‚ÂÌ íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÎÛ͇ Ë ÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ëÂÏÂÈÌË Ë ÔÂÌÒËË ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ëӈˇÎÂÌ ‰‡Ì˙Í (Social tax) ëӈˇÎÂÌ ‰‡Ì˙Í (Social tax) çflχ ڇ͇‚‡ ÒıÂχ èÂÌÒËfl Á‡ ÌÂ‡·ÓÚÓÒÔÓ- ÒÓ·ÌÓÒÚ: ëӈˇÎÂÌ ‰‡Ì˙Í ÑÓ·‡‚ÍË Í˙Ï ÔÂÌÒËflÚ‡ Ë Ì‡ˆËÓ̇Î̇ ÔÂÌÒËfl: чÌ˙ˆË èÂÌÒËfl Á‡ ÒÚ‡ÓÒÚ: ëӈˇÎÂÌ ‰‡Ì˙Í ÑÓ·‡‚ÍË Í˙Ï ÔÂÌÒËflÚ‡ Ë Ì‡ˆËÓ̇Î̇ ÔÂÌÒËfl: чÌ˙ˆË ÑÓÔ˙ÎÌËÚÂÎ̇ ÔÂÌÒËfl: éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË ç‡ÒΉÒÚ‚Â̇ ÔÂÌÒËfl: ëӈˇÎÂÌ ‰‡Ì˙Í ç‡ˆËÓ̇Î̇ ÔÂÌÒËfl: чÌ˙ˆË ëӈˇÎÂÌ ‰‡Ì˙Í Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl éÒË„Ûfl‚‡Ì Á‡ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌË Á‡ ·ÂÁ‡·ÓÚˈ‡: éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË ÑÓ·‡‚͇ ÔË ·ÂÁ‡·ÓÚˈ‡: чÌ˙ˆË чÌ˙ˆË éÒË„ÛÂÌË Îˈ‡ ÔÂ‰Ë 1.1.1993 „.: éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË; éÒË„ÛÂÌË Îˈ‡ ÒΉ 1.1.1993 „.: íËÒÚ‡ÌÌÓ ÙË̇ÌÒË‡ÌÂ(ÓÒË„ÛÂÌÓ ÎˈÂ, ÓÒË„ÛËÚÂÎ, ‰˙ʇ‚‡); ÉӉ˯̇ ÒÛ·ÒˉËfl ÓÚ ‰˙ʇ‚ÌËfl ·˛‰ÊÂÚ éÒË„ÛÂÌË Îˈ‡ ÔÂ‰Ë 1.1.1993 „.: éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË; éÒË„ÛÂÌË Îˈ‡ ÒΉ 1.1.1993 „.: íËÒÚ‡ÌÌÓ ÙË̇ÌÒË‡ÌÂ(ÓÒË„ÛÂÌÓ ÎˈÂ, ÓÒË„ÛËÚÂÎ, ‰˙ʇ‚‡); ÉӉ˯̇ ÒÛ·ÒˉËfl ÓÚ ‰˙ʇ‚ÌËfl ·˛‰ÊÂÚ çflχ ڇ͇‚‡ ÒıÂχ éÒË„ÛÂÌË Îˈ‡ ÔÂ‰Ë 1.1.1993 „.: éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË; éÒË„ÛÂÌË Îˈ‡ ÒΉ 1.1.1993 „.: íËÒÚ‡ÌÌÓ ÙË̇ÌÒË‡ÌÂ(ÓÒË„ÛÂÌÓ ÎˈÂ, ÓÒË„ÛËÚÂÎ, ‰˙ʇ‚‡); ÉӉ˯̇ ÒÛ·ÒˉËfl ÓÚ ‰˙ʇ‚ÌËfl ·˛‰ÊÂÚ éÒË„ÛÂÌË Îˈ‡ ÔÂ‰Ë 1.1.1993 „.: éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË; éÒË„ÛÂÌË Îˈ‡ ÒΉ 1.1.1993 „.: íËÒÚ‡ÌÌÓ ÙË̇ÌÒË‡ÌÂ(ÓÒË„ÛÂÌÓ ÎˈÂ, ÓÒË„ÛËÚÂÎ, ‰˙ʇ‚‡); ÉӉ˯̇ ÒÛ·ÒˉËfl ÓÚ ‰˙ʇ‚ÌËfl ·˛‰ÊÂÚ éÒË„ÛÂÌË Îˈ‡ ÔÂ‰Ë 1.1.1993 „.: éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË; éÒË„ÛÂÌË Îˈ‡ ÒΉ 1.1.1993 „.: íËÒÚ‡ÌÌÓ ÙË̇ÌÒË‡ÌÂ(ÓÒË„ÛÂÌÓ ÎˈÂ, ÓÒË„ÛËÚÂÎ, ‰˙ʇ‚‡); ÉӉ˯̇ ÒÛ·ÒˉËfl ÓÚ ‰˙ʇ‚ÌËfl ·˛‰ÊÂÚ éÒË„ÛÂÌË Îˈ‡ ÔÂ‰Ë 1.1.1993 „.: éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË; éÒË„ÛÂÌË Îˈ‡ ÒΉ 1.1.1993 „.: íËÒÚ‡ÌÌÓ ÙË̇ÌÒË‡ÌÂ(ÓÒË„ÛÂÌÓ ÎˈÂ, ÓÒË„ÛËÚÂÎ, ‰˙ʇ‚‡); ÉӉ˯̇ ÒÛ·ÒˉËfl ÓÚ ‰˙ʇ‚ÌËfl ·˛‰ÊÂÚ éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË

Ñ˙ʇ‚‡ àÒÔ‡ÌËfl î‡ÌˆËfl à·̉Ëfl àÚ‡ÎËfl ÅÓÎÂÒÚ: ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ô‡˘ÌË ‚ ̇ÚÛ‡ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ñ˙΄ÓÒӘ̇ „Ëʇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ëÚ‡ÓÒÚ ç‡ÒΉÒÚ‚ÂÌ íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÎÛ͇ Ë ÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ëÂÏÂÈÌË Ë ÔÂÌÒËË ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl чÌ˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË Ñ˙ʇ‚ÂÌ ‚ÌÓÒÍË ·˛‰ÊÂÚ éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ñ‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË éÒË„ÛËÚÂÎÌË çflχ ڇ͇‚‡ ‚ÌÓÒÍË Ë ‚ÌÓÒÍË Ë ÒıÂχ ‰‡Ì˙ˆË ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ÒÛ·ÒˉËË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË è‰ËÏÌÓ ‰‡éÒË„ÛËÚÂÎÌË è‰ËÏÌÓ ‰‡éÒË„ÛËÚÂÎÌË éÒË„ÛËÚÂÎÌË éÒË„ÛËÚÂÎÌË éÒË„ÛËÚÂÎÌË éÒË„ÛËÚÂÎÌË Ñ‡Ì˙ˆË Ì˙ˆË ‚ÌÓÒÍË Ì˙ˆË ‚ÌÓÒÍË ‚ÌÓÒÍË ‚ÌÓÒÍË ‚ÌÓÒÍË ‚ÌÓÒÍË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂ- ÎËÚ éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂ- ÎËÚ çflχ ڇ͇‚‡ ÒıÂχ éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂ- ÎËÚ éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂ- ÎËÚ äËÔ˙ ã‡Ú‚Ëfl Ñ˙ʇ‚ÂÌ ·˛‰ÊÂÚ éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚ÌÓ ÙË̇ÌÒË‡Ì çflχ ڇ͇‚‡ ÒıÂχ éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚ÌÓ ÙË̇ÌÒË‡Ì éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚ÌÓ ÙË̇ÌÒË‡Ì éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚ÌÓ ÙË̇ÌÒË‡Ì éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚ÌÓ ÙË̇ÌÒË‡Ì éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚ÌÓ ÙË̇ÌÒË‡Ì Ñ˙ʇ‚ÂÌ ·˛‰ÊÂÚ ó‡ÒÚ ÓÚ ÔÓ‰ÓıÓ‰ÌËfl ‰‡Ì˙Í Ë ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË çflχ ڇ͇‚‡ ÒıÂχ éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË ó‡ÒÚ ÓÚ ÔÓ‰ÓıÓ‰ÌËfl ‰‡Ì˙Í Ë ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË ó‡ÒÚ ÓÚ ÔÓ‰ÓıÓ‰ÌËfl ‰‡Ì˙Í Ë ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl ó‡ÒÚ ÓÚ ÔÓ‰ÓıÓ‰ÌËfl ‰‡Ì˙Í Ë ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË Ñ‡Ì˙ˆË 183

184 Ñ˙ʇ‚‡ ãËÚ‚‡ ã˛ÍÒÂÏ·Û„ ìÌ„‡Ëfl å‡ÎÚ‡ ÅÓÎÂÒÚ: ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ô‡˘ÌË ‚ ̇ÚÛ‡ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ñ˙΄ÓÒӘ̇ „Ëʇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ëÚ‡ÓÒÚ ç‡ÒΉÒÚ‚ÂÌ íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÎÛ͇ Ë ÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ëÂÏÂÈÌË Ë ÔÂÌÒËË ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË, ‡ Á‡ ÔÓÏÓ˘ ÔË ÒÏ˙Ú – ‰‡Ì˙ˆË çflχ ڇ͇‚‡ ÒıÂχ éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl чÌ˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂ- Îfl Ë ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË ëÔˆˇÎÂÌ ‰‡Ì˙Í Ë ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂ- Îfl (ÂËÏ·ÛÒË‡Ú Ò ÓÚ ‰˙ʇ‚‡Ú‡) Ë ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË éÒË„ÛËÚÂÎÌË éÒË„ÛËÚÂÎÌË çflχ ڇ͇‚‡ ‚ÌÓÒÍË Ë ‚ÌÓÒÍË Ë ÒıÂχ ‰‡Ì˙ˆË ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË 1 ÒÚ˙η: éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË; 2 ÒÚ˙η: éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË 1 ÒÚ˙η: éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË; 2 ÒÚ˙η: éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂ- Îfl Ë ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ñ‡Ì˙ˆË é·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇ ÓÚ ‡·ÓÚÌË͇, ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl, Ò‡ÏÓÓÒË„ÛÂÌËÚÂ, ‰˙ʇ‚‡Ú‡ é·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇ ÓÚ ‡·ÓÚÌË͇, ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl, Ò‡ÏÓÓÒË„ÛÂÌËÚÂ, ‰˙ʇ‚‡Ú‡ é·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇ ÓÚ ‡·ÓÚÌË͇, ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl, Ò‡ÏÓÓÒË„ÛÂÌËÚÂ, ‰˙ʇ‚‡Ú‡ é·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇ ÓÚ ‡·ÓÚÌË͇, ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl, Ò‡ÏÓÓÒË„ÛÂÌËÚÂ, ‰˙ʇ‚‡Ú‡ é·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇ ÓÚ ‡·ÓÚÌË͇, ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl, Ò‡ÏÓÓÒË„ÛÂÌËÚÂ, ‰˙ʇ‚‡Ú‡ é·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇ ÓÚ ‡·ÓÚÌË͇, ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl, Ò‡ÏÓÓÒË„ÛÂÌËÚÂ, ‰˙ʇ‚‡Ú‡ é·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇ ÓÚ ‡·ÓÚÌË͇, ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl, Ò‡ÏÓÓÒË„ÛÂÌËÚÂ, ‰˙ʇ‚‡Ú‡ é·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇ ÓÚ ‡·ÓÚÌË͇, ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl, Ò‡ÏÓÓÒË„ÛÂÌËÚÂ, ‰˙ʇ‚‡Ú‡ é·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇ ÓÚ ‡·ÓÚÌË͇, ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl, Ò‡ÏÓÓÒË„ÛÂÌËÚÂ, ‰˙ʇ‚‡Ú‡

185 Ñ˙ʇ‚‡ ïÓ·̉Ëfl A‚ÒÚËfl èÓί‡ èÓÚÛ„‡ÎËfl êÛÏ˙ÌËfl ÅÓÎÂÒÚ: ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ô‡˘ÌË ‚ ̇ÚÛ‡ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ñ˙΄ÓÒӘ̇ „Ëʇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ëÚ‡ÓÒÚ ç‡ÒΉÒÚ‚ÂÌ íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÎÛ͇ Ë ÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ëÂÏÂÈÌË Ë ÔÂÌÒËË ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl á‡ÍÓÌ Á‡ Á‰‡‚ÌÓÚÓ ÓÒË„Ûfl‚‡ÌÂ: éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË á‡ÍÓÌ Á‡ ÌÂÓÚÎÓÊ̇ڇ ωˈËÌÒ͇ ÔÓÏÓ˘: éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË çflχ ڇ͇‚‡ ÒıÂχ éÒË„ÛËÚÂÎÌË éÒË„ÛËÚÂÎÌË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ó‡ÒÚ ÓÚ ÓÒËéÒË„ÛËÚÂÎÌË Ñ‡Ì˙ˆË ‚ÌÓÒÍË Ë ‚ÌÓÒÍË ‚ÌÓÒÍË „Ûfl‚‡ÌÂÚÓ ‚ÌÓÒÍË ‰‡Ì˙ˆË ÒÂ˘Û ·ÓÎÂÒÚ éÒË„ÛËÚÂÎÌË éÒË„ÛËÚÂÎÌË Ñ‡Ì˙ˆË ‚ÌÓÒÍË Ë ‚ÌÓÒÍË ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË éÒË„ÛËÚÂÎÌË çflχ ڇ͇‚‡ ‚ÌÓÒÍË Ë ‚ÌÓÒÍË Ë ÒıÂχ ‰‡Ì˙ˆË ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂ- Îfl Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË чÌ˙ˆË чÌ˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË Ñ‡Ì˙ˆË ‚ÌÓÒÍË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ñ‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË éÒË„ÛËÚÂÎÌË çflχ ڇ͇‚‡ éÒË„ÛËÚÂÎÌË éÒË„ÛËÚÂÎÌË éÒË„ÛËÚÂÎÌË éÒË„ÛËÚÂÎÌË éÒË„ÛËÚÂÎÌË Ñ˙ʇ‚ÂÌ ‚ÌÓÒÍË ‚ÌÓÒÍË ÒıÂχ ‚ÌÓÒÍË ‚ÌÓÒÍË ‚ÌÓÒÍË ‚ÌÓÒÍË ‚ÌÓÒÍË ·˛‰ÊÂÚ

186 Ñ˙ʇ‚‡ îËÌ·̉Ëfl ëÎÓ‚ÂÌËfl ëÎÓ‚‡ÍËfl ÅÓÎÂÒÚ: ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ô‡˘ÌË ‚ ̇ÚÛ‡ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ñ˙΄ÓÒӘ̇ „Ëʇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ëÚ‡ÓÒÚ ç‡ÒΉÒÚ‚ÂÌ íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÎÛ͇ Ë ÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ëÂÏÂÈÌË Ë ÔÂÌÒËË ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl á‰‡‚ÌËÚ ÛÒÎÛ„Ë Ë Ï‰ˈËÌÒ͇ڇ ÔÓÏÓ˘ Ò ÙË̇ÌÒË‡Ú Ò ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË. éÒË„Ûfl‚‡ÌÂ- ÚÓ Á‡ Ô‡˘ÌÓ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌË ÔË ·ÓÎÂÒÚ Ò ÙË̇ÌÒË‡ ÔÓ‡‚ÌÓ ÓÚ ÓÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚̇ ÒÛ·ÒˉËfl. è‰ËÏÌÓ ÓÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË çflχ ڇ͇‚‡ ÒıÂχ 燈ËÓ̇Î̇ ÔÂÌÒËfl: éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË ᇉ˙ÎÊËÚÂÎ̇ ÍÓÌÚË·ÛÚ˂̇ ÔÂÌÒËfl: éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚̇ ÒÛ·ÒˉËfl 燈ËÓ̇Î̇ ÔÂÌÒËfl: éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË ᇉ˙ÎÊËÚÂÎ̇ ÍÓÌÚË·ÛÚ˂̇ ÔÂÌÒËfl: éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚̇ ÒÛ·ÒˉËfl 燈ËÓ̇Î̇ ÔÂÌÒËfl: éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË ᇉ˙ÎÊËÚÂÎ̇ ÍÓÌÚË·ÛÚ˂̇ ÔÂÌÒËfl: éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚̇ ÒÛ·ÒˉËfl éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË чÌ˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË éÒË„ÛËÚÂÎÌË çflχ ڇ͇‚‡ ‚ÌÓÒÍË ‚ÌÓÒÍË ÒıÂχ éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚ÌË „‡‡ÌˆËË ÔË Ì‰ÓÒÚË„ ̇ Ò‰ÒÚ‚‡ éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚ÌË „‡‡ÌˆËË ÔË Ì‰ÓÒÚË„ ̇ Ò‰ÒÚ‚‡ éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚ÌË „‡‡ÌˆËË ÔË Ì‰ÓÒÚË„ ̇ Ò‰ÒÚ‚‡ éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚ÌË „‡‡ÌˆËË ÔË Ì‰ÓÒÚË„ ̇ Ò‰ÒÚ‚‡ чÌ˙ˆË Ë ÓÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ñ‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË çflχ ڇ͇‚‡ ÒıÂχ éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰˙ʇ‚ÌË ÒÛ·ÒˉËË Ñ˙ʇ‚ÂÌ ·˛‰ÊÂÚ

Ñ˙ʇ‚‡ ÅÓÎÂÒÚ: ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ô‡˘ÌË ‚ ̇ÚÛ‡ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ñ˙΄ÓÒӘ̇ „Ëʇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ëÚ‡ÓÒÚ ç‡ÒΉÒÚ‚ÂÌ íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÎÛ͇ Ë ÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ëÂÏÂÈÌË Ë ÔÂÌÒËË ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ò‚ˆËfl îË̇ÌÒË‡ Ò ÓÚ ·˛‰ÊÂÚËÚ ̇ ÏÂÒÚÌËÚ ‚·ÒÚË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË çflχ ڇ͇‚‡ ÒıÂχ éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË чÌ˙ˆË ÇÂÎËÍÓ·ËÚ‡è‰ËÏÌÓ ÌËfl ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË çflχ ڇ͇‚‡ ‚ÌÓÒÍË Ë ÒıÂχ ‰‡Ì˙ˆË éÒË„ÛËÚÂÎÌË éÒË„ÛËÚÂÎÌË éÒË„ÛËÚÂÎÌË Ñ‡Ì˙ˆË ‚ÌÓÒÍË ‚ÌÓÒÍË ‚ÌÓÒÍË éÒË„ÛËÚÂÎÌË Ñ‡Ì˙ˆË ‚ÌÓÒÍË Ë ‰‡Ì˙ˆË 187

188

ÑÎÖÈÀËÍÎ-ÎÑÈÃÓÐÈÒÅËÍÈ ÂÍÎÑÊÈ Â ÑÒÐÀÍÈÒÅ ÎÒ ÅÂÐÎÏÅÉÑÊÈß ÑÚÞÇ 189

190 1. ÅÖãÉàü éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ é·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇: 37.84% Ó·˘Ó, ÓÚ ÍÓflÚÓ: 24.77% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl, 13.07% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ. "ÇÌÓÒ͇ Á‡ Á‡‰˙ʇÌ ̇ Á‡Ô·ÚËÚÂ": 7.48% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. ÇÌÓÒ͇ Á‡ Ô‰ÔËflÚËfl Ò Ì‡‰ 10 ‰Û¯Ë ̇ÂÚË Îˈ‡: 1.69% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. á‰‡‚ÌÓ-ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇ Á‡ ‰˙ʇ‚ÌËÚ ÒÎÛÊËÚÂÎË: 7.35% Ó·˘Ó, ÓÚ ÍÓflÚÓ: 3.55% Á‡ ‰˙ʇ‚ÌËfl ÒÎÛÊËÚÂÎ, 3.80% Á‡ ‰˙ʇ‚‡Ú‡. çflχ Ú‡‚‡Ì ̇ ÓÒË„ÛËÚÂÎÌËfl ‰ÓıÓ‰. ÅÓÎÂÒÚ: ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁÑ˙΄ÓÒӘ̇ ‚ ̇ÚÛ‡ ˘ÂÚÂÌËfl „Ëʇ ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. é·˘Ó 3.5%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 2.1% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl, 1.4% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ. ë‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘ËÚ Ò ÓÒË„Ûfl‚‡Ú ÔÓ Ê·ÌËÂ. çflχ ÓÚ‰ÂÎ̇ ÒıÂχ. àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ëÚ‡ÓÒÚ ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ëÏ˙Ú ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. íÛ‰Ó‚‡ ÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ÁÎÓÔÓÎÛ͇ Ë ëÂÏÂÈÌË ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇ Ë ‰ÓÔ˙ÎÌËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎËÚ ÒÔÓ‰ ÚËÔ‡ Ô‰ÔËfl- ÚËÂ. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇.

191 2. ÅöãÉÄêàü éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ ÅÓÎÂÒÚ: ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁÑ˙΄ÓÒÓ˜‚ ̇ÚÛ‡ ˘ÂÚÂÌËfl ̇ „Ëʇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ëÚ‡ÓÒÚ ëÏ˙Ú é·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇ Á‡ ËÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ, ÒÚ‡ÓÒÚ, ÒÏ˙Ú, Ó·˘Ó Á‡·ÓÎfl‚‡ÌÂ Ë Ï‡È˜ËÌÒÚ‚Ó, Ë ·ÂÁ‡·ÓÚˈ‡. ê‡ÁÏÂ˙Ú Ì‡ ‚ÌÓÒ͇ڇ Á‡‚ËÒË ÓÚ Í‡Ú„ÓËflÚ‡ ÚÛ‰. ÇÌÓÒ͇ڇ Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓ Îˈ ÓÚ ÚÂÚ‡ ͇Ú„ÓËfl ÚÛ‰  26.5%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: Á‡ ËÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ, ÒÚ‡ÓÒÚ Ë ÒÏ˙Ú 22%, Ó·˘Ó Á‡·ÓÎfl‚‡ÌÂ Ë Ï‡È˜ËÌÒÚ‚Ó 3.5%, ·ÂÁ‡·ÓÚˈ‡ 1.0%. éÒË„ÛËÚÂÎ̇ڇ ‚ÌÓÒ͇ Ò ‡ÁÔ‰ÂÎfl ‚ Ò˙ÓÚÌÓ¯ÂÌË 60% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl Ë 40% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ. ÇÌÓÒ͇ڇ Á‡ Îˈ ÓÚ Ô˙‚‡ Ë ‚ÚÓ‡ ͇Ú„ÓËfl ÚÛ‰ Ò ۂÂ΢‡‚‡ Ò 3.0% Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. ÇÌÓÒ͇ڇ Á‡ ÚÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÎÛ͇ Ë ÔÓÙÂÒËÓ̇Î̇ ·ÓÎÂÒÚ Â ‚ ‡ÁÏÂ ÏÂÊ‰Û 0.4 1.1% Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. ᇠÎˈ‡Ú‡, Ó‰ÂÌË ÒΉ 31.12.1959 „. ‚ÌÓÒ͇ڇ Á‡ ËÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ, ÒÚ‡ÓÒÚ Ë ÒÏ˙Ú Ò ̇χÎfl‚‡ Ò 5.0%, ÍÓÎÍÓÚÓ Â ‡ÁÏÂ˙Ú Ì‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ڇ ‚ÌÓÒ͇ Á‡ ìÌË‚ÂÒ‡ÎÂÌ ÔÂÌÒËÓÌÂÌ ÙÓ̉. ᇠÎˈ‡Ú‡ Ô˙‚‡ Ë ‚ÚÓ‡ ͇Ú„ÓËfl ÚÛ‰, ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎflÚ Ô·˘‡ 12.0% Ë 7.0% Á‡ èÓÙÂÒËÓ̇ÎÂÌ ÔÂÌÒËÓÌÂÌ ÙÓ̉. åËÌËχÎÌËflÚ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰ Á‡ Ò‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘ËÚ Ò  123 ‚Ó. å‡ÍÒËχÎÌËflÚ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰ Á‡ ‚Ò˘ÍË ÓÒË„ÛÂÌË Îˈ‡  1 021 ‚Ó. é·˘Ó 6%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 3.6% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl, 2.4% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ. åËÌËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰ Á‡ Ò‡ÏÓÓÒË„Ûfl- ‚‡˘ËÚ ÒÂ: 123 ‚Ó. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 1 021 ‚Ó. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. é·˘Ó 3.5%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 2.1% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl, 1.4% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ. ë‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘ËÚ Ò ÓÒË„Ûfl‚‡Ú ÔÓ Ê·ÌËÂ. çflχ ÓÚ‰ÂÎ̇ ÒıÂχ. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ᇠÎˈ‡Ú‡, Ó‰ÂÌË ÔÂ‰Ë 01.01.1960 „. é·˘Ó 22%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 13.2 Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂ- Îfl, 8.8% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ. ᇠÎˈ‡Ú‡, Ó‰ÂÌË ÒΉ 31.12.1959 „. é·˘Ó 17%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 10.2% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂ- Îfl, 6.8% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ. ÄÍÓ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ Îˈ  I-‚‡ ËÎË II-‡ ͇Ú„ÓËfl ÚÛ‰, ‚ÌÓÒ͇ڇ Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl  16.2% è˙‚Ë ÒÚ˙η: ÇËÊ "àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ". ÇÚÓË ÒÚ˙η: èÓÙÂÒËÓ- ̇ÎÌË ÔÂÌÒËÓÌÌË ÙÓ̉ӂÂ: è˙‚‡ ͇Ú„ÓËfl ÚÛ‰: 12% Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡- ÚÂÎfl. ÇÚÓ‡ ͇Ú„ÓËfl ÚÛ‰: 7% Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. ìÌË‚ÂÒ‡ÎÌË ÔÂÌÒËÓÌÌË ÙÓ̉ӂÂ: 5% Ó·˘Ó, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 3% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl, 2% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ. ÇËÊ "àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ" íÛ‰Ó‚‡ ÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ÁÎÓÔÓÎÛ͇ Ë ëÂÏÂÈÌË ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ- ̇ ‚ÌÓÒ͇. åÂÊ‰Û 0.4 Ë 1.1% Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡- ÚÂÎfl. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. é·˘Ó 1%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 0.6% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂ- Îfl, 0.4% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ. îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË.

192 3. óÖïàü éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ çflχ Ó·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇ ÅÓÎÂÒÚ: ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁ˘ÂÑ˙΄ÓÒӘ̇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ‚ ̇ÚÛ‡ ÚÂÌËfl „Ëʇ ëÚ‡ÓÒÚ ëÏ˙Ú éÒË„ÛÂÌË Îˈ‡: 13.5% Ó·˘Ó, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 4.5% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 9.0% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 48 ÛÏÌÓÊÂÌÓ ÔÓ Ò‰̇ڇ ‡·ÓÚ̇ Á‡Ô·ڇ (43 437 ‚Ó) ̇ „Ó‰Ë̇. ë‡ÏÓÓÒË„ÛÂÌË Îˈ‡: 13.5% ÓÚ ‰ÂÍ·Ë‡ÌËfl ‰ÓıÓ‰ (50% ÓÚ ÚÂıÌËfl ‰ÓıÓ‰ ͇ÚÓ Ò‡ÏÓÓÒË„ÛÂÌË Îˈ‡, ÏËÌÛÒ ‡ÁıÓ‰ËÚ Á‡ ‰ÂÈÌÓÒÚÚ‡). å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 48 ÛÏÌÓÊÂÌÓ ÔÓ Ò‰̇ڇ ‡·ÓÚ̇ Á‡Ô·ڇ (43 437 ‚Ó) ̇ „Ó‰Ë̇. éÒË„ÛÂÌË Îˈ‡: 4.4% Ó·˘Ó, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 1.1% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 3.3% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 48 ÛÏÌÓÊÂÌÓ ÔÓ Ò‰̇ڇ ‡·ÓÚ̇ Á‡Ô·ڇ (43 437 ‚Ó) ̇ „Ó‰Ë̇. ë‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘Ë Ò (‰Ó·Ó‚ÓÎÌÓ): 4.4% ÓÚ ‰ÂÍ·Ë‡ÌËÚ ‰ÓıÓ‰Ë (50% ÓÚ ‡ÁÎË͇ڇ ÏÂÊ‰Û ‰ÓıÓ‰‡ Ë ‡ÁıÓ‰ËÚ Á‡ ‰ÂÈÌÓÒÚÚ‡). å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 48 ÛÏÌÓÊÂÌÓ ÔÓ Ò‰̇ڇ ‡·ÓÚ̇ Á‡Ô·ڇ (43 437 ‚Ó) ̇ „Ó‰Ë̇. çflχ ÓÚ‰ÂÎ̇ ÒıÂχ. ÇËÊ"ëÚ‡ÓÒÚ". éÒË„ÛÂÌË Îˈ‡: é·˘Ó 28.0%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 6.5% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 21.5% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 48 ÛÏÌÓÊÂÌÓ ÔÓ Ò‰̇ڇ ‡·ÓÚ̇ Á‡Ô·ڇ (43 437 ‚Ó) ̇ „Ó‰Ë̇. ë‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡- ˘Ë ÒÂ: 28% ÓÚ ‰ÂÍ·Ë‡ÌËÚ ‰ÓıÓ‰Ë (50% ÓÚ ‡ÁÎË͇ڇ ÏÂÊ‰Û ‰ÓıÓ‰‡ Ë ‡ÁıÓ‰ËÚ Á‡ ‰ÂÈÌÓÒÚÚ‡). å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰ : 48 ÛÏÌÓÊÂÌÓ ÔÓ Ò‰̇ڇ ‡·ÓÚ̇ Á‡Ô·ڇ (43 437 ‚Ó) ̇ „Ó‰Ë̇. ÇËÊ"ëÚ‡ÓÒÚ". ÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÎÛ͇ ëÂÏÂÈÌË Ë ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl åÂÊ‰Û 0.2 Ë 1.2% Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂ- Îfl. éÒË„ÛÂÌË Îˈ‡: 1.6% Ó·˘Ó, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 0.4% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 1.2% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 48 ÛÏÌÓÊÂÌÓ ÔÓ Ò‰̇ڇ ‡·ÓÚ̇ Á‡Ô·ڇ (43,437 ‚Ó) ̇ „Ó‰Ë̇. ë‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡- ˘Ë ÒÂ: 1.6% ÓÚ ‰ÂÍ·Ë‡ÌËÚ ‰ÓıÓ‰Ë (50% ÓÚ ‡ÁÎË͇ڇ ÏÂÊ‰Û ‰ÓıÓ‰‡ Ë ‡ÁıÓ‰ËÚ Á‡ ‰ÂÈÌÓÒÚÚ‡). å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 48 ÛÏÌÓÊÂÌÓ ÔÓ Ò‰̇ڇ ‡·ÓÚ̇ Á‡Ô·ڇ (43 437 ‚Ó) ̇ „Ó‰Ë̇. îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË

193 4. ÑÄçàü éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ é·˘Ó 8% Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ÓÒË„ÛÂÌËÚ Îˈ‡ Ë Ò‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘Ë Ò Í˙Ï îÓ̉ "è‡Á‡ ̇ ÚÛ‰‡" (Labour Market Fund). ÅÓÎÂÒÚ: ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁÑ˙΄ÓÒӘ̇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ‚ ̇ÚÛ‡ ˘ÂÚÂÌËfl „Ëʇ ëÚ‡ÓÒÚ ëÏ˙Ú íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ÔÓÎÛ͇ Ë ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ ëÂÏÂÈÌË Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË. îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË. ÇÌÓÒÍËÚ Í˙Ï îÓ̉ "è‡Á‡ ̇ ÚÛ‰‡" ÍÓÏÔÂÌÒË- ‡Ú ˜‡ÒÚ ÓÚ ‰˙ʇ‚ÌËÚ ‡ÁıÓ‰Ë. îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË. îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË. ëӈˇÎ̇ ÔÂÌÒËfl: îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË. ÑÓÔ˙ÎÌË- ÚÂÎ̇ ÔÂÌÒËfl: ÇÌÓÒ͇ ÓÚ 33 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ, ÓÚ ÍÓflÚÓ 1/3  Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎËˆÂ Ë 2/3 Ò‡ Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. ëӈˇÎ̇ ÔÂÌÒËfl: îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË. ÑÓÔ˙ÎÌË- ÚÂÎ̇ ÔÂÌÒËfl: ÇÌÓÒ͇ ÓÚ 33 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ, ÓÚ ÍÓflÚÓ 1/3  Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎËˆÂ Ë 2/3 Ò‡ Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. éÒË„ÛËÚÂÎÌËÚ ‚ÌÓÒÍË ‚‡Ë‡Ú ÒÔÓ‰ ËÒ͇ Ë Ò‡ Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡- ÚÂÎfl. Ä·ÒÓβÚ̇(Ô‡˘̇) ‚ÌÓÒ͇ ‚ ‰̇Í˙‚ Á‡ ‚Ò˘ÍË ‡ÁÏÂ. éÔ‰ÂÎfl Ò ̇ ·‡Á‡ χÍÒËχÎ- ÌËfl ‡ÁÏÂ ̇ ‰Ì‚ÌÓÚÓ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂ- ÌË Á‡ ·ÂÁ‡·ÓÚˈ‡. Ç ÏÓÏÂÌÚ‡  4.8 Ô˙ÚË ÓÚ Ï‡ÍÒ. ‡ÁÏÂ. îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË.

194 5. ÉÖêåÄçàü éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ çflχ Ó·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ÅÓÎÂÒÚ: ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁÑ˙΄ÓÒӘ̇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ‚ ̇ÚÛ‡ ˘ÂÚÂÌËfl „Ëʇ ëÚ‡ÓÒÚ ëÏ˙Ú ê‡Á΢ÌË ÓÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË, ‚ Á‡‚ËÒËÏÓÒÚ ÓÚ Á‰‡‚ÌÓÓÒË„ÛËÚÂÎÌËfl ÙÓ̉. ë‰ÌËflÚ ‡ÁÏÂ Â: 13.90% Ó·˘Ó, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 6.95% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 6.95% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. éÒË„ÛÂÌËÚ Îˈ‡ Ô·˘‡Ú ‰ÓÔ˙ÎÌËÚÂÎ- ̇ ‚ÌÓÒ͇ ÓÚ 0.9%. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 43 200 ‚Ó. ÇËÊ: "ÅÓÎÂÒÚ: Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl" é·˘Ó 1.95%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 0.975% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 0.975% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. èÂÌÒËÓÌÂË- Ú Ô·˘‡Ú ‚ÌÓÒ͇ ÓÚ 1.95% ÓÚ ÔÂÌÒËflÚ‡ ÒË. éÒË„ÛÂÌËÚ Îˈ‡, Ó‰ÂÌË ÒΉ 1940 „. ·ÂÁ ‰Âˆ‡ Ô·˘‡Ú ‰ÓÔ˙ÎÌËÚÂÎ̇ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇ ÓÚ 0.25% ÒΉ ̇‚˙¯‚‡Ì ̇ 23 „. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂ- ÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 43 200 ‚Ó. ÇËÊ "ëÚ‡ÓÒÚ". é·˘Ó 19.90%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 9.95% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 9.95% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂ- ÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 63 600 ‚Ó ÔÓ ÒÚ‡ÓÚÓ Á‡ÍÓÌÓ‰‡ÚÂÎÒÚ‚Ó Ë 54 000 ‚Ó ÔÓ ÌÓ‚ÓÚÓ Á‡ÍÓÌÓ‰‡ÚÂÎÒÚ‚Ó. ÇËÊ "ëÚ‡ÓÒÚ". íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ÔÓÎÛ͇ Ë ëÂÏÂÈÌË ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ÇÌÓÒÍËÚ Ò ÓÔ‰ÂÎflÚ ‚ Á‡‚ËÒËÏÓÒÚ ÓÚ ÒÂÍÚÓ‡ ̇ ‰ÂÈÌÓÒÚ. è·˘‡Ú Ò ÓÚ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. éÒË„Ûfl‚‡Ì Á‡ ·ÂÁ‡·ÓÚˈ‡: 3.3% Ó·˘Ó, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 1.65% ÓÒË„ÛÂÌÓ ÎˈÂ, 1.65% ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎ. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂ- ÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 63 600 ‚Ó ÔÓ ÒÚ‡ÓÚÓ Á‡ÍÓÌÓ‰‡- ÚÂÎÒÚ‚Ó Ë 54 000 ‚Ó ÔÓ ÌÓ‚ÓÚÓ Á‡ÍÓÌÓ‰‡- ÚÂÎÒÚ‚Ó. ŇÁÓ‚‡ ÒӈˇÎ̇ ÒË„ÛÌÓÒÚ Á‡ Ú˙ÒÂ˘Ë ‡·ÓÚ‡: îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË. îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË.

195 6. Öëíéçàü éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ ê‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎË: ëӈˇÎÂÌ ‰‡Ì˙Í 33 ̇ ÒÚÓ, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 13% Á‡ Á‰‡‚ÌÓ ÓÒË„Ûfl‚‡ÌÂ Ë ·ÓÎÂÒÚ, 20% Á‡ ÔÂÌÒËÓÌÌÓ ÓÒË„Ûfl‚‡Ì çflχ Ú‡‚‡Ì ̇ ÓÒË„ÛËÚÂÎÌËfl ‰ÓıÓ‰. éÒË„ÛÂÌË Îˈ‡: ç Ò Ô·˘‡Ú ÓÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË. ë‡ÏÓÓÒË„ÛÂÌË Îˈ‡: ëӈˇÎÂÌ ‰‡Ì˙Í 33%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 13% Á‡ Á‰‡‚ÌÓ ÓÒË„Ûfl‚‡ÌÂ Ë ·ÓÎÂÒÚ, 20% Á‡ ÔÂÌÒËÓÌÌÓ ÓÒË„Ûfl‚‡ÌÂ. å‡ÍÒËχÎÌËflÚ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰  1 376 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ. ÅÓÎÂÒÚ: ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁÑ˙΄ÓÒӘ̇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ‚ ̇ÚÛ‡ ˘ÂÚÂÌËfl „Ëʇ ëÚ‡ÓÒÚ ëÏ˙Ú íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ÔÓÎÛ͇ Ë ëÂÏÂÈÌË ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘Ëfl ÒӈˇÎÂÌ ‰‡Ì˙Í ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘Ëfl ÒӈˇÎÂÌ ‰‡Ì˙Í çflχ ÓÚ‰ÂÎ̇ ÒıÂχ ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘Ëfl ÒӈˇÎÂÌ ‰‡Ì˙Í ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘Ëfl ÒӈˇÎÂÌ ‰‡Ì˙Í ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘Ëfl ÒӈˇÎÂÌ ‰‡Ì˙Í çflχ ÒÔˆˇÎÌÓ ÓÒË„Ûfl‚‡Ì Á‡ ÚÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÎÛ͇ Ë ÔÓÙÂÒËÓ̇Î̇ ·ÓÎÂÒÚ. ó‡ÒÚ Â ÓÚ Á‰‡‚ÌÓÚÓ ÓÒË„Ûfl‚‡ÌÂ Ë ÓÒË„Ûfl‚‡ÌÂÚÓ ÒÂ˘Û ·ÓÎÂÒÚ. é·ÂÁ˘ÂÚÂ- ÌË Á‡ ·ÂÁ‡·ÓÚˈ‡: 0.9% Ó·˘Ó, ÓÚ ÍÓËÚÓ 0,6% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂ- Îfl, 0.3% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ. ÑÓ·‡‚͇ ÔË ·ÂÁ‡·ÓÚË- ˆ‡: çflχ ÓÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË, ÙË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË

196 7. Éöêñàü éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ çflχ Ó·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl 2 ‚ ̇ÚÛ‡ é·˘Ó 6.45%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 2.15% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 4.30% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. ᇠÎˈ‡Ú‡, ÓÒË„ÛÂÌË ÔÂ‰Ë 01.01.1993„.: å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 2 384.50 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ. ᇠÎˈ‡Ú‡, ÓÒË„ÛÂÌË ÒΉ 01.01.1993„.: å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 5 438 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ. ÅÓÎÂÒÚ: Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl é·˘Ó 1.20%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 0.40% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 0.80% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. ᇠÎˈ‡Ú‡, ÓÒË„ÛÂÌË ÔÂ‰Ë 01.01.1993„.: å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 2 384.50 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ. ᇠÎˈ‡Ú‡, ÓÒË„ÛÂÌË ÒΉ 01.01.1993„.: å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 5 438 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ. Ñ˙΄ÓÒӘ̇ „Ëʇ çflχ ÓÚ‰ÂÎ̇ ÒıÂχ. àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ÇËÊ"ëÚ‡ÓÒÚ". ëÚ‡ÓÒÚ é·˘Ó 20.00%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 6.67% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 13.33% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. ᇠÎˈ‡Ú‡, ÓÒË„ÛÂÌË ÔÂ‰Ë 01.01.1993 „.: å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 2 384.50 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ. ᇠÎˈ‡Ú‡, ÓÒË„ÛÂÌË ÒΉ 01.01.1993: å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 5 438 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ. éÒË„ÛËÚÂÎ̇ڇ ‚ÌÓÒ͇ Ò ۂÂ΢‡‚‡ Ò 3.6% (2.2% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎËˆÂ Ë 1.4% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl) ÔË ÚÂÊÍË ÛÒÎÓ‚Ëfl ̇ ÚÛ‰ Ë Ò 1.0% Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl Á‡ Ô‰ÔËflÚËfl, ‚ ÍÓËÚÓ Ò˙˘ÂÒÚ‚Û‚‡ ÔÓÙÂÒËÓ̇ÎÂÌ ËÒÍ. ëÏ˙Ú ÇËÊ"ëÚ‡- ÓÒÚ". íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ÎÛ͇ Ë ÔÓÙ. ëÂÏÂÈÌË ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl éÒË„Ûfl‚‡ÌÂ- ÚÓ Â ˜‡ÒÚ ÓÚ ÓÒË„Ûfl‚‡ÌÂÚÓ Á‡ ·ÓÎÂÒÚ. é·˘Ó 5%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 1.33% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 3.67% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. ᇠÎˈ‡Ú‡, ÓÒË„ÛÂÌË ÔÂ‰Ë 01.01.1993 „.: å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 2 384.50 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ. ᇠÎˈ‡Ú‡, ÓÒË„ÛÂÌË ÒΉ 01.01.1993 „.: å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 5 438 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ. é·˘Ó 2.0%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 1.0% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 1.0% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. ᇠÎˈ‡Ú‡, ÓÒË„ÛÂÌË ÔÂ‰Ë 01.01.1993 „.: å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 2 384.50 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ. ᇠÎˈ‡Ú‡, ÓÒË„ÛÂÌË ÒΉ 01.01.1993 „.: å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 5 438 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ.

197 8. àëèÄçàü éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ é·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇ (Ò ËÁÍβ˜ÂÌË ̇ ËÒ͇ ·ÂÁ‡·ÓÚˈ‡): é·˘Ó 28.3%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 4.7% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 23.6% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 3 074.10 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ. ÅÓÎÂÒÚ: ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁÑ˙΄ÓÒӘ̇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ‚ ̇ÚÛ‡ ˘ÂÚÂÌËfl „Ëʇ ëÚ‡ÓÒÚ ëÏ˙Ú ÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÎÛ͇ ëÂÏÂÈÌË Ë ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ- ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ- ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ- ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ëÚ‡‚ÍËÚ Ò ÙËÍÒË‡Ú Ò ¯ÂÌË ̇ Ô‡‚ËÚÂÎÒÚ‚Ó- ÚÓ ‚ Á‡‚ËÒËÏÓÒÚ ÓÚ ÒÂÍÚÓ‡ ̇ ‰ÂÈÌÓÒÚ. ÇÌÓÒÍËÚÂ Ò ‡ Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎËÚÂ. éÒË„Ûfl‚‡Ì ÒÂ˘Û ·ÂÁ‡·ÓÚˈ‡: é·˘Ó 7.30%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 1.55% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 5.75% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. îÓ̉ Á‡ „‡‡ÌÚË‡Ì ̇ ‡·ÓÚÌËÚ Á‡Ô·ÚË: 0.2% Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. èÓÙÂÒËÓ̇ÎÌÓ Ó·Û˜ÂÌËÂ: é·˘Ó 0.7%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 0.6% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl, 0.1% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 3 074.10 ̇ ÏÂÒˆ. îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË.

198 9. îêÄçñàü éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ çflχ Ó·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ‚ ̇ÚÛ‡ ÅÓÎÂÒÚ: Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁÑ˙΄ÓÒӘ̇ ˘ÂÚÂÌËfl „Ëʇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ é·˘‡ ÒıÂχ Á‡ ̇ÂÚË Îˈ‡: éÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Á‡ ·ÓÎÂÒÚ, χȘËÌÒÚ‚Ó, ËÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ Ë ÒÏ˙Ú: é·˘Ó 13.55%, ÓÚ ÍÓËÚÓ 0.75% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎËˆÂ Ë 12.80% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. ç‡Ï‡ÎÂÌË ̇ ÓÒË„ÛËÚÂÎÌËÚ ‚ÌÓÒÍË Á‡ ÓÒË„ÛÂÌË Îˈ‡ Ò ÌËÒÍË ‡·ÓÚÌË Á‡Ô·ÚË: ̇χÎÂÌË ̇ ÓÒË„ÛËÚÂÎÌËÚ ‚ÌÓÒÍË Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl Ò 0.50 ‚Ó ‰Ó 1.50 ‚Ó Ì‡ ˜‡Ò ‚ Á‡‚ËÒËÏÓÒÚ ÓÚ „ÓÎÂÏË̇ڇ ̇ ÙËχڇ; ̇χÎÂÌË ̇ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ڇ ‚ÌÓÒ͇ Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, ÌÓ Ì Ôӂ˜ ÓÚ 21.50%. ÇËÊ"ÅÓÎÂÒÚ: Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁ˘ÂÚÂ- ÌËfl". éÒË„Ûӂ͇"ëÓÎˉ‡- ÌÓÒÚ" ‚ ‡ÁÏÂ ̇ 0.30% Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. ÇËÊ "ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ‚ ̇ÚÛ‡". ëÚ‡ÓÒÚ ëÏ˙Ú ÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓëÂÏÂÈÌË ÔÓÎÛ͇ Ë ÔÓÙ. Ó·ÂÁ˘ÂÚ·ÓÎÂÒÚ ÌËfl é·˘‡ ÒıÂχ Á‡ ̇ÂÚË Îˈ‡: é·˘Ó 14.95%, ÓÚ ÍÓËÚÓ 6.65% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎËˆÂ Ë 8.30% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 2 773 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ. ÑÓÔ˙ÎÌËÚÂÎ̇ ÒıÂχ Á‡ ̇ÂÚË Îˈ‡: Á‡ ‚Ò˘ÍË Ì‡ÂÚË Îˈ‡: 7.5% ÓÚ Ô‡„‡ (3% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎËˆÂ Ë 4.5% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl) + 2% ÔÓ‰ Ô‡„‡ (0.8% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎËˆÂ Ë 1.2% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl) + 2.2% ÓÚ 2-Ó ‰Ó 4ÚÓ ÌË‚Ó Ì‡ ‰ÓıÓ‰‡ (0.9% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎËˆÂ Ë 1.3% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl Á‡ ÔÂÌÒËÓÌË‡Ì ÏÂÊ‰Û 60 Ë 65-„Ӊ˯̇ ‚˙Á‡ÒÚ); Á‡ ̇ÂÚË Îˈ‡ ·ÂÁ ˙ÍÓ‚Ó‰ÌË ÒÎÛÊËÚÂÎË: 20% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌË Îˈ‡ Ò ‰ÓıÓ‰Ë ÏÂÊ‰Û 2-Ó Ë 3-ÚÓ ÌË‚Ó (8% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎËˆÂ Ë 12% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl). ÑÓÔ˙ÎÌËÚÂÎ̇ ÒıÂχ Á‡ ˙ÍÓ‚Ó‰ÂÌ ÔÂÒÓ̇Î: ê˙ÍÓ‚Ó‰ÂÌ ÔÂÒÓÌ‡Î Ò ‰ÓıÓ‰ ÏÂÊ‰Û 2-Ó Ë 8-ÏÓ ÌË‚Ó: Ó·˘Ó 20.3% (7.7% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎËˆÂ Ë 12.6% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl). ÇËÊ"ëÚ‡- ÓÒÚ". äÓÎÂÍÚË‚- ÌË, Ë̉˂ˉۇÎÌË ËÎË ÒÏÂÒÂÌË ÒÚ‡‚ÍË ‚ Á‡‚ËÒË- ÏÓÒÚ ÓÚ ·Ófl ̇ ̇ÂÚËÚ Îˈ‡ ‚˙‚ ÙËχڇ Ë ÌË‚ÓÚÓ Ì‡ ËÒ͇. éÒË„ÛËÚÂÎÌËÚ ‚ÌÓÒÍË Ò‡ Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. é·˘ 6.4%, ÓÚ ÍÓËÚÓ 2.4% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓ- ÚÓ ÎËˆÂ Ë 4.0% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂ- Îfl. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 11 092 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ Ë 133 104 ‚Ó Ì‡ „Ó‰Ë̇. é·˘Ó 5.4% Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰.

10. àêãÄçÑàü éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ ÅÓÎÂÒÚ: ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁÑ˙΄ÓÒӘ̇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ‚ ̇ÚÛ‡ ˘ÂÚÂÌËfl „Ëʇ ëÚ‡ÓÒÚ ëÏ˙Ú íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ÔÓÎÛ͇ Ë ëÂÏÂÈÌË ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl é·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇ (·ÂÁ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Á‡ χȘËÌÒÚ‚Ó ‚ ̇ÚÛ‡): – Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ: 4.0%. è˙‚ËÚ 127 ‚Ó Ò‰Ï˘ÌÓ Ò ËÁÍβ˜‚‡Ú ÓÚ ÓÒË„ÛËÚÂÎÌËfl ‰ÓıÓ‰. éÒË„ÛÂÌË Îˈ‡ Ò ‰ÓıÓ‰Ë ‰Ó 352 ‚Ó Ì‡ Ò‰Ïˈ‡ Ì ‰˙ÎÊ‡Ú ÓÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË. å‡ÍÒËχÎÌËflÚ ‡ÁÏÂ ̇ ÓÒË„ÛËÚÂÎÌËfl ‰ÓıÓ‰  50 700 ‚Ó Ì‡ „Ó‰Ë̇. – Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl: 8.5% (‚Íβ˜ËÚÂÎÌÓ ‚ÌÓÒ͇ڇ ÓÚ 0.7% Á‡ 燈ËÓ̇ÎÌËfl ÙÓ̉ Á‡ Ó·Û˜ÂÌËÂ) Á‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎÌË ‰ÓıÓ‰Ë ‰Ó 356 ‚Ó Ì‡ Ò‰Ïˈ‡ Ë 10.75% (‚Íβ˜ËÚÂÎÌÓ ‚ÌÓÒ͇ڇ ÓÚ 0.7% Á‡ 燈ËÓ̇ÎÌËfl ÙÓ̉ Á‡ Ó·Û˜ÂÌËÂ) Á‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎÌË ‰ÓıÓ‰Ë Ì‡‰ 356 ‚Ó Ì‡ Ò‰Ïˈ‡. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ‡ÁÏÂ ̇ ÓÒË„ÛËÚÂÎÌËfl ‰ÓıÓ‰. é·˘Ó 2.0% Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ̇ÂÚËÚ Îˈ‡. ÑÓÔ˙ÎÌËÚÂÎ- ÌÓ Ò Ô·˘‡Ú 0.5%, ‡ÍÓ ‰ÓıÓ‰˙Ú Ì‡‰‚Ë¯Ë 1 925 ‚Ó Ì‡ Ò‰Ïˈ‡. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. ç Ò Ô·˘‡ ‚ÌÓÒ͇ Á‡ ÓÒË„ÛÂÌË Îˈ‡ Ò ‰ÓıÓ‰Ë ÔÓ‰ 500 ‚Ó Ì‡ Ò‰Ïˈ‡. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË. 199

200 11. àíÄãàü éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ çflχ Ó·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ‚ ̇ÚÛ‡ ÅÓÎÂÒÚ: Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁÑ˙΄ÓÒӘ̇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ˘ÂÚÂÌËfl „Ëʇ ëÚ‡ÓÒÚ ëÏ˙Ú ê‡·ÓÚÌËˆË "ëËÌË fl͢ÍË": é·˘Ó 2.68% Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. ÇÌÓÒ͇ Á‡ χȘËÌÒÚ‚Ó: 0.46% ‚ Ë̉ÛÒÚËflÚ‡ Ë 0.24% ‚ Ú˙„Ó‚ËflÚ‡. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. ꇷÓÚÌËˆË "ÅÂÎË fl͢ÍË": ꇷÓÚÓ‰‡ÚÂÎËÚ Ô·˘‡Ú Ò‡ÏÓ ÓÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Á‡ χȘËÌÒÚ‚Ó ‚ Ò˙˘ËÚ ‡ÁÏÂË. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. ÇËÊ "ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ‚ ̇ÚÛ‡". çflχ ÓÚ‰ÂÎ̇ ÒıÂχ. ÇËÊ"ëÚ‡ÓÒÚ". é·˘Ó 33.00%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 9.19% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 23.81% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡- ÚÂÎfl. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. ÇËÊ"ëÚ‡ÓÒÚ". íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ÔÓÎÛ͇ Ë ëÂÏÂÈÌË ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl äÓÎÂÍÚË‚ÌË ‚ÌÓÒÍË ‚ Á‡‚ËÒËÏÓÒÚ ÓÚ ÌË‚ÓÚÓ Ì‡ ËÒ͇. ÇÌÓÒ͇ڇ ‚‡Ë‡ ‚ ‡ÁÏÂ ÏÂÊ‰Û 0.3 Ë 13% Ë Ò Ô·˘‡ ÓÚ ‡·ÓÚÓ‰‡- ÚÂÎfl. é·˘Ó 1.61% Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. é·˘Ó 0.68% Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. 12. äàèöê éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ ÅÓÎÂÒÚ: ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁÑ˙΄ÓÒӘ̇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ‚ ̇ÚÛ‡ ˘ÂÚÂÌËfl „Ëʇ ëÚ‡ÓÒÚ ëÏ˙Ú ÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÎÛ͇ Ë ëÂÏÂÈÌË ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl éÒË„ÛÂÌÓ ÎˈÂ: 6.3%, ꇷÓÚÓ‰‡ÚÂÎ: 6.3%, ë‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘Ë ÒÂ: 11.6% ÓÚ ÏËÌËχÎÌËfl ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 885 ‚Ó Ì‡ Ò‰Ïˈ‡ Ë 3 836 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ. îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇, ÌÓ 6% ÓÚ ÌÂfl Ò Ú‡ÌÒÙÂË‡ ‚ ÓÚ‰ÂÎ̇ ÒÏÂÚ͇ Á‡ ËÁÔ·˘‡Ì ̇ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Á‡ ·ÂÁ‡·ÓÚˈ‡. îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË.

13. ãÄíÇàü éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ ÅÓÎÂÒÚ: ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁÑ˙΄ÓÒӘ̇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ‚ ̇ÚÛ‡ ˘ÂÚÂÌËfl „Ëʇ ëÚ‡ÓÒÚ ëÏ˙Ú íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ÔÓÎÛ͇ Ë ëÂÏÂÈÌË ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ᇠ̇ÂÚË Îˈ‡: é·˘Ó 33.09%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 9.00% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 24.09% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰ ÓÚ 41 980 ‚Ó Ì‡ „Ó‰Ë̇. ᇠ҇ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘Ë ÒÂ: é·˘Ó 30.44%, Ô·ÚËÏË ‚˙ıÛ ÏËÌËÏÛÏ 2 553 ‚Ó Ì‡ „Ó‰Ë̇ Ë 41 980 ‚Ó Ì‡ „Ó‰Ë̇. îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. çflχ ÓÚ‰ÂÎ̇ ÒıÂχ. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË. 14. ãàíÇÄ éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ‚ ̇ÚÛ‡ ÅÓÎÂÒÚ: Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁÑ˙΄ÓÒӘ̇ ˘ÂÚÂÌËfl „Ëʇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓëÂÏÂÈÌË ëÚ‡ÓÒÚ ëÏ˙Ú ÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ÔÓÎÛ͇ Ë ÔÓÙ. Ó·ÂÁ˘ÂÚ·ÓÎÂÒÚ ÌËfl é·˘Ó 33.7%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 30.7% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl, 3.0% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ. ꇷÓÚÓ‰‡ÚÂÎË: 3% ·ÂÁ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. éÒË„ÛÂÌË Îˈ‡: 0% ‚ÌÓÒ͇, ÌÓ 30% ÓÚ ÔÓ‰ÓıÓ‰ÌËfl ‰‡Ì˙Í Ò ̇ÒÓ˜‚‡ Á‡ Á‰‡‚ÌÓ ÓÒË„Ûfl‚‡ÌÂ. ë‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘Ë ÒÂ: ᇉ˙ÎÊÂÌË Á‡ Ô·˘‡Ì ̇ ÏÂÒ˜̇ ‚ÌÓÒ͇ ‡‚̇ ̇ ÔÓÌ 30% ÓÚ ‚ÌÓÒ͇ڇ Á‡ ÓÒË„ÛÂÌËÚ Îˈ‡ Ë „Ӊ˯̇ ‚ÌÓÒ͇ ÓÚ Ì ÔÓ-χÎÍÓ ÓÚ 1/12 ÓÚ „Ӊ˯ÌËfl ‡ÁÏÂ ̇ ÓÒË„ÛËÚÂÎÌËÚ ‚ÌÓÒÍË, Ô·ÚËÏË ÓÚ ‰˙ʇ‚‡Ú‡ Á‡ ÓÒË„ÛÂÌËÚ Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‰˙ʇ‚‡Ú‡. îÂÏÂËÚ ‚̇ÒflÚ 3.5% ÓÚ ÓÙˈˇÎ̇ڇ ‡·ÓÚ̇ Á‡Ô·ڇ, χÎÍËÚ ÒÂÎÒÍÓÒÚÓÔ‡ÌÒÍË ÔÓËÁ‚Ó‰ËÚÂÎË 1.5% ÓÚ ÏËÌËχÎ̇ڇ ‡·ÓÚ̇ Á‡Ô·ڇ, ‡ ÓÒڇ̇ÎËÚ ҇ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘Ë Ò 10% ÓÚ Ò‰̇ڇ ·ÛÚ̇ ‡·ÓÚ̇ Á‡Ô·ڇ. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ- ̇ ‚ÌÓÒ͇. é·˘Ó 3.4%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 0.5% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 2.9% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. çflχ ÓÚ‰ÂÎ̇ ÒıÂχ. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚ. ‚ÌÓÒ͇. ꇷÓÚÓ‰‡ÚÂÎË: 23.85% ·ÂÁ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. éÒË„ÛÂÌË Îˈ‡: 2.5% ·ÂÁ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. ë‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘Ë ÒÂ: 50% ÓÚ ‡ÁÏÂ‡ ̇ ·‡ÁÓ‚‡Ú‡ ÔÂÌÒËfl Ë 15% ÓÚ ‰ÂÍ·Ë‡ÌËfl ‰ÓıÓ‰ (ÌÓ Ì ÔÓ-χÎÍÓ ÓÚ 15% ÓÚ 12 ÏËÌËχÎÌË ‡·ÓÚÌË Á‡Ô·ÚË Á‡ „Ó‰Ë̇). ÇËÊ"àÌ‚‡- Îˉ- ÌÓÒÚ". ÇËÊ"àÌ‚‡- Îˉ- ÌÓÒÚ". äÓÎÂÍÚË‚ÌË ‚ÌÓÒÍË ‚ Á‡‚ËÒËÏÓÒÚ ÓÚ ÌË‚ÓÚÓ Ì‡ ËÒ͇. ÇÌÓÒ͇ڇ ‚‡Ë‡ ‚ ‡ÁÏÂ ÏÂÊ‰Û 0.28 Ë 1.0% Ë Ò Ô·˘‡ ÓÚ ‡·ÓÚÓ‰‡- ÚÂÎfl. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ‡ÁÏÂ ̇ ÓÒË„ÛËÚÂÎ- ÌËfl ‰ÓıÓ‰. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. é·˘Ó 0.95% Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ‡ÁÏÂ ̇ ÓÒË„ÛËÚÂÎÌËfl ‰ÓıÓ‰. îË̇ÌÒË- ‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË. 201

202 15. ãûäëÖåÅìêÉ éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ‚ ̇ÚÛ‡ çflχ Ó·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ- ̇ ‚ÌÓÒ͇. é·˘Ó 5.4%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 2.7% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 2.7% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰ – 8 047.66 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ. ÅÓÎÂÒÚ: Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ꇷÓÚÌËˆË "ÒËÌË fl͢ÍË: é·˘Ó 4.70%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 2.35% Á‡ ‡·ÓÚÌË͇, 2.35% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. ꇷÓÚÌËˆË "·ÂÎË fl͢ÍË": é·˘Ó 0.20%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 0.10% Á‡ ‡·ÓÚÌË͇, 0.10% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 8 047.66 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ. Ñ˙΄ÓÒӘ̇ àÌ‚‡Îˉ„Ëʇ ÌÓÒÚ ëÚ‡ÓÒÚ ëÏ˙Ú é·˘Ó 1.4% Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ÓÒË„ÛÂÌËÚ Îˈ‡. ÇËÊ"ëÚ‡- ÓÒÚ". é·˘Ó 24.0%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 8.0% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl, 8.0% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 8.0% Á‡ ‰˙ʇ‚‡Ú‡. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 8 047.66 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ. ÇËÊ"ëÚ‡- ÓÒÚ". ÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÎÛ͇ Ë ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ ëÂÏÂÈÌË Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl äÓÎÂÍÚË‚ÌË ‚ÌÓÒÍË ‚ Á‡‚ËÒËÏÓÒÚ ÓÚ ÌË‚ÓÚÓ Ì‡ ËÒ͇. ÇÌÓÒ͇ڇ ‚‡Ë‡ ‚ ‡ÁÏÂ ÏÂÊ‰Û 0.53% Ë 6.0% Ë Ò Ô·˘‡ ÓÚ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl ‚˙ıÛ ÏËÌËÏÛÏ 1 609.53 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ Ë 8 047.66 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ. îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË. é·˘Ó 1.7% Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 8 047.66 ‚Ó. Ñ˙ʇ‚‡Ú‡ ÂËÏ·ÛÒË‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎÒÍËÚ ‚ÌÓÒÍË ‚ ÔÓÒΉÒÚ‚ËÂ. 16. ìçÉÄêàü éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ çflχ Ó·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ- ̇ ‚ÌÓÒ͇. ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ‚ ̇ÚÛ‡ á‰‡‚ÌÓ ÓÒË„Ûfl‚‡ÌÂ: é·˘Ó 8.5%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 4.0% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 4.5% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. ꇷÓÚÓ‰‡ÚÂ- ÎflÚ Ë ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ Îˈ Ô·˘‡Ú ‰ÓÔ˙ÎÌËÚÂÎÌË 8.26 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ. ÅÓÎÂÒÚ: Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ñ˙΄ÓÒӘ̇ „Ëʇ á‰‡‚ÌÓ ÓÒË„Ûfl‚‡ÌÂ: é·˘Ó 3.0%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 2.5% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 0.5% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡- ÚÂÎfl. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. çflχ ÓÚ‰ÂÎ̇ ÒıÂχ. àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ëÚ‡ÓÒÚ ÇËÊ"ëÚ‡- ÓÒÚ" è˙‚Ë ÒÚ˙η. è˙‚Ë ÒÚ˙η: éÒË„ÛÂÌÓ ÎˈÂ: Ó·˘Ó 9.5%, ÔË ÓÒË„Ûfl‚‡Ì ҇ÏÓ ‚ Ô˙‚Ë ÒÚ˙η Ë 1.5%, ÔË ÓÒË„Ûfl‚‡Ì ‚˙‚ ‚ÚÓË ÒÚ˙η. ꇷÓÚÓ‰‡ÚÂÎ: 24% ÇÚÓË ÒÚ˙η: éÒË„ÛÂÌÓ ÎˈÂ: Ó·˘Ó 8.0% ꇷÓÚÓ‰‡ÚÂÎ: Ì Ô‡‚Ë ÓÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 83 ‚Ó Ì‡ ‰ÂÌ Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, ‡ Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎËÚ Ìflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. Ç˙‚Âʉ‡ Ò ÌÓ‚‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇ ‚ ‡ÁÏÂ 13% Á‡ ‡ÌÌÓ ÔÂÌÒËÓÌË‡ÌÂ. èÂÁ 2008 „., 25% ÓÚ ‚ÌÓÒ͇ڇ Ò Ô·˘‡ ÓÚ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl Ë 75% – ÓÚ ‰˙ʇ‚‡Ú‡. èÂÌÒËÓÌÂËÚÂ, ÍÓËÚÓ ‡·ÓÚflÚ, ‚̇ÒflÚ 9.5% ÓÚ ÔÂÌÒËflÚ‡ ÒË. ëÏ˙Ú ÇËÊ"ëÚ‡- ÓÒÚ". ÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ÇÌÓÒ͇ڇ  ‚ ‡ÁÏÂ ̇ 18 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ Ë Ò Ô·˘‡ ÓÚ ‡·ÓÚÓ- ‰‡ÚÂÎfl. íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÎÛ͇ Ë ÔÓÙÂÒËÓÌ. ·ÓÎÂÒÚ îÓ̉ "è‡Á‡ ̇ ÚÛ‰‡" (Labour Market Fund): é·˘Ó 4.5%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 1.5% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 3.0% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. ë‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘ËÚ Ò ‚̇ÒflÚ 4.0%. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. ëÂÏÂÈÌË Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl îË̇ÌÒË- ‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË.

17. åÄãíÄ éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ ÅÓÎÂÒÚ: ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁÑ˙΄ÓÒӘ̇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ‚ ̇ÚÛ‡ ˘ÂÚÂÌËfl „Ëʇ ëÚ‡ÓÒÚ ëÏ˙Ú íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ÔÓÎÛ͇ Ë ëÂÏÂÈÌË ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl éÒË„Ûӂ͇ڇ ‚‡Ë‡ ÒÔÓ‰ Ò‰Ï˘̇ڇ ÓÒÌӂ̇ ‡·ÓÚ̇ Á‡Ô·ڇ ̇ ̇ÂÚËfl. ç‡È-ÌËÒÍËflÚ ‡ÁÏÂ  6.62 ‚Ó Ì‡ Ò‰Ïˈ‡, ‡ ̇È-„ÓÎflχڇ 32 ‚Ó Ì‡ Ò‰Ïˈ‡. ë‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘ËÚ Ò Ô·˘‡Ú 15% ÓÚ „Ӊ˯ÌËÚ ÒË ÌÂÚÌË ‰ÓıÓ‰Ë Á‡ „Ó‰Ë̇ڇ, Ô‰ıÓʉ‡˘‡ „Ó‰Ë̇ڇ ̇ Ô·˘‡Ì ̇ ÓÒË„ÛÓ‚ÍËÚÂ. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. çflχ ÓÚ‰ÂÎ̇ ÒıÂχ. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. 18. ïéãÄçÑàü éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ çflχ Ó·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ‚ ̇ÚÛ‡ á‡ÍÓÌ Á‡ Á‰‡‚ÌÓÚÓ ÓÒË„Ûfl‚‡ÌÂ: å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 31,231 ‚Ó – 7.2% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ Îˈ (‚˙ÁÒÚ‡ÌÓ‚fl‚‡ Ò ÓÚ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl) Ë 5.1% Á‡ Ò‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘ËÚ ÒÂ. èÂÌÒËÓÌÂËÚ Ô·˘‡Ú 7.2% ÓÚ ‡ÁÏÂ‡ ̇ ÔÂÌÒËflÚ‡ Ë 5.1% ÓÚ ‡·ÓÚÌËÚ ÒË Á‡Ô·ÚË (‡ÍÓ ‡·ÓÚflÚ). Ç ‰ÓÔ˙ÎÌÂÌËÂ, ‚Ò˘ÍË Á‰‡‚ÌÓÓÒË„ÛÂÌË Îˈ‡ ̇‰ 18-„Ӊ˯̇ ‚˙Á‡ÒÚ Ô·˘‡Ú „Ӊ˯̇ ‚ÌÓÒ͇ ÓÚ 1200 ‚Ó (Ò‰ÌÓ). á‡ÍÓÌ Á‡ Ó·˘ËÚ ÌÂÓÚÎÓÊÌË Ï‰ˈËÌÒÍË ‡ÁıÓ‰Ë: 12.15%, Ô·ÚËÏË ÓÚ ‚Ò˘ÍË, ÊË‚ÂÂ˘Ë Ì‡ ÚÂËÚÓËflÚ‡ ̇ ÒÚ‡Ì‡Ú‡. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 31 589 ‚Ó. ÅÓÎÂÒÚ: Ñ˙΄ÓÔ‡˘ÌË Ó·ÂÁÒӘ̇ ˘ÂÚÂÌËfl „Ëʇ ÇËÊ "ÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡". çflχ ÓÚ‰ÂÎ- ̇ ÒıÂχ. àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ é·˘Ó 5.65% Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡- ÚÂÎËÚÂ. ëÚ‡ÓÒÚ ëÏ˙Ú ÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ é·˘Ó 19.0%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 17.90% Ò‡ Á‡ ËÒ͇ "ëÚ‡ÓÒÚ" Ë 1.1% Ò‡ Á‡ ËÒ͇ "ëÏ˙Ú". å‡ÍÒËχ- ÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 46 204 ‚Ó. ÇËÊ"ëÚ‡- ÓÒÚ". çflχ ÒÔˆˇÎ- ÌÓ ÓÒË„Ûfl‚‡Ì Á‡ ÚÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÎÛ͇ Ë ÔÓÙÂÒËÓ̇Î̇ ·ÓÎÂÒÚ. íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÎÛ͇ Ë ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ ÇÌÓÒÍËÚ Á‡ ·ÂÁ‡·ÓÚˈ‡ Ò Ò˙ÒÚÓflÚ ÓÚ ‰‚‡ ÍÓÏÔÓÌÂÌÚ‡: 1) ‚ÌÓÒ͇ Í˙Ï é·˘Ëfl ÙÓ̉ Á‡ ·ÂÁ‡·ÓÚˈ‡ (General Unemployment Fund) Ë 2) ‚ÌÓÒ͇ Í˙Ï îÓ̉ Á‡ Ô·˘‡ÌËflÚ‡ ÔË ÌÂÒ˙ÒÚÓflÚÂÎÌÓÒÚ (Redundancy Payment Fund). ÇÌÓÒ͇ڇ Á‡ Ô˙‚Ëfl ÙÓ̉  8.25%, ÓÚ ÍÓËÚÓ 3.5% Ò‡ Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎËˆÂ Ë 4.75% Ò‡ Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. ÇÌÓÒ͇ڇ Á‡ ‚ÚÓËfl ÙÓ̉  1.75% Ë Â Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 177.03 ‚Ó Ì‡ ‰ÂÌ. ç Ò Ô·˘‡Ú ÓÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË ÓÚ ÓÒË„ÛÂÌË Îˈ‡ Ò ‰ÓıÓ‰ ÔÓ‰ 61 ‚Ó Ì‡ ‰ÂÌ. ëÂÏÂÈÌË Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË. 203

204 19. ÄÇëíêàü éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ çflχ Ó·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ‚ ̇ÚÛ‡ ÅÓÎÂÒÚ: Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁÑ˙΄ÓÒӘ̇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ˘ÂÚÂÌËfl „Ëʇ ëÚ‡ÓÒÚ ëÏ˙Ú ê‡·ÓÚÌˈË, ÛÔ‡ÊÌfl‚‡˘Ë ˙˜ÂÌ ÚÛ‰: 7.50% Ó·˘Ó, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 3.95% Á‡ ‡·ÓÚÌË͇, 3.55% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. ꇷÓÚÌˈË, ÛÔ‡ÊÌfl‚‡˘Ë ËÌÚÂÎÂÍÚÛ‡ÎÂÌ ÚÛ‰: 7.50% Ó·˘Ó, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 3.75% Á‡ ‡·ÓÚÌË͇, 3.75% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. ꇷÓÚÌËˆË Ì‡ Ò‚Ó·Ó‰ÂÌ ‰Ó„Ó‚Ó: 7.10% Ó·˘Ó, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 3.60% Á‡ ‡·ÓÚÌË͇, 3.50% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. ÑÓÔ˙ÎÌËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇ Á‡ ÓÔ‰ÂÎÂÌË Í‡Ú„ÓËË ÓÚ Ì‡ÒÂÎÂÌËÂÚÓ: 3.40% Á‡ ̇ÂÚËfl. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 3 930 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ, ÔË ÒÔˆˇÎÌË Ô·˘‡ÌËfl (13-Ú‡ Ë 14Ú‡ Á‡Ô·ڇ): 7 680 ‚Ó Ì‡ „Ó‰Ë̇. ÇËÊ "ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ‚ ̇ÚÛ‡". îË̇ÌÒË‡ ÇËÊ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË. "ëÚ‡ÓÒÚ". é·˘Ó 22.80%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 10.25% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 12.55% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂ- ÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 3 930 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ. èË ÒÔˆˇÎÌË Ô·˘‡ÌËfl(13-Ú‡ Ë 14Ú‡ Á‡Ô·ڇ) – 7 860 ‚Ó Ì‡ „Ó‰Ë̇. ÇËÊ"ëÚ‡- ÓÒÚ". ÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÎÛ͇ Ë ëÂÏÂÈÌË ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl é·˘Ó 1.40% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎËÚÂ. ç Ò Ô·˘‡Ú ÓÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË Á‡ Îˈ‡ ̇‰ 60„Ӊ˯̇ ‚˙Á‡ÒÚ. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂ- ÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 3 930 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ. èË ÒÔˆˇÎÌË Ô·˘‡ÌËfl(13-Ú‡ Ë 14Ú‡ Á‡Ô·ڇ) – 7 860 ‚Ó Ì‡ „Ó‰Ë̇. é·˘Ó 6.0%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 3.0% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 3.0% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. å‡ÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 3 930 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ. èË ÒÔˆˇÎÌË Ô·˘‡ÌËfl (13Ú‡ Ë 14-Ú‡ Á‡Ô·ڇ) – 7 860 ‚Ó Ì‡ „Ó‰Ë̇. éÒË„ÛËÚÂÎÌËÚ ‚ÌÓÒÍË Ì‡ ̇ÂÚËÚ Îˈ‡ Ì Ò ‰˙ÎÊ‡Ú ËÎË Ò ̇χÎfl‚‡Ú ‚ ÒÎÛ˜‡È ̇ ÌËÒÍË ‰ÓıÓ‰Ë. ç Ò Ô·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇ ÓÚ ÒÚ‡Ì‡ ̇ ‡·ÓÚÌË͇ Á‡ ‰ÓıÓ‰Ë ‰Ó 1 100 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ. ÇÌÓÒÍËÚ Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓ ÎËˆÂ Ò ‰ÓıÓ‰ ÏÂÊ‰Û 1 100 Ë 1 200 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ  1.0%, ‡ Á‡ ‰ÓıÓ‰ ÏÂÊ‰Û 1 200 Ë 1 350 ‚Ó – 2.0%. îË̇ÌÒË‡ Ò ÓÚ ‰‡Ì˙ˆË Ë 4.5% ‚ÌÓÒ͇ ÓÚ ‡·ÓÚÓ‰‡- ÚÂÎËÚÂ.

20. èéãòÄ éÅôÄ ÅÓÎÂÒÚ: ÅÓÎÂÒÚ: éëàÉìêàíÖãçÄ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁÑ˙΄ÓÒӘ̇ ÇçéëäÄ ‚ ̇ÚÛ‡ ˘ÂÚÂÌËfl „Ëʇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ëÚ‡ÓÒÚ ëÏ˙Ú çflχ Ó·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. é·˘Ó 9.0% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ‡ÁÏÂ ̇ ÓÒË„ÛËÚÂÎÌËfl ‰ÓıÓ‰. é·˘Ó 2.45% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ‡ÁÏÂ ̇ ÓÒË„ÛËÚÂÎÌËfl ‰ÓıÓ‰. çflχ ÓÚ‰ÂÎ̇ ÒıÂχ. é·˘Ó 6.0%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 1.5% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 4.5% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. å‡ÍÒËχÎÌËflÚ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰  30 Ô˙ÚË ÔÓ„ÌÓÁ̇ڇ Ò‰̇ ‡·ÓÚ̇ Á‡Ô·ڇ, ÙËÍÒË‡Ì‡ ‚ ‰˙ʇ‚ÌËfl ·˛‰ÊÂÚ. é·˘Ó 19.52%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 9.76% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 9.76% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. å‡ÍÒËχÎÌËflÚ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰  30 Ô˙ÚË ÔÓ„ÌÓÁ̇ڇ Ò‰̇ ‡·ÓÚ̇ Á‡Ô·ڇ, ÙËÍÒË‡Ì‡ ‚ ‰˙ʇ‚ÌËfl ·˛‰ÊÂÚ. ÇËÊ"àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ". íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ÔÓÎÛ͇ Ë ÔÓÙ. ëÂÏÂÈÌË ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl åÂÊ‰Û 0.67% Ë 3.60% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡- ÚÂÎfl. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. é·˘Ó 2.45% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË. 21. èéêíìÉÄãàü éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ ÅÓÎÂÒÚ: ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁÑ˙΄ÓÒӘ̇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ‚ ̇ÚÛ‡ ˘ÂÚÂÌËfl „Ëʇ ëÚ‡ÓÒÚ é·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇ (·ÂÁ ÚÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÎÛ͇ Ë ÔÓÙÂÒËÓ̇Î̇ ·ÓÎÂÒÚ): é·˘Ó 34.25%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 11.00% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 23.25% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. ᇠÌflÍÓË Í‡Ú„ÓËË ‡·ÓÚÌËˆË Ë ÒÎÛÊËÚÂÎË, ‚ ˜‡ÒÚÌÓÒÚ Á‡ ÌÂÔ‡‚ËÚÂÎÒÚ‚ÂÌËÚ Ó„‡ÌËÁ‡ˆËË, ͇ÍÚÓ Ë Á‡ ÌflÍÓË Í‡Ú„ÓËË ÓÚ Ì‡ÒÂÎÂÌËÂÚÓ Í‡ÚÓ Ì‡ÔËÏÂ Ï·‰ËÚÂ Ò Ô˙‚‡ ‡·ÓÚ‡ Ë ıÓ‡Ú‡ Ò Û‚Âʉ‡ÌËfl, ÓÒË„ÛËÚÂÎÌËÚ ‚ÌÓÒÍË Ò‡ ‚ ̇χÎÂÌ ‡ÁÏÂ. îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ëÏ˙Ú ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÎÛ͇ Ë ÔÓÙ. ëÂÏÂÈÌË ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÎÛ͇ : ÇÌÓÒÍËÚ ‚‡Ë‡Ú ÒÔÓ‰ ËÒ͇ Ë Ò Ô·˘‡Ú ÓÚ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. èÓÙÂÒËÓ̇Î̇ ·ÓÎÂÒÚ: 0.5% Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË. 205

206 22. êìåöçàü éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ çflχ Ó·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ‚ ̇ÚÛ‡ ÅÓÎÂÒÚ: Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl Ñ˙΄ÓÒӘ̇ „Ëʇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ëÚ‡ÓÒÚ ëÏ˙Ú éÒË„ÛÂÌÓ ÎˈÂ: 5.5% ꇷÓÚÓ‰‡ÚÂÎ: 5.5% ë‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘Ë ÒÂ: 6.5% ÅÂÁ‡·ÓÚÌË Îˈ‡: 6.5% çflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. ꇷÓÚÓ‰‡ÚÂÎ: 0.85% ÔË Ï‡ÍÒËÏÛÏ 12 ÏÂÒ˜ÌË ÏËÌËχÎÌË ‡·ÓÚÌË Á‡Ô·ÚË. éÒË„ÛÂÌË Îˈ‡: ç Ô·˘‡Ú ÓÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË. ë‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘Ë ÒÂ: 0.85% ÔË Ï‡ÍÒËÏÛÏ 12 ÏÂÒ˜ÌË ÏËÌËχÎÌË ‡·ÓÚÌË Á‡Ô·ÚË. ÅÂÁ‡·ÓÚÌË Îˈ‡: 0.85% ÓÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËÂÚÓ Á‡ ·ÂÁ‡·ÓÚˈ‡. ç Ò Ô·˘‡Ú ÓÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË. éÒË„ÛÂÌÓ ÎˈÂ: 9.50% ꇷÓÚÓ‰‡ÚÂÎ: 19.50% ÔË ÌÓχÎÌË ÛÒÎÓ‚Ëfl ̇ ÚÛ‰, 24.50% ÔË ÚÂÊÍË ÛÒÎÓ‚Ëfl ̇ ÚÛ‰, 29.50% ÔË ÒÔˆˇÎÌË ÛÒÎÓ‚Ëfl ̇ ÚÛ‰. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. ÇËÊ "àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ". ÇËÊ "àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ". íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ÔÓÎÛ͇ Ë ÔÓÙ. ëÂÏÂÈÌË ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl åÂÊ‰Û 0.4 Ë 2.0% Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡- ÚÂÎfl. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. éÒË„ÛÂÌÓ ÎˈÂ: 0.50% ͇ÚÓ Ìflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂ- ÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. ꇷÓÚÓ‰‡- ÚÂÎ: 1.0% ͇ÚÓ Ìflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂ- ÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. ç Ò Ô·˘‡Ú ÓÒË„ÛËÚÂÎÌË ‚ÌÓÒÍË.

23. îàçãÄçÑàü éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ‚ ̇ÚÛ‡ ÅÓÎÂÒÚ: Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁÑ˙΄ÓÒӘ̇ àÌ‚‡Îˉ˘ÂÚÂÌËfl „Ëʇ ÌÓÒÚ ëÚ‡ÓÒÚ ëÏ˙Ú íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ÔÓÎÛ͇ Ë ÔÓÙ. ëÂÏÂÈÌË ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl çflχ Ó·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ- ̇ ‚ÌÓÒ͇. èÛ·Î˘ÌÓ Á‰‡‚ÌÓ ÓÒË„Ûfl‚‡ÌÂ: ÙË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË. éÒË„Ûfl‚‡Ì ÒÂ˘Û ·ÓÎÂÒÚ: é·˘Ó 1.24% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌËÚ Îˈ‡ Ë 1.41% ÓÚ ÔÂÌÒËËÚÂ Ë ‰Û„ËÚ ÒӈˇÎÌË Ô·˘‡ÌËfl. éÒË„ÛÂÌÓ ÎˈÂ: 0.67%; ꇷÓÚÓ‰‡ÚÂÎ: 1.97%; ë‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘Ë ÒÂ: 0.81%. çflχ ÓÚÇËÊ ‰ÂÎ̇ ÒıÂχ "ëÚ‡- ÓÒÚ" 燈ËÓ̇Î̇ ÔÂÌÒËfl: ꇷÓÚÓ‰‡ÚÂÎ: ˜‡ÒÚÂÌ ÒÂÍÚÓ: 0.801%, 3.001%, 3.901% ‚ Á‡‚ËÒËÏÓÒÚ ÓÚ Í‡ÔËڇ· ‚ ‡ÍˆËË Ë Ò˙ÓÚÌÓ¯ÂÌËÂÚÓ Ò ‡ÁıÓ‰ËÚ Á‡ ‡·ÓÚÌË Á‡Ô·ÚË; ÏÂÒÚ̇ ‚·ÒÚ, ˆ˙Í‚Ë Ë ˆÂÌÚ‡Î̇ ‚·ÒÚ: 1.851% ᇉ˙ÎÊËÚÂÎ̇ ÍÓÌÚË·ÛÚ˂̇ ÔÂÌÒËfl: ꇷÓÚÓ‰‡ÚÂÎ: 16.8% ˜‡ÒÚÂÌ ÒÂÍÚÓ (Ò‰ÌÓ); 23.8% ÏÂÒÚÌË ‚·ÒÚË; 20.3% ˆÂÌÚ‡ÎÌË ‚·ÒÚË; 27.0% ˆ˙Í‚‡. éÒË„ÛÂÌÓ ÎˈÂ: 4.1%, 5.2% ÒΉ ̇‚˙¯‚‡Ì ̇ 53-„Ӊ˯̇ ‚˙Á‡ÒÚ. îÂÏÂË Ë Ò‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘Ë ÒÂ: 20.6%, 21.7% ÒΉ ̇‚˙¯‚‡Ì ̇ 53-„Ӊ˯̇ ‚˙Á‡ÒÚ. ᇠÏÓflˆË: 11.0% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl, 11.0% Á‡ ÏÓfl͇. 燈ËÓ̇Î̇ ÔÂÌÒËfl: ÙË̇ÌÒË‡ Ò ÓÚ ‰˙ʇ‚‡Ú‡. ᇉ˙ÎÊËÚÂÎ̇ ÍÓÌÚË·ÛÚ˂̇ ÔÂÌÒËfl: ‚ËÊ "ëÚ‡ÓÒÚ". ë‰ÌÓ 1.0% Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. ꇷÓÚÓ‰‡- ÚÂÎ: 0.7% Á‡ Ô˙‚ËÚ 1 686 ‚Ó, ÒΉ ÚÓ‚‡ – 2.9% ‚˙ıÛ Ô‚˯ÂÌËÂ- ÚÓ éÒË„ÛÂÌÓ ÎˈÂ: Ô‡˘̇ Ú‡ÍÒ‡ + ‰ÓÔ˙ÎÌËÚÂÎ- ̇ ‚ÌÓÒ͇ ÓÚ 0.34% îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË 207

208 24. ëãéÇÖçàü éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ çflχ Ó·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ‚ ̇ÚÛ‡ ÅÓÎÂÒÚ: Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁ˘ÂÑ˙΄ÓÒӘ̇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ÚÂÌËfl „Ëʇ ëÚ‡ÓÒÚ ëÏ˙Ú ÇÌÓÒÍË Á‡ Á‰‡‚ÌÓ ÓÒË„Ûfl‚‡ÌÂ Ë Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ÔË ·ÓÎÂÒÚ: é·˘Ó 12.92%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 6.36% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 6.56% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. ë‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘Ë ÒÂ: 12.92% îÂÏÂË: 6.36% ÇÌÓÒÍË Á‡ Á‰‡‚̇ „Ëʇ: 5.21% Á‡ ÙÂÏÂËÚÂ Ë ÔÂÌÒËÓÌÂËÚÂ, 18.78% Á‡ „ÓÎÂÏË ÁÂωÂÎÒÍË ÔÓËÁ‚Ó‰ËÚÂÎË. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. ÅÓÎÂÒÚ: ‚ËÊ "ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ‚ ̇ÚÛ‡" å‡È˜ËÌÒÚ‚Ó: éÒË„ÛÂÌË Îˈ‡: 0.20%, ÓÚ ÍÓËÚÓ 0.10% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl Ë 0.10% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. ë‡ÏÓÓÒË„Ûfl- ‚‡˘Ë ÒÂ Ë ÙÂÏÂË: 0.20% Ë Ìflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. çflχ ÓÚ‰ÂÎ̇ ÒıÂχ. ÇËÊ"ëÚ‡ÓÒÚ" éÒË„ÛÂÌË Îˈ‡: é·˘Ó 24.35%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 15.50% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 8.85% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡- ÚÂÎfl. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. ë‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘Ë ÒÂ: 24.35% îÂÏÂË: 15.50% ÇËÊ"ëÚ‡ÓÒÚ" íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ÔÓÎÛ͇ Ë ëÂÏÂÈÌË ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ÇÂÏÂÌÌÓ Ì‡Ï‡ÎÂ̇ ‡·ÓÚÓÒÔÓ- ÒÓ·ÌÓÒÚ: 0.53% Á‡ ÒÏÂÚ͇ ̇ ‡·ÓÚÓ‰‡- ÚÂÎËÚÂ. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. Ñ˙΄ÓÒÓ˜ÌÓ Ì‡Ï‡ÎÂ̇ ‡·ÓÚÓÒÔÓÒÓ·ÌÓÒÚ: ‚ËÊ "ëÚ‡ÓÒÚ". é·˘Ó 0.20%, ÓÚ ÍÓËÚÓ 0.14% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎËˆÂ Ë 0.06% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡- ÚÂÎfl. îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË.

209 25. ëãéÇÄäàü éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ‚ ̇ÚÛ‡ ÅÓÎÂÒÚ: Ñ˙΄ÓÒӘ̇ Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl „Ëʇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ëÚ‡ÓÒÚ ëÏ˙Ú çflχ Ó·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. éÒË„ÛÂÌÓ ÎˈÂ: 4.0% (2.0%, ‡ÍÓ Â Ò Û‚Âʉ‡ÌÂ); ꇷÓÚÓ‰‡ÚÂÎ: 10.0% (5.0%, ‡ÍÓ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎËˆÂ Â Ò Û‚Âʉ‡ÌÂ); ë‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘Ë ÒÂ: 14.0% (7.0%, ‡ÍÓ Â Ò Û‚Âʉ‡ÌÂ) ÓÚ 50% ÓÚ Ò‰ÌËfl ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰ Á‡ Ô‰ıӉ̇ڇ„Ó‰Ë̇. åËÌËχÎÌËflÚ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰  268 ‚Ó (ÏËÌËχÎ̇ ‡·ÓÚ̇ Á‡Ô·ڇ), ‡ χÍÒËχÎÌËflÚ Â 1 864 ‚Ó (3 ÏËÌËχÎÌË ‡·ÓÚÌË Á‡Ô·ÚË). é·˘Ó 2.8% ÓÚ ÍÓËÚÓ: 1.4% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 1.4% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl, 4.4% Á‡ Ò‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘ËÚ Ò (‚˙ıÛ 50% ÓÚ Ò‰ÌËfl ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰ Á‡ Ô‰ıӉ̇ڇ „Ó‰Ë̇), 4.4% Á‡ ‰Ó·Ó‚ÓÎÌÓ ÓÒË„ÛÂÌËÚÂ. åËÌËχÎÌËflÚ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰  268 ‚Ó (ÏËÌËχÎ̇ ‡·ÓÚ̇ Á‡Ô·ڇ), ‡ χÍÒËχÎÌËflÚ Â 1 001 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ (1.5 Ò‰̇ڇ ‡·ÓÚ̇ Á‡Ô·ڇ Á‡ 2007 „.). ÄÍÓ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎËˆÂ Â Ò Ì‡Ï‡ÎÂ̇ ‡·ÓÚÓÒÔÓÒÓ·ÌÓÒÚ ÓÚ Ì‡‰ 40% ‰Ó 70%, ÚÓÈ Ò ÓÒË„Ûfl‚‡ ‚˙ıÛ ÏËÌËÏÛÏ 75% ÓÚ ÏËÌËχÎ̇ڇ ‡·ÓÚ̇ Á‡Ô·ڇ, Ë ‚˙ıÛ 50% ÓÚ ÏËÌËχÎ̇ڇ ‡·ÓÚ̇ Á‡Ô·ڇ, ‡ÍÓ Â Ò Ì‡Ï‡ÎÂ̇ ‡·ÓÚÓÒÔÓÒÓ·ÌÓÒÚ ÓÚ Ì‡‰ 70%. çflχ ÓÚ‰ÂÎ̇ ÒıÂχ. é·˘Ó 6.0%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 3.0% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 3.0% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂ- Îfl, 6.0% Á‡ Ò‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘ËÚ ÒÂ, 6.0% Á‡ ‰Ó·Ó‚ÓÎÌÓ ÓÒË„ÛÂÌËÚÂ. åËÌËχÎÌË- flÚ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰  268 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ (ÏËÌËχÎ̇ ‡·ÓÚ̇ Á‡Ô·ڇ), ‡ χÍÒËχÎÌËflÚ Â 2 669 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ (4 Ò‰ÌË ‡·ÓÚÌË Á‡Ô·ÚË ÔÂÁ 2007 „.) é·˘Ó 18.0%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 4.0% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 14.0% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl (‚˙ÁÏÓÊÌÓÒÚ Á‡ Ú‡ÌÒÙÂ ̇ 9.0% Í˙Ï ‚ÚÓËfl ÒÚ˙η), 18.0% Á‡ Ò‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘ËÚ Ò (‚˙ÁÏÓÊÌÓÒÚ Á‡ Ú‡ÌÒÙÂ ̇ 9.0% Í˙Ï ‚ÚÓËfl ÒÚ˙η), 18.0% Á‡ ‰Ó·Ó‚ÓÎÌÓ ÓÒË„ÛÂÌËÚ (‚˙ÁÏÓÊÌÓÒÚ Á‡ Ú‡ÌÒÙÂ ̇ 9.0% Í˙Ï ‚ÚÓËfl ÒÚ˙η). åËÌËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 268 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ (ÏËÌËχÎ̇ ‡·ÓÚ̇ Á‡Ô·ڇ), χÍÒËχÎÂÌ: 2 669 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ (4 Ô˙ÚË Ò‰̇ڇ ‡·ÓÚ̇ Á‡Ô·ڇ Á‡ 2007 „.) ÇËÊ "àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ" Ë "ëÚ‡ÓÒÚ" íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ÎÛ͇ Ë ÔÓÙ. ëÂÏÂÈÌË ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl é·˘Ó 0.8% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂ- Îfl. çflχ χÍÒËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰. é·˘Ó 2.0%, ÓÚ ÍÓËÚÓ: 1.0% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ ÎˈÂ, 1.0% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂ- Îfl, 2.0% Á‡ ‰Ó·Ó‚ÓÎÌÓ ÓÒË„ÛÂÌËÚÂ. åËÌËχÎÂÌ ÓÒË„ÛËÚÂÎÂÌ ‰ÓıÓ‰: 268 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ(ÏËÌËχÎ̇ ‡·ÓÚ̇ Á‡Ô·ڇ), χÍÒËχÎÂÌ: 2 669 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ (4 Ô˙ÚË Ò‰̇ڇ ‡·ÓÚ̇ Á‡Ô·ڇ Á‡ 2007 „.) îË̇ÌÒË‡ Ò ÓÚ ‰˙ʇ‚ÌËfl ·˛‰ÊÂÚ.

210 26. òÇÖñàü éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ çflχ Ó·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇. ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ‚ ̇ÚÛ‡ îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË. ÅÓÎÂÒÚ: Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl éÒË„Ûfl‚‡Ì Á‡ ·ÓÎÂÒÚ: 8.78% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl, 9.61% Á‡ Ò‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘ËÚ ÒÂ. éÒË„Ûfl‚‡Ì Á‡ χȘËÌÒÚ‚Ó: 2.20% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl Ë Ò‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘ËÚ ÒÂ. Ñ˙΄ÓÒӘ̇ „Ëʇ çflχ ÓÚ‰ÂÎ̇ ÒıÂχ. àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ ëÚ‡ÓÒÚ ÇËÊ "ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ‚ ̇ÚÛ‡" é·˘Ó 10.21% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎËÚÂ Ë Ò‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘ËÚ ÒÂ Ë 7.00% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌËÚ Îˈ‡ ‚˙ıÛ Ï‡ÍÒËÏÛÏ 40 857 ‚Ó Ì‡ ÏÂÒˆ. ëÏ˙Ú é·˘Ó 1.70% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎËÚÂ Ë Ò‡ÏÓÓÒË„Û- fl‚‡˘ËÚ ÒÂ. íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ ÎÛ͇ Ë ÔÓÙ. ëÂÏÂÈÌË ·ÓÎÂÒÚ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl é·˘Ó 0.68% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎËÚÂ Ë Á‡ Ò‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘ËÚ ÒÂ. é·˘Ó 4.45% Á‡ ‡·ÓÚÓ‰‡ÚÂÎfl Ë 1.91% Á‡ Ò‡ÏÓÓÒË„Ûfl‚‡˘ËÚ ÒÂ. îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË. 27. ÇÖãàäéÅêàíÄçàü éÅôÄ éëàÉìêàíÖãçÄ ÇçéëäÄ ÅÓÎÂÒÚ: Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl ÅÓÎÂÒÚ: Ô‡˘ÌË Ñ˙΄ÓÒӘ̇ ‚ ̇ÚÛ‡ Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl „Ëʇ àÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ é·˘‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇ Á‡ ·ÓÎÂÒÚ Ë Ï‡È˜ËÌÒÚ‚Ó (Ô‡˘ÌË Ó·ÂÁ˘ÂÚÂÌËfl), ËÌ‚‡ÎˉÌÓÒÚ, ÒÚ‡ÓÒÚ, ÒÏ˙Ú Ë ·ÂÁ‡·ÓÚˈ‡. ÇÌÓÒÍËÚ ‚‡Ë‡Ú ÒÔÓ‰ ‡ÁÏÂ‡ ̇ ÓÒË„ÛËÚÂÎÌËfl ‰ÓıÓ‰: éÒË„ÛÂÌË Îˈ‡: é·˘Ó 11.0% (9.4%, ‡ÍÓ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ Îˈ ۘ‡ÒÚ‚‡ ‚ ÔÓÙÂÒËÓ̇Î̇ ÔÂÌÒËÓÌ̇ ÒıÂχ) Á‡ ‰ÓıÓ‰Ë ÏÂÊ‰Û 133 Ë 974 ‚Ó Ì‡ Ò‰Ïˈ‡. ç Ò Ô·˘‡Ú ‚ÌÓÒÍË ÒΉ ̇‚˙¯‚‡Ì ̇ ÔÂÌÒËÓÌ̇ڇ ‚˙Á‡ÒÚ. ꇷÓÚÓ‰‡ÚÂÎ: é·˘Ó 12.8% Á‡ ‚Ò˘ÍË Ò‰Ï˘ÌË ‰ÓıÓ‰Ë Ì‡‰ 133 ‚Ó Ì‡ Ò‰Ïˈ‡. ꇷÓÚÓ‰‡ÚÂÎËÚ ÔÓÎÛ˜‡‚‡Ú 3.5% ̇χÎÂÌËÂ, ‡ÍÓ ÓÒË„ÛÂÌÓÚÓ Îˈ ۘ‡ÒÚ‚‡ ‚ Ë̉˂ˉۇÎÌÓ ‰ÓÔ˙ÎÌËÚÂÎÌÓ ÓÒË„Ûfl‚‡ÌÂ, ÔË ÍÓÂÚÓ ‚ÌÓÒÍËÚ Ò ÓÔ‰ÂÎflÚ Í‡ÚÓ ÔÓˆÂÌÚ ÓÚ ‰ÓıÓ‰, Ë 1.0% Á‡ ÓÒË„ÛÂÌË Îˈ‡, ÍÓËÚÓ Ò‡ ÒË Á‡ÍÛÔËÎË Á‡ÒÚ‡ıӂ͇. îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ- ̇ ‚ÌÓÒ͇ çflχ ÓÚ‰ÂÎ̇ ÒıÂχ ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇ ëÚ‡ÓÒÚ ëÏ˙Ú ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇ ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛË- ÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇ ÅÂÁ‡·ÓÚˈ‡ îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË íÛ‰Ó‚‡ ÁÎÓÔÓÎÛ͇ Ë ÔÓÙ. ·ÓÎÂÒÚ ó‡ÒÚ ÓÚ Ó·˘‡Ú‡ ÓÒË„ÛËÚÂÎ̇ ‚ÌÓÒ͇ ëÂÏÂÈÌË Ó·ÂÁ˘Â_ ÚÂÌËfl îË̇ÌÒË‡ ÒÂ Ò ‰‡Ì˙ˆË

ÄÐÓÃÈ ÑÎÖÈÀËÍÎ ÎÑÈÃÓÐÈÒÅËÍÈ ÂÍÎÑÊÈ ÇÀ ÑÌÅÒÊÀ ÍÀ ÐÀÁÎÒÎÄÀÒÅËÈÒÅ È ÎÑÈÃÓÐÅÍÈÒÅ ËÈÖÀ ÄÚÐÆÀÂÀ ÁÅËÃÈß ÁÚËÃÀÐÈß ÊÈÏÚÐ ÈÒÀËÈß ËÞÊÑÅÌÁÓÐà ÕÎËÀÍÄÈß ÑËÎÂÀÊÈß ÄÐÓÃÈ ÑÎÖÈÀËÍÎ ÎÑÈÃÓÐÈÒÅËÍÈ ÂÍÎÑÊÈ Ðàáîòîäàòåëÿò ïëàùà âíîñêà â ðàçìåð íà 24.80 åâðî äî 1 1 1.55 åâðî (ñïîðåä êàòåãîðèÿòà òðóä) çà âñåêè ðàííî-ïåíñèîíèðàë ñå. Ðàáîòîäàòåëèòå ïëàùàò äîïúëíèòåëíî: 0.08% çà ôèíàíñèðàíå íà ïëàòåíèÿ ðîäèòåëñêè îòïóñê; 0.05% çà ôèíàíñèðàíå íà ïðèåìíàòà ãðèæà; 0.01% çà ôîíä"Àçáåñò" è 33% âúðõó åäíîêðàòíèòå áîíóñè. Âíîñêà â ðàçìåð íà 0.5%(0.1% ïðåç 2009 ã.) çà ôîíä"Ãàðàíòèðàíè âçåìàíèÿ íà ðàáîòíèöèòå è ñëóæèòåëèòå" Âíîñêà â ðàçìåð íà 2.0% êúì Ôîíä"Ñîöèàëíà êîõåçèÿ" çà ñìåòêà íà ðàáîòîäàòåëÿ. Òÿ ñå èçïîëçâà çà ôèíàíñèðàíå íà ïîëèòèêàòà çà ñîöèàëíî âêëþ÷âàíå è çà èçïëàùàíå íà ñîöèàëíè ïîìîùè. Ñàìî çà íÿêîè êàòåãîðèè ïðåäïðèÿòèÿ – âíîñêà"Ìîáèëíîñò" â ðàçìåð íà 0.30% çà ñìåòêà íà ðàáîòîäàòåëÿ. Âíîñêàòà ñå èçïîëçâà çà ôèíàíñèðàíå íà ìîáèëíîñòòà íà ëèöà, êîèòî ñà çàãóáèëè ðàáîòàòà ñè è ïîðàäè òîâà òðÿáâà äà áúäàò óñòðîåíè íà äðóãà ðàáîòà â äðóãî íàñåëåíî ìÿñòî. Îáùî 1.4% çà ñìåòêà íà îñèãóðåíîòî ëèöå çà ïîêðèâàíå íà ðàçõîäè â ñëó÷àé íà äúëãîñðî÷íî ëå÷åíèå çà ñìåòêà íà îñèãóðåíèòå ëèöà è 1.7% å çà ñåìåéíè äîáàâêè çà ñìåòêà íà ðàáîòîäàòåëÿ. Âíîñêàòà å çà ãàðàíòèðàíå çàïëàòèòå íà ðàáîòíèöèòå â ñëó÷àé íà íåñúñòîÿòåëíîñò íà ðàáîòîäàòåëÿ. Îáùî 0.25% å çà ðàáîòîäàòåëÿ ñ öåë ãàðàíòèðàíå çàïëàòèòå íà ðàáîòíèöèòå â ñëó÷àé íà íåñúñòîÿòåëíîñò. Îáùî 1 1.5%(4.75% çà ðàáîòíèêà è ðàáîòîäàòåëÿ è 2% çà äúðæàâàòà çà âñÿêî îñèãóðåíî ëèöå ñå ïëàùàò çà"Ðåçåðâåí ñîëèäàðåí ôîíä". Ôîíäúò îáåçïå÷àâà ïëàùàíèÿòà íà Àãåíöèÿòà çà ñîöèàëíî îñèãóðÿâàíå â ñëó÷àé íà ôèíàíñîâ íåäîñòèã. 211

212