Toetoetry ny mpitondra sy vinam-piarahamonina ho an’i Madagasikara Valim-panadihadiana Jona-Septambra 2023

Publié par Friedrich-Ebert-Stiftung(FES) Madagascar Villa Martrat, Ankadifotsy Lot IVC 106 Ambatomitsangana Antananarivo 101, Madagascar Tél:+261 20 22 344 24 Email: info@fes.mg https://madagascar.fes.de/ Tous droits réservés © 2023 Les résultats, interprétations et conclusions exprimés dans cet ouvrage ne reflètent pas nécessairement les opinions de la Friedrich-Ebert-Stiftung. La FES Madagascar ne se porte pas responsable de l’exactitude des données présentées dans ce document. Toute vente ou utilisation à des fins commerciales des médias publiés par la Friedrich-Ebert-Stiftung(FES) est interdite sauf autorisation écrite de la FES. Cette publication a été cofinancée par l’Union européenne. Son contenu relève de la seule responsabilité de son auteur et ne reflète pas nécessairement les points de vue de l’Union européenne.

Topimaso NY TONTOLO SY NY TANJON’NY FANDINIHANA 5 FANOLORANA SY FAMAKAFAKANA 7 FOMBA NANATONTOSANA NY FANADIHADIANA 21 Lafiny fakankevitra 22 Lafiny fanadihadiana 23 SONGADINA 27 FIZARÀNA 1: TOETOETRY NY FILOHA 31 Lafiny fakankevitra 32 Lafiny fanadihadiana 36 FIZARÀNA 2: VINAM-PIARAHAMONINA 47 Lafiny fakankevitra 48 Lafiny fanadihadiana 52 FIZARÀNA 3: FIDIRAN’NY OLOMPIRENENA ANTSEHATRA 81 Lafiny fakankevitra 82 Lafiny fanadihadiana 84

NY TONTOLO SY NY TANJON’NY FANDINIHANA NY TONTOLO SY NY TANJON’NY FANDINIHANA 5

Ny fifidianana Filoham-pirenena farany dia nampiseho ny tsy fiasandohan’ny ankamaroan’ny mponina malagasy amin’ny raharaham-bahoaka sy ny raharaha politika eto amin’ny tany sy ny fanjakana. Manembatsembana izany toejavatra izany noho izy mampitandindon-doza ny demokrasia ka mety ho loharanon’ny krizy indray aorian’ny fifidianana ho avy ato ho ato. Noho izany, amin’izao ankatoky ny fifidianana ny ho filoham-pirenena izao, dia tanterahana ny fandinihana mba hanolorana sehatra fanararaotra ho an’ny olompirenena, hanehoany ny fomba fijeriny sy izay andrasany ary iriny ho toetoetra filamatra tokony hananan’ny mpitondra an’i Madagasikara, sy izay ho vinam-piarahamonina sahaza hampandroso ny firenena. Izany sehatra fanehoan-kevitra izany dia entina ihany koa mampahatsiahy ny olompirenena fa ny mizara ny heviny dia tsy zo fotsiny ihany fa adidy amin’ny firenena ihany koa. Tamin’ny alalan’ny fakankevitra sy ny fanadihadiana no nahafahana nanangona ireo hafatra avy amin’ny olompirenena ho an’izay ho mpanapa-kevitra eto amin’ny firenena, dia izay mahakasika: ▪ Ny toetoetry ny Filoha filamatra, araka ny fahitan’ny olompirenena azy ▪ Ny mombamomba ny Vinam-piarahamonina, araka ny fahitan’ny olompirenena azy. Ny fandinihana dia nahafahana ihany koa nanombatombana ny fahatsapan’ny olompirenena ireo lokanadin’ny demokrasia. © Mamy Raelison 6 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

FANOLORANA SY FAMAKAFAKANA FANOLORANA SY FAMAKAFAKANA 7

Ireo Fiheverana momba izay Iainan’ny Olompirenena ny Demokrasia Araka ny vokatry ny Fakankevitra sy ny Fanadihadiana mahakasika ny Toetoetry ny Filoha sy ny Vinam-piarahamonina Rehefa dinihina lalina ny tantaran’ny fiarahamonina politika, ka ampitahaina ireo vanimpotoana sy tranga manerantany mahakasika ireo fomba noforonina hanendrena mpitondra, dia hita soritra fa ny fifidianana ny filoha amin’ny alalan’ny latsabato mivantana andraisan’ny daholobe anjara no heverina fa fanao mety indrindra, mba tsy ilazana fa lalana tsara indrindra, ahafahana manapakevitra ny amin’ireo kandidà izay maniry ny haka io toerana ambony iray io. Ny marimarina kokoa dia izay no fomba tsotra satria izay no ahafahan’ny olompirenena(na ny maro an’isa amin’ny olompirenena) manendry ny lehilahy na ny vehivavy tiany hipetraka amin’io toerana manan-daza be mpaniry io sy hiteny amin’ny anaran’izy ireo sy ho an’ny tombontsoan’izy ireo. Fihaonana malaza eo amin’ny lehilahy iray(na vehivavy iray) sy ny vahoaka ny fifidianana filoham-pirenena. Lokanady politika fototra sy fotoana manan-danja loatra ho an’ny demokrasia ny fifidianana ny filoha. Ny mifidy Filohan’ny Repoblika dia midika fisafidianana toetoetra sy fandaharanasa fa tsy mesia mitondra vahaolana mahagaga akory. Mety hananosarotra ny fisafidianana olona iray amin’ireo kandidà maro, indrindra raha tsy misy ny masontsivana matotra enti-manavaka ireo mpifaninana samy hafa. Mety hiditra an-tsehatra ny fitsara an-tendrony sy ny badobadon-kevitra mandeha ho azy izay mitarika ny 8 mpifidy hifikitra amina fihetsehampo am-boalohany ateraky ny endrika manintona maso na tsy tian-ko zahana arakaraka ny fahitana ny fijoron’ny kandidà, ny bikany, ny fananany na ny lalana nizorany 1 , ho babo fotsiny tsotra izao noho ny fahaizan’ny kandidà mandaha-teny, ho revo amin’ny donteny 2 , hianina amin’ny rohim-pifandraisana vokatry ny fifampiandaniana na ny fanarahan-drenirano araka ny fironana politikan’ny fianakaviana. Raha naneho ny hetahetany ny olompirenena tao anatin’ny fitsapan-kevitra izay nampivadiana ny fakankevitra mivantana sy malalaka tamin’ny fifampiresahana mitokana taman’olona tsirairay araka ny fenitra voafaritra mialoha, dia nametraka marika izy ireo ahafahany manao safidy voahevitra mba hikendreny manokana izay olona heveriny fa manana izay rehetra ilaina enti-manatanteraka ny andraikitry ny Filohan’ny Repoblika. 1« Sady bôgôsy no manana»,« Aleo mamba voky toy izay mamba noana»,« Ataoko manankarena daholo ianareo,« Minoa fotsiny ihany». 2« Ny vahoaka no programako»,«Aza matahotra! Minoa fotsiny ihany»,« Tsy lahatra ny fahantrana»,« Vahoaka manova, vahoaka voky, vahoaka mahay, vahoaka tompon’Andraikitra »,« Ny vahoaka aloha no andrianina»,« Masoandro vaovao, fiainana vaovao»,« Inty aho, iraho». TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

Filoha manao ahoana ho an’i Madagasikara? Mipoitra etsy sy eroa ny teny voalohany tonga ho azy ao an-tsain’ny olona nanontaniana izay mampibaribary fa mahatohina azy ireo ny soatoavina momba ny maha-olona, ny etika(fitsipi-pitondrantena), ny moraly(fahaiza-manavaka ny tsara sy ny ratsy), eny fa hatramin’ny lafiny fivavahana mihitsy aza. Olona mahitsy sy marina, mpandala ny rariny sy tsy mitanila, be fitiavana sy tia mihaino ny hafa no tian’izy ireo hiandraikitra ny asan’ny Filohan’ny Repoblika, ary afaka mamaly ny hetahetany sahala amin’ny« raiamandreny» 3 . Io fihevitra mifototra amin’ny“Filoha raiamandreny” tamin’ny andron’ny Filoha Zafy Albert io dia voasoratra mazava tsara tao anaty Lalampanorenan’ny Repoblika Fahatelo, saingy nofoanana tao amin’ny Lalampanorenana nasiampanitsiana taorian’ny fiverenan-dRatsiraka Didier teo amin’ny fitondrana.« Tsy hoe tsy nisy akony tamin’ny fifampitondrana io fanindrahindrana ny maha-raiamandreny io.(…) Tsy azo ampiarahina amin’ny andraikitry ny filoha raiamandreny ny anjara asan’ny mpitandro ny Lalampanorenana sy ny mpiantoka ny fitondrana tsara tantana, ny ady amin’ny kolikoly, ny etika» 4 . Ny filoha izay« matahotra an’Andriamanitra, Allah na Zanahary» dia toa manome antoka azy ireo, ary ny filoha tanora izay midika« fijery vaovao, fahakingana, favitrihana ara-tserasera ary zava-baovao tanteraka mihitsy» no mety hahasarika ny olompirenena. Tsy nahagaga fa nandritra ny dinidinika malalaka nifanaovana, dia nipoitra niaraka tamin’ny adihevitra lehibe momba ny raharaha ankehitriny ny mahakasika ny firotsahan’ireo izay mizaka zompirenena roa sosona amin’ny fanaovana politika - taorian’ny fivoahan’ny vaovao mahakasika ny zompirenena frantsay ananan’ny Filoha Rajoelina Andry- izay toa nodiantsy hita hatreto na nandeferana 5 . Ny fananana zompirenena malagasy dia malagasy irery ihany no ankasitrahan’ny olompirenena ho fisorohana ny fifangaroan’ny tombontsoa sy ny olan’ny tokimpanoavana. Manamafy izany ny isa azo tamin’io fanontaniana io: ny 84%-n’ny olona nanontaniana dia mihevitra fa izay ho Filohan’ny Repoblika ho avy eo dia tokony mizaka zompirenena malagasy irery ihany. Ny ambiny kosa dia tsy nametraka ny fizakàna zompirenena roa ho masontsivana goavana(8%) na ihany koa tsy mahita 3 Ny« raiamandreny» na ray aman-dreny no miahy ny zanany. 4 Raveloson Jean-Aimé, mpahay sôsiôlôjia, tao amin’ny gazety boky Revue de l’Océan Indien, aogositra-septambra 2013. 5« Iharan’ny tsy fampiharana ny fandraràna ny fizakana zompirenena roa sosona araka ny nahimpo. Eny, etoana ny heviteny dia tsy inona loatra manoloana ny fampiharana. Araka ny fanombanana tamin’ny taona 2016 dia misy Malagasy miisa 100 000-140 000 monina any Frantsa. Ny 35%-n’ireo mpivahiny any an-tanin’olona ireo dia Malagasy mizaka zompirenena roa ny 45% ary mizaka zompirenena frantsay ny 20%.(…) Miroso hatrany amin’ny fanadinoana miandalana ny firenena. Tsy ahitan-teny loatra, ohatra, ny manampahefana malagasy mahakasika ny fanesorana ny zompirenena malagasy na tsapany aza ny fizakan’ny teratany sasany zompirenena roa. Ambonin’izay, ahitana soritra fifanoherana mahakasika ny fizakana zompirenena roa ny Fehezandalana. Raha mandrara an-kitsirano ny andiny faha-42, manome alalana an-kolaka kosa ny hafa. Izany no mahatonga ny Fehezandalana ho tsy manery ny olona nomena zompirenena malagasy hanary ny zompirenena nananany tany am-boalohany». Ando Lova Razafiarison, Laurent Andrianasolo Ratsimatahotrarivo, Richmond Zafera, Noro Ravaozanany, Rapport sur le droit de la nationalité: Madagascar. FANOLORANA SY FAMAKAFAKANA lafiratsiny amin’izany(2%). Azo anazavana ny hevitr’ireo 2% ambiny ilay fiteny mahazatra hoe« vazaha taratasy» entimilaza ny Malagasy mizaka zompirenena frantsay: Frantsay an-taratasy izy ireo saingy mijanona ho Malagasy hatrany ny rà mikoriana ao anatiny. Lasan-davitra kokoa ny sasany ary manitrikitrika ny maha-« Malagasy ray sy reny, teraka sy lehibe teto Madagasikara, miteny malagasy, mahay ny fomba malagasy…» 6 . Mifanohitra amin’ny fotokevitry ny Lalampanorenana sy ny Fehezandalàna momba ny zompirenena izay hevitra izay 7 kanefa mifanjohy amin’ny fironana narahan’ny fanitsiana ny Lalampanorenana tamin’ny 2007. Ny mpirotsaka hofidiana amin’ny andraikitry ny Filohan’ny Repoblika dia tokony ho teratany malagasy ray sy reny. Lehilahy sa vehivavy no lohan’ny firenena? Nandeha ho azy ny nanehoan’ny olompirenena hevitra mikasika io teboka io sy nanamafisany tsy am-pisalasalana fa an’ny lehilahy ny asan’ny Filohan’ny Repoblika.« Toy ny hafahafa izany eo ambany fahefam-behivavy izany» satria ao amin’ny fiarahamonina malagasy sy ny kolotsaina kristiana dia « ny lahy no lohan’ny vavy» 8 . Na nilaza aza ny 48%-n’ny nanontaniana fa tsy manao ho zavadehibe ny mahalehilahy na ny maha-vehivavy ny Filoha malagasy vaovao. Resy lahatra ny 40% fa havanana kokoa amin’io andraikitra io ny lehilahy, raha 12% monja no nanaiky ny fitazonan’ny vehivavy azy. Noho izany, tsy mbola ato ho ato no hahitana vehivavy ho tafakatra amin’ny toerana avo amin’ny fitantanana ny firenena na dia nitana anjara toerana lehibe aza ny vehivavy teo aloha hatramin’ny fiafaran’ny taonjato faha-19. Nisy vitsivitsy izy ireo no sahy nirotsaka kandidà ho filoham-pirenena. Miisa 9 izy ireo hatramin’ny niverenan’ny fahaleovantena saingy tsy tafahoatra ny fetra napetrak’ireo raikitampisaka eo amin’ny fifampitondran’ny lehilahy sy ny vehivavy izay nampivoaka sempotra azy ireo aloha hatreto 9 , eny fa na dia eo amin’ny samy mpanao politika aza. Tsy mbola manaiky ny fampifandanjana isa ny lehilahy sy ny vehivavy ny mpikambana ao amin’ny antoko politika izay nanontaniana, ka ny 30%-n’izy ireo dia mirona amin’ny itantanan’ny lehilahy ny firenena, raha manaiky ny vehivavy kosa ny 10%. Mbola mitoetra lalina ao an-tsain’ny Malagasy ny fiheverana ny maha-andraikitra 6 Malagasy ray sy reny, izay teraka, nitombo ary hilevina eto Madagasikara, miteny malagasy sy mahafehy ny kolotsaina malagasy… 7 Lalampanorenana and. 46 – Ny mpilatsaka ho fidiana Filohan’ny Repoblika dia tsy maintsy mizaka ny zompirenena malagasy; Fehezandalàna mahakasika ny zompirenena And. 9 –(Lalàna faha 2016038 tamin’ny 25 janoary 2017). Malagasy ny zaza nateraky ny ray sy/na reny malagasy. 8 Lasa fiteny raikitampisaka amin’ny Malagasy. 9 Efa taty amin’ny taona 1992, izany hoe telopolo taona mahery taorian’ny fahaleovantena, vao nisy vehivavy – Tsiranana Ruffine – nandray anjara voalohany tamin’ny fifaninanana hanao filoham-pirenena tamin’ireo kandidà miisa valo ka 3,51 ny isanjaton’ny vato azony. Mazava be izay ary dia nangina aloha teo satria tamin’ny 1996 dia lehilahy daholo ny mpifaninana miisa 17 nanoloana ny mpifidy. Torak’izany ihany koa ny tamin’ny 2001 izay nahitana mpifaninana efa-dahy. Dimy ambin’ny folo taona latsaka taty aoriana vao sahy namaky lay Ravelomanantsoa Elia izay nahazo ny laharana faha-7 tamin’ny 14 araka ny vokatra ka ny 2,56%-n’ny vato manankery no azony. Tamin’ny 2013, dia vehivavy miisa roa – Saraha Georget sy Rasamoelina Brigitte – no niatrika lehilahy miisa 31. Samy nahazo isam-bato 4,35% sy 1,38% avy izy mirahavavy. Dimy taona taty aoriana, tsy nisy na iray tamin’ny vehivavy miisa dimy nirotsaka hofidiana –Bezaza Eliana, Rabeharisoa Sarah, Fanirisoa Ernaivo, Ramaroson Arlette ary Rasolovoahangy Emma – tamin’ny mpiady toerana miisa 36 no nahazo isam-bato mihoatra ny 1%. 9

natokana ho an’ny lehilahy ny asan’ny filoham-pirenena. Hita misongadina amin’ny fijerin’ireo efa zokinjokiny izany(60 taona sy mihoatra: 50%; 50-54 taona: 49%; 4044 taona: 47%) eny fa na ny an’ny vehivavy ihany koa aza (37%). Mbola miandry fotoana lavalava vao hamaka tanteraka amin’ny kolotsaina eto amin’ny firenena ny fitoviana amin’ny maha-lehilahy na maha-vehivavy. Misy tsirim-panantenana ihany anefa nivoitra tamin’ny fanadihadiana: ny 48% dia efa miala amin’ny fitanilana eo amin’ny lehilahy sy ny vehivavy, ary tanora 18-19 taona ny 61%-n’ireo. Azo atao ny manova ny fironana amin’ny alalan’ny fanabeazana raha dinihana ny fijerin’ny 74%-n’ny vondrona kinendry izay manana ny bakalorea na nandia fianarana ambony. Ho azy ireo dia samy afaka mitondra ny firenena avokoa, na ny lehilahy na ny vehivavy. Manana fijery manome lanja kokoa ny miralenta eo amin’ny fahefana ireo izay manana maripahaizana ambany kokoa. Filoha ao anatin’ny taonan’ny fahamatorana, 40 taona farafahakeliny 10 , manana ny tanjaka ara-traikefa sy ny angovon’ny hatanorana« mba hitondra hevi-baovao sy hanohy ny asa efa natomboka» no fanirian’ny olompirenena. Tsy mihoatra ny 60 taona anefa satria« tokony mbola ao tsara izy» na mihevitra aza ny Malagasy fa an’ny efa nahazo taona ny fahendrena sy ny fahalalana. Izany no hita fa nironan’ny mpifidy raha zohina ny taonan’ny filoha nifandimby tamin’ny fotoana niakarany teo amin’ny fitondrana, afa-tsy ny singa vitsy maningana. I Tsiranana Philibert dia 49 taona tamin’ny 1959, 55 taona tamin’ny 1965 ary 62 taona tamin’ny 1972. Ratsiraka Didier dia 39 taona tamin’ny 1975 ary 61 taona tamin’ny 1997. I Zafy Albert dia 66 taona tamin’ny 1993. Ravalomanana Marc dia 53 taona tamin’ny 2002 ary 57 taona tamin’ny 2006. Rajaonarimampianina Hery dia 56 taona tamin’ny 2013. Rajoelina Andry dia 44 taona tamin’ny 2018. Feno 82 taona Ratsiraka Didier tamin’ny 2018 izay mbola nitsapany vintana indray tamin’izany. Nisedra faharesena mampandraingiraingy anefa izy satria dia 0,45%-n’ny vato manankery no azony. Mizarazara be ny fomba fijery mahakasika ny ilàna ny fananana fahaizana amam-pahalalana ambony na tsia 11 . Tsy azo ihodivirana, hoy ny sasany(50%). Tsy ilaina kosa ny firavahana maripahaizana maro fa ny fananana mpanolotsaina tsara dia ampy 12 , hoy kosa ny hafa.« Farafaharatsiny anefa bakalorea, miaraka amin’ny haitarika mafontona ary fahakingana mamondrona ny hery mbamin’ny fahafantarana tsara ny fiainan’ny mponina(naoty 9,0 amin’ny 10) ary vina mazava ho an’ny fampandrosoam-pirenena». Mahakasika ny firehankevitra, ho an’ny 70%-n’ny olona nanaovana fanadihadiana dia tsara raha mitsinjo manokana ny sokajy mahantra sy ny antonony ny Filohan’ny Repoblika, izany hoe misahana manokana ny filàn’izy ireo mba hanandratana ny 10 40 taona noho miakatra no voalazan’ny Lalampanorenena tamin’ny Repoblika Voalohany sy Fahatelo raha 35 taona noho miakatra kosa ny an’ny Repoblika Fahatelo sy Fahaefatra. 11 Samy hafa be ny toetra amam-pahaizan’ny filoha nifandimby hatramin’izay: mpanabe, manamboninahitra ambony, manampahaizana ambony amin’ny fitsaboana, mpahaifihariana, mpandraharahaha. 12 Mazàna no miteny toy izao ny Malagasy:« Tsy dia ratsy manao ahoana loatra ny filohantsika. Ny sasantsasany aza dia nanana fijery tena tsara mihitsy ary tokony ho nahavita nanova zavatra betsaka. Indrisy fa ratsy mpanolontsaina ry zareo». 10 zo aman-kasin’ny olompirenena(naoty 8,9 amin’ny 10) ka manao izay azo atao mba hanolorana ho an’ny rehetra, na ho an’ny lehilahy na ho an’ny vehivavy, ny vintana mitovy ahitany fahombiazana. Ny Lalampanorenana manambara rahateo fa ny olompirenena tsirairay dia manan-jo haniry « tontolo ahafahany miaina am-pilaminana miaraka amin’ny hafa» ka iantohan’ny Fanjakana ny« fivelarany ara-batana, ara-tsaina ary ara-môraly». Ho an’ny 13%-n’ny nanontaniana dia ny fisahanana ny tombontsoan’ny sehatra tsy miankina, indrindra ny mpandraharaha sy ny tompon’orinasa(13%), no hampiodina ny fihariana sy hiteraka fiforonan’asa. Tokony ho ny ampahatelon’ny mpikambana amin’ny antoko politika nanontaniana no nandroso fa tsara raha manome lanja manokana ny tombontsoan’ireo izay miantsoroka ny fampandrosoana ara-pihariana ny filoha. Ny fahaizamanao amin’ny sehatra marolafy: haifihariana, lalàna sy haipolitika, haifitantanana, haifamokarana, filozôfia, matematika, haisoratra dia tsy fototra saingy manondrotra ny toetoetra maha-izy azy ny mpitondra. Koa satria mitana anjara toerana fanalahidy amin’ny politika ivelany sy ny fifandraisana iraisampirenena ny filoha, dia tsara indrindra raha mahafehy teny vahiny iray na maro izy« mba hahazoany tsara ny fandehan-javatra manerantany sy hiarovany ny tombontsoan’ny firenena ara-pihariana, izany hoe tsy mora milefitra amin’ny tsindry ataon’ny firenen-dehibe(naoty 8,9 amin’ny 10), sy ho fandraisana anjara mavitrika kokoa amin’ny fihaonana iraisampirenena, ka ho afaka mifampiresaka tsara amin’ny filoha hafa tahaka azy». Toy ny amin’ny tolotr’asa, dia takiana ny traikefa arak’asa, araka ny fijerin’ny sasantsasany. Farafahambaniny ny 3-5 taona saingy ny 30 taona no mety kokoa ho an’io andraikitra io. Izany fepetra izany dia tsipahan’ireo manohana fa ny « maha-izy azy ilay filoha no mitondra ny raharaha», ary « manana dimy taona izy hanaporofony fa izy tokoa ilay olona mendrika ho amin’ilay toerana». Fototra indrindra ny fananana traikefa amina andraikitra ambony ara-panjakana na anivon’ny rafi-pahefana toy ny Filohan’ny Repoblika, minisitra, solombavambavahoaka na ben’ny tanàna no sady mpikambana amina« antoko politika mirafitra sy miorimpaka tsara, manana ideôlôjia mazava sy olomboafidy» satria« tsy anaovana andranandrana tampotampoka ny fitantanana ny firenena». Tsy izany anefa fa saika mazàna no vokatry ny kisendrasendra ny fahatongavan’ny filoha teo amin’ny fitondrana nandritra izay Repoblika efatra izay. Maro no manambara ny mifanohitra amin’izay sy mikatsaka « olom-baovao manana fijery vaovo» 13 izay tsy manana fifandraisana amin’ny tontolo politika fa kosa avy amin’ny sehatra tsy miankina, ka ny tombontsoa iombonana no apetrany ho ambony noho ny tombontsoan’ny tenany manokana. Hitoetra ao an-tsain’ny mpifidy ireo singa rehetra ireo amin’ny andron’ny latsabato. Ny 50% no manao ho ambony ny maripahaizana, ny 40% ny fananana traikefa politika ary ny 7% ny fananan-karena satria, araka ny fiheverana iombonana, izany Filoha manankarena izany dia tsy handairan’ny kolikoly loatra ary tsy hikendry fangoronankarena be intsony. 13 Olom-baovao amin’ny politika ho an’ny tontolo vaovao. TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

Nivoaka tamin’ny fifampiresahana mivantana tamin’ireo nanontaniana ny fanirian’izy ireo mba ho Filoha kristiana raha azo atao satria« raha ao ny tahotra ny Avo Indrindra dia misy kokoa ny antoka fa tsy hanaotao foana». Saiky tanteraka hatrany izany tamin’ireo filoha mpino katolika efa-dahy sy ny mpino protestanta(FJKM) roa lahy 14 , izay manamafy ny fotokevitra iray eto Madagasikara milaza fa ny maha-mpikambana amin’ny antokom-pinoana kristiana dia heverina fa toerana mety tsara amin’ny fanaovana politika 15 hany ka mihevitena hatrany ho olomboafidin’Andriamanitra ireo filoha teto amin’ny firenana. Mandeha ho azy io fijery io hoy ireo nanaovana fanadihadiana, raha« mpino kristiana ny ankamaroan’ny mponina 16 , izay resy lahatra fa izay mino an’i Jesoa Kristy no hovonjena» 17 . Nilomay nitady ny toko sy ny andininy tao amin’ny Baiboly ny sasany taorian’ny fahavitan’ny antsapaka ny filaharan’ny kandidà ny 11 septambra 2023. Ho an-dRajoelina Andry, ny tarehimarika 3 dia manambara ny Telo Izay Iray araka ny finoana kristiana: Ray, Zanaka ary Fanahy Masina no sady niteny ny andininy ao amin’ny taratasy voalohany nosoratan’i Masindahy Paoly ho an’ny Korintiana milaza hoe:« Ary ankehitriny dia ireto telo ireto no mitoetra: ny Finoana, ny Fanantenana, ny Fitiavana fa ny Fitiavana no lehibe amin’ireo»(I Korintiana 13:13) 18 . Ho an-dRavalomanana Marc indray, izay nahazo ny laharana faha-5, dia nabaribariny tao amin’ny pejy Facebook-ny ny toko faha-5, andininy faha-36, tapany faharoa ao amin’ny Filazantsara araka an’i Marka:« Aza matahotra, minoa fotsiny ihany» 19 . Raobelina Andry kosa indray dia nifaly raha nahasintona ny tarehimarika 7, isa masina 20 . Tsy mampaninona ny fihaviana ara-poko(naoty 6,1 amin’ny 10).« Tsy singa mamaritra ny fanapahankevitra» izany. Manamafy izany ny manampahaizana manokana maro. « Tsy mitombina amin’ny Malagasy ny petrakevitra mikasika ny safidy mifamatotra amin’ny fihaviana ara-poko.(…) Mahakasika ny tanàndehibe sy ny kandidà rehetra ny tsy fifanojoan’ny firafitra ara-poko sy ny fifidianana.(…) Mbola mitoetra ihany koa ny tsy mampitombina ny petrakevitra momba ny fihaviana ara-poko raha raisina ny fampirafesana ny anindrana sy ny afovoan-tany.(…) Tsy vao omaly na 14 Sampandraharaham-panjakana amerikana, Tatitra iraisampirenena momba ny falalahana ara-pivavahana any Madagasikara 2022:« Milaza ny vondrona ara-pivavahana any an-toerana fa ny 70%-n’ny mponina dia kristiana ary mitsinjara toy izao: katolika romana(34%-n’ny mponina), fiangonana presbyteriana an’i Jesoa Kristy(FJKM, 18%), loterana(14%) ary anglikana(4,5%)». 15 Profesora Rajaoson François, mpahay sôsiôlôjia, ao amin’ny gazety boky Revue de l’Océan Indien, aogositra-septambra 2013. 16 Sampandraharaham-panjakana amerikana, Tatitra iraisampirenena momba ny falalahana ara-pivavahana any Madagasikara 2022:« Araka ny angom-baovaon’ny Pew Research Center ho an’ny taona 2021 dia kristiana ny 85,3%-n’ny mponina, silamo ny 3%, manaraka ny finoana nentim-paharazana ny 4,5% ary tsy manaraka karazam-pinoana na antokom-pivavahana ny 6,9%». 17« Izay mino an’i Jesoa Kristy no voavonjy» 18 Nivoy ny resaka« fitiavana» hatrany izy hatramin’ny nirotsahany tamin’ny fanaovana politika voalohany tamin’ny 2007 saingy efa taty amin’ny taona 2013 sy 2018 vao nampiasainy io andininy iray notsoahana tao amin’ny Baiboly io. 19 Donteny nampiasainy nanomboka tamin’ny 2001, izay fotoana voalohany nilatsahany ho Filoham-pirenena. 20 Araka ny hita ao anaty Baiboly dia fito andro no namoronan’Andriamanitra izao tontolo izao. FANOLORANA SY FAMAKAFAKANA androany akory ny Malagasy no tsy namaritra ny safidiny amin’ny fotoam-pifidianana manaraka ny antony ara-poko na ara-pihaviana 21 ». Mialoha ny farany amin’ny lisitry ny zavatra miisa 16 mampangetaheta ny olompirenena nanontaniana izay tombatombana izay miaraka amin’ny naoty 6,1 amin’ny 10. Tsy manakana ny kandidà tsy hanaitaitra ny hambompon’ny faritra fihaviany avy anefa izany. Fantatra mantsy fa ny olompirenena dia mihevitra fa ho voasahana kokoa ny tombontsoany raha iray fihaviana aminy ny filoha. « Raha filoha terak’i Toliara tahaka ahy dia azo inoana tsara ny fahatanterahan’ny fampanantenany ka tsy ho hadino intsony ny faritra misy anay». Ny« Toliara hatray Iavoloha» an’ny kandidà Randrianasoloniaiko Siteny dia tsy isalasalana fa pimaso amin’ny mpifidy any Atsimo sy ny teraky ny faritany izay efa tsindrin-daona ny ampahany hahita ny mpiray fihaviana aminy ho tonga amin’ny faratampon’ny fitondrana. Toy izany rahateo no nitranga ho an’ny tany Avaratra, Andrefana, Atsinanana ary ny Afovoany tamin’ny filoha Zafy Albert, Tsiranana Philibert, Ratsiraka Didier, Ravalomanana Marc, Rajaonarimampianina Hery ary Rajoelina Andry. Na izany na tsy izany anefa dia manalavitra tsikelikely ny fampirafesana ny Merina sy ny Tanindrana ny mpifidy. Porofon’izany ny fisian’ny filoha merina telo samy hafa tao anatin’izay 20 taona lasa izay. Mbola izay ihany koa no hita rehefa zohina ny firafitry ny voka-pifidianana sasantsasany 22 , eny fa na dia mbola lalaovina ara-politika hatrany aza ny fihaviana ara-poko hatramin’ny famohazana ny lonilony ara-tantara mandritra ny vanimpotoanan’ny fifidianana. Vitsivitsy tamin’ny nanontaniana no mihevitra ny fisian’ny fahamboniana arapoko ka misafidy« filoha avy afovoantany». Iray tamin’ny faniriana voalaza tany anaty adihevitra ny amin’ny filoha mahavita miaro ny soatoavina repoblikana ka anisan’izany ny« fisitrahana ny falalahana maneho hevitra sy manao fihetsiketsehana ao anatin’ny fanajana tanteraka ny hafa(mitsahatra ny falalahako eo amin’ny fiatombohan’ny an’ny hafa), izany hoe misy fetrany ihany, ho an’ny olompirenena rehetra ary indrindra ho an’ny mpanohitra». © Mamy Raelison 21 Mireille Razafindrakoto, François Roubaud – Le scrutin présidentiel du 16 décembre 2001. Les enjeux d’une élection contestée. 22 Voafidy solombavambahoaka tao Antananarivo i Monja Jaona tamin’ny 1983. Teo ho eo ihany ny fanohanan’i Toamasina an-janany tamin’ny fifidianana filoham-pirenena tamin’ny 2013. Nahazo 48,84% Ratsiraka Didier raha 40,81% ny an-dRavalomanana Marc. Nitarika Rajoelina Andry tany amin’ny faritra maro toa an’Atsimo Andrefana(60,32%) sy i Melaky (62,06%) tamin’ny 2018. 11

Tranga maro faneriterena sy fanembatsembanana ireo falalahana fototra ireo, izay miendrika fanakatonana haino aman-jery, fampitahorana sy fandraràna izay mazàna mipàka amin’ny mpanohitra, no nanamarika ny fitondrana nandritra ny Repoblika efatra ka mody nosarontsaronana amin’ny hoe fitandroana ny filaminam-bahoaka sy ny filaminampanjakana. Amin’ny anaran’ny fisarahan’ny finoana sy ny raharahampanjakana dia« tsy misy karazam-pivavahana na iray aza tokony hitsabaka amin’ny raharaham-bahoaka» ary« ny filoha dia tsara misoroka ny fampiasana ny finoana amin’ny fikatsahana tanjona ideôlôjika sy politika». Izany dia tsy misakana ny« fiaraha-misalahin’ny fanjakana sy ireo vondrona ara-pivavahana, izay tokony hotazonina». 7,6 amin’y 10 no naoty omen’iro nohadihadiana mahakasika ny fitakiana ny fisarahan’ny fanao ara-pivavahana sy ny fitondrana ny raharaham-panjakana. Mitoetra ho fanamby goavana araka izany io fisarahana io indrindra ho an’ny kolotsaina izay matetika manondro an’Andriamanitra, ary mampifangaro ny andraikitra 23 izay miseho, ohatra, amin’ny alalan’ny fifanitsahan’ny tontolon’ny fanahy sy ny fifampitondrana politika, ny fanomezan’ny fahefam-panjakana tombondahiny ho an’ny antokom-pivavahana sasantsasany, ny fampidirana fanopoam-pivavahana iraisampinoana any anaty lanonampanjakana. Iray amin’ny fanantenan’ny olona nanontaniana ny fananana filoha vonona hanokatra pejy vaovao amin’ny tantara ka hiady tsy misy indrafo amin’ny kolikoly(naoty 9,1 amin’ny 10) sy hampihatra tsy misy fepetra ny fampitovian-jo ny rehetra eo anatrehan’ny lalàna(naoty 9,2 amin’ny 10). « Tsy mianona fotsiny amin’ny fanambaràm-pikasana mba hampitsaharana ny kolotsain’ny tsimatimanota amin’ny alalan’ny fanamafisana ireo rafitra miady amin’ny kolikoly, tapakevitra hanenjika amin’ny fo tsy miangatra ny mpanao kolikoly na iza izy na iza ary haseho amin’ny asa sy ny fanapahankevitra izany». Tsy isalasalana fa izay fitakiana izay dia vokatry ny fihanahan’ny kolikoly izay zary lasa fitsipipitondrantena sy ny fahitana ireo tranga marobe, ankehitriny sy teo aloha, mikasika ny fanodinkodinam-bola maro kanefa nosarontsaronana na tsy voaaraky ny rafitra iadiana amin’ny kolikoly, ka manimba endrika ny fiarahamonina malagasy, manamafy ny tsy fitoviana ary mandrotika ny fiharian-karena eto amin’ny firenena. 23 Ravalomanana Marc, ohatra, dia sady filoha lefitry ny FJKM(Fiangonan’i Jesoa Kristy eto Madagasikara) nandritra ny fotoam-piasany in-droa. 12 Lehilahy 40-60 taona, farafahakeliny manana ny maripahaizana bakalorea sy traikefa politika, tsy matahomaso mena, mandala ny rariny sy ny hitsiny sy manana fanetrentena, manana vina, mahavita manetsika sy mampita tsirim-panantenana amin’ny olompirenena, mahitsy amin’ny teny sy ny asa, manatanteraka ny teny nomeny sy ny toky nataony, azo ifampiresahana, mifampihosina amin’ny mponina sy mahatsinjo ny fiainan’ireo sahirana indrindra (“mitsinjo ny madinika”), hentitra sy tsy mivadibadika, vonona hitondra fanovana an-kasahiana ho an’ny tombontsoa iraisana, eny fa na dia hampangidy hoditra aza izany. Izany no kisarisarin’ny Filoha vaovaon’ny Repoblika. Nampakarin’ireo nandray anjara tamin’ny fakankevitra ho avo dia avo ny fenitra, ary ny feo hono no maneho ny maha-olompirenena ao anatin’ny demokrasia. Fomba iray hanosehana ny sehatra politika handini-tena mba hanatsarany ny ataony izany. Tokony hahay mamantatra amin’ny fo tony sy saina mandinika tsara ny mombamomba ny kandidà mahavita manatanteraka ny hetahetany ny vahoaka. Politika ny resaka koa tsy entimamaritra ny fanapahankevitra ny toetoeran’ny kandidà azy manokana, izay sarotra refesina no sady tsy mora rahateo ny mahita ny tena toetrany miafina noho izy ireo samy miezaka mampiseho ety ivelany toetra mambabo. Tsy maintsy amin’ny alalan’ny adihevitra politika sy ny fifandonan-kevitra no ahafahan’ny olompirenena maminavina tsara amin’ny saina tsy miangatra ny amin’izay toetra tsara manokana sy fahaizana marina ananan’ny kandidà. Ankoatr’izay, tsy indray hita ao amin’ny olona iray avokoa ireo toetra tsara ireo. Amin’ny ankapobeny, ny fahakingana ara-politika dia refesina amin’ny fahaiza-mifehy ny fitantanam-bahoaka, ny fifandraisana isaraisampirenena sy ny politika ivelany, ny haavon’ny fianarana norantovina ary ny kolotsaina politika. Mazava ho azy fa tsy misy ny fahagagana amin’ny resaka fandrosoana. Tsy maintsy fantarina ny misy ny tena, ny tiana haleha sy ny miara-dalana amin’ny tena… Torak’izany, tsy andrakandrana ny maha-Filohan’ny Repoblika. Miomana mandritra ny fotoana lava, ohatra, izay manana hetaheta ho lasa filoha ka miezaka mamantatra ny fomba fiasan’ny fitondram-panjakana no sady mampitombo traikefa politika manonga sy mahomby, ary mahafehy ny fototra sy tena ilaina, dia ny Lalàmpanorenana. Tsy dia izay anefa ny teto Madagasikara fa dia tonga ho azy eo amin’ny politika sy ny fahefana ny ankamaroan’ny filoha noho ny zavamisy mba tsy hitenenana fa vokatry ny tetika manahirana. Azo atao ny mamisavisa ny lafatra mba hanakarana ny zavamisy sy hanandramana maneho an-tsary ny endrikendriky ny filoha“mety”, mifanaraka amin’izay eken’ny rehetra sy ny toedraharaha politika ankehitriny eto Madagasikara, mirafitra araka ny toetoetra fototra tsara izay ananany, kanefa tsy dia ambara ho filamatra izany. Mety hanoro hevitra ny olompirenena amin’ny safidiny ireo singa ireo. Olona izay iaraha-mahita fa mitana ny fahamarinana arapitondrantena. Toetra tsara manan-danja indrindra izany satria indray mitory ny fahitsiana, ny fahadiovampo ary ny fahamarinana izany. Tsy mitondra mankaiza anefa ny fahamarinana miharo havendranana, sahala amin’ny firehetampo ihany koa izay maivan-danja eo amin’ny sehatra politika satria tsy misy ny mampihemotra mba hahatongavana amin’ny fahefana. Ny fahamarinana dia toetra TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

mifanandrify amin’ny fitandroana fatratra ny voalazan’ny Lalampanorenena – tsy manana eritreritra hanova azy araka ny nahimpony, toetra izay nomen’ny olona nohadihadiana naoty ambony(8,4 amin’ny 10), sady voasoratra rahateo ao amin’ny savaranonandon’ny Lalampanorenana 24 – sy ny lalàna mbamin’ny fitsipika ara-pitondrantena any anaty fiarahamonina. Mpitarika misokatra amin’ny fifampiresahana, afaka mampiseho ny lalan-kizorana sy manana risipo hitondra fihavaozana sy hanosika ho amin’ny fanovana. Mihoatra noho ny fototra ny fitarihana mahomby sy ny fahaizamampivondrona manodidina vina itambarana, na toy inona na toy inona ny fahasamihafam-pijery sy ny tombontsoandRanona sy Ranona. Traikefa iarahana amina ekipa ny mahafiloha fa tsy fandehanana irery. Ny mitondra dia mikarakara olona – fanalahidin’ny fampandrosoana ny lafiny mahaolona – ka izay no ilàna ny fahaiza-mihaino. Olona manana fototra politika miorim-paka tsara sy traikefa politika nombam-pahombiazana mba hisorohana tsy ho rembin’ny « fisolantsolanana amin’ny politika ka ny hafaliampo nentiny dia gina volana vitsivitsy aorian’ny fizaran-draharaha teo amin’ny fahefana» 25 . Olompirenena manan-kafitsoka sy hampiasaina toy ny hatanorana izay miendrika fihavaozantaranaka, manambara zava-baovao sy fihavaozana araka ny vaninandro ankehitriny, mampiseho fahavitrihana, firehetampo sy angovo. Tsy misy hosoka ary mangarahara kokoa, mirotsaka lalina kokoa, akaiky kokoa ny filàna sy ny hetahetan’ny tanora. Olom-panjakana fa tsy olom-pahefana satria ny politikany sy ny asany dia tokony hikendry hatrany ny soa iombonana sy ny tombontsoa ankapoben’ny firenena na ny vondrombahoaka. Manarak’izay dia tsara raha miala tsy misy hatakandro amin’ny fahazarana miandry mpamonjy na iraky ny Lanitra ny mpifidy ka manantena ampitso mamiratra hoazy. Fotoana mety izao handetehana ao an-tsaina fa tsy tonga ho azy izany Madagasikara mandroso sy sambatra izany fa mila aorina. Manana ny mpitondra sahaza azy ny olona, hoy ny fiteny. Noho izany, zavadehibe ny mandatsabato amin’ny mahaolompirenena tomponandraikitra sy miaina falalahana mba tsy ho tafalatsaka anaty fahadisoam-panantenana lalina lava izao. Ny mifidy filoha ihany koa dia mametraka safidy amin’ny vina lavitr’ezaka atolony momba ny hoavin’ny firenena amin’ny lafiny fampandrosoana sy amin’ny paikady arosony mba hanatanterahana ny hetaheta sy ho famaliana ireo filàna avy amin’ny vahoaka tsy ankanavaka, na ny ao am-pony tsy miloaka, na izay voambarany. Vinam-piarahamonina manao ahoana no andrasanao ho an’i Madagasikara? Ho setrin’ny fanontaniana dia nibosesika ny fitanisana ny hetaheta marolafy izay tokony hojeren’ny politikampanjakana mba hanatsarana ny fari-piainan’ny mponina, hampiroboroboana ny harikarena ary hiatrehana ny fanamby ara-piarahamonina sy ara-tontolo iainana. Itondrana fanazavana ireo lalan-kevitra nivoitra tamin’izany mba ho fototra ho an’ny vinam-piarahamonina aroson’ireo mpifaninana ho filohan’ny repoblika. Tsy misy filaharany ny valiny nomen’ny nanontaniana: ny fanamboarana sy fanavaozana fotodrafitrasa(lalana, tambazotran’ny famatsian-drano sy ny fahazoan-drano madio…), ny fahazoana tany sy trano, ny fahefa-mividy (fiforonan’asa, vidin’entana jifaina sy saran’ny fanaovandraharaha…), ny fiarovana ny olona sy ny fananany, ny fahaleovana amin’ny fambolena sy ny fahavitantena aratsakafo, ny fihenan’ny tsy fitoviana amin’ny fisitrahana fahasalamana, ny fandrafetana rafi-panabeazana arakalitao, ny fametrahana ho vaindohandraharaha ireo finiavana entin’ny tanora ho an’ny hoavy tsara (fandraharahana, fampananana asa…), ny fampiroboroboana ny fanatanjahantena sy ny kolotsaina, ny angovo lovainjafy ho an’ny rehetra, ny fampandrosoana tsy misy fitanilàna, ny fanarenana ny orinasam-panjakana toy ny Sirama 26 , ny famerenana ny rafitra fokonolona, ny fitsinjarampahefana tena izy, ny fitandroana ny firaisam-pirenena. Fehiny, fikatsahana fiainana tsara, faniriana hiaina metimety kokoa, izany hoe faniriana vina sy politika manome lanja ny fampiroboroboana ny asa mendrika ho an’ny fiainana mendrika araka ny 57%-n’ny olona nanontaniana ka mitondra any amin’ny fahombiazana iaraha-migoka. Mety manazava ny hetahetan’ny 86%-n’ny nanontaniana izany, izay miandrandra(42%) na manaiky(48%) ny fahazoan’ny mponina maimaimpoana fianarana amin’ny ambaratonga faharoa ankapobeny na teknika farafaharatsiny izany. Tsy nitsahatra nitontongana ny fari-piainan’ny Malagasy hatramin’ny fahaleovantena tamin’ny taona 1960 27 ary nijotso hatrany ny harikarena faobe isambatanolona. Zara fa niova ny maridrefin’ny fivoarana arak’olona(IDH) teto Madagasikara tao anatin’ny 20 taona: 0.501 monja tamin’ny 2020 raha 0.46 izany tamin’ny 2000. Enti-manombana ny fampandrosoampirenena eo amin’ny lafiny fihatsaram-piainana izany ary mametraka ny Nosy ao anatin’ny sokajy« fivoarana arak’olona ambany  ». Tao anatin’ny 5 taona mialoha ny valanaretina COVID-19, ny tahan’ny fisondrontan’ny harikarena dia tsy nahatratra afa-tsy ny salanisa 3,5%. Narahan’ny fihemorana izay avo telo heny be izao noho ny an’ny faritra Afrika Atsimon’i Sahara izany ny taona 2020. Nanomboka nahazo 24« Tsapa fa loharanon’ny krizy miverimberina ny tsy fanajana ny Lalampanorenena na ny fanovana azy mba hanamafisana ny fahefan’ny mpitondra fa tsy ny fitsinjovana ny tombontsoan’ny mponina…» 25 André Rasolo, mpahay sôsiôlôjia, ao amin’ny gazety boky Revue de l’Océan Indien, aogositra-septambra 2013. FANOLORANA SY FAMAKAFAKANA 26 Fanembonana ny fahiny satria ho an’ny ampahany tamin’ny hevitra nivoitra dia tsy arakaraka ny nantenaina ny vokatry ny fisintahana tamin’ny orinasam-panjakana. 27 Mireille Razafindrakoto, François Roubaud, Jean-Michel Wachsberger L’énigme et le paradoxe- Économie politique de Madagascar. 13

aina ny asa fihariana tamin’ny 2021 saingy nokofonin’ny COVID-19 andiany fahatelo indray tamin’ny 2022. Nanampy trotraka ny rivodoza mahery vaika sy ny akon’ny ady any Okraina 28 . Mba hisondrotan’ny harikarena mampiaty ikorianan’ny soa ho an’ny tsirairay dia soridalana efatra loha no natolotr’ireo olona nanontaniana:« ny paikadim-pitrandrahana ny otrikarena mba hiteraka sanda fanampiny; ny politikampitsinjarana ny fidiram-bola sy ny harena ho tombontsoan’ny vondronolona ifotony na ny mponina manontolo mihitsy; ny endrim-piarahamiasa vaovao sy fifamenoana ara-pihariana eo amin’ny seha-panjakana sy ny sehatra tsy miankina; ny fanatsarana ny tontolon’ny fandraharahana ho an’ny orinasa mampiasa petrabola teratany sy vahiny». Ianjadian’ny fahantrana mafy indrindra ny mponina eny ambanivohitra eto Madagasikara, izay mandrafitra ny telo ampahaefatry ny mponina manontolo 29 . Na eo aza ny fananana loharanon-karena lehibe amin’ny lafiny fambolena, ny tontolo ambanivohitra, izay sady mpanome asa be indrindra(74,7%), dia faran’ny tsy mamokatra satria 43 000 MGA monja ny salanisan’ny karama isam-bolana any.« Ambany indrindra ny refin’ny fahafaha-mamokatra eo amin’ny tontolo ambanivohitra ary tsy nety ho tafahoatra ny tamin’ny 2010, 388,53 dolara amerikana. Mamparefo ny tsenan’ny asa sy ny fiharian-karena eo amin’ny firenena ny hamaroan’ny mpiasa tambanivohitra noho ny tsy fahafahan’izy ireo mampiakatra ny fari-piainany ka zary enta-mavesatra ho an’ny rehetra, ka mampiakatra avo ny taham-paharefoana arak’asa, maha-maro an’isa ny mpiasa anaty fahantrana ary tsy maha-ampy ny fampananana asa mamokatra» 30 . Tombanan’ny 55%-n’ny nanontaniana, noho izany, fa ny vinam-piarahamonin’ny filoha dia tsara raha mihodidina bebe kokoa amin’ny sehatry ny fambolena. Nahimpon’izy ireo ny miandrandra hetsika mivaingana ho an’ny fambolena lovainjafy(ao anatiny ny fiompiana), ny fampitomboana ny vokatra sy ny fampihenana ny fiankinandoha amin’ny fanafaran’entana avy any ivelany, amin’ny alalan’ny fepetra fanohanana sy tantsoroka ho an’ny tontolon’ny tantsaha: fampiasana milina, fifehezana ny rano, fisian’ny kojakojam-pamokarana ara-kalitao sy amin’ny vidiny mirary, fiofanana momba ny fambolena sy fanabeazamboho ny fampananana asa eny ambanivohitra, tsy fitanilan’ny fahazoana tany, fampindramam-bola madinika eny ambanivohitra, vidy ivarotana ara-drariny sy tsy mamono antoka ny mpamokatra, fanodinana ny vokatra eny ifotony. Arovan’izy ireo ny karazam-pambolena mitsinjo ny tontolo iainana amin’ny alalan’ny fanapariahana ny teknikan’ny ala vadimboly izay sady manatsara ny vokatra no manaja ny tontolo iainana. Tokony ho anisan’ny vaindohandraharaha ambonin’ny zavadrehetra ao amin’ny vinam-piarahamonin’ny Filohan’ny Repoblika ny fitantanana tsara ny harena voajanahary amin’ny alalan’ny fanomezandanja manokana ny fitrandrahana am-pisainana sy am-piheverana ny otrikarena, ny fiarovana ireo karazan-javamananaina, ny fitehirizana sy ny famerenana indray ny faritra rakotr’ala, ny fanolokoloana ny faritra arovana, ny fampiroboroboana ny fizahantany lovainjafy, ny fialana amin’ny fampiasana angovo maloto mankany amin’ny angovo madio. I Madagasikara mantsy dia anisan’ny« hot spot» na irony firenena manana harem-be voajanahary kanefa dia iharan’ny tsindry mavesatra tokoa. Ny mametraka antoka amin’ny fambolena ho andrin’ny fiharin-karena(59%) no tokony ho tari-dalan’ny vinampiarahamonina idealy ho an’ny firenena saingy tsy manao ambanin-javatra ireo sehatra ara-pihariana hafa(16%) ary indrindra ny sehatry ny orinasa sy ny indostria(13%) araka ny fanehoankevitr’ireo olona kinendrin’ny fanadihadiana. Araka ny Banky iraisampirenena mantsy ny fampiroboroboana ny famokarana dia« iray amin’ireo andry matanjaka hatevenina mba hamongorana ny fahantrana lalina, hanamafisana ny fiaraha-misitraka ny fandrosoana ary hamokisana ny olona miisa 9,7 lavitrisa eto ambonin’ny Tany amin’ny taona 2050. Misy akony avo roa heny ka hatramin’ny efatra heny amin’ny fisondrotan’ny fidiram-bolan’ny mponina mahantra indrindra ny fivoaran’ny fambolena raha ampitahaina amin’ireo sehatra hafa. Singa fototra mamaritra ny fitombon’ny harikarena ihany koa ny famokarana». Izany dia mitarika ho amina paikadimpambolena sy fampandrosoana ny tontolo ambanivohitra voahevitra lalina miaraka amin’ireo fepetra lohalaharana sy ireo drafitra tantsoroka vita kalamina indrindra mba hisian’ny fifampitondrana mahavelombolo momba ny tany izay manome vahana ny fampananan-tany(45%), ny firoborobon’ny seha-pamokarana akora fototra afaka miatrika ny fikorontanan’ny toetrandro(59%), ny fiarovana marina tokoa ny tontolo iainana(28%) ary ny fanamaroana isa ireo toeram-panodinam-bokatra eny anivon’ny faritra. Ny fametrahana politikam-panabeazana manindrahindra ny rariny sy ny fitoviana izay mamaly ireo fanamby eto amin’ny firenena dia iray amin’izay tokony ho zavakinendrin’ny Filoha vaovaon’ny Repoblika hanarenana ny tsy fahalavorariana ara-drafitra sy ny tsy fahombiazana tsapa, araka ny fijery iraisan’ny olona nanontaniana. Izany dia mifanandrify rahateo amin’ny lesoka goavana navoitry ny Banky iraisampirenena mahakasika ny fifantenana sy ny fandraisana mpampianatra, ny zotompon’ireo mpisehatra amin’ny fanabeazana ary ny fitantanana ny toeram-panabeazana izay, araka ny heviny, dia samy singa manandanja amin’ny fahatsaran’ny fampitam-pahaizana amin’ny mpianatra 28 Perspectives économiques de Madagascar. Surmonter la tempête, mey 2022, Banque mondiale. 29 Claire Gondard-Delcroix, Spécificités des dynamiques de pauvretés dans deux régions rurales de Madagascar. 30 Herinjatovo Aimé Ramiarison, Création d’emplois à Madagascar- Défis et recommandations, desambra 2021, Friedrich-Ebert-Stiftung. 14 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

avokoa 31 . Tsara hifantohan’ny saina aman’eritreritr’izay ho Filohan’ny Repoblika ny fandinihana ny fanabeazana maoderina, azon’ny rehetra sitrahana ary araka ny fenitra misy. Anisan’ny fepetra maika naroso ny fampakarana ny lentan’ny fampianarana mba hifanaraka tsara amin’ny tsenan’ny asa, ny fialana amin’ny fiofanana manaraka ny rafitra LMD izay heverina fa tsy sahaza ary ny fiverenana amin’ny rafitra mahazatra taloha, ny fanomezan-kasina ny fikarohana eny amin’ny anjerimanontolo, ny fanavaozana sy ny fandrafetana fandaharam-pampianarana manaraka ny vaninandro ankehitrio, ny fanatevenana ny fotodrafitrasampanabeazana, ny fametrahana toerana fanomezan-tsakafo ho an’ny mpianatra an-tsekoly rehetra, ny fampiofanana ny mpampianatra manana ny fahaizamanao sy araka ny isany ilaina, ny fandrafetana tetiandrom-pampianarana ho an’i Madagasikara sy mifanaraka amin’ny tontolo ara-tsosialy sy ara-toekarena ary ny toetrandro. Manamafy ny tokony hanatsarana ny satan’ny mpampianatra ny 51%n’ny olona nanontaniana amin’ny fanomezana karama mampahazoto sy fitaovam-pampianarana sahaza. Manitrikitrika ihany koa ny 53%-n’ny olona nanontaniana fa izay matihanina ihany no homena ny sata maha-mpampianatra. Mby ao an-tsaina amin’izany ireo« mpampianatra FRAM», izay noraisina sy karamain’ny fikambanan’ny ray aman-drenin’ny mpianatra noho ny tsy fahampian’isan’ny mpampianatra nanomboka ny andian-taona 70, kanefa tsy manana ny fahaiza-manao matihanina takiana ny ankamaroany. Tsy mampiray saina ny fanaovana ny teny malagasy ho teny enti-mampianatra eny amin’ny ambaratonga voalohany. Lavitry ny mey 1972 isika izay nitatatatàna ny fanagasiana, kanefa nokianina mafy sy nampangaina indray taona maro taty aoriana ho niteraka ny fitontongan’ny fahaizan’ny mpianatra 32 . Na izany aza dia manaiky ny hampiasana ny teny Malagasy ny 70-n’ny nanontaniana, ary nitsipaka kosa ny 19%-ny, raha tsy naneho hevitra ny 12%-ny. Mirohotra amin’ireny sekoly mampiasa ny teny frantsay ho teny enti-mampianatra ireny ary misafidy ny rafi-pampianarana frantsay ny manankatao, kanefa tsy voatery ho ny rehetra no mirona amin’izany. Mazava be, araka ny fijerin’ny ampahan’ny olona nanontaniana, fa ny zanaky ny filoha dia tokony manaraka fampianarana eto Madagasikara hatramin’ny bakalorea farafahakeliny(naoty 7,4 amin’ny 10). Izany dia entina ilazàna marimarina kokoa fa, raha manana ny politikam-panabeazana lafatra isika, dia tsy misy olona, ny filoha no voalohany, tokony handefa ny zanany hianatra any ivelany. Raha ny mifanohitra amin’izay no misy dia midika izay fa tsy matoky akory izy ny rafi-panabeazana malagasy araka ny vina izay napetrany. Mandeha lavitra kokoa amin’ny« fizakantenan’» 33 ny faritra ka hafainganina ny zotran’ny fitsinjarampahefana tena izy amin’ny fanomezana ny fahefana sy ny fahaiza-manao ary 31 Banque mondiale, Perspectives économiques de Madagascar – Surmonter la tempête, mey 2022. 32 SeFaFi, La déliquescence(2014-2018)« Nanomboka tamin’ny 1978 àry ny fandaharanasan’ny filoha Ratsiraka izay nokendrena hanomezana toerana manokana ny teny malagasy tamin’ny fitantanan-draharahampanjakana sy ny fampianarana. Sampona ny fanatanterahana ny tetikasa na dia mendri-piderana tokoa sy nanome vahana ny famahoahana teo amin’ny sehatry ny fampianarana aza izy». 33 Teraka tamin’ny fotoana nananganana ny faritany mizakatena io teny io izay noheverin’ny sarababem-bahoaka ho mitovy dika amin’ny fitsinjarampahefana tena izy. FANOLORANA SY FAMAKAFAKANA izay hoenti-mihetsika hoan’ny tomponandraikitra eny ifotony, ny fitsinjarana ara-drariny ny vola voavory amin’ny hetra mba hisian’ny fampandrosoana mampiaty sy mifandanja manerana ny nosy. Hetahetan’ny olona izany. Noho izany, ho an’ny 84%n’ny olona nanontaniana dia tsara raha manampiniavana politika hentitra mifanaraka amin’izay tanjona izay ny filoha ka mamela malalaka ny vondrombahoakam-paritra itsinjarampahefana hiantsoroka feno ny asa fampandrosoana any aminy avy. Maniry ny fitsinjarampahefana ho lasandavitra tanteraka mihitsy ny sasantsasany mba hiheverana manokana ny fahasamihafan’ny faritra, hany ka mirona kokoa amin’ny fametrahana ny federalisma izy ireo(9%), kanefa dia hita fa tsy mampitovy hevitra izany. Nampiasaina be fahatany io teny io hany ka lasa niteraka tahotra io endrim-pitondrana iray io. Mbola ao an-tsain’ny maro mantsy ny fihoarampefy nampifamono tamin’ny andian-taona 90 tamin’ny fotoana nanambarana ny fisian’ny fanjakana mizakatena. Etsy ankilany dia voalazan’ny 3%n’ny nanontaniana ny hametrahana fanjakana iray tsy anombinana ivangongompahefana satria« ny mpitondra izay afaka mamantatra kokoa ny asa hotanterahana no tokony manapakevitra amin’ny zavadrehetra». Miara-dalana hatrany ny safidy politika sy ny tambatry ny toejavamisy. Heno any ambadiky ny valintenin’olona, noho izany, ny halehiben’ny fanirian-javatra mivaingana, fandaharanasa tsara rafitra sady azo tanterahana 34 mifototra amin’ny fisitrahana tolotra ara-pahasalamana maimaimpoana(95%) fiarovana ny olona sy ny fananany(33%), ny fahazoana trano fonenana(26%), ny fifehezana ny fiakaran’ny vidim-piainana (21%), ny fahadiovana(12%), ny antoka amin’ny fahatsaran’ny vokatra ara-tsakafo, ny fahafahan’ny rehetra mampiasa ny teknôlôjia sy ny arakajimirindra, ny fanapariahana ny herinaratra azo ampiasaina tsara sy amin’ny vidiny mirary. Tokony hampisaintsaina ny kandidà ny fitanisana ireo laharampahamehana ireo na farafahakeliny manazava amin’izy ireo ny fahaketrahan’ny mponina, ny fahadisoampanantenany ary ny fahasarotan-javatra mandrafitra ny andavanandrom-piainany. Ny fironan’ny kandidà miohatra amin’izay mampangetaheta ny mpifidy no hamaritra ny latsabato ataony, raha fantatr’izy ireo ny politikam-panjakana aroson’ny kandidà manoloana ny zavatra manahirana ara-piainana mihatra amin’ny olona. Raha azo jerena eny amin’ny tambazotran-tserasera ny fandaharanasa ho an’ny any ivelany, zara raha hita kosa izany eto Madagasikara. Ary ny teny atao mandritra ny fampielezankevitra dia mazàna no mikendry ny fanaratsiana ny mpifaninana hafa. Ny filamatra dia« ny hanaovana fampielezankevitra mahakasika ny zavatra hotanterahana fa tsy fiadiana aman’olona. Ny hoe manao politika dia mandresy lahatra olona» 35 . Mionona fotsiny ny mpifidy amin’izay tiana omena azy any amin’ny fampahalalam-baovao sy rehefa any amin’ny famoriam-bahoaka, izay amin’ny ankapobeny dia fampanantenana mahavariana, misavoan-danitra, tsy arahana adihevitra akory. Tsy ho gaga indray isika, noho 34 Fampanantenana trano miisa 35 000, fiara 4L isan-tokantrano, tanàna vaovao. 35 Teny nataon’ny Edouard Philippe, solombavambahoaka eoropeana tamin’izany. 15

izany, raha mbola mino hatrany ireny fampanantenana ireny ny Malagasy, tahaka ny mahagaga antsika ihany raha gaga izy ireo fa dia mbola diso fanantenana hatrany. Tsy mety ho hafa afa-tsy izay anefa. Ny rafitra politika malagasy dia miorina amin’ny nofinofy fa olona iray dia mahavita mamaha ny olana rehetra sy tokony mahalala ny zavadrehetra satria dia tena izay mihitsy no andrasana amin’ny Filohan’ny Repoblika. Kisarisary fotsiny ihany, mba handrirarirana ny mpitazana, ny vinam-piarahamonina aroso. Tamin’ny fifidianana Filohan’ny Repoblika farany tamin’ny 2018 dia maro tamin’ireo kandidà miisa 36 izay nihambo hampandroso ny firenena sy hiantoka ny soa ho an’ny mponina no tsy nanana izany akory raha tsy hoe angaha ka heverina ho vina ny fehezanteny roa ao anaty donteny iray 36 , na ny resabe ao anaty pejy 10, na ny hevitra mahafinaritra mitambatra ho fandaharanasa voarakitra amina taratasy A5. Nisy ihany ny sorintsoritra vinam-piarahamonina, toy ny Madagascar Action Plan(MAP 2.0) an-dRavalomanana Marc, ny Fisandratana an-dRajaonarimampianina Hery mbamin’ny Plan Emergence Madagascar an-dRajoelina Andry ao anatin’ny velirano 13 na fanomezantoky miezinezina. Tsy fantatra anefa raha namaky azy ireo manontolo ny mpifidy 37 na namakafaka azy mba handanjalanjana raha mifanaraka tsara amin’ny seha-pihariana, ny ara-tsosialy ary ny momba ny diplomasia ny politika ambarany. Tsy azo odian-tsy hita fa manilika ny ampahan’ny mpifidy ny tahan’ny tsy fahaizana mamaky teny sy manoratra(25%). Tonga saina momba izany ny 94%n’ny nanontaniana ka maniry indrindra ny hametrahana ho isan’ny fandaharanansan’ny filoha ny fampianarana mamaky teny sy manoratra mba ho fanondrotana ny mahaolompirenena. Rehefa zohina ny zavamisy eto amin’ny tany sy ny fanjakana, ny vinam-piarahamonina dia tokony hafantoka misimisy kokoa amin’ny fanondrotana ny harikarena lovainjafy, ny fisitrahan’ny mpiray tanindrazana rehetra ny tombontsoa, ny fandrosoana mitsinjo ny mahaolona sy ny fiarovana ny © Mamy Raelison tontolo iainana. Tsara asiana tsindrimpeo amin’izany ny fanabeazana ara-kalitao ho an’ny rehetra, ny fahasalamana ho an’ny daholobe, ny fiahiana ara-tsosialy, ny fampandrosoana ara-pihariana mampiaty, ny fotodrafitrasa lovainjafy, ny fambolena sy ny fanjarian-tsakafo, ny angovo madio sy azo havaozina, ny fikarohana sy ny fihavaozana mifototra amin’ny fampiasana teknônolôjia vaovao, ny fiarovana ny tontolo iainana, ny fitovian’ny olompirenena sy ny miralenta ary ny zo ananan’ny rehetra, ny fizina ara-kolotsaina, ny fanabeazana mifototra amin’ny maha-olompirenena, ny ombonantoka iraisampirenena. Izany dia mifanjohy indrindra amin’ny vokatry ny fanadihadiana mahakasika ny vinampiarahamonina andrasan’ny olona nanontaniana. Tokony misy singa fototra hita any anatin’ny drafipanombanana, ka anisan’izany ny vina mazava sy manainga, ny politika mifanojo amin’ny tena filàn’ny mponina sy mibanjina ny fahasamihafan’ny isa-paritra sy ny eny ifotony, ny fanomezantoky mahakasika ny fampiatiana sy ny tsy fitanilàna, ny fifampitondrana miorina amin’ny mangarahara, ny tamberinandraikitra sy ny ady amin’ny kolikoly, ny tontolo miaro ny zo fototra sy ny falalahan’ny isambatan’olona, ny soridalana nodiavina sy ny fahitsian’ny kandidà. Rariny raha manitrikitrika ireo nanontaniana ny amin’ny tokony hisian’ny rafitra ifandraisana eo amin’ny mpitondra sy ny olompirenena(63%), ny fahafahana mandà izay fandaminana napetraka(21%), ny fahafahana miditra anaty fikambanana sy vovonana toy ny antoko politika sy ny sendikà ary ny fiarahamonimpirenena. Na izany na tsy izany, tsy mora ny manombana ny vinampiarahamonina iray ary miankina amin’ny fiheveran’ny olompirenena tsirairay izany, ny soatoaviny, izay mahadodona sy manahirana azy. Anjarany ny mamadibadika sy mandinika lalina ary mampitaha ireo tolotra samy hafa. Midika fizahana izay tena foto-javatra(diagnostic) ihany koa ny oran’ny latsabato, indrindra fa ny ankamaroan’ireo teboka voalaza ireo dia tsy tena zava-baovao tsy akory 38 . Misy zavatra iray mazava tsara rehefa zohina ny fihetsiky ny mpifidy nandritra ny Repoblika efatra nisesy: takon’ny mahaizy azy ny kandidà ny fandaharanasany ka mazàna ny safidy no mandeha any amina filoha izay mitondra nofy, rehefa tsy latsabato famaizana no misy. Misy ifandraisany amin’ny fiainan’ny olona ny demokrasia izany. Tsy hiorim-paka anefa ny demokrasia raha tsy ny olompirenena no mahatsapa ny nofinofy ankehitriny ary indrindra ny fametraham-pitokisana amina mpanavotra, manana fahefana amin’ny rehetra sy mahafantatra ny zavadrehetra. Indraindray dia ny vahoaka ihany no manome fahefana ireny mpanao politika ireny hampiasa izany hanerena azy. Mbola azo lazaina ve ny fa miaina ny demokrasia ny olona? 36“Politique générale de l’Etat: changement radical à 180°- Politique sociale et développement:“Izay tian’ny vahoaka sy ny fanjakana no tanterahina”. 37« Raha voavakin’olona ny fandaharanasan-dRavalomanana Marc dia tsy isalasalana fa tsy nahababo akory. Fampianarana tekinika ho an’ny rehetra, vatsimpianarana ho an’ny mendrika, indrindra ho an’ny tekinika ambaratonga ambony; fampianarana ambony isintahan’ny fanjakana sy andoavam-bola: mety tsara izany saingy tsy mamparisika». Françoise Raison-Jourde, Jean-Pierre Raison ao amin’ny Politique africaine 2002/2 (Faha-86), takila faha 5-17. 16 38 Porofo: ny MAP 2.0 sy ny MAP Plus dia ny dika nohatsaraina sy nohavaozina mba hifanaraka amin’ny ankehitrinin’ny MAP, izay nentina nampandaniana indray an-dRavalomanana Marc tamin’ny 2006. TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

Mila fameloman’aina ny fiainana ny demokrasia mba tsy ho sakana amin’ny firotsahan’ny olompirenena Ny 92%-n’ny olona nanontaniana dia vonona ny handeha handatsa-bato amin’ny fifidianana filoham-pirenena ho avy io. Manify dia manify ny elanelan’ny taham-pazotoana eo amin’ny mponin’ny faritra an-tanàndehibe(91%) sy amin’ny toerana ambanivohitra(98%) ary ireo faritra samy hafa. Raha ny isa-paritra dia i Melaky no malaina indrindra(75%) raha Androy kosa no mazoto indrindra(100%). Azo lazaina ho vavolombelon’ny fahaveloman’ny demokrasia izany satria ny fampiasana ny zo hifidy dia endrika iray lehibe handraisan’ny olompirenena anjara amin’ny fiainana ny demokrasia. Araka ny mahazatra dia marisika kokoa ny olona amin’ny fifidianana filoham-pirenena noho ny fifidianana solombavambahoaka na ny eny anivon’ny kaomina 39 na dia hita fa miharesy tosika aza ny fanetsehana handeha hifidy 40 . Mahakasika ny sokajy arak’asa rehetra ny fahavononana handatsabato ka 91% ny salanisa ankapobeny amin’izany raha 99% ny an’ireo tsy an’asa. Mampiseho ihany koa ny vokatry ny fanadihadiana fa arakaraky ny fandrosoan’ny taona ny fazotoana handatsabato. Izany no tsapa amin’ireo 40-49 taona(93%), ny 50-59 taona(97,5%) ary ireo efa lehibe mihoatra izany(97%). Tsy isalasalana fa mahatsapa kokoa izy ireo fa adidin’ny olompirenena ny latsabato, fihetsika iray mitory fitiavan-tanindrazana. Misy tranga iray mampanahy anefa: toa manalavitra ny politika(54%) sy toa mihatakataka eo anatrehan’ny raharaham-pifidianana(19%) ny salan-taona 18-24 taona. Fankahalana ny politika sy ny antoko politika ve? Sady eny no tsia satria tsy ny latsabato ihany no fomba fanehoan-kevitra politika ary ny maha-olompirenena dia tsy aseho fotsiny amin’ny latsabato, ary tsy voatery midika fialana andraikitra ny tsy fandehanana mifidy. Porofon’izany ny fahavitrihan’ny tanora eny anivon’ny tontolom-pikambanana izay mivoy ny fanao mifanandrify marimarina amin’ny zavatra mahaliana azy kanefa tsy iharan’ny politika ambadika. Amin’ireo 8% tsy handeha handatsabato dia milaza ny 27% fa sady tsy liana amin’ny politika no tsy liana amin’ny fifidianana. Kely finoana ny amin’ny ilàna ny safidiny ny 10% ary mametraka ahiahy ny amin’ny fahamarinan’ny latsabato. Voakiana matetika ny fisavoritahana sy ny fisamatsamahana raha raisina ohatra ny« fatoritorin’ny mpitondra» manoloana ny olana mivaivay – raisina amin’ny lemilemimpanahy ihany anefa izay rehefa jerena ny fiainan’ny fiarahamonina ankehitriny izay anjakan’ny tsy misy andraso andraso – na koa ny fahalemen’ny fitaovana enti-mampiaina ny tamberinandraikitra. Izany dia midika fa marisarisa ny 39 Raha 53,95% ny taham-pahavitrihana tamin’ny fifidianana filohampirenena tamin’ny 2018, dia nidina ho 40,64% izany tamin’ny fifidianana solombavambahoaka ny 27 mey 2019 ary manodidina ny 33% tamin’ny fifidianana teny anivon’ny kaomina ny 27 novambra 2019. 40 Taham-pahavitrihana tamin’ireo fifidianana filoham-pirenena: 86,75% (1982), 81,04%(1989), 73,93%(1993), 58,41%(1996), 66,84%(2001), 61,93% (2006), 48,32%(2013) ary 53,95%(2018). FANOLORANA SY FAMAKAFAKANA demokrasia. Zara raha mahatontosa io anjara asa io ireo toerana mahazatra natao ho an’ny adihevitra, tahaka ny lapan’ny Antenimierampirenena. Vokatr’izany rehetra izany, dia isaky ny fifidianana ihany, amin’ny fotoana itsarana ny olomboafidy nanapitra ny fotoam-piasany, vao mitamberina ny asa nataony izy ireo. Ny fahaverezam-pitokisan’ny ampahan’ny fiarahamonina, tsy mifidy taona io, izay fihetsehampo iraisana hatramin’izay na iza na iza nitondra teo, dia toa vavolombelon’ny fifampihatahan’ny zavatra tsapan’ny olona amin’ny fiainany sy ny sermona ara-politika nodradradradraina hatry ny ela, andaniny, mbamin’ny tsy fahampian’ny ohatra mivaingana sy ny tamberinandraikitra manoloana ny fifidianana, ankilany. Rehefa amin’ny fotoampifidianana dia mety miseho izay fahatezerana faobe izay amin’ny tsy fandehanana mifidy tsotra izao na ny fanaovana vato fotsy. Ny 36% dia milaza fa ny tsy fahitana ny anarany ao amin’ny lisipifidianana no tena antony tsy handehanany mandatsabato. Sakana tsy avy amin’ny tenany manokana izany raha jerena maimaika saingy rehefa fakafakaina dia mbola mampiseho ihany ny fahalainany amin’ny fiainana politika satria eto Madagasikara ny fisoratana anarana amin’ny lisi-pifidianana dia miankina amin’ny nahimpon’ny tsirairay ary any amin’ny fokontany ny fisoratana anarana, izany hoe any amin’ny toeram-ponenan’ny mpifidy. Ho fialantsiny dia namaly ho tsy manam-potoana nanamarinana ny momba azy tao anaty lisi-pifidianana tany amin’ny fokontany ny 11%. Ny 8% kosa nanilika ny tsy fahafaha-mifidy amin’ny tsy fananana karapanondro, izay taratasy ara-panjakana ahafahana misitraka ny zo maha-olompirenena anefa. Sahala amin’ny kopiam-pahaterahana, ny karapanondrom-pirenena dia manome zo hisitraka ny maha-olompirenena. Ara-drariny sy hitsiny loatra, noho izany, raha miandrandra ny hahazoan’ny tanora 18 taona noho miakatra karapanondro(48%) sy ny hanoratana ny zaza vao teraka(45%) izy ireo ho fanandratana ny zo aman-kasin’ny olompirenena. Araka ny fanadihadiana dia azon’izy ireo an-tsaina fa tsy mijanona fotsiny amin’ny fifidianana ny fandraisan’anjaran’ny olompirenena. Samy mitondra fahavelomana ho an’ny demokrasia izay iainana isanandro« ny fanaraham-baovao amin’ny fahitalavitra, onjampeo, gazety, ny fanarahana adihevitra, ny fanehoan-kevitra amin’ny tambazotra sosialy, ny fandraisan’andraikitra any anatin’ny rafitra fakankevitra eny amin’ny kaomina, ny fanaovana asa adisisika momba ny ady amin’ny kolikoly sy ny fifandanjan’isa ny lehilahy sy ny vehivavy amin’ny fandraisan’andraikitra, ohatra, na ny maha-zavadehibe ny fifidianana, ny fidirana mpikambana amin’ny antoko politika, ny firotsahana amina fikambanana ao anatin’ny firaisamonim-pirenena, ny fandraisana anjara amin’ny fanarahana ny zotram-pifidianana». Vitsy dia vitsy ny milaza fa mpikambana amin’ny antoko politika satria azo antoka fa sahiran-tsaina manoloana ny fisian’ny vondrona politika zavontany izay indraindray tsy tena misy akory ny sasany. Anarany fotsiny ho an’ny ankamaroany. Matetika no noforonina na nateraky ny fisaraham-bazana noho ny kajikaky ara-pifidianana fotsiny ihany ka zary poakaty, tsy manana fironana politika sy ara-ideôlôjia ary indrindra vinam-piarahamonina akory, hany ka sarotra ny manavaka ny antoko A amin’ny antoko B. Tsy milaza mazava ny ideolojiany 17

ny antoko ka mananosarotra ny famantarana izay tena toerany eo amin’ny kianja fanaovana politika. Ny 52%-n’ny olona nanontaniana dia nilaza fa liana amin’ny politika na farafaharatsiny tsy manao mody tsy mahita ny politika. Ho an’ny 57%-n’izy ireo, ny hoe liana amin’ny politika dia ny manara-baovao. Zara raha misy 15% ny mamadika azy ho“firotsahana amin’ny fanaovana politika”. Azo tsoahana amin’izany fa tsy manaitra firy ny olompirenena ny politika. Izay rahateo ihany koa no mivoaka any amin’ny fanehoankevitry ny olona samy hafa. Milaza tsy mivaky loha amin’izany ry zareo satria zavatra hafa no manahiran-tsaina azy: « Andro sarotra izao»,« Tsy hanova inona amin’ny fiainako isanandro»,« Tontolon’ny lainga». Misy sasantsasany, mifanohitra amin’izy ireo, izay manambara fa tsy isan’ny tsy mivaky loha amin’ny politika:« Mihaino sy mamakafaka aho mba tsy ho mora andairan-dresaka sy afaka mananatra ny zanako mikasika ny fiainana maha-olompirenena s»,« Mba hahatakatra tsara izay rehetra mitranga sy hanan-javatra enti-mandanjalanja ho an’ny safidy voahevitra tsara amin’ny fotoam-pifidianana». Misy olona eo anelanelan’ireo fijery roa ireo mahatsiaro ho voakasika saingy tsy mirotsaka antsehatra. Tsy maharototra azy ny politika fa miezaka ny hahafantatra ny zavamisy fotsiny izy.« Indraindray aho no manaraka ny vaovao ao amin’ny Facebook»,« Henoiko ny fanehoan-kevitra samy hafa saingy sorohako ny maneho ny hevitro, ary indrindra ny mitsabaka amin’ny lalao politika sarotra». Ny tahotra maneho hevitra sy mampahafantatra ny ao an-tsaina, indrindra indrindra ny mikasika ny resaka manahirana sy miteraka resabe dia fambaran’ny krizin’ny demokrasia. Hita tamin’ny fakankevitra fa maneho fientanampo kokoa amin’ny politika ny zokinjokiny noho ny tanora. Misarika ny saina hieritreritra ny fahalalana fa ny 14%-n’ireo liana amin’ny politika dia baikon’ny« tombontsoa sy ny tombondahiny» ary ny 16%-n’ireo tsy taitra mihitsy no milaza fa tsy mahazo antoka fa hahazo ny anjarany izy ireo. Ny fanao ratsin’ny mpanao politika, ireo lazaina fa« mpanao politika matihanina», araka ny heviteny fandrabirabiana, no mahavasoka ny olompirenena raha jerena maimaika. Torak’izany ihany koa ny amin’ny fahazarana miandry tolorampotsiny nentin’ny mpanao politika izay, mba hakana ny fon’ny vahoaka, dia tsy manadino, rehefa mandalo mitsidika, mizara sakafo, akanjo sy lamba firakotra, kojakojan-dakozia, vola. Tena ankasitrahan’ny olona tokoa izay fihetsika izay ary nahazo naoty 7,4 amin’ny 10. Rehefa nasaina naneho hevitra mahakasika ny firafitra politika izay heverina fa mety kokoa ho an’ny firenena ny olompirenena dia nilaza ny ankamaroany fa mankasitraka ny fanao mandala ny demokrasia. Io fanao io, araka ny hevitr’izy ireo, dia« miantoka ny falalahan’ny fanehoan-kevitra sy ny fitovianjon’ny daholobe», miaro ny zon’ny vitsy an’isa na dia hafahafa aza ny fijeriny ny fikambanan-dehilahy manambady lehilahy sy vehivavy manambady vehivavy(LGBT). Miady fo mafy ho fampanjariana ny federalisma ny sasany mba hisian’ny fifandanjana ara-politika, ara-toekarena ary aratsosialy indrindra indrindra. Mankatoa ny fitondrana iray tsy anombinana ny 48%. Ny 36% kosa dia miandrandra fitondrana iray tsy anombinana itsinjarampahefana ka miainga any amin’ny faritra ny fanapahankevitra mikasika ny fampandrosoana. Ny Rafitra federaly ho an’ny 9%. 18 Fitondrana iray tsy anombinana ivangongompahefana ho an’ny 3%. Mbola nofinofin’ny 6% ny fitazonana ny fitondran’andriamanjaka ka ny antsasany amin’ireo dia mbola te-hitana ny fitondran’andriana isam-poko. Mbola mibadabada raha ny demokrasia. Heverina hivoatra sy hihamafy orina izy amin’ny« alalan’ny fomba fanao mampandray anjara amin’ny fanapahankevitra 41 , ny vovonana fanaovana fitakiana, ny firafitra fitsapankevibahoaka avy amin’ny olompirenena ary indrindra amin’ny alalan’ny fanabeazana hanaja fitsipika mba hampanjakana ny filaminana mba tsy hisy intsony ny olona eo ambonin’ny lalàna». Miseho masoandro ny faniriana ny hisian’ny jadona, izay mety ho tsy fantany akory ny tena heviny saingy afangarony amin’ny fitondram-panjakana matanjaka, mba hanana ny hasiny kokoa ny fahefana sy ny fitsipi-pifehezana. Mampibaribary ny fahabangan’ny fahafantarany ny politika izay fisafotofotom-pahatsapana izay. Fantatr’izy ireo ny maha-zavadehibe ny fisaraham-pahefana izay miantoka ny fahaleovantenan’ny fitsarana, araka ny heviny. Eken’izy ireo ihany koa fa ny fandoavan-ketra dia adidin’ny olompirenena koa manolo-kevitra mihitsy izy ireo mba hamerenana ny « hetra isan-dahy» ho fampanjakana ny rariny ara-ketra na dia mitsipaka izany fandoavan-ketra izany aza ny 10%-n’ny nanontaniana. Fomba entina mandresy izay fihazohazoana izay sy manentana ny olona hanefa ny adidy ara-ketra ny hetra ara-drariny, ny fitsinjarana ara-drariny ny hetra voavory, amin’ny fanamboaran-tsekoly, tobim-pahasalamana sy sampandraharaha manakaiky vahoaka ary mahomby. Izay indrindra no mahatonga azy ireo misisika fatratra ny amin’ny firotsahan’ny olompirenena an-tsehatra bebe kokoa, ny fanamafisana ny fitantanana ara-demokratika sy ny tamberinandraikitra ho an’ny daholobe amin’ny alalan’ny mangarahara amin’ny fandaniambolam-panjakana(naoty 8,8 amin’ny 10), ny tolobidy sy ny fahombiazan’ny politikampanjakana mbamin’ireo rafitra sy sakeliky ny asam-panjakana amin’ny famoahana ho fantatry ny besinimaro ireo tondro mazava sy ny fanatrarana azy. Ezaka goavana tsara atao ankehitriny ny mikasika ny fanabeazana ny maha-olompirenena miaina ny demokrasia sy ny zon’olombelona mba hahafahan’ny olompirenena manapàka ny heviny amin’ny fiainam-pirenena sy ny fandraisana fanapahankevitra amin’ny anaran’ny vahoaka sy ho an’ny vahoaka. Mampikorosofahana ny fiainana ny demokrasia ary mampalemy izany demokrasia izany ny fitehirizana mandritra ny fotoana ela ireo karazam-panao ekena ho manankery sy ny fampiasana azy ireny ho an’ny tombontsoa manokana. Noho ny tahotra ny valifaty, ho fitandroana ny filaminana ao anaty fiarahamonina, mba tsy hanafintohina, noho ny tahotra ny fahefana, ho fanajana ny raiamandreny, dia maro amin’ny Malagasy no misafidy hanakombona ny vavany, mandanjalanja ny teniny, tsy sahy manao fitakiana na dia ao anatin’ny zony tsara aza izany, tsy mitady raharaha manakiana na mitoroka ihany 41 Rafitra fakan-kevitra(RFK). Fomba fandrafetana ny tetibola ifandrimbonanana eny anivon’ny kaomina izay ahafahan’ny olompirenena mandray anjara amin’ny fanapahankevitra mahakasika ny safidy, ny fanaovana laharampahamehana, ny fanatanterahana ary ny fanjohina ny tetikasa ampiasan’ny kaomina vola – Fikaonandohamparitra mikasika ny tetibola. TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

koa fa mihataka lavitry ny fiainam-politika.« Mazava loatra fa ny haben’ny tahotra no nandrakotra ny fibadabadan’ny demokrasia sy nanamafy ny tsy fifandanjan-kery teo amin’ny tompom-pahefana sy ireo eo ambanin’ny fahefana(…) Ny fanabeazana irery ihany no afaka manala ny Malagasy eo ambany vahohon’ny fivoaram-panahy aman-tsaina mora milefitra sy mamoy ny zo ananana amin’ny mahaolompirenena» 42 . Izay no lalana hampivoarana ny kolotsain’ny demokrasia, hananan’ny olompirenena toetsaina mamakafaka sy foto-pisainana iombonana hampahomby azy amin’ny fanatanterahany ny andraikiny. Hita taratra tao amin’ny fanadihadiana izany. Ho« fanarenana ny tany tsy ta-dalàna izay miseho lany isanambaratongany, ny 53%-n’ny olona nanontaniana dia mihevitra fa tsara raha hamafisin’ny filoha ny fanabeazana». Manampy amin’ny fanatsarana ny fanehoan-kevitry ny olompirenena ny fahazoam-baovao mitombina sy feno. Noho izany, ny fanabeazana entin’ny serasera sy ny fampahalalam-baovao dia tena ilaina tokoa mba hahafahan’ny tsirairay mahazo sy mandanjalanja arahan-tsikera ireo karazam-baovao marobe etsy sy eroa izay voizin’ny sehatra fampitam-baovao isan-karazany tsy anavahana fironana sy firehana. Manimba ny fiainana ny demokrasia ny fatoritorian’ny mahaolompirenena vanona sy ny fahalainana amin’ny politika. Tsy resaka am-bava na teren-ko masaka ny demokrasia. Hatevenina tsikelikely ao anatiny toy ny tranon-dandy izy. Noho izany, ny fanjakana, sahala amin’ny firaisamonimpirenena sy ny antoko politika ihany koa, dia samy manana adidy hampiroborobo ny fiainana ny maha-olompirenena amin’ny lafiny sosialy sy tontolo iainana ka manentana ny olompirenana mba hirotsaka sy handray andraikitra, hiantsoroka adidy amin’ny fiaraha-miaina sy ny tontolo iainana. Izany dia mba hanarenana ny fahalainana amin’ny politika sy ny tsy fahatokiana ny zotra iorenan’ny demokrasia. Misandrahaka hatrany ny fahafahan’ny olompirenena mandray anjara amin’ny fiainana ara-politika raha tsy hilaza afa-tsy ny fitorohana ny fihoarampefy any amin’ny tambazotra sosialy, ny fidirana amin’ireny vovonana samy hafa fampandraisana anjara ny olompirenena entin’ny fikambanana ao amin’ny firaisamonim-pirenena ireny, ny fandraisana anjara amin’ny adihevitra miompana amin’ny tetibola izay karakaraina eny anivon’ny faritra mba hiadiana hevitra mahakasika ny laharampahamehana. Torak’izany ihany koa, mandroso miandalana ny demokrasia mampandray anjara na vao miana-mandady aza. Moa va tsy ny fanomezana vahana ny olompirenena handray anjara isanandro amin’ny raharaham-pirenena ifotony sy nasionaly no tanjaky ny demokrasia? Ka ny firafitra politika misokatra amin’ny fandraisana anjara no ifampitondrana, dia izay mamela ny hetsiky ny fiarahamonina haneho ny heviny mialohan’ny fanapahankevitra mba ho politikam-panjakana vokatry ny hesika iombonana sy niaraha-nandrafitra no ampiharina. Anjaran’ny antoko politika ny mampiseho fa izy ireo dia tsipi-panohizana tokoa manelanelana ny olompirenena sy ny mpanapakevitra politika. Andraikiny ny mandresy lahatra fa ilaina ny miditra ho mpikambana amin’ny antoko politika sy ny mandeha mandatsabato, ny mampiseho fa tena tomponandraikitra tokoa eo imason’ny mpifidy ka mikatsaka setriny mahomby amin’ny filàn’izy ireo sy ny hetahetany. Mahavalalanina ny fahafantarana fa ny 15%-n’ny mpikambana amin’ny antoko politika nohadihadihana dia mahasahy manamafy fa tsy manan-danja aminy ary tsy ilaina ny fanaovana ny fampianarana farafaharatsiny hatramin’ny ambaratonga faharoa ho maimaimpoana mbamin’ny fahazoan’ny mponina rehetra vaovao marolafy. Ankoatra ny olona izay mihataka ny raharaham-pifidianana noho ny antony samy hafa, toy ny fari-pahalalany, ny toepahasalamany, ny asa aman’andraikiny, ny tsy fahafahany mandeha mandatsabato, ny fahalainana mifidy, izay somary lehibe ihany tao anatin’izay taona maro izay, dia manana ny heviny politika tokoa satria heverin’ireo malaina mandeha mifidy fa ampy ho an’ny sehatra politika ny fanehoany ny tsy fifaliampony amin’izy ireo. Liana mandrakariva amin’ny politika ny olompirenena saingy tsy mahafapo azy ireo amin’ny ankapobeny ireo tolotra politika amin’ny fifidianana. Maro amin’ny olona no mahita fa maizintsaina ny mpanao politika ary lazainy fa tsy azo tahafina, izay tarafina amin’ny fahadisoampanantena any amin’ny raharaham-pitsarana, ny fanodinkodinana ny volam-bahoaka, ny fampifangaroana tombontsoa… Na izany aza, ireo fijery rehetra manodidina ny kolotsaina, ny tantara ary ny politika ireo dia tsy azo raisina ho fialantsiny amin’ny tsy firotsahana an-tsehatra satria ny tanjona dia ny hisian’ny demokrasia amin’ny alalan’ny fifidianana maharaka vanimpotoana, malalaka, mangarahara, ara-drariny ary avy amina loharanombola mety. An’ny tsirairay ny misikim-ponitra ho fampiroboroboana ny demokrasia ateraky ny fifidianana tsy misy rahoraho, ho an’ny fidirana an-tsehatry ny olompirenena mivantana sy mahitsy. Raha toa ka mitsinjo ny vahoaka ny zava-bahoaka dia ho liana amin’ny zava-bahoaka ihany koa ny vahoaka. Eo amin’ny fiainana andavanandro ary indrindra eo amin’ny sehatry ny fiainana ara-politika, ny Filohan’ny Repoblika no fitaratra. Izy no trafo nasondrotry ny nofo ary vovonana iadian’ny lohany. Noro Razafimandimby Mpanao gazety, Mpahay lalàna, Mpamakafaka ny politika 42 Voankazoanala, Foi& Justice, 2014, La peur, contrainte et dépassement. FANOLORANA SY FAMAKAFAKANA 19

FOMBA NANATONTOSANA NY FANADIHADIANA

Lafiny fakankevitra Fotoana nanatanterahana ny fakankevitra Ny faha-20 ka hatramin’ny faha-28 jolay 2023. Fomba fiasa Mialoha ny nirosoana tamin’ny fanadihadiana tamin’ny olona maro- izay voarakitra ao anatin’ity tatitra ity ny vokany- dia natao ny fanangonan-kevitra tamin’olona vitsy kokoa, mba hahafantarana ny fijerin’ireo olona kinendry isa-tsokajiny avy, hahatakarana ny fihetsiny ary hanehoana ny am-bavany. Izany dia nahafahana nandrafitra ireo andiam-panontaniana hapetraka mandritra ny fanadihadiana. Fomba nakankevitra: firesahana mivantana isan’olona. Fitsinjaran’ny olona nanontaniana Toerana Antananarivo Behenjy Toamasina Brickaville Toliara Sakaraha Olompirenena Vehivavy/ Lehilahy Taona Vehivavy 56 Lehilahy 18 Vehivavy 22 Lehilahy 30 Vehivavy 24 Lehilahy 30 Vehivavy 32 Lehilahy 65 Vehivavy 43 Lehilahy 19 Vehivavy 40 Lehilahy 65 Fitambarany Sokajy 43 B A C D C A D C C E B D Isany 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 12 Vondrona Toerana Vavy/lahy Vehivavy YLTP Lehilahy Vehivavy YLS Lehilahy Firaisamonimpirenena Vehivavy Lehilahy Antoko politika Vehivavy Lehilahy Fitambarany Isany 1 1 1 1 1 1 1 1 8 Fomba famaky ny vokatry ny fakankevitra Alefa mialoha hatrany ireo hevi-dehibe mivoitra(miverimberina matetika) isaky ny lohateny. 43 Ny andinindininy momba ireo sokajy dia hita ao amin’ny Voambolana sy Fiteny manokana: pejy 24 22 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

Lafiny fanadihadiana Fotoana nanatanterahana ny fanadihadiana Ny faha-11 ka hatramin’ny faha-25 aogositra 2023. Fomba nifantenana ny santionany Endriky ny fanadihadiana: olona maro no nanontaniana Fomba nanaovana ny fanadihadiana: ▪ antso an-telefaona ka nosafidiana an-jambany ny laharam-pindain’ny sarababen’ny mponina ary nampifandimbiasana ny orinasan-tserasera ▪ antso an-telefaona natao tamin’ireo olona efa nananana mialoha ny lisitra misy ny laharam-pinday, dia ireo izay avy amin’ny fikambanana ao anatin’ny firaisamonimpirenana, ny antoko politika, ny YLTP 44 ary ny YLS 45 . Isan’ny niara-niasa tamin’ny FES ireo vondrona ireo tamin’ny fandaharanasany avy, koa tsara raha azo ny heviny mba handrefesana ny elanelany amin’ny an’ny sarambaben’ny mponina. Haben’ny santionany Olona miisa 1543, ka vehivavy ny 640 ary lehilahy ny 903, izay mampiasa finday any amin’ny Faritra miisa 23 no nanaovana ny fandinihana ka: ▪ ny 1 500 dia olompirenena avy amin’ny sarambaben’ny mponina ▪ ary ny 43 kosa dia olompirenana efa nananana mialoha ny lisitra misy azy Fetra-pahadisoana 2,5% Fanaboriborina ▪ Noboriborina ho 1 600 ny isa tany amin’ny orimpisainana nandritra ny fikirakirana ▪ Noboriborina ny isanjato azo tamin’ny fikirakirana mba hahamora ny vakiteny. Fomba famaky ny vokatry ny fanadihadiana Fanazavana ny naoty amin’ny 10 anehoany ny fiheverany ▪ 6,8 sy mihoatra: fijery mitory fankasitrahana(raha ambonin’ny 7,0: tena tsara ny fiheverana) ▪ 6,7 sy latsaka: fijery mitory tsy fankasitrahana(raha ambanin’ny 6,0: tena ratsy ny fiheverana). Dikan’ny loko ao anaty tabilaon’ny naoty Naoty tsara : 6,8 ka hatramin’ny 10 amin’ny 10 Naoty salantsalany: 6,5 ka hatramin’ny 6,79 amin’ny 10 Naoty ratsy: 0 ka hatramin’ny 6,49 amin’ny 10. Fampitahana ny isa azo sy ny isanjato isaky ny toetoetra na+ isa azo/ ambony lavitra ny isanjato raha mitaha amin’ny salanisan’ny sokajy voaresaka, hatramin’ny fetra farany 95% na isa azo/ ambany lavitra ny isanjato raha mitaha amin’ny salanisan’ny sokajy voaresaka, hatramin’ny fetra farany 95% 44 Youth Leadership Traning Program 45 Youth Leadership Seminar FOMBA NANATONTOSANA NY FANADIHADIANA 23

Voambolana sy Fiteny manokana Sokajy arapiarahamonina Lentan’ny fianarana norantovina Asan’ny loham-pianakaviana* e1+2 e3+5 e4,6+7 e12 Bakalorea+ 4 taona na mihoatra A A B B Bakalorea ka hatramin’ny bakalorea+ 4 taona A B C1 C1 Kilasy faharoa hatramin’ny kilasy famaranana B C1 C2 D Hatramin’ny kilasy fahatelo C1 D D E1 Hatramin’ny kilasy fahaefatra, tsy nandia fianarana ary ireo tsy niteny mikasika ny D D D E2 fianarana vitany e8+9 e11+14 e15 C1 C1 D C2 C2 D D D E1 E1 E1 E3 E2 E2 E3 *e1 Tale jeneraly, mpitantana orinasa mampiasa olona miisa 6 na mihoatra e2 Lehibe any amin’ny sehatrasa malalaka: mpisolovava, mpitsabo, mpanolo-kevitra(consultants) e3 Mpiasa amin’ny sehatrasa malalaka ka manana ny fahaizamanao ilaina amin’izany e4 Tale jeneraly, mpitantana orinasa mampiasa olona miisa 5 na latsaka e5 Tomponandraikitra antenantenany any amin’ny orinasa mampiasa olona miisa 6 na mihoatra e6 Tomponandraikitra antenantenany any amin’ny orinasa mampiasa olona miisa 5 na latsaka e7 Mpiasa tena amin’ny orinasa madinika, tompon-toeram-pivarotana, mpanao taozavatra sy ny toy izany mampiasa olona miisa 6 na mihoatra e8 Mpiasam-panjakana, manana ny fahaizana ilaina saingy tsy tomponandraikitra ambony(mpikirakira vola…) e9 Mpiasa tena amin’ny orinasa madinika, tompon-toeram-pivarotana, mpanao taozavara sy ny hafa mampiasa olona miisa 5 na latsaka e10 Mpianatra amin’ny ambaratonga ambony/mpianatra amin’ny ambaratonga ambany e11 Mpiasa birao tsotra(ohatra: mpitantsoratra, mpanampy ny mpikirakira vola…) e12 Mpamboly na mpanjono e13 Renim-pianakaviana ao an-tokantrano e14 Mpanaramaso sy mpanao asa-tanana manana ny fahaizamanao manokana e15 Mpiasa manao asa-tanana, mpanampy sy mpiasa an-trano e16 Mpiasa misotro ronono na tsy afaka miasa noho ny kilema na aretina na tsy an’asa amin’ny fotoana voafetra na tsia 24 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

Fitsinjaran’ny olona nanontaniana Ny sokajin’olona nanontaniana Isany Isanjatony Fitambarany 1600 100% Vehivavy/Lehilahy Vehivavy 664 42% Lehilahy 936 59% Taona 18-19 39 3% 20-24 264 17% 25-29 303 19% 30-34 239 15% 35-39 177 11% 40-44 154 10% 45-49 116 7% 50-54 96 6% 55-59 87 6% 60 taona sy mihoatra 124 8% Sokajy ara-tsosialy sy arak’asa A 65 4% B 75 5% C1 146 9% C2 286 18% D 323 20% E1 280 18% E2 135 8% E3 210 13% Tsy miasa 80 5% Tanora latsaky ny 35 taona ny antsasa-manilan’ny namaly fanontaniana(54%), 42% ny vehivavy ary any ambanivohitra ny 34%. Naseho araka ny toetoetra(mahalehilahy na vehivavy, taona, faritra iaviana, sehatra misy ny toeram-ponenana, vondrona kinendry) ny vokatra rehefa hita fa misy dikany ara-tarehimarika(fitsapana araka ny khi2) izany. Tsy navoaka ho hita ny vokatry ny fampivadiana orimpisainana tsy misongadina. Ny sokajin’olona nanontaniana Isany Isanjatony Faritra Itasy 39 3% Analamanga 472 30% Vakinankaratra 92 6% Bongolava 20 1% Diana 65 4% Sava 56 4% Amoron'i Mania 32 2% Haute Matsiatra 121 8% Vatovavy 18 1% Fitovinany 20 1% Atsimo-Atsinanana 48 3% Ihorombe 20 1% Sofia 25 2% Boeny 142 9% Betsiboka 12 1% Melaky 5 0% Alaotra-Mangoro 67 4% Atsinana 149 9% Analanjrofo 39 3% Menabe 26 2% Atsimo-Andrefana 85 5% Androy 11 1% Anosy 33 2% Sehatra misy ny toeram-ponenana Antanan-dehibe 1058 66% Ambanivohitra 542 34% Vondrona kinendry Sarambaben’ny mponina 1549 97% Firaisamonimpirenena 5 0% YLTP 4 0% YLS 19 1% Antoko politika 24 2% FOMBA NANATONTOSANA NY FANADIHADIANA 25

SONGADINA

Toetoetry ny Filoha Mahalehilahy na Mahavehivavy Zompirenena Zavatra ananana 48% 84% 50% Vehivavy na lehilahy, tsy olana amiko Tombontsoa iadidina sy itompoana Malagasy ihany fa tsy ankoatra izay Fanarenana ny tany tsy tandalàna Tokony hanana maripahaizana sahaza ny Filoha vaovao Hetaheta misongadina 70% 53% 9,2/10 Tokony hanao laharampahamehana ny famaliana ny tombontsoan’ny sokajin’olona mahantra sy ny antonony ny Filoha ho avy eo Ny Filoha ho avy eo dia tokony hanabe ny olompirenena mba hanarenana ny tany tsy tan-dalàna isan’ambaratongany Ny andrasana voalohany amin’ny Filoha ho avy eo dia ny hampihatra ny fampitovian-jo ny rehetra eo anatrehan’ny lalàna Vinam-piarahamonina Fanandratana ny zo amankasin’ny olompirenena Fanabeazana fototra Fihariana 57% 53% 59% Manana asa andraisan-karama mahavelona ny ankohonany Isan-tokantrano Ny olona nahazo fiofanana araka ny tokony ho izy ihany no omena alalana hampianatra Politika Miroborobo ny fambolena, ny fiompiana, ny jono ary ny asatanana, ary afaka miatrika ny fikorontanan’ny toetrandro Endriky ny Fitondrampanjakana 43% 66% 84% Fiarovana ny olona 28 Afaka mifandray tsy tapaka ny mpitondra sy ny olompirenena Fitondram-panjakana iray tsy anombinana itsinjarampahefana TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

Fidiran’ny olompirenena an-tsehatra Fazotoana handatsabato Fahalianana amin’ny politika 92% 52% Handatsabato aho amin’ny fifidianana Filoham-pirenena Liana amin’ny politika aho SONGADINA 29

FIZARÀNA 1 TOETOETRY NY FILOHA

FIZARÀNA 1. TOETOETRY NY FILOHA Lafiny fakankevitra Filoha manao ahoana no andrasanao ho an’i Madagasikara? Valiny miaraka amin’ny vava Ireo valiny miaraka amin’ny vava nasetrin’ireo nakan-kevitra (avy amin’ny sokajy rehetra): ▪ Filoha mahafantatra ny zavamisy eto amin’ny firenena ary mahalala ny filàn’ny vahoaka sy ny hetahetany ▪ Filoha manana vina mazava sy fandaharanasa voafaritra tsara ▪ Filoha manana hazondamosina, vonona hiaro ny tombontsoan’i Madagasikara ary tsy manaiky lembenana ▪ Filoha mahatoky noho ny fahamarinany, tsy mangalatra ary mitana ny teniny ▪ Filoha tsy andevozin’ny fitiavantena ▪ Mpitarika mahay misafidy ny mpiara-miasa akaiky aminy, mahay mihaino ny hafa ary mahay mitantana ny raharaham-panjakana ▪ Filoha hendry sy manana fahamatorana ▪ Filoha feno fahitsiana sy mpandala ny mangarahara ▪ Filoha tanora, azo atao modely alain-tahaka ▪ Filoha vory saina tsara ▪ Filoha mpino ▪ Olom-baovao tsy àry mbola hita teo amin’ny tontolo politika mba hitondra rivo-baovao. Ny fifandraisany amin’ny firenena ▪ Tsy maintsy teratany malagasy, Malagasy ray Malagasy reny ary mizaka zompirenena malagasy dia malagasy irery ihany(ny rehetra nakan-kevitra) ▪ Filoha mitondra mankany amin’ny tena firaisam-pirenena ▪ Tokony ho laharampahamena aminy ny olompirenana sy ny firenena: manaisotra ny firenena amin’ny fahantrana. Fanoritsoritana ankapobe Taona ▪ 40 taona farafahakeliny: efa nahazo taona ka manana fahamatorana, manana traikefa amin’ny lafiny fitarihana, efa niaina lafin-javatra maro ahafahany mitondra olona, azo lazaina ho mbola tanora ka manan-kevitra manavao takian’ny vaninandro ary mbola manam-potoana tsara ihany koa hanovan-javatra. ▪ Eo anelanelan’ny 50 sy 60 taona: efa niaina krizy isankarazany kokoa ka hanao izay tsy hizoran’ny firenena any amin’ny krizy, manana fahamatorana ampy itondrana ny firenena, mbola vory saina tsara ary manana ny hery hampandrosoana ny firenena. ▪ Misy vitsy an’isa mihevitra fa tsy fepetra hentitra ilaina ny resaka taona, ny zavadehibe dia ny fananana ny fahamatorana itondrana ny firenena ka tsy mivadibadidela lava, manana ny fahaiza-manao ilaina, mahazaka tsindry ary mahazona an-tsaina mandrakariva ny tombontsoam-pirenena. Mahalehilahy sy mahavehivavy ▪ Ny maro an’isa dia miandry Filoha lehilahy. Ny lehilahy irery ihany no manana ny fahefana, ny fahaiza-manentana, ny fahaiza-mitarika, kinga saina kokoa noho ny vehivavy, ary« ny lahy no lohan’ny vavy». Toy ny hafahafa izany eo ambany fahefam-behivavy izany(iraisan’ny olompirenena nakan-kevitra izay fiheverana izay, tsy anavahana taona, na mahalehilahy sy mahavehivavy na sokajy hafa). ▪ Ho an’ny hafa kosa dia tsy fepetra manan-danja mafonja ny maha-lehilahy na vehivavy. Ny fahaiza-manao, sy ny herin-tsaina ary ny fandaharanasa no zava-dehibe. ▪ Misy ny vitsy an’isa izay mirona amin’ny fisafidianana vehivavy satria manana fahamatorana kokoa, mafy hatoka kokoa, mahay mamakafaka ary mahatsapa kokoa ny zavamisy ka afaka mampiroborobo ny sehatra ara-tsôsialy. Misy ihany anefa ny indro kely:« Raha ny fiarahamonintsika dia tsy mbola manam-pahavononana hametraka vehivavy ho lohan’ny firenena». 32 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

FIZARÀNA 1. TOETOETRY NY FILOHA Fivavahana ▪ Ireo maro an’isa tamin’ny nanontaniana, tsy anavahana sokajy, no manohana fa tokony ho kristiana ny Filoha: maro an’isa ny kristiana eto Madagasikara. Tokony hanahaka ny olompireneny izy. Tokony misy zavatra atahorany mba tsy hanaotao fahatany. Tokony miaina araka ny soatoavina kristiana izy amin’ny fiainany andavanandro. ▪ Ho an’ny hafa indray dia tsy fepetra manan-danja mafonja ny fivavahan’ny Filoha. Ny vina ananany no zavadehibe indrindra. Ambonin’izany dia zava-panahy sy mahakasika ny tsirairay ny fivavahana ka tsy misy tokony ifandrirodrirotany amin’ny fitondrana ny firenena. ▪ Ny vitsy an’isa dia milaza fa tsy maintsy mpino(kristiana, silamo na hafa) ny Filoha mba hahaizany manisy fetra ny zavatra ataony. Tenim-pirenena Ny iraisan’ny rehetra dia ilaina ny fahaizan’ny Filoha ny teny malagasy aloha. Manarak’izay, ho an’ny maro an’isa dia tsara ny hahafehezany teny iraisampirenena maro mba hahafahany mifanerasera amin’izao tontolo izao ka mahazo aina tsara anaty adihevitra. Ny vitsy an’isa dia mihevitra fa tsy zavadehibe loatra izany satria azony atao tsara ny mampiasa mpandikateny. Fiaviana ara-poko ▪ Ny maro an’isa dia milaza fa ny fiaviana ara-poko dia tsy fepetra manan-danja mafonja. Ny manandanja dia ny fahaizana, ny fitiavany ny tanindrazany, ny fitsipipitondrantenany sy ny maha-kristiana azy. ▪ Mirona kokoa amina Filoha merina na avy afovoan-tany ny sasantsany satria« hafahafa ihany izany mandre Filohan’i Madagasikara manao fiteny tanindrana izany», ary ny fampandrosoana dia niainga avy tety anivon-tany hatrany hatramin’ny andron’Andrianampoinimerina,. ▪ Misy vitsy an’isa zay mirona amin’ny fifidianana Filoha avy amin’ny faritra misy azy satria izay ihany no fepetra itazomany ny fampanantenany amin’ny fampandrosoana. Toetra mahaolona ▪ Mahatsiaro tena fa mpindrana fahefana ka manana tamberinandraikitra ary manome lanja ny fihainoana ny olompirenena ▪ Manana fahamatorana ▪ Manam-pahendrena ▪ Mahitsy ▪ Fatra-panaja ny soatoavina malagasy ▪ Tomponandraikitra ▪ Mahatoky amin’ny fahamarinana ▪ Manam-pitiavana ▪ Mpandala ny maha-olombelona ▪ Mahatakatra ny fihetsempon’ny hafa ▪ Feno fahavononana. Ny fahaizamitarika amin’ny lafiny politika ▪ Tokony hanome vahana ny fahaizamitarika mampandray anjara ny rehetra izy: tokony mahay mihaino ny olompirenena sy ny mpiaramiasa aminy saingy tompon’ny teny farany amin’ny fandraisana fanapahankevitra. ▪ Mahay misafidy ny mpiaramiasa akaiky aminy izy: tsy voatery hahafehy ny zavadrehetra izy saingy tokony mahay mametraka olona amin’ny toerana sahaza mba hamenoany ny lesoka aminy ihany. Ny mandrafitra ny governemanta dia tokony ahitana solotena isa-paritra satria ireo solotena ireo no mahafantatra ny zavamisy any amin’ny faritra misy azy ireo avy. ▪ Tokony ho olona maharesy lahatra sy eken’ny mpiaramiasa sy ny olompirenena izy. ▪ Tokony ho olona kinga saina mahay diplomasia ary mahay miaro ny firenena. ▪ Tokony manao hetsika samy hafa toy ny fizaran-tsakafo izy hahitan’ny olompirenena fa izy no Filoha. ▪ Tokony hivelatra tsara amin’ny fifandraisana izy ary mifandray amin’ireo mpisehatra politika sy ny fikambanana ao anatin’ny firaisamonim-pirenena. ▪ Tokony hampitovy ny olompirenena rehetra izy, na avy aiza na avy aiza ny fiaviany. ▪ Tokony ho fantany mazava tsara ny hoe: ho aiza izy, ary entiny mankaiza ny firenena. FIZARÀNA 1. TOETOETRY NY FILOHA 33

FIZARÀNA 1. TOETOETRY NY FILOHA Soatoavina repoblikana Ny fisarahan’ny fivavahana amin’ny raharaham-panjakana ▪ Ho an’ny maro an’isa, ny Filohan’ny Repoblika ho avy eo dia tokony manaja ny fisarahan’ny resa-pivavahana amin’ny raharaham-panjakana: ny fivavahana(na io fiangonana, na fivavahan’ny tsirairay) dia tsy tsara mitsabaka amin’ny politika. Ampitovina ny fitondra ny karazam-pivavahana rehetra. Tsy tokony hatao fitaovana ny fivavahana(hevitra navoitr’ireo nakan-kevitra, avy amin’ny sokajy rehetra). ▪ Ho an’ny hafa, ny fiangonana dia tokony hatao arofanina ao amin’ny politika: tokony ho mpamerin-doha ny mpitondra ny fiangonana ary mitsinjo ny mponina rehefa hita fa dia manararaotra loatra ny mpitondra(ny vehivavy no tena namoaka io hevitra io). ▪ Ny vitsy an’isa dia mihevitra fa ny fiangonana dia tokony hifanindran-dalana amin’ny fitondram-panjakana satria anisan’ny mamaritra ny maha-izy azy antsika ny fiangonana ary mila hajaina ny soatoaviny(hevitra nivoitra kokoa avy tamin’ny tanora sy ny any ambanivohitra). Ankoatra izay dia ao anatin’ny olona ny soatoavina arapivavahana ary amin’ny maha-Filohan’ny Repoblika azy dia zavatra tsy azony ialana izany. Tsy mamindra fo amin’ny kolikoly Saika ireo nohadihadiana rehetra no nihevitra fa ny Filoha ho avy eo dia tokony tena hiady amin’ny kolikoly marina tokoa, izay sakana amin’ny fampandrosoana kanefa dia mielipatrana hatramin’ny sehatra madinika indrindra ka hatrany amin’ny lehibe indrindra, ka hamafisina ny fahefan’ny rafitra miady amin’ny kolikoly, ampitomboina ny tetibola atokana ho an’izany ady izany, ary atomboka ao amin’ny manodidina azy mpitondra ireo ihany ny ady. Nisy olona iray nilaza fa azo leferina ny kolikoly amin’ny zavatra tsy dia manao ahoana loatra, ohatra ny famitana ny karapanondrom-pirenena ao anatin’ny andro iray. Fanajana ny fahafahana maneho hevitra Ny maro an’isa dia milaza fa tokony ho faritan’ny Filohan’ny Repoblika ny falalahana maneho hevitra: avela miteny ny olompirenena sy ny mpanohitra(manao fihetsiketsehana, eny amin’ny tambazotran-tserasera, amin’ny haino amanjerimbahoaka) saingy asiana aroriaka(mamoaka fepetra araka ny lalàna, manome fiofanana mahakasika ireo zo aman-dalàna, mametraka ny fahalalampomba sy ny fifanajana, mametraka fetra manokana tsy azo ihoarana). Manisy tsindrim-peo ny hafa fa avela maneho hevitra ankalalahana ny olompirenena sy ny mpanohitra: fepetra fototra iray takian’ny demokrasia izany ary ny Filohan’ny Repoblika dia tsy maintsy mahazaka ny torohitsy(feedbacks). 34 Fianarana norantovina Sampam-pianarana Ny fahitan’ny maro azy dia tsy fepetra mafonja manan-danja ny sampam-pianarana narahan’izay ho Filoham-pirenena ho avy eo rehefa ananany ny fahaiza-mandinika sy mamakafaka, ny finiavana hikaroka ary ny fahaizan-draha maro(polyvalent). Nilaza ny hafa fa ireo sampam-pianarana ilaina amin’ny fitantanana ny firenena sy ny fahafantarana ny mponina ao aminy kosa dia: ▪ ny hailalàna ▪ ny haipolitika ▪ ny matematika ▪ ny haifitantanana ▪ ny haisoratra ▪ ny haifambolena ▪ ny filôzôfia ▪ ny haifihariana. Maripahaizana Ho an’ny maro an’isa dia tsy fepetra mafonja manan-danja ny fananana maripahaizana, sahala amin’ny ho an’ny sampampianarana ihany, rehefa manana ireo toetra amam-panao voatanisa etsy ambony ny Filoha. Nametraka mazava anefa ny hafa fa takiana ny hananan’ny Filoha maripahaizana satria izay no miantoka ny fahaizana amam-pahalalana ananany. ▪ Master, izay antoka amin’ny fahaizany mamakafaka sy mandresy lahatra ▪ Farafahakeliny ny bakalorea mba hiakaran’ny lenta politika sy ny lentan’ny adihevitra ▪ Ny doktorà satria izay Filohan’ny Repoblika eo dia tokony ho manampahaizana. Firenena nandratoana fianarana Miara-manaiky ny rehetra fa tokony ho namita fianarana teto Madagasikara ny Filohan’ny Repoblika, manontolo na amin’ny ampahany, mba hahalalàny ny zavamisy sy ny kalitaon’ny fanabeazana malagasy. Ho an’ny sasantsasany dia tombony ny fandratoana fianarana tany amin’ny ivelany, indrindra raha tany amin’ny firenena manana tanjaka ara-indostria ka nahitany modelim-pampandrosoana. TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

FIZARÀNA 1. TOETOETRY NY FILOHA Traikefa arak’asa Sehatra ara-panjakana/tsy miankina Ho an’ny maro an’isa dia tsy fepetra mafonja manan-danja izany. Ny manandanja dia ny traikefa ananany amin’ny fitondrana ny mpiaramiasa sy ny fahaizamitarika. Olona iray no nihevitra fa tsara kokoa raha niasa matihanina maharitra tany amin’ny sehatra tsy miankina ny Filoha satria hitondra loko vaovao ho an’ny politika malagasy izy. Faharetan’ny traikefa arak’asa Ho an’ny maro dia tsy fepetra hentitra ilaina ny faharetan’ny traikefa arak’asa ananan’ny Filoha. Dimy taona, hoy ny sasany, ary 30 taona, hoy ny hafa. Traikefa momba ny politika Ho an’ny maro an’isa dia tokony hanana traikefa amin’ny fanaovana politika izay ho Filohan’ny Repoblika manaraka eo. Tokony ho efa niomana izy(efa ben’ny tanàna, solombavambahoaka, tao anaty governemanta, mpikambana amina antoko politika mafy orina, mahafehy ny fitantanandraharaham-panjakana, efa nitondra firenena) mba hisorohana ny mety famerenany ny fahadisoana nataon’ireo teo alohany. Olona iray no nilaza fa aleo lavitra olom-baovao mihitsy no eo. Firenena nonenana/niasana Ho an’ny maro an’isa dia tokony ho niasa teto Madagasikara izay ho Filoha mba hahalalany ny toedraharaha sy ny zavamisy eto amin’ny tany sy ny fanjakana. Tokony ho niasa tany ivelany ihany koa anefa izy(Frantsa, Etazonia, India na Italia) mba hahalalany ny zavamitranga manerantany, ary hananany fifandraisana amin’ny firenena afaka hanampy an’i Madagasikara amin’ny fampandrosoana. Ireo singa manandanja indrindra sy ilaina horefesina ao anatin’ny dingana fanadihadiana: fepetra miisa dimy araka ny valiny miaraka amin’ny vava, toetoetra miisa dimy miompana amin’ny maha-olombelona, toetoetra miisa dimy mifandraika amin’ny fahaizamitarika amin’ny lafiny politika, miampy ny taona, ny mahalehilahy na mahavehivavy, ny fiaviana ara-poko, ny fisarahan’ny fivavahana amin’ny ny raharahampanjakana ary ny traikefa momba ny politika. Ho an’ny ankoatra izay, ny fakankevitra dia mampiseho amintsika ny fironan-kevitra ankapobe sy ireo singa manampy hahatakarana izay tian-kambara. FIZARÀNA 1. TOETOETRY NY FILOHA 35

FIZARÀNA 1. TOETOETRY NY FILOHA Lafiny fanadihadiana Mahalehilahy na Mahavehivavy – Vokatra ankapobeny Fanontaniana: Araka ny hevitrao, tokony ho lehilahy sa vehivavy ny Filoha ho avy eo? sa tsy mampaninona fa izay misy eo? 48% Tsy olana amiko na vehivavy na lehilahy 40% Ny lehilahy ihany no mahavita mitana io toerana io 12% Tokony homena toerana ny vehivavy Fototra niaingana: Fitambaran’ny olona nanontaniana n= 1 600 Ho an’ny 48%-n’ny olona nanontaniana dia tsy mampaninona azy ny maha-lehilahy na vehivavy ny Filohan’ny Repoblika malagasy ho avy eo. Mahita anefa ny 12%-ny fa tokony homena ny toerany ny vehivavy. Azo tsoahana amin’izany fa ny 48+ 12= 60%-n’ny olona nanontaniana dia misokatra amin’izay mety hitanan’ny olompirenena vehivavy ny andraikitra Filoha, fa ny 40% kosa dia mitsipaka izany tranga izany. © Mamy Raelison 36 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

Mahalehilahy na Mahavehivavy – Vokatra ara-tsokajy FIZARÀNA 1. TOETOETRY NY FILOHA Fanontaniana: Araka ny hevitrao, tokony ho lehilahy sa vehivavy ny Filoha ho avy eo? sa tsy mampaninona fa izay misy eo? Ny sokajin’olona nanontaniana Filoha lehilahy Filoha vehivavy Fitambarany(n=1600) 40% 12% Vehivavy/Lehilahy Vehivavy(n=664) 37% 13% Lehilahy(n=936) 43% 12% Taona 18-19(n=39) 33% 6% 20-24(n=264) 42% 14% 25-29(n=303) 36% 13% 30-34(n=239) 40% 13% 35-39(n=177) 35% 10% 40-44(n=154) 47% 11% 45-49(n=116) 35% 16% 50-54(n=96) 49% 10% 55-59(n=87) 40% 11% 60 taona sy mihoatra (n=124) 50% 11% Sokajy ara-tsosialy sy arak’asa A(n=65) 19% 7% B(n=75) 40% 3% C1(n=146) 36% 11% C2(n=286) 44% 12% D(n=323) 44% 14% E1(n=280) 41% 12% E2(n=135) 43% 15% E3(n=210) 34% 16% Tsy miasa(n=80) 46% 5% Vondrona kinendry Sarambaben’ny mponina (n=1549) 41% 12% Firaisamonim-pirenena (n=5) 25% 0% YLTP(n=4) 0% 0% YLS(n=19) 19% 6% Antoko politika(n=24) 30% 10% Tsy mampaninona 48% 50% 46% 61% 44% 51% 48% 55% 42% 50% 41% 49% 39% 74% 57% 53% 44% 42% 47% 42% 50% 49% 47% 75% 100% 75% 60% Ny sokajin’olona nanontaniana Filoha lehilahy Filoha vehivavy Fitambarany(n=1600) 40% 12% Faritra Itasy(n=39) 39% 15% Analamanga(n=472) 41% 11% Vakinankaratra(n=92) 48% 14% Bongolava(n=20) 29% 18% Diana(n=65) 54% 9% Sava(n=56) 26% 13% Amoron'i Mania(n=32) 44% 15% Haute Matsiatra(n=121) 33% 12% Vatovavy(n=18) 13% 20% Fitovinany(n=20) 29% 12% Atsimo-Atsinanana(n=48) 48% 10% Ihorombe(n=20) 47% 12% Sofia(n=25) 43% 14% Boeny(n=142) 43% 14% Betsiboka(n=12) 30% 40% Melaky(n=5) 25% 0% Alaotra-Mangoro(n=67) 52% 4% Antsinana(n=149) 40% 10% Analanjrofo(n=39) 24% 18% Menabe(n=26) 41% 23% Atsimo-Andrefana(n=85) 34% 14% Androy(n=11) 44% 22% Anosy(n=33) 54% 4% Sehatra misy ny toeram-ponenana Antanan-dehibe(n=1058) 41% 12% Ambanivohitra(n=542) 39% 12% Tsy mampaninona 48% 46% 48% 38% 53% 37% 62% 41% 55% 67% 59% 43% 41% 43% 43% 30% 75% 45% 50% 58% 36% 52% 33% 43% 47% 49% Ny antsasaky ny vehivavy nanontaniana(50%) no mihevitra fa tsy fepetra mafonja manan-danja ny maha-lehilahy na vehivavy ny Filohan’ny Repoblikan’i Madagasikara ho avy eo. Ary efa ho ny antsasaky ny lehilahy(46%) no mihevitra ny toy izany ihany koa. Ny olona 40-44 taona, 50-54 taona ary ny 60 taona noho miakatra dia mihevitra fa tokony ho lehilahy ny Filoha ho avy eo. FIZARÀNA 1. TOETOETRY NY FILOHA Ireo izay manana loham-pianakaviana ao anatin’ny sokajy ara-tsosialy sy arak’asa B na ny tsy an’asa no vitsy indrindra mihevitra fa ny Filoha vaovao dia tokony ho vehivavy. Maro kokoa ny olona nanontaniana tany amin’ny faritra Diana (54%) sy Anosy(54%) no mieritreritra fa tokony ho lehilahy ny Filohan’ny Repoblika ho avy eo. Ny any amin’ny faritra Sava no maro indrindra mieritreritra ny tsy maha-zavadehibe ny maha-lehilahy na vehivavy ny Filoha. 37

FIZARÀNA 1. TOETOETRY NY FILOHA Zompirenana – Vokatra ankapobeny Fanontaniana: Zompirenena inona no tokony hananan’ny Filoha, araka ny hevitrao? 8% Tsy zavadehibe amiko ; ny zompirenena ananany 6% Tsy manan-kevitra momba izay aho ; 2% Mizaka zompirenena malagasy sy zompirenena hafa 84% Malagasy irery ihany, tsy ankoatra izay ; Fototra niaingana: Fitambaran’ny olona nanontaniana n= 1 600 Ny 84%-n’ny olona nanontaniana dia mihevitra fa ny Filohan’ny Repoblika ho avy dia tokony mizaka ny zompirenena malagasy ary malagasy irery ihany. 38 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

FIZARÀNA 1. TOETOETRY NY FILOHA Zompirenana – Vokatra ara-tsokajy Fanontaniana: Zompirenena inona no tokony hananan’ny Filoha, araka ny hevitrao? Ny sokajin’olona nanontaniana Fitambarany Vehivavy Lehilahy 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra A B C1 C2 D E1 E2 E3 Tsy miasa Firaisamonimpirenena YLTP YLS Antoko politika Sarambaben’ny mponina Malagasy irery ihany, tsy ankoatra izay Mizaka zompirenena malagasy sy zompirenena hafa 84% 2% Vehivavy/Lehilahy 83% 2% 84% 2% Taona 67% 6% 87% 2% 87% 2% 83% 3% 80% 1% 85% 2% 78% 5% 84% 0% 81% 3% Tsy zavadehibe amiko ny zompirenena ananany 8% 9% 7% 15% 2% 4% 9% 14% 8% 7% 14% 12% 83% 2% 12% Sokajy ara-tsosialy sy arak’asa 89% 2% 9% 87% 2% 8% 83% 2% 12% 88% 2% 7% 85% 3% 7% 80% 3% 8% 81% 3% 9% 78% 2% 5% 87% 0% 13% Vondrona kinendry 100% 0% 0% 67% 0% 33% 100% 0% 0% 95% 5% 0% 83% 2% 8% Tsy manankevitra momba izay aho 6% 6% 7% 12% 9% 7% 6% 5% 5% 9% 3% 4% 4% 0% 3% 4% 3% 5% 9% 7% 15% 0% 0% 0% 0% 0% 7% Ny sokajin’olona nanontaniana Fitambarany Itasy Analamanga Vakinankaratra Bongolava Diana Sava Amoron'i Mania Haute Matsiatra Vatovavy Fitovinany AtsimoAtsinanana Ihorombe Sofia Boeny Betsiboka Melaky AlaotraMangoro Atsinana Analanjrofo Menabe AtsimoAndrefana Androy Anosy Antanandehibe Rural Malagasy irery ihany, tsy ankoatra izay 84% 76% 89% Mizaka zompirenena malagasy sy zompirenena hafa 2% Faritra 0% 2% Tsy zavadehibe amiko ny zompirenena ananany 8% 12% 7% 88% 3% 5% 65% 0% 12% 72% 6% 13% 79% 0% 11% 78% 4% 7% 87% 3% 7% 93% 0% 7% 94% 0% 6% 80% 3% 10% 71% 6% 12% 81% 0% 10% 89% 1% 6% 90% 0% 0% 50% 0% 0% 75% 4% 11% 81% 2% 10% 85% 6% 3% 68% 0% 0% 79% 4% 13% 78% 0% 22% 75% 0% 11% Sehatra misy ny toeram-ponenana 85% 2% 8% 81% 2% 8% Tsy manan-kevitra momba izay aho 6% 12% 3% 4% 24% 9% 11% 11% 3% 0% 0% 8% 12% 10% 4% 10% 50% 11% 8% 6% 32% 4% 0% 14% 5% 9% Ny maro an’isa tamin’ireo namaly ny fanontaniana dia mihevitra fa tokony mizaka ny zompirenena malagasy dia malagasy irery ihany ny Filoha, na teo amin’ny vehivavy(83%) na teo amin’ny lehilahy(84%), Ny olona 18-19 taona dia vitsy kokoa no mihevitra fa ny Filohan’ny Repoblika ho avy eo dia tokony mizaka ny zompirenena malagasy irery ihany. FIZARÀNA 1. TOETOETRY NY FILOHA Maro kokoa ireo izay manana loham-pianakaviana ao anatin’ny sokajy ara-tsosialy sy arak’asa C2 na E1 no mihevitra fa ny Filoha vaovao dia tokony mizaka ny zompirenena malagasy irery ihany. Maro kokoa ny olona any amin’ny faritra Fitovinany, Vatovavy ary Betsiboka no mihevitra fa ny Filoha dia tokony mizaka ny zompirenena malagasy dia malagasy irery ihany. 39

FIZARÀNA 1. TOETOETRY NY FILOHA Fahaizana aman-karena – Vokatra ankapobeny Fanontaniana: Araka ny hevitrao, inona no tsara ananan’ny Filoha? 50% 40% Traikefa momba ny politika Maripahaizana 7% Harena Fototra niaingana: Fitambaran’ny olona nanontaniana n= 1 600 Mihevitra ny maro an’isa(90%) fa ny Filohan’ny Repoblika dia tokony hanana maripahaizana(50%) na traikefa momba ny politika(40%). Vitsy dia vitsy(7%) no manao ho zavadehibe ny fananany harena. Tsy misy fiavahany misongadina ny valiny avy amin’ireo vondrona kinendry samy hafa. Fahaizana aman-karena – Vokatra ara-tsokajy Fanontaniana: Araka ny hevitrao, inona no tsara ananan’ny Filoha? Ny sokajin’olona nanontaniana Fitambarany Vehivavy Lehilahy 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Diplômes Expériences politiques 50% 40% Vehivavy/Lehilahy 52% 38% 48% 40% Taona 55% 39% 51% 42% 47% 43% 52% 36% 49% 43% 57% 31% 52% 35% 46% 40% 43% 48% 42% 34% Richesses 7% 6% 7% 3% 5% 8% 8% 3% 5% 6% 9% 4% 14% Fototra niaingana: Fitambaran’ny olona nanontaniana n= 1 600 Maro kokoa(57%) ny olona 40-44 taona no mihevitra fa ny Filohan’ny Repoblika ho avy eo dia tokony hanana ny maripahaizana ilaina mialoha ny zavadrehetra. 40 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

FIZARÀNA 1. TOETOETRY NY FILOHA Tombontsoa iadidina sy itompoana – Vokatra ankapobeny Fanontaniana: Irinao ny Filoha hiasa kokoa ho an’ny tombontsoan’… 70% 16% Izay mifehy ny fampandrosoana ny fihariana 13% Ny sokajin’olona mahantra sy ny antonony Ny mpandraharaha sy tompona indostria Fototra niaingana: Fitambaran’ny olona nanontaniana n= 1 600 Saika ny telo ampahaefatry ny olona nanontaniana no mieritreritra fa tokony mamaly ny tombontsoan’ny sokajy mahantra sy ny antonony ihany aloha ny Filohan’ny Repoblika, izay vao ny an’ireo mpifehy ny fampandrosoana ny fihariana ary farany ny an’ny mpandraharaha sy ny tompon’indostria. Tombontsoa iadidina sy itompoana – Vokatra ara-tsokajy Fanontaniana: Irinao ny Filoha hiasa kokoa ho an’ny tombontsoan’… Ny sokajin’olona nanontaniana Fitambarany Vehivavy Lehilahy 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Ny sokajin’olona mahantra sy ny antonony Ny mpandraharaha sy tompona indostria 69% 13% Vehivavy/Lehilahy 75% 11% 66% 15% Taona 70% 12% 72% 17% 74% 12% 67% 14% 66% 12% 67% 13% 71% 14% 74% 9% 67% 12% 63% 14% Izay mifehy ny fampandrosoana ny fihariana 16% 13% 18% 18% 11% 13% 19% 20% 17% 12% 18% 18% 21% Ny 75%-n’ny vehivavy sy ny 66%-n’ny lehilahy nanontaniana dia mihevitra fa tokony hataon’ny Filohan’ny Repoblika laharampahamehana ny fanomezana fahafahampo ny tombontsoan’ny sokajin’olona mahantra sy ny antonony. Mitovy hevitra amin’izay ny 74%-n’ny olona 25-29 taona mbamin’ny 72%-n’ny olona 20-24 taona. Ny mpikambana amin’ny antoko politika no maro indrindra namboraka fa tsara ataon’ny Filoha vaindohandraharaha ny tombontsoan’ireo izay mifehy ny fampandrosoana ny fihariana. FIZARÀNA 1. TOETOETRY NY FILOHA 41

FIZARÀNA 1. TOETOETRY NY FILOHA Ady amin’ny tany tsy tan-dalàna – Vokatra ankapobeny Fanontaniana: Araka ny hevitrao, ahoana no tokony hataon’ny Filoha ho fanarenana ny tany tsy tan-dalàna izay mahazo vahana isan’ambaratongany? Fanabeazana Fanasaziana (araka ny lalàna) Fametrahana dina Fankasitrahana 53% 24% 19% 5% Fototra niaingana: Fitambaran’ny olona nanontaniana n= 1 600 Ho fanarenana ny tany tsy tan-dalàna izay mahazo vahana isan’ambaratongany, ny 53%-n’ny olona nanontaniana dia mihevitra fa tsara raha hamafisin’ny Filoha ny lafiny fanabeazana. Mihevitra ny 24%-ny, ny ampahaefany eo ho eo izany, fa tokony hampiharina ny fanasaziana. Tsy misy fiavahany misongadina ny valiny avy amin’ireo vondrona kinendry samy hafa. Fanarenana ny tany tsy tan-dalàna – Vokatra ara-tsokajy Fanontaniana: Araka ny hevitrao, ahoana no tokony hataon’ny Filoha ho fanarenana ny tany tsy tan-dalàna izay mahazo vahana isan’ambaratongany? Ny sokajin’olona nanontaniana Fitambarany Vehivavy Lehilahy 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Fanabeazana Fanasaziana (araka ny lalàna) 53% 24% Vehivavy/Lehilahy 52% 24% 54% 23% Taona 46% 24% 58% 24% 50% 27% 60% 18% 47% 28% 56% 23% 50% 26% 51% 21% 59% 18% 48% 22% Fametrahana dina 19% 20% 18% 21% 14% 18% 18% 20% 19% 19% 23% 21% 21% Fankasitrahana 5% 5% 5% 9% 5% 6% 4% 4% 2% 6% 4% 3% 9% Fototra niaingana: Fitambaran’ny olona nanontaniana n= 1 600 Ny antsasa-manilan’ny vehivavy sy ny antsasa-manilan’ny lehilahy nanontaniana dia samy mihevitra fa ny fanabeazana no vahaolana tsara tokony hofinidin’ny Filoha vaovaon’ny Repoblika manoloana ny tany tsy tandalàna mahazo faka manerana ny firenena. Mitovy hevitra amin’izay ny 60%-n’ny olona 30-34 taona. 42 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

FIZARÀNA 1. TOETOETRY NY FILOHA 43 FIZARÀNA 1. TOETOETRY NY FILOHA

FIZARÀNA 1. TOETOETRY NY FILOHA Hetaheta misongadina – Vokatra ankapobeny Fanontaniana: Inona no andrasanao amin’ny Filohan’ny Repoblika? Omeo naoty 0 ka hatramin’ny 10 ireto filazàna manaraka ireto. Naoty 10 izay tena zavadehibe aminao ary 0 raha tsy zavadehibe mihitsy. Azonao atao ny mamaritra ny valinteninao araka izay mety aminao. Mampihatra ny fitovian’ny rehetra eo anatrehan’ny lalàna Tsy mamindra fo amin’ny fanaovana kolikoly Mahafantatra ny zavamisy iainan’ny sokajin’ny mponina eto amin’ny tany sy ny fanjakana Tsy mampandefitra ny tombontsoan’ny mponina manoloana ny tsindry ataon’ny firenena matanjaka Manandratra ny hasin’ny olompirenena Mampahafantatra amin’ny fomba mangarahara sy azon’ny rehetra ny fandaniambolam-panjakana Manaja ny Lalampanorenana ary tsy dodona ny hanova izany rehefa tonga eo amin’ny fitondrana Mandray fanakianana mba hanatsarana ny fomba fiasa Mitatitra ireo tondron’ny fahombiazana nampanantenaina Manasaraka ny fanaony ara-pivavahana amin’ny fitantanana ny raharaham-panjakana Mianatra eto Madagasikara ny zanany, farafaharatsiny hatreo amin’ny fahazoana ny bakalorea Mizara fanampiana ho an’ny mponina Tanora Efa nahita fahombiazana mialoha tamin’ny politika fa tsy ambilin’olona izay mitsapatsapa ny fitantanana ny firenena Mpiray foko/fiaviana amiko Mampihatra jadona 2,1 9,2 9,1 9,0 8,9 8,9 8,8 8,4 8,2 7,9 7,6 7,4 7,4 6,6 6,4 6,1 Fototra niaingana: Fitambaran’ny olona nanontaniana n= 1 600 Ny fampitoviana ny rehetra eo anatrehan’ny lalàna no voalohany andrasan’ny olona nanontaniana amin’ny Filohan’ny Repoblika ho avy eo. Manarak’izany ny ady tsy misy indrafo amin’ny kolikoly. Ary mila mahafantatra ny zavamisy iainan’ny sokaji-mponina eto amin’ny tany sy ny fanjakana izy. Tsy misy fiavahany misongadina ny valiny avy amin’ireo vondrona isan-karazany nanontaniana. 44 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

Hetaheta misongadina – Vokatra ara-tsokajy FIZARÀNA 1. TOETOETRY NY FILOHA Fanontaniana: Inona no andrasanao amin’ny Filohan’ny Repoblika? Omeo naoty 0 ka hatramin’ny 10 ireto filazàna manaraka ireto. Naoty 10 izay tena zavadehibe aminao ary 0 raha tsy zavadehibe mihitsy. Azonao atao ny mamaritra ny valinteninao araka izay mety aminao. Ny sokajin’olona nanontaniana Fitambarany Vehivavy Lehilahy 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Mampihatra ny fitovian’ny rehetra eo anatrehan’ny lalàna 9,2 Tsy mamindra fo amin’ny kolikoly 9,1 Mahafantatra ny zavamisy iainan’ny sokaji-mponina amin’ny tany sy ny fanjakana 9,0 9,1 9,1 9,0 9,3 9,2 9,0 9,0 8,5 9,3 9,2 9,1 8,8 9,2 9,3 9,0 9,1 9,1 9,0 9,1 9,0 9,0 9,0 9,1 8,6 9,3 9,0 8,9 9,4 9,6 9,3 9,7 9,2 9,2 9,3 9,1 9,2 Tsy mampandefitra ny tombontsoan’ny mponina manoloana ny tsindry ataon’ny firenena matanjaka Manandratra ny hasin’ny olompirenena 8,9 8,9 Vehivavy/Lehilahy 9,0 8,9 8,9 8,9 Taona 9,2 8,9 8,7 8,8 9,0 9,0 9,0 8,9 8,9 8,9 8,6 8,7 8,9 9,0 9,1 9,1 9,3 8,9 Mampahafantatra amin’ny fomba mangarahara sy azon’ny rehetra ny fandaniambolam-panjakana 8,8 8,8 8,7 8,2 8,5 8,8 8,8 8,9 8,8 8,9 9,1 9,1 9,1 9,1 9,1 Manaja ny Lalampanorenana ary tsy dodona ny hanova azy rehefa tonga eo amin’ny fitondrana 8,4 8,3 8,4 7,9 8,2 8,2 8,4 8,6 8,2 8,6 8,5 8,8 8,1 Mandray fanakianana mba hanatsarana ny fomba fiasa 8,2 8,3 8,2 7,4 7,8 8,2 8,4 8,5 8,1 8,3 8,4 8,8 8,5 Ny sokajin’olona nanontaniana Mitatitra ireo tondron’ny fahombiazana nampanantenaina Manasaraka ny fanao ara-pivavahana amin’ny fitantanana ny raharaham-panjakana Mianatra eto Madagasikara ny zanany, farafaharatsiny hatreo amin’ny fahazoana ny bakalorea Mizara fanampiana ho an’ny mponina Fitambarany 7,9 7,6 Vehivavy 8,0 7,4 Lehilahy 7,8 7,7 18-19 8,0 5,7 20-24 8,0 7,2 25-29 8,0 7,9 30-34 7,9 7,5 35-39 8,0 7,5 40-44 7,7 7,7 45-49 7,8 7,7 50-54 7,5 7,9 55-59 7,5 8,0 60 taona sy mihoatra 7,7 7,9 7,4 7,4 Vehivavy/Lehilahy 7,5 7,6 7,3 7,2 Taona 7,3 8,3 7,4 7,8 7,4 7,4 7,2 7,3 8,0 7,4 7,0 6,8 7,6 7,5 7,5 7,3 7,2 7,0 7,6 7,2 Tanora 6,6 6,8 6,4 7,0 6,1 6,5 6,6 6,6 6,4 7,6 6,9 6,8 6,4 Efa nahita fahombiazana mialoha tamin’ny politika fa tsy ambilin’olona izay mitsapatsapa ny fitantananana ny firenena 6,4 Mpiray foko/fihaviana amiko Mampihatra jadona 6,1 2,1 6,3 6,2 1,9 6,5 5,9 2,2 5,1 6,2 3,1 5,6 6,2 2,1 6,1 6,1 2,2 6,8 5,9 2,1 6,9 6,1 2,3 6,6 6,1 2,6 7,1 6,2 1,7 6,8 5,8 1,2 7,1 6,0 2,3 5,9 5,7 1,5 Fototra niaingana: Fitambaran’ny olona nanontaniana n= 1 600 FIZARÀNA 1. TOETOETRY NY FILOHA 45

FIZARÀNA 2 VINAMPIARAHAMONINA

Lafiny fakankevitra FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Karazana vinam-piarahamonina manao ahoana no andrasanao ho an’i Madagasikara? Valiny miaraka amin’ny vava Ireo valiny miaraka amin’ny vava nasetrin’ireo nakan-kevitra (avy amin’ny sokajy rehetra): ▪ Fandaharanasa mitsinjo ny fiakaran’ny vidim-piainana sy ny fidinan’ny vidin-javatra ▪ Fandaharanasa mitsinjo ny famoronana asa ▪ Fandaharanasa mampiroborobo ny sehatry ny fanabeazana ▪ Fandaharanasa mampivoitra ny seha-pambolena mahaleotena ▪ Fandaharanasa manome lanja ny fanarenana ny lalana ▪ Fandaharanasa mametraka ny fitsinjarampahefana tena izy ▪ Fandaharanasa mahakasika ny fanamboarana fotodrafitrasa ▪ Fandaharanasa entina manamafy ny fandriampahalemana ▪ Fandaharanasa manome antoka ny fahafahan’ny rehetra mahazo vaovao ▪ Fandaharanasa manome vahana ny fidiovana sy ny fahazoana rano fisotro madio ▪ Fandaharanasa hamahana ny olana momba ny fananantany ▪ Fandaharanasa mitodika amin’ny fanatanjahantena sy ny tanora ▪ Fandaharanasa manao ho vaindohandraharaha ny firaisam-pirenena ▪ Fandaharanasa mahakasika ny fanarenana ny orinasampanjakana Fiheveran’ny olompirenena ny Filohan’ny Repoblika ho avy ▪ Mila mahatsiaro tena izy eo anatrehan’ny olompirenena fa mpindrana fahefana ary manana tamberinandraikitra: ataony an-tsaina fa ny voninahitra lolohaviny dia avy amin’izy ireo ary ny asa rehetra dia tokony hotanterahany ho tolotra hahasoa azy ireo ihany koa. 48 ▪ Entiny toy ny fianakaviany, ny zanany, ny olompirenena: amin’ny maha-Raiamandreny azy dia adidiny ny mamahana ara-tsakafo ny olompirenena ary mihevitra manokana izay hahitan’izy ireo fahombiazana. ▪ Mila mihaino ny Antenimieram-pirenena, ireo fikambanana ao amin’ny firaisamonim-pirenena ny Filoha ary mamorona sehatra anomezam-pitenenana ny olompirenena. Politika Endriky ny fanjakana Ny fitsinjarampahefana tena izy no nambaran’ny maro an’isa nakankevitra fa endrim-pitondram-panjakana filamatra. Ny antony dia izy manome fahafahana ny Faritra hitantana malalaka ny raharahany, satria ny mponina isa-paritra no mahafantatra tsara kokoa ny filàny sy ireo otrikarena misy any aminy. Voasoritra ao anatin’ny federalisma ihany koa izay fahafahana izay, kanefa ho an’ny sasantsasany dia tsy sahaza ny federalisma noho io endri-pitondram-panjakana io mety hampivaky an’i Madagasikara. Na izany aza dia mihevitra ny vitsy an’isa fa tsara apetraka ny federalisma satria tsy manan-toerana amin’ny fitantanan-draharaha eny ifotony ny rafitra foibe. Araka ny hevitry ny olona iray dia aleo Fanjakana ivangongoampahefana satria ny fitondram-panjakana no mahafantatra ny asa hotanterahana ka tsy ny vahoaka no manapa-kevitra. Endri-pitondrana ara-politika Ho an’ny maro an’isa dia ny demokrasia no endri-pitondrana ara-politika filamatra noho izy manome vahana ny falalahan’ny olompirenena maneho hevitra sy ny fitovian’ny rehetra. Koa satria tsy mbola tanteraka eto Madagasikara ny demokrasia dia manolotra singa ahafahana mandrafitra izany ny sasantsasany amin’ireo nakankevitra: ohatra, mamela ny olompirenena hanao fanangonan-tsonia sy mangataka fitsapankevibahoaka rehefa tratra ny isan-tsonia voaangona, mamela ny olompirenena handray anjara amin’ny famolavolana ny tetibolam-panjakana. Mira zotra amin’izay demokrasia izay dia tsipihan’ny hafa fa ilaina ny mametraka fitsipika ifampifehezana mba hampanjakana ny filaminana ary mba samy ho tomponandraikitra avokoa ny rehetra manoloana ny lalàna (ambany lalàna). TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Olona roa no namboraka fa ilaina ihany koa ny fitondrana jadona satria hita ao anatin’ny fiarahamonina ankehitriny fa ireo izay mampiasa hery no hajaina sy mampandroso ny fireneny. Izy ireo no manery ny olompirenena mba hanaiky ny fepetra isan-karazany(ohatra raisina ny mahakasika ireo marary izay tsy mety mihinam-panafody mba ho sitrana fa kosa misafidy ny fomba fitsaboana nentim-paharazana). Voaresaka mazava tsara ny amin’ny fisaraham-pahefana mazava(ho an’ny nakankevitra rehetra), indrindra indrindra ny fahaleovantenan’ny fahefam-pitsarana. Misy sosokevitra momba ny fanavaozana: ahena ny isan’ny solombavambahoaka, averina dinihana ny andraikitry ny Antenimierandoholona, ahena ny isan’ny minisitera, mba hitsitsiana amin’ny tetibola. Anjara asa sy andraikitry ny Fitondram-panjakana Ny amin’ny anjara asan’ny Fitondram-panjakana dia ironan’ny fijerin’ny maro an’isa(ny olompirenena rehetra izay tsy tao anaty vondrona) ny hidiran’ny Fitondrampanjakana an-tsehatra amin’ny lafiny fihariana sy ny sôsialy mba hiantohana ny fanampiana ny vahoaka. Vitsy an’isa ireo mihevitra fa tokony halalahana ny fihariana satria mamono ny tantsaha ny Fitondram-panjakana ankehitriny. Fifandraisana iraisampirenena Nabaribarin’ireo nakankevitra rehetra fa ilaina ny fisokafana ara-barotra: firenena tsy mahavita tena i Madagasikara ka mila ny hafa amin’ny fivelomany sy amin’ny fakana traikefa, indrindra amin’izao andron’ny fanontoloana izao. Na izany aza, dia tsara ny manisy fetra izany fisokafana ara-barotra izany(tsy manaiky izay haitraitra rehetra angatahan’ny firenena mandroso ho tambin’ny fanampiana ataony) ary ny mametraka ho ambony ny tombontsoan’ny olompirenena malagasy. Ny ankamaroan’ny olompirenena nakankevitra dia nanamarika fa ilaina ny fisokafana ara-toekarena sy aratsosialy fa tsy ilaina kosa ny fisokafana ara-politika: tsara araka izany ny mipetraka tsy momba ny atsy na ny aroa amin’ny raharaha ara-politika iraisampirenena, ary tsy miditra an-tsehatra rehefa tsy mahakasika an’i Madagasikara izany. Ny vitsy an’isa dia mihevitra fa ilaina ny hametrahana politikam-panjakana mba tsy hiankinan-doha amin’ny any ivelany. Fitsarana Mahakasika ny ady amin’ny kolikoly ny hevitra rehetra nivoaka: tokony ho mizàna tsy mitanila ny fitsarana, tokony hahaleotena. Mila fanavaozana mba hanafainganana ny pitsopitsony ara-pitsarana sy hanadiovana io sehatra io. Fihariana Fambolena ▪ Atao laharampahamehana ny fambolena: ampiroboroboina ny famokarana eny ifotony mba hampitomboana ny fanondranam-bokatra sy hanenana ny fanafaran’entana(indrindra ny vary). ▪ Velarina ny ambaindain’ny indostria ao amin’io sehapihariana io: fanodinana ny katsaka, fitrandrahana ny fasimainty. ▪ Averina faritana ny vidin’ny akora fototra satria mamono ny tantsaha ny vidy ivarotana ankehitriny. ▪ Avela hisitraka ny fizakamanana amin’ny tany ny olompirenena ary zaraina ny tany tsy ampiasain’ny Fitondram-panjakana. ▪ Tsinjovina ny tantsaha: omena fiofanana arak’asa izy ireo, tolorana fitaovam-pamokarana sy masomboly. ▪ Ampidirina amin’ny fandaharam-pampianarana ny mahakasika ny fambolena. ▪ Hatsaraina tsikelikely hararaka ny vaninandro ny fambolena, ary afantoka amin’ny sehapihariana faharoa sy fahatelo ny fihariankaren’ny firenena. Fampananana asa sy orinasan’olontokana ▪ Mamorona asa ho an’ny tanora ▪ Manatsara ny tontolon’ny fandraharahana sy ny fampiasambola: alalahana ny fikirakiram-bola any amin’ny banky, ahena ny hetra, hamoraina ny fananganana orinasa, hatsaraina ny sehatry ny fiantohana, sarihana ny mpampiasa vola. ▪ Manome ainga vao ny orinasam-panjakana. ▪ Mametraka ny mangarahara amin’ny tsenam-baropanjakana: ohatra mamoaka ho fantatry ny besinimaro ny antso ho amin’ny tolobidy sy ny orinasa nahazo izany. Hetra ▪ Manabe ny olompirenena ho zatra mandoa hetra satria io no mamelona ny Fitondram-panjakana ▪ Mametraka tahan-ketra mitombo miandalana arakaraka ny mason-tsivana ▪ Miady amin’ny kolikoly anivon’ny fitantanan-draharahampanjakana ▪ Manapariaka ny hetra araka ny rafitra itsinjarampahefana ▪ Manafoana ny hetra. FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA 49

FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Fotodrafitrasa ▪ Manorina sekoly sy hopitaly misimisy kokoa any amin’ny tany lavitr’andriana ▪ Manarina ny lalam-pirenena ▪ Manarina ny tohodrano ▪ Manao tombana isa-paritra mba hamantarana ny fotodrafitrasa ilainy ▪ Manangana seranan-tsambo madinika sy mivadika ho amin’ny fitaterana an-dranomasina mba hampidinana ny sarandalana ▪ Manorina tsena ▪ Manao fizohiana ireo fotodrafitrasa voatsangana ▪ Ho an’ny vitsy an’isa dia tsy laharampahamehana ny fotodrafitrasa, ohatra amin’izany ny fitaterana misalaly eny an’habaka(téléphérique). Angovo ▪ Mitrandraka ny loharanon’angovo misy arakaraka ny fahasamihafana isa-paritra: herin’ny masoandro, rivotra, etona, ranomasina ▪ Manamora ny fitrandrahana ny solika ▪ Tokony hahita vahaolana iadina amin’ny fahatapahan-jiro lava ny mpitondra ankehitriny sy ny mpitondra ho avy ▪ Mampidina ny vidin-jiro sy rano ▪ Manatsara ny fitantanan’orinasa ▪ Mampiasa vola amin’ny fananganana tohodrano famokarana angovon’aratra ▪ Manao ny fitsirihana fanaraha-maso(audits) ▪ Mamadika ny tetibola fanome ny JIRAMA mankany amin’ny sehatra laharampahamehana kokoa toy ny fambolena ▪ Misintaka amin’ny JIRAMA ny Fitondram-panjakana mba hialana amin’ny trosa. Toeran’ny sehatra tsy miankina ▪ Miaramiasa amin’ny sehatra tsy miankina: manampy ny Fitondram-panjakana izy, manao ny asa tsy vitany ary mamorona asa ▪ Mampalalaka ny fihariana saingy manamafy ny fanabeazana sy ny fiofanana ary ny fanarahamaso ▪ Mamaritra tsara ny fepetra fifanarahana fiaraha-miasa amin’ny vahiny mba hahazoan’ny olompirenena malagasy ny tombony be indrindra 50 ▪ Samy miaraka mahazo tombontsoa ny seha-panjakana sy ny sehatra tsy miankina ▪ Tsy tokony hibahan-toerana be loatra ny sehatra tsy miankina mba tsy hampihen-danja ny seha-panjakana. Lafiny sôsialy Fandriampahalemana ▪ Miady amin’ny kolikoly: ny mpitondra ihany no ao ambadiky ny tsy fandriampahalemana; ny mpitandro ny filaminana natao hiaro ny vahoaka indray no maka vola amin’izy ireo, havaozina ny fomba fampidirana ho mpitandro ny filaminana ▪ Manome toromarika ny ankizy sy ny tanora hiadiana amin’ny tsy fandriampahalemana: mampafantatra ny lalàna, mampanana asa mba tsy hidonanapoana ▪ Manao ho vaindohan-draharaha ny fandriampahalemana any ambanivohitra: ny tantsaha no mamelona ny Malagasy, tsy afaka miasa izy ireo raha tsy misy ny fandriampahalemana ▪ Misoroka ny fanafihana, tsy miandry efa misy maty vao miditra an-tsehatra ▪ Manamafy ny« dina». Fahasalamana ▪ Mampitombo sy manatsara ny fitaovana enti-miasa sy ny olona hiasa: manatsara ny fepetra iasan’ny mpitsabombahoaka, manofana mpitsabo manampahaizana manokana misimisy, mampitombo ny fampitaovana. ▪ Mametraka ny fitsaboana maimaimpoana, na rafitra ifandrimbonana ara-bola eny ambanivohitra mba hahamaivana ny fandanian’ny isam-batan’olona. ▪ Miady amin’ny kolikoly: tsy manatona hôpitaly ny marary satria tsy mahatoky ny mpitsabo ary aleony maty toy izay handany vola hatelin’ny kolikoly. ▪ Manome fanafody maimaimpoana ho an’ny hôpitaly sy ny olompirenena. Fanabeazana ▪ Manavao ny rafi-pampianarana: tsy mifanaraka amin’ny filàn’ny mpianatra sy ny firenena ny fandaharampianarana misy ankehitriny, tsy mety amin’i Madagasikara ny rafitra LMD satria tsy ananan’ny mpianatra ny fitaovana ilaina amin’ny fikarohana, ambany noho ny A-C-D ny S-LOSE, tokony hifanaraka amin’ny zavamisy any amin’ny faritra ny fandaharam-pianarana, atsofoka dieny mbola eny amin’ny kilasy ambany ny fanabeazana momba ny politika sy ny fanabeazana olompirenena vanona TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA ▪ Mamerina mijery ny toeran’ny mpampianatra amin’ny fanabeazana: manatsara ny fepetra iasan’izy ireo, manamarina ny fahaizany avy ▪ Mampitombo isa ny fotodrafitrasa ▪ Mitsimbina ny fepetra ianaran’ny mpianatra manomboka avy any amin’ny ambaratonga ambany ka hatrany ambony ▪ Miady amin’ny kolikoly ▪ Manolotra maimaimpoana kahie ho an’ny mpianatra amin’ny kilasy madinika. Kolotsaina ▪ Manome lanja ny kolotsaina malagasy ▪ Manome lanja ny fahasamihafan’ny kolotsaina malagasy. Tanora ▪ Mamorona asa ho an’ny tanora, manohana ny tetikasan’izy ireo ▪ Mampirisika ny tanora handray anjara amin’ny sehatra politika ▪ Manabe ny tanora mba ho tena olompirenena feno. Miralenta ▪ Ho an’ny maro an’isa dia tsara raha hajaina ny fitovian-jo, indrindra eo amin’ny sehatry ny asa ▪ Ho an’ny sasantsasany indray dia tsy mitovy ny lehilahy sy ny vehivavy, tsy tokony hanan-jo mitovy izy ireo ▪ Ho an’ny hafa dia tokony hanome sehatra kokoa amin’ny tontolo politika ho an’ny vehivavy ▪ Misy vitsy an’isa izay manoritra fa tokony ho amin’ny lafiny rehetra ny fitoviana, afa-tsy amin’ny lafiny fitarihana izay tsy natao ho an’ny vehivavy. Zon’ny olombitsy ▪ Araka ny hevitry ny maro an’isa dia tsara hajaina ny zon’ny olon-drehetra fa tsy ny an’ny olombitsy ihany(ny olona manana fahasembanana, ny vondronolona mandala ny fanambadian’ny samy lehilahy na samy vehivavy – LGBT+) ▪ Araka ny hevitry ny betsaka dia tsy manana ny toerany eto Madagasikara ny vondrona LGBT+ ▪ Araka ny hevitry ny olombitsy dia tsara tsimbinina manokana ny zon’ny olombitsy mba hisorohana ny jadona ataon’ny maro an’isa. Tontolo iainana ▪ Miaro ny harena voajanahary sy ny karazan-javaboary ▪ Manome lanja manokana ny haitontoloiainana sy ny rohivoahary ▪ Manonitra ny fitrandrahana ny harena misy eny antoerana(ohatra, voly hazo ho solon’ny famokaran’arina) ▪ Miady amin’ny kolikoly ▪ Manome sanda sahaza ny harena voajanahary ▪ Mampiakatra ny lanjan’ny sehatry ny fizahantany. Ho famolavolana ny andiam-panontaniana anaovana ny fanadihadiana mahakasika ny vinam-piarahamonina dia hampifandraisina amin’ny vokatr’ity fakankevitra ity ireo lohahevitra mifandraika amin’ny toedraharaha misy (lohahevitra miisa 14, ary izay nisongadina tao anatin’ny fakankevitra no ifantohana) Fivavahana ▪ Araka ny hevitry ny maro an’isa, ny fiangonana dia tokony ho arofanina sy ho mpamerin-doha ao anaty fiarahamonina ▪ Ho an’ny sasantsasany, ny fivavahana dia tokony halalaka sy manokana ho an’ny tsirairay; ho an’ny hafa dia tokony ho ferana ny fipoiran’ny karazan’antokom-pinoana ▪ Olona iray no nilaza fa tokony hanorina fiangonana maromaro ny Fitondram-panjakana satria tsy mbola ampy izy ireny. FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA 51

Lafiny fanadihadiana FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Manandratra ny zo aman-kasin’ny olompirenena – Vokatra ankapobeny Fanontaniana: Ahoana izany manondrotra ny zo aman-kasin’ny olompirenena? Manana asa andraisan-karamana mahavelona ny ankohonana Misitraka fitsaboana maimaimpoana Mahazo vaovao marolafy ara-potoana hatrany ambany ravinkazo lavitra any Misitraka fisotroan-dronono sy fihenam-bidy amin’ny maha-beantitra na noho ny fananana fahasembanana 57% 54% 50% 48% 38% 41% 45% 47% Manana karapanondro rehefa ampy taona(18 taona) Mametraka fotodrafitrasa sahaza ny olona manana fahasembanana eny amin’ny toerana ampiasain’ny besinimaro Beazina amin’ny fanajana lalàna Voasoratra anaty lisi-pifidianana ny anaran’ny olompirenena feno taona Tokony mahay mamaky teny sy manoratra ny olompirenena tsirairay Manana kopia hatry ny fony vao teraka Voasoratra any amin’ny fokontany ny olompirenena tsirairay Mahazo fianarana maimaimpoana hatramin’ny ambaratonga faharoa farafahakeliny amin’ny fianarana ankapobeny na tekinika Beazina amin’ny fifanajana eo anatrehan’ny fahasamihafana sy ny marolafy Beazina hiditra an-tsehatra amin’ny raharaham-bahoaka Manana fomba hahafahana mifamaly asa/resaka amin’ny mpitondra Mandoa hetra(izay rehetra feno taona) 48% 47% 47% 46% 46% 45% 45% 48% 48% 51% 47% 48% 49% 50% 42% 48% 39% 38% 36% 25% 52% 52% 49% 40% 12% 12% Izay no tena andrasako Tsy dia azoko ekena Azoko ekena izany Tsy azoko ekena velively Tsy mampaninona ahy 2% 3% 4% 3% 2% 3% 2% 4% 4% 2% 3% 2% 3% 5% 4% 5% 3% 6% 3% 10% 4% 10% Ny 57%-n’ny olona nanontaniana no mihevitra fa« ny fananana asa andraisan-karama mahavelona ny ankohonana» no tsara ataon’ny Filohan’ny Repoblika vaovao laharampahamehana ao anatin’ny vinam-piarahamoniny. Ny 10%-n’ny olona nanontaniana no mieritreritra fa tena tsy azo ekena velively ny vinam-piarahamonia mandrisika ny olompirenena(izay rehetra feno taona) handoa hetra. Manao ho zavadehibe ny lafiny fiahiana ara-tsôsialy sy ny maha-olompirenena ary ny fanabeazana ihany koa ny olona nohadihadiana. 52 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Manandratra ny zo aman-kasin’ny olompirenena – Vokatra ara-tsokajy Fanontaniana: Ahoana izany manondrotra ny zo aman-kasin’ny olompirenena? Valinteny notsinjaraina araka ny maha-lehilahy na vehivavy ny olona nanontaniana sy ny sokajin-taonan’izy ireo Manana asa andraisan-karama mahavelona ny ankohonana Fitambarany Vehivavy Lehilahy 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Izay no tena andrasako 57% 55% 59% 61% 55% 60% 57% 58% 56% 60% 59% 48% 60% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy Tsy dia azoko ekena 38% 2% 1% Vehivavy/Lehilahy 41% 2% 1% 36% 3% 1% Taona 36% 3% 0% 37% 4% 2% 37% 2% 0% 39% 3% 0% 37% 3% 1% 40% 2% 2% 39% 0% 0% 35% 1% 3% 44% 3% 3% 39% 1% 0% Tsy azo ekena velively 1% 1% 1% 0% 1% 0% 2% 1% 0% 1% 3% 3% 0% Misitraka fitsaboana maimaimpoana Fitambarany Vehivavy Lehilahy 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Izay no tena andrasako 54% 54% 54% 33% 53% 54% 55% 57% 56% 53% 53% 55% 57% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy 41% 3% Vehivavy/Lehilahy 43% 2% 39% 3% Taona 52% 9% 43% 2% 40% 2% 37% 5% 37% 3% 39% 5% 46% 1% 45% 0% 44% 1% 39% 2% Tsy dia azoko ekena 2% 1% 2% 6% 1% 3% 2% 1% 1% 0% 1% 0% 3% Tsy azo ekena velively 1% 1% 1% 0% 1% 1% 2% 3% 0% 0% 1% 0% 0% FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA 53

FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Manandratra ny zo aman-kasin’ny olompirenena – Vokatra ara-tsokajy Fanontaniana: Ahoana izany manondrotra ny zo aman-kasin’ny olompirenena? Valinteny notsinjaraina araka ny maha-lehilahy na vehivavy ny olona nanontaniana sy ny sokajin-taonan’izy ireo Mahazo vaovao marolafy arapotoana hatrany ambany ravinkazo lavitra any Fitambarany Vehivavy Lehilahy 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Izay no tena andrasako 50% 48% 51% 52% 49% 51% 52% 52% 49% 47% 49% 52% 49% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy Tsy dia azoko ekena Tsy azo ekena velively 45% 4% 1% 0% Vehivavy/Lehilahy 47% 3% 1% 0% 44% 4% 1% 0% Taona 46% 0% 0% 3% 44% 5% 1% 1% 44% 4% 1% 0% 45% 4% 0% 0% 45% 3% 0% 0% 43% 4% 4% 0% 49% 4% 0% 0% 48% 3% 1% 0% 45% 3% 0% 0% 46% 3% 2% 0% Misitraka fisotroandronono sy fihenambidy amin’ny maha-beantitra na noho ny fananana fahasembanana Fitambarany Vehivavy Lehilahy 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Izay no tena andrasako 48% 50% 47% 39% 47% 52% 47% 45% 52% 46% 43% 47% 52% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy Tsy dia azoko ekena Tsy azo ekena velively 47% 3% 1% 1% Vehivavy/Lehilahy 47% 2% 1% 1% 48% 4% 2% 0% Taona 58% 3% 0% 0% 47% 3% 2% 2% 45% 2% 0% 1% 47% 5% 2% 1% 51% 4% 1% 0% 44% 3% 1% 0% 52% 1% 1% 0% 50% 5% 3% 0% 51% 1% 0% 1% 44% 2% 2% 0% 54 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

Manandratra ny zo aman-kasin’ny olompirenena – Vokatra ara-tsokajy FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Fanontaniana: Ahoana izany manondrotra ny zo aman-kasin’ny olompirenena? Valinteny notsinjaraina araka ny maha-lehilahy na vehivavy ny olona nanontaniana sy ny sokajin-taonan’izy ireo Manana karapanondro rehefa ampy taona (18 taona) Fitambarany Vehivavy Lehilahy Fitambarany 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Izay no tena andrasako 48% 47% 48% 48% 33% 42% 51% 49% 48% 50% 47% 51% 43% 53% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy Tsy dia azoko ekena 48% 2% 1% Vehivavy/Lehilahy 50% 1% 1% 47% 3% 1% Taona 48% 2% 1% 64% 0% 0% 53% 1% 2% 45% 2% 2% 46% 3% 2% 49% 2% 1% 45% 2% 0% 52% 1% 0% 46% 1% 0% 56% 0% 0% 43% 4% 0% Tsy azo ekena velively 1% 0% 2% 1% 3% 2% 0% 1% 1% 2% 0% 1% 1% 0% Mametraka fotodrafitrasa sahaza ny olona manana fahasembanana eny amin’ny toerana ampiasain’ny besinimaro Fitambarany Vehivavy Lehilahy 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Izay no tena andrasako 47% 47% 47% 39% 45% 49% 49% 49% 49% 49% 43% 45% 46% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy Tsy dia azoko ekena Tsy azo ekena velively 48% 3% 1% 1% Vehivavy/Lehilahy 49% 2% 1% 1% 47% 4% 1% 1% Taona 55% 3% 3% 0% 50% 3% 0% 2% 47% 2% 0% 1% 44% 5% 2% 1% 47% 1% 1% 1% 47% 5% 0% 0% 47% 2% 2% 0% 51% 1% 3% 3% 51% 3% 0% 1% 50% 4% 0% 0% FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA 55

FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Manandratra ny zo aman-kasin’ny olompirenena – Vokatra ara-tsokajy Fanontaniana: Ahoana izany manondrotra ny zo aman-kasin’ny olompirenena? Valinteny notsinjaraina araka ny maha-lehilahy na vehivavy ny olona nanontaniana sy ny sokajin-taonan’izy ireo Beazina amin’ny fanajana lalàna Fitambarany Vehivavy Lehilahy Fitambarany 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Izay no tena andrasako 47% 47% 47% 47% 49% 42% 52% 49% 49% 45% 47% 46% 45% 39% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy 51% 2% Vehivavy/Lehilahy 51% 2% 50% 2% Taona 51% 2% 52% 0% 55% 3% 45% 3% 48% 1% 49% 1% 52% 3% 50% 1% 53% 1% 53% 1% 59% 1% Tsy dia azoko ekena 1% 0% 1% 1% 0% 1% 0% 2% 1% 0% 1% 0% 0% 1% Tsy azo ekena velively 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 1% 0% 0% 1% 0% 0% 0% Voasoratra anaty lisi-pifidianana ny anaran’ny olompirenena feno taona Fitambarany Vehivavy Lehilahy 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Izay no tena andrasako 46% 47% 46% 27% 44% 49% 48% 44% 49% 45% 40% 43% 53% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy Tsy dia azoko ekena Tsy azo ekena velively 47% 4% 1% 2% Vehivavy/Lehilahy 47% 3% 1% 2% 48% 4% 1% 2% Taona 55% 9% 0% 9% 48% 3% 2% 2% 44% 4% 2% 1% 43% 6% 2% 3% 51% 1% 2% 1% 44% 5% 0% 2% 53% 2% 0% 0% 56% 4% 0% 0% 51% 3% 0% 4% 46% 1% 0% 0% 56 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Manandratra ny zo aman-kasin’ny olompirenena – Vokatra ara-tsokajy Fanontaniana: Ahoana izany manondrotra ny zo aman-kasin’ny olompirenena? Valinteny notsinjaraina araka ny maha-lehilahy na vehivavy ny olona nanontaniana sy ny sokajin-taonan’izy ireo Tokony mahay mamaky teny sy manoratra ny olompirenena tsirairay Fitambarany Vehivavy Lehilahy 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Izay no tena andrasako 46% 45% 46% 46% 45% 44% 47% 47% 48% 44% 50% 40% 44% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy Tsy dia azoko ekena Tsy azo ekena velively 48% 4% 2% 1% Vehivavy/Lehilahy 49% 3% 2% 1% 46% 4% 3% 1% Taona 49% 3% 0% 3% 46% 4% 3% 2% 47% 5% 4% 1% 43% 6% 3% 2% 48% 2% 2% 1% 47% 3% 1% 1% 55% 1% 0% 0% 41% 4% 5% 0% 56% 0% 4% 0% 53% 3% 0% 0% Manana kopia hatry ny fony vao teraka Fitambarany Vehivavy Lehilahy Fitambarany 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Izay no tena andrasako 45% 47% 45% 45% 46% 37% 50% 44% 47% 53% 44% 49% 43% 46% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy 49% 3% Vehivavy/Lehilahy 48% 2% 49% 3% Taona 49% 3% 49% 0% 57% 4% 46% 2% 50% 4% 49% 1% 38% 5% 47% 3% 49% 3% 58% 0% 47% 5% Tsy dia azoko ekena 2% 2% 1% 2% 6% 2% 2% 2% 1% 2% 2% 0% 0% 0% Tsy azo ekena velively 1% 1% 1% 1% 0% 0% 1% 2% 3% 2% 3% 0% 0% 2% FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA 57

FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Manandratra ny zo aman-kasin’ny olompirenena – Vokatra ara-tsokajy Fanontaniana: Ahoana izany manondrotra ny zo aman-kasin’ny olompirenena? Valinteny notsinjaraina araka ny maha-lehilahy na vehivavy ny olona nanontaniana sy ny sokajin-taonan’izy ireo Voasoratra any amin’ny fokontany ny olompirenena tsirairay Fitambarany Vehivavy Lehilahy 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Izay no tena andrasako 45% 46% 44% 30% 43% 47% 45% 43% 47% 44% 44% 48% 47% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy Tsy dia azoko ekena 50% 3% 1% Vehivavy/Lehilahy 50% 3% 1% 50% 3% 1% Taona 58% 12% 0% 50% 5% 1% 47% 4% 1% 50% 2% 1% 53% 2% 1% 48% 4% 0% 56% 0% 0% 53% 4% 0% 48% 4% 0% 51% 1% 1% Tsy azo ekena velively 1% 1% 1% 0% 1% 1% 3% 1% 2% 0% 0% 0% 0% Mahazo fianarana maimaimpoana hatramin’ny ambaratonga faharoa farafahakeliny amin’ny fianarana ankapobeny na tekinika Fitambarany Vehivavy Lehilahy 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Izay no tena andrasako 42% 43% 41% 30% 39% 44% 41% 49% 40% 42% 41% 40% 43% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy Tsy dia azoko ekena 48% 5% 4% Vehivavy/Lehilahy 49% 4% 3% 47% 7% 4% Taona 52% 9% 9% 50% 7% 2% 46% 4% 5% 46% 6% 6% 44% 2% 3% 50% 7% 3% 52% 3% 3% 50% 5% 4% 51% 8% 1% 49% 6% 1% Tsy azo ekena velively 1% 1% 1% 0% 2% 2% 3% 2% 1% 0% 0% 0% 1% 58 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Manandratra ny zo aman-kasin’ny olompirenena – Vokatra ara-tsokajy Fanontaniana: Ahoana izany manondrotra ny zo aman-kasin’ny olompirenena? Valinteny notsinjaraina araka ny maha-lehilahy na vehivavy ny olona nanontaniana sy ny sokajin-taonan’izy ireo Beazina amin’ny fifanajana eo anatrehan’ny fahasamihafana sy ny marolafy Fitambarany Vehivavy Lehilahy 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Izay no tena andrasako 39% 41% 38% 30% 39% 42% 40% 37% 39% 44% 36% 34% 39% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy Tsy dia azoko ekena Tsy azo ekena velively 52% 5% 3% 2% Vehivavy/Lehilahy 51% 5% 2% 2% 52% 5% 3% 1% Taona 42% 15% 9% 3% 48% 7% 3% 2% 50% 5% 3% 0% 49% 7% 3% 2% 53% 4% 2% 3% 53% 5% 3% 1% 51% 2% 3% 0% 58% 3% 1% 3% 62% 3% 1% 0% 54% 3% 3% 2% Beazina hiditra an-tsehatra amin’ny raharaham-bahoaka Fitambarany Vehivavy Lehilahy Fitambarany 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Izay no tena andrasako 38% 38% 39% 38% 36% 39% 42% 39% 38% 35% 38% 39% 41% 34% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy 52% 6% Vehivavy/Lehilahy 52% 6% 52% 6% Taona 52% 6% 58% 3% 50% 5% 49% 6% 48% 8% 55% 4% 55% 6% 54% 6% 51% 5% 52% 7% 59% 5% Tsy dia azoko ekena 3% 3% 3% 3% 0% 5% 2% 5% 2% 2% 2% 5% 0% 3% Tsy azo ekena velively 1% 1% 1% 1% 3% 1% 1% 2% 1% 2% 0% 0% 0% 0% FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA 59

FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Manandratra ny zo aman-kasin’ny olompirenena – Vokatra ara-tsokajy Fanontaniana: Ahoana izany manondrotra ny zo aman-kasin’ny olompirenena? Valinteny notsinjaraina araka ny maha-lehilahy na vehivavy ny olona nanontaniana sy ny sokajin-taonan’izy ireo Manana fomba hahafahana mifamaly asa/ resaka amin’ny mpitondra Fitambarany Vehivavy Lehilahy 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Izay no tena andrasako 36% 36% 36% 24% 33% 40% 34% 41% 38% 31% 31% 37% 34% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy Tsy dia azoko ekena Tsy azo ekena velively 49% 10% 4% 1% Vehivavy/Lehilahy 47% 12% 5% 1% 51% 10% 3% 1% Taona 52% 24% 0% 0% 48% 13% 4% 2% 46% 10% 4% 0% 47% 13% 4% 3% 49% 8% 1% 0% 47% 9% 5% 1% 54% 8% 5% 2% 58% 6% 4% 1% 56% 4% 3% 0% 50% 12% 3% 2% Mandoa hetra(izay rehetra feno taona) Fitambarany Vehivavy Lehilahy 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Izay no tena andrasako 25% 24% 27% 18% 24% 22% 25% 26% 27% 36% 24% 25% 28% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy 40% 12% Vehivavy/Lehilahy 39% 13% 41% 11% Taona 27% 9% 39% 11% 36% 16% 41% 14% 41% 10% 41% 12% 39% 8% 41% 14% 60% 7% 39% 9% Tsy dia azoko ekena 12% 14% 11% 21% 13% 14% 10% 12% 14% 10% 13% 3% 17% Tsy azo ekena velively 10% 10% 11% 24% 12% 13% 11% 12% 5% 6% 9% 6% 8% 60 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Manandratra ny zo aman-kasin’ny olompirenena – Vokatra isaky ny vondrona kinendry Fanontaniana: Ahoana izany manondrotra ny zo aman-kasin’ny olompirenena? Manana asa andraisankaramana mahavelona ny ankohonana Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonim-pirenena YLTP YLS Antoko politika Izay no tena andrasako 57% 56% 100% 67% 94% 80% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy 38% 2% 39% 2% 0% 0% 33% 0% 6% 0% 5% 5% Tsy dia azoko ekena 1% 1% 0% 0% 0% 10% Tsy azo ekena velively 1% 1% 0% 0% 0% 0% Misitraka fitsaboana maimaimpoana Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonim-pirenena YLTP YLS Antoko politika Izay no tena andrasako 54% 53% 100% 67% 75% 75% Azoko ekena izany 41% 41% 0% 33% 25% 25% Tsy mampaninona ahy 3% 3% 0% 0% 0% 0% Tsy dia azoko ekena 2% 2% 0% 0% 0% 0% Tsy azo ekena velively 1% 1% 0% 0% 0% 0% Mahazo vaovao marolafy ara-potoana hatrany ambany ravinkazo lavitra any Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonim-pirenena YLTP YLS Antoko politika Izay no tena andrasako 50% 49% 100% 67% 88% 70% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy 45% 4% 46% 4% 0% 0% 33% 0% 13% 0% 15% 15% Tsy dia azoko ekena 1% 1% 0% 0% 0% 0% Tsy azo ekena velively 0% 0% 0% 0% 0% 0% Misitraka fisotroan-dronono sy fihenam-bidy amin’ny maha-beantitra na noho ny fananana fahasembanana Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonim-pirenena YLTP YLS Antoko politika Izay no tena andrasako 48% 47% 75% 33% 75% 65% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy 47% 3% 48% 3% 25% 0% 67% 0% 25% 0% 25% 10% Tsy dia azoko ekena 1% 1% 0% 0% 0% 0% Tsy azo ekena velively 1% 1% 0% 0% 0% 0% FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA 61

FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Manandratra ny zo aman-kasin’ny olompirenena – Vokatra isaky ny vondrona kinendry Fanontaniana: Ahoana izany manondrotra ny zo aman-kasin’ny olompirenena? Manana karapanondro rehefa ampy taona(18 taona) Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonim-pirenena YLTP YLS Antoko politika Izay no tena andrasako 48% 47% 75% 67% 94% 70% Azoko ekena izany 48% 49% 25% 33% 6% 25% Tsy mampaninona ahy 2% 2% 0% 0% 0% 0% Tsy dia azoko ekena 1% 1% 0% 0% 0% 0% Tsy azo ekena velively 1% 1% 0% 0% 0% 5% Mametraka fotodrafitrasa sahaza ny olona manana fahasembanana eny amin’ny toerana ampiasain’ny besinimaro Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonim-pirenena YLTP YLS Antoko politika Izay no tena andrasako Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy Tsy dia azoko ekena 47% 48% 3% 1% 47% 48% 3% 1% 75% 25% 0% 0% 67% 33% 0% 0% 63% 31% 6% 0% 60% 35% 5% 0% Tsy azo ekena velively 1% 1% 0% 0% 0% 0% Beazina amin’ny fanajana lalàna Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonim-pirenena YLTP YLS Antoko politika Izay no tena andrasako 47% 45% 100% 67% 88% 80% Azoko ekena izany 51% 52% 0% 33% 13% 20% Tsy mampaninona ahy 2% 2% 0% 0% 0% 0% Tsy dia azoko ekena 1% 1% 0% 0% 0% 0% Tsy azo ekena velively 0% 0% 0% 0% 0% 0% Voasoratra anaty lisipifidianana ny anaran’ny olompirenena feno taona Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonim-pirenena YLTP YLS Antoko politika Izay no tena andrasako 46% 46% 75% 33% 69% 60% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy 47% 4% 48% 3% 25% 0% 67% 0% 25% 6% 25% 10% Tsy dia azoko ekena 1% 1% 0% 0% 0% 0% Tsy azo ekena velively 2% 2% 0% 0% 0% 5% 62 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Manandratra ny zo aman-kasin’ny olompirenena – Vokatra isaky ny vondrona kinendry Fanontaniana: Ahoana izany manondrotra ny zo aman-kasin’ny olompirenena? Tokony mahay mamaky teny sy manoratra ny olompirenena tsirairay Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonim-pirenena YLTP YLS Antoko politika Izay no tena andrasako 46% 45% 50% 67% 63% 70% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy 48% 4% 48% 4% 25% 25% 33% 0% 31% 6% 25% 5% Tsy dia azoko ekena 2% 3% 0% 0% 0% 0% Tsy azo ekena velively 1% 1% 0% 0% 0% 0% Manana kopia hatry ny fony vao teraka Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonim-pirenena YLTP YLS Antoko politika Izay no tena andrasako 45% 45% 75% 67% 75% 65% Azoko ekena izany 49% 50% 25% 33% 19% 30% Tsy mampaninona ahy 3% 3% 0% 0% 0% 5% Tsy dia azoko ekena 2% 2% 0% 0% 6% 0% Tsy azo ekena velively 1% 1% 0% 0% 0% 0% Voasoratra any amin’ny fokontany ny olompirenena tsirairay Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonim-pirenena YLTP YLS Antoko politika Izay no tena andrasako 45% 44% 75% 33% 75% 75% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy 50% 3% 51% 3% 25% 0% 67% 0% 25% 0% 20% 5% Tsy dia azoko ekena 1% 1% 0% 0% 0% 0% Tsy azo ekena velively 1% 1% 0% 0% 0% 0% Mahazo fianarana maimaimpoana hatramin’ny ambaratonga faharoa farafahakeliny amin’ny fianarana ankapobeny na tekinika Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonim-pirenena YLTP YLS Antoko politika Izay no tena andrasako Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy Tsy dia azoko ekena 42% 48% 5% 4% 41% 49% 5% 4% 75% 25% 0% 0% 67% 33% 0% 0% 75% 19% 6% 0% 65% 20% 15% 0% Tsy azo ekena velively 1% 1% 0% 0% 0% 0% Ny 6%-n’ny YLS dia namaly fa« tsy manaiky ny fananana kopia hatramin’ny nahaterahana»; ny 10%-n’ny mpikambana amin’ny antoko politika no namaly fa«fa tsy manan-danja akory ny fisoratan’anaran’ny olompirenena feno taona anaty lisi-pifidianana». FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA 63

Manandratra ny zo aman-kasin’ny olompirenena – Vokatra isaky ny vondrona kinendry Fanontaniana: Ahoana izany manondrotra ny zo aman-kasin’ny olompirenena? Beazina amin’ny fifanajana eo anatrehan’ny fahasamihafana sy ny marolafy Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonim-pirenena YLTP YLS Antoko politika Izay no tena andrasako 39% 38% 75% 33% 56% 70% Azoko ekena izany 52% 52% 25% 67% 31% 20% Tsy mampaninona ahy 5% 5% 0% 0% 13% 0% Tsy dia azoko ekena 3% 3% 0% 0% 0% 10% Tsy azo ekena velively 2% 2% 0% 0% 0% 0% Beazina hiditra an-tsehatra amin’ny raharahambahoaka Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonim-pirenena YLTP YLS Antoko politika Izay no tena andrasako 38% 37% 75% 67% 69% 75% Azoko ekena izany 52% 53% 25% 33% 19% 20% Tsy mampaninona ahy 6% 6% 0% 0% 6% 0% Tsy dia azoko ekena 3% 3% 0% 0% 6% 5% Tsy azo ekena velively 1% 1% 0% 0% 0% 0% Manana fomba hahafahana mifamaly asa/resaka amin’ny mpitondra Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonim-pirenena YLTP YLS Antoko politika Izay no tena andrasako 36% 35% 50% 67% 63% 55% Azoko ekena izany 49% 50% 50% 33% 25% 30% Tsy mampaninona ahy 10% 10% 0% 0% 13% 10% Tsy dia azoko ekena 4% 4% 0% 0% 0% 5% Tsy azo ekena velively 1% 1% 0% 0% 0% 0% Mandoa hetra(izay rehetra feno taona) Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonim-pirenena YLTP YLS Antoko politika Izay no tena andrasako 25% 25% 25% 33% 38% 60% Azoko ekena izany 40% 40% 75% 67% 38% 20% Tsy mampaninona ahy 12% 12% 0% 0% 6% 10% Tsy dia azoko ekena 12% 12% 0% 0% 13% 10% Tsy azo ekena velively 10% 11% 0% 0% 6% 0% FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Marihana fa ny ampaha-efatry ny sarambaben’ny mponina dia«miandrandra fatratra ny fandoavan-ketran’izay rehetra feno taona tokony hanao izany». Ny ankamaroan’ny sarambaben’ny mponina dia maniry na manaiky ny: ▪ Hananana asa ahafahana mamelona ny ankohonana (56+ 39= 95%) ▪ Hahazoam-baovao marolafy ara-potoana hatrany ambany ravinkazo lavitra any(49+ 46= 95%) ▪ hisitraka fitsaboana maimaimpoana(53+41=94%) ▪ Hahaizan’ny olompirenena rehetra mamaky teny sy manoratra(45+48=93%) ▪ Hahazo fianarana maimaimpoana farafaharatsiny hatramin’ny ambaratonga faharoa(ankapobeny na tekinika)(41+ 19= 90%) 64 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA 65 FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA

FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Fanabeazana fototra – Vokatra ankapobeny Fanontaniana: Fanabeazana fototra manao ahoana ho an’ny ankizy eto Madagasikara? Mahafapo ny karama sy ny fepetra iasan’ny mpampianatra Ireo olona nahazo fiofanana araka ny tokony ho izy ihany no omena alalana hampianatra Fitaovana tsara voatra no enti-mampita fahaizana amam-pahalalana Mifanindran-dalana amin’ny filàn’ny firenena sy ny iraisampirenena ny fandaharam-pianarana (programme scolaire) Manofana ny mpamokatra any aoriana ary manabe voho ny famoronana ny fandaharam-pianarana Hovaina ny tetiandrom-pianarana ankehitriny mba hahafahan’ny mpianatra tsirairay mandeha an-tsekoly mandritra ny main-tany Ny teny malagasy no teny enti-mampianatra ao amin’ny fanabeazana fototra 53% 41% 3% 53% 43% 2% 50% 41% 33% 32% 46% 3% 50% 5% 2% 49% 9% 6% 3% 47% 8%8% 6% 30% 40% 12% 12% 7% Izay no tena andrasako Tsy dia azoko ekena Azoko ekena izany Tsy azo ekena velively Tsy mampaninona ahy Fototra niaingana: Fitambaran’ny olona nanontaniana n= 1 600 Ny 53%-n’ny olona nanontaniana dia mieritreritra fa« Ireo olona nahazo fiofanana araka ny tokony ho izy ihany no omena alalana hampianatra» sy« Mahafapo ny karama sy ny fepetra iasan’ny mpampianatra» no ataon’ny Filohan’ny Repoblika ho avy eo vaindohandraharaha ao anatin’ny vinam-piarahamoniny. Ny 7%-n’ny olona nanontaniana ihany no mihevitra fa ny fanavaozana mametraka« ny teny malagasy ho teny enti-mampianatra eny amin’ny ambaratonga fototra» dia tsy azo ekena velively raha toa ka miandrandra fatratra izany ny tokony ho ampahatelony (30%) ary azon’ny 40%-ny ekena izany. . 66 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Fanabeazana fototra – Vokatra isaky ny vondrona kinendry Fanontaniana: Fanabeazana fototra manao ahoana ho an’ny zaza eto Madagasikara? Mahafapo ny karama sy ny fepetra iasan’ny mpampianatra Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonim-pirenena YLTP YLS Antoko politika Izay no tena andrasako 53% 52% 100% 100% 88% 85% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy 41% 3% 42% 3% 0% 0% 0% 0% 13% 0% 15% 0% Tsy dia azoko ekena 2% 2% 0% 0% 0% 0% Tsy azo ekena velively 1% 1% 0% 0% 0% 0% Ireo olona nahazo fiofanana araka ny tokony ho izy ihany no omena alalana hampianatra Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonim-pirenena YLTP YLS Antoko politika Izay no tena andrasako 53% 52% 100% 100% 75% 90% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy 43% 2% 44% 2% 0% 0% 0% 0% 19% 0% 10% 0% Tsy dia azoko ekena 2% 2% 0% 0% 0% 0% Tsy azo ekena velively 1% 1% 0% 0% 6% 0% Fitaovana tsara voatra no enti-mampita fahaizana amam-pahalalana Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonim-pirenena YLTP YLS Antoko politika Izay no tena andrasako 50% 49% 75% 67% 81% 70% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy 46% 3% 46% 3% 25% 0% 33% 0% 19% 0% 25% 0% Tsy dia azoko ekena 1% 1% 0% 0% 0% 5% Tsy azo ekena velively 1% 1% 0% 0% 0% 0% Mifanindran-dalana amin’ny filàn’ny firenena sy ny iraisampirenena ny fandaharam-pianarana (programme scolaire) Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonim-pirenena YLTP YLS Antoko politika Izay no tena andrasako Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy Tsy dia azoko ekena 41% 50% 5% 2% 40% 51% 5% 2% 50% 50% 0% 0% 100% 0% 0% 0% 88% 13% 0% 0% 70% 25% 5% 0% Tsy azo ekena velively 2% 2% 0% 0% 0% 0% FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA 67

Fanabeazana fototra – Vokatra isaky ny vondrona kinendry Fanontaniana: Fanabeazana fototra manao ahoana ho an’ny zaza eto Madagasikara? Manofana ny ho mpamokatra ary manabe voho ny famoronana ny fandaharampianarana Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonim-pirenena YLTP YLS Antoko politika Izay no tena andrasako 33% 33% 25% 67% 38% 55% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy 49% 9% 49% 9% 0% 50% 0% 33% 44% 6% 35% 5% Tsy dia azoko ekena 6% 6% 0% 0% 13% 0% Tsy azo ekena velively 3% 3% 25% 0% 0% 5% Hovaina ny tetiandrompianarana ankehitriny mba hahafahan’ny mpianatra tsirairay mandeha an-tsekoly mandritra ny main-tany Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonim-pirenena YLTP YLS Antoko politika Izay no tena andrasako 32% 31% 50% 67% 44% 55% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy Tsy dia azoko ekena 47% 8% 8% 47% 8% 8% 25% 0% 0% 33% 0% 0% 31% 19% 0% 30% 10% 5% Tsy azo ekena velively 6% 6% 25% 0% 6% 0% Ny teny malagasy no teny enti-mampianatra ao amin’ny fanabeazana fototra Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonim-pirenena YLTP YLS Antoko politika Izay no tena andrasako 30% 30% 50% 33% 44% 35% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy 40% 12% 40% 12% 25% 25% 33% 33% 31% 13% 30% 20% Tsy dia azoko ekena 12% 12% 0% 0% 6% 5% Tsy azo ekena velively 7% 7% 0% 0% 6% 10% Ny mpisitraka ny fandaharanasa YLTP rehetra nanontaniana(100%) dia miandrandra fatratra ny fanovana ny fandaharampampianarana mba hifanaraka amin’ny filàn’ny firenena sy ny zavamisy manerantany. FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA 68 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Fanabeazana fototra – Vokatra ara-tsokajy Fanontaniana: Fanabeazana fototra manao ahoana ho an’ny zaza eto Madagasikara? Valiny tsinjaraina araka ny maha-lehilahy na vehivavy ny nanontaniana ary araka ny sokajin-taonany Mahafapo ny karama sy ny fepetra iasan’ny mpampianatra Fitambarany Vehivavy Lehilahy Fitambarany 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Izay no tena andrasako 53% 52% 54% 53% 67% 52% 54% 55% 55% 51% 51% 50% 52% 54% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy Tsy dia azoko ekena 41% 3% 2% Vehivavy/Lehilahy 43% 3% 1% 40% 3% 2% Taona 41% 3% 2% 27% 6% 0% 44% 1% 1% 39% 4% 2% 39% 2% 2% 38% 5% 0% 42% 4% 3% 47% 1% 1% 45% 3% 3% 45% 1% 1% 39% 3% 3% Tsy azo ekena velively 1% 1% 2% 1% 0% 1% 2% 2% 2% 1% 0% 0% 0% 2% Ireo olona nahazo fiofanana araka ny tokony ho izy ihany no omena alalana hampianatra Fitambarany Vehivavy Lehilahy Fitambarany 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Izay no tena andrasako 53% 51% 55% 53% 61% 50% 52% 56% 55% 50% 58% 56% 52% 48% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy Tsy dia azoko ekena Tsy azo ekena velively 43% 2% 2% 1% Vehivavy/Lehilahy 46% 2% 1% 4% 40% 2% 2% 1% Taona 43% 2% 2% 1% 33% 0% 6% 0% 44% 3% 2% 1% 43% 2% 1% 1% 39% 3% 2% 1% 40% 1% 1% 1% 46% 2% 2% 0% 42% 0% 0% 0% 40% 3% 1% 0% 46% 1% 0% 0% 46% 2% 3% 1% FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA 69

FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Fanabeazana fototra – Vokatra ara-tsokajy Fanontaniana: Fanabeazana fototra manao ahoana ho an’ny zaza eto Madagasikara? Valiny tsinjaraina araka ny maha-lehilahy na vehivavy ny nanontaniana ary araka ny sokajin-taonany Fitaovana tsara voatra no entimampita fahaizana amam-pahalalana Fitambarany Vehivavy Lehilahy Fitambarany 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 Izay no tena andrasako 50% 48% 51% 50% 58% 52% 51% 53% 45% 50% 46% 51% 48% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy Tsy dia azoko ekena 46% 3% 1% Vehivavy/Lehilahy 47% 3% 1% 45% 2% 1% Taona 46% 3% 1% 39% 0% 3% 42% 4% 1% 46% 1% 0% 41% 4% 2% 49% 3% 1% 47% 3% 1% 51% 2% 1% 44% 4% 1% 49% 1% 1% Tsy azo ekena velively 1% 1% 1% 1% 0% 1% 1% 1% 1% 0% 0% 0% 0% Mifanindran-dalana amin’ny filàn’ny firenena sy ny iraisampirenena ny fandaharampianarana (programme scolaire) Fitambarany Vehivavy Lehilahy Fitambarany 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Izay no tena andrasako 41% 38% 43% 41% 39% 42% 44% 43% 38% 37% 41% 34% 52% 38% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy Tsy dia azoko ekena Tsy azo ekena velively 50% 5% 2% 2% Vehivavy/Lehilahy 53% 5% 2% 2% 48% 5% 2% 1% Taona 50% 5% 2% 2% 52% 6% 0% 3% 47% 5% 4% 2% 45% 6% 3% 2% 46% 7% 4% 1% 57% 3% 0% 1% 56% 5% 1% 1% 55% 2% 2% 0% 56% 6% 1% 3% 45% 1% 1% 0% 55% 5% 1% 2% 70 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Fanabeazana fototra – Vokatra ara-tsokajy Fanontaniana: Fanabeazana fototra manao ahoana ho an’ny zaza eto Madagasikara? Valiny tsinjaraina araka ny maha-lehilahy na vehivavy ny nanontaniana ary araka ny sokajin-taonany Manofana ny ho mpamokatra ary manabe voho ny famoronana ny fandaharampianarana Fitambarany Vehivavy Lehilahy Fitambarany 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Izay no tena andrasako 33% 31% 35% 33% 27% 36% 36% 35% 32% 30% 34% 28% 30% 29% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy Tsy dia azoko ekena 49% 9% 6% Vehivavy/Lehilahy 51% 8% 7% 48% 10% 5% Taona 49% 9% 6% 46% 9% 15% 45% 10% 5% 46% 10% 5% 45% 0% 7% 49% 10% 6% 57% 7% 5% 52% 7% 5% 50% 14% 5% 55% 7% 8% 55% 9% 2% Tsy azo ekena velively 3% 3% 3% 3% 3% 4% 3% 4% 3% 2% 2% 4% 0% 6% Hovaina ny tetiandrompianarana ankehitriny mba hahafahan’ny mpianatra tsirairay mandeha antsekoly mandritra ny main-tany Fitambarany Vehivavy Lehilahy 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Izay no tena andrasako 32% 27% 34% 24% 29% 37% 30% 30% 31% 28% 31% 30% 36% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy Tsy dia azoko ekena 47% 83% 8% Vehivavy/Lehilahy 47% 11% 9% 46% 7% 7% Taona 57% 3% 6% 50% 8% 8% 42% 8% 7% 41% 11% 8% 51% 7% 7% 45% 9% 12% 55% 7% 7% 43% 14% 6% 49% 6% 12% 47% 7% 6% Tsy azo ekena velively 6% 6% 6% 9% 4% 6% 11% 5% 3% 3% 6% 3% 5% FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA 71

Fanabeazana fototra – Vokatra ara-tsokajy Fanontaniana: Fanabeazana fototra manao ahoana ho an’ny zaza eto Madagasikara? Valiny tsinjaraina araka ny maha-lehilahy na vehivavy ny nanontaniana ary araka ny sokajin-taonany Ny teny malagasy no teny entimampianatra ao amin’ny fanabeazana fototra Fitambarany Vehivavy Lehilahy 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Izay no tena andrasako 30% 28% 31% 30% 28% 36% 25% 31% 31% 26% 29% 38% 25% Azoko ekena izany Tsy mampaninona ahy Tsy dia azoko ekena 40% 12% 12% Vehivavy/Lehilahy 41% 12% 12% 39% 11% 12% Taona 33% 6% 12% 37% 15% 13% 35% 14% 11% 42% 12% 9% 44% 10% 11% 43% 14% 9% 55% 62% 10% 41% 14% 13% 40% 6% 14% 37% 12% 19% Tsy azo ekena velively 7% 7% 7% 18% 9% 4% 14% 5% 4% 3% 4% 3% 8% FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA 72 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA 73 FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA

Fihariana – Vokatra ankapobeny Fanontaniana: Laharampahamehana miisa telo ho an’ny fihariana? 59% 45% 28% Fanoratana ny tany Fambolena, fiompiana, jono ary asatanana mahavita miatrika ny fikorontanan’ny toetrandro Fiarovana ny tontolo iainana, ny rano ary ny ala Fototra niaingana: Fitambaran’ny olona nanontaniana n= 1 600 Eo amin’ny lafiny fiharian-karena, ny olona nanontaniana dia mierireritra fa tokony hiompana amin’ireto laharampahamehana miisa telo ireto ny vinampiarahamonin’ny Filohan’ny Repoblika ho avy eo: ▪ Ny voalohany dia ny fambolena, fiompiana, jono ary asatanana afaka miatrika ny fikorontanan’ny toetrandro ▪ Manarak’izay dia ny fanoratana ny tany ▪ Ary farany ny fiarovana ny tontolo iainana. Manaraka ireo dia eo ny orinasa mpanodina vokatra miteraka asa isa-paritra, ny fahaleovantena ara-toekarena sy ara-bola ary ny fanasaziana ireo mpanao tavy. Ny mpandray anjara tamin’ny fandaharanasa YLS no maro amin’ireo manitrikitrika ny fanaovana laharampahamehana ny fambolena sy ny fiompiana ary ny jono. FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Fihariana – Vokatra ara-tsokajy Fanontaniana: Laharampahamehana miisa telo ho an’ny fihariana? Valiny tsinjaraina araka ny maha-lehilahy na vehivavy ny olona nanontaniana ary araka ny sokajin-taonany Fitambarany Vehivavy Lehilahy 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Fanoratana ny tany 45% 53% 33% 30% 45% 54% 44% 46% 55% 81% 40% 46% 47% Fambolena, fiompiana, jono ary asatanana mahavita miatrika ny fikorontanan’ny toetrandro 59% Vehivavy/Lehilahy 57% 62% Taona 13% 22% 78% 63% 44% 70% 50% 76% 47% 72% Fiarovana ny tontolo iainana, ny rano ary ny ala 28% 25% 34% 72% 20% 14% 25% 41% 10% 47% 13% 76% 8% 74 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

Fihariana – Vokatra ankapobeny sy isaky ny vondrona kinendry Fanontaniana: Ho anao, inona ny sehatrasa manan-danja indrindra amin’ny fihariana? 55% 10% 10% 4% 3% 1% Harena an-kibon’ Fambolena ny tany Indostria Fitaterana Fizahantany Teknôlôjia Fototra niaingana: Fitambaran’ny olona nanontaniana n= 1 600 Ho an’ny 55%-n’ny olona nanontaniana dia ny fambolena no sehatrasa manan-danja indrindra ho an’ny fihariana. Voateny ihany koa ny sehatrasa hafa: ny fanondranan’entana, ny varotra, ny asatanana, ny angovo ary ny fanomezan’aina ny vola malagasy. Ny mpandray anjara tamin’ny fandaharanasa YLS no maro tamin’ireo nitanisa fa ankoatry ny fambolena dia ny indostria, ny fizahantany ary ny teknôlôjia no sehatrasa manan-danja indrindra amin’ny fihariana. Ny antoko politika ihany koa dia manitrikitrika ny momba ny indostria. Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonim-pirenena YLTP YLS Antoko politika Fambolena 55% 55% 25% 100% 56% 70% Harena an-kibon’ny tany 10% 10% 0% 0% 13% 10% Indostria 10% 10% 25% 0% 13% 20% Fitaterana 4% 4% 0% 0% 0% 0% Fizahantany 3% 3% 0% 0% 13% 0% Teknôlôjia 1% 1% 0% 0% 6% 0% FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Fihariana- Vokatra ara-tsokajy Fanontaniana: Ho anao, inona ny sehatrasa manan-danja indrindra amin’ny fihariana? Valiny tsinjaraina araka ny maha-lehilahy na vehivavy ny olona nanontaniana ary araka ny sokajin-taonany Fitambarany Vehivavy Lehilahy Fitambarany 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Fambolena 55% 56% 54% 55% 55% 51% 57% 54% 55% 47% 48% 61% 66% 62% Harena an-kibon’ny tany Indostria 10% 10% Vehivavy/Lehilahy 9% 8% 11% 11% Taona 10% 1000% 15% 12% 10% 12% 11% 10% 9% 8% 9% 11% 14% 16% 11% 11% 10% 6% 5% 7% 10% 6% Fitaterana 4% 5% 3% 4% 6% 3% 4% 5% 2% 3% 4% 6% 1% 3% Fizahantany 3% 2% 4% 3% 0% 3% 2% 3% 3% 5% 4% 4% 4% 0% Teknôlôjia 1% 1% 0% 1% 0% 1% 0% 1% 1% 1% 0% 1% 0% 1% FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA 75

Laharampahamehana ho an’ny isan-tokantrano – Vokatra ankapobeny Fanontaniana: Laharampahamehana telo ho an’ny isan-tokantrano? 33% 26% 21% Fananan-trano fonenana Fiarovana ny olona sy ny fananany Vidin’entana voafehy Fototra niaingana: Fitambaran’ny olona nanontaniana n= 1 600 Ny Laharampahamehana telo ho an’ny isan-tokantrano omena toerana manokana ao amin’ny vinan’ny Filohampirenena ho avy eo dia: ▪ ny« fiarovana ny olona sy ny fananany» ▪ ny« fananana trano fonenana» ▪ ary ny« vidin’entana voafehy» Ny ao anaty lisitra aorian’ireo dia tontolo iainana madio, sakafo ara-kalitao, fampiasana aterineto matanjaka tsara sy taka-bidy, mbamin’ny herinaratra ampy amin’ny fotoana rehetra sy taka-bidy. FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Laharampahamehana ho an’ny isan-tokantrano – Vokatra ara-tsokajy Fanontaniana: Laharampahamehana telo ho an’ny isan-tokantrano? Valiny tsinjaraina araka ny maha-lehilahy na vehivavy ny olona nanontaniana sy araka ny sokajin-taonany Fitambarany Vidin’entana voafehy Manantrano fonenana 21% 26% Vehivavy Lehilahy 20% 32% 21% 22% 18-19 21% 36% 20-24 19% 28% 25-29 21% 27% 30-34 28% 24% 35-39 24% 24% 40-44 19% 21% 45-49 17% 32% 50-54 15% 30% 55-59 21% 37% 60 taona sy mihoatra 17% 26% Sakafo arakalitao Tontolo iainana madio Angovo azo ha vaozina 6% 12% Vehivavy/Lehilahy 5% 12% 6% 12% Taona 3% 12% 5% 15% 7% 13% 8% 15% 4% 9% 8% 11% 8% 14% 3% 13% 3% 7% 6% 5% 30% 20% 40% 0% 50% 40% 50% 0% 0% 100% 0% 0% 0% Herinaratra ampy amin’ny fotoana rehetra ary taka-bidy 1% Aterineto matanjaka sy takabidy 1% 1% 1% 1% 1% 0% 0% 1% 3% 0% 1% 1% 2% 0% 1% 1% 1% 2% 0% 0% 1% 3% 0% 1% 1% Fiarovana ny olona sy ny fananany 33% 29% 36% 27% 29% 32% 24% 38% 40% 26% 39% 39% 44% 76 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

Laharampahamehana ho an’ny isan-tokantrano – Vokatra isaky ny vondrona kinendry Fanontaniana: Laharampahamehana telo ho an’ny isan-tokantrano? Vidin’entana voafehy Manantrano fonenana Fitambarany 21% 26% Sarambaben’ny mponina 20% 27% Firaisamonimpirenena 50% 0% YLTP 0% 0% YLS 44% 19% Antoko politika 40% 15% Sakafo ara-kalitao 6% tontolo iainana madio 12% Angovo azo havaozina 0% Herinaratra ampy amin’ny fotoana rehetra ary taka-bidy 1% Aterineto matanjaka sy taka-bidy Fiarovana ny olona sy ny fananany 1% 33% 6% 12% 0% 1% 1% 33% 0% 0% 0% 0% 0% 50% 0% 33% 0% 0% 0% 67% 6% 13% 0% 0% 6% 13% 5% 5% 0% 0% 5% 30% Nanitrikitrika ny sarambaben’ny mponina fa ny fananan-trano no voalohany amin’ny vaindohan-draharaha ho an’ny isantokantrano. Maro kokoa ny antoko politika sy ny mpandray anjara tamin’ny fandaharanasa YLS no nitanisa ny fifehezana ny vidin-javatra raha ny fandriampahalemana sy ny tontolo iainana kosa ho an’ny YLTP. FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA 77

Politika – Vokatra ankapobeny Fanontaniana: Inona no andrasanao amin’ny sehatra politika? Laharampahamehana telo 63% 21% 11% Falalahana manatanteraka hetsika fandavana (fanangonantsonia, fidinana an-dalambe) Afaka mifanakalo hevitra tsy tapaka ny mpitondra sy ny olompirenena: mba hahafahan’ny olompirenena maneho hevitra sy ny mpitondra mamita tamberinandraikitra Falalahana miditra amin’ny fikambanana sy vovonana samy hafa(antoko politika, sendika, firaisamonimpirenena...) Fototra niaingana: Fitambaran’ny olona nanontaniana n= 1 600 Eo amin’ny sehatra politika, ny vinampiarahamonin’ny Filohan’ny Repoblika ho avy eo dia tokony mamela malalaka: ▪ voalohany indrindra ny fifampitenenana eo amin’ny mpitondra sy ny olompirenena ▪ faharoa ny fanatanterahana hetsika fandavana ▪ ary fahatelo farany ny fidirana amin’ny fikambanana sy vovonana samy hafa. FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Politika – Vokatra ara-tsokajy Fanontaniana: Inona no andrasanao amin’ny sehatra politika? Laharampahamehana telo Valiny tsinjaraina araka ny maha-lehilahy na vehivavy ny olona nanontaniana ary araka ny sokajin-taonany Fitambarany Vehivavy Lehilahy Fitambarany 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Falalahan’ny fidirana amin’ny fikambanana sy vovonana samy hafa (antoko politika, sendika, firaisamonim-pirenena…) 11% 11% 11% 11% 21% 10% 10% 9% 14% 10% 8% 9% 18% 12% Falalahana manatanteraka hetsika fandavana (fanangonan-tsonia, fidinana an-dalambe) Afaka mifanakalo hevitra tsy tapaka ny mpitondra sy ny olompirenena : mba hahafahan’ny olompirenena maneho hevitra sy ny mpitondra mamita tamberinandraikitra 21% 63% Vehivavy/Lehilahy 21% 62% 21% 63% Taona 21% 63% 21% 51% 21% 61% 24% 62% 25% 64% 18% 63% 20% 64% 21% 63% 19% 69% 16% 60% 16% 69% Arovana ny mpisintona lakolosy (eo amin’ny sehatry ny politika, tontolo iainana…) 5% 5% 5% 5% 6% 8% 4% 3% 5% 6% 8% 4% 6% 5% 78 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

Politika – Vokatra isaky ny vondrona kinendry Fanontaniana: Inona no andrasanao amin’ny sehatra politika? Laharampahamehana telo Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonimpirenena YLTP YLS Antoko politika Falalahan’ny fidirana amin’ny fikambanana sy vovonana samy hafa (antoko politika, sendika, firaisamonim-pirenena…) 11% 11% Falalahana manatanteraka hetsika fandavana (fanangonan-tsonia, fidinana an-dalambe) 21% Afaka mifanakalo hevitra tsy tapaka ny mpitondra sy ny olompirenena: mba hahafahan’ny olompirenena maneho hevitra sy ny mpitondra mamita tamberinandraikitra 63% Arovana ny mpisintona lakolosy (eo amin’ny sehatry ny politika, tontolo iainana…) 5% 21% 63% 5% 0% 25% 0% 0% 13% 38% 30% 20% 50% 25% 67% 33% 44% 6% 50% 0% Raha mametraka ho ambony noho ny zavadrehetra« ny fifampiresahan’ny mpitondra sy ny olompirenena» ny sokajy rehetra, ny YLS kosa dia manao ho zavadehibe faharoa ny falalahana manatanteraka hetsika fandavana raha ny falalahan’ny fidirana amin’ny fikambanana sy vovonana samy hafa ho an’ny antoko politika. Politika – Vokatra ankapobeny Fanontaniana: Inona amin’ireto endri-pitantanana ny politika sy ny lafintany ireto no irinao ho an’i Madagasikara? 48% 36% FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA 9% Fitondrana iray tsy anombinana itsinjarampahefana Fitondrana iray tsy anombinana itsinjarampahefana ary miainga any amin’ny Faritra ny fanapahankevitra mikasika ny fampandrosoana Fitondrana federaly – Fanjakana mizakatena 3% Fitondrampanjaka isa-poko 3% Fitondrana iray tsy anombinana ivangongoampahefana 2% Fitondran’andriamanjaka Fototra niaingana: Fitambaran’ny olona nanontaniana n= 1 600 Ny 48+ 36= 84%-n’ny olona nanontaniana no maniry ny Fitondrana iray tsy anombinana itsinjarampahefana ho endrimpitantanana politika eto Madagasikara. Efa ho ny antsasak’izy ireo no manamarika fa tsara raha miainga any amin’ny faritra ny fanapahankevitra goavana mikasika ny fampandrosoana. Ny 5%-n’ireo nanontaniana dia maniry hahita an’i Madagasikara ho fitondran’andriamanjaka. FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA 79

Politika – Vokatra ara-tsokajy Fanontaniana: Inona amin’ireto endri-pitantanana ny politika sy ny lafintany ireto no irinao ho an’i Madagasikara? Valiny tsinjaraina araka ny maha-lehilahy na vehivavy ny olona nanontaniana ary araka ny sokajin-taonany Fitambarany Vehivavy Lehilahy Fitambarany 18-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60 taona sy mihoatra Fitondrana iray tsy anombinana ivangongoam-pahefana 3% 3% 3% 3% 3% 4% 1% 3% 4% 3% 3% 1% 1% 3% Fitondrana iray tsy anombinana itsinjarampahefana 48% 48% 47% 48% 42% 43% 46% 49% 45% 50% 42% 56% 58% 58% Fitondrana iray tsy anombinana itsinjarampahefana ary miainga any amin’ny Faritra ny fanapahankevitra mikasika ny fampandrosoana 36% Vehivavy/Lehilahy 36% 36% Taona 36% 24% 35% 39% 35% 40% 37% 41% 31% 36% 31% Fitondrana federaly – Fanjakana mizakatena 9% 7% 10% 9% 15% 10% 9% 9% 8% 3% 11% 11% 4% 8% Fitondrampanjaka 2% 1% 2% 2% 12% 2% 1% 1% 1% 2% 0% 0% 0% 1% Fitondrampanjaka isa-poko 3% 4% 2% 3% 3% 6% 4% 3% 1% 4% 2% 0% 1% 0% FIZARÀNA 2. VINAM-PIARAHAMONINA Politika – Vokatra isaky ny vondrona kinendry Fanontaniana: Inona amin’ireto endri-pitantanana ny politika sy ny lafintany ireto no irinao ho an’i Madagasikara? Fitambarany Sarambaben’ny mponina Firaisamonimpirenena YLTP YLS Antoko politika Fitondrana iray tsy anombinana ivangongoampahefana 3% 3% Fitondrana iray tsy anombinana itsinjarampahefana 48% Fitondrana iray tsy anombinana itsinjarampahefana ary miainga any amin’ny Faritra ny fanapahankevitra mikasika ny fampandrosoana 36% Fitondrana federaly – Fanjakana mizakatena 9% 48% 36% 9% Fitondrampanjaka 2% 2% 0% 25% 0% 0% 0% 38% 0% 40% 75% 0% 0% 33% 67% 0% 56% 0% 0% 55% 5% 0% Fitondrampanjaka isa-poko 3% 3% 0% 0% 6% 0% Ny Fitondrana iray tsy anombinana itsinjarampahefana no endri-pitantanana politika tena be mpaniry indrindra ho an’ny sarambaben’ny mponina. Ho an’ny mpandray anjara tamin’ny fandaharanasa YLS sy ny antoko politika dia manindry fa izany dia Fitondrana iray tsy anombinana itsinjarampahefana ka miainga any amin’ny Faritra ny fanapahankevitra mahakasika ny fampandrosoana. 80 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

FIZARÀNA 3. FIDIRAN’NY OLOMPIRENENA AN-TSEHATRA FIZARÀNA 3 FIDIRAN’NY OLOMPIRENENA AN-TSEHATRA FIZARÀNA 3. FIDIRAN’NY OLOMPIRENENA AN-TSEHATRA 81

Lafiny fakankevitra Amin’ny ankapobeny, liana amin’ny politika ve ianao amin’ny fiainanao andavanandro? Fankafizana politika Ny ankamaroan’ny olompirenena nakankevitra dia tsy liana amin’ny politika satria« mafy ny fiainana koa aleo mitady vola». Ao ihany koa ireo mihevitra fa mampididoza ny politika satria be loatra ny kilaingalainga ary tsy misy ny tombontsoa azo aminy. Liana ny sasantsasany satria te-hahara-baovao, ary mba hanabeazany ny zanany, sy mba tsy ho mora rebirebena arakevitra. Fitrangan’ny fankafizana politika Araka ny hevitr’ireo sarambaben’ny olona ▪ ny fazotoana handeha handatsabato amin’ny fotoampifidianana(hoy ny rehetra) ▪ ny fahazoana vaovao(hoy ny ankamaroany) ▪ ny fanehoan-kevitra eny amin’ny tambazotra sôsialy(hoy ny olombitsy) ▪ Ho an’ny sasantsasany, ny adihevitra politika anaty sehatra madinidinika(samy mpinamana, samy mpianakavy, samy mpifanolobodirindrina). Nisafidy ny tsy haneho hevitra ny hafa satria natahotra ny ho voahenjika, ary koa nahatsiaro ho irery no sady tsy hisy akony amin’ny fiainam-pirenena tsinona. Misy ny vitsy an’isa izay tsy mahita fomba ilazany ny heviny. ▪ ny fisitrahana ny raharaham-bahoaka ▪ ny fandoavan-ketra(hoy ny ankamaroany) ▪ Na izany aza dia tsy misy na iray aza tamin’ireo olompirenena nakankevitra no mpikambana amin’antoko politika, na rafitra ara-toekarena na fikambanana ao amin’ny firaisamonim-pirenena noho ireo antony ireo ihany(be loatra ny zavatra manelingelina ny saina, tahotra). © Mamy Raelison ▪ ny andraikitra ao anaty fiarahamonina: olompirenena, fanabeazan-janaka,« raiamandreny» mpanolo-tsaina, mitia ny tanindrazany, famokarana eny ifotony, tolotra asa ho an’ny olompirenena. Araka ny hevitr’ireo sokajy hafa ▪ Fanaovana adisisika mikasika ny ady amin’ny kolikoly ▪ Fidirana anaty antoko politika ▪ Fanentanana mahakasika ny politika ▪ Andraikitra ao anaty fiarahamonina: firaisantendro amina antoko politika/fikambanan’ny firaisamonimpirenena, fanentanana ho fanajana ny zon’olombelona, fanabeazana/fanentanana momba ny politika sy ny maha-olompirenena, famokarana eny ifotony. FIZARÀNA 3. FIDIRAN’NY OLOMPIRENENA AN-TSEHATRA 82 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

FIZARÀNA 3. FIDIRAN’NY OLOMPIRENENA AN-TSEHATRA 83 FIZARÀNA 3. FIDIRAN’NY OLOMPIRENENA AN-TSEHATRA

Lafiny fanadihadiana Fahavononana handatsabato – Vokatra ankapobeny Fanontaniana: Handatsabato ve ianao amin’ny fifidianana Filoham-pirenena manaraka? 92% Eny 18% Hafa 8% Tsia 27% 11% Tsy liana amin’ny fifidianana/politika aho Tsy manam-potoana andehanana any amin’ny fokontany hanamarina ny anarako ao anaty lisim-pifidianana aho 36% Tsy voasoratra ao anaty lisi-pifidianana ny anarako 8% Tsy manana karapanondrompirenena aho Fototra niaingana: Fitambaran’ny olona nanontaniana n= 1 600 Ny 92%-n’ny olona nanontaniana no handeha handatsabato amin’ny fifidianana Filoham-pirenena ho avy. Ny antony goavana ho an’ireo tsy handeha dia noho ny anaran’izy ireo tsy ao anaty lisi-pifidianana(36%-n’ireo tsy hifidy). Ny tsy fananana karapanondrompirenena dia sakana(8%-n’ireo tsy hifidy). Mihoatry ny ampahefatry(27%) ny olona tsy handeha hifidy dia tsy liana tsotra izao fotsiny. Misy antony hafa voateny ihany koa: tsy misy akony ny latsabato ataon’ny mpifidy, be loatra ny kolikoly, tsy manan-jo hifidy(efa voaheloka). FIZARÀNA 3. FIDIRAN’NY OLOMPIRENENA AN-TSEHATRA 84 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

Fahavononana handatsabato – Vokatra ara-tsokajy Fanontaniana: Handatsabato ve ianao amin’ny fifidianana Filoham-pirenena manaraka? Ny sokajin’olona nanontaniana Eny Tsia Fitambarany(n=1600) 92% 8% Vehivavy/Lehilahy Vehivavy(n=664) 90% 10% Lehilahy(n=936) 93% 7% Taona 18-19(n=39) 76% 24% 20-24(n=264) 86% 14% 25-29(n=303) 90% 10% 30-34(n=239) 91% 9% 35-39(n=177) 93% 7% 40-44(n=154) 95% 5% 45-49(n=116) 94% 6% 50-54(n=96) 99% 1% 55-59(n=87) 96% 4% 60 taona sy mihoatra (n=124) 97% 3% Sokajy ara-tsosialy sy arak’asa A(n=65) 92% 8% B(n=75) 88% 12% C1(n=146) 91% 9% C2(n=286) 89% 11% D(n=323) 92% 8% E1(n=280) 89% 11% E2(n=135) 92% 8% E3(n=210) 95% 5% Tsy miasa(n=80) 99% 1% Vondrona kinendry Sarambaben’ny mponina (n=1549) 92% 8% Firaisamonim-pirenena (n=5) 100% 0% YLTP(n=4) 100% 0% YLS(n=19) 100% 0% Antoko politika(n=24) 95% 5% Ny sokajin’olona nanontaniana Eny Tsia Fitambarany(n=1600) 92% 8% Faritra Itasy(n=39) 91% 9% Analamanga(n=472) 90% 10% Vakinankaratra(n=92) 96% 4% Bongolava(n=20) 88% 12% Diana(n=65) 91% 9% Sava(n=56) 89% 11% Amoron'i Mania(n=32) 93% 7% Haute Matsiatra(n=121) 94% 6% Vatovavy(n=18) 93% 7% Fitovinany(n=20) 88% 12% Atsimo-Atsinanana(n=48) 93% 7% Ihorombe(n=20) 94% 6% Sofia(n=25) 95% 5% Boeny(n=142) 92% 8% Betsiboka(n=12) 90% 10% Melaky(n=5) 75% 5% Alaotra-Mangoro(n=67) 84% 16% Antsinana(n=149) 93% 7% Analanjrofo(n=39) 97% 3% Menabe(n=26) 91% 9% Atsimo-Andrefana(n=85) 93% 7% Androy(n=11) 100% 0% Anosy(n=33) 93% 7% Sehatra misy ny toeram-ponenana Antanan-dehibe(n=1058) 91% 9% Ambanivohitra(n=542) 93% 7% Fototra niaingana: Fitambaran’ny olona nanontaniana n= 1 600 Somary vitsy kokoa ny vehivavy(90%) no manam-pahavononana handeha handatsabato raha oharina amin’ny lehilahy(93%). Sahala amin’izay ihany koa ny olona eo anelanelan’ny 18 sy 24 taona no tsy mazoto loatra ny handeha hifidy. Ny 50 taona mihoatra no maro kokoa no maniry handeha handatsabato.. FIZARÀNA 3. FIDIRAN’NY OLOMPIRENENA AN-TSEHATRA FIZARÀNA 3. FIDIRAN’NY OLOMPIRENENA AN-TSEHATRA 85

Fankafizana politika – Vokatra ankapobeny Fanontaniana: Liana amin’ny resaka politika ve ianao? Te-hanara-baovao aho 57% 52% ENY 48% TSIA 27% Tsy maharaka ny zavamisy mikasika ny politika aho 23% Famahanan-dalitra ny politika Efa manao/te-hanao politika aho 15% Hafa 14% mba hahazoako vokatsoa/ tombondahiny 14% 16% Tsy hitako ny vokatsoa /tombondahiny 14% Aleoko mitady izay harapako anio 12% 5% Hafa Tsy mikendry ny tombotsoan’ny daholobe ny mpanao politika 3% Tsy mikendry ny tombotsoan’ny daholobe ny politika Fototra niaingana: Fitambaran’ny olona nanontaniana n= 1 600 Ny 52%-n’ny olona nanontaniana no liana amin’ny politika. Ny hanara-baovao no antony manosika ny antsasa-manila amin’ireo (57%). Misy antony hafa voalaza ihany koa: iankinan’ny fiainam-pirenena sy ny taranaka ho avy, faharesendahatra hanova ny fandehan-javatra eto amin’ny tany sy ny fanjakana, fiofanana ara-politika. Ny 27%-n’ireo tsy liana kosa no nilaza fa tsy vitan’izy ireo ny manaraka ny fivoaran’ny tranga manodidina ny politika. Anisan’ny antony hafa: tsy misy ny tranga mahasarika ho amin’ny politika, tahotra ny ho voabedy, ny tsy fisian’ny akon’ny politika amin’ny fiainana andavanandro. FIZARÀNA 3. FIDIRAN’NY OLOMPIRENENA AN-TSEHATRA 86 TOETOETRY NY MPITONDRA SY VINAM-PIARAHAMONINA HO AN’I MADAGASIKARA

Fankafizana politika – Vokatra ara-tsokajy Fanontaniana: Liana amin’ny resaka politika ve ianao? Eny Tsia Fitambarany(n=1600) 52% 48% Vehivavy/Lehilahy Vehivavy(n=664) 44% 56% Lehilahy(n=936) 58% 42% Taona 18-19(n=39) 46% 55% 20-24(n=264) 47% 53% 25-29(n=303) 48% 52% 30-34(n=239) 56% 44% 35-39(n=177) 46% 54% 40-44(n=154) 54% 47% 45-49(n=116) 59% 41% 50-54(n=96) 48% 53% 55-59(n=87) 63% 37% 60 taona sy mihoatra (n=124) 64% 37% Sokajy ara-tsosialy sy arak’asa A(n=65) 59% 41% B(n=75) 56% 44% C1(n=146) 53% 47% C2(n=286) 48% 52% D(n=323) 52% 48% E1(n=280) 52% 48% E2(n=135) 48% 52% E3(n=210) 53% 47% Tsy miasa(n=80) 61% 39% Vondrona kinendry Sarambaben’ny mponina(n=1549) 51% 49% Firaisamonim-pirenena (n=5) 100% 0% YLTP(n=4) 100% 0% YLS(n=19) 100% 0% Antoko politika(n=24) 90% 10% Eny Tsia Fitambarany(n=1600) 52% 48% Faritra Itasy(n=39) 39% 61% Analamanga(n=472) 51% 49% Vakinankaratra(n=92) 51% 49% Bongolava(n=20) 53% 47% Diana(n=65) 54% 46% Sava(n=56) 47% 53% Amoron'i Mania(n=32) 30% 70% Haute Matsiatra(n=121) 56% 44% Vatovavy(n=18) 67% 33% Fitovinany(n=20) 59% 41% Atsimo-Atsinanana(n=48) 40% 60% Ihorombe(n=20) 53% 47% Sofia(n=25) 67% 33% Boeny(n=142) 50% 50% Betsiboka(n=12) 60% 40% Melaky(n=5) 75% 25% Alaotra-Mangoro(n=67) 61% 39% Antsinana(n=149) 53% 47% Analanjrofo(n=39) 58% 42% Menabe(n=26) 46% 55% Atsimo-Andrefana(n=85) 62% 38% Androy(n=11) 56% 44% Anosy(n=33) 46% 54% Sehatra misy ny toeram-ponenana Antanan-dehibe(n=1058) 54% 46% Ambanivohitra(n=542) 49% 51% FIZARÀNA 3. FIDIRAN’NY OLOMPIRENENA AN-TSEHATRA Ny vehivavy no tena maro amin’ireo tsy liana amin’ny politika. Sahala amin’izay ihany koa ny olona 20-24 taona ary ny 35-39 taona. Ny lehilahy anefa, ny 60 taona noho mihoatra, dia maro kokoa no liana. Araka ny sokajin-taona, tsapa ny tsy fivakiana loha amin’ny politika ho an’ny tanora 18-29 taona ary ny 35-39 taona, kanefa somary betsaka ihany ireo 55 taona noho miakatra no liana(63-64%). FIZARÀNA 3. FIDIRAN’NY OLOMPIRENENA AN-TSEHATRA 87

Friedrich-Ebert-Stiftung(FES) FES Madagascar Villa Martrat, Ankadifotsy Antananarivo 101, Madagascar Tél:+261 20 22 344 24 Email: info@fes.mg https://madagascar.fes.de/ Tetikasa PARTICIPE Fanadihadiana notontosain’ny