ANALIZA GOSPODARKA I FINANSE POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE Eksperyment bez happy endu Bartosz Machalica, Paulina Nowak, Przemys ł aw Potocki luty 2023 Dla 60% osób badanych mieszkanie jest prawem cz ł owieka. Po drugiej stronie – zwolenników uznania mieszkania tylko i wy łą cznie za towar rynkowy – jest 12,7% osób. Dwie trzecie osób ankietowanych ocenia negatywnie dział ania w ł adz publicznych – zarówno administracji rz ą dowej jak i samorz ą dowej – w zakresie polityki mieszkaniowej. W perspektywie pi ę ciu lat wi ę kszo ść osób badanych chce posiada ć mieszkanie na w ł asno ść. Najem traktowany jest jako rozwi ą zanie tymczasowe.

GOSPODARKA I FINANSE POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE Eksperyment bez happy endu we wspó ł pracy z

Spis tre ś ci 1 WPROWADZENIE 3 Metodologia 5 2 ANALIZA 6 2.1 Ocena dzia ł a ń w ł adz publicznych w zakresie krajowej polityki mieszkaniowej – aspekt ogólny tej polityki 6 2.2 Ocena dzia ł a ń w ł adz publicznych w zakresie lokalnej polityki mieszkaniowej – aspekt lokalny tej polityki 7 2.3 Ocena dzia ł a ń w ł adz publicznych w zakresie lokalnej polityki mieszkaniowej – aspekt ogólny tej polityki w ostatnich pi ę ciu latach 7 2.4 Ocena dzia ł a ń w ł adz publicznych w zakresie lokalnej polityki mieszkaniowej – aspekt lokalny tej polityki w ostatnich pi ę ciu latach 8 2.5 Ocena rozwi ą za ń z zakresu polityki mieszkaniowej – dop ł aty do zakupu mieszkania/domu(wk ł ad w ł asny) 9 2.6 Ocena rozwi ą za ń z zakresu polityki mieszkaniowej – budowa mieszka ń na wynajem z mo ż liwo ś ci ą ich pó ź niejszego wykupu przez lokatorów 9 2.7 Ocena rozwi ą za ń z zakresu polityki mieszkaniowej – budowa mieszka ń komunalnych bez mo ż liwo ś ci ich pó ź niejszego wykupu 11 2.8 Ocena priorytetów w ł adz publicznych w zakresie hierarchii celów polityki mieszkaniowej – kwestia dochodów obywateli 12 2.9 Warunki mieszkaniowe osób badanych – powierzchnia u ż ytkowa 12 2.10 Warunki mieszkaniowe osób badanych – liczba osób w gospodarstwie domowym 13 2.11 Warunki mieszkaniowe osób badanych – liczba domowników 14 poni ż ej 18. roku ż ycia 14 2.12 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – stan techniczny budynku 15 2.13 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – ogólny stan techniczny lokalu 15 2.14 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – aspekt komunikacyjny 16 2.15 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – dost ę p do us ł ug publicznych 16 2.16 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – bezpiecze ń stwo w nabli ż szej okolicy 18 2.17 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – jako ść bezpo ś redniej okolicy 19 1

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE. EKSPERYMENT BEZ HAPPY ENDU 2.18 Zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych 19 2.19 Zmiana miejsca zamieszkania 21 2.20 Najem a w ł asno ść – preferencje 21 2.21 Zmiana warunków mieszkaniowych w przeci ą gu pi ę ciu lat 21 2.22 Trudno ś ci zwi ą zane z utrzymaniem domu/mieszkania 22 2.23 Prognozy dotycz ą ce poprawy sytuacji mieszkaniowej 23 2.24 Dom do 70 m 2 bez pozwolenia 25 2.25 Czy chcemy p ł aci ć za zielone domy? 25 2.26 Mieszkanie prawem czy towarem? 25 2.27 Jak opodatkowa ć nieruchomo ś ci? 26 2.28 Czy wolno eksmitowa ć na bruk? 29 2.29 Mieszkania dla uchod ź ców z Ukrainy 30 2.30 Czy pomaga ć kredytobiorcom? 30 3 PODSUMOWANIE 32 4 REKOMENDACJE 34 Spis wykresów i tabel 35 2

WPROWADZENIE 1 WPROWADZENIE Polityka mieszkaniowa w Polsce jest tym obszarem polityki publicznej, którego ustrojodawca w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 roku nie pomin ął, wskazuj ą c w jej artykule 75 ust 1., ż e„[w] ł adze publiczne prowadz ą polityk ę sprzyjaj ą c ą zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych obywateli, w szczególno ś ci przeciwdzia ł aj ą bezdomno ś ci, wspieraj ą rozwój budownictwa socjalnego oraz popieraj ą dzia ł ania obywateli zmierzaj ą ce do uzyskania w ł asnego mieszkania”. Jasna jest zatem podstawa konstytucyjna, na bazie której mog ą konkretyzowa ć si ę ramy instytucjonalne – w formie przepisów ustawowych – maj ą ce na celu zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych obywateli. W programach wyborczych i exposé poszczególnych premierów polityka mieszkaniowa by ł a wymieniana na poziomie deklaracji programowych jako element przysz ł ej agendy, któr ą poszczególne ekipy rz ą dz ą ce chcia ł y realizowa ć 1 . Sfera deklaracji w tej sprawie w ka ż dym kolejnym cyklu wyborczym by ł a konfrontowana z realiami bud ż etowymi i oczekiwaniami elektoratów partii rz ą dz ą cych. Ostatecznie w rywalizacji o pierwsze ń stwo mieszkania jako prawa cz ł owieka nad rynkow ą gr ą poda ż y i popytu zazwyczaj nad potrzebami społ ecznymi zwyci ęż a ł rynek. Trzeba zauwa ż y ć, ż e po 1989 roku zakres stosowanych instrumentów krajowej polityki mieszkaniowej by ł zró ż nicowany pod k ą tem rodzaju stosowanych narz ę dzi(odnosi ł si ę zarówno do strony popytowej jak i poda ż owej sytuacji na rynku mieszkaniowym), grup docelowych pomocy udzielanej obywatelom w obszarze zaspokojenia ich potrzeb mieszkaniowych(z przewag ą gospodarstw ś rednio zamo ż nych i zamo ż nych jako adresatów tej pomocy). W literaturze przedmiotu po ś wi ę conej tej tematyce wskazuje si ę na trzy g ł ówne grupy obszarów stosowania instrumentów polityki mieszkaniowej w wymiarze krajowym: 1. wsparcie w ł asno ś ci(m.in. du ż a ulga budowlana w latach 1992–2001, ulga PIT na zakup gruntu w latach 1992–2001, ulga odsetkowa w latach 2000–2008, program„Rodzina na Swoim” w latach 2006–2012), 2. wsparcie najmu(m.in. ulga PIT na czynszowe budownictwo na wynajem w latach 1992–2001, Fundusz Mieszka ń na Wynajem od 2014 roku), 1 Zob. Joanna Marsza ł ek-Kawa, Piotr Siemi ą tkowski(red.), Exposé Prezesów Rady Ministrów 1989–2019, Wydawnictwo Adam Marsza ł ek, Toru ń 2020, doi: http://doi.org/10.15804/expo.prem.2020. 3. wsparcie dzia ł a ń remontowych(ulga remontowa w latach 1992–2005, Fundusz Termomodernizacji i Remontów od 2008 roku) 2 . Te wymienione przyk ł ad instrumentów oddzia ł ywa ł y w ograniczonym zakresie na ogóln ą sytuacj ę mieszkaniow ą Polek i Polaków, mia ł y charakter bardziej sektorowy ni ż tworz ą cy mo ż liwo ś ci rozwi ą zania strukturalnych problemów, z którymi musz ą zmierzy ć si ę od lat decydenci polityczni i urz ę dnicy odpowiedzialni za polityk ę mieszkaniow ą na szczeblu ogólnopolskim b ą d ź lokalnym. Wydaje si ę bowiem, ż e w zbyt ma ł ym stopniu zwracano uwag ę na konieczno ść trwa ł ego wpisania do katalogu g ł ównych celów polityki mieszkaniowej d ąż enia do pe ł nego zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych gospodarstw domowych o niskich dochodach w ramach spo ł ecznej polityki mieszkaniowej, której adresatem s ą gospodarstwa domowe niemog ą ce samodzielnie pozwoli ć sobie na zakup mieszkania lub na jego wynajem na wolnym rynku. Wed ł ug danych GUS(stan na 31 grudnia 2021) na najem socjalny lokali oczekiwa ł o 129 tys. gospodarstw domowych, z czego 110 tys. w miastach(86% ogó ł u) oraz 18 tys. na wsi 3 . Skala wyzwa ń stoj ą cych przed instytucjami pa ń stwowymi i samorz ą dowymi, które mog ą by ć inicjatorami i realizatorami spo ł ecznej polityki mieszkaniowej, jest zatem nadal znacz ą ca. Rozwi ą zanie tego problemu wymaga wspó ł dzia ł ania ró ż nych segmentów w ł adzy publicznej o charakterze d ł ugoterminowym, wykraczaj ą cym poza bie żą ce spory polityczne i logik ę konfliktu ideologicznego. W latach 2010–2015 sytuacja polskiego rynku mieszkaniowego pod wzgl ę dem dost ę pnych zasobów mieszkaniowych zmienia ł a si ę w sposób ewolucyjny w wymiarze ilo ś ciowym: w 2010 roku by ł o 13470 tys. mieszka ń, w 2015 roku 14119 tys. mieszka ń, w roku 2020 z kolei 15015 tys. przy utrzymuj ą cej si ę w tych latach na podobnym poziomie przeci ę tnej powierzchni u ż ytkowej mieszkania w m 2 od 72,3 m 2 w 2010 2 Kamil Nowak, Krajowy i lokalny wymiar polityki mieszkaniowej, Instytut Rozwoju Miast i Regionów, Instytut Geografii Spo ł eczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej UG, Warszawa-Kraków 2021, s. 61, https://irmir.pl/wp-content/uploads/2021/12/K_Nowak_Krajowy_i_lokalny_wymiar_polityki_mieszkaniowej-1.pdf(dost ę p: 14.08.2022). 3 GUS, Gospodarka mieszkaniowa i infrastruktura komunalna w 2021 r., G ł ówny Urz ą d Statystyczny, Warszawa 2022, s. 15. 3

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE. EKSPERYMENT BEZ HAPPY ENDU Wykres 1 Liczba mieszka ń oddanych do u ż ytkowania w latach 2005–2021, okres I–XII 160000 140000 120000 100000 80000 60000 40000 20000 0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 indywidualne sprzeda ż lub wynajem Ź ród ł o: opracowanie w ł asne na podstawie GUS, Budownictwo mieszkaniowe w okresie stycze ń –lipiec 2022 roku. Tablice w formacie XLSX, 22.08.2022, https://stat.gov.pl/download/gfx /portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5478/5/129/1/budownictwo_mieszkaniowe_w_okresie_styczen-lipiec_2022_r.xls(dost ę p: 23.08.2022). spó ł dzielcze 2016 2017 pozosta ł e 2018 2019 2020 2021 do 74,5 m 2 w 2020 roku 4 . Te dane statystyczne oczywi ś cie nie odzwierciedlaj ą z ł o ż ono ś ci sytuacji mieszkaniowej poszczególnych grup wiekowych, spo ł ecznych lub zawodowych. Inaczej bowiem przedstawiaj ą si ę mo ż liwo ś ci zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych przez osoby mieszkaj ą ce w metropoliach takich jak Warszawa, Gda ń sk, Wroc ł aw, Kraków, a zupe ł nie inna jest sytuacja osób mieszkaj ą cych na wyludniaj ą cych si ę wiejskich obszarach Podlasia. Trudno zatem o sformu ł owanie jednoznacznej i uniwersalnej recepty na rozwi ą zanie wszystkich wyzwa ń stoj ą cych przed krajow ą i lokaln ą polityk ą mieszkaniow ą. Dwa czynniki warunkuj ą ce t ę sytuacj ę maj ą jednak charakter uniwersalny: 1. prymat wolnego rynku nad regulacj ą dost ę pu do mieszkania metodami prawno-administracyjnymi ze strony pa ń stwa, 2. pogarszaj ą ca si ę sytuacja ludno ś ciowa Polski. Koordynacja instrumentów s ł u żą cych minimalizacji negatywnych skutków tych dwóch wyzwa ń b ę dzie stanowi ł a jedno z kluczowych wyzwa ń polityki mieszkaniowej w perspektywie ś rednio i d ł ugoterminowej dla kolejnych rz ą dów. Ustabilizowanie poziomu wzrostu cen transakcyjnych mieszka ń na rynku komercyjnym wydaje si ę tym wyzwaniem, które w perspektywie krótkoterminowej(do pi ę ciu lat) powinno by ć przedmiotem zainteresowania w ł adzy publicznej zarówno w wymiarze prawnym jak i administracyjnym. Na skutek 4 GUS, Ma ł y Rocznik Statystyczny Polski, G ł ówny Urz ą d Statystyczny, Warszawa 2022, s. 182. spadku wysoko ś ci stóp procentowych w ostatnich latach wzros ł a dost ę pno ść kredytów hipotecznych, co w podwójny sposób stymulowa ł o popyt mieszkaniowy na rynku komercyjnym, poniewa ż zwi ę kszy ł o grup ę osób posiadaj ą cych zdolno ść kredytow ą i zwi ę kszy ł o skal ę zainteresowania inwestowaniem w zasoby mieszkaniowe(inwestycyjny motyw zakupu mieszkania na wynajem), zarówno w ś ród inwestorów indywidualnych jak i instytucjonalnych 5 . Efekty tych zmian w polityce stóp procentowych banku centralnego s ą odzwierciedlone w danych statystycznych GUS, poniewa ż pocz ą wszy od 2016 roku liczba mieszka ń budowanych na sprzeda ż lub wynajem wyra ź nie przekroczy ł a liczb ę innych kategorii mieszka ń i w latach 2016–2021 by ł a to ponad poł owa mieszka ń oddanych do u ż ytku. Szczegó ł y dynamiki czasowej tego procesu s ą przedstawione na wykresie 1(uj ę cie liczbowe) i wykresie 2(dane w procentach). Budownictwo mieszkaniowe w Polsce równie ż zareagowa ł o na ten proces(swoj ą rol ę odegra ł a tak ż e inflacja) przez wzrost przeci ę tnych kosztów budowy 1 m 2 powierzchni mieszkaniowej w budownictwie wielorodzinnym(dane z IV kwartał u) z 3829 z ł w 2011 roku do 5134 z ł w roku 2021 6 . Skala tego wzrostu cen jest zatem bardzo du ż a i na pewno wymaga rozwa ż enia zastosowania instrumentów interwencyjnych polityki publicznej w celu korekty skutków wyst ą pienia tego niekorzystnego – z punktu widzenia zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych obywateli – zjawiska. 5 Sprawozdanie z realizacji dzia ł a ń w ramach Narodowego Programu Mieszkaniowego w 2021 roku, Warszawa, marzec 2022, s. 165, https://www.gov.pl/attachment/79bdf629-905d-49ec8845-df507f370c66(dost ę p: 11.08.2022). 6 Tam ż e, s. 14. 4

WPROWADZENIE Wykres 2 Mieszkania oddane do u ż ytkowania w latach 2005–2021, okres I–XII – dane w procentach 70,0 60,0 50,0 40,0 30,0 20,0 10,0 0,0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 indywidualne sprzeda ż lub wynajem spó ł dzielcze Ź ród ł o: obliczenia i opracowane w ł asne na podstawie GUS, Budownictwo mieszkaniowe w okresie stycze ń –lipiec 2022 roku. Tablice w formacie XLSX, 22.08.2022, https://stat.gov.pl/download/gfx /portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5478/5/129/1/budownictwo_mieszkaniowe_w_okresie_styczen-lipiec_2022_r.xls(dost ę p: 23.08.2022). pozosta ł e 2018 2019 2020 2021 Wyniki bada ń opinii publicznej z 2022 roku, które dotycz ą oceny polityki mieszkaniowej, wskazuj ą, ż e wi ę kszo ść doros ł ych obywateli naszego kraju oczekuje aktywnej roli pa ń stwa w tym obszarze w postaci u ł atwienia ludziom zakupu w ł asnych mieszka ń, budowy domu(55% wskaza ń), z kolei 23% osób badanych oczekiwa ł o wparcia budowy mieszka ń na wynajem w przyst ę pnej cenie z mo ż liwo ś ci ą ewentualnego wykupu, a 22% respondentów chcia ł o wsparcia budownictwa komunalnego dla osób mniej zamo ż nych 7 . Spo ł eczna akceptacja dla podj ę cia przez pa ń stwo bardziej energicznych dzia ł a ń w obszarze polityki mieszkaniowej jest zatem mo ż liwa. Kierunki tych dzia ł a ń powinny by ć oparte na do ś wiadczeniach, które nios ą ze sob ą stosowane w ostatnich latach instrumenty polityki mieszkaniowej, takie jak chocia ż by rz ą dowy Program„Mieszkanie Plus”, który dotychczas nie spe ł ni ł pok ł adanych w nim oczekiwa ń 8 . Konieczna jest zatem korekta skali oraz rodzajów stosowanych instrumentów polityki mieszkaniowej, która w wi ę kszym stopniu b ę dzie uwzgl ę dnia ł a potrzeby mieszkaniowe obywateli ni ż interesy ekonomiczne podmiotów b ę d ą cych beneficjentami traktowania mieszkania jako dobra rynkowego. Metodologia Badanie ilo ś ciowe koncentrowa ł o si ę na diagnozie oczekiwa ń Polek i Polaków(z uwzgl ę dnieniem wieku, miejsca zamieszkania, p ł ci i innych czynników) wobec polityki mieszkaniowej pa ń stwa i szczegó ł owych rozwi ą za ń(potencjalnie) si ę na ni ą sk ł adaj ą cych. Badanie ilo ś ciowe zrealizowano metod ą wspomaganych komputerowo wywiadów przy pomocy strony WWW (CAWI – Computer-Assisted Web Interview). Badanie przeprowadzono na ogólnopolskiej próbie n=1000, obejmuj ą cej pe ł noletnich mieszka ń ców Polski. Badanie ilo ś ciowe przeprowadzono w pa ź dzierniku 2022 roku. Zosta ł o przeprowadzone przez Instytut Bada ń Rynkowych i Spo ł ecznych (IBRiS). Badanie jako ś ciowe oparto na zogniskowanych wywiadach grupowych(FGI – Focus Group Interview). W grudniu 2022 roku przeprowadzono za po ś rednictwem Internetu trzy sesje, w ka ż dej z nich wzi ęł o udzia ł od 6 do 8 osób badanych. Poszczególne grupy mia ł y nast ę puj ą ce cechy socjodemograficzne: 1. miasto powy ż ej 500 tys., grupa wiekowa 25–39 lat, 2. miasta b ę d ą ce stolicami województw, grupa wiekowa 25–39 lat, 3. miasto, które utraci ł o status stolicy województwa na skutek reformy administracyjnej 1999 roku, grupa wiekowa 25–39 lat. 7 CBOS, Komunikat Nr 93/2022:„Polacy o polityce mieszkaniowej”, lipiec 2022, s. 2. 8 NIK, Informacja o wynikach kontroli: Funkcjonowanie programu Mieszkanie Plus, 23 marca 2022, https://www.nik.gov.pl/plik/ id,25564,vp,28330.pdf(dost ę p: 23.08.2022). Wywiady FGI przeprowadzi ł Instytut Bada ń Rynkowych i Spo ł ecznych(IBRiS). 5

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE. EKSPERYMENT BEZ HAPPY ENDU 2 ANALIZA 2.1 OCENA DZIA Ł A Ń W Ł ADZ PUBLICZNYCH W ZAKRESIE KRAJOWEJ POLITYKI MIESZKANIOWEJ – ASPEKT OGÓLNY TEJ POLITYKI Wyra ź na wi ę kszo ść osób badanych(blisko 66%) ocenia negatywnie dzia ł ania w ł adz publicznych – zarówno administracji rz ą dowej jak i samorz ą dowej – w zakresie polityki mieszkaniowej, która w przypadku tego badania jest definiowana jako zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych obywateli w Polsce(tabela 1). Zdecydowanie dobrze dzia ł ania w ł adz publicznych w tym obszarze zarz ą dzania sprawami publicznymi ocenia zaledwie 3,2% ankietowanych, natomiast osób prezentuj ą cych zdecydowanie negatywn ą opini ę w tej sprawie jest a ż 30,5%(!). Taki rozk ł ad odpowiedzi wskazuje, ż e dotychczas stosowany model polityki mieszkaniowej nie spe ł ni ł swojej roli i wymaga zmiany o charakterze systemowym. Zdania w tej sprawie nie posiada zaledwie 6,8% badanych. Co czwarta osoba badana ocenia raczej dobrze dzia ł ania w ł adz publicznych dotycz ą ce tego obszaru dzia ł ania w ł adz publicznych. Analiza czynników, które mog ą wp ł ywa ć na opini ę ankietowanych odnosz ą c ą si ę do oceny ca ł okszta ł tu dzia ł ania w ł adz publicznych w tym obszarze, wskazuje, ż e czynnikiem ró ż nicuj ą cym odpowiedzi badanych jest wiek(tabela 2). Co trzecia osoba w grupach wiekowych: 18–29 lat, 40–49 lat, 60–69 lat ocenia zdecydowanie ź le aktywno ść w ł adz publicznych odnosz ą c ą si ę do polityki mieszkaniowej. Najcz ęś ciej ocen ę pozytywn ą deklarowa ł y osoby w wieku 30–39 lat(30,5%), 60–69 lat(30,5%), 40–49 lat(29,9%). Natomiast odsetek osób ujawniaj ą cych brak zdania w tej kwestii by ł najwi ę kszy w grupie wiekowej 18–29 lat(10%) oraz 50–59 lat(11%). Najwi ę ksza ró ż nica mi ę dzy ocenami pozytywnymi i negaTabela 1 Stosunek osób badanych do dzia ł a ń w ł adz publicznych w obszarze krajowej polityki mieszkaniowej Pytanie Odpowied ź Jak ogólnie ocenia Pan/i dzia ł ania w ł adz publicznych (rz ą dowych i samorz ą dowych) w zakresie polityki mieszkaniowej, czyli zaspokajania potrzeb mieszkaniowych obywateli w Polsce? Zdecydowanie dobrze Raczej dobrze Raczej ź le Zdecydowanie ź le Nie wiem/Trudno powiedzie ć % 3,2% 24,5% 35,1% 30,5% 6,8% Tabela 2 Stosunek osób badanych do dzia ł a ń w ł adz publicznych w obszarze krajowej polityki mieszkaniowej: wiek badanych Pytanie Odpowied ź Jak ogólnie ocenia Pan/i dzia ł ania w ł adz publicznych(rz ą dowych i samorz ą dowych) w zakresie polityki mieszkaniowej, czyli zaspokajania potrzeb mieszkaniowych obywateli w Polsce? Zdecydowanie dobrze Raczej dobrze Raczej ź le Zdecydowanie ź le Nie wiem/Trudno powiedzie ć 18–29 lat 30–39 lat 40–49 lat 50–59 lat 60–69 lat 4% 18% 36% 32% 10% 3% 28% 36% 29% 5% 4% 26% 29% 33% 8% 3% 21% 38% 27% 11% 3% 27% 33% 34% 3% 70 lat i wi ę cej 2% 24% 41% 28% 4% 6

ANALIZA tywnymi, dotycz ą cymi tego aspektu aktywno ś ci w ł adz publicznych, zosta ł a odnotowana w ś ród osób w wieku 18–29 lat oraz w najstarszej grupie wiekowej 70 lat i wi ę cej. 2.2 OCENA DZIA Ł A Ń W Ł ADZ PUBLICZNYCH W ZAKRESIE LOKALNEJ POLITYKI MIESZKANIOWEJ – ASPEKT LOKALNY TEJ POLITYKI Ponad 60% osób uczestnicz ą cych w naszym badaniu sonda ż owym równie ż w przypadku ocen dzia ł a ń w ł adz publicznych w zakresie lokalnej polityki mieszkaniowej(a wi ę c takiej, której efekty mog ą obserwowa ć bezpo ś rednio w swojej wspólnocie lokalnej) równie ż wybiera ł a odpowiedzi negatywne(tabela 3). Co czwarta osoba badana mia ł a w tej sprawie zdecydowanie negatywne zdanie, a mniej ni ż 5% badanych(zaledwie 3,4%) wskazywa ł o odpowied ź: „Zdecydowanie dobrze”. Mniej ni ż co dziesi ą ta osoba badana nie mia ł a zdania w tej sprawie. Jednocze ś nie warto zauwa ż y ć, ż e odsetek osób, które deklarowa ł y ocen ę pozytywn ą lokalnej polityki mieszkaniowej, by ł w przypadku tego pytania minimalnie wy ż szy ni ż w odniesieniu do wymiaru krajowego uwzgl ę dnionego w poprzednim pytaniu (30,2% wobec 27,6%). Czynnikiem, który w wi ę kszym stopniu ni ż inne uwarunkowania socjodemograficzne, mo ż e wp ł ywa ć na odpowiedzi uczestników badania, s ą dochody(dochód miesi ę czny indywidualny netto). Najwi ę cej negatywnych ocen deklarowa ł y osoby maj ą ce najwy ż sze dochody(powy ż ej 7500 z ł) – 71%, natomiast odsetek osób prezentuj ą cych tak ą ocen ę by ł najni ż szy w grupie dochodowej osi ą gaj ą cej najni ż sze dochody do 2000 z ł i wyniós ł 55%. Tak ż e w tej grupie dochodowej a ż 12% osób wskazywa ł o, ż e nie ma zdania w tej sprawie. Przewaga ocen negatywnych nad pozytywnymi by ł a najwy ż sza w ś ród osób o dochodach indywidualnych powy ż ej 7500 z ł, z kolei ró ż nica ta by ł a najmniejsza w grupie dochodowej 5000–7500 z ł. W ż adnej z grup dochodowych odsetek osób, które ocenia ł y dzia ł ania w ł adz publicznych w tym obszarze zdecydowanie dobrze, nie przekroczy ł 5%. Lokaln ą polityk ę mieszkaniow ą wzgl ę dnie najlepiej – na tle innych grup dochodowych – ocenia ł y osoby deklaruj ą ce dochody na poziomie 5000–7500 z ł miesi ę cznie, odsetek osób wyra ż aj ą cych ocen ę pozytywn ą w tej kwestii wyniós ł bowiem 35%. 2.3 OCENA DZIA Ł A Ń W Ł ADZ PUBLICZNYCH W ZAKRESIE LOKALNEJ POLITYKI MIESZKANIOWEJ – ASPEKT OGÓLNY TEJ POLITYKI W OSTATNICH PI Ę CIU LATACH Osoby badane zosta ł y poproszone o dokonanie oceny krótkoterminowej polityki mieszkaniowej na poziomie ogólnym(w ostatnich pi ę ciu latach). Najwi ę kszy odsetek badanych(blisko 30%) deklarowa ł w tej sprawie, ż e te dzia ł ania pozosta ł y bez zmian(tabela 5 na nast. stronie). Mniej ni ż 4% ankietowanych wybiera ł o odpowied ź:„Zdecydowanie si ę poprawi ł y”, natomiast blisko 20% uwa ż a ł o, ż e dzia ł ania w tym obszarze zdecydowanie si ę pogorszy ł y. Natomiast odsetek osób, które prezentuj ą negatywn ą lub Tabela 3 Stosunek osób badanych do dzia ł a ń w ł adz publicznych w obszarze lokalnej polityki mieszkaniowej Pytanie Odpowied ź Jak ogólnie ocenia Pan/i dzia ł ania w ł adz publicznych (rz ą dowych i samorz ą dowych) w zakresie polityki mieszkaniowej, czyli zaspokajania potrzeb mieszkaniowych obywateli w Pan/i miejscowo ś ci? Zdecydowanie dobrze Raczej dobrze Raczej ź le Zdecydowanie ź le Nie wiem/Trudno powiedzie ć % 3,4% 26,8% 36,5% 25,9% 7,5% Tabela 4 Stosunek osób badanych do dzia ł a ń w ł adz publicznych w obszarze lokalnej polityki mieszkaniowej: dochody badanych Pytanie Odpowied ź Jak ogólnie ocenia Pan/i dzia ł ania w ł adz publicznych(rz ą dowych i samorz ą dowych) w zakresie polityki mieszkaniowej, czyli zaspokajania potrzeb mieszkaniowych obywateli w Polsce? Zdecydowanie dobrze Raczej dobrze Raczej ź le Zdecydowanie ź le Nie wiem/Trudno powiedzie ć do 2000 z ł 4% 28% 35% 21% 12% 2000– –2999 z ł 4% 26% 38% 28% 5% 3000– –3999 z ł 1% 25% 40% 25% 9% 4000– –4999 z ł 3% 28% 38% 26% 4% 5000– –7500 z ł 4% 31% 32% 25% 8% powy ż ej 7500 z ł 1% 24% 35% 36% 4% 7

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE. EKSPERYMENT BEZ HAPPY ENDU zdecydowanie negatywn ą ocen ę tego wymiaru czasowego polityki mieszkaniowej w naszym kraju, by ł ponad dwukrotnie wy ż szy ni ż w odniesieniu do osób, które mia ł y ocen ę pozytywn ą lub zdecydowanie pozytywn ą. Mniej ni ż co dziesi ą ta osoba badana(6,1%) wskazywa ł o, ż e nie ma zdania w tej kwestii. Miejsce zamieszkania badanych by ł o z kolei tym czynnikiem, który w najwi ę kszym stopniu wp ł ywa ł na oceny polityki mieszkaniowej w Polsce w perspektywie ostatnich pi ę ciu lat(tabela 6). A ż 26% mieszka ń ców wsi wyra ż a ł o oceny pozytywne w tej kwestii, natomiast takich osób by ł o najmniej w ś ród osób badanych mieszkaj ą cych w miastach maj ą cych 50–250 tys. mieszka ń ców(zaledwie 13%, czyli dwukrotnie mniej ni ż w przypadku mieszka ń ców wsi). 34% badanych z miast powy ż ej 250 tys. mieszka ń ców ocenia ł o, ż e te dzia ł ania pozosta ł y bez zmian, natomiast odsetek osób wybieraj ą cych tak ą odpowied ź by ł najni ż szy w przypadku mieszka ń ców wsi(26%). Co czwarty ankietowany z podgrupy miast maj ą cych 50–250 tys. mieszka ń ców ocenia ł, ż e dzia ł ania w ł adz publicznych w krótkoterminowym wymiarze czasowym polityki mieszkaniowej zdecydowanie si ę pogorszy ł y. Relatywnie najwi ę cej ocen wyra ź nie pozytywnych(odpowied ź:„Zdecydowanie si ę poprawi ł y”) odnotowano na wsi – 6%, cho ć nale ż y podkre ś li ć, ż e 17% badanych mieszka ń ców wsi uwa ż a ł o, ż e te dzia ł ania zdecydowanie si ę pogorszy ł y. 2.4 OCENA DZIA Ł A Ń W Ł ADZ PUBLICZNYCH W ZAKRESIE LOKALNEJ POLITYKI MIESZKANIOWEJ – ASPEKT LOKALNY TEJ POLITYKI W OSTATNICH PI Ę CIU LATACH Dzia ł ania w ł adz publicznych realizowane w ci ą gu ostatnich pi ę ciu lat w zakresie lokalnej polityki mieszkaniowej by ł y dwukrotnie cz ęś ciej oceniane negatywnie ni ż pozytywnie przez osoby badane(38% wobec blisko 20%). Najwi ę ksz ą grup ą w ś ród badanych by ł y osoby, które uwa ż a ł y, ż e te dział ania pozosta ł y bez zmian(blisko 36%). Zdania nie mia ł o w tej kwestii mniej ni ż 10% badanych. Osób, które wybiera ł y odpowied ź:„Zdecydowanie si ę pogorszy ł y”, by ł o blisko 16%, natomiast osób, które uwa ż a ł y, ż e ta lokalna polityka mieszkaniowa zdecydowanie si ę poprawi ł a w ostatnich pi ę ciu latach, by ł o czterokrotnie mniej(3,4%). Rozk ł ad odpowiedzi na to pytanie jest podobny do rozk ł adu odpowiedzi osób badanych na poprzednie pytanie, co mo ż e wskazywa ć, ż e badani postrzegali w podobny sposób krótkoterminowy aspekt dział a ń w ł adz w zakresie zaspokajania potrzeb mieszkaniowych obywateli tak na poziomie krajowym jak i lokalnym(tabela 7). Czynnikiem, który w najwi ę kszym stopniu ró ż nicowa ł odpowiedzi osób badanych na to pytanie, by ł ich wiek(tabela 8). Najcz ęś ciej pozytywn ą opini ę w sprawie dzia ł a ń w ł adz publicznych w odniesieniu do lokalnej polityki mieszkaniowej w ci ą gu ostatnich pi ę ciu lat mia ł y osoby w grupie wiekowej 40–49 lat(22%) i 60–69 lat(22%) – czyli zaledwie co pi ą ta Tabela 5 Stosunek osób badanych do dzia ł a ń w ł adz publicznych w obszarze krajowej polityki mieszkaniowej w ostatnich pi ę ciu latach Pytanie Odpowied ź Jak Pana/i zdaniem zmieni ł y si ę dzia ł ania w ł adz publicznych(rz ą dowych i samorz ą dowych) w zakresie polityki mieszkaniowej, czyli zaspokajania potrzeb mieszkaniowych obywateli w Polsce w ostatnich 5 latach? Zdecydowanie si ę poprawi ł y Raczej si ę poprawi ł y Pozosta ł y bez zmian Raczej si ę pogorszy ł y Zdecydowanie si ę pogorszy ł y Nie wiem/Trudno powiedzie ć % 3,6% 16,2% 29,8% 24,3% 19,9% 6,1% Tabela 6 Stosunek osób badanych do dzia ł a ń w ł adz publicznych w obszarze krajowej polityki mieszkaniowej w ostatnich pi ę ciu latach: miejsce zamieszkania badanych Pytanie Odpowied ź Jak Pana/i zdaniem zmieni ł y si ę dzia ł ania w ł adz publicznych(rz ą dowych i samorz ą dowych) w zakresie polityki mieszkaniowej, czyli zaspokajania potrzeb mieszkaniowych obywateli w Polsce w ostatnich 5 latach? Zdecydowanie si ę poprawi ł y Raczej si ę poprawi ł y Pozosta ł y bez zmian Raczej si ę pogorszy ł y Zdecydowanie si ę pogorszy ł y Nie wiem/Trudno powiedzie ć Wie ś 6% 20% 26% 25% 17% 6% Miasto do 50 tys. mieszka ń ców Miasto 50-250 tys. mieszka ń ców Miasto powy ż ej 250 tys. 1% 16% 31% 25% 20% 2% 11% 32% 23% 25% 3% 13% 34% 23% 20% 6% 6% 6% 8

ANALIZA osoba badana z tych dwóch grup wiekowych. Najcz ęś ciej ankietowani w wieku 50–59 lat wskazywali, ż e te dzia ł ania w ł adz publicznych pozosta ł y bez zmian(39%). W ż adnej z grup wiekowych odsetek osób uwa ż aj ą cych, ż e te dzia ł ania zdecydowanie si ę poprawi ł y, nie przekroczy ł 10%. Co pi ą ta osoba badana w wieku 60–69 lat i co pi ą ta osoba badana w wieku 70 lat i wi ę cej wyra ż a ł a opini ę, ż e te dzia ł ania w ł adz publicznych raczej si ę poprawi ł y. Najwi ę kszy odsetek osób prezentuj ą cych negatywne stanowisko wobec tej analizowanej kwestii odnotowano w ś ród osób w wieku 18–29 lat (43%). Wzgl ę dnie najrzadziej taka opinia by ł a wybierana natomiast przez osoby w wieku 50–59 lat(36%). 2.5 OCENA ROZWI Ą ZA Ń Z ZAKRESU POLITYKI MIESZKANIOWEJ – DOP Ł ATY DO ZAKUPU MIESZKANIA/DOMU(WK Ł AD W Ł ASNY) Badane osoby zosta ł y poproszone o wyra ż enie swojego stanowiska wobec kilku rozwi ą za ń w zakresie polityki mieszkaniowej – w jakim stopniu przedstawione rozwi ą zania s ą potrzebne(tabela 9 na nast. stronie). Pierwsza z tych kwestii dotyczy ł a dop ł at do zakupu mieszkania/domu(wk ł ad w ł asny). A ż 38% ankietowanych uwa ż a ł o, ż e takie dop ł aty s ą potrzebne. Zaledwie 7% badanych wyra ż a ł o zdecydowanie odmienne zdanie w tej kwestii. Zdania w tej sprawie nie miał o blisko 28% badanych. Wyra ź na wi ę kszo ść(prawie 59%) osób uwa ż a ł o, ż e dzia ł ania w ł adz rz ą dowych i samorz ą dowych w zakresie dop ł at w ramach wk ł adu w ł asnego s ą potrzebne. Zaledwie co siódma badana osoba wskazywa ł a, ż e takie dop ł aty nie s ą potrzebne. P ł e ć badanych by ł a tym czynnikiem, który wskazywa ł, ż e wp ł ywa ona w widoczny sposób na ocen ę tej kwestii przez ankietowane osoby. 44% kobiet i 33% m ęż czyzn uwa ż a ł o, ż e takie dzia ł ania ze strony w ł adz rz ą dowych i samorz ą dowych s ą zdecydowanie potrzebne(tabela 10). Zdania w tej sprawie nie mia ł o a ż 33% m ęż czyzn i tylko 22% kobiet. Odpowied ź, ż e s ą one zdecydowanie niepotrzebne, wybra ł co dziesi ą ty badany m ęż czyzna i co dwudziesta badana kobieta. 2.6 OCENA ROZWI Ą ZA Ń Z ZAKRESU POLITYKI MIESZKANIOWEJ – BUDOWA MIESZKA Ń NA WYNAJEM Z MO Ż LIWOŚ CI Ą ICH PÓ Ź NIEJSZEGO WYKUPU PRZEZ LOKATORÓW Jako zdecydowanie potrzebny sposób zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych obywateli/obywatelek Polski budow ę mieszka ń na wynajem z mo ż liwo ś ci ą ich pó ź niejszego wykupu przez lokatorów uzna ł o blisko 51% badanych osób, natomiast odsetek osób, które uzna ł y, ż e to rozwi ą zanie jest zdecydowanie niepotrzebne, by ł ś ladowy – takie stanowisko zajmowa ł o zaledwie 2,5% badanych(tabela 11). A ż trzy Tabela 7 Stosunek osób badanych do dzia ł a ń w ł adz publicznych w obszarze lokalnej polityki mieszkaniowej w ostatnich pi ę ciu latach Pytanie Odpowied ź Jak Pana/i zdaniem zmieni ł y si ę dzia ł ania w ł adz publicznych(rz ą dowych i samorz ą dowych) w zakresie polityki mieszkaniowej, czyli zaspokajania potrzeb mieszkaniowych obywateli w Pana/i miejscowo ś ci w ostatnich pi ę ciu latach? Zdecydowanie si ę poprawi ł y Raczej si ę poprawi ł y Pozosta ł y bez zmian Raczej si ę pogorszy ł y Zdecydowanie si ę pogorszy ł y Nie wiem/Trudno powiedzie ć % 3,4% 16,4% 35,8% 22,2% 15,8% 6,5% Tabela 8 Stosunek osób badanych do dzia ł a ń w ł adz publicznych w obszarze lokalnej polityki mieszkaniowej w ostatnich pi ę ciu latach: wiek badanych Pytanie Odpowied ź 18–29 lat 30–39 lat 40–49 lat 50–59 lat 60–69 lat Jak ogólnie ocenia Pan/i dzia ł ania w ł adz publicznych(rz ą dowych i samorz ą dowych) w zakresie polityki mieszkaniowej, czyli zaspokajania potrzeb mieszkaniowych obywateli w Polsce? Zdecydowanie si ę poprawi ł y Raczej si ę poprawi ł y Pozosta ł y bez zmian Raczej si ę pogorszy ł y Zdecydowanie si ę pogorszy ł y Nie wiem/Trudno powiedzie ć 3% 13% 34% 26% 17% 7% 3% 16% 35% 22% 15% 9% 6% 16% 36% 21% 16% 5% 4% 14% 39% 22% 14% 8% 2% 20% 36% 18% 18% 6% 70 lat i wi ę cej 2% 20% 36% 25% 14% 4% 9

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE. EKSPERYMENT BEZ HAPPY ENDU Tabela 9 Stosunek osób badanych do wybranych instrumentów polityki mieszkaniowej – dop ł aty do zakupu mieszkania/domu, czyli wk ł ad w ł asny Pytanie Odpowied ź Jak Pana/i zdaniem zmieni ł y si ę dzia ł ania w ł adz publicznych(rz ą dowych i samorz ą dowych) w zakresie polityki mieszkaniowej, czyli zaspokajania potrzeb mieszkaniowych obywateli w Polsce w ostatnich pi ę ciu latach? Zdecydowanie si ę poprawi ł y Raczej si ę poprawi ł y Pozosta ł y bez zmian Raczej si ę pogorszy ł y Zdecydowanie si ę pogorszy ł y Nie wiem/Trudno powiedzie ć Tabela 10 Stosunek osób badanych do wybranych instrumentów polityki mieszkaniowej – dop ł aty do zakupu mieszkania/domu, czyli wk ł ad w ł asny: p ł e ć badanych Pytanie Odpowied ź Poni ż ej znajduje si ę lista kilku rozwi ą za ń w zakresie polityki mieszkaniowej. Na ile Pana/i zdaniem w ł adze rz ą dowe i samorz ą dowe powinny realizowa ć nast ę puj ą ce dzia ł ania?[…] Dop ł aty do zakupu mieszkania/domu (wk ł ad w ł asny) 1 – Zdecydowanie niepotrzebne 2 3 – Ani tak, ani nie/Nie wiem/Trudno powiedzie ć 4 5 – Zdecydowanie potrzebne % 3,6% 16,2% 29,8% 24,3% 19,9% 6,1% Kobieta 5% 7% 23% 22% 44% M ęż czyzna 10% 6% 33% 18% 33% Tabela 11 Budowa mieszka ń na wynajem z mo ż liwo ś ci ą ich pó ź niejszego wykupu przez lokatorów Pytanie Budowa mieszka ń na wynajem z mo ż liwo ś ci ą ich pó ź niejszego wykupu przez lokatorów Odpowied ź 1 – Zdecydowanie niepotrzebne 2 3 – Ani tak, ani nie/Nie wiem /Trudno powiedzie ć 4 5 – Zdecydowanie potrzebne % 2,5% 5,0% 18,2% 23,4% 50,9% Tabela 12 Stosunek osób badanych do wybranych instrumentów polityki mieszkaniowej – budowa mieszka ń na wynajem z mo ż liwo ś ci ą ich pó ź niejszego wykupu przez lokatorów: wiek badanych Pytanie Budowa mieszka ń na wynajem z mo ż liwo ś ci ą ich pó ź niejszego wykupu przez lokatorów Odpowied ź 18–29 lat 30–39 lat 40–49 lat 50–59 lat 60–69 lat 1 – Zdecydowanie niepotrzebne 2 3- Ani tak, ani nie/Nie wiem/ Trudno powiedzie ć 4 5 – Zdecydowanie potrzebne 2% 11% 29% 23% 35% 0% 8% 16% 30% 45% 2% 5% 20% 21% 52% 5% 3% 20% 25% 47% 7% 2% 15% 19% 56% 70 lat i wi ę cej 0% 0% 10% 20% 70% 10

ANALIZA czwarte ankietowanych wyra ż a ł o przekonanie, ż e to rozwi ą zanie jest potrzebne lub zdecydowanie potrzebne. Co pi ą ta osoba badana(18,2%) nie mia ł a zdania w tej sprawie. Wyra ź na wi ę kszo ść opowiedzia ł a si ę zatem za stworzeniem publicznego systemu wsparcia budownictwa mieszkaniowego, zapewniaj ą cego lokatorom w przysz ł o ś ci uzyskanie tytu ł u w ł asno ś ci do mieszka ń, które b ę d ą wynajmowali. Wiek badanych osób w najwi ę kszym stopniu warunkowa ł odpowiedzi badanych: ponad po ł owa – 58% osób w wieku 18–29 lat oraz przyt ł aczaj ą ca wi ę kszo ść osób w wieku 70 lat i wi ę cej(90%) – by ł a zdania, ż e taki instrument prowadzenia polityki mieszkaniowej przez w ł adze publiczne jest potrzebny(tabela 12). Najwi ę kszy odsetek osób niemaj ą cych swojego zdania w tej sprawie odnotowano w najm ł odszej grupie wiekowej, czyli w ś ród ankietowanych w wieku 18–29 lat (29%), natomiast brak wykrystalizowanego stanowiska w tej kwestii najrzadziej by ł deklarowany przez osoby w wieku 70 lat i wi ę cej(zaledwie 10%). Tak ż e w tej grupie wiekowej poparcie dla pogl ą du, ż e jest to rozwi ą zanie zdecydowanie niepotrzebne lub niepotrzebne, by ł o ś ladowe(0% wskaza ń). 2.7 OCENA ROZWI Ą ZA Ń Z ZAKRESU POLITYKI MIESZKANIOWEJ – BUDOWA MIESZKA Ń KOMUNALNYCH BEZ MO Ż LIWO Ś CI ICH PÓ Ź NIEJSZEGO WYKUPU W przypadku kwestii budowy mieszka ń o charakterze komunalnym bez mo ż liwo ś ci ich pó ź niejszego wykupu poziom akceptacji tego rozwi ą zania jest wyra ź nie ni ż szy ni ż w odniesieniu do sposobu zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych, który polega na na uzyskaniu tytu ł u w ł asno ś ci do u ż ytkowanego lokalu mieszkaniowego. Za tym instrumentem polityki mieszkaniowej jako zdecydowanie potrzebnym opowiedzia ł o si ę 28,4% osób ankietowanych, natomiast a ż 32,7% respondentów deklarowa ł o, ż e nie ma sprecyzowanego zdania w tej kwestii. Mniej ni ż co dziesi ą ta osoba badana(7,4%) by ł a zdania, ż e tego typu rozwi ą zanie prawne jest zdecydowanie niepotrzebne. Łą cznie po ł owa badanych uzna ł a, ż e tego typu instrument prowadzenia polityki mieszkaniowej w Polsce jest potrzebny(tabela 12). Podobnie jak w przypadku poprzedniego pytania, tak ż e i w odniesieniu do tego wiek by ł czynnikiem ró ż nicuj ą cym w najwi ę kszym stopniu odpowiedzi badanych(tabela 14). Zaledwie 30% osób w wieku 18–29 lat i wyra ź na wi ę kszo ść osób w wieku 70 lat i wi ę cej(69%) wskaza ł o, ż e budowa mieszka ń komunalnych bez mo ż liwo ś ci ich pó ź niejszego wykupu to rozwi ą zanie potrzebne. Zdania w tej kwestii nie mia ł o a ż 46% osób w wieku 18–29 lat i zaledwie 23% osób w wieku 70 lat i wi ę cej. 12% osób w wieku 60–69 lat uzna ł o, ż e jest to rozwi ą zanie zdecydowanie niepotrzebne. Co czwarta osoba w wieku 18–29 lat uznał a, ż e ten instrument polityki mieszkaniowej jest niepotrzebny(24%), natomiast najmniejszy odsetek osób wyraż aj ą cych takie stanowisko w tej sprawie zarejestrowano w najstarszej grupie wiekowej(8%). Tabela 13 Stosunek osób badanych do wybranych instrumentów polityki mieszkaniowej – budowa mieszka ń o charakterze komunalnym, bez mo ż liwo ś ci ich pó ź niejszego wykupu Pytanie Budowa mieszka ń o charakterze komunalnym, bez mo ż liwo ś ci ich pó ź niejszego wykupu Odpowied ź 1 – Zdecydowanie niepotrzebne 2 3 – Ani tak, ani nie/Nie wiem/Trudno powiedzie ć 4 5 – Zdecydowanie potrzebne % 7,4% 9,0% 32,7% 22,5% 28,4% Tabela 14 Stosunek osób badanych do wybranych instrumentów polityki mieszkaniowej – budowa mieszka ń o charakterze komunalnym, bez mo ż liwo ś ci ich pó ź niejszego wykupu: wiek badanych Pytanie Budowa mieszka ń o charakterze komunalnym, bez mo ż liwo ś ci ich pó ź niejszego wykupu Odpowied ź 18–29 lat 30–39 lat 40–49 lat 50–59 lat 60–69 lat 1 – Zdecydowanie niepotrzebne 2 3- Ani tak, ani nie/Nie wiem/ Trudno powiedzie ć 4 5 – Zdecydowanie potrzebne 2% 11% 29% 23% 35% 0% 8% 16% 30% 45% 2% 5% 20% 21% 52% 5% 3% 20% 25% 47% 7% 2% 15% 19% 56% 70 lat i wi ę cej 0% 0% 10% 20% 70% 11

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE. EKSPERYMENT BEZ HAPPY ENDU 2.8 OCENA PRIORYTETÓW W Ł ADZ PUBLICZNYCH W ZAKRESIE HIERARCHII CELÓW POLITYKI MIESZKANIOWEJ – KWESTIA DOCHODÓW OBYWATELI W ramach badania zadano pytanie dotycz ą ce tego, czy w ł adze publiczne powinny traktowa ć jako swoje priorytetowe zadania w ramach realizacji polityki mieszkaniowej zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych obywateli maj ą cych niskie dochody. Wyra ź na wi ę kszo ść badanych osób(ponad 60%) twierdzi ł a, ż e w ł adze publiczne powinny to robi ć(tabela 15). Osób, które zdecydowanie by ł y przeciwne tego typu dzia ł aniom ze strony w ł adz publicznych – w porównaniu z osobami zdecydowanie popieraj ą cymi ten pomys ł – by ł o zdecydowanie mniej w próbie badawczej: 3,6% wobec 28,9%. Zaledwie 4,4% osób badanych nie mia ł o zdania w tej kwestii. Łą cznie zaledwie co dziesi ą ty badany uwa ż a ł, ż e w ł adze publiczne nie powinny podejmowa ć dzia ł a ń w tej sprawie. Dochód by ł tym czynnikiem, który w najwi ę kszym stopniu ró ż nicowa ł odpowiedzi badanych dotycz ą ce kwestii pomocy osobom o niskich dochodach w obszarze zaspokojenia ich potrzeb mieszkaniowych(tabela 16). 71% osób o dochodach do 2000 z ł uwa ż a ł o, ż e w ł adze publiczne powinny dzia ł a ć na rzecz zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych tej grupy osób. We wszystkich pozosta ł ych grupach dochodowych – poza osobami najzamo ż niejszymi(dochody powy ż ej 7500 z ł) ponad 60% badanych osób odnios ł o si ę pozytywnie do tej kwestii. W tej ostatniej grupie ten odsetek wynosi ł 47%. Przeciwne zdanie w tej kwestii mia ł o zaledwie 6% osób o dochodach do 2000 z ł miesi ę cznie i a ż co czwarta osoba o dochodach powy ż ej 7500 z ł miesi ę cznie. 2.9 WARUNKI MIESZKANIOWE OSÓB BADANYCH – POWIERZCHNIA U Ż YTKOWA Badane osoby zosta ł y poproszone o udzielenie odpowiedzi na pytania dotycz ą ce obiektywnych czynników zwi ą zanych z ocen ą warunków, w których mieszkaj ą(tabela 17). Pierwszym z nich by ł czynnik wielko ś ci nieruchomo ś ci, któr ą zamieszkuj ą. Zwraca uwag ę fakt, ż e najwi ę ksza grupa to osoby deklaruj ą ce, ż e w ich przypadku powierzchnia u ż ytkowa mieszkania/domu wynosi powy ż ej 75 m 2 (co czwarta badana osoba, czyli 26,5%). Natomiast osób, które maj ą do swojej dyspozycji 30 m 2 lub mniej by ł o zaledwie 3,8%. Pod wzgl ę dem wielko ś ci drug ą grup ę w tym zestawieniu tworz ą osoby maj ą ce do dyspozycji powierzchni ę u ż ytkow ą mieszkania/domu wynosz ą c ą 51–60 m 2 (19,3%). Nieca ł e 5% badanych nie potrafi ł o okre ś li ć wielko ś ci powierzchni u ż ytkowej mieszkania/domu, w którym obecnie mieszkaj ą. Miejsce zamieszkania by ł o czynnikiem, który w najwi ę kszymi stopniu ró ż nicowa ł odpowiedzi osób badanych. Badani mieszka ń cy wsi deklarowali najcz ęś ciej, ż e powierzchnia u ż ytkowa ich mieszkania/domu wynosi powy ż ej 75 m 2 (40%). W przypadku osób badanych z miast do 50 tys. mieszka ń ców najcz ęś ciej wskazywana by ł a kategoria„51–60 m 2 ”(26%), Tabela 15 Stosunek osób badanych do hierarchii celów polityki mieszkaniowej – pomoc skierowana do osób o najni ż szych dochodach Pytanie Odpowied ź Czy Pana/i zdaniem w ł adze publiczne(rz ą dowe i samorz ą dowe) w pierwszej kolejno ś ci powinny zaspokaja ć potrzeby mieszkaniowe osób o niskich dochodach? Zdecydowanie tak Raczej tak Ani tak, ani nie Raczej nie Zdecydowanie nie Nie wiem/Trudno powiedzie ć % 28,9% 35,2% 20,6% 7,4% 3,6% 4,4% Tabela 16 Stosunek osób badanych do hierarchii celów polityki mieszkaniowej – pomoc skierowana do osób o najni ż szych dochodach: miesi ę czne dochody badanych Pytanie Odpowied ź do 2000 z ł Jak ogólnie ocenia Pan/i dzia ł ania w ł adz publicznych(rz ą dowych i samorz ą dowych) w zakresie polityki mieszkaniowej, czyli zaspokajania potrzeb mieszkaniowych obywateli w Polsce? Zdecydowanie tak Raczej tak Ani tak, ani nie Raczej nie Zdecydowanie nie Nie wiem/Trudno powiedzie ć 38% 33% 17% 3% 3% 5% 2000– –2999 z ł 25% 37% 23% 6% 5% 4% 3000– –3999 z ł 33% 33% 20% 5% 3% 5% 4000– –4999 z ł 23% 38% 24% 8% 2% 4% 5000– –7500 z ł 25% 42% 15% 14% 3% 0% powy ż ej 7500 z ł 30% 17% 24% 17% 8% 3% 12

ANALIZA ale podobny odsetek wskaza ń uzyska ł a kategoria„Powy ż ej 75 m 2 ”(25%). Badani z miast 50–250 tys. mieszka ń ców najcz ęś ciej wybierali odpowied ź„41–50 m 2 ”(28%). Ta odpowied ź by ł a wskazywana najcz ęś ciej równie ż przez mieszka ń ców najwi ę kszych miast powy ż ej 250 tys.(26% wskaza ń). Co ciekawe, zarówno na wsi jak i w najwi ę kszych miastach taki sam odsetek badanych osób(5%) zadeklarowa ł, ż e ma do dyspozycji mieszkanie/dom o powierzchni u ż ytkowej zaledwie do 30 m 2 (5% wskaza ń w przypadku obu tych grup ankietowanych). Podsumowuj ą c, mieszka ń cy wsi maj ą do dyspozycji wi ę ksz ą powierzchni ę u ż ytkow ą mieszka ń /domów ni ż mieszka ń cy najwi ę kszych miast – z powierzchni u ż ytkowej wynosz ą cej 61 m 2 i wi ę cej korzysta a ż 55% mieszka ń ców wsi i zaledwie 29% mieszka ń ców najwi ę kszych miast powy ż ej 250 tys. 2.10 WARUNKI MIESZKANIOWE OSÓB BADANYCH – LICZBA OSÓB W GOSPODARSTWIE DOMOWYM Drugie pytanie dotycz ą ce warunków mieszkaniowych badanych osób dotyczy ł o liczby osób, które mieszkaj ą w mieszkaniu/domu. Badani mieli wzi ąć pod uwag ę wszystkich, których mieszkali w tym mieszkaniu/domu(tabela 19 na nast. stronie). Najwi ę kszy odsetek stanowi ł y osoby badane, który deklarowali, ż e łą czna liczba lokatorów wynosi trzy osoby (30,4%). Na drugim miejscu znajdowa ł y si ę dwuosobowe gospodarstwa domowe(24,8%). Natomiast na trzecim miejscu znale ź li si ę ci badani, którzy wskazali, ż e mieszkaj ą w czteroosobowych gospodarstwach domowych(19,6%). Odsetek badanych osób, które mieszkaj ą same jest ni ż szy ni ż odsetek osób, które mieszkaj ą w najwi ę kszych gospodarstwach domowych licz ą cych pi ęć lub wi ę cej osób(11,5% w tym pierwszym przypadku i 13,7% w drugim przypadku). Wiek jest czynnikiem, który w najwi ę kszym stopniu wp ł ywa ł na ten analizowany aspekt badania(tabela 20). Najwi ę kszy odsetek osób mieszkaj ą cych w jednoosobowych gospodarstwach domowych w badanej grupie znajduje si ę w ś ród: osób w wieku 60–69 lat(22%) oraz 70 lat i wi ę cej(25%). W odniesieniu do dwuosobowych gospodarstw domowych na pierwszym miejscu znalaz ł y si ę badane osoby z nast ę puj ą cych grup wiekowych: 60–69 lat(44%), 70 lat i wi ę cej (39%). W trzyosobowych gospodarstwach domowych ż yj ą najcz ęś ciej osoby badane z grup wiekowych: 40–49 lat (35%), 30–39 lat(34%) oraz 50–59 lat(34%). Najwi ę kszy odsetek czteroosobowych gospodarstw domowych zarejestrowano w przypadku osób w wieku 40–49 lat(33%). Natomiast w najwi ę kszych gospodarstwach domowych, które licz ą pi ęć lub wi ę cej osób, mieszkaj ą najcz ęś ciej najm ł odsi badani, czyli osoby w wieku 18–29 lat(29%). Tabela 17 Warunki mieszkaniowe osób badanych – deklarowana powierzchnia u ż ytkowa mieszkania/domu Pytanie Odpowied ź Jaka jest powierzchnia u ż ytkowa mieszkania/domu, w którym Pan/i obecnie mieszka? do 30 m 2 31–40 m 2 41–50 m 2 51–60 m 2 61–75 m 2 powy ż ej 75 m 2 Nie wiem/Trudno powiedzie ć % 3,8% 11,5% 16,8% 19,3% 17,1% 26,5% 4,9% Tabela 18 Warunki mieszkaniowe osób badanych – deklarowana powierzchnia u ż ytkowa mieszkania/domu: miejsce zamieszkania badanych Pytanie Jaka jest powierzchnia u ż ytkowa mieszkania/domu, w którym Pan/i obecnie mieszka? Odpowied ź do 30 m 2 31–40 m 2 41–50 m 2 51–60 m 2 61–75 m 2 powy ż ej 75 m 2 Nie wiem/Trudno powiedzie ć Wie ś 5% 9% 10% 14% 15% 40% 7% Miasto do 50 tys. mieszka ń ców 3% 11% 14% 26% 16% 25% 5% Miasto 50–250 tys. mieszka ń ców 1% 12% 28% 19% 21% 15% 4% Miasto powy ż ej 250 tys. 5% 17% 26% 22% 19% 10% 2% 13

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE. EKSPERYMENT BEZ HAPPY ENDU 2.11 WARUNKI MIESZKANIOWE OSÓB BADANYCH – LICZBA DOMOWNIKÓW PONI Ż EJ 18. ROKU Ż YCIA Badani, którzy mieszkali w gospodarstwach domowych licz ą cych dwie lub wi ę cej osób, zostali tak ż e zapytani o to, ile osób z grona domowników stanowi ą dzieci do 18. roku ż ycia(tabela 22). Prawie po ł owa osób badanych(45,9%) udzieli ł a odpowiedzi, ż e nie mieszkaj ą z dzie ć mi w tym wieku. Z jednym dzieckiem mieszka blisko jedna trzecia badanych(31,2%), a z dwójk ą dzieci mieszka dwukrotnie ni ż szy odsetek osób ni ż w przypadku gospodarstw domowych maTabela 19 Warunki mieszkaniowe osób badanych – deklarowana liczba osób w gospodarstwie domowym Pytanie Odpowied ź Ile osób mieszka w mieszkaniu/domu, w którym Pan/i obecnie mieszka? Prosz ę poda ć łą czn ą liczb ę – wraz z Panem/i ą? 1(mieszkam sam/a) 2 3 4 5 lub wi ę cej % 11,5% 24,8% 30,4% 19,6% 13,7% Tabela 20 Warunki mieszkaniowe osób badanych – deklarowana liczba osób w gospodarstwie domowym: wiek badanych Pytanie Odpowied ź 18–29 lat 30–39 lat 40–49 lat 50–59 lat 60–69 lat Ile osób mieszka w mieszkaniu/ domu, w którym Pan/i obecnie mieszka? Prosz ę poda ć łą czn ą liczb ę – wraz z Panem/i ą? 1(mieszkam sam/a) 2 3 4 5 lub wi ę cej 4% 8% 33% 27% 29% 6% 14% 34% 28% 18% 8% 12% 35% 33% 14% 6% 35% 34% 19% 6% 22% 44% 23% 5% 6% 70 lat i wi ę cej 25% 39% 23% 3% 10% Tabela 21 Warunki mieszkaniowe osób badanych – deklarowana liczba dzieci w gospodarstwie domowym maj ą cych nie wi ę cej ni ż 18 lat Pytanie Ile z nich to dzieci do 18. roku ż ycia? 1 2 3 i wi ę cej Ż adne Odpowied ź% 31,2% 15,9% 7,1% 45,9% Tabela 22 Warunki mieszkaniowe osób badanych – deklarowana liczba osób w gospodarstwie domowym: wiek badanych Pytanie Warunki mieszkaniowe osób badanych – deklarowana liczba dzieci w gospodarstwie domowym maj ą cych nie wi ę cej ni ż 18 lat a wiek badanych Odpowied ź 1 2 3 i wi ę cej Ż adne 18–29 lat 30–39 lat 40–49 lat 50–59 lat 60–69 lat 47% 13% 9% 31% 32% 30% 15% 23% 43% 24% 9% 24% 25% 12% 3% 60% 14% 5% 2% 79% 70 lat i wi ę cej 22% 0% 0% 78% 14

ANALIZA j ą cych w ś ród domowników jedno dziecko(15,9%). W gospodarstwach domowych, które obejmuj ą trójk ę i wi ę cej dzieci, mieszka mniej ni ż co dziesi ą ta badana osoba(7,1%). dobrze”) ten stan techniczny. Zaledwie co dwudziesta badana osoba oceni ł a stan techniczny budynku zdecydowanie ź le. Co pi ą ty badany nie oceni ł go ani dobrze, ani ź le. Wiek by ł tym czynnikiem, z którym w najwi ę kszym stopniu by ł y zwi ą zane odpowiedzi osób badanych w obszarze dotycz ą cym identyfikacji liczby domowników, z którymi pod jednym dachem mieszkaj ą badani. W przypadku osób w wieku 18–29 lat najwi ę kszy odsetek odpowiedzi dotyczy ł wariantu „1 dziecko” – t ę odpowied ź wskaza ł – o 47% osób z tej grupy (tabela 22). W ś ród osób w wieku 30–39 lat równie ż najcz ę ś ciej wskazywano odpowied ź„1 dziecko” – 32% wskaza ń, ale na drugim miejscu znalaz ł y si ę osoby wskazuj ą ce, ż e w ich gospodarstwie domowych mieszka z nim dwójka dzieci. W ś ród osób w wieku 40–49 lat najwi ę kszy odsetek stanowi ł y osoby wskazuj ą ce, ż e mieszka z nimi jedno dziecko. Wi ę kszo ść osób maj ą cych 50 lat i wi ę cej nie mieszka z ż adnym dzieckiem(50–59 lat: 60%, 60–69 lat: 79%, 70 lat i wi ę cej: 78%). Co wa ż ne, co czwarty osoba badana w wieku 50–59 lat oraz co pi ą ta w wieku 70 lat i wi ę cej mieszkaj ą z jednym dzieckiem. Nale ż y przypuszcza ć, ż e s ą to prawdopodobnie w wi ę kszo ś ci biologiczni dziadkowie tych dzieci. 2.12 OCENA JAKO Ś CI Ż YCIA W OKOLICY – STAN TECHNICZNY BUDYNKU Badane osoby zosta ł y tak ż e poproszone o dokonanie diagnozy jako ś ci ż ycia w okolicy ich obecnego mieszkania/domu – uwzgl ę dniono sze ść aspektów. Pierwszym z nich by ł stan techniczny budynku, w którym mieszkaj ą uczestnicy badania (tabela 23). Ponad po ł owa(63%) wskaza ł a, ż e oceniaj ą dobrze(suma odpowiedzi:„Zdecydowanie dobrze” i„Raczej Uzyskiwane miesi ę czne dochody ró ż nicowa ł y odpowiedzi badanych dotycz ą ce tego aspektu jako ś ci ż ycia – 53% badanych osób maj ą cych dochody do 2000 z ł i a ż 75% osób o dochodach powy ż ej 7500 z ł miesi ę cznie ocenia ł o ten stan dobrze lub bardzo dobrze(tabela 24). We wszystkich grupach dochodowych odsetek osób oceniaj ą cych stan techniczny budynku jako z ł y wyniós ł 10% lub mniej. Warto zauwa ż y ć, ż e zarówno w ś ród osób o najwy ż szych dochodach(powyż ej 7500 z ł: 24%) jak i w ś ród osób o dochodach najni ż szych (do 2000 z ł: 22%) odsetek osób wyra ż aj ą cych bardzo dobre oceny by ł podobny. Wskazania odpowiedzi„Nie wiem/trudno powiedzie ć” by ł y na ś ladowym poziomie(2% lub mniej). 2.13 OCENA JAKO Ś CI Ż YCIA W OKOLICY – OGÓLNY STAN TECHNICZNY LOKALU Drugim aspektem oceny jako ś ci ż ycia w okolicy obecnego mieszkania/domu badanych osób by ł ogólny stan techniczny lokalu. Raczej dobrze oceni ł o go 43,4% badanych, a raczej ź le zaledwie 9,1%(tabela 25 na nast. stronie). Tylko 4,0% oceni ł o go zdecydowanie ź le, natomiast zdecydowanie dobre oceny na ten temat prezentowa ł o ponad czterokrotnie wi ę cej osób(18,4%). Zaledwie 2,8% osób nie mia ł o sprecyzowanego zdania w tej sprawie. Odsetek osób, które ten drugi aspekt podobnie jak pierwszy ocenia ł y bardzo dobrze, by ł zbli ż ony i wyniós ł oko ł o jedn ą pi ą t ą badanych osób. Co siódmy badany wyra ż a ł negatywn ą ocen ę tego aspektu(suma wskaza ń:„Raczej ź le”+„Zdecydowanie ź le”). Tabela 23 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – stan techniczny budynku Pytanie Odpowied ź% Jak ocenia Pan/i jako ść ż ycia w okolicy Pana/i obecnego mieszkania/domu w nast ę puj ą cych aspektach: – Stan techniczny budynku Zdecydowanie dobrze Raczej dobrze Ani dobrze, ani ź le Raczej ź le Zdecydowanie ź le Nie wiem/Trudno powiedzie ć 19,2% 43,8% 20,8% 9,8% 5,2% 1,2% Tabela 24 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – stan techniczny budynku: deklarowane miesi ę czne dochody badanych Pytanie Odpowied ź Jak ocenia Pan/i jako ść ż ycia w okolicy Pana/i obecnego mieszkania/domu w nast ę puj ą cych aspektach: – Stan techniczny budynku Zdecydowanie dobrze Raczej dobrze Ani dobrze, ani ź le Raczej ź le Zdecydowanie ź le Nie wiem/Trudno powiedzie ć do 2000 z ł 22% 30% 29% 11% 6% 2% 2000– –2999 z ł 16% 46% 21% 10% 5% 2% 3000– –3999 z ł 18% 47% 16% 12% 6% 0% 4000– –4999 z ł 18% 50% 17% 11% 4% 0% 5000– –7500 z ł 17% 54% 19% 6% 3% 1% powy ż ej 7500 z ł 24% 51% 10% 5% 10% 0% 15

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE. EKSPERYMENT BEZ HAPPY ENDU Wiek okaza ł si ę tym czynnikiem, który w najwi ę kszym stopniu jest powi ą zany z ocenami wyra ż anymi przez badane osoby w odniesieniu do ogólnego stanu technicznego lokali(tabela 26). 60% osób w wieku 18–29 lat i 74% osób w wieku 70 lat i wi ę cej wyra ż a ł o pozytywne oceny tego aspektu jakoś ci ż ycia w okolicy. Odsetek ocen bardzo dobrych by ł najwy ż szy w grupie wiekowej 40–49 lat(23%), a najni ż szy w grupie wiekowej 50–59 lat(13%). Zdecydowanie ź le ten aspekt ocenia ł o we wszystkich grupach wiekowych 6% i mniej procent badanych. Najwy ż szy odsetek ambiwalentnych ocen zosta ł zarejestrowany w dwóch grupach wiekowych: 50–59 lat i 60–69 lat(28%). Raczej dobrze ten aspekt jako ś ci ż ycia w okolicy ocenia ł o a ż 58% osób w wieku 70 lat i wi ę cej, a grup ą wiekow ą z najni ż szym odsetkiem wskaza ń w tej kategorii odpowiedzi by ł y osoby w wieku 40–49 lat(39%). 2.14 OCENA JAKO Ś CI Ż YCIA W OKOLICY – ASPEKT KOMUNIKACYJNY Trzeci analizowany aspekt jako ś ci ż ycia w okolicy, w której mieszkaj ą badane osoby, dotyczy aspektu powiaza ń komunikacyjnych okolicy z bliskim otoczeniem zewn ę trznym(dojazd do szko ł y, pracy, na zakupy). A ż 67% badanych wskaza ł o, ż e ocenia ten aspekt raczej dobrze lub zdecydowanie dobrze (tabela 27). Tylko 6,4% uczestników badania wybra ł o odpowied ź„Zdecydowanie ź le”. Natomiast odsetek tych, których wybrali odpowied ź„Zdecydowanie dobrze”, wyniós ł blisko jednej czwartej osób badanych(czyli 24,3%). Zdania w tej sprawie nie mia ł o blisko 3% badanych. Łą cznie co siódma badana osoba deklarowa ł a negatywn ą ocen ę tego aspektu. Aspekt komunikacyjny jako ś ci ż ycia w okolicy by ł oceniany bardzo dobrze przez wi ę kszy odsetek badanych osób ni ż w przypadku stanu technicznego budynku i ogólnego stanu technicznego lokalu(24,3%/19,2%/18,4%). Miejsce zamieszkania badanych wp ł ywa ł o na ocen ę aspektu powi ą za ń komunikacyjnych okolicy z bliskim otoczeniem zewn ę trznym(tabela 28). A ż 12% badanych mieszka ń ców wsi i ś ladowy odsetek mieszka ń ców miast 50–250 tys. mieszka ń ców(0%) ocenia ł o ten aspekt zdecydowanie ź le. Najwy ż szy odsetek ocen pozytywnych zosta ł odnotowany w przypadku mieszka ń ców miast 50–250 tys.(77%), a najni ż szy w odniesieniu do mieszka ń ców wsi(62%). Zadecydowanie dobr ą ocen ę tego aspektu prezentowali najcz ęś ciej mieszka ń cy miast 50–250 tys.(32%), a najwy ż szy odsetek ocen ambiwalentnych(„Ani dobrze, ani ź le”) zarejestrowano w podgrupie osób badanych z miast do 50 tys. mieszka ń ców(19%). 2.15 OCENA JAKO Ś CI Ż YCIA W OKOLICY – DOST Ę P DO US Ł UG PUBLICZNYCH Kolejny badany aspekt jako ś ci ż ycia w okolicy dotyczy ł dost ę pu do us ł ug publicznych(edukacja, ochrona zdrowia, kultura). Wyra ź na wi ę kszo ść osób badanych, czyli 63,3% badanych ocenia ł o ten aspekt zdecydowanie dobrze lub bardzo dobrze, natomiast odsetek ocen negatywnych wyniós ł 14,2%(tabela 29). Ocen zdecydowanie pozytywnych by ł o trzykrotnie wi ę cej ni ż ocen zdecydowanie negatywnych Tabela 25 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – ogólny stan techniczny budynku Pytanie Odpowied ź Jak ocenia Pan/i jako ść ż ycia w okolicy Pana/i obecnego mieszkania/domu w nast ę puj ą cych aspektach: – Ogólny stan techniczny lokalu(wyko ń czenie, udogodnienia) Zdecydowanie dobrze Raczej dobrze Ani dobrze, ani ź le Raczej ź le Zdecydowanie ź le Nie wiem/Trudno powiedzie ć % 18,4% 43,4% 22,3% 9,1% 4,0% 2,8% Tabela 26 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – ogólny stan techniczny budynku: wiek badanych Pytanie Odpowied ź 18–29 lat 30–39 lat 40–49 lat 50–59 lat 60–69 lat Jak ocenia Pan/i jako ść ż ycia w okolicy Pana/i obecnego mieszkania/domu w nast ę puj ą cych aspektach: – Ogólny stan techniczny lokalu(wyko ń czenie, udogodnienia) Zdecydowanie dobrze Raczej dobrze Ani dobrze, ani ź le Raczej ź le Zdecydowanie ź le Nie wiem /Trudno powiedzie ć 20% 40% 21% 10% 6% 2% 22% 40% 19% 11% 5% 3% 23% 39% 20% 10% 4% 5% 13% 42% 28% 13% 1% 3% 14% 44% 28% 6% 6% 2% 70 lat i wi ę cej 16% 58% 18% 5% 1% 2% 16

ANALIZA Tabela 27 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – dojazdy do szko ł y, pracy, na zakupy Pytanie Odpowied ź Jak ocenia Pan/i jako ść ż ycia w okolicy Pana/i obecnego mieszkania/domu w nast ę puj ą cych aspektach? – Dojazd do szko ł y, pracy, na zakupy Zdecydowanie dobrze Raczej dobrze Ani dobrze, ani ź le Raczej ź le Zdecydowanie ź le Nie wiem/Trudno powiedzie ć % 24,3% 43,3% 15,3% 8,0% 6,4% 2,7% Tabela 28 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – dojazdy do szko ł y, pracy, na zakupy: miejsce zamieszkania badanych Pytanie Odpowied ź Jak ocenia Pan/i jako ść ż ycia w okolicy Pana/i obecnego mieszkania/domu w nast ę puj ą cych aspektach? – Dojazd do szko ł y, pracy, na zakupy Zdecydowanie dobrze Raczej dobrze Ani dobrze, ani ź le Raczej ź le Zdecydowanie ź le Nie wiem/Trudno powiedzie ć Wie ś 21% 41% 15% 10% 12% 2% Miasto do 50 tys. mieszka ń ców 27% 40% 19% 8% 3% 4% Miasto 50–250 tys. mieszka ń ców 32% 45% 13% 8% 0% 2% Miasto powy ż ej 250 tys. 20% 52% 15% 4% 5% 4% Tabela 29 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – dost ę p do us ł ug publicznych Pytanie Odpowied ź Jak ocenia Pan/i jako ść ż ycia w okolicy Pana/i obecnego mieszkania/domu w nast ę puj ą cych aspektach? – Dost ę p do us ł ug publicznych(edukacja, ochrona zdrowia, kultura, itp.) Zdecydowanie dobrze Raczej dobrze Ani dobrze, ani ź le Raczej ź le Zdecydowanie ź le Nie wiem/Trudno powiedzie ć % 16,6% 46,6% 21,1% 8,9% 5,3% 1,4% Tabela 30 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – dost ę p do us ł ug publicznych: wiek badanych Pytanie Odpowied ź 18–29 lat 30–39 lat 40–49 lat 50–59 lat 60–69 lat Jak ocenia Pan/i jako ść ż ycia w okolicy Pana/i obecnego mieszkania/domu w nast ę puj ą cych aspektach? – Dost ę p do us ł ug publicznych(edukacja, ochrona zdrowia, kultura, itp.) Zdecydowanie dobrze Raczej dobrze Ani dobrze, ani ź le Raczej ź le Zdecydowanie ź le Nie wiem/Trudno powiedzie ć 17% 41% 22% 13% 5% 3% 20% 46% 16% 11% 6% 0% 15% 52% 16% 10% 5% 1% 11% 50% 23% 10% 5% 1% 17% 41% 24% 6% 9% 3% 70 lat i wi ę cej 19% 50% 27% 2% 2% 1% 17

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE. EKSPERYMENT BEZ HAPPY ENDU (16,6% wobec 5,3%). Odsetek odpowiedzi„Trudno powiedzie ć” by ł minimalny i wyniós ł zaledwie 1,4%. Łą cznie co siódmy badany prezentowa ł negatywn ą ocen ę tego aspektu. Wiek badanych osób okre ś la ł skal ę ocen pozytywnych i negatywnych tego aspektu jako ś ci ż ycia w okolicy(tabela 30 na poprzedniej stronie). Najwi ę kszy odsetek ocen pozytywnych by ł w grupie wiekowej 70 lat i wi ę cej(69%), a wzgl ę dnie najni ż szy w grupie wiekowej 18–29 lat oraz 60–69 lat(59%). We wszystkich grupach wiekowych wyra ź na wi ę kszo ść badanych by ł a zadowolona z tego aspektu. Odpowied ź„Zdecydowanie ź le” we wszystkich grup wiekowych wybra ł o mniej ni ż 10% badanych osób. Odsetek odpowiedzi„Zdecydowanie dobrze” by ł najwy ż szy w grupach wiekowych: 30–39 lat(20%) oraz 70 lat i wi ę cej(19%). W przypadku tej pierwszej grupy wiekowej prawdopodobnie o ocenie decyduj ą w du ż ym stopniu kwestie dotycz ą ce lokalizacji szkó ł, a w odniesieniu do drugiej grupy wiekowej tak ą determinant ą tych ocen mog ą by ć kwestie zwi ą zane z dost ę pem do ś wiadcze ń zdrowotnych. 2.16 OCENA JAKO Ś CI Ż YCIA W OKOLICY – BEZPIECZE Ń STWO W NAJBLI Ż SZEJ OKOLICY Przedostatni aspekt oceny jako ś ci ż ycia w okolicy, w której mieszkali uczestnicy naszego badania, obejmowa ł bezpiecze ń stwo w najbli ż szej okolicy(tabela 31). Zdecydowanie dobrze ten aspekt ocenia ł o 21,5% badanych, a zdecydowanie ź le czterokrotnie mniej(4,9%). Zdania w tej sprawie nie mia ł o zaledwie 2,9% badanych osób. Łą cznie odsetek ocen dobrych i bardzo dobrych by ł sze ś ciokrotnie wy ż szy ni ż w przypadku odsetka ocen negatywnych(„Raczej ź le” +„Zdecydowanie ź le”): 68,2% w porównaniu z 11,0%. Na ocen ę bezpiecze ń stwa w najbli ż szej okolicy miejsca, w którym mieszkaj ą badane osoby, mia ł a wielko ść miejscowo ś ci, w której ż yj ą(tabela 32). Im wi ę ksza liczba mieszka ń ców danej miejscowo ś ci, tym ni ż szy odsetek ocen zdecydowanie pozytywnych – a ż 29% mieszka ń ców wsi i zaledwie 16% mieszka ń ców miast powy ż ej 250 tys. deklarowa ł o oceny zdecydowanie pozytywne. Łą czny odsetek ocen pozytywnych by ł relatywnie najni ż szy w przypadku badanych z miast powy ż ej 250 tys. mieszka ń ców(56%), a najwy ż szy w przypadku mieszka ń ców wsi(77%). Zdecydowanie ź le ten aspekt oceni ł o a ż 8% mieszka ń ców najwi ę kszych miast i zaledwie 2% badanych mieszka ń ców miast maj ą cych 50–250 tys. mieszka ń ców. Nie wi ę cej ni ż co siódma badana osoba we wszystkich kategoriach wielko ś ci miejsca zamieszkania wyra ż a ł a ocen ę z łą lub bardzo z łą tego aspektu. A ż jedna czwarta badanych mieszka ń ców miast 50–250 tys. oraz najwi ę kszych miast powy ż ej 250 tys. wyra ż a ł a niejednoznaczn ą ocen ę tego aspektu oceny jako ś ci ż ycia w okolicy. Tabela 31 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – bezpiecze ń stwo w najbli ż szej okolicy Pytanie Odpowied ź Jak ocenia Pan/i jako ść ż ycia w okolicy Pana/i obecnego mieszkania/domu w nast ę puj ą cych aspektach? – Bezpiecze ń stwo w najbli ż ej okolicy Zdecydowanie dobrze Raczej dobrze Ani dobrze, ani ź le Raczej ź le Zdecydowanie ź le Nie wiem/Trudno powiedzie ć % 21,5% 46,7% 17,9% 6,1% 4,9% 2,9% Tabela 32 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – bezpiecze ń stwo w najbli ż szej okolicy: miejsca zamieszkania badanych Pytanie Odpowied ź Jak ocenia Pan/i jako ść ż ycia w okolicy Pana/i obecnego mieszkania/domu w nast ę puj ą cych aspektach? – Bezpiecze ń stwo w najbli ż ej okolicy Zdecydowanie dobrze Raczej dobrze Ani dobrze, ani ź le Raczej ź le Zdecydowanie ź le Nie wiem/Trudno powiedzie ć Wie ś 29% 48% 10% 6% 4% 3% Miasto do 50 tys. mieszka ń ców 14% 52% 18% 6% 7% 3% Miasto 50–250 tys. mieszka ń ców 18% 45% 27% 6% 2% 2% Miasto powy ż ej 250 tys. 16% 39% 25% 7% 8% 4% 18

ANALIZA 2.17 OCENA JAKO Ś CI Ż YCIA W OKOLICY – JAKO ŚĆ BEZPO Ś REDNIEJ OKOLICY Ostatnim, czyli szóstym, aspektem oceny jako ś ci ż ycia w okolicy, by ł aspekt odnosz ą cy si ę do ogólnego postrzegania jako ś ci ż ycia w okolicy, w której mieszkaj ą uczestnicy badania („Jako ść bezpo ś redniej okolicy”, tabela 33). Generalnie rzecz bior ą c, wyra ź na wi ę kszo ść badanych osób ocenia ten aspekt pozytywnie – blisko 72% osób. Zdecydowanie dobrze ocenia go czterokrotnie wi ę cej osób ni ż zdecydowanie ź le (19,5% w porównaniu z 4,2%). Łą cznie co dziesi ą ty badany wyra ż a ł ocen ę negatywn ą lub bardzo negatywn ą tego aspektu. Niejednoznaczn ą opini ę w tej sprawie deklarowa ł a nieco mniej ni ż jedna pi ą ta badanych(17,2%). Odsetek wskaza ń odpowiedzi„Raczej dobrze” by ł pi ę ciokrotnie wy ż szy ni ż w przypadku wyboru odpowiedzi„Raczej ź le”(52,2% w porównaniu z 5,1%). Podsumowuj ą c, ten aspekt oceny jako ś ci ż ycia w okolicy charakteryzowa ł si ę najwy ż szym odsetkiem odpowiedzi pozytywnych w porównaniu z pozosta ł ymi pi ę cioma uwzgl ę dnionymi w naszym badaniu aspektami. Na ocen ę jako ś ci bezpo ś redniej okolicy najwi ę kszy wp ł yw mia ł y deklarowane miesi ę czne dochody badanych osób(tabela 34). Łą czny odsetek ocen pozytywnych by ł najwy ż szy w przypadku nast ę puj ą cych grup dochodowych: 4000– –4999 z ł(78%) i powy ż ej 7500 z ł(77%), przy czym we wszystkich grupach dochodowych przekroczy ł on poziom 65%. Zdecydowanie dobrze jako ść swojej okolicy ocenia ł y najcz ęś ciej osoby osi ą gaj ą ce najni ż sze dochody do 2000 z ł miesi ę cznie(26%), a tak ą ocen ę najrzadziej prezentowa ł y osoby maj ą ce najwy ż sze dochody na poziomie powy ż ej 7500 z ł miesi ę cznie(11%). A ż 12% osób maj ą cych najni ż sze Tabela 33 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – jako ść bezpo ś redniej okolicy Pytanie Odpowied ź Jak ocenia Pan/i jako ść ż ycia w okolicy Pana/i obecnego mieszkania/domu w nast ę puj ą cych aspektach? – Jako ść bezpo ś redniej okolicy Zdecydowanie dobrze Raczej dobrze Ani dobrze, ani ź le Raczej ź le Zdecydowanie ź le Nie wiem/Trudno powiedzie ć % 19,5% 52,2% 17,2% 5,1% 4,2% 1,7% Tabela 34 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – jako ść bezpo ś redniej okolicy: deklarowane miesi ę czne dochody badanych Pytanie Odpowied ź do 2000 z ł Jak ocenia Pan/i jako ść ż ycia w okolicy Pana/i obecnego mieszkania/domu w nast ę puj ą cych aspektach? – Jako ść bezpo ś redniej okolicy Zdecydowanie dobrze Raczej dobrze Ani dobrze, ani ź le Raczej ź le Zdecydowanie ź le Nie wiem/Trudno powiedzie ć 26% 41% 18% 6% 6% 1% 2000– –2999 z ł 19% 49% 19% 6% 5% 1% 3000– –3999 z ł 17% 51% 18% 5% 9% 1% 4000– –4999 z ł 19% 59% 11% 5% 2% 4% 5000– –7500 z ł 14% 61% 18% 6% 0% 1% powy ż ej 7500 z ł 11% 66% 18% 4% 0% 1% Tabela 35 Powierzchnia zamieszkiwanego mieszkania a zaspokojenie potrzeb(podzia ł ze wzgl ę du na sytuacj ę mieszkaniow ą) Pytanie Odpowied ź Mieszkam w mieszkaniu/ domu, do którego posiadam prawo w ł asno ś ci Czy Pana/i gospodarstwo domowe ma problem z bie żą c ą sp ł at ą(zalega) nast ę puj ą cych zobowi ą za ń? – Czynsz(op ł aty za mieszkanie) Zdecydowanie tak Raczej tak Raczej nie Zdecydowanie nie Nie wiem/Trudno powiedzie ć 42% 40% 24% 14% 2% Mieszkam w mieszkaniu/domu s ł u ż bowym/ komunalnym/ socjalnym/ lokatorskim 24% 36% 25% 15% 5% Mieszkam w wynaj ę tym mieszkaniu/ domu 20% 35% 33% 5% 14% Inne, w tym TBS 19% 29% 28% 9% 2% Mieszkam u rodziny/ z rodzicami 24% 37% 18% 6% 0% 19

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE. EKSPERYMENT BEZ HAPPY ENDU Tabela 36 Prawdopodobie ń stwo zmiany miejsca zamieszkania w ś ród osób badanych: miejsce zamieszkania Pytanie Odpowied ź Na ile prawdopodobne jest to, ż e w najbli ż szych trzech latach zmieni Pan/i miejsce zamieszkania, kupi lub wynajmie inne mieszkanie, dom? Prosz ę wskaza ć na skali od 1 do 5, gdzie 1 oznacza bardzo nieprawdopodobne, 5 bardzo prawdopodobne. 1 – Bardzo nieprawdopodobne 2 3 – Ani tak, ani nie/Nie wiem/Trudno powiedzie ć 4 5 – Bardzo prawdopodobne Miasto do 50 tys. mieszka ń ców 29% 20% Miasto 50–250 tys. mieszka ń ców 34% 19% 26% 34% 13% 9% 12% 5% Miasto powy ż ej 250 tys. 26% 14% 38% 9% 13% Tabela 37 Stosunek osób badanych do posiadania nieruchomo ś ci Pytanie Odpowied ź Zdecydowanie najem Prosz ę pomy ś le ć o sobie za pi ęć lat. Która forma zamieszkania by ł aby dla Pan/i bardziej atrakcyjna: najem czy mieszkanie w ł asno ś ciowe? Raczej najem Raczej mieszkanie na w ł asno ść Zdecydowanie mieszkanie na w ł asno ść Nie wiem/Trudno powiedzie ć % 3,2% 16,6% 29,7% 40% 10,5% Tabela 38 Stosunek osób badanych do posiadania nieruchomo ś ci: dochody badanych Pytanie Odpowied ź Zdecydowanie najem Prosz ę pomy ś le ć o sobie za pi ęć lat. Która forma zamieszkania był aby dla Pan/i bardziej atrakcyjna: najem czy mieszkanie w ł asnoś ciowe? Raczej najem Raczej mieszkanie na w ł asno ść Zdecydowanie mieszkanie na w ł asno ść Nie wiem/Trudno powiedziec do 2000 z ł 5% 17% 21% 41% 15% 2000– –2999 z ł 4% 16% 35% 50% 8% 3000– –3999 z ł 2% 16% 31% 5% 11% 4000– –4999 z ł 2% 18% 22% 5% 8% 5000– –7500 z ł 0% 8% 32% 6% 7% powy ż ej 7500 z ł 5% 19% 18% 4% 0% Tabela 39 Ocena zmiany poziomu warunków mieszkaniowych przez osoby badane z ostatnich pi ę ciu lat: p ł e ć Pytanie Odpowied ź Czy Pana/i warunki mieszkaniowe poprawi ł y si ę, pogorszy ł y czy pozosta ł y bez zmian w okresie ostatnich pi ę ciu lat? Prosz ę wzi ąć pod uwag ę wszystkie remonty, przeprowadzki, zmiany w dzielnicy/miejscowo ś ci, zmiany liczby osób w gospodarstwie domowym. 1 – Poprawi ł y si ę 5 – Pozosta ł y na podobnym poziomie/Nie wiem 8 – Pogorszy ł y si ę Kobieta 29% 56% 15% M ęż czyzna 34% 57% 10% 20

ANALIZA dochody ocenia ł o negatywnie jako ść bezpo ś redniej okolicy. Dla porównania, ten odsetek w przypadku osób maj ą cych najwy ż sze dochody wyniós ł zaledwie 4%. W sze ś ciu z pi ę ciu wyró ż nionych grup dochodowych(poza przedzia ł em 4000– 4999 z ł) niemal jedna pi ą ta osób badanych nie mia ł a sprecyzowanego zdania w tej kwestii. 2.18 ZASPOKOJENIE POTRZEB MIESZKANIOWYCH Respondentów zapytano, czy wielko ść zamieszkiwanego przez nich mieszkania odpowiada ich potrzebom(tabela 35 na s. 19). 34,2% uwa ż a, ż e zdecydowanie tak, 38,3%, ż e raczej tak. Polki i Polacy s ą zadowoleni z wielko ś ci zamieszkiwanego lokum. P ł e ć, wykszta ł cenie, dochód nie determinowa ł y zadowolenia z zamieszkiwanego metra ż u. Znacz ą ce ró ż nice zaobserwowano przy zmiennej dotycz ą cej obecnej sytuacji mieszkaniowej. 2.19 ZMIANA MIEJSCA ZAMIESZKANIA Ankietowani ze ś redniej wielko ś ci o ś rodków miejskich(50– 250 ty ś.) deklarowali najmniejsz ą ch ęć zmiany miejsca zamieszkania(tabela 36). Proporcje te s ą bardzo zbli ż one w przypadku mieszka ń ców ma ł ych miejscowo ś ci i wi ę kszych aglomeracji miejskich. Ci ostatni jednak deklaruj ą znacznie cz ęś ciej niezdecydowanie. 2.20 NAJEM A W Ł ASNO ŚĆ – PREFERENCJE Preferencje dotycz ą ce posiadania b ą d ź wynajmowania mieszkania nie ró ż nicuj ą w znacz ą cy sposób Polek i Polaków. W perspektywie pi ę ciu lat wi ę kszo ść respondentów chce posiada ć mieszkanie na w ł asno ść(tabela 37). Najem traktowany jest przez nich jako co ś gorszego ni ż w ł asno ść. Polska znajduje si ę w czo ł ówce krajów, gdzie dominuj ą mieszkania Tabela 40 Dzia ł ania, które przyczyni ł y si ę do poprawy warunków mieszkaniowych osób badanych: p ł e ć Pytanie Odpowied ź Kobieta 1 – Kupi ł em/am nowe mieszkanie/dom 13% M ęż czyzna 10% 2 – Przeprowadzi ł em/am remont obecnego mieszkania/domu 50% Prosz ę wskaza ć, które dzia ł ania przyczyni ł y si ę do poprawy Pana/i warunków mieszkaniowych? 3 – Kupi ł em/am nowe wyposa ż enie do obecnego mieszkania/domu 4 – Uzyska ł em/am prawo w ł asno ś ci obecnego mieszkania/domu(dziedziczenie) 5 – Wybudowa ł em/am dom lub dobudowa ł em/am now ą cz ęść domu, np. pi ę tro 6 – Poprawi ł a si ę jako ść otoczenia zewn ę trznego – inni s ą siedzi, lepszy dost ę p do us ł ug publicznych 7 – Poprawi ł a si ę jako ść infrastruktury – wodoci ą g, kanalizacja, przy łą cze gazowe 37% 12% 19% 18% 22% 8 – Ż adne z powy ż szych 6% 44% 31% 16% 4% 28% 24% 8% 21

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE. EKSPERYMENT BEZ HAPPY ENDU w ł asno ś ciowe. Rynek najmu nale ż y do jednych z gorzej rozwini ę tych w Unii Europejskiej. W krajach Europy Zachodniej dominuje trend odchodzenia od w ł asno ś ci. Istotn ą zmienn ą w zakresie podej ś cia do wynajmowania b ą d ź posiadania nieruchomo ś ci jest dochód, jakim dysponuj ą gospodarstwa domowe(tabela 38 na s. 20). Zauwa ż amy trend, ż e im wy ż szy dochód, tym silniejsza preferencja do posiadania w ł asnej nieruchomo ś ci, ale tylko do pewnego momentu. Przy indywidualnych dochodach powy ż ej 7500 z ł netto zwi ę ksza si ę sk ł onno ść do wynajmowania nieruchomo ś ci, podobnie w przypadku miast powy ż ej 250 tys. mieszka ń ców. 2.21 ZMIANA WARUNKÓW MIESZKANIOWYCH W PRZECI Ą GU PI Ę CIU LAT W interpretacji wyników nie dostrzegamy znacz ą cej ró ż nicy samego odbioru zmiany warunków mieszkaniowych(tabela 39). Zarówno u kobiet, jak i u m ęż czyzn dominuje przekonanie o sta ł ym poziomie zachowanego komfortu ż ycia w mieszkaniu czy domu. Nie widzimy równie ż ż adnej polaryzacji w przypadku odpowiedzi twierdz ą cych lub negatywnych. Konsumpcja towarów zwi ą zanych z wyposa ż eniem domu/mieszkania i jego wystrojem w najwi ę kszym stopniu poTabela 41 Dzia ł ania, które przyczyni ł y si ę do pogorszenia warunków mieszkaniowych osób badanych: p ł e ć Pytanie Odpowied ź 1 – Zwi ę kszenie kosztów eksploatacji Kobieta 54% 2 – Zmiana liczby domowników 3 – Musia ł em/am zmieni ć mieszkanie na mniejsze/gorsze Prosz ę wskaza ć, które dzia ł ania przyczyni ł y si ę do pogorszenia Pana/i warunków mieszkaniowych? 4 – Musia ł em/am wróci ć do domu rodzinnego 5 – Stan mojego zdrowia lub innych domowników utrudnia mi korzystanie z mieszkania np. brak windy 6 – Pogorszy ł a si ę jako ść otoczenia zewn ę trznego – inni s ą siedzi, zamkni ę cie/mniejszy wybór, gorszy dost ę p do us ł ug publicznych 7 – Pogorszy ł a si ę jako ść infrastruktury – wodoci ą gi, kanalizacja, przy łą cze gazowe, remonty 8 – Ż adne z powy ż szych 11% 0% 18% 13% 29% 13% 12% M ęż czyzna 51% 1% 11% 9% 9% 36% 14% 0% Tabela 42 Deklaracje dotycz ą ce trudno ś ci zwi ą zanych z utrzymaniem mieszkania/domu w przesz ł o ś ci Pytanie Odpowied ź Czy kiedykolwiek do ś wiadczy ł /a Pan/i trudno ś ci zwi ą zanych z utrzymaniem mieszkania/domu? Zdecydowanie tak Raczej tak Raczej nie Zdecydowanie nie Nie wiem/Trudno powiedzie ć 22 % 7,9% 24,7% 42% 19,5% 5,9%

ANALIZA lepszy ł a komfort ż ycia w danym mieszkaniu dla osób badanych ka ż dej z p ł ci(tabela 40 na s. 21). Polaryzacja warto ś ci by ł a najmniejsza przy tej odpowiedzi. Najwi ę ksze odchylenie warto ś ci oddanych g ł osów wzgl ę dem p ł ci uzyska ł wariant budowy i rozwoju domu. Tutaj znacznie cz ęś ciej kobiety, bo co pi ą ta ankietowana, wskazywa ł y na popraw ę warunków mieszkaniowych. Dla m ęż czyzn wa ż niejszy ni ż w przypadku kobiet okaza ł si ę dost ę p do us ł ug czy wspó ł mieszka ń cy budynku. Jednym z wa ż niejszych czynników pozosta ł dla obu p ł ci rozwój i stan infrastruktury mieszkaniowej takiej jak wodoci ą g czy kanalizacja. Zwi ę kszenie kosztów eksploatacji by ł o najwi ę kszym czynnikiem obni ż enia standardu ż ycia w danym mieszkaniu dla obu p ł ci. Widzimy te ż przy nim najmniejsz ą polaryzacj ę(tabela 41). Dla co dziesi ą tej kobiety wa ż nym wskazywanym powodem by ł o zwi ę kszenie liczby domowników. Jednocze ś nie jest to powód, który by ł najrzadziej deklarowany przez m ęż czyzn. Widzimy na tym polu z kolei siln ą polaryzacj ę. Mo ż emy zaobserwowa ć, ż e statystycznie m ęż czy ź ni s ą bardziej sk ł onni przenie ść si ę do mniejszego lokum o gorszym standardzie ni ż wróci ć do domu rodzinnego. W przypadku kobiet obserwowana jest odwrotna tendencja. Dla ka ż dego, niezale ż nie od p ł ci, jednym z bardziej kluczowych czynników pogorszenia warunków mieszkaniowych by ł a utrata dost ę pu do oczekiwanego poziomu us ł ug i pogorszenie si ę stanu infrastruktury budynku. 2.22 TRUDNO Ś CI ZWI Ą ZANE Z UTRZYMANIEM DOMU/MIESZKANIA Polki i Polacy s ą zgodni co do tego, ż e nie maj ą trudno ś ci z utrzymaniem domu lub mieszkania. Ponad po ł owa ankietowanych s ą dzi, ż e nie ma problemów w tej kwestii(tabela 42). Tabela 43 Deklaracje dotycz ą ce bie żą cych problemów zwi ą zanych z ró ż nymi aspektami utrzymania mieszkania/domu Pytanie Tak Czy Pana/i gospodarstwo domowe ma problem z bie żą c ą sp ł at ą(zalega) nast ę puj ą cych zobowi ą za ń? – energia elektryczna 12% Nie 88% Nie dotyczy – nie mam, nie posiadam 1% Czy Pana/i gospodarstwo domowe ma problem z bie żą c ą sp ł at ą(zalega) nast ę puj ą cych zobowi ą za ń? 9% 91% 1% – woda Czy Pana/i gospodarstwo domowe ma problem z bie żą c ą sp ł at ą(zalega) nast ę puj ą cych zobowi ą za ń? 11% 80% 9% – gaz Czy Pana/i gospodarstwo domowe ma problem z bie żą c ą sp ł at ą(zalega) nast ę puj ą cych zobowi ą za ń? 13% 87% 0% – ogrzewanie Tabela 44 Sytuacja mieszkaniowa a problem sp ł aty bie żą cych zobowi ą za ń za czynsz Pytanie Odpowiedzi Mieszkam w mieszkaniu/domu, do którego posiadam prawo w ł asno ś ci Czy Pana/i gospodarstwo domowe ma problem z bie żą c ą sp ł at ą (zalega) nast ę puj ą cych zobowi ą za ń? – czynsz(op ł aty za mieszkanie) Mieszkam w mieszkaniu/domu s ł u ż bowym/komunalnym/socjalnym/lokatorskim Mieszkam w wynaj ę tym mieszkaniu/domu Tak 5% 16% 21% 23 Nie 77% Nie dotyczy – nie mam, nie posiadam 18% 65% 19% 67% 12%

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE. EKSPERYMENT BEZ HAPPY ENDU Tabela 45 Stosunek osób badanych do perspektyw poprawy sytuacji mieszkaniowej Pytanie Odpowied ź Czy kiedykolwiek do ś wiadczy ł /a Pan/i trudno ś ci zwi ą zanych z utrzymaniem mieszkania/domu? Zdecydowanie tak Raczej tak Raczej nie Zdecydowanie nie Nie wiem/Trudno powiedzie ć % 7,3% 20,8% 36,5% 12,7% 22,7% Tabela 46 Stosunek osób badanych do perspektyw poprawy sytuacji mieszkaniowej z uwzgl ę dnieniem miejsca zamieszkania Pytanie Odpowied ź Jak Pan/i przewiduje, czy Pana/i warunki mieszkaniowe poprawi ą si ę w ci ą gu najbli ż szych pi ę ciu lat? Zdecydowanie tak Raczej tak Raczej nie Zdecydowanie nie Nie wiem/Trudno powiedzie ć Wie ś 10% 29% 28% 12% 21% Miasto do 50 tys. mieszka ń ców 8% 15% 42% 15% Miasto 50–250 tys. mieszka ń ców 1% 13% 49% 11% 20% 26% Miasto powy ż ej 250 tys. 6% 17% 37% 14% 26% Tabela 47 Znajomo ść programu budowy niewielkich domów bez pozwolenia na budow ę Pytanie Odpowied ź Tak Rz ą d wprowadzi ł program„Dom do 70 m 2 bez pozwolenia na budow ę”. Czy s ł ysza ł /a Pan/i o tym programie? Nie Nie wiem/Trudno powiedzie ć % 63,7% 26,8% 9,5% Tabela 48 Ocena programu budowy niewielkich domów bez pozwolenia na budow ę Pytanie Odpowied ź Zdecydowanie pozytywnie Raczej pozytywnie Rz ą d wprowadzi ł program„Dom do 70 m 2 bez pozwolenia na budow ę”. Jak ocenia Pan/i ten program? Raczej negatywnie Zdecydowanie negatywnie Nie wiem/Trudno powiedzie ć 24 % 25,0% 43,0% 9,1% 6,7% 16,3%

ANALIZA Badani nie wskazuj ą na zaleg ł o ś ci w op ł atach za mieszkanie (tabela 43 na s. 23). 69,9% respondentów twierdzi, ż e nie ma problemów z uregulowaniem op ł at za czynsz, 21,4% problem nie dotyczy. Problem niep ł acenia czynszu dotyczy jedynie 8,7% respondentów. Podobnie wygl ą da ł a sytuacja, je ś li chodzi o bie żą ce op ł aty za pr ą d, ogrzewanie, gaz. Je ż eli pojawia ł si ę problem ze sp ł at ą bie żą cych zobowi ą za ń za czynsz, to uzale ż niony by ł od sytuacji mieszkaniowej osób badanych(tabela 44). Najwi ę ksze problemy ze sp ł at ą bie żą cych zobowi ą za ń za czynsz mia ł y osoby wynajmuj ą ce mieszkanie lub dom. W mniejszym stopniu problem dotyczy osób, które zamiesztuj ą mieszkanie komunalne/socjalne/lokatorskie. Posiadaj ą cy w ł asne mieszkanie mieli najmniejsze problemy z op ł acaniem czynszu. 2.23 PROGNOZY DOTYCZ Ą CE POPRAWY SYTUACJI MIESZKANIOWEJ Polki i Polacy s ą podzieleni w zakresie przewidywa ń dotycz ą cych zmiany ich sytuacji mieszkaniowej w najbli ż szych pi ę ciu latach. Poprawy sytuacji mieszkaniowej spodziewa si ę 28,1% badanych. Poprawy nie spodziewa si ę blisko po ł owa badanych osób. Nie ma zdania 22,7% respondentów(tabela 45). Najwi ę kszym optymizmem co do poprawy sytuacji mieszkaniowej cechuj ą si ę mieszka ń cy obszarów wiejskich. A ż 39% mieszka ń ców wsi liczy, ż e w ci ą gu najbli ż szej pi ę ciolatki poprawi si ę ich sytuacja mieszkaniowa. Na drugim biegunie sytuuj ą si ę mieszka ń cy miast ś rednich(50–250 tys. mieszka ń ców). W ś ród badanych zamieszkuj ą cych te o ś rodki zaledwie 14% spodziewa si ę poprawy sytuacji mieszkaniowej(tabela 46). 2.24 DOM DO 70 M 2 BEZ POZWOLENIA Jednym z rozwi ą za ń proponowanych przez rz ą d, które w intencji twórców ma poprawi ć sytuacj ę mieszkaniow ą Polaków, jest regulacja umo ż liwiaj ą ca budow ę domu do 70 m 2 powierzchni bez pozwolenia na budow ę. Zdecydowana wi ę kszo ść osób badanych s ł ysza ł a o tym programie(tabela 47). Program budzi pozytywne oceny(tabela 48). Łą cznie pozytywnie ocenia go blisko 68% badanych. Negatywnie o rozwi ą zaniu wypowiedzia ł o si ę nieca ł e 16% respondentów. O programie lepsz ą opini ę od pozosta ł ych grup mieli mieszka ń cy wsi i osoby z wykszta ł ceniem podstawowym. Nale ż y jednak podkre ś li ć, ż e w ka ż dej grupie badanych osób program cieszy ł si ę zdecydowanym poparciem spo ł ecznym. 2.24 CZY CHCEMY P Ł ACI Ć ZA ZIELONE DOMY? Kolejn ą kwesti ą podniesion ą w badaniu ilo ś ciowym by ł stosunek do rozwi ą za ń technicznych przy budowie domu, Tabela 49 Stosunek osób badanych do proklimatycznych zmian w prawie budowlanym Pytanie Odpowied ź Istniej ą rozwi ą zania techniczne, które powoduj ą, ż e domy/budynki s ą bardziej przyjazne dla ś rodowiska naturalnego. Korzystanie z tych technologii jest jednak bardziej kosztowne i podnosi cen ę budowy budynku, natomiast powoduje przysz ł e oszcz ę dno ś ci na ogrzewaniu. Czy Pana/i zdaniem, pa ń stwo powinno zaostrza ć przepisy budowalne, które b ę d ą wymaga ł y budowy coraz dro ż szych, ale coraz bardziej energooszcz ę dnych budynków? Zdecydowanie tak Raczej tak Raczej nie Zdecydowanie nie Nie wiem/Trudno powiedzie ć % 10,7% 30,7% 23,5% 10,3% 24,8% Tabela 50 Stosunek osób badanych do proklimatycznych zmian w prawie budowlanym wed ł ug wykszta ł cenia Pytanie Odpowied ź Podstawowe/ Zawodowe Istniej ą rozwi ą zania techniczne, które powoduj ą, ż e domy/budynki s ą bardziej przyjazne dla ś rodowiska naturalnego. Korzystanie z tych technologii jest jednak bardziej kosztowne i podnosi cen ę budowy budynku, natomiast powoduje przysz ł e oszcz ę dno ś ci na ogrzewaniu. Czy Pana/i zdaniem, pa ń stwo powinno zaostrza ć przepisy budowalne, które b ę d ą wymaga ł y budowy coraz dro ż szych, ale coraz bardziej energooszcz ę dnych budynków? Zdecydowanie tak Raczej tak Raczej nie Zdecydowanie nie Nie wiem/Trudno powiedzie ć 10% 29% 28% 12% 21% Ś rednie 8% 15% 42% 15% 20% 25 Wy ż sze 1% 13% 49% 11% 26%

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE. EKSPERYMENT BEZ HAPPY ENDU które s ą bardziej przyjazne dla ś rodowiska naturalnego. W tre ś ci pytania zastrze ż ono jednak, ż e korzystanie z tych technologii jest bardziej kosztowne i podnosi cen ę budowy budynku, natomiast powoduje przysz ł e oszcz ę dno ś ci na ogrzewaniu. Respondentów zapytano:„Czy Pana/i zdaniem, pa ń stwo powinno zaostrza ć przepisy budowalne, które b ę d ą wymaga ł y budowy coraz dro ż szych, ale coraz bardziej energooszcz ę dnych budynków?”. Twierdz ą co na tak sformu ł owane pytanie odpowiedzia ł o 41,4% badanych osób. Przeciwnego zdania by ł o 33,8%, co pokazuje, ż e Polacy s ą silnie spolaryzowani w przedmiotowej kwestii(tabela 49 na poprz. stronie). Najwi ę cej zwolenników takich zmian w prawie jest w gronie osób z wy ż szym wykszta ł ceniem. Takie rozwi ą zania popiera po ł owa Polaków z wykszta ł ceniem wy ż szym. Jest to ponad dwa razy wy ż sze poparcie ni ż w gronie badanych z wykszta ł ceniem podstawowym(tabela 50). 2.26 MIESZKANIE PRAWEM CZY TOWAREM? Kwesti ą budz ą c ą rozliczne kontrowersje w debacie publicznej jest odpowied ź na pytanie, czy mieszkanie jest prawem Tabela 51 Stosunek osób badanych do uznania mieszkania za prawo cz ł owieka lub towar rynkowy Pytanie Odpowied ź 1 – Zdecydowanie prawem cz ł owieka 2 Czy Pana/i zdaniem mieszkanie powinno by ć prawem cz ł owieka, czy towarem rynkowym? Prosz ę o ocen ę na 3 skali 1–5, gdzie 1 oznacza, ż e zdecydowanie prawem cz ł owieka, a 5 – zdecydowanie towarem rynkowym. 4 5 – Zdecydowanie towarem rynkowym % 42,6% 16,5% 28,2% 7,1% 5,6% Tabela 52 Stosunek osób badanych do uznania mieszkania za prawo cz ł owieka lub towar rynkowy: dochody Pytanie Odpowied ź Czy Pana/i zdaniem mieszkanie powinno by ć prawem cz ł owieka, czy towarem rynkowym? 1 – Zdecydowanie prawem cz ł owieka 2 3 4 5 – Zdecydowanie towarem rynkowym do 2000 z ł 49% 20% 25% 4% 2% 2000– –2999 z ł 48% 17% 24% 5% 5% 3000– –3999 z ł 50% 16% 23% 6% 5% 4000– –4999 z ł 28% 15% 37% 11% 9% 5000– –7500 z ł 25% 13% 41% 13% 9% powy ż ej 7500 z ł 29% 16% 38% 10% 8% Tabela 53 Stosunek osób badanych do wprowadzenia podatku od pustostanów Pytanie Czy Pana/i zdaniem powinno si ę wprowadzi ć podatek od tzw. pustostanów, czyli lokali mieszkalnych, w których nie mieszkaj ą w ł a ś ciciele ani nie s ą one przeznaczone na wynajem? Odpowied ź Zdecydowanie tak Raczej tak Raczej nie Zdecydowanie nie Nie wiem/Trudno powiedzie ć % 17,9% 23,3% 25,0% 16,1% 17,7% 26

ANALIZA cz ł owieka, czy te ż tylko i wy łą cznie towarem podlegaj ą cym obrotowi rynkowemu na zasadach ogólnych. Has ł o„Mieszkanie prawem nie towarem” po 1989 roku by ł o g ł oszone przez ś rodowiska lokatorskie oraz ugrupowania lewicowe i ruchy anarchistyczne. W 2022 roku zosta ł o ono retorycznie przej ę te przez liderów ugrupowa ń liberalnych. Blisko 60% badanych osób deklaruje si ę po stronie sporu, która odpowiada, ż e mieszkanie jest prawem cz ł owieka. Po drugiej stronie – zwolenników uznania mieszkania tylko i wy łą cznie za towar rynkowy – jest 12,7% badanych. 28,2% nie ma w tej sprawie sprecyzowanych pogl ą dów(tabela 51). Kwesti ą ró ż nicuj ą c ą odpowied ź na pytanie dotycz ą ce powy ż szej kwestii by ł dochód miesi ę czny indywidualny netto (tabela 52). Osoby o ni ż szych dochodach ch ę tniej opowiada ł y si ę za opcj ą wskazuj ą c ą mieszkanie jako prawo cz ł owieka. Takie stanowisko zaj ęł o blisko 70% badanych o najni ż szych dochodach. W grupie o najwy ż szych dochodach takie stanowisko popar ł o 46% badanych osób. Ale najni ż sze poparcie dla uznania mieszkania za prawo cz ł owieka odnotowano w grupie dochodowej 5000–7500 netto. Jednocze ś nie ta grupa dochodowa cechuje si ę najwi ę ksz ą niepewno ś ci ą co do rozstrzygni ę cia kwestii, czy mieszkanie jest prawem, czy towarem. Zwraca równie ż uwag ę, ż e we Tabela 54 Stosunek osób badanych do wprowadzenia podatku katastralnego Pytanie Odpowied ź Obecnie w Polsce, podatek od nieruchomo ś ci p ł acony jest od metra ż u. Im wi ę ksza nieruchomo ść, tym wy ż szy podatek. Wysoko ść podatku ustalana jest przez w ł adze gminy. Czy Pana/i zdaniem powinno si ę wprowadzi ć podatek katastralny, czyli p ł acony nie od metra ż u, a od warto ś ci nieruchomo ś ci. Wtedy nieruchomo ś ci o du ż ej warto ś ci by ł yby obci ąż one wysokim podatkiem, a te o ma ł ej warto ś ci niskim? Zdecydowanie tak Raczej tak Raczej nie Zdecydowanie nie Nie wiem/Trudno powiedzie ć % 11,9% 22,5% 21,7% 22,7% 21,2% Tabela 55 Stosunek osób badanych do ograniczenia najmu krótkoterminowego Pytanie Odpowied ź 1 – Zdecydowanie si ę nie zgadzam Prosz ę powiedzie ć na ile zgadza si ę lub nie zgadza Pan/i z nast ę puj ą cymi twierdzeniami? – Samorz ą dy powinny ogranicza ć najem krótkoterminowy, czyli oferowania noclegów czy najmu na godziny, w mieszkaniach, które po ł o ż one s ą w blokach/kamienicach mieszkalnych. 2 3 – Ani si ę zgadzam, ani si ę nie zgadzam/Trudno powiedzie ć 4 5 – Zdecydowanie si ę zgadzam % 8,3% 9,1% 43,5% 23,4% 15,7% Tabela 56 Stosunek osób badanych do systemowego ograniczenia zakupu nieruchomo ś ci przez instytucje finansowe Pytanie Odpowied ź Czy Pana/i zdaniem, pa ń stwo powinno ogranicza ć zakup mieszka ń przez du ż e instytucje finansowe, np. fundusze inwestycyjne? Zdecydowanie tak Raczej tak Raczej nie Zdecydowanie nie Nie wiem/Trudno powiedzie ć 27 % 21,7% 29,8% 14,2% 8,3% 26,1%

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE. EKSPERYMENT BEZ HAPPY ENDU wszystkich grupach dochodowych zwolennicy uznania mieszkania wy łą cznie i przede wszystkim za towar rynkowy nie stanowi ą nawet jednej czwartej danej grupy. 2.27 JAK OPODATKOWA Ć NIERUCHOMO Ś CI? W zdecydowanie wi ę kszym stopniu osoby badane s ą podzielone w kwestii wprowadzenia podatku od pustostanów (tabela 53 na s. 26). Takie rozwi ą zanie popiera łą cznie 41,2% badanych. Przeciwko takiemu podatkowi jest 41,1% respondentów. Nie ma zdania 17,7% badanych osób. Innym rozwi ą zaniem podatkowym w zakresie nieruchomoś ci, budz ą cym jeszcze wi ę ksze emocje ni ż tzw. podatek od pustostanów, jest podatek katastralny, czyli podatek od warto ś ci nieruchomo ś ci. W badaniu ilo ś ciowym zadano ankietowanym pytanie dotycz ą ce tego rozwi ą zania(tabela 54). W tre ś ci pytania nie zawarto nazwy„podatek katastralny”, opisano natomiast obecne rozwi ą zania obowi ą zuj ą ce w zakresie opodatkowania nieruchomo ś ci i opisano proponowane rozwi ą zanie wraz z jego skutkami. Tak opisany podatek katastralny popiera 34,4% badanych. Przeciwko jego wprowadzeniu jest 44,4% osób ankietowanych. Tematem, który zyskuje coraz wi ę kszy rozg ł os w debacie publicznej, jest kwestia wykupu mieszka ń, bloków i docelowo ca ł ych kwarta ł ów zabudowy przez fundusze inwestycyjne. Zjawisko to obecnie w Polsce jest na wczesnym etapie rozwoju. W miastach Europy Zachodniej te praktyki biznesowe doprowadzi ł y do wzrostu cen nieruchomo ś ci i spadku dost ę pno ś ci mieszka ń. Wprowadzenie ogranicze ń w zakupie nieruchomo ś ci przed fundusze inwestycyjne popiera ponad po ł owa badanych osób(tabela 55). Przeciwko takiemu ruchowi opowiada si ę 22,4%. Swojego zdania w tym temacie nie ma 26,1% ankietowanych. Podobne efekty jak aktywno ść funduszy inwestycyjnym na rynku hipotecznym ma rosn ą ca popularno ść wynajmu krótkoterminowego. Respondentów zapytano, czy samorz ą dy powinny mie ć mo ż liwo ść ograniczenia tego zjawiska(tabela 56). Najpopularniejsz ą odpowiedzi ą by ł brak stanowiska – odpowiedzi takiej udzieli ł o ponad 43% badanych. Za ograniczeniami w najmie terminowym opowiedzia ł o si ę prawie 40% respondentów. Przeciwnego zdania by ł o 17,4% badanych. Tabela 57 Stosunek osób badanych do eksmisji na bruk Pytanie Odpowied ź Czy Pana/i zdaniem eksmisje na bruk powinny by ć: Dopuszczalne bezwarunkowo, je ś li kto ś uporczywie zalega z op ł atami Dopuszczalne pod pewnymi warunkami np. tylko w sezonie letnim, tylko osób zdrowych Ca ł kowicie zakazane Nie wiem/Trudno powiedzie ć % 11,9% 22,5% 21,7% 22,7% Tabela 58 Stosunek osób badanych do eksmisji na bruk wed ł ug grup wiekowych Pytanie Odpowied ź 18–29 lat 30–39 lat 40–49 lat 50–59 lat 60–69 lat 70 lat i wi ę cej Dopuszczalne bezwarunkowo, je ś li kto ś uporczywie zalega z op ł atami 20% 22% 23% 13% 14% 16% Czy Pana/i zdaniem eksmisje na bruk powinny by ć: Dopuszczalne pod pewnymi warunkami, np. tylko w sezonie letnim, tylko osób zdrowych 40% 40% 39% 42% 44% 58% Ca ł kowicie zakazane 21% 19% 20% 28% 28% 18% 28

ANALIZA 2.28 CZY WOLNO EKSMITOWA Ć NA BRUK? Zagadnieniem znacznie d ł u ż ej obecnym w dyskursie publicznym jest kwestia eksmisji lokatorów, w tym tzw. eksmisji na bruk. Dopuszczalno ść tego rozwi ą zania popiera 22,4% badanych osób(tabela 57). Najwi ę ksza liczba wskaza ń pad ł a na odpowied ź zawieraj ą c ą dopuszczalno ść eksmisji na bruk przy jednoczesnym wprowadzeniu szeregu ogranicze ń, takich jak wy łą czenie z tego rozwi ą zania osób chorych lub z niepe ł nosprawno ś ciami czy wprowadzenie zakazu eksmisji w sezonie zimowym. Za ca ł kowitym zakazem eksmisji na bruk opowiada si ę 27,2% badanych. Najwy ż sze poparcie dla ca ł kowitego zakazu eksmisji na bruk odnotowano w grupie wiekowej 30–39 lat(tabela 58). Mo ż na uzna ć, ż e w tej grupie wiekowej jest stosunkowo wysoka reprezentacja osób, które niedawno zaci ą gn ęł y kredyty hipoteczne i wobec podwy ż ki stóp procentowych maj ą trudno ś ci z ich sp ł at ą lub obawiaj ą si ę popadni ę cia w takie k ł opoty. Z kolei najwi ę ksza akceptacja dla eksmisji na bruk wyst ę puje w najstarszej grupie wiekowej, powy ż ej 70.w roku ż ycia. Tabela 59 Stosunek osób badanych do eksmisji na bruk: miejsca zamieszkania badanych Pytanie Czy Pana/i zdaniem eksmisje na bruk powinny by ć: Odpowied ź Dopuszczalne bezwarunkowo, je ś li kto ś uporczywie zalega z op ł atami Dopuszczalne pod pewnymi warunkami, np. tylko w sezonie letnim, tylko osób zdrowych Ca ł kowicie zakazane Nie wiem/Trudno powiedzie ć Wie ś 20% Miasto do 50 tys. mieszka ń ców Miasto 50–250 tys. mieszka ń ców Miasto powy ż ej 250 tys. 24% 22% 28% 37% 26% 18% 33% 29% 14% 43% 24% 11% 25% 31% 16% Tabela 60 Stosunek osób badanych do uprawnie ń mieszkaniowych osób uchod ź czych Pytanie Odpowied ź Prosz ę powiedzie ć, na ile zgadza si ę lub nie zgadza Pan/i z nast ę puj ą cymi twierdzeniami? – Uchod ź cy z Ukrainy ze wzgl ę du na swoj ą trudn ą sytuacj ę powinni mie ć pierwsze ń stwo w dost ę pie do mieszka ń komunalnych. 1 – Zdecydowanie si ę nie zgadzam 2 3 – Ani si ę zgadzam, ani si ę nie zgadzam/Trudno powiedzie ć 4 5 – Zdecydowanie si ę zgadzam Tabela 61 Stosunek osób badanych do pomocy osobom posiadaj ą cym kredyty hipoteczne Pytanie Odpowied ź Prosz ę powiedzie ć, na ile zgadza si ę lub nie zgadza Pan/i z nast ę puj ą cymi twierdzeniami? – Pa ń stwo powinno pomaga ć osobom, które zaci ą gn ęł y kredyt mieszkaniowy i obecnie bardzo wzros ł y im raty kredytu. 1 – Zdecydowanie si ę nie zgadzam 2 3 – Ani si ę zgadzam, ani si ę nie zgadzam/Trudno powiedzie ć 4 5 – Zdecydowanie si ę zgadzam 29 % 33,9% 17,8% 32,3% 10,9% 5,1% % 8,2% 13,6% 33,6% 21,5% 23,2%

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE. EKSPERYMENT BEZ HAPPY ENDU Kwestia dopuszczalno ś ci eksmisji na bruk najsilniej polaryzuje mieszka ń ców najwi ę kszych miast. W ś ród ankietowanych mieszkaj ą cych w metropoliach odnotowano na tle mieszka ń ców innych miejscowo ś ci najwy ż sz ą akceptacj ę zarówno dla pe ł nej prawnej dopuszczalno ś ci eksmisji na bruk jak i dla ich pe ł nego zakazu(tabela 59). Natomiast w przypadku mieszka ń ców mniejszych o ś rodków najpopularniejsz ą odpowiedzi ą jest rozwi ą zanie„kompromisowe”, dopuszczaj ą ce eksmisje z uwzgl ę dnieniem pewnych jej prawnych ogranicze ń. 2.29 MIESZKANIA DLA UCHOD Ź CÓW Z UKRAINY Tematem bardzo na czasie jest kwestia osób uchod ź czych z Ukrainy. Ponad po ł owa badanych osób nie zgadza si ę, aby uchod ź cy mieli przyznane pierwsze ń stwo w dost ę pie do zasobu mieszkaniowego. Takie rozwi ą zanie popiera 16% badanych. Prawie co trzeci ankietowany nie ma zdania w tej kwestii(tabela 60 na poprz. stronie). 2.30 CZY POMAGA Ć KREDYTOBIORCOM? Polacy wyra ż aj ą niejednoznaczne pogl ą dy w kwestii pomocy dla osób, które zaci ą gn ęł y kredyt mieszkaniowy i obecnie maj ą trudno ś ci z ich sp ł acaniem z powodu wzrostu raty kredytowej. Zwolennicy pomocy pa ń stwa dla kredytobiorców przewa ż aj ą nad przeciwnikami takiego rozwi ą zania. Za pomoc ą pa ń stwa dla osób, które zaci ą gn ęł y kredyty hipoteczne jest 44,7% badanych. Przeciwnego zdania jest 21,8% badanych osób. Zdania w tym temacie nie ma co trzeci ankietowany(tabela 61). Najmniejsz ą akceptacj ą dla pomocy pa ń stwa dla kredytobiorców wykazali si ę najstarsi ankietowani. Prawie co trzeci cz ł onek najstarszej grupy wiekowej odpowiedzia ł si ę przeciwko pomocy dla kredytobiorców(tabela 62). Mniejszym poparciem cieszy si ę pomoc pa ń stwa dla wyodr ę bnionej spo ś ród ogó ł u kredytobiorców z kredytami hipotecznymi grupy osób z tzw. kredytami frankowymi. Temat ten wyra ź nie polaryzuje badanych, dziel ą c ich na trzy niemal równe cz ęś ci(tabela 63). Za pomocom tzw. frankowiczom jest 36,1% osób uczestnicz ą cych w badaniu. Przeciwko takiej pomocy jest 31,6% badanych osób. Swojego zdania w temacie nie ma 32,4% ankietowanych. Podobnie polaryzuj ą cy charakter ma pytanie o indywidualn ą odpowiedzialno ść osób, które zaci ą gn ęł y kredyty hipoteczne. Z pogl ą dem, ż e:„Osoby, które zaci ą gn ęł y kredyt mieszkaniowy przy niskich stopach i teraz zmagaj ą si ę z wysokimi ratami, s ą same sobie winne, poniewa ż powinny przewidyTabela 62 Stosunek osób badanych do pomocy osobom posiadaj ą cym kredyty hipoteczne wed ł ug wieku Pytanie Odpowied ź 18–29 lat 30–39 lat 40–49 lat 50–59 lat 60–69 lat Prosz ę powiedzie ć, na ile zgadza si ę lub nie zgadza Pan/i z nast ę puj ą cymi twierdzeniami? – Pa ń stwo powinno pomaga ć osobom, które zaci ą gn ęł y kredyt mieszkaniowy i obecnie bardzo wzros ł y im raty kredytu. 1 – Zdecydowanie si ę nie zgadzam 2 3 – Ani si ę zgadzam, ani si ę nie zgadzam/Trudno powiedzie ć 4 5 – Zdecydowanie si ę zgadzam 5% 10% 37% 25% 23% 8% 18% 28% 19% 27% 11% 10% 30% 21% 28% 11% 8% 34% 25% 22% 7% 11% 46% 20% 15% 70 lat i wi ę cej 7% 24% 28% 20% 22% Tabela 63 Stosunek osób badanych do pomocy osobom posiadaj ą cym kredyty hipoteczne denominowane we franku szwajcarskim Pytanie Odpowied ź 1 – Zdecydowanie si ę nie zgadzam Prosz ę powiedzie ć, na ile zgadza si ę lub nie zgadza Pan/i z nast ę puj ą cymi twierdzeniami? – Pa ń stwo powinno pomaga ć osobom, które zaci ą gn ęł y kredyt we franku szwajcarskim i musz ą sp ł aca ć wy ż sze raty ze wzgl ę du na zmian ę kursu franka. 2 3 – Ani si ę zgadzam, ani si ę nie zgadzam/Trudno powiedzie ć 4 5 – Zdecydowanie si ę zgadzam % 15,5% 16,1% 32,4% 18,1% 18,0% 30

ANALIZA wa ć mo ż liwo ść wzrostu stóp w przysz ł o ś ci” nie zgadza si ę 26,4% badanych. Zgadza si ę 38,2%, a swojego zdania nie ma 34,9% respondentów(tabela 64). W rozk ł adzie odpowiedzi na omawiane pytanie mo ż na odnotowa ć wyra ź ne zró ż nicowanie pod k ą tem p ł ci osób ankietowanych. Ze zdaniem podkre ś laj ą cym indywidualn ą odpowiedzialno ść kredytobiorców za ryzyko kredytowe nie zgadza si ę 33% kobiet i tylko 21% m ęż czyzn(tabela 65). Niezale ż nie od popularno ś ci koncepcji indywidualnej odpowiedzialno ś ci kredytobiorców za ryzyko kredytowe, Polki i Polacy uznaj ą, ż e banki s ą wspó ł odpowiedzialne za trudn ą sytuacj ę kredytobiorców ze wzgl ę du za niedostateczne informowanie o ryzyku kredytowym. Ze zdaniem:„Za sytuacj ę z kredytami mieszkaniowymi i wzrostem rat w du ż ej mierze odpowiada ł y banki, które dawa ł y wysokie kredyty i niedostatecznie informowa ł y o ryzyku” zgadza 57,3% badanych osób. Zdania nie ma 33,5%, a nie zgadza si ę mniej ni ż co dziesi ą ty ankietowany(tabela 66). Tabela 64 Stosunek osób badanych do indywidualnej odpowiedzialno ś ci kredytobiorców Pytanie Prosz ę powiedzie ć, na ile zgadza si ę lub nie zgadza Pan/i z nast ę puj ą cymi twierdzeniami? – Osoby, które zaci ą gn ęł y kredyt mieszkaniowy przy niskich stopach i teraz zmagaj ą si ę z wysokimi ratami, s ą same sobie winne, poniewa ż powinny przewidywa ć mo ż liwo ść wzrostu stóp w przysz ł o ś ci, czyta ć umowy kredytowe. Odpowied ź Zdecydowanie tak Raczej tak Raczej nie Zdecydowanie nie Nie wiem/Trudno powiedzie ć % 16,4% 10,5% 34,9% 22,4% 15,8% Tabela 65 Stosunek osób badanych do indywidualnej odpowiedzialno ś ci kredytobiorców wed ł ug p ł ci Pytanie Odpowied ź Prosz ę powiedzie ć, na ile zgadza si ę lub nie zgadza Pan/i z nast ę puj ą cymi twierdzeniami? – Osoby, które zaci ą gn ęł y kredyt mieszkaniowy przy niskich stopach i teraz zmagaj ą si ę z wysokimi ratami, s ą same sobie winne, poniewa ż powinny przewidywa ć mo ż liwo ść wzrostu stóp w przysz ł o ś ci, czyta ć umowy kredytowe. 1 – Zdecydowanie si ę nie zgadzam 2 3 – Ani si ę zgadzam, ani si ę nie zgadzam/Trudno powiedzie ć 4 5 – Zdecydowanie si ę zgadzam Kobieta 22% 11% 35% 19% 13% M ęż czyzna 11% 10% 34% 26% 19% Tabela 66 Stosunek osób badanych do kwestii odpowiedzialno ś ci banków za sytuacj ę kredytobiorców Pytanie Odpowied ź 1 – Zdecydowanie si ę nie zgadzam Prosz ę powiedzie ć, na ile zgadza si ę lub nie zgadza Pan/i z nast ę puj ą cymi twierdzeniami? – Za sytuacj ę z kredytami mieszkaniowymi i wzrostem rat w du ż ej mierze odpowiada ł y banki, które dawa ł y wysokie kredyty i niedostatecznie informowa ł y o ryzyku. 2 3 – Ani si ę zgadzam, ani si ę nie zgadzam/Trudno powiedzie ć 4 5 – Zdecydowanie si ę zgadzam 31 % 3,6% 5,6% 33,5% 27,8% 29,5%

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE. EKSPERYMENT BEZ HAPPY ENDU 3 PODSUMOWANIE W Polsce brakuje kompleksowego podej ś cia do realizacji programów mieszkaniowych. Dotychczasowe dzia ł ania skupia ł y si ę na wspieraniu prywatnych deweloperów i sektora bankowego, bez wi ę kszych sukcesów dla potencjalnych odbiorców. Dodatkowo projektuj ą cy polityki publiczne nie osi ą gn ę li konsensusu co do tego, na jakich podstawach zbudowa ć program mieszkaniowy w Polsce. Nadal nie odpowiedziano sobie na podstawowe pytania, takie jak to, czy pa ń stwo powinno budowa ć mieszkania na wynajem, czy wspiera ć d ą ż enie do w ł asno ś ci? Badanie ilo ś ciowe i jako ś ciowe pozwoli ł o ustali ć, jakie by ł y oczekiwania Polek i Polaków (z uwzgl ę dnieniem takich zmiennych jak wiek, p ł e ć, sytuacja ekonomiczna, miejsce zamieszkania i inne) wobec programu rozwoju budownictwa mieszkaniowego, proponuj ą cego mieszkania dost ę pne dla szerokich grup spo ł ecznych. Badane osoby w wi ę kszo ś ci uzna ł y, ż e nie s ą zadowolone z obecnej polityki mieszkaniowej, stwierdzaj ą c, ż e nie uleg ł a ona poprawie. Ocena dzia ł ania podmiotów publicznych w zakresie zaspokajania potrzeb obywateli w obszarze mieszkalnictwa by ł a niemal dwukrotnie cz ęś ciej postrzegana negatywnie ni ż pozytywnie. Opinia ta dotyczy w mniejszym stopniu zwolenników partii rz ą dz ą cej oraz osób uznaj ą cych swoje pogl ą dy za prawicowe i konserwatywne. Mo ż na uzna ć zatem, ż e politycy maj ą wiele do zrobienia w tym temacie, który b ę dzie wyzwaniem w ci ą gu najbli ż szych lat. Szczególnie ż e potrzeb ę interwencji rz ą du i samorz ą dów dostrzegaj ą osoby, które wcze ś niej mierzy ł y si ę z tym problemem(posiadaj ą cy mieszkania na w ł asno ść). Najbardziej niezadowolona grupa to osoby, których sytuacja mieszkaniowa pogorszy ł a si ę w przeci ą gu ostatnich pi ę ciu lat. Natomiast ogóln ą popraw ę warunków mieszkaniowych zauwa ż a jedynie co pi ą ta osoba ankietowana. Oczekiwania wobec rz ą du i samorz ą dów skupiaj ą si ę na wspieraniu modelu dochodzenia do w ł asno ś ci(pa ń stwo buduje mieszkania na wynajem z mo ż liwo ś ci ą wykupu przez lokatorów). 75% respondentów wskazywa ł o na potrzeb ę prowadzenia takiej polityki. Dodatkowo du ż ym uznaniem cieszy si ę propozycja dop ł aty do zakupu nieruchomo ś ci(niemal 60%), g ł ównie w ś ród posiadaj ą cych ju ż mieszkania na w ł asno ść. Na pytanie, czyje potrzeby mieszkaniowe powinno zaspokaja ć pa ń stwo, respondenci byli zgodni co do tego, ż e w pierwszej kolejno ś ci powinny by ć to osoby o niskich dochodach(64% wskaza ń). W inny sposób postrzegana jest sytuacja uchod ź ców z Ukrainy. Ponad po ł owa respondentów nie uwa ż a, ż e przez wzgl ą d na ich trudne po ł o ż enie uchod ź ców powinni oni mie ć pierwsze ń stwo w dost ę pie do mieszka ń. Istotnie cz ęś ciej sprzeciwiaj ą si ę temu kobiety. Respondenci wyra ż ali wi ę ksz ą aprobat ę dla wsparcia kredytobiorców, którym wzros ł y raty, ni ż tym, którzy zaci ą gn ęł y kredyt we frankach. Opinii, ż e pa ń stwo nie powinno„wyci ą ga ć r ę ki” do obu tych grup kredytobiorców, sprzyja przekonanie, ż e„ka ż dy jest kowalem swojego losu”. Jako ść ż ycia w miejscu zamieszkania, respondenci oceniaj ą generalnie dobrze, szczególnie je ś li chodzi o jako ść bezpoś redniej okolicy(71%), bezpiecze ń stwo(68%) i dojazd do szko ł y, pracy(67%). Inne aspekty, równie ż oceniane s ą wysoko – powy ż ej 60%. Na podstawie badania mo ż na zaobserwowa ć, ż e wy ż szy poziom zadowolenia z danego obszaru wp ł ywa na ch ęć pozostania w obecnym miejscu, i odwrotnie. 1. Posiadaj ą cy mieszkania na w ł asno ść lepiej oceniaj ą jako ść zamieszkiwanej okolicy, podobnie jak mieszka ń cy ś redniej wielko ś ci miast s ą bardziej zadowoleni ni ż mieszka ń cy ma ł ych miast czy metropolii. Osoby posiadaj ą ce mieszkania/domy w ł asno ś ciowe wskazuj ą na lepszy ogólny stan techniczny lokalu ni ż najemcy lub osoby mieszkaj ą ce u rodziny. Wska ź nik ocen pozytywnych jest te ż wy ż szy w ś ród osób w lepszej sytuacji materialnej ni ż w ś ród badanych znajduj ą cych si ę w gorszym po ł o ż eniu finansowym. 2. Mieszka ń cy wsi czuj ą si ę znacznie bardziej bezpieczni w swojej okolicy ni ż mieszka ń cy miast, podobnie jak osoby posiadaj ą ce mieszkania na w ł asno ść ni ż najemcy czy znajduj ą cy si ę w innej sytuacji mieszkaniowej. 3. Mieszka ń cy wsi cz ęś ciej uznaj ą za dokuczliwe dojazdy do wa ż nych punktów(praca, szko ł a, zakupy) ni ż mieszka ń cy miast. Kwestia ta jest te ż bardziej problematyczna dla m ł odych ni ż najstarszych respondentów. 32

PODSUMOWANIE 4. Mniej zadowoleni ze stanu technicznego budynku s ą mieszka ń cy wsi ni ż najwi ę kszych miast i najs ł abiej sytuowani respondenci w porównaniu do najlepiej zarabiaj ą cych. 5. Osoby z wykszta ł ceniem co najmniej ś rednim s ą bardziej usatysfakcjonowane dost ę pem do us ł ug publicznych ni ż absolwenci szkó ł podstawowych. Najwi ę ksze zadowolenie obserwujemy w ś ród mieszka ń ców ś rednich miast, co istotnie odró ż nia ich od mieszka ń ców terenów wiejskich(najmniej zadowolonych) i pozosta ł ych klas wielkoś ci miejscowo ś ci. Aktualni najemcy w przysz ł o ś ci woleliby mie ć mieszkanie na w ł asno ść, ni ż wci ąż najmowa ć(70% w stosunku do 20%). Szczególnie m ł odzi, przed 50. tym rokiem ż ycia. Osoby mieszkaj ą ce u rodziny tak ż e cz ęś ciej marz ą o w ł asnym lokum. Dalszy najem jest bardziej atrakcyjny dla osób starszych, m ęż czyzn i osób o pogl ą dach lewicowych. Wybór mi ę dzy mieszkaniem w bloku/kamienicy a domem szeregowym/jednorodzinnym nie jest jednoznaczny. Cho ć ponad po ł owa chcia ł aby mieszka ć w domu, to blisko 40% wybra ł oby blok/kamienic ę. Dom jest znacznie bardziej atrakcyjny dla mieszka ń ców wsi ni ż miast, osób mieszkaj ą cych z rodzicami/u rodziny oraz dla m ł odych. Generalnie rzecz bior ą c, tylko starszym bardziej odpowiada mieszkanie w bloku. Sze ść na dziesi ęć osób zapytanych uwa ż a, ż e mieszkanie powinno by ć prawem cz ł owieka, a nie towarem rynkowym. Cho ć takie przekonanie dominuje we wszystkich grupach spo ł eczno-demograficznych, to jednak warto wskaza ć, ż e mieszkanie w kategoriach towaru rynkowego cz ęś ciej rozpatruj ą m ęż czy ź ni, lepiej wykszta ł ceni i lepiej sytuowani respondenci. Osoby badane s ą albo neutralne wobec najmu krótkoterminowego, albo s ą mu nieprzychylne(odpowiednio 44% i 39%). Osoby, które popieraj ą najem krótkoterminowy i s ą przeciwne jego zakazowi, to cz ęś ciej m ł odzi i dobrze wykszta ł ceni. Pomys ł ten ma te ż swoich zwolenników cz ęś ciej w ś ród osób, które uwa ż aj ą, ż e mieszkanie powinno by ć towarem rynkowym. Najwi ę ksz ą niejednoznaczno ść w ocenach ankietowanych obserwujemy w odniesieniu do podatku od pustostanów, w przypadku którego g ł osy za i przeciw roz ł o ż y ł y si ę po po ł owie: 41 do 41%. Przeciwne s ą istotnie cz ęś ciej osoby, dla których mieszkanie to towar rynkowy, a nie prawo cz ł owieka. W odniesieniu do wprowadzenia podatku katastralnego równie ż nie mo ż emy mówi ć o jednomy ś lno ś ci, przy czym w tym przypadku odsetek krytyków przewa ż a nad entuzjastami pomys ł u: 41% w stosunku do 34%. Inaczej sprawy si ę maj ą w przypadku ograniczania zakupu mieszka ń przez du ż e instytucje finansowe: tak ą koncepcj ę aprobuje ponad po ł owa osób zapytanych(wyra ź nie cz ęś ciej osoby, dla których mieszkanie powinno by ć niekwestionowanym prawem), a neguje j ą 22%. W kontek ś cie eksmisji na bruk badani opowiadaj ą si ę przede wszystkim za opcj ą po ś redni ą: czyli dopuszcza ć, ale warunkowo – 35%. Przy czym nie jest to opinia, która znacz ą co przewa ż a ł aby nad ca ł kowitym zakazem(27%) b ą d ź bezwarunkowym przyzwoleniem(22%). 33

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE. EKSPERYMENT BEZ HAPPY ENDU 4 REKOMENDACJE 1 Regulacje dla deweloperów: cz ęść mieszka ń musi by ć przeznaczona na cele socjalne, po stronie deweloperów powinno by ć równie ż tworzenie infrastruktury u ż yteczno ś ci spo ł ecznej, takiej jak szko ł y, przedszkola, żł obki, przychodnie. Wprowadzenie powy ż szych zobowi ą za ń na poziomie jednostek samorz ą du terytorialnego lub na poziomie ustawowym. 2 Regulacja wysoko ś ci cen mieszka ń i czynszu: wsparcie najmu d ł ugoterminowego i zwi ę kszenie jego atrakcyjno ś ci wzgl ę dem ś cie ż ek dochodzenia do w ł asno ś ci nieruchomoś ci, w sytuacji gdy maleje liczba osób posiadaj ą cych zdolno ść kredytow ą. Jednym ze ś rodków do realizacji tego celu mo ż e by ć polityka podatkowa, której celem b ę dzie poprawa op ł acalno ś ci najmu d ł ugoterminowego wzgl ę dem najmu krótkoterminowego. 3 U ł atwienie dost ę pu do mieszka ń dla osób o niskich dochodach: wzi ę cie odpowiedzialno ś ci przez pa ń stwo za stworzenie narodowego programu budowy mieszka ń na wynajem. Pa ń stwo powinno zapewni ć d ł ugookresowe finansowanie projektu(np. poprzez obligacje mieszkaniowe Banku Gospodarstwa Kredytowego), a jego wykonawc ą powinny by ć samorz ą dy. 4 Selektywne wsparcie kredytobiorców: wspieranie przez Komisj ę Nadzoru Finansowego kredytów hipotecznych ze sta łą stop ą oprocentowania, co zmniejszy ryzyko po stronie kredytobiorców. Utrzymanie rz ą dowego programu„Pierwsze mieszkanie”, sk ł aniaj ą cego banki do udzielenia kredytów hipotecznych na sta łą stop ę procentow ą. Wsparcie regulacyjne pa ń stwa dla rozwoju rynku instrumentów finansuj ą cych akcj ę kredytow ą w d ł u ż szym okresie(np. listów zastawnych), rynku zabezpiecze ń kredytów na sta łą stop ę i wypracowanie regulacji dotycz ą cych sp ł aty takich kredytów przed czasem. 5 Samorz ą d buduj ą cy mieszkania: dalsze rozwijanie Towarzystw Budownictwa Spo ł ecznego(TBS), zach ę ty dla samorz ą dów do przekazywania dzia ł ek do TBS. Zwi ę kszenie finansowania dla TBS, w tym poprzez dost ę p do dotacji na modernizacje obiektów zabytkowych. Podniesienie kryteriów dochodowych uprawniaj ą cych do mo ż liwo ś ci skorzystania z budownictwa TBS, ze wzgl ę du na relatywnie wysokie zarobki i wysokie koszty ż ycia w du ż ych miastach. Wnoszenie do TBS-ów przez samorz ą dy gruntów nale żą cych do samorz ą du, równie ż o nieuregulowanym statusie prawnym, w przypadku niskiego prawdopodobie ń stwa skuteczno ś ci roszcze ń. 6 Korzystanie z dobrych przyk ł adów realizacji polityk publicznych w innych krajach oraz konsultacje spo ł eczne, ze szczególnym uwzgl ę dnieniem formy paneli obywatelskich. Do dyskusji: opodatkowanie pustostanów. Wprowadzenie rozwi ą za ń, które spowoduj ą, ż e traktowanie kolejnego mieszkania jako lokaty kapita ł u przestanie by ć op ł acalne. 7 Rozpocz ę cie dyskusji na temat ograniczenia najmu krótkoterminowego. Stworzenie regulacji, które powstrzymaj ą degradacj ę miejskiej tkanki spo ł ecznej i zjawiska powoduj ą ce uci ąż liwo ś ci dla innych mieszka ń ców, przy jednoczesnym uwzgl ę dnieniu faktu, ż e najem krótkoterminowy jest dla wielu, szczególnie m ł odych i mniej zamo ż nych ludzi, szans ą na ta ń sze podró ż owanie. 8 Stworzenie programu rz ą dowego w zakresie zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych osób studiuj ą cych i ucz ą cych si ę – np. rozszerzenie bazy noclegowej szkó ł wy ż szych oraz burs szkolnych. 34

SPIS TABEL I WYKRESÓW SPIS TABEL I WYKRESÓW 4 Wykres 1 Liczba mieszka ń oddanych do u ż ytkowania w latach 2005– 2021, okres I–XII 5 Wykres 2 Mieszkania oddane do u ż ytkowania w latach 2005–2021, okres I–XII – dane w procentach 6 Tabela 1 Stosunek osób badanych do dzia ł a ń w ł adz publicznych w obszarze krajowej polityki mieszkaniowej 6 Tabela 2 Stosunek osób badanych do dzia ł a ń w ł adz publicznych w obszarze krajowej polityki mieszkaniowej: wiek badanych 7 Tabela 3 Stosunek osób badanych do dzia ł a ń w ł adz publicznych w obszarze lokalnej polityki mieszkaniowej 7 Tabela 4 Stosunek osób badanych do dzia ł a ń w ł adz publicznych w obszarze lokalnej polityki mieszkaniowej: dochody badanych 8 Tabela 5 Stosunek osób badanych do dzia ł a ń w ł adz publicznych w obszarze krajowej polityki mieszkaniowej w ostatnich 5 latach 8 Tabela 6 Stosunek osób badanych do dzia ł a ń w ł adz publicznych w obszarze krajowej polityki mieszkaniowej w ostatnich 5 latach: miejsce zamieszkania badanych 9 Tabela 7 Stosunek osób badanych do dzia ł a ń w ł adz publicznych w obszarze lokalnej polityki mieszkaniowej w ostatnich 5 latach 9 Tabela 8 Stosunek osób badanych do dzia ł a ń w ł adz publicznych w obszarze lokalnej polityki mieszkaniowej w ostatnich 5 latach: wiek badanych 10 Tabela 9 Stosunek osób badanych do wybranych instrumentów polityki mieszkaniowej – dop ł aty do zakupu mieszkania/domu, czyli wk ł ad w ł asny 10 Tabela 10 Stosunek osób badanych do wybranych instrumentów polityki mieszkaniowej – dop ł aty do zakupu mieszkania/domu, czyli wk ł ad w ł asny: p ł e ć badanych 10 Tabela 11 Stosunek osób badanych do wybranych instrumentów polityki mieszkaniowej – budowa mieszka ń na wynajem z mo ż liwo ś ci ą ich pó ź niejszego wykupu przez lokatorów 10 Tabela 12 Stosunek osób badanych do wybranych instrumentów polityki mieszkaniowej – budowa mieszka ń na wynajem z mo ż liwo ś ci ą ich pó ź niejszego wykupu przez lokatorów: wiek badanych 11 Tabela 13 Stosunek osób badanych do wybranych instrumentów polityki mieszkaniowej – budowa mieszka ń o charakterze komunalnym, bez mo ż liwo ś ci ich pó ź niejszego wykupu 11 Tabela 14 Stosunek osób badanych do wybranych instrumentów polityki mieszkaniowej – budowa mieszka ń o charakterze komunalnym, bez mo ż liwo ś ci ich pó ź niejszego wykupu: wiek badanych 12 Tabela 15 Stosunek osób badanych do hierarchii celów polityki mieszkaniowej – pomoc skierowana do osób o najni ż szych dochodach 12 Tabela 16 Stosunek osób badanych do hierarchii celów polityki mieszkaniowej – pomoc skierowana do osób o najni ż szych dochodach: miesi ę czne dochody badanych 13 Tabela 17 Warunki mieszkaniowe osób badanych – deklarowana powierzchnia u ż ytkowa mieszkania/domu 13 Tabela 18 Warunki mieszkaniowe osób badanych – deklarowana powierzchnia u ż ytkowa mieszkania/domu: miejsce zamieszkania badanych 14 Tabela 19 Warunki mieszkaniowe osób badanych – deklarowana liczba osób w gospodarstwie domowym 14 Tabela 20 Warunki mieszkaniowe osób badanych – deklarowana liczba osób w gospodarstwie domowym: wiek badanych 14 Tabela 21 Warunki mieszkaniowe osób badanych – deklarowana liczba dzieci w gospodarstwie domowym maj ą cych nie wi ę cej ni ż 18 lat 14 Tabela 22 Warunki mieszkaniowe osób badanych – deklarowana liczba dzieci w gospodarstwie domowym maj ą cych nie wi ę cej ni ż 18 lat a wiek badanych 15 Tabela 23 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – stan techniczny budynku 15 Tabela 24 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – stan techniczny budynku: deklarowane miesi ę czne dochody badanych 16 Tabela 25 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – ogólny stan techniczny budynku 16 Tabela 26 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – ogólny stan techniczny budynku: wiek badanych 17 Tabela 27 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – dojazdy do szko ł y, pracy, na zakupy 17 Tabela 28 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – dojazdy do szko ł y, pracy, na zakupy: miejsce zamieszkania badanych 17 Tabela 29 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – dost ę p do us ł ug publicznych 17 Tabela 30 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – dost ę p do us ł ug publicznych: wiek badanych 18 Tabela 31 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – bezpiecze ń stwo w najbli ż szej okolicy 18 Tabela 32 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – bezpiecze ń stwo w najbli ż szej okolicy: miejsca zamieszkania badanych 19 Tabela 33 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – jako ść bezpo ś redniej okolicy 35

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE. EKSPERYMENT BEZ HAPPY ENDU 19 Tabela 34 Ocena jako ś ci ż ycia w okolicy – jako ść bezpo ś redniej okolicy: deklarowane miesi ę czne dochody badanych 19 Tabela 35 Powierzchnia zamieszkiwanego mieszkania a zaspokojenie potrzeb(podzia ł ze wzgl ę du na sytuacj ę mieszkaniow ą) 20 Tabela 36 Prawdopodobie ń stwo zmiany miejsca zamieszkania w ś ród osób badanych: miejsce zamieszkania 20 Tabela 37 Stosunek osób badanych do posiadania nieruchomo ś ci 20 Tabela 38 Stosunek osób badanych do posiadania nieruchomo ś ci: dochody badanych 20 Tabela 39 Ocena zmiany poziomu warunków mieszkaniowych przez osoby badane z ostatnich pi ę ciu lat: p ł e ć 21 Tabela 40 Dzia ł ania, które przyczyni ł y si ę do poprawy warunków mieszkaniowych osób badanych: p ł e ć 21 Tabela 41 Dzia ł ania, które przyczyni ł y si ę do pogorszenia warunków mieszkaniowych osób badanych: p ł e ć 22 Tabela 42 Deklaracje dotycz ą ce trudno ś ci zwi ą zanych z utrzymaniem mieszkania/domu w przesz ł o ś ci 23 Tabela 43 Deklaracje dotycz ą ce bie żą cych problemów zwi ą zanych z ró ż nymi aspektami utrzymania mieszkania/domu 23 Tabela 44 Sytuacja mieszkaniowa a problem sp ł aty bie żą cych zobowi ą za ń za czynsz 24 Tabela 45 Stosunek osób badanych do perspektyw poprawy sytuacji mieszkaniowej 24 Tabela 46 Stosunek osób badanych do perspektyw poprawy sytuacji mieszkaniowej z uwzgl ę dnieniem miejsca zamieszkania 24 Tabela 47 Znajomo ść programu budowy niewielkich domów bez pozwolenia na budow ę 24 Tabela 48 Ocena programu budowy niewielkich domów bez pozwolenia na budow ę 25 Tabela 49 Stosunek osób badanych do proklimatycznych zmian w prawie budowlanym 25 Tabela 50 Stosunek osób badanych do proklimatycznych zmian w prawie budowlanym wed ł ug wykszta ł cenia 26 Tabela 51 Stosunek osób badanych do uznania mieszkania za prawo cz ł owieka lub towar rynkowy 26 Tabela 52 Stosunek osób badanych do uznania mieszkania za prawo cz ł owieka lub towar rynkowy: dochody 26 Tabela 53 Stosunek osób badanych do wprowadzenia podatku od pustostanów 27 Tabela 54 Stosunek osób badanych do wprowadzenia podatku katastralnego 27 Tabela 55 Stosunek osób badanych do ograniczenia najmu krótkoterminowego 27 Tabela 56 Stosunek osób badanych do systemowego ograniczenia zakupu nieruchomo ś ci przez instytucje finansowe 28 Tabela 57 Stosunek osób badanych do eksmisji na bruk 28 Tabela 58 Stosunek osób badanych do eksmisji na bruk wed ł ug grup wiekowych 29 Tabela 59 Stosunek osób badanych do eksmisji na bruk: miejsca zamieszkania badanych 29 Tabela 60 Stosunek osób badanych do uprawnie ń mieszkaniowych osób uchod ź czych 29 Tabela 61 Stosunek osób badanych do pomocy osobom posiadaj ą cym kredyty hipoteczne 30 Tabela 62 Stosunek osób badanych do pomocy osobom posiadaj ą cym kredyty hipoteczne wed ł ug wieku 30 Tabela 63 Stosunek osób badanych do pomocy osobom posiadaj ą cym kredyty hipoteczne denominowane we franku szwajcarskim 31 Tabela 64 Stosunek osób badanych do indywidualnej odpowiedzialno ś ci kredytobiorców 31 Tabela 65 Stosunek osób badanych do indywidualnej odpowiedzialno ś ci kredytobiorców wed ł ug p ł ci 31 Tabela 66 Stosunek osób badanych do kwestii odpowiedzialno ś ci banków za sytuacj ę kredytobiorców 36

IMPRESSUM AUTORZY IMPRESSUM Bartosz Machalica jest doktorem nauk spo ł ecznych, absolwentem Mi ę dzywydzia ł owych Indywidualnych Studiów Humanistycznych na Uniwersytecie Warszawskim i podyplomowych studiów w Szkole G ł ównej Handlowej w Warszawie. Autor publikacji z zakresu teorii i filozofii polityki oraz historii, wspó ł autor raportu P ę kni ę te pokolenie rewolucjonistów?, po ś wi ę conego postawom politycznym polskiej m ł odzie ż y. Wspó ł za ł o ż yciel Centrum im. Ignacego Daszy ń skiego. Paulina Nowak jest ekonomistk ą, polityczk ą spo ł eczn ą, absolwentk ą Wydzia ł u Ekonomii Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu, stypendystk ą Uniwersytetu w Bremie, ekspertk ą ds. innowacji spo ł ecznych. Doradza podmiotom ekonomii spo ł ecznej. Przemys ł aw Potocki jest pracownikiem naukowo-dydaktycznym Wydzia ł u Nauk Politycznych i Studiów Mi ę dzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego. Posiada do ś wiadczenie w sektorze bada ń marketingowych, jest autorem ekspertyz z zakresu marketingu politycznego oraz wspó ł autorem raportu P ę kni ę te pokolenie rewolucjonistów? Cz ł onek Rady Naukowej Muzeum Historycznego Skierniewicz, wspó ł za ł o ż yciel Centrum im. Ignacego Daszy ń skiego. © 2023 FES(Fundacja im. Friedricha Eberta) Wydawca: Friedrich-Ebert-Stiftung, Przedstawicielstwo w Polsce ul. Pozna ń ska 3, 00–680 Warszawa polska.fes.de Osoba odpowiedzialna za publikacje FES: dr Max Brändle, dyrektor Fundacji im. Friedricha Eberta, Przedstawicielstwo w Polsce Redakcja: Maciej Kropiwnicki Zamówienia i kontakt: biuro@polska.fes.de Korzystanie w celach komercyjnych z mediów opublikowanych przez FES jest zabronione bez pisemnej zgody FES. Die in dieser Publikation zum Ausdruck gebrachten Ansichten sind nicht notwendigerweise die der Friedrich-Ebert-Stiftung. Diese Publikation wird auf Papier aus nachhaltiger Forstwirtschaft gedruckt. ISBN 978-83-64062-68-1

POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE Eksperyment bez happy endu Osoby badane w wi ę kszo ś ci uzna ł y, ż e nie s ą zadowolone z obecnej polityki mieszkaniowej, stwierdzaj ą c, ż e nie uleg ł a ona poprawie. Ocena dzia ł ania podmiotów publicznych w zakresie zaspokajania potrzeb obywateli w obszarze mieszkalnictwa by ł a niemal dwukrotnie cz ęś ciej postrzegana negatywnie ni ż pozytywnie. Natomiast ogóln ą popraw ę warunków mieszkaniowych zauwa ż a jedynie co pi ą ta osoba ankietowana. Jednocze ś nie jako ść ż ycia w miejscu zamieszkania osoby badane oceniaj ą generalnie dobrze, szczególnie, je ż eli chodzi o jako ść bezpo ś redniej okolicy (71%), bezpiecze ń stwo(68%) i dojazd do szko ł y, pracy(67%). Inne aspekty równie ż oceniane s ą wysoko – powyż ej 60%. Kwesti ą budz ą c ą rozliczne kontrowersje w debacie publicznej jest odpowied ź na pytanie, czy mieszkanie jest prawem cz ł owieka, czy te ż tylko i wyłą cznie towarem podlegaj ą cym obrotowi rynkowemu na zasadach ogólnych. Has ł o„Mieszkanie prawem nie towarem” po 1989 roku by ł o g ł oszone przez ś rodowiska lokatorskie oraz ugrupowania lewicowe i ruchy lokatorskie. W 2022 roku zosta ł o ono retorycznie przej ę te przez liderów ugrupowa ń liberalnych. Blisko 60% badanych deklaruje si ę po stronie sporu, która odpowiada, ż e mieszkanie jest prawem cz ł owieka. Po drugiej stronie – zwolenników uznania mieszkania tylko i wy łą cznie za towar rynkowy – jest 12,7% badanych. Odpowiadaj ą c na pytanie, czyje potrzeby mieszkaniowe powinno zaspokaja ć pa ń stwo, osoby badane by ł y zgodne co do tego, ż e w pierwszej kolejno ś ci powinni by ć to ludzie o niskich dochodach(64% wskaza ń). Inaczej postrzegana jest sytuacja uchod ź ców z Ukrainy. Ponad po ł owa badanych nie uwa ż a, ż e przez wzgl ą d na ich trudne po ł o ż enie uchod ź cy powinni mie ć pierwsze ń stwo w dost ę pie do mieszka ń. Oczekiwania wobec rz ą du i samorz ą dów skupiaj ą si ę na wspieraniu modelu dochodzenia do w ł asno ś ci(pa ń stwo buduje mieszkania na wynajem z mo ż liwo ś ci ą wykupu przez lokatorów). 75% osób badanych wskazywa ł o na potrzeb ę prowadzenia takiej polityki. Du ż ym uznaniem cieszy si ę propozycja dop ł aty do zakupu nieruchomo ś ci(niemal 60%), g ł ównie w ś ród posiadaj ą cych ju ż mieszkania na w ł asno ść. polska.fes.de