ANALIZA PRACA I SPRAWIEDLIWO ŚĆ SPO Ł ECZNA CO TO JEST SPRAWIEDLIWA EMERYTURA? Raport z bada ń Sebastian Gajewski, Katarzyna Duda, Bartosz Machalica maj 2023 W kwestii powszechnego wieku emerytalnego najwi ę kszym poparciem badanych(33%) cieszy si ę postulat zrównania wieku emerytalnego kobiet i m ęż czyzn na poziomie 60 lat. Drugim najbardziej popularnym rozwi ą zaniem(30%) jest utrzymanie powszechnego wieku emerytalnego na niezmienionym poziomie, wynosz ą cym 60 lat dla kobiet i 65 lat dla m ęż czyzn. Znikome poparcie ma propozycja podniesienia wieku emerytalnego kobiet i m ęż czyzn do 67 lat – tak ą zmian ę popiera zaledwie 2% badanych.

PRACA I SPRAWIEDLIWO ŚĆ SPO Ł ECZNA CO TO JEST SPRAWIEDLIWA EMERYTURA? Raport z bada ń we wspó ł pracy z

Spis tre ś ci 1 WPROWADZENIE 3 2 METODOLOGIA 4 3 EMERYCI, EMERYTURA I GODNE Ż YCIE NA STARO ŚĆ. JAK WIDZ Ą JE POLACY? 5 4 SYSTEM EMERYTALNY. CZEGO OCZEKUJ Ą POLACY 7 4.1 Formu ł a wymiaru emerytury 7 4.2 Trzydziestokrotno ść 9 4.3 Emerytura maksymalna 10 4.4 Emerytury mundurowe 12 4.5„Emerytury” s ę dziów i prokuratorów 14 4.6 Wiek emerytalny 16 4.7 Emerytura minimalna a emerytura obywatelska, ś wiadczenia w drodze wyj ą tku, ś wiadczenia specjalne 19 4.8„Dziedziczenie” emerytury po zmar ł ym wspó ł ma łż onku 23 4.9„Trzynasta emerytura” i„czternasta emerytura” 24 4.10 Dodatkowa waloryzacja emerytur i rent 25 4.11 Emerytura bez podatku dochodowego 26 1

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – CO TO JEST SPRAWIEDLIWA EMERYTURA? 4.12 Wysoko ść emerytur a liczba wychowanych dzieci, rodzicielskie ś wiadczenie uzupe ł niaj ą ce 27 4.13 Emerytury sta ż owe 29 4.14 Zak ł ad Ubezpiecze ń Spo ł ecznych 30 Spis wykresów i tabel 32 2

WPROWADZENIE 1 WPROWADZENIE Zabezpieczenie spo ł eczne na staro ść jest jednym z kluczowych elementów polityki spo ł ecznej pa ń stwa, rozumianej jako jedna z jego polityk publicznych. Splataj ą si ę tutaj liczne w ą tki o zró ż nicowanym charakterze: ekonomiczne, społ eczne, polityczne, a nawet kulturowe. Dlatego te ż przyjmowane w tym zakresie rozwi ą zania, praktyka ich stosowania, a tak ż e formu ł owane postulaty na przysz ł o ść s ą sta ł ym elementem debaty publicznej i programów politycznych formu ł owanych przez poszczególne partie. Nie brakuje w tym obszarze zarówno propozycji dora ź nych zmian, niewielkich korekt, jak równie ż ś mia ł ych reform, które maj ą gruntownie zmieni ć polityk ę pa ń stwa w tym zakresie oraz wp ł yn ąć na zawarto ść kieszeni obywateli. W Polsce podstawow ą form ą zabezpieczenia spo ł ecznego na staro ść jest ubezpieczenie emerytalne wykonywane przez Zak ł ad Ubezpiecze ń Spo ł ecznych(ZUS), którego podstawowym za ł o ż eniem jest powi ą zanie prawa do emerytury i jej wysoko ś ci z odprowadzaniem sk ł adek do Funduszu Ubezpiecze ń Spo ł ecznych. Model ten podlega zarówno merytorycznej krytyce, politycznie motywowanym korektom, jak i jest przedmiotem narzeka ń obywateli. Mo ż na jednak z du żą doz ą prawdopodobie ń stwa przyj ąć, ż e b ę dzie on w swoich zasadniczych ramach obowi ą zywa ł dalej. Nasuwa si ę jednak pytanie, jaki powinien by ć jego szczegół owy kszta ł t i w jakich kierunkach powinny przebiega ć dokonywane w nim korekty. Nie brakuje opracowa ń uwzgl ę dniaj ą cych w tym zakresie perspektyw ę ekonomiczn ą czy prawn ą. Przygotowuj ą c ten raport, przyj ę li ś my jednak inn ą metod ę. Postanowili ś my skatalogowa ć najwa ż niejsze elementy powszechnego systemu emerytalnego w Polsce(oraz kluczowe wyj ą tki od niego) wraz z istotniejszymi postulatami jego zmian, a nast ę pnie zapyta ć obywateli, jak je oceniaj ą, a w szczególnoś ci: czy postrzegaj ą je jako sprawiedliwe czy nie. Mowa tu o: formule wymiaru emerytury, tzw. trzydziestokrotno ś ci, postulacie emerytury maksymalnej, emeryturach ż o ł nierzy zawodowych i funkcjonariuszy s ł u ż b mundurowych, tzw. emeryturach s ę dziów i prokuratorów, wieku emerytalnym, emeryturze minimalnej, postulacie emerytury obywatelskiej, ś wiadczeniach w drodze wyj ą tku, ś wiadczeniach specjalnych, tzw. dziedziczeniu emerytur po zmar ł ym wspó ł ma łż onku, tzw. trzynastej i czternastej emeryturze, waloryzacji emerytur i rent, postulacie emerytury bez podatku dochodowego, postulacie powi ą zania wysoko ś ci emerytury z liczb ą wychowywanych dzieci, rodzicielskim ś wiadczeniu uzupe ł niaj ą cym oraz postulacie emerytur staż owych. Katalog ten oczywi ś cie nie jest wyczerpuj ą cy, poniewa ż wskaza ć mo ż na tak ż e inne wa ż ne problemy z obszaru zabezpieczenia spo ł ecznego na staro ść, jak cho ć by zasadno ść i konstrukcja ubezpieczenia spo ł ecznego rolników czy rola Pracowniczych Planów Kapita ł owych. Uwa ż amy jednak, ż e dobrany przez nas zespó ł problemów odzwierciedla pewien istotny wycinek debaty publicznej w interesuj ą cym nas obszarze. Uzyskane odpowiedzi zestawili ś my z wynikami bada ń jako ś ciowych, w których pytali ś my respondentów o wizj ę emeryta i emerytury(zarówno aktualn ą, jak i idealn ą), odpowiedzialno ść za godne ż ycie na staro ść i wizerunek ZUS. Przygotowuj ą c raport, kierowali ś my si ę przekonaniem, ż e kszta ł towanie polityki publicznej w obszarze zabezpieczenia spo ł ecznego na staro ść musi uwzgl ę dnia ć nie tylko mo ż liwo ś ci ekonomiczne pa ń stwa i pewne koncepcje teoretyczne, ale przede wszystkim preferencje obywateli. Naszym zdaniem dobry system emerytalny to taki, który powszechnie uwa ż any jest za sprawiedliwy. W naszym opracowaniu – poza wprowadzeniem i metodologi ą – wyró ż nili ś my dwie zasadnicze cz ęś ci. Pierwsza, zatytu ł owana„Emeryci, emerytura i godne ż ycie na staro ść. Jak widz ą je Polacy?”, przedstawia wyniki bada ń jako ś ciowych, które stanowi ą niezb ę dny kontekst szczegó ł owych rozważ a ń prowadzonych w raporcie. Przedstawili ś my w niej wyniki bada ń jako ś ciowych dotycz ą cych spo ł ecznej wizji emeryta i emerytury oraz pogl ą dów spo ł ecze ń stwa na odpowiedzialno ść za godne ż ycie na staro ść. Druga cz ęść nosi tytu ł„System emerytalny. Czego oczekuj ą Polacy?”. Charakteryzujemy w niej uporz ą dkowane w podrozdzia ł y wed ł ug poruszanych zagadnie ń przebadane przez nas elementy systemu emerytalnego i postulaty jego zmian. W ka ż dym z podrozdzia ł ów omówili ś my obowi ą zuj ą ce rozwi ą zania prawne, które ich dotycz ą, wyniki przeprowadzonych przez nas bada ń oraz zaproponowali ś my konkretne rekomendacje. Raport ten nie jest publikacj ą naukow ą. Jest to g ł os w debacie publicznej o systemie emerytalnym. Skierowany jest do wszystkich uczestników tej debaty, w tym w szczególno ś ci do klasy politycznej, dziennikarzy i komentatorów. B ę dziemy wdzi ę czni za jego lektur ę i przekazane nam wszelkie uwagi. 3

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – CO TO JEST SPRAWIEDLIWA EMERYTURA? 2 METODOLOGIA Badanie ilo ś ciowe koncentrowa ł o si ę na diagnozie oczekiwa ń Polek i Polaków(z uwzgl ę dnieniem wieku, miejsca zamieszkania, p ł ci i innych czynników) wobec systemu emerytalnego i jego szczegó ł owych rozwi ą za ń. W szczególno ś ci istotne był o, jakie uwarunkowania decyduj ą ce o wysoko ś ci emerytury i prawie do niej s ą przez badanych uwa ż ane za sprawiedliwe. Badanie ilo ś ciowe zrealizowano metod ą wspomaganych komputerowo wywiadów przy pomocy strony WWW (CAWI – Computer-Assisted Web Interview). Badanie przeprowadzono na ogólnopolskiej próbie n=1000, obejmuj ą cej pe ł noletnich mieszka ń ców Polski. Wiek respondenta zosta ł dopasowany do wieku emerytalnego kobiet i m ęż czyzn. W badaniu wzi ęł y udzia ł tylko osoby, które nie osi ą gn ęł y jeszcze wieku umo ż liwiaj ą cego przej ś cie na emerytur ę i które nie pobieraj ą ż adnego ś wiadczenia podobnego. Badanie ilo ś ciowe przeprowadzono w sierpniu 2022 roku. Zosta ł o przeprowadzone przez Instytut Bada ń Rynkowych i Spo ł ecznych(IBRiS). Badanie jako ś ciowe oparto na zogniskowanych wywiadach grupowych(FGI – Focus Group Interview). We wrze ś niu 2022 roku przeprowadzono zdalnie trzy sesje, w ka ż dej z nich wzi ęł o udzia ł od sze ś ciu do o ś miu badanych. W ka ż dej z grup zastosowano parytet p ł ci i uwzgl ę dniono zró ż nicowanie pod k ą tem miejsca zamieszkania. Poszczególne grupy mia ł y nast ę puj ą ce cechy socjodemograficzne: grupa wiekowa 25–39 lat, grupa wiekowa 40–54 lat, grupa wiekowa 55–65 lat. W nawiasach przytaczamy w tek ś cie niekiedy cytaty z wypowiedzi badanych, zapisane kursyw ą. 4

EMERYCI, EMERYTURA I GODNE Ż YCIE NA STARO ŚĆ. JAK WIDZ Ą JE POLACY? 3 EMERYCI, EMERYTURA I GODNE Ż YCIE NA STARO ŚĆ. JAK WIDZ Ą JE POLACY? Skojarzenia zwi ą zane z przej ś ciem na emerytur ę s ą w polskim spo ł ecze ń stwie raczej negatywne. Okres emerytury kojarzy si ę z obni ż eniem standardu ż ycia, k ł opotami ze zdrowiem, zmniejszeniem ilo ś ci pieni ę dzy, którymi mo ż na dysponowa ć, a co za tym idzie z utrat ą sprawczo ś ci i decyzyjno ś ci. Ten obraz okresu emerytalnego dominuje szczególnie w ś ród starszych uczestników bada ń jako ś ciowych. W ś ród m ł odszych badanych pojawiaj ą si ę skojarzenia z emerytur ą jako okresem wolno ś ci, zmniejszonej puli obowi ą zków i stał ym dochodem. Dla starszej grupy badanych(55–65 lat i 40– –54 lata) emeryt kojarzy si ę z osob ą zaniedban ą, skupion ą na wizytach u lekarza i szukaniu promocji w sklepach spo ż ywczych. W tej grupie wiekowej wyobra ż enie emeryta to kobieta z fioletow ą trwa łą na g ł owie, szczup ł a, odziana w ubrania kupione w sklepie z u ż ywan ą odzie żą, która sp ę dza czas na ogl ą daniu seriali. Dla pokolenia 25–39 emeryt to znacznie cz ęś ciej osoba zadbana, schludna, korzystaj ą ca z ż ycia. Emeryt wizualizowany jest jako siwa osoba z laseczk ą, id ą ca do apteki. Dla najm ł odszych badanych dzisiejszy emeryt jest z kolei osob ą aktywn ą: ma ogródek dzia ł kowy, w którym si ę relaksuje i uprawia swoje warzywa, je ź dzi na rowerze, korzysta z wyjazdów do sanatorium, opiekuje si ę wnukami i uczestniczy w zaj ę ciach na uniwersytetach trzeciego wieku. W czasie badania wykorzystano technik ę projekcyjn ą. Badani zostali poproszeni o porównanie emeryta do domu/mieszkania. W ś ród osób w wieku 55–65 opisywane domostwa, które symbolizuj ą emerytur ę, s ą naznaczone ubóstwem, zu ż yciem, brakiem remontów, niskim standardem. Wida ć ś lady dawnej ś wietno ś ci – ale obecnie wszystko jest skromne, proste, bez komfortu i wygód. Mimo ż e s ą te ż elementy nowoczesne – telewizor, Internet – to jednak wyst ę puj ą one w mniejszo ś ci. W ś ród m ł odszych badanych zdecydowanie cz ęś ciej obserwujemy skojarzenia pozytywne: czysto ść, zadbanie, pami ą tki, kwiaty, pozytywnie odbierana skromno ść – dobry gust, klimatyczny nastrój. W najm ł odszej grupie pojawi ł o si ę kilka cech negatywnych: rozpadaj ą cy si ę domek, kontener – cho ć g ł osy te s ą w mniejszo ś ci. Dla wszystkich badanych idealna emerytura to okres rozwijania zainteresowa ń i pasji, a tak ż e podró ż y. Dla osób w grupie przedemerytalnej wa ż ny jest równie ż komfort finansowy, stabilno ść, poczucie bezpiecze ń stwa. Dla najm ł odszych badanych idealna emerytura to przede wszystkim okres rozwijania relacji i aktywnego ż ycia towarzyskiego. Wszystkich badanych łą czy kwota, jak ą chcieliby otrzymywa ć w czasie „idealnej emerytury”. To 5–6 tysi ę cy z ł otych na r ę k ę. Dla porównania, w ś ród uczestników badania panuje przekonanie, ż e obecna przeci ę tna emerytura to 1500 z ł. Praca na emeryturze jest dla badanych dopuszczalna, nawet po żą dana, ale wy łą cznie na zasadach pe ł nej dobrowolno ś ci. Podej ś cie do wykonywania pracy w okresie emerytury jest do ść podobne we wszystkich grupach wiekowych: badani podkre ś laj ą, ż e mogliby pracowa ć na emeryturze, ale pod warunkiem, ż e praca b ę dzie wykonywana nie z przymusu, lecz z wyboru, dla przyjemno ś ci, w mniejszym wymiarze. Istotne jest, aby czu ć si ę potrzebnym, nie wycofa ć si ę z ż ycia spo ł ecznego, utrzyma ć sprawno ść, dzieli ć si ę wiedz ą i doś wiadczeniem. Praca mo ż e zapewni ć samorealizacj ę, oddanie si ę pasji, hobby, a z kolei dzia ł ania w ramach wolontariatu, przyk ł adowo, relacje z innymi lud ź mi, poczucie sensu. Dla cz ęś ci badanych praca w wieku senioralnym jest równie ż szans ą na utrzymanie sprawno ś ci intelektualnej.( Nie chc ę tyra ć do ś mierci i umrze ć przy stanowisku pracy, ale chcia ł bym mie ć jaki ś tam kontakt z lud ź mi, ż eby utrzyma ć si ę na powierzchni, nie da ć si ę zepchn ąć gdzie ś tam na margines ż ycia; ż eby g ł owa pracowa ł a, ż eby by ł a czynna; grupa 40–54 lata). Siln ą emocj ą jest te ż l ę k przed utrat ą wspó ł ma łż onka. Dostrzegalne jest te ż poczucie braku szacunku dla osób na emeryturze( Emeryci powinni by ć traktowani z godno ś ci ą, powinni by ć szanowani, a w Polsce nie s ą). Osobom w grupie wiekowej 40–54 lata emerytura wydaje si ę wzgl ę dnie odleg ł ym czasowo tematem. Pojawia si ę wprawdzie ju ż l ę k przed obni ż eniem stopy ż yciowej. Wyra ź ne jest te ż przekonanie o konieczno ś ci indywidualnego oszcz ę dzania na staro ść.( Ja oszcz ę dzam, gromadz ę pieni ą dze i je inwestuj ę, bo gdybym liczy ł tylko na emerytur ę, to by by ł o bardzo ci ęż ko). Wi ę kszo ść respondentów w wieku powy ż ej 40 lat podejmuje dzia ł ania, aby si ę na ni ą przygotowa ć finansowo. Najcz ęś ciej respondenci podejmuj ą inwestycje w nieruchomo ś ci, np. dzia ł ki, ale tak ż e produkty ubezpieczeniowe. Cz ęść osób ju ż zainwestowa ł a, cz ęść dopiero my ś li o zakupie nieruchomo ś ci. Ka ż dy w jaki ś sposób oszcz ę dza. Równie ż najm ł odsi badani wyra ż aj ą przekonanie, ż e aby ż y ć godnie na emeryturze, trzeba oszcz ę dza ć. Osoby z najm ł odszej grupy(25–39 lat) do ść cz ę sto nie maj ą jeszcze konkretnych planów zwi ą zanych z oszcz ę dzaniem na emerytur ę. Pracuj ą, p ł ac ą sk ł adki, ale brakuje im wolnych ś rodków finansowych, aby inwestowa ć. Niektórzy my ś l ą o zakupie miesz5

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – CO TO JEST SPRAWIEDLIWA EMERYTURA? kania na wynajem. Inflacja budzi jednak w ą tpliwo ś ci co do sensu oszcz ę dzania( Odk ł adanie pieni ę dzy nie ma sensu, bo pieni ą dz jest ju ż nic niewarty, a ż eby inwestowa ć, to musz ą by ć du ż e kwoty). Badani we wszystkich grupach wiekowych aprobuj ą pomoc ze strony rodziny w momencie, gdy stan ą si ę emerytami, ale nie chc ą by ć na emeryturze ca ł kiem zale ż ni od swoich dzieci. Uwa ż aj ą to za utrat ę godno ś ci: czeka ć a ż dziecko da pieni ą dze na leki. Warto doda ć, ż e cz ęść respondentów przyznaje, ż e przez wiele lat g ł ównie„inwestowali w dzieci”. W czasie wywiadów ujawni ł a si ę ró ż nica pokoleniowa w podej ś ciu do kwestii, czy nale ż y samodzielnie dba ć o swoje finanse na emeryturze, czy te ż ś rodki powinno zapewni ć pa ń stwo. Zwolennicy samodzielno ś ci przekonuj ą, ż e pa ń stwo nie jest w stanie zapewni ć dobrej emerytury i lepiej „u ż ywa ć w ł asnego rozumu”. Szczególnie osoby z najm ł odszej grupy(25–39 lat) do ść cz ę sto nie maj ą zaufania do pa ń stwa i jego instrumentów emerytalnych. Chc ą, ż eby sk ł adki w ZUS by ł y dobrowolne i preferuj ą odk ł adanie na w ł asn ą r ę k ę. W grupie w wieku 40–54 lata cz ę stsza jest opinia, ż e skoro obywatele pracuj ą, ca ł e ż ycie odk ł adaj ą sk ł adki, to pa ń stwo jest zobowi ą zane zadba ć o emerytur ę i obywatel nie powinien musie ć si ę o to martwi ć. Pa ń stwo powinno by ć gwarantem, ż e nikt nie zostanie bez ś rodków do ż ycia. Osoby, które uwa ż aj ą, ż e o emerytur ę powinno zadba ć zarówno pa ń stwo, jak i obywatel, wskazuj ą, ż e pa ń stwo jest niewydolne i obywatele s ą zmuszeni do samodzielnego oszcz ę dzania. Osobi ś cie od ł o ż one ś rodki mog ą stanowi ć bufor bezpiecze ń stwa i nadwy ż k ę„na marzenia”. Mo ż na wi ę c przyj ąć, ż e im bli ż ej do wieku emerytalnego, tym wi ę ksze przekonanie o tym, ż e za pomoc ą indywidualnej zapobiegliwo ś ci nie jest mo ż liwe zapewnienie w typowych przypadkach ś rodków utrzymania na staro ść, a na pewno nie w rozmiarze, który móg ł by zast ą pi ć emerytur ę. To emerytura przys ł uguj ą ca na zasadach okre ś lonych przez pa ń stwo i przez nie gwarantowana jest i b ę dzie podstawow ą form ą zabezpieczenia na staro ść, a rol ą pa ń stwa jest takie jej ukszta ł towanie, by wynikaj ą ca z bada ń jako ś ciowych wizja emerytury idealnej mog ł a pokry ć si ę z rzeczywistoś ci ą. My ś l t ę przyjmujemy za punkt wyj ś cia do dalszych rozwa ż a ń w raporcie. 6

SYSTEM EMERYTALNY. CZEGO OCZEKUJ Ą POLACY? 4 SYSTEM EMERYTALNY. CZEGO OCZEKUJ Ą POLACY? 4.1. FORMU Ł A WYMIARU EMERYTURY 4.1.1. Stan obecny Formu ł a wymiaru emerytury jest jednym z kluczowych rozwi ą za ń systemu emerytalnego. Odpowiada ona na pytanie, od jakich czynników powinna zale ż e ć wysoko ść tego ś wiadczenia. Formu ł a wymiaru emerytury ma kluczowy wp ł yw na postrzeganie systemu emerytalnego przez spo ł ecze ń stwo jako sprawiedliwego b ą d ź niesprawiedliwego, na akceptacj ę tego systemu, a tak ż e – w perspektywie indywidualnej – na znaczenie podejmowanych przez ubezpieczonych decyzji w sferze ż ycia zawodowego dla ich zabezpieczenia na staro ść. W systemie powszechnym obowi ą zuj ą dwie formu ł y wymiaru emerytury: formu ł a zdefiniowanej sk ł adki i formu ł a zdefiniowanego ś wiadczenia. Formu ł a zdefiniowanego ś wiadczenia ma charakter podstawowy dla tego systemu. Odnosi si ę ona do ustalania wysokoś ci ś wiadczenia dla m ł odszych ubezpieczonych, tj. co do zasady dla wszystkich, którzy urodzili si ę po 31 grudnia 1948 roku, z wy łą czeniem cz ęś ci ubezpieczonych, którzy urodzili si ę po 31 grudnia 1948 roku, a przed 1 stycznia 1969 roku. Wprowadzenie tej formu ł y wymiaru emerytury by ł o jednym z g ł ównych za ł o ż e ń reformy emerytalnej, która wesz ł a w ż ycie w roku 1999. W uj ę ciu koncepcyjnym formu ł a ta uzale ż nia wysoko ść ś wiadczenia przede wszystkim od zwaloryzowanej kwoty sk ł adek zgromadzonych przez ubezpieczonego w cał ym okresie aktywno ś ci zawodowej. Formu ł a ta skoncentrowana jest wi ę c na zapewnieniu ekwiwalentno ś ci sk ł adki i ś wiadczenia oraz zapewnieniu indywidualnego bilansowania si ę systemu w sensie ekonomicznym, tak by – co do zasady – koszt wyp ł aty ś wiadcze ń ubezpieczonemu nie przekroczy ł jego przesz ł ego wk ł adu do systemu. Obowi ą zuj ą ca w systemie powszechnym formu ł a wymiaru emerytury oparta na zasadzie zdefiniowanej sk ł adki obejmuje iloraz kwoty sk ł adek zewidencjowanych na indywidualnym koncie ubezpieczonego (w przypadku cz ęś ci ubezpieczonych powi ę kszonych o kwot ę kapita ł u pocz ą tkowego odzwierciedlaj ą cego ich wk ł ad do systemu przed 1999 rokiem, kiedy utworzono indywidualne konta ubezpieczonych) i ś redniego dalszego trwania ż ycia dla osób w wieku równym wiekowi jego przej ś cia na emerytur ę. Z kolei formu ł a zdefiniowanego ś wiadczenia w systemie powszechnym pozostaje aktualna wobec ubezpieczonych urodzonych przed 1 stycznia 1949 roku i niektórych ubezpieczonych, którzy urodzili si ę po 31 grudnia 1948 roku, a przed 1 stycznia 1969. W uj ę ciu koncepcyjnym formu ł a ta uzale ż nia wysoko ść ś wiadczenia przede wszystkim od d ł ugo ś ci staż u pracy ubezpieczonego i jej charakteru oraz od wysoko ś ci osi ą ganych przez niego wynagrodze ń, z regu ł y w wybranych do ustalenia wysoko ś ci ś wiadczenia latach. Zmienne te korygowane s ą przez uznaniowo ustalane wspó ł czynniki, które s ą wyrazem polityki spo ł ecznej pa ń stwa. W formule tej nie jest wi ę c zapewniona pe ł na ekwiwalentno ść wk ł adu ubezpieczonego do systemu z wyp ł acanymi mu ś wiadczeniami, a stopa zast ą pienia jest z regu ł y wy ż sza ni ż w formule zdefiniowanej sk ł adki. W systemie powszechnym formu ł a wymiaru ś wiadczenia oparta na zasadzie zdefiniowanego ś wiadczenia zak ł ada, ż e wysoko ść emerytury stanowi sum ę kwoty socjalnej i kwoty indywidualnej. Kwota socjalna obejmuje 24% kwoty bazowej, a kwota indywidualna stanowi sum ę po 1,3% podstawy wymiaru za ka ż dy rok okresów sk ł adkowych i po 0,7% podstawy wymiaru za ka ż dy rok okresów niesk ł adkowych. Podstawa wymiaru to z kolei iloczyn kwoty bazowej z chwili przej ś cia na emerytur ę i wska ź nika wysokoś ci podstawy wymiaru. Wska ź nik ten jest natomiast ś redni ą arytmetyczn ą ilorazów rocznej podstawy wymiaru sk ł adek ubezpieczonego(jego wynagrodze ń) do przeci ę tnego wynagrodzenia w poszczególnych latach kalendarzowych przypadaj ą cych przed rokiem z ł o ż enia wniosku o emerytur ę, przyj ę tych do obliczenia wysoko ś ci emerytury. Do jej ustalenia przyjmuje si ę bowiem albo dziesi ęć kolejnych lat kalendarzowych wybranych przez ubezpieczonego z ostatnich dwudziestu lat kalendarzowych poprzedzaj ą cych bezpo ś rednio rok z ł o ż enia wniosku o emerytur ę, albo dwadzie ś cia lat kalendarzowych, przypadaj ą cych przed rokiem zg ł oszenia wniosku, wybranych z ca ł ego okresu podlegania ubezpieczeniom. Wysoko ść emerytury dla starszych ubezpieczonych uzale ż niona jest wi ę c g ł ównie od wysoko ś ci przeci ę tnego wynagrodzenia, które jest podstawow ą zmienn ą przy obliczaniu kwoty bazowej, wysoko ś ci wynagrodzenia ubezpieczonego w wybranych latach i przebiegu sta ż u ubezpieczeniowego(okresy sk ł adkowe, okresy niesk ł adkowe). 4.1.2. Wyniki bada ń W badaniach zadali ś my pytanie o to, od czego przede wszystkim powinna zale ż e ć wysoko ść emerytury. Wskazaliś my przy tym ankietowanym dwie alternatywy, odpowiada7

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – CO TO JEST SPRAWIEDLIWA EMERYTURA? Tabela 1 Stosunek badanych do formu ł y wymiaru emerytury D ł ugo ś ci sta ż u pracy i wysokoś ci zarobków w wybranych (przewa ż nie najkorzystniejszych) latach Od czego, Pana/i zdaniem, przede wszystkim powinna by ć uzale ż niona emerytura? Wy łą cznie od kwoty odprowadzonych sk ł adek do ZUS, bez wzgl ę du na d ł ugo ść sta ż u pracy 67% 25% Ź ród ł o: Przysz ł o ść systemu emerytalnego i sprawiedliwe rozwi ą zania. Raport z bada ń, IBRIS na zamówienie Centrum im. Ignacego Daszy ń skiego, Warszawa 2022 Nie wiem 8% j ą ce kluczowym za ł o ż eniom dwóch formu ł wymiaru emerytury: zdefiniowanego ś wiadczenia i zdefiniowanej sk ł adki. By ł y to: z jednej strony d ł ugo ść sta ż u pracy i wysoko ść zarobków w wybranych, przewa ż nie najkorzystniejszych latach, oraz z drugiej strony kwota odprowadzonych sk ł adek, bez wzgl ę du na d ł ugo ść sta ż u pracy. Wyra ź na wi ę kszo ść badanych opowiada si ę, by wysoko ść emerytury by ł a zale ż na od d ł ugo ś ci sta ż u pracy i zarobków w najkorzystniejszych latach. Taki pogl ą d podziela 67% respondentów. Opini ę, ż e wysoko ść emerytury powinna zale ż e ć wy łą cznie od kwoty odprowadzonych sk ł adek, bez wzgl ę du na d ł ugo ść sta ż u pracy, podziela 25% badanych. Jedynie 8% ankietowanych nie ma zdania. Podkre ś lenia przy tym wymaga, ż e pierwsza z opinii zdecydowanie przewa ż a we wszystkich grupach wyró ż nionych w badaniu, w tym ze wzgl ę du na preferencje polityczne, wiedz ę o systemie emerytalnym i jego ocen ę czy wiek. Mo ż na jedynie zauważ y ć, ż e m ł odsi respondenci cz ęś ciej ni ż inni wskazywali zdefiniowan ą sk ł adk ę jako preferowan ą formu łę wymiaru emerytury(tabela 1). W badaniach jako ś ciowych z kolei pytali ś my respondentów, jak postrzegaj ą sposób ustalenia wysoko ś ci ś wiadczenia ujmowany jako pewien proces. Okazuje si ę, ż e dla ubezpieczonych istotn ą warto ś ci ą jest jego przejrzysto ść i prostota, których nie dostrzegaj ą w obowi ą zuj ą cych rozwi ą zaniach ( Obliczenie emerytury to jest totolotek, nikt nie wie, ile dostanie). Jest to pewien argument przemawiaj ą cy za formu łą zdefiniowanej sk ł adki, przy której proces obliczenia ś wiadczenia jest relatywnie prostszy ni ż przy formule zdefiniowanego ś wiadczenia. 4.1.3. Rekomendacje Obie formu ł y wymiaru emerytury s ą obecne w systemach emerytalnych ró ż nych krajów, a ich szczegó ł owy kszta ł t niekiedy istotnie si ę od siebie ró ż ni. Wskaza ć jednak nale ż y, ż e w ś ród krajów OECD przewa ż aj ą systemy, w których obowi ą zuje formu ł a zdefiniowanego ś wiadczenia. Wyniki przeprowadzonych bada ń jednoznacznie wskazuj ą, ż e w polskim spo ł ecze ń stwie formu ł a ta jest powszechnie akceptowana, zrozumia ł a i uwa ż ana za sprawiedliw ą. Z tego powodu preferencje te powinny wyznacza ć kierunek zmian w systemie emerytalnym. Jego fundamentalne za ł o ż enia nie mog ą pozostawa ć bowiem w widocznej sprzeczno ś ci z preferencjami wi ę kszo ś ci Polaków. Mo ż liwe jest przy tym rozwa ż enie tutaj trzech wariantów. Pami ę ta ć bowiem nale ż y, ż e formu ł a zdefiniowanej sk ł adki ma obecnie charakter podstawowy dla systemu emerytalnego, a jej wprowadzenie stanowi ł o jedno z podstawowych za ł o ż e ń reformy emerytalnej, która wesz ł a w ż ycie w 1999 roku. – Pierwszy wariant: zast ą pienie formu ł y zdefiniowanej sk ł adki formu łą zdefiniowanego ś wiadczenia, która obwi ą zywa ł aby dla wszystkich ubezpieczonych. – Drugi wariant: wprowadzenie mo ż liwo ś ci dokonania przez ubezpieczonego wyboru formu ł y wymiaru ś wiadczenia, wed ł ug której b ę dzie obliczana wysoko ść jego emerytury: albo zdefiniowanego ś wiadczenia, albo zdefiniowanej sk ł adki. – Trzeci wariant: utrzymanie jako podstawowej formu ł y zdefiniowanej sk ł adki z zastrze ż eniem, ż e ustalona z jej zastosowaniem wysoko ść emerytury dla danego ubez8

SYSTEM EMERYTALNY. CZEGO OCZEKUJ Ą POLACY? Tabela 2 Stosunek do tzw. trzydziestokrotno ś ci 41% 35% Z ł e Dobre W 2022 roku osoby zarabiaj ą ce oko ł o 11 tys. z ł netto od pewnego momentu w roku nie p ł ac ą ju ż sk ł adek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W za ł o ż eniu ogranicza to mo ż liwo ść wyp ł acania w przysz ł o ś ci bardzo wysokich emerytur dla osób, które zarabiaj ą najwi ę cej. Czy aktualne rozwi ą zanie jest dobre czy z ł e? Ź ród ł o: Przysz ł o ść systemu emerytalnego i sprawiedliwe rozwi ą zania. Raport z bada ń, IBRIS na zamówienie Centrum im. Ignacego Daszy ń skiego, Warszawa 2022 pieczonego nie mog ł aby by ć ni ż sza ni ż okre ś lony procent(np. 75%) wysoko ś ci emerytury ustalonej dla niego za pomoc ą formu ł y zdefiniowanego ś wiadczenia. To rozwi ą zanie eliminowa ł oby problem wyst ę powania istotnej ró ż nicy mi ę dzy stop ą zast ą pienia emerytury w formule zdefiniowanej sk ł adki i zdefiniowanego ś wiadczenia. Wprowadzenie ka ż dego z tych rozwi ą za ń wi ą za ł oby si ę z konieczno ś ci ą rozstrzygni ę cia, do jakich grup ubezpieczonych, wyró ż nionych ze wzgl ę du na dat ę urodzenia, znajdzie ono zastosowanie, a tak ż e wywa ż enia konstytucyjnych zasad kluczowych dla kszta ł towania systemu emerytalnego, tj. zasady równo ś ci, ochrony ekspektatyw maksymalnie ukszta ł towanych i ochrony praw nabytych. W szczególno ś ci rozwa ż y ć mo ż na wprowadzenie emerytury mieszanej dla osób, których aktywno ść zawodowa przypada ł a w cz ęś ci w okresie, gdy obowi ą zywa ł a wy łą cznie formu ł a zdefiniowanej sk ł adki, oraz w cz ęś ci w okresie, gdy obowi ą zywa ł aby – zgodnie z rekomendacjami – formu ł a zdefiniowanego ś wiadczenia(lub, alternatywnie, obie formu ł y). Ś wiadczenie tych osób sk ł ada ł oby si ę z dwóch cz ęś ci, obliczanych wed ł ug dwóch ró ż nych formu ł, proporcjonalnie do cz ęś ci sta ż u ubezpieczonego tych osób przypadaj ą cego w okresie obowi ą zywania dotychczasowej formu ł y i formu ł y nowej. 4.2. TRZYDZIESTOKROTNO ŚĆ 4.2.1. Stan obecny Sk ł adki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe odprowadzane s ą od kwoty okre ś lanej jako podstawa wymiaru sk ł adek. Obejmuje ona z regu ł y przychód osi ą gany przez ubezpieczonego z dzia ł alno ś ci zawodowej lub innej aktywno ś ci ekonomicznej, która jest tytu ł em do ubezpiecze ń emerytalnych i rentowych. Podstawa wymiaru sk ł adek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe podlega ograniczeniu. Przepis prawa okre ś la jej górn ą granic ę, po przekroczeniu której w danym roku kalendarzowym p ł atnik sk ł adek obowi ą zany jest zaprzesta ć oblicza ć i przekazywa ć sk ł adki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Kwota ta odpowiada trzydziestokrotno ś ci prognozowanego przeci ę tnego wynagrodzenia miesi ę cznego w gospodarce narodowej na dany rok kalendarzowy. W 2023 roku kwota ta wynosi 208050,00 z ł. Rozwi ą zanie to ma dwie funkcje. Z jednej strony s ł u ż y ono ograniczeniu wysoko ś ci emerytur wyp ł acanych w przysz ł o ś ci z Funduszu Ubezpiecze ń Spo ł ecznych. Eliminuje ono bowiem ryzyko konieczno ś ci wyp ł aty bardzo wysokich ś wiadcze ń, a w konsekwencji zmniejsza przysz ł e obci ąż enie systemu. Z drugiej strony rozwi ą zanie to umo ż liwia ubezpieczonym, którzy osi ą gaj ą przychody przekraczaj ą ce maksymaln ą podstaw ę wymiaru sk ł adek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, zagospodarowanie uzyskanej w ten sposób nadwy ż ki w swobodnie wybrany sposób, w tym na inne cele zwi ą zane z zabezpieczeniem na staro ść. 4.2.2. Wyniki bada ń W badaniach pytali ś my o ocen ę obowi ą zuj ą cego rozwi ą zania. Wskazywali ś my, ż e w 2022 roku osoby zarabiaj ą ce oko ł o 11 tys. z ł netto od pewnego momentu w roku nie p ł ac ą ju ż sk ł adek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Wyt ł umaczyli ś my badanym motywacj ę tego rozwi ą zania, podnosz ą c, ż e w za ł o ż eniu ogranicza ono mo ż liwo ść, aby osoby, które zarabiaj ą najwi ę cej mia ł y w przysz ł o ś ci bardzo wysokie emerytury, co mog ł oby w bardzo znacz ą cy sposób obci ąż y ć system emerytalny. W ś ród ankietowanych 41% ocenia to rozwi ą zanie jako dobre, a 35% jako z ł e. Natomiast a ż 23% respondentów nie ma zdania na ten temat. W najmniejszym stopniu rozwi ą zanie to popieraj ą najstarsi ubezpieczeni(50– –60/65 lat, 30%). Wydaje si ę, ż e okoliczno ść t ę mo ż na wi ą za ć z faktem, ż e osoby na krótko przed przej ś ciem na emerytur ę postrzegaj ą sk ł adk ę na ubezpieczenia emerytalne i rentowe nie jako danin ę publiczn ą, ale jako sposób na zwi ę kszenie przys ł uguj ą cego im w nied ł ugiej przysz ł o ś ci ś wiadczenia. By ć mo ż e cz ęść starszych ubezpieczonych pod koniec swojej aktywno ś ci zawodowej dostrzega, ż e nie udał o im si ę dzi ę ki indywidualnej przezorno ś ci zgromadzi ć zasobów, które by ł yby ź ród ł em istotnego dochodu po zaprzestaniu aktywno ś ci zawodowej, a emerytura rysuje im si ę jako g ł ówna, je ś li nie jedyna, forma zabezpieczenia na staro ść. Z tego powodu osoby te w wi ę kszym stopniu ni ż m ł odsi ubezpieczeni mog ą ź le ocenia ć rozwi ą zanie ograniczaj ą ce mo ż liwo ść wyp ł aty wysokich ś wiadcze ń i wp ł yw zarobków na powstanie prawa do nich(tabela 2). 9

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – CO TO JEST SPRAWIEDLIWA EMERYTURA? 4.2.3. Rekomendacje Oceny dotycz ą ce utrzymania maksymalnej podstawy wymiaru sk ł adek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe s ą podzielone, chocia ż dominuje akceptacja tego rozwi ą zania. Wskaza ć jednak nale ż y, ż e istotna grupa ankietowanych ocenia takie rozwi ą zanie jako z ł e, a dodatkowo istniej ą istotne racje, które przemawiaj ą za jego zniesieniem lub modyfikacj ą. Warto zwróci ć uwag ę, ż e w praktyce rozwi ą zanie to nie realizuje w pe ł ni za ł o ż onych dla niego celów. W 2022 roku najwy ż sza emerytura, któr ą ZUS wyp ł aca ł kobiecie, wynosi ł a bowiem ponad 26 tys. z ł, a m ęż czy ź nie ponad 37 tys. z ł. Wydaje si ę wi ę c, ż e cel ten w wi ę kszym stopniu realizowa ł aby raczej konstrukcja emerytury maksymalnej, a nie maksymalna podstawa wymiaru sk ł adki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Tymczasem w zwi ą zku ze zjawiskami ekonomicznymi, które masowo wyst ę powa ł y na polskim rynku przez kilkadziesi ą t ostatnich lat, takimi jak bezrobocie, praca na czarno, zatrudnienie na umowach cywilnoprawnych czy fikcyjne samozatrudnienie, zwi ą zanymi z nieodprowadzaniem sk ł adek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe lub odprowadzaniem ich w zani ż onej wysoko ś ci, cz ęść ubezpieczonych mo ż e by ć zainteresowana odprowadzaniem tych sk ł adek od ca ł o ś ci swoich przychodów, w tym przekraczaj ą cych maksymaln ą podstaw ę wymiaru w celu skompensowania braków sk ł adkowych z poprzednich okresów swojej aktywno ś ci zawodowej. W tym kontek ś cie mo ż na zaproponowa ć, aby utrzyma ć maksymaln ą podstaw ę wymiaru sk ł adek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, ale jednocze ś nie dopu ś ci ć, by zainteresowani ubezpieczeni, na zasadzie dobrowolno ś ci, mogli odprowadza ć sk ł adki od ca ł o ś ci swoich przychodów. Rozwi ą zanie to znajduje uzasadnienie w tendencjach, które wynikaj ą z bada ń jako ś ciowych. Ubezpieczeni wykazuj ą pewn ą akceptacj ę dla ubezpieczeniowego indywidualizmu i przezorno ś ci. Wi ę kszo ść z nich bowiem dostrzega potrzeb ę indywidualnego oszcz ę dzania i gromadzenia ś rodków finansowych na okres po zaprzestaniu aktywno ś ci zawodowej. W taki sposób mo ż na by postrzega ć dobrowolne odprowadzanie sk ł adek po przekroczeniu maksymalnej podstawy wymiaru sk ł adki. 4.3. EMERYTURA MAKSYMALNA 4.3.1. Stan obecny Emerytura maksymalna to kwota, której nie mo ż e przekracza ć ż adna emerytura, bez wzgl ę du na d ł ugo ść sta ż u pracy, wysoko ść wynagrodze ń osi ą ganych podczas aktywno ś ci zawodowej czy odprowadzonych sk ł adek. Rozwi ą zanie takie s ł u ż y z jednej strony ograniczeniu bie żą cego i przysz ł ego obci ąż enia systemu emerytalnego wyp ł at ą bardzo wysokich ś wiadcze ń, z drugiej natomiast jest wyrazem przekonania, ż e wysoko ść emerytury, cho ć powinna pozostawa ć w zwi ą zku z wk ł adem ubezpieczonego do systemu, nie musi by ć jednak do tego wk ł adu ekwiwalentna. Konstrukcja emerytury maksymalnej opiera si ę wi ę c na za ł o ż eniu, ż e wysoko ść emerytury powinna odzwierciedla ć nie tylko przesz ł y wk ł ad ś wiadczeniobiorcy do systemu, ale uwzgl ę dnia ć tak ż e zmian ę skali potrzeb i wydatków osób po przekroczeniu wieku emerytalnego: mimo wi ę kszych wydatków na leki, us ł ugi medyczne czy opieku ń cze, ich potrzeby w innych sferach z wiekiem spadaj ą, a to przemawia za pewnym ograniczeniem wysoko ś ci wyp ł acanych emerytur. G ł ówn ą funkcj ą emerytury jest bowiem funkcja alimentacyjna, czyli dostarczanie ś rodków utrzymania po zaprzestaniu pracy w zwi ą zku z osi ą gni ę ciem wieku emerytalnego(wyj ą tkowo: pewnego sta ż u pracy). W obwi ą zuj ą cym stanie prawnym nie przewidziano emerytury maksymalnej. Takie rozwi ą zanie odpowiada przyj ę tej formule wymiaru ś wiadczenia, tj. formule zdefiniowanej sk ł adki. Wysoko ść emerytury jest ś ci ś le zwi ą zana z wysoko ś ci ą odprowadzanych sk ł adek. Im wy ż sza kwota odprowadzonych sk ł adek i im d ł u ż szy okres zatrudnienia, tym wy ż sza kwota emerytury. Z tego powodu ustawodawca, chc ą c ograniczy ć przysz ł e obci ąż enie systemu zwi ą zane z ryzykiem wyp ł aty wysokich ś wiadcze ń, pos ł u ż y ł si ę inn ą metod ą: okre ś li ł górny limit przychodów, po przekroczeniu którego od wynagrodzenia nie s ą odprowadzane sk ł adki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe(zob. rozwa ż ania wy ż ej w pkt. 4.2„Trzydziestokrotno ść”). 4.3.2. Wyniki bada ń W badaniach pytali ś my respondentów o ich stosunek do emerytury maksymalnej. Wyja ś nili ś my badanym, ż e emerytura maksymalna to kwota, której nie b ę dzie mog ł a przekracza ć ż adna emerytura, bez wzgl ę du na to, ile emeryt pracowa ł, zarabia ł i odprowadzi ł sk ł adek. Podkre ś lili ś my, ż e wprowadzenie emerytury maksymalnej po łą czone by ł oby ze zniesieniem maksymalnej wysoko ś ci podstawy wymiaru sk ł adek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe(tzw. trzydziestokrotno ś ci). Opinie w kwestii wprowadzenia emerytury maksymalnej s ą podzielone. W ś ród badanych wi ę cej osób uwa ż a, ż e nale ż y wprowadzi ć emerytur ę maksymaln ą(46%) w stosunku do 39% badanych przeciwnych takiemu rozwi ą zaniu. Do ść wysoka jest liczba respondentów, którzy s ą niezdecydowani(17%). Zauwa ż alne jest pewne zró ż nicowanie pogl ą dów dotycz ą cych wprowadzenia emerytury maksymalnej w ró ż nych grupach badanych. Wi ę cej osób o pogl ą dach lewicowych uwa ż a, ż e wprowadzenie emerytury maksymalnej jest w ł a ś ciwe – 50% w stosunku do 42% przeciwnych temu rozwi ą zaniu. Do zwolenników wprowadzenia emerytury maksymalnej cz ęś ciej zaliczaj ą si ę m ęż czy ź ni, mieszka ń cy wsi i ma ł ych miast oraz osoby najs ł abiej wykszta ł cone. Takiemu rozwi ą zaniu bardziej sprzeciwiaj ą si ę kobiety, najm ł odsi badani, mieszka ń cy du ż ych miast i osoby o najni ż szych dochodach. Rozwi ą zanie to ma wy ż sze poparcie w ś ród osób, które lepiej oceniaj ą polski system emerytalny i deklaruj ą wysoki poziom wiedzy na jego temat, a tak ż e w ś ród osób ci ęż ko pracuj ą cych fizycznie. Zauwa ż alna liczba niezdecydowanych i silne zró ż nicowanie opinii pokazuje, ż e idea emerytury maksymalnej nie jest szerzej znana i nie jest przedmiotem istotnej refleksji ze strony ubezpieczonych. W badaniach zapytali ś my równie ż o preferowan ą wysoko ść emerytury maksymalnej, gdyby mia ł a ona obowi ą zywa ć. Opinie badanych s ą w tym wzgl ę dzie zró ż nicowane: 16% wskazuje kwot ę 5 tys. z ł, 20% – 7,5 tys. z ł, 20% – 10 tys. z ł, 10

SYSTEM EMERYTALNY. CZEGO OCZEKUJ Ą POLACY? Tabela 3 Stosunek badanych do koncepcji emerytury maksymalnej Czy nale ż y wprowadzi ć kwot ę, której nie b ę dzie mog ł a przekracza ć ż adna emerytura(emerytura maksymalna), bez wzgl ę du na to, ile emeryt pracowa ł, zarabia ł i odprowadzi ł sk ł adek? 46% Tak 39% Nie 15% Nie wiem Gdyby obecnie zosta ł a wprowadzona emerytura maksymalna, czyli kwota, której nie mo ż e przekroczy ć ż adna emerytura, bez wzgl ę du na to, ile emeryt pracowa ł, zarabia ł i odprowadzi ł sk ł adek, to ile Pana/i zdaniem powinna ona dzi ś wynosi ć? Chodzi o kwot ę netto, na r ę k ę. 16% 20% 20% Preferowana wysoko ść emerytury maksymalnej to najcz ęś ciej 7,5 tys. z ł lub 10 tys. z ł – po 20% 10% 7% 5% 6% 5000 z ł 7500 z ł 10000 z ł 15000 z ł 20000 z ł 30000 z ł>30000 z ł 17% – Nie wiem Ź ród ł o: Przysz ł o ść systemu emerytalnego i sprawiedliwe rozwi ą zania. Raport z bada ń, IBRIS na zamówienie Centrum im. Ignacego Daszy ń skiego, Warszawa 2022 10% – 15 tys. z ł, 7% – 20 tys. z ł, 5% – 30 tys. z ł, 6% – powy ż ej 30 tys. z ł. Preferowana wysoko ść emerytury maksymalnej to najcz ęś ciej od 7,5 tys. do 10 tys. z ł. Takie wyniki odpowiadaj ą wyobra ż eniom badanych dotycz ą cym wysokoś ci przeci ę tnej emerytury. W ś wietle wyników badania jakoś ciowego respondenci s ą przekonani, ż e wynosi ona oko ł o 1500 z ł. Oznacza to, ż e wskazywane jako preferowane kwoty emerytury maksymalnej odpowiadaj ą emeryturom, które postrzegane s ą jako wysokie lub bardzo wysokie(tabela 3). 4.3.3. Rekomendacje Pogl ą dy badanych dotycz ą ce wprowadzenia emerytury maksymalnej s ą zró ż nicowane. Nie mo ż na jednak pomin ąć faktu, ż e po ł owa respondentów popiera to rozwi ą zanie, a obowi ą zuj ą ce ograniczenie maksymalnej podstawy wymiaru sk ł adki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w praktyce nie realizuje w pe ł ni za ł o ż onych dla niego celów. Nie wy łą cza bowiem mo ż liwo ś ci wyp ł aty bardzo wysokich emerytur. W 2022 roku najwy ż sza emerytura, któr ą ZUS wyp ł aca ł kobiecie, wynosi ł a ponad 26 tys. z ł, a m ęż czy ź nie ponad 37 tys. z ł. Z tego powodu nale ż y rozwa ż y ć mo ż liwo ść wprowadzenia emerytury maksymalnej przy jednoczesnej rezygnacji z maksymalnej podstawy wymiaru sk ł adki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe albo ograniczeniu tego rozwi ą zania. Bior ą c jednak pod uwag ę, ż e postulat emerytury maksymalnej nie jest w ś ród ubezpieczonych szerzej znany, niezb ę dne by ł oby przeprowadzenie szerokiej dyskusji na ten temat. Rekomendowana miesi ę czna wysoko ść emerytury maksymalnej w danym roku powinna wynosi ć czterokrotno ść miesi ę cznej kwoty przeci ę tnej emerytury wyp ł acanej przez ZUS z Funduszu Ubezpiecze ń Spo ł ecznych w poprzednim roku, og ł aszanej przez prezesa ZUS w lutym ka ż dego roku. W 2022 roku og ł oszono wysoko ść przeci ę tnej emerytury w 2021 roku w kwocie 2792,16 z ł, co przy pomno ż eniu przez cztery daje oko ł o 11 tys. z ł. Uzyskana w ten sposób kwota jest zbli ż ona do preferowanej przez wi ę kszo ść badanych wysoko ś ci emerytury maksymalnej(7,5 tys.–10 tys. z ł). Rozwi ą zanie to przyczyni si ę do ograniczenia nierówno ś ci dochodowych w grupie osób pobieraj ą cych emerytury i zmniejszy obci ąż enie systemu emerytalnego w zwi ą zku z brakiem obowi ą zku wyp ł aty bardzo wysokich ś wiadcze ń z Funduszu Ubezpiecze ń Spo ł ecznych. Emerytura maksymalna musi mie ć przy tym charakter powszechny, tzn. obowi ą zywa ć we wszystkich systemach emerytalnych i wobec 11

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – CO TO JEST SPRAWIEDLIWA EMERYTURA? wszystkich osób, które otrzymuj ą ś wiadczenia w zwi ą zku z zaprzestaniem pracy po osi ą gni ę ciu okre ś lonego wieku lub, ewentualnie, pewnego sta ż u pracy. Wymaga tego konstytucyjna zasada równo ś ci(art. 32 ust. 1 Konstytucji). 4.4. EMERYTURY MUNDUROWE 4.4.1. Stan obecny System emerytalny w Polsce nie jest jednolity. Sk ł ada si ę on z systemu powszechnego, w którym ś wiadczenia wyp ł aca si ę wi ę kszo ś ci ś wiadczeniobiorców, oraz z systemów szczególnych, które dedykowane s ą dla okre ś lonych grup zawodowych i ich rodzin. System powszechny, w którym ś wiadczenia wyp ł aca ZUS, oraz system rolniczy, w którym ś wiadczenia realizowane s ą przez Kas ę Rolniczego Ubezpieczenia Spo ł ecznego(KRUS), maj ą charakter ubezpieczeniowy. Natomiast systemy przeznaczone dla ż o ł nierzy zawodowych i funkcjonariuszy s ł u ż b mundurowych(Policji, Agencji Bezpiecze ń stwa Wewn ę trznego, Agencji Wywiadu, S ł u ż by Kontrwywiadu Wojskowego, S ł u ż by Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Stra ż y Granicznej, Stra ż y Marsza ł kowskiej, S ł u ż by Ochrony Pa ń stwa, Pa ń stwowej Stra ż y Po ż arnej, S ł u ż by Celno-Skarbowej, S ł u ż by Wi ę ziennej) realizowane s ą w technice zaopatrzeniowej. Opieraj ą si ę one wi ę c na innych za ł o ż eniach ni ż system powszechny. Wskaza ć tu nale ż y kilka kluczowych rozwi ą za ń. Po pierwsze, za ż o ł nierzy zawodowych i funkcjonariuszy s ł u ż b mundurowych nie odprowadza si ę sk ł adek na ubezpieczenia spo ł eczne. Ś rodki na wyp ł at ę emerytur, rent i innych ś wiadcze ń dla nich pochodz ą w ca ł o ś ci z bud ż etu pa ń stwa. Po drugie, systemy emerytalne dla ż o ł nierzy zawodowych i funkcjonariuszy s ł u ż b mundurowych s ą administrowane przez organy administracji publicznej odr ę bne od ZUS i ś ci ś le podporz ą dkowane ministrom odpowiedzialnym za dzia ł alno ść s ł u ż b, w których oni s ł u żą. S ą to: Dyrektor Wojskowego Biura Emerytalnego, Dyrektor Zak ł adu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewn ę trznych i Administracji oraz Dyrektor Biura Emerytalnego S ł u ż by Wi ę ziennej. Po trzecie, prawo do emerytury dla ż o ł nierzy zawodowych i funkcjonariuszy s ł u ż b mundurowych nie powstaje z chwil ą osi ą gni ę cia wieku emerytalnego, ale z up ł ywem odpowiedniego, wskazanego w przepisach prawa okresu s ł u ż by. Jest on przy tym zró ż nicowany w zale ż no ś ci od daty rozpocz ę cia s ł u ż by, np. 15 lat, 25 lat. W ka ż dym przypadku umo ż liwia on przej ś cie na emerytur ę w wieku ni ż szym ni ż powszechny wiek emerytalny. Po czwarte, wysoko ść emerytury uzale ż niona jest przede wszystkim od wysoko ś ci przys ł uguj ą cego ż o ł nierzowi lub funkcjonariuszowi uposa ż enia w miesi ą cu zwolnienia ze s ł u ż by lub w zale ż no ś ci od daty powo ł ania do s ł u ż by, wysoko ś ci jego ś redniego uposa ż enia przez kolejnych dziesi ęć lat kalendarzowych, oraz okresu s ł u ż by. Odr ę bno ś ci systemu emerytalnego ż o ł nierzy zawodowych i funkcjonariuszy s ł u ż b mundurowych uzasadnia si ę jego szczególnymi funkcjami. Obok funkcji alimentacyjnej, która jest wspólna dla wszystkich systemów emerytalnych, a sprowadza si ę do dostarczania ś rodków utrzymania, które maj ą zast ą pi ć dochód z pracy, mo ż na wskaza ć funkcj ę kompensacyjn ą i funkcj ę motywacyjn ą. Pierwsza wychodzi z za ł o ż enia, ż e emerytura w tym systemie ma skompensowa ć dodatkowy wysi ł ek poniesiony podczas s ł u ż by przez ż o ł nierzy zawodowych i funkcjonariuszy, który wi ąż e si ę z wymaganymi od nich w s ł u ż bie: dyspozycyjno ś ci ą, podporz ą dkowaniem i ofiarno ś ci ą oraz poniesione przez nich z tego tytu ł u ró ż nego rodzaju uszczerbki. Druga natomiast zak ł ada, ż e system emerytalny ż o ł nierzy zawodowych i funkcjonariuszy musi by ć skonstruowany tak, aby zach ę ci ć ich do jak najd ł u ż szej s ł u ż by. Zak ł ada si ę bowiem, ż e specyfika s ł u ż by wyra ż a si ę m.in. w tym, ż e niezb ę dny do jej w ł a ś ciwego wykonywania zasób wiedzy i umiej ę tno ś ci zdobywa si ę w jej toku wraz z nabywanym doś wiadczeniem. Funkcje te przek ł adaj ą si ę na mo ż liwo ść wcze ś niejszego ni ż w systemie powszechnym przechodzenia na emerytur ę, korzystny sposób ustalania jej wysoko ś ci i mo ż liwo ść zwi ę kszenia emerytury wskutek d ł u ż szego okresu s ł u ż by ni ż uprawniaj ą cy do przej ś cia do emerytury. Rozwi ą zania te niekiedy postrzegane s ą jako forma uprzywilejowania ż o ł nierzy zawodowych i funkcjonariuszy s ł u ż b mundurowych w stosunku do pozosta ł ych osób, które s ą uprawnione do emerytury. 4.4.2. Wyniki bada ń W badaniach pytali ś my o ocen ę sprawiedliwo ś ci lub niesprawiedliwo ś ci trzech kluczowych rozwi ą za ń, które cechuj ą system emerytalny ż o ł nierzy zawodowych i funkcjonariuszy s ł u ż b mundurowych: – mo ż liwo ść przej ś cia na emerytur ę wcze ś niej ni ż po osi ą gni ę ciu powszechnego wieku emerytalnego, w tym nawet po 15 latach s ł u ż by; – otrzymywanie wy ż szych emerytur od osób, które maj ą taki sam sta ż pracy i przychody z niej, ale nie s ą ż o ł nierzami zawodowymi ani funkcjonariuszami; – niep ł acenie sk ł adek na ubezpieczenia spo ł eczne. Rozwi ą zania te oceniane s ą cz ęś ciej jako niesprawiedliwe ni ż sprawiedliwe. Oceny takie przewa ż aj ą w grupach wyró ż nionych zarówno ze wzgl ę du na p ł e ć, wiek, wykszta ł cenie, dochód, poziom wiedzy o systemie emerytalnym, jak i preferencje polityczne. Wskaza ć przy tym nale ż y, ż e ocena sprawiedliwo ś ci i niesprawiedliwo ś ci ka ż dego z trzech przedstawionych rozwi ą za ń jest zró ż nicowana. W najwi ę kszym stopniu jako niesprawiedliwe postrzegane jest niep ł acenie przez ż o ł nierzy zawodowych i funkcjonariuszy s ł u ż b mundurowych sk ł adek na ubezpieczenia spo ł eczne. Jako niesprawiedliwe rozwi ą zanie to ocenia 70% badanych, a jako sprawiedliwe jedynie 22%. Okazuje si ę wi ę c, ż e spo ł ecze ń stwo jest aktualnie silnie przywi ą zane do indywidualnej partycypacji w tworzeniu funduszu, z którego wyp ł acane s ą emerytury, i zwi ą zku tej partycypacji z wysoko ś ci ą otrzymywanej emerytury lub powstaniem prawa do niej. Nieco w mniejszym stopniu za niesprawiedliwe rozwi ą zanie uwa ż a si ę mo ż liwo ść otrzymania przez ż o ł nierzy zawodowych i funkcjonariuszy wy ż szych emerytur ni ż przys ł uguj ą w systemie powszechnym osobom o takim samym sta ż u pracy i zbli ż onych z niej przychodach. Jednak i tutaj za niesprawiedliwe rozwi ą zanie uwa ż a to 60% badanych, a za 12

SYSTEM EMERYTALNY. CZEGO OCZEKUJ Ą POLACY? Tabela 4 Stosunek badanych do emerytur mundurowych Obecnie w Polsce istniej ą odr ę bne zasady przechodzenia na emerytur ę i wyliczania emerytury dla s ł u ż b mundurowych, czyli np. ż o ł nierzy, Policji, Pa ń stwowej Stra ż y Po ż arnej czy S ł u ż by Ochrony Pa ń stwa. Mog ą oni przechodzi ć na emerytur ę po 15 latach s ł u ż by, nie p ł ac ą sk ł adek do ZUS oraz ich emerytura jest z regu ł y wy ż sza ni ż pozosta ł ych emerytów, którzy podobnie zarabiali i mieli podobny sta ż pracy. Czy nast ę puj ą ce rozwi ą zania, w odniesieniu do s ł u ż b mundurowych s ą Pana/i zdaniem sprawiedliwe, czy niesprawiedliwe? Mo ż liwo ść przej ś cia na emerytur ę po 15 latach s ł u ż by 42% Sprawiedliwe 52% Niesprawiedliwe Otrzymywanie wy ż szych emerytur ni ż osoby z takim samym sta ż em pracy i sk ł adkami, ale pracuj ą ce w innych zawodach 33% Sprawiedliwe 60% Niesprawiedliwe Brak p ł acenia sk ł adek do ZUS 22% Sprawiedliwe 70% Niesprawiedliwe Ź ród ł o: Przysz ł o ść systemu emerytalnego i sprawiedliwe rozwi ą zania. Raport z bada ń, IBRIS na zamówienie Centrum im. Ignacego Daszy ń skiego, Warszawa 2022 sprawiedliwe jedynie 33%. Istnieje wi ę c pewna spo ł eczna akceptacja dla kompensowania zwi ę kszonej dyspozycyjnoś ci, podporz ą dkowania i ofiarno ś ci ż o ł nierzy i funkcjonariuszy wysoko ś ci ą przys ł uguj ą cej im emerytury. Nie jest ona jednak znaczna. W najwi ę kszym stopniu akceptowana jest mo ż liwo ść wcze ś niejszego przechodzenia na emerytur ę przez ż o ł nierzy zawodowych i funkcjonariuszy s ł u ż b mundurowych. Za sprawiedliwie rozwi ą zanie uwa ż a to 42% badanych, za niesprawiedliwe za ś 52%. Wskaza ć przy tym nale ż y, ż e w zadanym pytaniu wprost wskazali ś my jedynie pi ę tnastoletni okres s ł u ż by. Mo ż na wi ę c przyj ąć, ż e wy ż sze warto ś ci, które obowi ą zuj ą w tym zakresie wobec cz ęś ci ż o ł nierzy zawodowych i funkcjonariuszy s ł u ż b mundurowych, spotka ł yby si ę z wi ę ksz ą(by ć mo ż e nawet przewa ż aj ą c ą) akceptacj ą(tabela 4). W wynikach tych do ść wyra ź nie wida ć przekonanie, ż e ś rodkiem kompensaty wzmo ż onego wysi ł ku podczas aktywno ś ci zawodowej jest prawo do przej ś cia na emerytur ę przed osi ą gni ę ciem powszechnego wieku emerytalnego. Potwierdzaj ą to odpowiedzi na inne pytania zadawane podczas bada ń. Wi ę kszo ść ankietowanych opowiada si ę cho ć by za wprowadzeniem prawa do przechodzenia na wcze ś niejsz ą emerytur ę dla ka ż dego, kto przepracowa ł 20 lub 25 lat w trudnych warunkach. Wskaza ć przy tym nale ż y, ż e wszystkie trzy rozwi ą zania s ą oceniane jako najbardziej niesprawiedliwe przez najstarszych ankietowanych, tj. osoby mi ę dzy 55. a 65. rokiem ż ycia, czyli takie, które b ę d ą pobiera ć emerytur ę w krótkim horyzoncie czasowym. Zmienna ta jest istotna, poniewa ż dla tych badanych emerytura jako ś wiadczenie i okres ż ycia nie ma waloru abstrakcyjnego, lecz przybiera realny kszta ł t. 4.4.3. Rekomendacje Zmiany w konstrukcji systemu emerytalnego dla ż o ł nierzy zawodowych i funkcjonariuszy s ł u ż b mundurowych mog ą przebiega ć w rozmaity sposób: od likwidacji tego systemu i w łą czenia tych grup zawodowych do systemu powszechnego, przez ich w łą czenie na odr ę bnych zasadach uwzgl ę dniaj ą cych specyfik ę s ł u ż by i potrzeb ę jej odzwierciedlenia w zasadach nabywania prawa do emerytury i ustalania jej wysoko ś ci, po utrzymanie dotychczasowych rozwi ą za ń z niewielkimi korektami. Nale ż y przy tym wskaza ć, ż e dobr ą wskazówk ą nie s ą tu rozwi ą zania obce. Mo ż na zwróci ć uwag ę, ż e w wielu krajach europejskich odr ę bno ś ci takie nie s ą znane, s ą jednak i takie, w których podobnie jak w Polsce przepisy przewiduj ą je w szerokim zakresie. W naszej ocenie zmiany w systemie emerytalnym dla ż o ł nierzy zawodowych i funkcjonariuszy s ł u ż b mundurowych powinny przebiega ć w trzech kierunkach: – wprowadzenie mechanizmów partycypacji ż o ł nierzy zawodowych i funkcjonariuszy s ł u ż b mundurowych w tworzeniu funduszu, z którego wyp ł acane s ą dla nich ś wiadczenia, – zmiana metod(technik) kompensacji wysi ł ku poniesionego w s ł u ż bie w zwi ą zku z dyspozycyjno ś ci ą, ofiarnoś ci ą i podporz ą dkowaniem, – utrzymanie mo ż liwo ś ci przechodzenia na emerytur ę wcze ś niej ni ż po osi ą gni ę ciu powszechnego wieku emerytalnego, po up ł ywie okre ś lonego okresu s ł u ż by. 13

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – CO TO JEST SPRAWIEDLIWA EMERYTURA? Z tych powodów rekomendujemy: – W łą czenie ż o ł nierzy zawodowych i funkcjonariuszy s ł u ż b mundurowych do powszechnego systemu emerytalnego. Oznacza to w szczególno ś ci, ż e b ę d ą oni podlega ć ubezpieczeniom spo ł ecznym, a organy formacji, w których pozostaj ą w s ł u ż bie, stan ą si ę p ł atnikami sk ł adek i b ę d ą je za nich odprowadza ć do Funduszu Ubezpiecze ń Spo ł ecznych. Rozwi ą zania te musz ą zosta ć wprowadzone z odpowiednim vacatio legis, z pe ł nym poszanowaniem praw nabytych i ochrony ekspektatyw maksymalnie ukszta ł towanych. Zadania zwi ą zane z ustalaniem prawa do ś wiadcze ń emerytalno-rentowych dla ż o ł nierzy zawodowych, funkcjonariuszy s ł u ż b mundurowych i ich rodzin oraz ich wyp ł at ę przejmie ZUS, a Wojskowe Biuro Emerytalne, Zak ł ad Emerytalno-Rentowy Ministerstwa Spraw Wewn ę trznych i Administracji oraz Biuro Emerytalne S ł u ż by Wi ę ziennej zostan ą zlikwidowane. – Poziom dyspozycyjno ś ci, podporz ą dkowania i ofiarno ś ci jest zró ż nicowany zarówno w poszczególnych formacjach mundurowych jak i w ś ród ż o ł nierzy i funkcjonariuszy, w zale ż no ś ci od powierzonych im i wykonywanych w rzeczywisto ś ci zada ń. Z tego powodu mo ż na postulowa ć, by okresy s ł u ż by zwi ą zane ze zwi ę kszonym nat ęż eniem tych wymogów znalaz ł y odzwierciedlenie w formule wymiaru emerytury: sk ł adki odprowadzone za okresy s ł u ż by, które si ę z nimi wi ą za ł y, by ł yby przy ustaleniu wysoko ś ci emerytury powi ę kszane do okre ś lonej ich krotno ś ci (1,5-krotno ść, 2-krotno ść), a wynikaj ą ce z tego zwi ę kszenie wysoko ś ci emerytury pokrywa ł by bud ż et pa ń stwa w formie dotacji do Funduszu Ubezpiecze ń Spo ł ecznych. – Utrzymanie mo ż liwo ś ci przechodzenia na emerytur ę wcze ś niej ni ż po osi ą gni ę ciu powszechnego wieku emerytalnego, po up ł ywie okre ś lonego okresu s ł u ż by. Okres ten powinien wynosi ć co najmniej 25 lat. Odpowiada to rozwi ą zaniom, które obowi ą zuj ą aktualnie w odniesieniu do ż o ł nierzy zawodowych i funkcjonariuszy rozpoczynaj ą cych s ł u ż b ę. Rozwi ą zanie to w warunkach ich w łą czenia do powszechnego systemu emerytalnego musi jednak by ć po łą czone z gwarancj ą prawa do emerytury na okre ś lonym poziomie. Mo ż e bowiem okaza ć si ę, ż e po 25 latach s ł u ż by emerytura ż o ł nierza lub funkcjonariusza b ę dzie emerytur ą minimaln ą lub jej wysoko ść b ę dzie niewiele od niej wy ż sza z powodu niewielkiej ilo ś ci zgromadzonych sk ł adek i znacznego ś redniego dalszego trwania ż ycia. Z tego powodu rekomendujemy wprowadzenie emerytury gwarantowanej dla ż o ł nierza i funkcjonariusza. Powinna ona wynosi ć 80% przeci ę tnej emerytury wyp ł acanej przez ZUS z Funduszu Ubezpiecze ń Spo ł ecznych. Emerytury ż o ł nierzy i funkcjonariuszy nie b ę d ą mog ł y by ć ni ż sze ni ż kwota emerytury gwarantowanej, bez wzgl ę du na wysoko ść ś wiadczenia ustalan ą wed ł ug obowi ą zuj ą cej formu ł y wymiaru ś wiadczenia. 4.5.„EMERYTURY” S Ę DZIÓW I PROKURATORÓW 4.5.1. Stan obecny S ę dziowie i prokuratorzy nie otrzymuj ą emerytur, ale uposaż enie w stanie spoczynku. Nie nale żą oni do powszechnego systemu emerytalnego. Te grupy zawodowe posiadaj ą w ł asny system, dedykowany wy łą cznie dla nich. System ten – podobnie jak systemy przeznaczone dla ż o ł nierzy zawodowych i funkcjonariuszy s ł u ż b mundurowych – opiera si ę na technice zaopatrzeniowej. Ma on wi ę c inne za ł o ż enia ni ż system powszechny i system rolniczy. System ten wykazuje tak ż e istotne ró ż nice w stosunku do systemów w ł a ś ciwych dla ż o ł nierzy zawodowych i funkcjonariuszy s ł u ż b mundurowych. Mo ż na wskaza ć tu kilka najwa ż niejszych rozwi ą za ń. Po pierwsze, za s ę dziów i prokuratorów nie odprowadza si ę sk ł adek na ubezpieczenia spo ł eczne. Ś rodki na wyp ł at ę uposa ż e ń w stanie spoczynku i innych ś wiadcze ń emerytalno -rentowych dla nich i cz ł onków ich rodzin pochodz ą w ca ł oś ci z bud ż etu pa ń stwa. Po drugie, system emerytalny dla s ę dziów i prokuratorów nie jest administrowany przez odr ę bne, powo ł ane do tego podmioty. Przeciwnie, ustalaniem prawa do uposa ż enia w stanie spoczynku i innych ś wiadcze ń emerytalno-rentowych dla s ę dziów i prokuratorów, ich wysoko ś ci oraz wyp ł at ą tych ś wiadcze ń zajmuj ą si ę: w odniesieniu do s ę dziów – s ą d, w którym s ę dzia otrzymywa ł ostatnio uposa ż enie, a w odniesieniu do prokuratorów – w ł a ś ciwa jednostka organizacyjna Prokuratury. Po trzecie, wysoko ść uposa ż enia w stanie spoczynku uzale ż niona jest od wysokoś ci wynagrodzenia zasadniczego i dodatku za wys ł ug ę lat pobieranych na ostatnio zajmowanym stanowisku. Wynosi ono 75% ich sumy. Powoduje to, ż e uposa ż enia s ę dziów i prokuratorów w stanie spoczynku s ą do ść wysokie i przekraczaj ą, niekiedy istotnie, przeci ę tne wynagrodzenie. Kluczow ą okoliczno ś ci ą wp ł ywaj ą c ą na wysoko ść uposa ż enia w stanie spoczynku jest wi ę c kwota wynagrodzenia pobieranego bezpo ś rednio przed przej ś ciem w stan spoczynku, w mniejszym stopniu za ś sta ż pracy. Przedstawiona konstrukcja systemu emerytalnego dla s ę dziów i prokuratorów znajduje dwojakie uzasadnienie. Po pierwsze, stosunek s ł u ż bowy s ę dziów i prokuratorów nie ulega rozwi ą zaniu z chwil ą przej ś cia s ę dziego lub prokuratora w stan spoczynku. S ę dziom i prokuratorom w stanie spoczynku przypisano w przepisach prawa okre ś lone obowi ą zki (np. obowi ą zek dochowania godno ś ci s ę dziego), ich aktywno ść spo ł eczno-zawodowa podlega pewnym ograniczeniom (np. obowi ą zuje ich zakaz przynale ż no ś ci do partii politycznych i do zwi ą zków zawodowych, a tak ż e ograniczenia w podejmowaniu dodatkowego zatrudnienia i innych zaj ęć), a za uchybienie tym obowi ą zkom odpowiadaj ą oni dyscyplinarnie. W tym sensie korzystne ukszta ł towanie wysoko ś ci uposa ż e ń s ę dziów i prokuratorów w stanie spoczynku ma skompensowa ć nak ł adane na nich obowi ą zki i ograniczenia, od których wolni s ą emeryci w systemie powszechnym. Po drugie, s ł u ż ba s ę dziowska i prokuratorska wi ąż e si ę z istotnymi zagro ż eniami korupcyjnymi. Z tego powodu przyjmuje si ę, ż e wynagrodzenia s ę dziów i prokuratorów musz ą by ć odpowiednio wysokie, aby zminimalizowa ć te ryzyka. Odnosi 14

SYSTEM EMERYTALNY. CZEGO OCZEKUJ Ą POLACY? Tabela 5 Stosunek badanych do„emerytur” s ę dziowskich i prokuratorskich Obecnie s ę dziowie i prokuratorzy nie p ł ac ą sk ł adek do ZUS. Ich emerytury s ą wyp ł acane z bud ż etu Pa ń stwa, a nie z ZUS. Przewa ż nie wynosz ą one od 8 do 15 tys. z ł miesi ę cznie. Ma to zapewni ć ich niezawis ł o ść i nieprzekupno ść. Z któr ą odpowiedzi ą najbardziej si ę Pan/i zgadza: Jedynie... Dominuje opinia, ż e... Z kolei... 13% 48% 27% 12,7% twierdzi, ż e rozwi ą zanie to jest optymalne i powinno zosta ć utrzymane s ę dziowie i prokuratorzy powinni przechodzi ć na emerytur ę na takich samych zasadach jak wszyscy uwa ż a, ż e s ę dziowie i prokuratorzy powinni p ł aci ć sk ł adki do ZUS, ale nale ż y im zapewni ć odpowiednio wysokie emerytury Nie wiem/ Trudno powiedzie ć Ź ród ł o: Przysz ł o ść systemu emerytalnego i sprawiedliwe rozwi ą zania. Raport z bada ń, IBRIS na zamówienie Centrum im. Ignacego Daszy ń skiego, Warszawa 2022 si ę to tak ż e do wysoko ś ci ich uposa ż e ń w stanie spoczynku. Zak ł ada si ę bowiem, ż e brak gwarancji, ż e b ę d ą one odpowiednio wysokie, mo ż e skutkowa ć tym, ż e niektórzy s ę dziowie i prokuratorzy b ę d ą bardziej podatni na ryzyka korupcyjne, d ążą c do zabezpieczenia swoich interesów materialnych po zaprzestaniu aktywno ś ci zawodowej. W przypadku s ę dziów odpowiednia wysoko ść ich wynagrodzenia deklarowana jest w przepisach Konstytucji(art. 178 ust. 2 Konstytucji). 4.5.2. Wyniki bada ń W badaniach pytali ś my o ocen ę obowi ą zuj ą cych rozwi ą za ń dotycz ą cych uposa ż e ń, które przys ł uguj ą s ę dziom i prokuratorom w stanie spoczynku. Wskazali ś my na trzy kluczowe cechy ich systemu emerytalnego: brak obowi ą zku op ł acania sk ł adek na ubezpieczenia spo ł eczne, wyp ł acanie uposa ż e ń z bud ż etu pa ń stwa, a nie z Funduszu Ubezpiecze ń Spo ł ecznych oraz ich wysoko ść, podaj ą c typowe najni ż sze i najwy ż sze warto ś ci tych uposa ż e ń. Wyja ś niali ś my tak ż e badanym powody, dla których system emerytalny s ę dziów i prokuratorów zosta ł ukszta ł towany w taki sposób, wskazuj ą c, ż e s ł u ż y on zapewnieniu ich niezawis ł o ś ci, niezale ż no ś ci i nieprzekupno ś ci. Badani mogli wybiera ć mi ę dzy trzema alternatywami: – system ten jest optymalny i powinien zosta ć utrzymany, – s ę dziowie i prokuratorzy powinni przechodzi ć na emerytur ę na takich samych zasadach jak wszyscy, – s ę dziowie i prokuratorzy powinni p ł aci ć sk ł adki na ubezpieczenia spo ł eczne, ale nale ż y im zapewni ć odpowiednio wysokie emerytury. Wyniki bada ń s ą do ść jednoznaczne. Badani generalnie rzadko opowiadaj ą si ę za utrzymaniem aktualnie obowi ą zuj ą cych rozwi ą za ń, które dotycz ą uposa ż e ń w stanie spoczynku dla s ę dziów i prokuratorów. Ocena taka przewa ż a we wszystkich grupach wyró ż nionych na potrzeby badania(wiek, wykszta ł cenie, dochód, poziom wiedzy o systemie emerytalnym, preferencje polityczne). Dominuje opinia, ż e s ę dziowie i prokuratorzy powinni przechodzi ć na emerytur ę na takich samych zasadach jak w systemie powszechnym. Zdanie to podziela 48% ankietowanych. Podobnie jak w przypadku emerytur ż o ł nierzy zawodowych i funkcjonariuszy s ł u ż b mundurowych wynik ten nale ż y wi ą za ć z przywi ą zaniem spo ł ecze ń stwa do indywidualnej partycypacji w tworzeniu funduszu, z którego wyp ł acane s ą emerytury, i utrwalonym pogl ą dem, ż e udzia ł ten ma zwi ą zek z wysoko ś ci ą otrzymywanej emerytury lub powstaniem prawa do niej. Istotna grupa badanych twierdzi jednak, ż e za s ę dziów i prokuratorów nale ż y odprowadza ć sk ł adki do Funduszu Ubezpiecze ń Społ ecznych, ale nale ż y im jednocze ś nie zapewni ć odpowiednio wysokie emerytury. Twierdzenie to popiera 27% respondentów, przy czym najwi ę cej w ś ród najm ł odszych badanych (18–29 lat, 34%) i osób deklaruj ą cych centrowe pogl ą dy polityczne(35%). Wydaje si ę, ż e badani, którzy popieraj ą to rozwi ą zanie, uwa ż aj ą, ż e odpowiednio wysokie emerytury s ą gwarancj ą niezawis ł o ś ci s ę dziowskiej oraz ś rodkiem ochrony s ę dziów i prokuratorów przed ryzykiem korupcyjnym. Najmniejszym poparciem w ś ród badanych cieszy si ę pogl ą d, ż e aktualne rozwi ą zania dotycz ą ce uposa ż e ń w stanie spoczynku dla s ę dziów i prokuratorów s ą optymalne i powinny zosta ć utrzymane. Popiera go tylko 13% ankietowanych. W najwi ę kszym stopniu przeciwko aktualnym rozwi ą zaniom opowiadaj ą si ę najstarsi ankietowani, tj. osoby 15

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – CO TO JEST SPRAWIEDLIWA EMERYTURA? mi ę dzy 55. a 65. rokiem ż ycia, czyli takie, które zaczn ą pobiera ć emerytur ę w krótkim horyzoncie czasowym. Zmienna ta jest istotna, poniewa ż dla tych badanych emerytura jako ś wiadczenie i okres ż ycia nie ma abstrakcyjnego waloru, ale przybiera realn ą posta ć(tabela 5 na poprz. stronie). 4.5.3. Rekomendacje Ingerencja w system emerytalny s ę dziów i prokuratorów moż e budzi ć istotne kontrowersje. Polityka wymiaru sprawiedliwo ś ci stanowi bowiem jeden z bardziej kontrowersyjnych w ą tków we wspó ł czesnej debacie publicznej w Polsce. Niemniej, bior ą c pod uwag ę wyniki przeprowadzonych bada ń, jej podj ę cie wydaje si ę zasadne. Zmiany takie mog ą mie ć ró ż ny charakter: od zniesienia tego systemu po jego korekty. W odniesieniu do s ę dziów granic ą ich przeprowadzania s ą przepisy Konstytucji obejmuj ą ce gwarancje niezawis ł o ś ci s ę dziowskiej, w tym w szczególno ś ci – wysoko ś ci uposa ż enia przys ł uguj ą cego s ę dziom. Zgodnie bowiem z art. 178 ust. 2 Konstytucji s ę dziom zapewnia si ę wynagrodzenie odpowiadaj ą ce godno ś ci urz ę du oraz zakresowi ich obowi ą zków. Bior ą c za ś pod uwag ę zasad ę nieusuwalno ś ci s ę dziów(art. 180 ust. 1 Konstytucji), gwarancje te odnosz ą si ę tak ż e do ukszta ł towania prawa do uposa ż enia w stanie spoczynku. W naszej ocenie, uwzgl ę dniaj ą c wyniki przeprowadzonych bada ń, zmiany w systemie emerytalnym dla s ę dziów i prokuratorów powinny obejmowa ć: – wprowadzenie mechanizmów partycypacji s ę dziów i prokuratorów w tworzeniu funduszu, z którego wyp ł acane s ą dla nich ś wiadczenia, – zmian ę metod(technik) kompensowania obowi ą zków i ogranicze ń obowi ą zuj ą cych s ę dziów i prokuratorów w stanie spoczynku oraz ograniczania dotycz ą cego ich ryzyka korupcyjnego. Z tych powodów rekomendujemy: – W łą czenie s ę dziów i prokuratorów do powszechnego systemu emerytalnego. Oznacza to w szczególno ś ci, ż e b ę d ą oni podlega ć ubezpieczeniom spo ł ecznym, a w ł aś ciwe s ą dy i prokuratury stan ą si ę p ł atnikami sk ł adek i b ę d ą je za nich odprowadza ć do Funduszu Ubezpiecze ń Spo ł ecznych. Przys ł ugiwa ć im b ę dzie emerytura, a nie uposa ż enie w stanie spoczynku. Rozwi ą zania te musz ą zosta ć wprowadzone z odpowiednim vacatio legis, z pe ł nym poszanowaniem praw nabytych i ochrony ekspektatyw maksymalnie ukszta ł towanych. Zadania zwi ą zane z ustalaniem i wyp ł at ą emerytur s ę dziów i prokuratorów przejmie od w ł a ś ciwych s ą dów i jednostek organizacyjnych Prokuratury ZUS. – Wprowadzenie gwarancji prawa do emerytury na okreś lonym poziomie. Przy przeci ę tnej stopie zast ą pienia w ł a ś ciwej dla systemu powszechnego osi ą gni ę cie wysoko ś ci emerytury odpowiadaj ą cej obecnej wysoko ś ci uposa ż enia w stanie spoczynku lub warto ś ciom zbli ż onym mo ż e by ć utrudnione. Proponowa ć mo ż na wi ę c, by emerytura s ę dziów i prokuratorów nie mog ł a by ć ni ż sza ni ż kwota 50% ostatnio pobieranego wynagrodzenia zasadniczego i dodatku za wys ł ug ę lat albo ś redniego wynagrodzenia i dodatku za wys ł ug ę lat z ostatnich dziesi ę ciu lat s ł u ż by s ę dziowskiej lub prokuratorskiej. Rozwa ż enia przy tym wymaga sposób ukszta ł towania minimalnej emerytury dla s ę dziów i prokuratorów, którzy maj ą bardzo krótki sta ż s ł u ż by s ę dziowskiej i prokuratorskiej, np. nieprzekraczaj ą cy pi ę ciu lat. W praktyce zdarzaj ą si ę bowiem przypadki, w szczególno ś ci w odniesieniu do S ą du Najwy ż szego i Naczelnego S ą du Administracyjnego, w których osoby w wieku zbli ż onym do powszechnego wieku emerytalnego uzyskuj ą nominacje s ę dziowskie, a nast ę pnie po relatywnie krótkim okresie s ł u ż by s ę dziowskiej, nabywaj ą prawo do wysokiego uposa ż enia w stanie spoczynku. 4.6. WIEK EMERYTALNY 4.6.1. Stan obecny Wiek emerytalny to wiek, którego osi ą gni ę cie uprawnia do zaprzestania pracy i nabycia prawa do emerytury jako ś wiadczenia, które ma zast ą pi ć dochód z pracy. Mo ż na wyró ż ni ć trzy rodzaje wieku emerytalnego: powszechny wiek emerytalny, ni ż szy wiek emerytalny i obni ż ony wiek emerytalny. Powszechny wiek emerytalny to wiek, który obowi ą zuje wszystkich ubezpieczonych, chyba ż e spe ł ni ą przes ł anki do skorzystania z ni ż szego lub obni ż onego wieku. Powszechny wiek emerytalny w Polsce od 1 pa ź dziernika 2017 roku wynosi 60 lat dla kobiet i 65 lat dla m ęż czyzn. Ni ż szy wiek emerytalny to wiek ni ż szy od powszechnego, z którego skorzysta ć mog ą osoby legitymuj ą ce si ę okresami wykonywania okre ś lonej pracy, z regu ł y zwi ą zanej ze szczególnym wysi ł kiem lub z nara ż eniem zdrowia. Wiek ten ustalany jest w przepisach prawa liczb ą bezwzgl ę dn ą, wspóln ą dla wszystkich uprawnionych do skorzystania z niego. W Polsce ni ż szy wiek emerytalny dotyczy kilku grup ubezpieczonych, w tym w szczególno ś ci niektórych ubezpieczonych zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, niektórych ubezpieczonych b ę d ą cych pracownikami kolejowymi, niektórych ubezpieczonych z tytu ł u dzia ł alno ś ci twórczej lub artystycznej, a tak ż e niektórych ubezpieczonych, którzy przebyli okresy pracy górniczej. Z kolei obni ż ony wiek emerytalny obejmuje ni ż szy od powszechnego wiek, który jest ustalany indywidualnie dla konkretnego ubezpieczonego przez odj ę cie od powszechnego wieku emerytalnego okre ś lonej liczby lat proporcjonalnej do czasu, w którym wykonywa ł on okre ś lon ą prac ę zwi ą zan ą ze szczególnym wysi ł kiem lub z nara ż eniem zdrowia. Obni ż ony wiek emerytalny dotyczy niektórych osób, które wykonywa ł y co najmniej przez pi ęć lat prac ę górnicz ą. W obowi ą zuj ą cym stanie prawnym ni ż szy wiek emerytalny i obni ż ony wiek emerytalny to ś cis ł y wyj ą tek. Zarówno powszechny jak i ni ż szy wiek emerytalny podlega aktualnie ró ż nicowaniu wed ł ug kryterium p ł ci: jest on ni ż szy dla kobiet, a wy ż szy dla m ęż czyzn. 16

SYSTEM EMERYTALNY. CZEGO OCZEKUJ Ą POLACY? Tabela 6 Stosunek badanych do wysoko ś ci wieku emerytalnego W kwestii wieku emerytalnego dominuje poparcie dla dwóch rozwi ą za ń: 33% …zrównanie na poziomie 60 lat dla kobiet i 60 lat dla m ęż czyzn 30% …utrzymanie na dotychczasowym poziomie Wiek emerytalny... 33% 30% 14% 11% 2% …powinien zosta ć zrównany na poziomie 60 lat dla kobiet i 60 lat dla m ęż czyzn …który obecnie wynosi 65 lat dla m ęż czyzn i 60 lat dla kobiet, powinien zosta ć utrzymany na dotychczasowym poziomie …powinien zosta ć zrównany w ten sposób, ż e wiek emerytalny kobiet zosta ł by nieznacznie podniesiony, a wiek emerytalny m ęż czyzn zosta ł by nieznacznie obni ż ony (np. wynosi ł by 62 lata) …powinien zosta ć zrównany na poziomie 65 lat dla kobiet i 65 lat dla m ęż czyzn ….powinien zosta ć podniesiony do 67 lat dla kobiet i 67 lat m ęż czyzn 17% – Nie wiem Ź ród ł o: Przysz ł o ść systemu emerytalnego i sprawiedliwe rozwi ą zania. Raport z bada ń, IBRIS na zamówienie Centrum im. Ignacego Daszy ń skiego, Warszawa 2022 4.6.2. Wyniki bada ń W badaniach chcieli ś my ustali ć, jakie s ą najbardziej preferowane przez spo ł ecze ń stwo rozwi ą zania dotycz ą ce ukszta ł towania powszechnego wieku emerytalnego. Interesowa ł y nas w szczególno ś ci po żą dane rozwi ą zania dotycz ą ce wysoko ś ci wieku emerytalnego i dopuszczalno ś ci jego ró ż nicowania wed ł ug kryterium p ł ci. Przedstawili ś my respondentom ró ż ne warianty w tym zakresie: utrzymanie dotychczasowych rozwi ą za ń dotycz ą cych powszechnego wieku emerytalnego, zrównanie go w drodze nieznacznego obni ż enia wieku emerytalnego dla m ęż czyzn i nieznacznego podniesienia go dla kobiet(np. wiek emerytalny – 62 lata), zrównanie go na poziomie 65 lat bez ró ż nicowania wed ł ug kryterium p ł ci, zrównanie go na poziomie 60 lat bez ró ż nicowania wed ł ug tego kryterium oraz podniesienie wieku emerytalnego do 67 lat dla kobiet i m ęż czyzn. Najwi ę kszym poparciem badanych(33%) cieszy si ę postulat zrównania wieku emerytalnego kobiet i m ęż czyzn na poziomie 60 lat, a wi ę c obni ż enia obecnego powszechnego wieku emerytalnego m ęż czyzn o pi ęć lat i utrzymania wieku emerytalnego kobiet na niezmienionym poziomie. Wynik ten mo ż na wi ą za ć ze zmianami spo ł eczno-kulturowymi, które zachodz ą w polskim spo ł ecze ń stwie. Wp ł ywaj ą one na coraz mniejsz ą czytelno ść i akceptacj ę motywów, które uzasadniaj ą ró ż nicowanie wieku emerytalnego wed ł ug kryterium p ł ci. Mowa tu w szczególno ś ci o przekonaniu o s ł abszej kondycji psychofizycznej kobiet i powszechno ś ci podejmowania przez nie obowi ą zków wynikaj ą cych z tradycyjnie ujmowanej roli spo ł ecznej babci. Drugim najbardziej popularnym rozwi ą zaniem(30%) jest utrzymanie powszechnego wieku emerytalnego na niezmienionym poziomie, wynosz ą cym 60 lat dla kobiet i 65 lat dla m ęż czyzn. Znikome poparcie ma propozycja podniesienia wieku emerytalnego kobiet i m ęż czyzn do 67 lat – tak ą zmian ę popiera zaledwie 2% badanych. Badanie pokazuje brak spo ł ecznej akceptacji dla podniesienia wieku emerytalnego. Warto podkre ś li ć, ż e podniesienie wieku emerytalnego dla kobiet do 65. roku ż ycia popiera zaledwie 5% kobiet i 17% m ęż czyzn. Przyczyny takich wyników t ł umacz ą rezultaty bada ń jako ś ciowych. Wynika z nich, ż e dla wszystkich badanych idealna emerytura to okres rozwijania zainteresowa ń, pasji i podró ż y, cz ęść respondentów wskazywa ł a równie ż, ż e to czas budowania relacji i aktywnego ż ycia towarzyskiego. M ł odsi badani, którzy z oczywistych wzgl ę dów w mniejszym stopniu konstruuj ą swoje skojarzenia z emerytur ą wokó ł do ś wiadcze ń znajomych i bliskich, a bardziej w ł asnych oczekiwa ń i marze ń, wizualizuj ą emerytur ę jako okres wolno ś ci, na który sk ł ada si ę niewielka liczba obowi ą zków i sta ł y dochód, a emerytów jako ludzi aktywnych, którzy maj ą du ż o czasu i sp ę dzaj ą go w interesuj ą cy sposób. Te wyobra ż enia dotycz ą ce idealnej emerytury i skojarzenia z tym okresem do ść wyra ź nie pokazuj ą oczekiwanie, ż e emerytura to czas korzystania z ż ycia. W rezultacie wi ę c wiek emerytalny musi by ć ukszta ł towany w taki sposób, by emerytura w istotnej cz ęś ci przypada ł a na czas, w którym cz ł owiek zachowuje wzgl ę dn ą sprawno ść fizyczn ą i intelektualn ą. S ą one bowiem warunkiem aktywnego ż ycia. Oznacza to, ż e wiek emerytalny w ocenie polskiego spo ł ecze ń stwa musi by ć wzgl ę dnie niski. Im wy ż szy wiek emerytalny, tym mniejsze mo ż liwo ś ci aktywnego sp ę dzenia ż ycia na emeryturze. Wnioski te potwierdzaj ą wyniki bada ń jako ś ciowych dotycz ą cych pracy w wieku senioralnym. Podej ś cie do niej jest do ść podobne 17

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – CO TO JEST SPRAWIEDLIWA EMERYTURA? we wszystkich grupach wiekowych: badani podkre ś laj ą, ż e mogliby pracowa ć na emeryturze, ale pod warunkiem, ż e by ł aby to praca interesuj ą ca, wykonywana nie z przymusu, lecz z wyboru, dla przyjemno ś ci, w mniejszym wymiarze. Praca w tym wieku ma wi ę c by ć przyjemno ś ci ą, elementem wyboru, a nie obowi ą zkiem. Wydaje si ę wi ę c, ż e w ocenie polskiego spo ł ecze ń stwa od pewnego momentu ż ycia ka ż dy ma prawo do zaprzestania pracy i skoncentrowania si ę na korzystaniu z ż ycia. Oceny te w du ż ej mierze przek ł adaj ą si ę na preferowane rozwi ą zania dotycz ą ce wysoko ś ci wieku emerytalnego(tabela 6 na poprz. stronie). 4.6.3. Rekomendacje Konstrukcja wieku emerytalnego budzi istotne kontrowersje spo ł eczne i polityczne. Splataj ą si ę tu w ą tki spo ł eczno-kulturowe i ekonomiczne. Od lat wiek emerytalny w Polsce jest przedmiotem debaty publicznej, a jego ukszta ł towanie to sta ł y element programów partii politycznych. Kszta ł towanie wieku emerytalnego jest niezwykle trudne, cho ć z pewno ś ci ą trzeba kierowa ć si ę tutaj dwiema dyrektywami: wiek emerytalny powinien by ć na tyle niski, by skorzystanie z niego by ł o mo ż liwe w typowych przypadkach, a zarazem na tyle wysoki, by mo ż liwe by ł o zapewnienie godziwych ś wiadcze ń wszystkim, którzy z niego skorzystaj ą. Wyniki przeprowadzonych bada ń pozwalaj ą uzupe ł ni ć te dyrektywy w ten sposób, ż e wiek emerytalny, w ocenie polskiego spo ł ecze ń stwa, powinien by ć na tyle niski, by umo ż liwi ć wi ę kszo ś ci emerytów prowadzenie po jego przekroczeniu zró ż nicowanego, aktywnego ż ycia, a jednocześ nie na tyle wysoki, by gwarantowa ł odpowiedni poziom ś wiadcze ń, niewymagaj ą cy dorabiania do emerytury. Bezsprzeczne jest przy tym, ż e nie ma aktualnie spo ł ecznego przyzwolenia na podniesienie wieku emerytalnego kobiet i m ęż czyzn do 67 lat. Niskim poparciem ciesz ą si ę równie ż inne warianty, które przewiduj ą podniesienie wieku emerytalnego dla kobiet(do 62, do 65). Nie rekomendujemy wi ę c podejmowania ż adnych dzia ł a ń w tym kierunku. Warto przy tym zwróci ć uwag ę, ż e ż adna z pozosta ł ych odpowiedzi nie uzyska ł a zdecydowanej przewagi nad innymi. Dlatego uwa ż amy, ż e dyskusji powinny zosta ć poddane nast ę puj ą ce rozwi ą zania: – Utrzymanie powszechnego wieku emerytalnego na niezmienionym poziomie, wynosz ą cym 60 lat dla kobiet i 65 lat dla m ęż czyzn. – Zrównanie wieku emerytalnego kobiet i m ęż czyzn na poziomie 60 lat, a wi ę c obni ż enie obecnego wieku emerytalnego m ęż czyzn wynosz ą cego 65 lat o pi ęć lat i utrzymanie wieku emerytalnego kobiet na obecnym poziomie wynosz ą cym 60 lat. Rozwi ą zanie to cieszy si ę poparciem najwi ę kszej grupy badanych i eliminuje nierówne traktowanie kobiet i m ęż czyzn przejawiaj ą ce si ę w obowi ą zywaniu zró ż nicowanego wieku emerytalnego w zale ż no ś ci od p ł ci, które uprzywilejowuje kobiety. Z uwagi na akceptacj ę pewnej cz ęś ci spo ł ecze ń stwa dla propozycji obni ż enia wieku emerytalnego dla m ęż czyzn rekomendujemy przeprowadzenie analizy aktualno ś ci wykazu stanowisk pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze i rozwa ż enie mo ż liwo ś ci rozszerzenia grona osób uprawnionych do przej ś cia na wcze ś niejsz ą emerytur ę z tytu ł u wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze przez dodanie do wykazu nowych stanowisk pracy. – Obni ż enie obecnego wieku emerytalnego m ęż czyzn wynosz ą cego 65 lat o trzy lata i utrzymanie wieku emerytalnego kobiet na obecnym poziomie wynosz ą cym 60 lat z zastrze ż eniem ograniczenia w mo ż liwo ś ci dorabiania w pierwszym okresie pobierania emerytury. Obecnie osoba, która osi ą gn ęł a powszechny wiek emerytalny, mo ż e pracowa ć bez ż adnych limitów bez obawy, ż e ZUS zawiesi lub zmniejszy kwot ę wyp ł acanych jej ś wiadcze ń. Utrzymuj ą c wiek emerytalny kobiet na poziomie 60 lat, mo ż na rozwa ż y ć wprowadzenie zasady, ż e po jego przekroczeniu kobieta b ę dzie mia ł a dwie mo ż liwo ś ci: przej ś cia na emerytur ę z zastrze ż eniem progów zawieszenia lub obni ż enia ś wiadczenia, je ś li chcia ł aby kontynuowa ć zatrudnienie. Ograniczenie mo ż liwo ś ci dorabiania trwa ł oby w takim przypadku dwa lata do osi ą gni ę cia powszechnego wieku emerytalnego dla m ęż czyzn, a po jego przekroczeniu obowi ą zywa ł aby mo ż liwo ść pracowania bez limitu i otrzymywania ś wiadczenia emerytalnego w pe ł nej wysoko ś ci. W wyniku tego rozwi ą zania cz ęść kobiet zdolnych do kontynuowania zatrudnienia od ł o ż y decyzj ę o przej ś ciu na emerytur ę do 62. roku ż ycia, dzi ę ki czemu ich ś wiadczenia emerytalne b ę d ą na wy ż szym poziomie ni ż po przej ś ciu na emerytur ę po osi ą gni ę ciu ustawowego wieku emerytalnego wynosz ą cego 60 lat. Takie rozwi ą zanie doprowadzi ł oby te ż do faktycznego zrównaniu wieku emerytalnego kobiet i m ęż czyzn, a tym samym uwolni ł oby konstrukcj ę wieku emerytalnego od zarzutów zwi ą zanych z naruszeniem zasady równo ś ci. 4.7. EMERYTURA MINIMALNA A EMERYTURA OBYWATELSKA, Ś WIADCZENIA W DRODZE WYJ Ą TKU, Ś WIADCZENIA SPECJALNE 4.7.1. Stan obecny W systemie powszechnym istnieje prawo do emerytury minimalnej, która w 2023 roku wynosi 1588,44 z ł brutto. Kwota ś wiadczenia jest podwy ż szana w ka ż dym roku. Prawo to nie jest bezwarunkowe. Przys ł uguje ono osobie, która spe ł nia łą cznie nast ę puj ą ce warunki: osi ą gn ęł a powszechny wiek emerytalny wynosz ą cy w przypadku kobiet 60 lat, a w przypadku m ęż czyzn 65 lat, a tak ż e ma odpowiedni ą liczb ę okresów ubezpieczeniowych(sk ł adkowych i niesk ł adkowych). W przypadku kobiet minimalny sta ż ubezpieczeniowy wynosi 20 lat, a dla m ęż czyzn to 25 lat. Je ś li emeryt nie posiada wymaganego sta ż u ubezpieczeniowego, a z wyliczenia wysoko ś ci przys ł uguj ą cego mu ś wiadczenia wynika, ż e jest ono ni ż sze ni ż emerytura minimalna, jego emerytury nie podwy ż sza si ę do tej kwoty. W takim przypadku wyp ł acane jest mu ś wiadczenie w kwocie ni ż szej ni ż emerytura minimalna, 18

SYSTEM EMERYTALNY. CZEGO OCZEKUJ Ą POLACY? które potocznie zwane jest emerytur ą groszow ą, co wynika z tego, ż e najni ż sze kwoty emerytur wyp ł acanych wedle tych zasad w zwi ą zku z brakiem odpowiedniego sta ż u ubezpieczeniowego i kapita ł u emerytalnego liczone s ą w groszach. Aktualnie w Polsce nie ma wi ę c tzw. emerytury obywatelskiej, czyli emerytury minimalnej, która przys ł uguje ka ż demu obywatelowi, bez wzgl ę du na to, czy i ile pracowa ł oraz ile odprowadzi ł sk ł adek na ubezpieczenia spo ł eczne. W obowi ą zuj ą cych przepisach istniej ą jednak rozwi ą zania, które przewiduj ą mo ż liwo ść przyznania ś wiadczenia w kwocie odpowiadaj ą cej emeryturze minimalnej(lub nawet wy ż szej) osobom, które nie naby ł y prawa do emerytury minimalnej. S ą to: ś wiadczenia w drodze wyj ą tku przyznawane przez Prezesa ZUS, ś wiadczenia specjalne przyznawane przez Prezesa Rady Ministrów i rodzicielskie ś wiadczenie uzupe ł niaj ą ce przyznawane przez Prezesa ZUS 1 . Prezes ZUS mo ż e przyzna ć ś wiadczenie w drodze wyj ą tku, w tym emerytur ę, w wysoko ś ci emerytury minimalnej ubezpieczonym, którzy wskutek szczególnych okoliczno ś ci nie spe ł niaj ą warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mog ą – ze wzgl ę du na ca ł kowit ą niezdolno ść do pracy lub wiek – podj ąć pracy lub dzia ł alno ś ci obj ę tej ubezpieczeniem spo ł ecznym i nie maj ą niezb ę dnych ś rodków utrzymania. Na szczególne okolicznoś ci sk ł adaj ą si ę wy łą cznie zdarzenia albo trwa ł y stan wykluczaj ą cy aktywno ść zawodow ą konkretnej osoby z powodów ich skutków niemo ż liwych lub obiektywnie trudnych do przezwyci ęż enia – s ą to okoliczno ś ci obiektywne, niezale ż ne i niezawinione przez ubiegaj ą cego si ę o ś wiadczenie w drodze wyj ą tku, np. choroba wnioskodawcy lub cz ł onka rodziny. W praktyce przyjmuje si ę przy tym, ż e szczególne okoliczno ś ci nie zachodz ą m.in. w przypadku wykonywania pracy na czarno, pracy za granic ą bez zg ł oszenia do ubezpieczenia spo ł ecznego, wykonywania prac dorywczych nieobj ę tych ubezpieczeniem czy d ł ugotrwa ł ego bezrobocia, chyba ż e osoba ubiegaj ą ca si ę o ś wiadczenie wykaza ł a, ż e mimo aktywnego poszukiwania pracy ze wzgl ę du na sytuacj ę na rynku pracy nie by ł a w stanie jej znale źć. Decyzja w sprawie przyznania lub odmowy przyznania ś wiadczenia w drodze wyj ą tku ma charakter uznaniowy. Ś wiadczenia w drodze wyj ą tku s ą finansowane z bud ż etu pa ń stwa. Podkre ś li ć przy tym nale ż y, ż e liczba przyznawanych ś wiadcze ń w drodze wyj ą tku(emerytur, rent z tytu ł u niezdolno ś ci do pracy i rent rodzinnych, z wy łą czeniem ś wiadczenia honorowego dla stulatków) jest wzgl ę dnie niewielka i oscyluje wokó ł oko ł o tysi ą ca rocznie. Zbli ż on ą kompetencj ę do Prezesa ZUS posiada tak ż e Prezes Rady Ministrów, który w szczególnie uzasadnionych przypadkach mo ż e przyzna ć emerytur ę lub rent ę osobom niespe ł niaj ą cym powszechnie okre ś lonych warunków do otrzymania ś wiadczenia. Ś wiadczenia przyznawane w tym trybie okre ś lane s ą mianem ś wiadcze ń specjalnych. Emerytura specjalna przyznawana przez Prezesa Rady Ministrów jest ś wiadczeniem wyj ą tkowym, maj ą cym na celu polepszenie sytuacji materialnej osób, których szczególne zas ł ugi dla ż ycia spo ł ecznego, np. w sferze politycznej, spo ł ecznej, kulturowej b ą d ź sportowej, uzasadniaj ą odst ę pstwo od ogólnie przyj ę tych zasad przyznawania tego rodzaju ś wiadcze ń. Chodzi tu wi ę c przede wszystkim o uhonorowanie i zapewnienie godziwych warunków bytowych osobom, które maj ą wybitne indywidualne zas ł ugi i osi ą gni ę cia w okre ś lonej dziedzinie. Dodatkowo, ś wiadczenia specjalne przyznawane s ą osobom, które dozna ł y uszczerbku wskutek rozmaitych, szczególnie drastycznych zdarze ń losowych, np. cz ł onkom rodzin górników, którzy zgin ę li w katastrofach górniczych. Premier mo ż e przyzna ć emerytur ę specjaln ą, w odró ż nieniu od Prezesa ZUS, nie tylko na wniosek, lecz tak ż e z urz ę du. Decyzja w sprawie przyznania lub odmowy przyznania emerytury specjalnej jest uznaniowa. Premier nie jest ograniczony co do samego przyznania ś wiadczenia, a tak ż e co do jego wysoko ś ci. Zale ż y ona przede wszystkim od sytuacji materialnej wnioskodawcy, a tak ż e od rangi jego zas ł ug na rzecz pa ń stwa. Mog ą one wi ę c by ć wy ż sze(i z regu ł y s ą) ni ż kwota emerytury minimalnej. Emerytury specjalne s ą finansowane z bud ż etu pa ń stwa. Wskaza ć przy tym wypada, ż e liczba przyznawanych ś wiadcze ń specjalnych(emerytur, rent z tytu ł u niezdolno ś ci do pracy i rent rodzinnych) jest do ść niewielka i wynosi przeci ę tnie od stu do dwustu rocznie. 4.7.2. Wyniki bada ń W badaniach nie pytali ś my o wysoko ść emerytury minimalnej ani o zasadno ść tego rozwi ą zania. Pytania, które zadawali ś my respondentom, by ł y nakierowane na ustalenie poparcia dla koncepcji emerytury obywatelskiej oraz akceptacji dla pozaubezpieczeniowych ś wiadcze ń, które pozwalaj ą uzyska ć prawo do emerytury minimalnej(lub nawet wy ż szej) osobom, które nie naby ł y go na zasadach ogólnych: ś wiadcze ń w drodze wyj ą tku, ś wiadcze ń specjalnych czy rodzicielskiego ś wiadczenia uzupe ł niaj ą cego 2 . Emerytura obywatelska do ść mocno polaryzuje badanych. Zapytali ś my respondentów, czy emerytura minimalna, np. w kwocie 1400 z ł netto miesi ę cznie, powinna przys ł ugiwa ć ka ż demu obywatelowi, bez wzgl ę du na to, czy i ile pracowa ł, ile zarabia ł oraz ile zap ł aci ł sk ł adek do ZUS. Rozwi ą zanie takie popiera 53% respondentów. Przeciwko jest 40%. Badania jako ś ciowe pokazuj ą, ż e kwestia tego, czy osobie, która nie pracowa ł a przez ca ł e ż ycie, nale ż y si ę emerytura minimalna jest spraw ą dyskusyjn ą. Ró ż nica w pogl ą dach wyst ę powa ł a we wszystkich badanych grupach, niezale ż nie od wieku. W przypadku osób, którym nie chce si ę pracowa ć pa ń stwo nie powinno pomaga ć, bo to niesprawiedliwe. Chocia ż niektórzy uwa ż aj ą, ż e mimo wszystko nie mo ż na takich osób zostawi ć ca ł kiem bez ś rodków do ż ycia. Uczestnicy bada ń raczej sceptycznie podchodzili do pomys ł ów wprowadzenia emerytury obywatelskiej, podkre ś lano, ż e to rozwi ą za1 Prawo do rodzicielskiego ś wiadczenia uzupe ł niaj ą cego zosta ł o omówione w rozdziale 4.13„Wysoko ść emerytur a liczba wychowanych dzieci”. 2 Wyniki bada ń dotycz ą ce rodzicielskiego ś wiadczenia uzupe ł niaj ą cego zosta ł o omówione w rozdziale 4.13„Wysoko ść emerytur a liczba wychowanych dzieci”. 19

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – CO TO JEST SPRAWIEDLIWA EMERYTURA? Tabela 7 Stosunek badanych do emerytury obywatelskiej 53% 40% Tak Nie Czy emerytura minimalna, np. w kwocie 1400 z ł netto miesi ę cznie, powinna przys ł ugiwa ć ka ż demu obywatelowi, bez wzgl ę du na to, czy i ile pracowa ł, ile zarabia ł oraz ile zap ł aci ł sk ł adek do ZUS? 7% Nie wiem Ź ród ł o: Przysz ł o ść systemu emerytalnego i sprawiedliwe rozwi ą zania. Raport z bada ń, IBRIS na zamówienie Centrum im. Ignacego Daszy ń skiego, Warszawa 2022 nie nie motywuje do pracy. Dotyczy to wszystkich grup wiekowych. U cz ęś ci rodzi on skojarzenia z programami skrajnej lewicy( Pomys ł globalistów, To powrót do komuny, o czym my mówimy w ogóle? Strasznie socjalistyczne podejś cie), u cz ęś ci natomiast silne poczucie niesprawiedliwo ś ci ( To co ze sk ł adkami emerytalnymi odprowadzanymi z mojej pensji przez 40 lat?; Ludzie ż yj ą na ró ż nych poziomach i samodzielnie decyduj ą si ę na to; Niedobry pomys ł – bo je ś li kto ś si ę stara i pracuje, a dostanie tyle samo, co kto ś, kto sobie przebimba par ę lat, to nie ma motywacji do pracy; Sk ł adka 2 tys. ZUS – to jest du ż o – i teraz mam dosta ć 1200 z ł emerytury obywatelskiej – gdzie tu sens, logika?). Pojawia si ę pogl ą d, ż e emerytura obywatelska zniech ę ci ł aby ludzi do pracy i odprowadzania sk ł adek( Du ż o osób by rezygnowa ł o z pracy, nie podejmowa ł oby pracy w ogóle, brak ambicji ca ł kowity by by ł;[Milionerzy] w ten sposób nie b ę d ą musieli wyrzuca ć do ZUS-u tych swoich grubych milionów, które zarabiaj ą), a sam pomys ł, nawet je ś li jest dobry, to trudny do realizacji i obarczony ryzykiem katastrofy ekonomicznej( Kto takie pomys ł y w Polsce podejmuje w ogóle? Jeste ś my biednym krajem; Dodruk pieni ę dzy, dodruk pieni ę dzy, i tak si ę to ko ń czy, jak w Grecji)(tabela 7). Konstrukcja ś wiadcze ń w drodze wyj ą tku przyznawanych przez Prezesa ZUS cieszy si ę du żą spo ł eczn ą akceptacj ą. Zapytali ś my badanych, czy popieraj ą przyznawanie emerytury minimalnej w kwocie 1400 z ł netto miesi ę cznie osobom znajduj ą cym si ę w trudnej sytuacji ż yciowej. Sformu ł owanie to odpowiada co do istoty przes ł ankom przyznania ś wiadczenia w drodze wyj ą tku przez Prezesa ZUS. 71% badanych popiera takie rozwi ą zanie. Przeciwne zdanie ma jedynie 20,4% respondentów. Podobne wnioski p ł yn ą z bada ń jakoś ciowych. W ś ród badanych do ść wyra ź nie wida ć by ł o poparcie dla emerytury minimalnej, która przys ł ugiwa ł aby osobom bez prawa do niej na ogólnych zasadach, ale w ł a ś nie w sytuacjach losowych, jak wypadek czy choroba. Badani mówili: tak, powinna by ć jaka ś minimalna socjalna opieka; pa ń stwo musi jako ś pomóc. W podobny sposób badani postrzegaj ą mo ż liwo ść przyznania emerytury minimalnej osobom maj ą cym szczególne osi ą gni ę cia sportowe i osobom, które maj ą szczególne zas ł ugi dla spo ł ecze ń stwa. Sformu ł owania te odpowiadaj ą co do istoty okoliczno ś ciom, które bierze si ę pod uwag ę przy przyznawaniu emerytur specjalnych. Na pytanie, czy emerytura minimalna w kwocie 1400 z ł netto miesi ę cznie powinna przys ł ugiwa ć osobom maj ą cym szczególne osi ą gni ę cia sportowe, ponad 55% respondentów odpowiada twierdz ą co, a przeciwnego zdania jest 34,6%. Z kolei mo ż liwo ść przyznania emerytury minimalnej osobom, które legitymuj ą si ę szczególnymi zas ł ugami dla spo ł ecze ń stwa, popiera blisko 62% badanych, za ś przeciwny pogl ą d reprezentuje 28,6%. Pozwala to przyj ąć, ż e konstrukcja emerytur specjalnych cieszy si ę znacz ą c ą spo ł eczn ą akceptacj ą(tabela 8). 4.7.3. Rekomendacje Wyniki bada ń pokazuj ą do ść wyra ź nie, ż e emerytura obywatelska jest pomys ł em, który rodzi zró ż nicowane opinie w spo ł ecze ń stwie, a tak ż e wiele pyta ń i w ą tpliwo ś ci. Nie rekomendujemy wprowadzenia tego rozwi ą zania ani podejmowania nad nim prac, które mia ł yby doprowadzi ć do jego wdro ż enia w dalszej przysz ł o ś ci. W ś ród ubezpieczonych mo ż na zauwa ż y ć silne poparcie dla powi ą zania prawa do emerytury z aktywno ś ci ą zawodow ą lub inn ą aktywno ś ci ą ekonomiczn ą oraz indywidualnym wk ł adem do funduszu, z którego wyp ł acane s ą emerytury. Takie oceny k ł óc ą si ę w zasadniczy sposób z za ł o ż eniami idei emerytury obywatelskiej. Ten stan rzeczy nie oznacza jednak, ż e nie nale ż y rozwa ż a ć wprowadzenia do systemu ubezpiecze ń spo ł ecznych rozwi ą za ń daj ą cych mo ż liwo ść dostarczenia podstawowych ś rodków utrzymania osobom, które osi ą gn ęł y powszechny wiek emerytalny, ale nie naby ł y prawa do emerytury minimalnej i nie s ą w stanie tego uczyni ć w krótkim czasie. Z roku na rok zwi ę ksza si ę bowiem liczba osób, które w systemie powszechnym pobieraj ą emerytury w kwocie ni ż szej ni ż emerytura minimalna. W 2022 roku by ł o to 365,3 tys. osób, czyli a ż 5,6% emerytów pobieraj ą cych ś wiadczenia z ZUS. Tymczasem w roku 2011 emerytur ę ni ż sz ą od minimalnej pobiera ł o zaledwie 23,9 tys. osób. Oznacza to, ż e w ci ą gu dekady liczba emerytów, którzy nie nabyli prawa do emery20

SYSTEM EMERYTALNY. CZEGO OCZEKUJ Ą POLACY? Tabela 8 Stosunek badanych do kr ę gu osób uprawnionych do emerytury minimalnej Gdyby zosta ł a wprowadzona emerytura minimalna w kwocie 1400 z ł netto miesi ę cznie, która przys ł ugiwa ł aby obywatelowi bez wzgl ę du na to, czy i ile pracowa ł, ile zarabia ł i ile zap ł aci ł sk ł adek do ZUS, to komu Pana/i zdaniem powinna ona przys ł ugiwa ć? Zdecydowanie tak Zdecydowanie nie Raczej tak Raczej nie Nie wiem/Trudno powiedzie ć Osobom znajduj ą cym si ę w trudnej sytuacji ż yciowej 36% 35% 12% 9% 9% Tak 71% Osobom maj ą cym szczególne zas ł ugi dla spo ł ecze ń stwa 25% 37% 17% 11% 10% 62% Kobietom, które urodzi ł y czworo dzieci 32% 26% 18% 17% 7% 58% Kobietom i m ęż czyznom, który wychowali czworo dzieci Osobom maj ą cym szczególne osi ą gni ę cia sportowe 26% 25% 30% 31% Ź ród ł o: Przysz ł o ść systemu emerytalnego i sprawiedliwe rozwi ą zania. Raport z bada ń, IBRIS na zamówienie Centrum im. Ignacego Daszy ń skiego, Warszawa 2022 20% 17% 7% 56% 21% 14% 10% 56% tury minimalnej, zwi ę kszy ł a si ę a ż 15 razy. Przyczyny tego stanu rzeczy s ą ró ż ne. Zaliczy ć do nich mo ż na: d ł ugotrwa ł e bezrobocie; podejmowanie pracy na czarno; podejmowanie pracy na podstawie umów cywilnoprawnych, których wykonywanie nie stanowi okresu sk ł adkowego ani niesk ł adkowego lub jest uwzgl ę dniane do ustalenia prawa do emerytury minimalnej na niekorzystnych zasadach; prac ę za granic ą, w krajach spoza Unii Europejskiej, z którymi Polski nie łą cz ą umowy mi ę dzynarodowe w dziedzinie zabezpieczenia spo ł ecznego; a tak ż e bierno ść zawodow ą wynikaj ą c ą z posiadania dochodów z maj ą tku lub pozostawania na utrzymaniu cz ł onków rodziny. W ś wietle przeprowadzonych bada ń nie wszystkie przyczyny nienabycia prawa do emerytury minimalnej zas ł uguj ą na ochron ę. Wskaza ć tutaj nale ż y przede wszystkim d ł ugotrwałą bierno ść zawodow ą. Badani z regu ł y eliminowali osoby niepracuj ą ce z grona tych, którym powinna przys ł ugiwa ć emerytura minimalna mimo niespe ł nienia przez nich warunków do jej nabycia na zasadach ogólnych. Znaczna cz ęść z okoliczno ś ci, które stymuluj ą zjawisko emerytur groszowych, powi ą zana jest z uwarunkowaniami spo ł eczno-gospodarczymi okresu transformacji systemowej. Wskazuje na to korelacja mi ę dzy wzrostem liczby emerytów pobieraj ą cych ś wiadczenia poni ż ej emerytury minimalnej i okolicznoś ci ą, ż e w ostatnich latach na emerytur ę przechodz ą ubezpieczeni, których aktywno ść zawodowa w du ż ej cz ęś ci przypada po 1990 roku. Okres ten charakteryzowa ł si ę wysokim bezrobociem, gwa ł townymi zmianami na rynku pracy i licznymi jego patologiami, do których mo ż na w szczególno ś ci zaliczy ć zatrudnianie du ż ej cz ęś ci pracuj ą cych na czarno lub na umowy cywilnoprawne w warunkach, w których powinny zosta ć zawarte umowy o prac ę, w celu obej ś cia przepisów prawa ubezpiecze ń spo ł ecznych. Regiony, które szczególnie negatywnie odczu ł y transformacj ę ustrojow ą w Polsce, to m.in. obszar Dolnego Ś l ą ska w okolicach Dolnoś l ą skiego Zag łę bia W ę glowego. Górnicy i pracownicy zak ł adów kooperuj ą cych z kopalniami, w zwi ą zku ze stop ą bezrobocia si ę gaj ą cego w Wa ł brzychu nawet 30%, byli skazani na prac ę nierejestrowan ą, nawet kilka lat, w tzw. biedaszybach – prowizorycznych, niebezpiecznych i nielegalnych wyrobiskach. Regionami o szczególnie trudnej sytuacji gospodarczej by ł y równie ż tzw. tereny popegeerowskie, czyli takie, w których zlikwidowano pa ń stwowe gospodarstwa rolne, np. powiat go ł dapski w województwie warmi ń sko -mazurskim, powiat ś widwi ń ski w województwie zachodniopomorskim czy powiat bytowski w województwie pomorskim. Du ż a cz ęść zjawisk le żą cych u ź ród ł a wzrostu liczby emerytów pobieraj ą cych ś wiadczenia ni ż sze ni ż emerytura minimalna obejmuje przypadki wykonywania pracy, z któr ą przepisy prawa nie wi ą za ł y nale ż ytej ochrony ubezpieczeniowej. Badani akceptuj ą za ś przyznawanie emerytury minimalnej takim osobom, w szczególno ś ci je ś li znajduj ą si ę w trudnej sytuacji ż yciowej. Z bada ń wynika silna spo ł eczna akceptacja dla rozwi ą za ń ł agodz ą cych schematyzm i rygoryzm prawa ubezpiecze ń spo ł ecznych, który wyra ż a si ę w tym, ż e co do zasady nie 21

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – CO TO JEST SPRAWIEDLIWA EMERYTURA? jest mo ż liwe przy ustalaniu prawa do ś wiadcze ń i ich wysokoś ci branie pod uwag ę indywidualnych, nietypowych zdarze ń dotycz ą cych konkretnego ubezpieczonego. Z tych powodów w naszej ocenie to w ł a ś nie ś wiadczenia w drodze wyj ą tku powinny by ć mechanizmem prawnym, który b ę dzie ł agodzi ł skutki spo ł eczno-ekonomiczne zjawiska masowego nienabywania przez emerytów prawa do emerytury minimalnej. Dlatego rekomendujemy rozszerzenie przes ł anek przyznawania przez Prezesa ZUS ś wiadcze ń w drodze wyj ą tku w ten sposób, ż e jako szczególne okoliczno ś ci, wskutek których ubezpieczeni lub pozostali po nich cz ł onkowie rodziny nie spe ł niaj ą warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, wskazane by ł yby negatywne skutki przemian ustrojowych w Polsce po 1989 roku. Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpiecze ń Spo ł ecznych powinna precyzowa ć, ż e do tych okoliczno ś ci mo ż e nale ż e ć utrata pracy w wyniku likwidacji, prywatyzacji b ą d ź ograniczenia dzia ł alno ś ci zak ł adu pracy w zwi ą zku z transformacj ą ustrojow ą w Polsce w latach 1989–2015 i wieloletnie pozostawanie bez zatrudnienia ze wzgl ę du na zamieszkiwanie w powiecie o wysokim poziomie bezrobocia, np. przekraczaj ą cym 20%, podj ę cie zatrudnienia nierejestrowanego w zwi ą zku z trudn ą sytuacj ą gospodarcz ą w regionie lub podj ę cie zatrudnienia na podstawie umowy cywilnoprawnej, od której nie by ł y odprowadzane sk ł adki na ubezpieczenie emerytalne b ą d ź by ł y odprowadzane w ra żą co niskiej wysoko ś ci. W naszej ocenie zjawiska te stanowi ą rezultat polityki spo ł eczno-gospodarczej pa ń stwa, które musi wzi ąć odpowiedzialno ść za jej skutki w sferze zabezpieczenia spo ł ecznego na staro ść. Dlatego w ł a ś ciwym instrumentem s ą tutaj ś wiadczenia w drodze wyj ą tku, poniewa ż finansowane s ą one z bud ż etu pa ń stwa, a ich uznaniowy charakter umo ż liwia wyeliminowanie spo ś ród potencjalnych ich beneficjentów osób, które s ą w stanie zdoby ć ś rodki utrzymania z innych ź róde ł, np. z dochodów z maj ą tku. Dodatkowo rekomendujemy wprowadzenie w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpiecze ń Spo ł ecznych otwartego katalogu szczególnie uzasadnionych przypadków, których wyst ą pienie stanowi przes ł ank ę przyznania ś wiadcze ń specjalnych przez Prezesa Rady Ministrów. Powinny si ę do nich zalicza ć szczególne osi ą gni ę cia sportowe i szczególne osi ą gni ę cia dla spo ł ecze ń stwa. Okolicznoś ci te s ą bowiem powszechnie akceptowane jako przes ł anki przyznawania emerytur osobom, które nie naby ł y prawa do nich na zasadach ogólnych. Mo ż na przy tym rozwa ż y ć, czy nie ograniczy ć kompetencji Prezesa Rady Ministrów do ustalania wysoko ś ci ś wiadcze ń specjalnych, odwo ł uj ą c si ę w tym zakresie do emerytury minimalnej lub jej krotno ś ci. 4.8.„DZIEDZICZENIE” EMERYTURY PO ZMAR Ł YM WSPÓ Ł MA ŁŻ ONKU nosi ona co do zasady 85% ś wiadczenia zmar ł ego. Je ś li wdowa lub wdowiec uprawnieni s ą do emerytury, renty z tytu ł u niezdolno ś ci do pracy lub ś wiadczenia podobnego, wy łą czone jest jednoczesne pobieranie renty rodzinnej po zmar ł ym ma łż onku z w ł asnym ś wiadczeniem. Zasad ą jest bowiem, ż e w przypadku zbiegu kilku ś wiadcze ń emerytalno-rentowych wyp ł aca si ę tylko jedno z nich, a prawo do pozosta ł ych ulega zawieszeniu. Osoba uprawniona do renty rodzinnej po zmar ł ym ma łż onku i w ł asnego ś wiadczenia musi dokona ć wyboru, które ś wiadczenie chce otrzymywa ć, a je ś li nie podejmie takiej decyzji, z mocy prawa wyp ł aca si ę jej wy ż sze ś wiadczenie. W aktualnym stanie prawnym obowi ą zuje tylko jeden wyj ą tek od tej zasady. Przewiduje go ustawa z 30 pa ź dziernika 2002 roku o ubezpieczeniu spo ł ecznym z tytu ł u wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Zak ł ada ona, ż e w razie zbiegu prawa do renty z tytu ł u niezdolno ś ci do pracy z ubezpieczenia wypadkowego z prawem do emerytury wyp ł aca si ę jedno ś wiadczenie w ca ł o ś ci, a drugie w po ł owie. Wówczas jednak osoba, która pobiera oba ś wiadczenia, nie mo ż e ju ż osi ą ga ć dochodów ze ź róde ł, które podlegaj ą obowi ą zkowi ubezpieczenia spo ł ecznego. 4.8.2.Wyniki bada ń W badaniach pytali ś my, czy powinno si ę wprowadzi ć dziedziczenie cz ęś ci emerytury po zmar ł ym wspó ł ma łż onku. Poinformowali ś my badanych, ż e obecnie, gdy umiera wspó ł ma łż onek, wdowiec lub wdowa mog ą pobiera ć dalej w ł asn ą emerytur ę albo zrezygnowa ć z niej i pobiera ć rent ę rodzinn ą po zmar ł ym wspó ł ma łż onku w wysoko ś ci 85% jego emerytury, bez mo ż liwo ś ci łą czenia jej z w ł asnym ś wiadczeniem. Pytali ś my, czy ankietowani s ą za rozwi ą zaniem, by po ś mierci wspó ł ma łż onka dopuszczalne by ł o łą czenie w ł asnej emerytury z cz ęś ci ą ś wiadczenia zmar ł ego. Pomys ł ten jest masowo popierany przez badanych, bez wzgl ę du na p ł e ć, wiek, wykszta ł cenie, dochód, poziom wiedzy o systemie emerytalnym, jak i preferencje polityczne, a poparcie dla tego rozwi ą zania jest bardzo widoczne. 71% respondentów popiera je, a jedynie 16% jest przeciw. Z kolei 14% nie ma zdania. Wskaza ć przy tym nale ż y, ż e przewa ż aj ą odpowiedzi zdecydowanie popieraj ą ce przedstawion ą mo ż liwo ść (42% ankietowanych), a odpowiedzi zdecydowanie si ę jej przeciwstawiaj ą cych jest tylko 6%. Wyniki te wi ą za ć mo ż na z przekonaniem o tym, ż e wysoko ść emerytur jest niewystarczaj ą ca do samodzielnego utrzymania gospodarstwa domowego, a w konsekwencji, ż e w przypadku ś mierci wspó ł ma łż onka wprowadzenie mo ż liwo ś ci łą czenia w ł asnego ś wiadczenia z cz ęś ci ą ś wiadczenia zmar ł ego jest niezb ę dnym ś rodkiem umo ż liwiaj ą cym osi ą gni ę cie tego celu. Wskazuje na to fakt, ż e rozwi ą zanie to cieszy si ę najwi ę kszym poparciem w ś ród osób maj ą cych du żą wiedz ę o polskim systemie emerytalnym(84%). 4.8.1. Stan obecny Obecnie ś mier ć wspó ł ma łż onka, który naby ł prawo do emerytury, skutkuje po stronie pozosta ł ej po nim wdowy lub wdowca powstaniem prawa do renty rodzinnej. Wy4.8.3. Rekomendacje W debacie publicznej has ł o„dziedziczenia emerytur” pojawia si ę wielokrotnie i od d ł u ż szego czasu. Uprawnienia do 22

SYSTEM EMERYTALNY. CZEGO OCZEKUJ Ą POLACY? Tabela 9 Stosunek badanych do koncepcji„dziedziczenia“ emerytur 71% 16% Nie Obecnie w ma łż e ń stwie emerytów, gdy Tak umiera wspó ł ma łż onek, wdowiec/wdowa ma prawo do wyboru – albo zachowuje swoj ą emerytur ę, albo z niej rezygnuje i bierze rent ę rodzinn ą – 85% emerytury wspó ł ma łż onka, czyli jedno ze ś wiadcze ń przepada bezpowrotnie. Czy powinno si ę wprowadzi ć dziedziczenie cz ęś ci ś wiadczenia np. 50% po zmar ł ym wspó ł ma łż onku? Ź ród ł o: Przysz ł o ść systemu emerytalnego i sprawiedliwe rozwi ą zania. Raport z bada ń, IBRIS na zamówienie Centrum im. Ignacego Daszy ń skiego, Warszawa 2022 ś wiadcze ń emerytalno-rentowych maj ą charakter osobisty i nie wchodz ą w sk ł ad spadku. Z tego powodu nie podlegaj ą one dziedziczeniu. Dotyczy to tak ż e emerytury, która jest ś wiadczeniem do ż ywotnim i przys ł uguje wy łą cznie osobie, której ustalono do niej prawo w zwi ą zku z jej przesz łą aktywno ś ci ą zawodow ą, która zosta ł a zako ń czona w zwi ą zku z osi ą gni ę ciem wieku emerytalnego lub up ł ywem wskazanego w przepisach prawa jej okresu. W systemie powszechnym emerytura chroni ryzyko zaprzestania pracy po do ż yciu wieku emerytalnego. Ryzyko to zachodzi tylko raz i w odniesieniu do osoby, która ko ń czy swoj ą aktywno ść zawodow ą. Przez„dziedziczenie emerytury” nie mo ż na wi ę c rozumie ć konstrukcji na wzór rozwi ą za ń w ł a ś ciwych prawu spadkowemu. Poparcie dla tego has ł a i jego obecno ść w debacie publicznej nale ż y raczej wi ą za ć z potrzeb ą zwi ę kszenia – w stosunku do obecnego stanu prawnego – wysoko ś ci ś wiadcze ń chroni ą cych ryzyko utraty ż ywiciela(rent rodzinnych), zmiany regu ł zbiegu tych ś wiadcze ń z innymi ś wiadczeniami emerytalno-rentowymi, które pobieraj ą pozostali po nim cz ł onkowie rodziny, w tym w szczególno ś ci wspó ł ma łż onkowie, lub wprowadzenia mechanizmów umo ż liwiaj ą cych zwi ę kszenie ich w ł asnego ś wiadczenia po ś mierci wspó ł ma łż onka, np. przez przeniesienie kwoty zewidencjowanych sk ł adek na koncie zmar ł ego, pomniejszonych o kwoty wyp ł aconej mu emerytury, na konto pozosta ł ego po nim wspó ł ma łż onka i ponowne ustalenie wysoko ś ci jego emerytury. Bior ą c jednak pod uwag ę, ż e proponowane w pytaniu rozwi ą zanie dotycz ą ce zmiany regu ł y zbiegu renty rodzinnej z w ł asnym ś wiadczeniem wdowy lub wdowca jest wzgl ę dnie proste, a jednocze ś nie zyska ł o bardzo du ż e poparcie w ś ród badanych, nale ż y uzna ć je za modelowe i rekomendowa ć do wdro ż enia. Powinno ono obejmowa ć regu ł y zbiegu renty rodzinnej z w ł asnym ś wiadczeniem wdowy lub wdowca bez wzgl ę du na system emerytalny, z którego ka ż de ze ś wiadcze ń jest wyp ł acane. Mo ż na rekomendowa ć, by istnia ł a mo ż liwo ść łą czenia ca ł ej renty rodzinnej po zmar ł ym ma łż onku z po ł ow ą w ł asnego ś wiadczenia. Za rozwi ą zaniem tym przemawiaj ą do ś wiadczenia pa ń stw obcych. Wskaza ć nale ż y, ż e zbli ż one regu ł y zbiegu renty rodzinnej z w ł asnym ś wiadczeniem(jego ca ł o ś ci ą lub cz ęś ci ą) obowi ą zuj ą na Litwie, w Czechach, w Niemczech czy we W ł oszech. 4.9.„TRZYNASTA EMERYTURA” I„CZTERNASTA EMERYTURA” 4.9.1. Stan obecny W polskim systemie zabezpieczenia spo ł ecznego obecne s ą dodatkowe roczne ś wiadczenia pieni ęż ne dla emerytów i rencistów. S ą to: dodatkowe roczne ś wiadczenie pieni ęż ne dla emerytów i rencistów(tzw. trzynasta emerytura) oraz kolejne dodatkowe roczne ś wiadczenie pieni ęż ne dla emerytów i rencistów(tzw. czternasta emerytura). Ś wiadczenia te w zał o ż eniu pe ł ni ą dwie funkcje: z jednej strony stanowi ą uzupe ł nienie waloryzacji emerytur i rent, czyli pe ł ni ą rol ę czynnika pozwalaj ą cego utrzyma ć realn ą warto ść ekonomiczn ą ś wiadcze ń w okresie wzmo ż onej inflacji, z drugiej natomiast maj ą kompensowa ć skutki niskiego poziomu ś wiadcze ń wyp ł acanych emerytom i rencistom, tworz ą c wi ę ksze mo ż liwo ś ci zaspokajania ich bie żą cych potrzeb. Druga funkcja dotyczy w szczególno ś ci tzw. czternastej emerytury. „Trzynasta emerytura” wyp ł acana jest osobom, które 31 marca roku, w którym wyp ł acane jest to ś wiadczenie, s ą uprawnione do emerytur, rent i ś wiadcze ń równowa ż nych. Przys ł uguje ona w wysoko ś ci najni ż szej emerytury obowi ą zuj ą cej od 1 marca danego roku. Od 1 marca 2023 roku najni ż sza emerytura wynosi 1588,44 z ł brutto. Dodatkowe roczne ś wiadczenie nie przys ł uguje, je ś li prawo do ś wiadcze ń jest zawieszone na dzie ń 31 marca danego roku. Ś wiadczenie wyp ł aca si ę raz w roku wraz ze ś wiadczeniami wyp ł acanymi za kwiecie ń danego roku.„Trzynasta emerytura” ma charakter jednorazowy, ale jest ś wiadczeniem periodycznym, z ustawow ą gwarancj ą jego wyp ł aty co roku. Wyp ł aca si ę j ą z urz ę du, bez konieczno ś ci sk ł adania stosownego wniosku. Wyp ł ata„trzynastej emerytury” w odniesieniu do ś wiadczeniobiorców pobieraj ą cych emerytury, renty i ś wiadczenia równowa ż ne z systemu powszechnego jest finansowana z Funduszu Solidarno ś ciowego. Z kolei„czternasta emerytura” przys ł ugiwa ł a osobom, które na dzie ń 31 pa ź dziernika 2022 roku mia ł y prawo do emerytury, renty lub ś wiadczenia równowa ż nego. Do„czternastki” nie by ł y uprawnione osoby, których prawo do tych ś wiadcze ń zosta ł o zawieszone. W 2022 roku wynios ł a ona 23

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – CO TO JEST SPRAWIEDLIWA EMERYTURA? Tabela 10 Stosunek badanych do tzw. trzynastej emerytury Opinie w kwestii trzynastej emerytury nie s ą jednoznaczne 40% Trzynasta emerytura powinna przys ł ugiwa ć tylko emerytom, których emerytury s ą mniejsze od okre ś lonej kwoty(np. 3000 z ł otych netto) 31% Rozwi ą zanie to jest optymalne i powinno zosta ć utrzymane 21% Trzynasta emerytura powinna zosta ć zlikwidowana Jeden na pi ę ciu badanych opowiada si ę za likwidacj ą trzynastej emerytury. Nie wiem – 8% Ź ród ł o: Przysz ł o ść systemu emerytalnego i sprawiedliwe rozwi ą zania. Raport z bada ń, IBRIS na zamówienie Centrum im. Ignacego Daszy ń skiego, Warszawa 2022 1338,44 z ł brutto. Pe ł na kwota przys ł ugiwa ł a osobom, których ś wiadczenie podstawowe nie przekroczy ł o 2900 z ł brutto. Pozosta ł ym ś wiadczeniobiorcom„czternastka” zosta ł a pomniejszona zgodnie z zasad ą„z ł otówka za z ł otówk ę”. Na przyk ł ad, je ś li pobierana emerytura wynosi ł a 3000 z ł, czternastka zosta ł a wyp ł acona w kwocie mniejszej o 100 z ł. „Czternasta emerytura” w 2022 roku trafi ł a do ś wiadczeniobiorców wraz z wyp ł atami ś wiadcze ń listopadowych. W przeciwie ń stwie do„trzynastej emerytury” mia ł a ona charakter epizodyczny i by ł a wyp ł acana na podstawie uchwalonej wy łą cznie w tym celu, obowi ą zuj ą cej w odniesieniu do danego roku ustawy. Wyp ł ata„czternastej emerytury” by ł a finansowana z tych samych ź róde ł co„trzynastej emerytury” 3 . 4.9.2. Wyniki bada ń W badaniach pytali ś my o stosunek respondentów do„trzynastej emerytury”. Pytali ś my o potrzeb ę i kierunki ewentualnych zmian dotycz ą cych tego ś wiadczenia, przedstawiaj ą c trzy alternatywy: jego likwidacj ę, utrzymanie obowi ą zuj ą cych rozwi ą za ń oraz jego ograniczenie do emerytów, których emerytury s ą mniejsze od okre ś lonej kwoty (np. 3000 z ł otych netto). Najpopularniejsza opinia w ś ród badanych g ł osi, ż e wyp ł ata tzw. trzynastej emerytury powinna by ć ograniczona do osób otrzymuj ą cych ni ż sze i ś redniej wysoko ś ci ś wiadczenia emerytalne. Uwa ż a tak 40% badanych. Za utrzymaniem rozwi ą zania w obecnej 3 Podczas prac nad raportem przedmiotem procesu legislacyjnego by ł a ustawa o kolejnym dodatkowym rocznym ś wiadczeniu pieni ęż nym dla emerytów i rencistów, której celem jest nadanie tzw. 14. emeryturze stał ego charakteru. Do zako ń czenia prac nad raportem ustawa nie zosta ł a przekazana do podpisu Prezydenta. formie opowiada si ę 31% respondentów, za jego likwidacj ą jest 21% badanych. Za utrzymaniem tzw. trzynastej emerytury w niezmienionej postaci znacznie cz ęś ciej opowiadaj ą si ę kobiety(37%) ni ż m ęż czy ź ni(21%). M ęż czy ź ni cz ęś ciej opowiadaj ą si ę za reform ą tego rozwi ą zania(42%) i jego likwidacj ą(27%), w przypadku kobiet jest to odpowiednio 37% i 16% respondentek. Zró ż nicowanie to mo ż na t ł umaczy ć okoliczno ś ci ą, ż e emerytury, które przys ł uguj ą kobietom, s ą ś rednio znacznie ni ż sze ni ż te wyp ł acane m ęż czyznom. Z tego powodu kobiety mog ą dostrzega ć wi ę ksz ą potrzeb ę zwi ę kszania przys ł uguj ą cych im ś wiadcze ń za pomoc ą ś wiadcze ń dodatkowych takich jak„trzynasta emerytura”. Trzeba zarazem podkre ś li ć, ż e zdecydowana wi ę kszo ść badanych dostrzega potrzeb ę istnienia tego ś wiadczenia(71%), a kwesti ą sporn ą jest jedynie grupa emerytów, której ma ono przys ł ugiwa ć, a zatem, czy ma by ć to ś wiadczenie uniwersalne, jak ma to miejsce dzisiaj, czy uzale ż nione od kryterium dochodowego(tabela 10). W badaniach zadali ś my równie ż respondentom pytania dotycz ą ce„czternastej emerytury”. Skoncentrowali ś my si ę przede wszystkim na ustaleniu preferowanej przez ubezpieczonych grupy ś wiadczeniobiorców, do której powinna trafi ć„czternastka”. 28% badanych uzna ł o, ż e aktualne rozwi ą zanie, które przewiduje próg dochodowy i zasad ę „z ł otówka za z ł otówk ę”, jest optymalne. Z kolei 18% respondentów uzna ł o, ż e kr ą g uprawnionych do tego ś wiadczenia powinien zosta ć zaw ęż ony do emerytów, których przychody(nie tylko z emerytury, ale te ż z pracy, z innych ź róde ł, np. z najmu mieszkania) nie przekraczaj ą okre ś lonej kwoty(np. 2900 z ł brutto). Najwi ę cej zwolenników ma jednak rozwi ą zanie, które zak ł ada likwidacj ę progu dochodowego i nadanie„czternastej emeryturze” waloru ś wiadczenia uniwersalnego. Za tym wariantem opowiedzia ł o si ę 37% badanych. Podobnie jak w przypadku„trzynastej 24

SYSTEM EMERYTALNY. CZEGO OCZEKUJ Ą POLACY? Tabela 11 Stosunek badanych do tzw. czternastej emerytury Opinie w kwestii czternastej emerytury s ą zró ż nicowane 37% Czternasta emerytura powinna przys ł ugiwa ć wszystkim emerytom, bez wzgl ę du na wysoko ść emerytury 28% Rozwi ą zanie to jest optymalne i powinno zosta ć utrzymane Niespe ł na trzech na dziesi ę ciu zapytanych uwa ż a, ż e rozwi ą zanie w kwestii czternastej emerytury jest optymalne i powinno zosta ć utrzymane. 18% Nie wiem – 16% Czternasta emerytura powinna przys ł ugiwa ć tylko emerytom, których przychody(nie tylko z emerytury, ale te ż z pracy, z innych ź róde ł, np. z najmu mieszkania) nie przekraczaj ą okre ś lonej kwoty(np. 2900 z ł brutto) Ź ród ł o: Przysz ł o ść systemu emerytalnego i sprawiedliwe rozwi ą zania. Raport z bada ń, IBRIS na zamówienie Centrum im. Ignacego Daszy ń skiego, Warszawa 2022 emerytury” za aktualnym rozwi ą zaniem dotycz ą cym „czternastej emerytury” opowiadaj ą si ę w wi ę kszym stopniu kobiety, natomiast wy ż szy udzia ł badanych, którzy postuluj ą, aby takie ś wiadczenie przys ł ugiwa ł o wy łą cznie emerytom, których łą czne przychody nie przekraczaj ą okreś lonej kwoty, notujemy w ś ród m ęż czyzn. Wydaje si ę, ż e to zró ż nicowanie ma podobne t ł o jak w przypadku„trzynastej emerytury”(tabela 11). 4.9.3. Rekomendacje Wyniki bada ń pokazuj ą jednoznacznie, ż e dodatkowe ś wiadczenia roczne dla emerytów i rencistów ciesz ą si ę znacznym poparciem spo ł ecznym, a potrzeba ich dalszego istnienia jest powszechnie dostrzegana. Z tego powodu rekomendujemy zachowanie obu dodatkowych rocznych ś wiadcze ń pieni ęż nych dla emerytów i rencistów. Kontrowersje budz ą jedynie przes ł anki nabycia prawa do tych ś wiadcze ń, tj. alternatywa mi ę dzy progiem dochodowym a ich uniwersalnym charakterem, przy czym wyniki bada ń w tym zakresie nie daj ą jednoznacznej odpowiedzi, który z tych wariantów jest rozwi ą zaniem optymalnym. W odniesieniu do„trzynastej emerytury” badani preferuj ą bowiem próg dochodowy, a w odniesieniu do„czternastej emerytury”, w przypadku której on obowi ą zuje, wskazuj ą cz ęś ciej na jego zniesienie. Z powodu tych rozbie ż no ś ci uwa ż amy, ż e nie ma w tej chwili pola do dokonywania zasadniczych zmian w zakresie przes ł anek nabycia prawa do tych ś wiadcze ń. Nie oznacza to jednak, ż e konstrukcja dodatkowych rocznych ś wiadcze ń pieni ęż nych dla emerytów i rencistów nie powinna podlega ć zmianom. Zauwa ż amy, ż e oba ś wiadczenia maj ą bardzo podobny charakter, a wyp ł ata dwóch ś wiadcze ń w ró ż nych okresach w ci ą gu roku generuje dodatkowe koszty funkcjonowania po stronie organów rentowych i stanowi dodatkowe zadanie dla ich pracowników. Jednocze ś nie epizodyczny charakter„czternastej emerytury” powoduje, ż e jej przyznanie lub nieprzyznanie w danym roku mo ż e stawa ć si ę przedmiotem manipulacji politycznej. Z tych powodów rekomendujemy utrzymanie wyp ł aty jednego z tych ś wiadcze ń: tzw. trzynastej emerytury, która powinna by ć ś wiadczeniem periodycznym i w ka ż dym roku sk ł ada ć si ę z dwóch cz ęś ci. Pierwsza z nich stanowi ł aby kwot ę najni ż szej emerytury i przys ł ugiwa ł aby ka ż dej osobie, która wed ł ug obowi ą zuj ą cych przepisów jest aktualnie uprawniona do otrzymania tego ś wiadczenia. Druga cz ęść równie ż powinna wynosi ć równowarto ść emerytury minimalnej, jednak ż e ta cz ęść przys ł ugiwa ł aby w pe ł nej wysoko ś ci osobom, których ś wiadczenie podstawowe nie przekracza 2900 z ł brutto. Pozosta ł ym osobom ta cz ęść ś wiadczenia przys ł ugiwa ł aby w kwocie pomniejszonej zgodnie z zasad ą„z ł otówka za z ł otówk ę”. Na przyk ł ad, je ś li pobierana emerytura wynosi 3000 z ł, to druga cz ęść tzw. trzynastej emerytury przys ł ugiwa ł aby w kwocie mniejszej o 100 z ł. 4.10. DODATKOWA WALORYZACJA EMERYTUR I RENT 4.10.1. Stan obecny Waloryzacja ś wiadcze ń d ł ugoterminowych(emerytur, rent) z ubezpiecze ń spo ł ecznych s ł u ż y zachowaniu warto ś ci ekonomicznej ś wiadczenia z chwili ustalenia jego wysoko ś ci. Ś wiadczenia te s ą z regu ł y wyp ł acane przez wiele lat, a w okresie ich wyp ł aty zachodz ą procesy ekonomiczne, zwi ą zane ze wzrostem cen i wzrostem p ł ac, które powoduj ą utrat ę ich realnej warto ś ci. Waloryzacja s ł u ż y wi ę c zachowaniu podstawowej funkcji tych ś wiadcze ń, czyli funkcji 25

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – CO TO JEST SPRAWIEDLIWA EMERYTURA? Tabela 12 Stosunek badanych do koncepcji dodatkowej waloryzacji rent i emerytur 68% 21% Z ł e Dobre Czy obecnie, w warunkach wysokiej inflacji, w drugiej po ł owie roku powinna zosta ć przeprowadzona kolejna waloryzacja, czyli podwy ż szenie emerytur i rent? Ź ród ł o: Przysz ł o ść systemu emerytalnego i sprawiedliwe rozwi ą zania. Raport z bada ń, IBRIS na zamówienie Centrum im. Ignacego Daszy ń skiego, Warszawa 2022 alimentacyjnej. Polega ona na dostarczaniu ś rodków utrzymania zast ę puj ą cych dochód osi ą gany z aktywno ś ci zawodowej lub innej aktywno ś ci ekonomicznej. Waloryzacja mo ż e nast ę powa ć za pomoc ą ró ż nych metod: wed ł ug wska ź nika wzrostu cen(waloryzacja cenowa), wed ł ug wska ź nika wzrostu p ł ac(waloryzacja p ł acowa), z uwzgl ę dnieniem obu tych wska ź ników(waloryzacja mieszana) albo przez jednorazowe zwi ę kszenie ś wiadczenia o arbitralnie ustalan ą w wyniku decyzji politycznej kwot ę, która ł agodzi ć ma skutki utraty realnej warto ś ci ś wiadcze ń w danym czasie(waloryzacja kwotowa). Optymalnym rozwi ą zaniem jest nadanie waloryzacji charakteru mechanizmu sta ł ego i periodycznie uruchamianego z mocy prawa. W obowi ą zuj ą cym stanie prawnym emerytury i renty podlegaj ą corocznie waloryzacji od dnia 1 marca. Waloryzacja polega na pomno ż eniu kwoty ś wiadczenia i podstawy jego wymiaru przez wska ź nik waloryzacji. Waloryzacja jest przeprowadzana za pomoc ą metody mieszanej. Wska ź nik waloryzacji stanowi bowiem ś rednioroczny wska ź nik cen towarów i us ł ug konsumpcyjnych w poprzednim roku kalendarzowym zwi ę kszony o co najmniej 20% realnego wzrostu przeci ę tnego wynagrodzenia w poprzednim roku kalendarzowym. W wyniku przeprowadzonej waloryzacji kwota ś wiadczenia nie mo ż e ulec obni ż eniu. W obecnym stanie prawnym nie obowi ą zuj ą przepisy, zgodnie z którymi w warunkach wysokiej inflacji w drugiej po ł owie roku powinna by ć przeprowadzona kolejna waloryzacja ś wiadcze ń d ł ugoterminowych z ubezpiecze ń spo ł ecznych. Powoduje to, ż e wprawdzie roczny wzrost cen i p ł ac znajduje odzwierciedlenie w wysoko ś ci emerytur i rent, ale w warunkach gwa ł townego, szybkiego wzrostu inflacji w ci ą gu roku i zwi ą zanej z nim dynamiki wzrostu p ł ac alimentacyjna funkcja tych ś wiadcze ń ulega zaburzeniu. Ś wiadczeniobiorcy w takim przypadku ju ż w ci ą gu roku, przed kolejn ą roczn ą waloryzacj ą, odczuwaj ą zmniejszenie si ł y nabywczej swoich ś wiadcze ń, a w rezultacie w mniejszym stopniu mog ą zaspokoi ć swoje uzasadnione potrzeby. Zjawisko to mo ż na by ł o odnotowa ć w Polsce w roku 2022. 4.10.2. Wyniki bada ń W badaniach pytali ś my o ocen ę pomys ł u, by w warunkach wysokiej inflacji, w drugiej po ł owie roku przeprowadzana by ł a kolejna waloryzacja. Zdecydowana wi ę kszo ść badanych (68%) odpowiedzia ł a na to pytanie twierdz ą co. Jedynie 28% respondentów jest przeciwne temu rozwi ą zaniu. Podkre ś li ć przy tym wypada, ż e grup ą, w gronie której sprzeciw wobec wprowadzenia tzw. drugiej waloryzacji jest najbardziej widoczny, s ą badani w wieku 18–29 lat. W tej grupie wiekowej przeciwko dodatkowej waloryzacji opowiada si ę 37% respondentów. Wynik ten wi ą za ć mo ż na z faktem, ż e osoby, dla których emerytura jest odleg łą perspektyw ą, mog ą postrzega ć waloryzacj ę bardziej w kategoriach zwi ę kszania pobieranych przez emerytów ś wiadcze ń, nie za ś utrzymania ich realnej warto ś ci. Osoby te mog ą te ż w mniejszym stopniu rozumie ć znaczenie waloryzacji dla sytuacji ekonomicznej gospodarstw domowych emerytów i rencistów(tabela 12). 4.10.3. Rekomendacje Waloryzacja powinna mie ć charakter mechanizmu sta ł ego i periodycznie uruchamianego z mocy prawa. Jej konstrukcja prawna musi jednak zapewnia ć, ż e w ka ż dym przypadku b ę dzie ona realizowa ć swoje funkcje. Niezb ę dne jest wi ę c, by uwzgl ę dnia ł a ona skutki wzmo ż onej, ś ródrocznej skali i dynamiki wzrostu cen i p ł ac. Pogl ą d taki spotyka si ę z powszechn ą akceptacj ą w spo ł ecze ń stwie. Z tego powodu rekomendujemy wprowadzenie mechanizmu drugiej, warunkowej waloryzacji ś wiadcze ń emerytalnych. Rozwi ą zanie to ma polega ć na tym, ż e w przypadku wysokiej inflacji w pierwszej po ł owie roku powinna zosta ć przeprowadzana kolejna waloryzacja ś wiadcze ń emerytalnych od dnia 1 wrze ś nia danego roku. Drugiej w roku waloryzacji podlega ł aby kwota ś wiadczenia i podstawa jego wymiaru w wysoko ś ci przys ł uguj ą cej w dniu 31 sierpnia roku, w którym przeprowadza si ę waloryzacj ę. Mechanizm taki uruchamiany by ł by w ka ż dym roku, w którym zanotowano by inflacj ę na okre ś lonym poziomie. Jego zastosowanie nie by ł oby wi ę c rezultatem jednorazowej decyzji politycznej, a w konsekwencji kwestia ochrony realnej warto ś ci ś wiadcze ń w obliczu wysokiej inflacji nie podlega ł aby manipulacji politycznej. Proponujemy zastosowanie mechanizmu, zgodnie z którym wska ź nik dodatkowej waloryzacji to ś redni wska ź nik cen towarów i us ł ug konsumpcyjnych w pierwszych sze ś ciu miesi ą cach roku, w którym ma by ć przeprowadzona druga waloryzacja, zwi ę kszony o co najmniej 10% realnego wzrostu przeci ę tnego wynagrodzenia w tym roku. W ten sposób wska ź nik b ę dzie u ś rednionym poziomem inflacji zwi ę kszonym o co najmniej 10% wzrostu p ł acy realnej. Zagwarantuje to gospodarstwom emerytów utrzymanie realnej warto ś ci ś wiadcze ń w obliczu wysokiej inflacji. 26

SYSTEM EMERYTALNY. CZEGO OCZEKUJ Ą POLACY? 4.11. EMERYTURA BEZ PODATKU DOCHODOWEGO 4.11.1. Stan obecny Od 1 stycznia 2022 roku podwy ż szono kwot ę woln ą od podatku dochodowego od osób fizycznych. Wynosi ona 30 tys. z ł. W rezultacie od emerytur, które nie przekraczaj ą 2500 z ł miesi ę cznie, nie jest odprowadzany podatek dochodowy. Przek ł ada si ę to na wzrost wyp ł acanych emerytom i rencistom ś wiadcze ń o kwot ę dotychczas nale ż nego podatku dochodowego od osób fizycznych. Rozwi ą zanie to nie ma wi ę c charakteru zwolnienia przedmiotowego, poniewa ż nie obejmuje ono generalnego zwolnienia emerytur od tego podatku. Ma ono walor powszechny. Mog ą z niego skorzysta ć nie tylko emeryci i renci ś ci, ale wszystkie osoby, które osi ą gaj ą dochody odpowiedniej wysoko ś ci i p ł ac ą podatek dochodowy od osób fizycznych na zasadach ogólnych. W debacie publicznej podkre ś lano jednak do ść mocno, ż e emeryci s ą g ł ównymi beneficjentami tego rozwi ą zania. Obejmuje ono bowiem co do zasady wszystkich emerytów i rencistów otrzymuj ą cych ś wiadczenia do 2500 z ł. Emeryci, którzy otrzymuj ą ś wiadczenia wy ż sze, p ł ac ą podatek tylko od kwoty przekraczaj ą cej 2500 z ł. Bior ą c pod uwag ę, ż e przeci ę tna emerytura wyp ł acana w systemie powszechnym wynios ł a w 2022 roku 2767,47 z ł, zmiana kwoty wolnej od podatku dochodowego od osób fizycznych w istotnym stopniu przeł o ż y ł a si ę na wzrost dochodów gospodarstw domowych emerytów. Wskaza ć jednak nale ż y, ż e postulat„emerytury bez podatku” mo ż e by ć realizowany tak ż e za pomoc ą innych rozwi ą za ń ni ż podniesienie kwoty wolnej. Mo ż na tutaj wskaza ć w szczególno ś ci wprowadzenie obejmuj ą cego emerytury zwolnienia przedmiotowego od podatku dochodowego od osób fizycznych(nieograniczonego, bez wzgl ę du na kwot ę ś wiadczenia lub ograniczonego do okre ś lonej kwoty ś wiadczenia) b ą d ź ustanowienie preferencyjnej, dedykowanej wy łą cznie dla emerytów i rencistów stawki podatkowej w tym podatku. Postulat„emerytury bez podatku” jest drog ą do zwi ę kszenia kwot, które emeryci otrzymuj ą z tytu ł u przys ł uguj ą cych im ś wiadcze ń. Jest to zrozumia ł e, bior ą c pod uwag ę, ż e stopa zast ą pienia(stosunek przeci ę tnej wysoko ś ci otrzymywanej emerytury do przeci ę tnej p ł acy otrzymywanej w trakcie aktywno ś ci zawodowej) maleje i b ę dzie spada ć w przysz ł o ś ci, a to przemawia za wprowadzaniem ró ż nych rozwi ą za ń zmierzaj ą cych do zwi ę kszenia kwot ś wiadcze ń wyp ł acanych emerytom. W debacie publicznej za zwolnieniem przedmiotowym podnoszony jest argument, ż e emeryci s ą podwójnie opodatkowani: w chwili odprowadzenia sk ł adki do Funduszu Ubezpiecze ń Spo ł ecznych i w chwili wyp ł aty ś wiadczenia. Argument ten jednak nie znajduje potwierdzenia w faktach. Sk ł adki na ubezpieczenia spo ł eczne nie podlegaj ą bowiem opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych, a to w ł a ś nie z tych ś rodków wyp ł acane s ą emerytury. Wyt ł umaczyli ś my badanym, ż e obecnie emerytury do kwoty 2500 z ł brutto zwolnione s ą z podatku dochodowego, osoby, które maj ą wy ż sze emerytury p ł ac ą podatek od kwoty przekraczaj ą cej 2500 z ł brutto. Przedstawili ś my badanym cztery warianty: nieograniczonego zwolnienia przedmiotowego, ograniczonego zwolnienia przedmiotowego(do kwoty 3500 z ł brutto), utrzymania obowi ą zuj ą cego rozwi ą zania oraz pe ł nego opodatkowania emerytur i rent podatkiem dochodowym. Wyniki badania pokazuj ą, ż e w spo ł ecze ń stwie istnieje bardzo du ż e poparcie dla postulatu„emerytury bez podatku”. Ponad 88% badanych popiera jeden z wariantów jego realizacji. Wyniki te mo ż na wi ą za ć z przekonaniem o niskiej wysoko ś ci ś wiadcze ń, które pobieraj ą emeryci. Z bada ń jako ś ciowych wynika, ż e wi ę kszo ść respondentów jest przekonana, ż e przeci ę tna emerytura w Polsce wynosi oko ł o 1500 z ł otych, a zatem znacznie poni ż ej rzeczywistej kwoty przeci ę tnej emerytury wyp ł acanej z Funduszu Ubezpiecze ń Spo ł ecznych(w 2022 roku 2767,47 z ł). W ś ród badanych wyst ę puj ą natomiast pewne ró ż nice co do optymalnego wariantu realizacji postulatu„emerytury bez podatku”. Za rozwi ą zaniem polegaj ą cym na zwolnieniu wszystkich ś wiadcze ń emerytalnych z podatku dochodowego opowiada si ę 38% badanych. Stanowisko mówi ą ce, ż e kwota zwolnienia z podatku powinna zosta ć podniesiona, np. do kwoty 3500 z ł brutto, popiera 26% badanych. Za brakiem zmiany w obecnych rozwi ą zaniach jest co czwarty badany. Poparcie dla obu rozwi ą za ń przewiduj ą cych ustanowienie pewnej granicy wysoko ś ci emerytury, do której przys ł uguje zwolnienie z podatku dochodowego(50%), wskazuje, ż e takie rozwi ą zanie jest postrzegane jako instrument podwy ż szenia najni ż szych ś wiadcze ń i d ąż enia do poprawy sytuacji ekonomicznej mniej zamo ż nej cz ęś ci ś wiadczeniobiorców. Warto przy tym podkre ś li ć, ż e poparcie dla pe ł nego opodatkowania emerytur jest bardzo niskie i wynosi jedynie 4%(tabela 13 na nast. stronie). 4.11.3. Rekomendacje Postulat„emerytury bez podatku” cieszy si ę bardzo du żą, powszechn ą akceptacj ą w spo ł ecze ń stwie. Wskaza ć przy tym nale ż y, ż e w ś ród badanych dominuje poparcie dla rozwi ą za ń, które zak ł adaj ą ograniczenie kwoty, do której takie zwolnienie przys ł uguje. Z tego powodu rekomendujemy, by wprowadzi ć dla emerytów zwolnienie przedmiotowe z podatku dochodowego od osób fizycznych, ale nada ć mu ograniczony charakter, tj. okre ś li ć wysoko ść emerytury, do której by ono przys ł ugiwa ł o. Wydaje si ę przy tym, ż e kwota ta powinna przekracza ć t ę, która wynika z wysokoś ci aktualnej kwoty wolnej od tego podatku. Z tego powodu rekomendujemy jej zwi ę kszenie, np. do kwoty 3500 z ł brutto lub wy ż szej, ustalonej z uwzgl ę dnieniem aktualnej sytuacji ekonomicznej gospodarstw emerytów i finansów publicznych. 4.11.2. Wyniki bada ń W badaniach pytali ś my o to, jak respondenci postrzegaj ą ró ż ne sposoby realizacji postulatu emerytury bez podatku. 27

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – CO TO JEST SPRAWIEDLIWA EMERYTURA? Tabela 13 Stosunek badanych do koncepcji emerytury bez podatku dochodowego A co z emerytur ą woln ą od podatku dochodowego? 38% Emerytura bez podatku powinna obejmowa ć wszystkich emerytów bez wzgl ę du na dochód 26% Kwota zwolnienia z podatku powinna zosta ć podniesiona, np. do kwoty 3500 z ł brutto 25% Powinno si ę pozostawi ć obecne rozwi ą zanie Blisko czterech na dziesi ę ciu ankietowanych postuluje za emerytur ą bez podatku dla wszystkich emerytów bez wzgl ę du na dochód 4% Nie wiem – 7% Nale ż y zlikwidowa ć obecne rozwi ą zanie i opodatkowa ć emerytury podatkiem dochodowym Ź ród ł o: Przysz ł o ść systemu emerytalnego i sprawiedliwe rozwi ą zania. Raport z bada ń, IBRIS na zamówienie Centrum im. Ignacego Daszy ń skiego, Warszawa 2022 4.12. WYSOKO ŚĆ EMERYTUR A LICZBA WYCHOWANYCH DZIECI, RODZICIELSKIE Ś WIADCZENIE UZUPE Ł NIAJ Ą CE 4.12.1. Stan obecny to dotyczy wi ę c niewielkiej grupy emerytów i nie tyle zwi ę ksza pobierane ś wiadczenie, ile kompensuje nienabycie prawa do emerytury minimalnej z powodów daj ą cych si ę uzasadni ć wychowywaniem czworga lub wi ę kszej liczby dzieci. Obecnie w przepisach prawa nie przewidziano mo ż liwo ś ci zwi ę kszenia emerytury(np. przez odpowiedni dodatek do tego ś wiadczenia) w zwi ą zku z liczb ą wychowanych dzieci. Jedynym ś wiadczeniem przyznawanym osobom, które osi ą gn ęł y powszechny wiek emerytalny, a którego przes ł anki powi ą zane s ą z t ą okoliczno ś ci ą, jest rodzicielskie ś wiadczenie uzupe ł niaj ą ce. Ś wiadczenie to ma charakter uznaniowy i jest przyznawane w wysoko ś ci nieprzekraczaj ą cej minimalnej emerytury matce, która wychowa ł a co najmniej czworo dzieci, lub ojcu, który wychowa ł co najmniej czworo dzieci, je ś li matka zmar ł a, porzuci ł a dzieci lub d ł ugotrwale przesta ł a je wychowywa ć. Warunkiem przyznania rodzicielskiego ś wiadczenia uzupe ł niaj ą cego jest osi ą gni ę cie powszechnego wieku emerytalnego i nieposiadanie dochodu zapewniaj ą cego niezb ę dne ś rodki utrzymania, przy czym ś wiadczenia tego nie mo ż na otrzyma ć, je ś li matka lub ojciec uprawnieni s ą do emerytury lub renty w wysoko ś ci co najmniej emerytury minimalnej. Oznacza to, ż e rodzicielskie ś wiadczenie uzupe ł niaj ą ce mo ż e by ć przyznane obok emerytury, ale jedynie wówczas, gdy jest ona ni ż sza od emerytury minimalnej. Rodzicielskie ś wiadczenie uzupe ł niaj ą ce s ł u ż y bowiem dostarczeniu ś rodków utrzymania osobom, które osi ą gn ęł y powszechny wiek emerytalny, ale które w przesz ł o ś ci zrezygnowa ł y z zatrudnienia lub innej dzia ł alno ś ci zarobkowej albo ich nie podj ęł y ze wzgl ę du na wychowywanie dzieci i w konsekwencji nie naby ł y prawa do emerytury w wysokoś ci zapewniaj ą cej niezb ę dne ś rodki utrzymania. Ś wiadczenie 4.12.2. Wyniki bada ń W badaniu pytali ś my, czy emerytura kobiet i m ęż czyzn powinna by ć zwi ę kszana wraz ze wzrostem liczby wychowanych dzieci. Nie wskazywali ś my przy tym granicznej liczby dzieci, od której uprawnienie do zwi ę kszenia emerytury (np. w postaci odpowiedniego dodatku) by powsta ł o, ale o zasadno ść samego mechanizmu, który w mniejszym lub wi ę kszym stopniu wi ą za ł by wysoko ść emerytury z liczb ą wychowanych dzieci. Opinie badanych s ą w tym zakresie wyra ź nie podzielone. 43% ankietowanych popiera wprowadzenie takiego mechanizmu, natomiast a ż 46% jest mu przeciwna. 18% badanych nie ma zdania. Odpowiedzi ankietowanych s ą przy tym zró ż nicowane w grupach wyró ż nionych ze wzgl ę du na ich podstawowe cechy. Mo ż na zauwa ż y ć, ż e na poparcie tej koncepcji wp ł yw ma p ł e ć, preferencje polityczne, wiek czy miejsce zamieszkania. Do respondentów, którzy nie popieraj ą idei, ż eby emerytura by ł a zwi ę kszana wraz ze wzrostem liczby wychowanych dzieci, cz ęś ciej zaliczaj ą si ę kobiety, najm ł odsi badani(18–29 lat) i mieszka ń cy du ż ych miast. Zauwa ż alne jest, ż e do przeciwników tego rozwi ą zania cz ęś ciej nale żą osoby o pogl ą dach lewicowych, libera ł owie oraz wyborcy lewicy. Natomiast wy ż sze odsetki zwolenników wyst ę puj ą w ś ród osób o prawicowych, konserwatywnych i centrowych pogl ą dach. Wyniki takie mo ż na t ł umaczy ć przywi ą zaniem do tradycyjnego modelu rodziny, w którym kobieta ogranicza swoj ą aktyw28

SYSTEM EMERYTALNY. CZEGO OCZEKUJ Ą POLACY? Tabela 14 Stosunek badanych do koncepcji wzrostu wysoko ś ci emerytur wraz ze wzrostem liczby wychowanych dzieci Czy emerytura zarówno kobiet, jak i m ęż czyzn powinna by ć zwi ę kszana wraz ze wzrostem liczby wychowanych dzieci? 43% Tak 46% Nie Czy emerytura minimalna powinna przys ł ugiwa ć kobietom i m ęż czyznom, którzy wychowali czworo dzieci, bez wzgl ę du na to, czy pracowali i ile odprowadzili sk ł adek? 57% Ź ród ł o: Przysz ł o ść systemu emerytalnego i sprawiedliwe rozwi ą zania. Raport z bada ń, IBRIS na zamówienie Centrum im. Ignacego Daszy ń skiego, Warszawa 2022 no ść zawodow ą lub z niej rezygnuje na rzecz wychowania dzieci i prowadzenia domu. W szczególno ś ci zaskakuj ą cy jest brak poparcia dla tej koncepcji w ś ród kobiet. Silne zró ż nicowanie ocen dotycz ą cych powi ą zania wysoko ś ci emerytury z liczb ą wychowanych dzieci mo ż na wi ą za ć z ró ż nymi okoliczno ś ciami. Mo ż na tu w szczególno ś ci wskaza ć zmiany spo ł eczno-kulturowe zachodz ą ce w polskim spo ł ecze ń stwie, zmniejszenie dzietno ś ci, powszechno ść aktywno ś ci zawodowej kobiet, szerok ą akceptacj ę dla godzenia ról zawodowych z rodzinnymi, w tym zwi ą zanymi z wychowaniem dzieci, upowszechnienie elastycznych form wykonywania pracy sprzyjaj ą cych realizacji tego celu, wreszcie wzrost postaw indywidualistycznych. Okoliczno ś ci te mog ą si ę przek ł ada ć na przekonanie, ż e rodzicielstwo jest spraw ą indywidualn ą, niewymagaj ą c ą porzucenia ani ograniczenia aktywno ś ci zawodowej, a w konsekwencji niestanowi ą c ą wysi ł ku, który powinien znale źć odzwierciedlenie w wysoko ś ci emerytury. Dodatkowo, dominuj ą ce negatywne oceny tej koncepcji mog ą wi ą za ć si ę z faktem, ż e system emerytalny w Polsce w bardzo niewielkim zakresie umo ż liwia zwi ę kszanie wysoko ś ci emerytur lub ich uzupe ł nianie ś wiadczeniami dodatkowymi w zwi ą zku ze zdarzeniami, które nie maj ą charakteru aktywno ś ci zawodowej lub innej aktywno ś ci ekonomicznej. Dodatki do emerytur o takim walorze, które odwo ł uj ą si ę do przesz ł ych zas ł ug ś wiadczeniobiorców, wyst ę puj ą, ale jest ich niewiele i s ą bardziej reliktem czasów, w których je ustanawiano(np. dodatek za tajne nauczanie, dodatek kombatancki). W badaniach pytali ś my tak ż e o akceptacj ę dla rodzicielskiego ś wiadczenia uzupe ł niaj ą cego. Zadali ś my badanym pytanie, czy popieraj ą rozwi ą zanie, w którym prawo do emerytury minimalnej w kwocie 1400 z ł netto przys ł ugiwa ł oby kobietom i m ęż czyznom, którzy wychowali co najmniej czworo dzieci. Blisko 57% respondentów odpowiedzia ł o twierdz ą co, natomiast przeciwko takiemu rozwi ą zaniu opowiedzia ł o si ę 36% badanych. Z kolei w badaniu jako ś ciowym wyra ź nie zarysowa ł o si ę poparcie wi ę kszo ś ci respondentów dla pomys ł u, by osobom, które nie pracowa ł y lub których aktywno ść zawodowa by ł a ograniczona z powodu wychowywania dzieci, po osi ą gni ę ciu okre ś lonego wieku przys ł ugiwał a emerytura minimalna finansowana ze ś rodków publicznych (tabela 14). 4.12.3. Rekomendacje Zró ż nicowane oceny dotycz ą ce mechanizmu zwi ę kszania emerytury w zwi ą zku z liczb ą wychowanych dzieci, w tym istotny sprzeciw wobec tej koncepcji, sk ł aniaj ą do rekomendowania daleko id ą cej ostro ż no ś ci we wprowadzaniu rozwi ą za ń, które by go przewidywa ł y. W tym kontek ś cie wydaje si ę, ż e rodzicielskie ś wiadczenie uzupe ł niaj ą ce jest wystarczaj ą cym mechanizmem, który kompensuje konsekwencje ograniczenia aktywno ś ci zawodowej w zakresie nabycia prawa do emerytury osób, które podj ęł y trud wychowania czworga i wi ę cej dzieci. W badaniach zaznaczy ł a si ę bowiem wyra ź na akceptacja dla wsparcia osób, które z powodu wychowywania dzieci nie mog ł y naby ć prawa do emerytury lub których emerytura jest bardzo niska i nie umo ż liwia prze ż ycia. Wprowadzenie dodatku do emerytury, którego wysoko ść uzale ż niona by ł aby od liczby wychowanych dzieci, nie by ł oby za ś spójne z za ł o ż eniami powszechnego systemu emerytalnego ani z potrzebami identyfikowanymi przez wi ę kszo ść spo ł ecze ń stwa. 4.13. EMERYTURY STA Ż OWE 4.13.1. Stan obecny Wiek emerytalny to wiek, którego osi ą gni ę cie uprawnia do zaprzestania pracy i nabycia prawa do emerytury jako ś wiadczenia, które ma zast ą pi ć dochód z pracy. W systemie powszechnym osi ą gni ę cie wieku emerytalnego traktowane jest jako warunek nabycia prawa do emerytury lub 29

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – CO TO JEST SPRAWIEDLIWA EMERYTURA? Tabela 15 Stosunek badanych do koncepcji emerytur sta ż owych 76% 14% Nie Czy powinna istnie ć mo ż liwo ść przej ś cia Tak na emerytur ę nie po osi ą gni ę ciu wieku emerytalnego, a wcze ś niej, czyli po przepracowaniu okre ś lonej liczby lat np. 40 dla m ęż czyzn i 35 dla kobiet? Ź ród ł o: Przysz ł o ść systemu emerytalnego i sprawiedliwe rozwi ą zania. Raport z bada ń, IBRIS na zamówienie Centrum im. Ignacego Daszy ń skiego, Warszawa 2022 tre ść ryzyka chronionego przez prawo do emerytury. W obu tych koncepcjach osi ą gni ę cie wieku emerytalnego jest kluczowe dla mo ż liwo ś ci ustalenia prawa do emerytury. Wiek emerytalny wynosi 60 lat dla kobiet oraz 65 lat dla m ęż czyzn. Przepisy prawa niekiedy przewiduj ą ni ż szy wiek emerytalny dla poszczególnych grup ubezpieczonych. Mo ż na do nich zaliczy ć m.in. niektóre osoby, które pracowa ł y w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze; niektórych twórców i artystów czy niektóre osoby, które legitymuj ą si ę okresami pracy górniczej. W systemie powszechnym ś cis ł ym wyj ą tkiem jest natomiast mo ż liwo ść nabycia prawa do emerytury bez wzgl ę du na wiek, a zatem bez osi ą gni ę cia wieku emerytalnego: czy to powszechnego, czy to obni ż onego. Uprawnienie takie jest limitowane i odnosi si ę tylko do kilku grup ubezpieczonych. Mowa tu w szczególno ś ci o niektórych osobach, które legitymuj ą si ę okresami pracy górniczej wykonywanej pod ziemi ą; niektórych nauczycielach oraz niektórych osobach, które opiekuj ą si ę dzieckiem wymagaj ą cych sta ł ej opieki. Obecnie nie istnieje wi ę c generalna mo ż liwo ść nabycia prawa do emerytury bez osi ą gni ę cia wieku emerytalnego. 4.13.2. Wyniki bada ń W badaniach pytali ś my, czy powinna istnie ć mo ż liwo ść przej ś cia na emerytur ę nie po osi ą gni ę ciu wieku emerytalnego, a wcze ś niej, po przepracowaniu okre ś lonej liczby lat, np. 40 lat dla m ęż czyzn i 35 lat dla kobiet. Sens tego pytania sprowadza ł si ę wi ę c do pro ś by o ocen ę, czy alternatywnym w stosunku do osi ą gni ę cia wieku emerytalnego warunkiem nabycia prawa do emerytury powinno sta ć si ę osi ą gni ę cie odpowiednio d ł ugiego sta ż u pracy. Wyt ł umaczyli ś my przy tym badanym, ż e w obowi ą zuj ą cym stanie prawnym co do zasady nabycie prawa do emerytury mo ż liwe jest dopiero po osi ą gni ę ciu wieku emerytalnego. Wprowadzenie mo ż liwo ś ci wcze ś niejszego przej ś cia na emerytur ę, po przepracowaniu konkretnej liczby lat, jest szeroko popierane. Za tym rozwi ą zaniem opowiada si ę 76% badanych. Przeciwko niemu jest z kolei jedynie 14% respondentów. 11% nie ma przy tym zdania. Wyniki te s ą zbli ż one we wszystkich grupach badanych, w tym w szczególno ś ci wyró ż nionych ze wzgl ę du na p ł e ć, wiek, preferencje polityczne, poziom wiedzy o systemie emerytalnym i jego ocen ę(tabela 15 na nast. stronie). 4.13.3. Rekomendacje Rekomendowa ć nale ż y wprowadzenie w systemie powszechnym mo ż liwo ś ci przechodzenia na emerytur ę bez wzgl ę du na osi ą gni ę cie wieku emerytalnego w przypadku przebycia d ł ugiego sta ż u ubezpieczeniowego. Rozwi ą zanie to powinno odnosi ć si ę wy łą cznie do ubezpieczonych, którzy wcze ś nie rozpocz ę li aktywno ść zawodow ą lub inn ą aktywno ść ekonomiczn ą istotn ą ubezpieczeniowo, a jednocze ś nie aktywno ść ta obejmuje prawie ca ł e ich doros ł e ż ycie. Proponowa ć mo ż na, by prawo do emerytury bez wzgl ę du na wiek przys ł ugiwa ł o ubezpieczonym, którzy legitymuj ą si ę, w przypadku m ęż czyzn, 40 latami okresów sk ł adkowych, a w przypadku kobiet 35 latami okresów sk ł adkowych. Taka konstrukcja emerytury bez wzgl ę du na wiek umo ż liwia zgromadzenie przez ubezpieczonych odpowiedniej kwoty sk ł adek na ubezpieczenie emerytalne, aby naby ć prawo do ś wiadczenia w godziwej wysoko ś ci. Gwarantuje to warunek d ł ugiego staż u ubezpieczeniowego. Jednocze ś nie jego wprowadzenie umo ż liwia zachowanie kompensacyjnego charakteru emerytury sta ż owej: w za ł o ż eniu bowiem mo ż liwo ść wcze ś niejszego przej ś cia na emerytur ę bez spe ł nienia warunku osi ą gni ę cia wieku emerytalnego s ł u ż y skompensowaniu – przez mo ż liwo ść zaprzestania pracy zawodowej z powstaniem prawa do emerytury – znacznego nak ł adu si ł poniesionego przez ubezpieczonego w zwi ą zku z d ł ugoletni ą prac ą. 4.14. ZAK Ł AD UBEZPIECZE Ń SPO Ł ECZNYCH 4.14.1. Stan obecny ZUS pe ł ni rol ę centralnego wykonawcy ubezpiecze ń spo ł ecznych: emerytalnego, rentowych, chorobowego i wypadkowego. Zajmuje si ę on przede wszystkim ustalaniem obowi ą zku ubezpiecze ń spo ł ecznych, poborem i gromadzeniem sk ł adek na te ubezpieczenia, ustalaniem uprawnie ń do ś wiadcze ń oraz ich wyp ł at ą, a tak ż e wykonuje wiele innych zada ń – zarówno zwi ą zanych z wykonywaniem ubezpiecze ń spo ł ecznych, jak i o innym charakterze. ZUS zarz ą dza Funduszem Ubezpiecze ń Spo ł ecznych, Funduszem Emerytur Pomostowych oraz Funduszem Rezerwy Demograficznej, tj. kwot ą blisko 300 mld z ł rocznie. ZUS jest pa ń stwow ą osob ą prawn ą, któr ą nadzoruje minister w ł a ś ciwy do spraw zabezpieczenia spo ł ecznego(obecnie: Minister Rodziny i Po30

SYSTEM EMERYTALNY. CZEGO OCZEKUJ Ą POLACY? lityki Spo ł ecznej). Dzia ł alno ś ci ą ZUS kieruje jego Prezes wraz z Zarz ą dem, któremu przewodniczy. Istotn ą rol ę w strukturze organizacyjnej ZUS odgrywa jego Rada Nadzorcza, która sk ł ada si ę z przedstawicieli rz ą du, ubezpieczonych, p ł atników sk ł adek oraz ś wiadczeniobiorców. Organ ten jednak zajmuje si ę przede wszystkim kontrol ą dzia ł alno ś ci finansowej ZUS. ZUS wykonuje zadania za pomoc ą centrali, 43 oddzia ł ów wraz z inspektoratami i biurami terenowymi oraz centrów. Zatrudnia 46 tys. pracowników. 4.14.2. Wyniki bada ń Nie przeprowadzali ś my bada ń ilo ś ciowych dotycz ą cych ZUS: jego wizerunku, postrzegania czy spo ł ecznych oczekiwa ń. Przeprowadzili ś my jedynie badania jako ś ciowe, w których skoncentrowali ś my si ę na spo ł ecznym postrzeganiu ZUS jako centralnego wykonawcy ubezpiecze ń spo ł ecznych. Wyszliś my z za ł o ż enia, ż e jest ono elementem ca ł o ś ciowego postrzegania systemu emerytalnego, w tym tego, co w nim sprawiedliwe, a co niesprawiedliwe. Pos ł u ż yli ś my si ę w tym celu technik ą projekcyjn ą. Podczas porównywania ZUS do zwierz ą t najcz ę stszym skojarzeniem by ł a hiena – kojarzona z zabieraniem, ż erowaniem na„nieswoim”, nieuprawnionym zdobywaniem czyich ś zasobów. Inne zwierz ę ta, które wymieniano to lis, s ę p i w ąż. Ka ż dorazowo s ą to skojarzenia z odbieraniem ludziom pieni ę dzy, chytro ś ci ą, kombinowaniem i wy ś lizgiwaniem si ę, kiedy trzeba np. wyp ł aci ć odszkodowanie. Jedynym pozytywnym skojarzeniem pojawiaj ą cym si ę w trakcie animalizacji wydaje si ę lew, chocia ż w tym przypadku lew jest przede wszystkim drapie ż nikiem poluj ą cym na swoj ą zdobycz. Wydaje si ę, ż e z ł y wizerunek ZUS zwi ą zany jest z okresem transformacji, kiedy to ZUS z jednej strony by ł aktywnie atakowany w mediach przez zwolenników neoliberalnej hegemonii. By ł o to szczególnie widoczne w okresie wprowadzania reformy emerytalnej przez rz ą d AWS-UW. Wprowadzenie elementu kapita ł owego do systemu emerytalnego i zmasowana kampania reklamowa OFE wymaga ł y podwa ż enia zaufania do ZUS b ę d ą cego uosobieniem„starego systemu”. Z drugiej strony ZUS pope ł ni ł w tym okresie wiele b łę dów wizerunkowych. Do najbardziej zasadniczych nale ż a ł a budowa nowych siedzib oddzia ł ów ZUS, cz ę sto w miejscowoś ciach silnie dotkni ę tych przez transformacj ę gospodarcz ą. „Pa ł ace” sta ł y si ę symbolami rozrzutno ś ci. By ł y równie ż symbolami architektury lat 90. ubieg ł ego wieku – jak pisz ą dzisiaj krytycy architektury –„siermi ęż nego, nadwi ś la ń skiego postmodernizmu prze ł omu wieków”.„Kicz, namno ż enie form i refleksyjne szk ł o, które odbija otoczenie, ale nie pokazuje wn ę trza” 4 – to by ł y symbole zusowskich„pa ł aców”, które tym bardziej k ł u ł y w oczy, ż e rzeczywisto ść spo ł eczna odbijaj ą ca si ę w taflach refleksyjnego szk ł a by ł a w wielu wypadkach co najmniej trudna. Skojarzenia badanych zebrane dzi ę ki animalizacji pokazuj ą, ż e hipotetycznie brakuje w ś ród badanych poczucia, ż e ZUS prawid ł owo zarz ą dza zebranymi ś rodkami i ż e zwróci je społ ecze ń stwu w sposób uczciwy i sprawiedliwy. Wydaje si ę, ż e badanym mocno doskwiera brak kontroli obywatela nad wp ł aconymi do ZUS sk ł adkami i brak dost ę pu do ich ś rodków. Niektórzy starsi badani wskazywali, ż e z ZUS musieli „toczy ć wojny” i je przegrali. M ł odsi do ść cz ę sto maj ą prześ wiadczenie, ż e ZUS to instytucja przestarza ł a, która tylko poch ł ania koszty i marnotrawi pieni ą dze osób pracuj ą cych. 4.14.3. Rekomendacje Przedstawione wyniki bada ń mog ą sk ł ania ć przede wszystkim do pracy nad popraw ą wizerunku ZUS, a zatem w szczególno ś ci do podejmowania przez t ę instytucj ę dzia ł a ń mi ę kkich w obszarze promocji, komunikacji i obs ł ugi klientów. Dzia ł ania te, realizowane zreszt ą w ostatnich czasach z coraz wi ę kszym powodzeniem, pozostaj ą poza naszym zainteresowaniem. Wydaje si ę jednak, ż e opinie badanych mog ą pos ł u ż y ć tak ż e do sformu ł owania pewnych rekomendacji dotycz ą cych organizacji i ustroju ZUS, a zatem zmian w reguluj ą cych je przepisach prawa. W ą tkami, które pojawi ł y si ę w badaniu dotycz ą cym wizerunku ZUS, s ą w ą tpliwo ś ci dotycz ą ce tego, czy ZUS prawid ł owo zarz ą dza powierzonymi mu ś rodkami, post ę puje w sposób sprawiedliwy, a tak ż e przekonanie, ż e obywatele nie maj ą kontroli nad jego dział alno ś ci ą. Przemawia ć by to mog ł o za zwi ę kszeniem intensywno ś ci kontroli spo ł ecznej nad ZUS i mechanizmów partycypacji interesariuszy w procesie zarz ą dzania nim. W Polsce nie przyj ę to samorz ą dowego modelu organizacyjnego centralnego wykonawcy ubezpiecze ń spo ł ecznych, który znany jest w niektórych pa ń stwach, jak np. w Niemczech. Zak ł ada on, ż e zarz ą dzanie centralnym wykonawc ą ubezpiecze ń spo ł ecznych zostaje powierzone samorz ą dowi ubezpieczonych, ś wiadczeniobiorców i p ł atników sk ł adek. Nie zmieniaj ą c podstawowych za ł o ż e ń dotycz ą cych pozycji ustrojowej ZUS, mo ż na rozwa ż y ć zwi ę kszenie roli interesariuszy w procesie zarz ą dzania ZUS i kontroli jego dzia ł alno ś ci. Z tych powodów rekomendujemy: – poszerzenie zakresu dzia ł ania Rady Nadzorczej ZUS przez przekazanie jej kompetencji do kontroli nad cał o ś ci ą dzia ł alno ś ci ZUS oraz rozpatrywania skarg dotycz ą cych dzia ł alno ś ci Prezesa ZUS, Zarz ą du ZUS oraz Centrali ZUS; – utworzenie, wzorem do ś wiadcze ń z przesz ł o ś ci, rad nadzorczych oddzia ł ów ZUS, które – podobnie jak Rada Nadzorcza ZUS – sk ł ada ł yby si ę z przedstawicieli zwi ą zków zawodowych, organizacji pracodawców oraz emerytów i rencistów, a tak ż e przypisanie im kompetencji do kontroli ca ł ej dzia ł alno ś ci oddzia ł ów i rozpatrywania skarg, które by jej dotyczy ł y. 4 https://www.bryla.pl/bryla/56,85300,13309529,Palace_ZUS.html. 31

FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG – CO TO JEST SPRAWIEDLIWA EMERYTURA? SPIS TABEL 8 Tabela 1 Stosunek badanych do formu ł y wymiaru emerytury 9 Tabela 2 Stosunek do tzw. trzydziestokrotno ś ci 11 Tabela 3 Stosunek badanych do koncepcji emerytury maksymalnej 13 Tabela 4 Stosunek badanych do emerytur mundurowych 15 Tabela 5 Stosunek badanych do„emerytur” s ę dziowskich i prokuratorskich 17 Tabela 6 Stosunek badanych do wysoko ś ci wieku emerytalnego 20 Tabela 7 Stosunek badanych do emerytury obywatelskiej 21 Tabela 8 Stosunek badanych do kr ę gu osób uprawnionych do emerytury minimalnej 23 Tabela 9 Stosunek badanych do koncepcji„dziedziczenia“ emerytur 25 Tabela 10 Stosunek badanych do tzw. trzynastej emerytury 26 Tabela 11 Stosunek badanych do tzw. czternastej emerytury 27 Tabela 12 Stosunek badanych do koncepcji dodatkowej waloryzacji rent i emerytur 28 Tabela 13 Stosunek badanych do koncepcji emerytury bez podatku dochodowego 29 Tabela 14 Stosunek badanych do koncepcji wzrostu wysoko ś ci emerytur wraz ze wzrostem liczby wychowanych dzieci 30 Tabela 15 Stosunek badanych do koncepcji emerytur sta ż owych 32

IMPRESSUM AUTORZY IMPRESSUM Sebastian Gajewski jest doktorem habilitowanym nauk prawnych, profesorem uczelni, radc ą prawnym. Zajmuje si ę prawem i post ę powaniem administracyjnym, s ą dow ą kontrol ą administracji i prawem zabezpieczenia spo ł ecznego. Zasiada ł w Komitecie ds. Interpretacji, Stanowisk i Wyja ś nie ń przy Prezesie ZUS. By ł ekspertem Mi ę dzyresortowego Zespoł u ds. Orzekania o Niepe ł nosprawno ś ci i Niezdolno ś ci do Pracy, a tak ż e szeregu gremiów doradczych z zakresu zabezpieczenia spo ł ecznego. Wspó ł pracowa ł z Instytutem Pracy i Spraw Socjalnych. Od 2019 roku s ę dzia Trybuna ł u Stanu. © 2023 FES(Fundacja im. Friedricha Eberta) Wydawca: Friedrich-Ebert-Stiftung, Przedstawicielstwo w Polsce ul. Pozna ń ska 3, 00–680 Warszawa polska.fes.de Osoba odpowiedzialna za publikacje FES: dr Max Brändle, dyrektor Fundacji im. Friedricha Eberta, Przedstawicielstwo w Polsce Katarzyna Duda jest absolwentk ą prawa i politologii na Uniwersytecie Opolskim. Od 2019 roku pracuje w OPZZ w Warszawie jako specjalistka ds. polityki spo ł ecznej i rynku pracy. Nale ż y do zwi ą zku zawodowego„Konfederacja Pracy”. W 2019 roku wyda ł a ksi ąż k ę Kiedy ś tu by ł o ż ycie, teraz jest tylko bieda, po ś wi ę con ą losom robotników przemys ł owych w Polsce, których zak ł ady pracy zamkni ę to po 1989 roku, a w 2022 roku ksi ąż k ę KORPO. Jak si ę pracuje w zagranicznych korporacjach w Polsce. Redakcja: Maciej Kropiwnicki Zamówienia i kontakt: biuro@polska.fes.de Korzystanie w celach komercyjnych z mediów opublikowanych przez FES jest zabronione bez pisemnej zgody FES. Bartosz Machalica jest doktorem nauk spo ł ecznych, absolwentem Mi ę dzywydzia ł owych Indywidualnych Studiów Humanistycznych na Uniwersytecie Warszawskim i podyplomowych studiów w Szkole G ł ównej Handlowej w Warszawie. Wspó ł autor raportów: P ę kni ę te pokolenie rewolucjonistów?, po ś wi ę conego postawom politycznym polskiej m ł odzie ż y, oraz Eksperyment bez happy endu na temat polityki mieszkaniowej w Polsce. Wspó ł za ł o ż yciel Centrum im. Ignacego Daszy ń skiego. Die in dieser Publikation zum Ausdruck gebrachten Ansichten sind nicht notwendigerweise die der Friedrich-Ebert-Stiftung. Diese Publikation wird auf Papier aus nachhaltiger Forstwirtschaft gedruckt. ISBN 978-83-64062-72-8

CO TO JEST SPRAWIEDLIWA EMERYTURA? Raport z bada ń Dla wszystkich badanych idealna emerytura to okres rozwijania zainteresowa ń i pasji, a tak ż e podró ż y. Dla osób w grupie przedemerytalnej wa ż ny jest równie ż komfort finansowy, stabilno ść, poczucie bezpiecze ń stwa. Dla najm ł odszych badanych idealna emerytura to przede wszystkim okres rozwijania relacji i aktywnego ż ycia towarzyskiego. Wszystkich badanych łą czy kwota, jak ą chcieliby otrzymywa ć w czasie„idealnej emerytury”. To 5–6 tysi ę cy z ł otych na r ę k ę. Dla porównania, w ś ród uczestników badania panuje przekonanie, ż e obecna przeci ę tna emerytura to 1500 z ł. Im bli ż ej do wieku emerytalnego, tym wi ę ksze przekonanie o tym, ż e za pomoc ą indywidualnej zapobiegliwo ś ci nie jest mo ż liwe zapewnienie w typowych przypadkach ś rodków utrzymania na staro ść, a na pewno nie w rozmiarze, który móg ł by zast ą pi ć emerytur ę. To emerytura przys ł uguj ą ca na zasadach okre ś lonych przez pa ń stwo i przez nie gwarantowana jest i b ę dzie podstawow ą form ą zabezpieczenia na staro ść, a rol ą pa ń stwa jest takie jej ukszta ł towanie, by wynikaj ą ca z bada ń jako ś ciowych wizja emerytury idealnej mog ł a pokry ć si ę z rzeczywisto ś ci ą. Badania jako ś ciowe przeprowadzone z wykorzystaniem technik projekcyjnych potwierdzi ł y bardzo z ł y wizerunek ZUS w spo ł ecze ń stwie. Podczas porównywania ZUS do zwierz ą t najcz ę stszym skojarzeniem by ł a hiena – kojarzona z zabieraniem, ż erowaniem na„nieswoim”, nieuprawnionym zdobywaniem czyich ś zasobów. Inne zwierz ę ta, które wymieniano to lis, s ę p i w ąż. Ka ż dorazowo s ą to skojarzenia z odbieraniem ludziom pieni ę dzy, chytro ś ci ą, kombinowaniem i wy ś lizgiwaniem si ę, kiedy trzeba np. wyp ł aci ć odszkodowanie. Jedynym pozytywnym skojarzeniem pojawiaj ą cym si ę w trakcie animalizacji wydaje si ę lew, chocia ż w tym przypadku lew jest przede wszystkim drapie ż nikiem poluj ą cym na swoj ą zdobycz. polska.fes.de