Б.АРИУНЗАЯА Х.ГҮНБИЛИГТ У.БАДАМСҮРЭН Ц.САРМАНДАХ Б.ХУЛАН Г.ДОРЖБАЛАМ “ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД ” Фридрих-Эбертийн сангийн 2022-2023 оны тэтгэлэгт оюутнуудын судалгааны тайлан Улаанбаатар хот 2023 он ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД Фридрих-Эбертийн сангийн 2022-2023 оны тэтгэлэгт оюутнуудын судалгааны тайлан Энэхүү судалгааны аливаа агуулга, мэдээллийн үнэн зөвийг судлаачид хариуцах бөгөөд Фридрих-Эбертийн сангийн байр суурьд нийцэж байх албагүй болно. Судалгааг хийж гүйцэтгэсэн: Б.Ариунзаяа У.Бадамсүрэн Х.Гүнбилигт Г.Доржбалам Ц.Саранмандах Б.Хулан Зөвлөх багш: Эхийг бэлтгэсэн: Доктор, дэд профессор Б.Хишигням Ё.Батболд “ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД” Фридрих-Эбертийн сангийн 2022-2023 оны тэтгэлэгт оюутнуудын судалгааны тайлан Улаанбаатар хот 2023 он АГУУЛГА Товчилсон үгсийн жагсаалт....................................................... 5 Зургийн жагсаалт................................................................. 5 Хүснэгтийн жагсаалт.............................................................. 6 УДИРТГАЛ....................................................................... 8 НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ. ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖИЙН ТАЛААРХ ОНОЛ, ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ.............................................................. 11 1.1 Нийгмийн гарал үүсэл, хөрөнгө чинээ....................................... 12 1.2 Цахим хичээлийн хүртээмжтэй байдал...................................... 12 1.3 Орон нутаг дахь их, дээд сургуулийн хүртээмжтэй байдал............ 13 1.4 Жендэрийн тэгш байдал............................ 14 1.5 Эрх зүйн зохицуулалт.............................. 15 ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ. ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛЫГ СУДАЛСАН ҮР ДҮН................... 20 2.1 Түүврийн бүтэц................................. 20 2.2 Гэр бүл, мэргэжил сонголттой холбоотой асуудлыг судалсан үр дүн....... 22 Дэд бүлгийн дүгнэлт................................. 28 2.3 Сургалтын төлбөр болон бусад зардалтай холбоотой асуудлыг судалсан үр дүн 28 Дэд бүлгийн дүгнэлт................................. 37 2.4 Сургалт, мэдээллийн тэгш хүртээмжийг судалсан үр дүн............ 38 Дэд бүлгийн дүгнэлт................................. 42 ДҮГНЭЛТ, САНАЛ................................... 44 - 4- “ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД” ТОВЧИЛСОН ҮГСИЙН ЖАГСААЛТ НҮБ Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага МУИС Монгол Улсын Их Сургууль АШУҮИС Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль СЭЗИС Санхүү Эдийн Засгийн Их Сургууль ДХИС Дотоод Хэргийн Их Сургууль ШУТИС Шинжлэх Ухаан, Технологийн Их Сургууль ХААИС Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль МУБИС Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль ҮБХИС Үндэсний Батлан Хамгаалахын Их Сургууль ЭЕШ Элсэлтийн ерөнхий шалгалт ЗУРГИЙН ЖАГСААЛТ Зураг 1. Судалгаанд оролцогчдын суралцаж буй сургууль /хувиар/.................. 20 Зураг 2. Судалгаанд оролцогчдын насны бүлэг /хувиар/............................ 20 Зураг 3. Судалгаанд оролцогчдын хүйсийн харьцаа /хувиар/........................ 20 Зураг 4. Судалгаанд оролцогчдын суралцаж буй түвшин /хувиар/................... 21 Зураг 5. Судалгаанд оролцогчдын суралцаж буй мэргэжлийн чиглэлүүд /хувиар/.... 21 Зураг 6. Судалгаанд оролцогчдын бүртгэлтэй хаяг /хувиар/......................... 21 Зураг 7. Судалгаанд оролцогчдын амьдарч буй газар /хувиар/...................... 21 Зураг 8. Эцгийн боловсролын түвшин /хувиар/.................................... 22 Зураг 9. Эхийн боловсролын түвшин /хувиар/..................................... 22 Зураг 10. Эцгийн эрхэлж буй мэргэжийн салбар, чиглэл /хувиар/.................... 22 Зураг 11. Эхийн эрхэлж буй мэргэжийн салбар, чиглэл /хувиар/..................... 23 Зураг 12. Эцгийн боловсролын түвшин ба хүүхдийн голч дүн /хувиар/............... 23 Зураг 13. Эхийн боловсролын түвшин ба хүүхдийн голч дүн /хувиар/................ 24 Зураг 14. Асран хамгаалагч, харгалзан дэмжигчийн боловсролын түвшин /хувиар/... 24 Зураг 15. Асран хамгаалагч, харгалзан дэмжигчийн мэргэжлийн салбар, чиглэл /хувиар/................................................................. 24 Зураг 16. Судалгаанд оролцогчдын голч дүнгийн харьцаа /хувиар/.................. 26 Зураг 17 Их, дээд сургуульд сурдаг гэр бүлийн гишүүд /хувиар/..................... 26 - 5- Зураг 18. Мэргэжил сонголтод хэн нөлөөлсөн талаар /хувиар/...................... 27 Зураг 19. Өрхийн орлого /хувиар/................................................ 28 Зураг 20. Өрхийн орлого ба амьдарч байгаа газар /хувиар/........................ 28 Зураг 21. Сургалтын төлбөрийн асуудлаас үүдэн сургууль завсардсан эсэх /хувиар/... 30 Зураг 22. Сургалтын төлбөрөө төлдөг хэлбэр /хувиар/.............................. 31 Зураг 23. Сургалтын төлбөртэй холбоотой хүндрэл /хувиар/........................ 31 Зураг 24. Сургалтын төлбөрөө төлдөг хэлбэр ба төлөхөд хэцүү байдал /хувиар/..... 31 Зураг 25. Ажил хийдэг эсэхийг сургуулиар нь харьцуулбал /хувиар/................. 32 Зураг 26. Судалгаанд оролцогчдын хөдөлмөр эрхлэлтийн цаг /хувиар/.............. 33 Зураг 27. Голч дүн ба ажил хийдэг цаг /хувиар/................................... 33 Зураг 28. Голч дүн ба ажил хийдэг эсэх............................................ 33 Зураг 29. Сургалтын төлбөрөөс гадуурх зардал хүндрэлтэй байдал.................. 34 Зураг 30. Цаашид суралцахад хүндрэлтэй асуудлууд байх эсэх /хувиар/.............. 35 Зураг 31. Цаашид суралцахад хүндрэлтэй байгаа шалтгаан.......................... 35 Зураг 32. Гадуурхалтад өртөж байсан эсэх......................................... 38 Зураг 33. Нийгмийн гарал суралцах үйл явцад нөлөөлдөг эсэх /хувиар/.............. 38 Зураг 34. Хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутныг хариуцсан мэргэжилтэнтэй эсэх /хувиар/.. 39 Зураг 35. Багш хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутанд тохирсон арга барил ашигладаг эсэх /хувиар/............................................... 39 Зураг 36. Тэтгэлгийн мэдээллийн хүртээмжтэй байдал /хувиар/..................... 40 Зураг 37. Оюутны холбоо, клубээс зохион байгуулдаг үйл ажиллагааны хүртээмжтэй байдал /хувиар/.................................... 40 Зураг 38. Тэтгэлгийн шалгуур тэгш хүртээмжтэй байдаг эсэх /хувиар/................ 41 Зураг 39. Оюутны холбоо, клубээс зохион байгуулдаг үйл ажиллагааны хүртээмж ба сургууль /хувиар/................................... 41 Зураг 40. Тэтгэлгийн мэдээллийн хүртээмж ба сургууль /хувиар/.................... 41 Зураг 41. Тэтгэлгийн шалгуур тэгш хүртээмж ба сургууль /хувиар/................... 41 Зураг 42. Их сургуулиудын орон нутаг дахь элсэлтийн тоо.......................... 42 - 6- “ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД” ХҮСНЭГТИЙН ЖАГСААЛТ Хүснэгт 1. Бодлогын баримт бичгийн харьцуулалт.................................. 16 Хүснэгт 2. Дээд боловсролын тэгш, хүртээмжтэй байдлын тухай тусгасан............. 17 Хүснэгт 3. Голч дүн болон эцэг, эх, асран хамгаалагчийн боловсролын түвшин хоорондын хамаарлын шинжилгээний үр дүн................. 25 Хүснэгт 4. Оюутны голч дүн ба сургуулиудын хоорондын ялгаа..................... 26 Хүснэгт 5. Мэргэжил сонголт ба эцгийн боловсролын түвшин....................... 27 Хүснэгт 6. Эцгийн ажилладаг салбар ба сургалтын төлбөр төлдөг хэлбэрүүд......... 29 Хүснэгт 7. Эхийн ажилладаг салбар ба сургалтын төлбөр төлдөг хэлбэрүүд........... 29 Хүснэгт 8. Өрхийн орлого ба их, дээд сургууульд сурсан гэр бүлийн гишүүдийн тоо... 30 Хүснэгт 9. Сургууль ба төлбөр төлөх хэлбэр........................................ 32 Хүснэгт 10. Өрхийн орлого ба төлбөр төлөлтийн хэлбэр............................ 34 Хүснэгт 11. Сургалтын төлбөр төлөх хүндрэл ба нийгмийн гарал.................... 34 Хүснэгт 12. Нэмэлт зардал ба амьдарч буй газар................................... 35 Хүснэгт 13. Суралцахад гарч байгаа хүндрэл, бэрхшээлүүд.......................... 35 Хүснэгт 14. Цахим хичээлд хамрагдах нөөц, бололцоог ажил хийдэг эсэх болон нэмэлт зардалтай харьцуулсан байдал............................................ 36 Хүснэгт 15. Ялгаварлан гадуурхагдаж байгаа хэлбэр /хувиар/....................... 38 Хүснэгт 16. Хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутан хариуцсан мэргэжилтэн байдаг эсэх...... 39 Хүснэгт 17. Ялгаварлан гадуурхагдаж байсан шалтгаанууд ба сургууль /хувиар/...... 40 Хүснэгт 18. Ялгаварлан гадуурхал суралцах үйл явцад нөлөөлдөг эсэх /хувиар/....... 40 Хүснэгт 19. Ялгаварлан гадуурхал ба хүйс /хувиар/................................. 40 Хүснэгт 20. Орон нутаг дахь элсэлтийн хяналтын тооны хүртээмж ба сургууль........ 42 - 7- УДИРТГАЛ Үндэслэл 2015 онд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын(“НҮБ”)-ын Ерөнхий Ассамблейн 70 дугаар чуулганаар Тогтвортой хөгжлийн зорилгыг 17 зорилго, 169 зорилттойгоор баталсан. Тогтвортой хөгжлийн зорилгын 4-т“чанартай боловсролыг дэмжих”-ээр тогтоосон. 1 Энэхүү зорилгын хүрээнд хүртээмжтэй, тэгш чанартай боловсролоор хангах, хүн бүрийн насан туршдаа суралцах боломжийг дэмжих зорилт тавьсан. Тогтвортой хөгжлийн зорилгын 4 дэх зорилгын 4.3 дахь зорилтын дагуу“бүх эмэгтэйчүүд, эрэгтэйчүүдэд боломжийн, чанартай техникийн, мэргэжлийн болон дээд боловсрол, тэр дундаа их дээд сургуулиудад тэгш хүртээмжтэй байх боломжийг хангах”-аар заасан. 2 ЮНЕСКО-н судалгаагаар дээд боловсрол эзэмшихэд зориулсан нэг жил нь ирээдүйд авах цалин хөлсийг 10 хувиар нэмэх суурь болдог гэдгийг тогтоожээ. 3 Их сургууль, дээд боловсролын хөтөлбөрт хамрагдах нь хувь хүний амьдралын чанарт өндөр ач холбогдолтой тул дээд боловсролын хүртээмжийг шударгаар тодорхойлох шаардлагатай. 4 Дээд боловсрол эзэмших адил тэгш боломж бүрдүүлэх нь чанартай боловсрол эзэмших тэгш боломж бүрдүүлэх нэг гол багана юм. Монгол улс хөгжлийн бодлогын баримт бичиг болон холбогдох хууль тогтоомжоор чанартай боловсрол эзэмших тэгш хүртээмжийг бүрдүүлэх талаар заасан. Гэвч дээд боловсролын тэгш хүртээмжтэй байдал практикт бодитоор хэрэгжиж байгаа эсэхийг судалж, тулгамдаж буй асуудлыг тодорхойлох шаардлага үүсэж байна. Энэхүү судалгаагаар Монгол улсад үйл ажиллагаа явуулж буй төрийн өмчит их, дээд сургуулиуд дахь дээд боловсролын тэгш хүртээмжийн нөхцөл байдлыг судлахын тулд Монгол Улсын Их Сургууль(“МУИС”), Анагаахын шинжлэх ухааны үндэсний их сургууль (“АШУҮИС”), Санхүү эдийн засгийн их сургууль(“СЭЗИС”), Дотоод хэргийн их сургууль (“ДХИС”), Шинжлэх Ухаан, Технологийн Их Сургууль(“ШУТИС”), Хөдөө аж ахуйн их сургууль(“ХААИС”), Үндэсний батлан хамгаалахын их сургууль(“ҮБХИС”), Орон нутгийн их сургуульд суралцаж буй нийт 512 оюутнаас 2 бүлэг 34 асуултаас(нээлттэй 3, олон сонголттой 1, хаалттай 30) бүрдсэн асуулгыг авч, судалгааны үр дүнг гаргасан болно. 1 UN DESA, Sustainable Development Goals, Goal 4. https://sdgs.un.org/goals/goal4 last accessed 7 June 2023. 2 Ibid. 3 UNESCO(2016) Global Education Monitoring Report, https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000245752 last accessed 7 June 2023. 4 Stanford University, Equality of Opportunity and Education. https://edeq.stanford.edu/sections/section-3-equality-opportunity-and-education/higher-education last accessed 7 June 2023. - 8- “ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД” Сэдвийн судлагдсан байдал Боловсролын түвшнийг үл харгалзан авч үзвэл боловсролын тэгш хүртээмжтэй байдлын талаар 2020 онд Азийн Хөгжлийн банкны Зүүн Азийн Газраас эрхлэн гаргадаг Техникийн Цуврал Тайланд“Монгол Улсад тэгш хамруулах боловсролыг дэмжих нь” 5 судалгаа хийгдсэн байна. Тус судалгааны бүтээлд хөгжлийн бэрхшээл ба боловсролын хүртээмжийг судалж, тэгш хамруулах боловсролын индикаторууд болох тэгш хамруулах соёл, тэгш хамруулах бодлого, тэгш хамруулах практик үйл ажиллагаа, тэгш хамруулсан материаллаг орчныг боловсруулсан. Мөн 2019 онд ЮНЕСКО-оос эрхлэн гаргасан“Монгол улсын бодлогын тойм шинжилгээ: Насан туршийн суралцахуйн тогтолцоог бүрдүүлэх нь” 6 судалгаагаар тогтвортой хөгжлийн зорилгыг хангахад чиглэсэн дээд боловсролын тогтолцоог хөгжүүлэх, насан туршийн боловсролын тогтолцоог боловсронгуй болгох талаар судалсан. Тус бүтээлд багшлах боловсон хүчний бодлого, боловсролын бүх түвшин дэх суралцахуйн олон төрлийн боломжууд, мэдээлэл, харилцаа холбооны технологийг боловсролд өргөнөөр нэвтрүүлэх, малчин өрхийн хүүхдийн боловсролын асуудал, бүх нийтийн насан туршийн боловсролын асуудлуудыг хөндсөн байна. Дээрх хоёр судалгааны бүтээлд дээд боловсролын тэгш хүртээмжтэй байдлын талаар нарийвчлан судлаагүй байна. Иймд дээд боловсролын тэгш, хүртээмжтэй байдлын талаар тухайлан судалсан нь энэхүү судалгааны ажлын шинэлэг тал болно. Зорилго, зорилт Энэхүү судалгаагаар дээд боловсролын тэгш, хүртээмжтэй байдлын талаарх Монгол улсын бодлогын баримт бичиг, хууль тогтоомжийг судлан, тэдгээрт тусгагдсан зорилго, зорилт, зохицуулалтыг практикт хэрэгжүүлэхэд тулгамдаж буй асуудлыг илрүүлэх, судалгааны үр дүнд тодорхой санал, зөвлөмж боловсруулахад оршино. Дээр дурдсан зорилгод хүрэхийн тулд дараах зорилтуудыг дэвшүүлэв. Үүнд: 1. Монгол улсын бодлогын баримт бичиг, холбогдох хууль тогтоомжид дээд боловсролын тэгш хүртээмжтэй байдлын талаар хэрхэн зохицуулсныг судална. 2. Монгол улсын төрийн өмчийн их, дээд сургуулиудын оюутнуудаас асуулгын аргаар судалгаа авч, түүнийг боловсруулна. 3. Монгол улсын дээд боловсролын тэгш хүртээмжийн нөхцөл байдалд тулгамдаж буй асуудлыг илрүүлнэ. 4. Эцэг эхийн боловсролын түвшин хүүхдийн боловсролын ирээдүйд нөлөөлдөг эсэхийг судлах. Судалгааны шинэлэг байдал Энэхүү судалгаа нь дээд боловсрол эзэмшихээр бакалаврын хөтөлбөрт суралцаж буй оюутнуудаас доорх 5 асуудлын хүрээнд дээд боловсролыг оюутан бүр тэгш, хүртээмжтэйгээр эзэмшдэг эсэхийг тандан судлах, эдгээр асуудлууд нь оюутнуудыг сурч боловсроход нь хэрхэн нөлөөлж буй талаар тухайлан судлан, тоон болон чанарын судалгааны аргыг 5 Карин Шелциг, Кирсти Ньюман(2020) Монгол Улсад тэгш хамруулах боловсролыг дэмжих нь, АХБ-ны Зүүн Азийн газраас эрхлэн гаргадаг техникийн цуврал тайлан Дугаар 28. https://www.adb.org/mn/publications/promoting-inclusive-education-mongolia-аас хамгийн сүүлд 2023.06.07-нд хандав. 6 ЮНЕСКО(2019) Монгол улсын бодлогын тойм шинжилгээ: Насан туршийн суралцахуйн тогтолцоог бүрдүүлэх нь. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000373687_mon-аас хамгийн сүүлд 2023.06.07-нд хандав. - 9- ашиглан үр дүнг боловсруулсан нь судалгааны шинэлэг тал болно. 1. Улаанбаатар хот болон орон нутаг дахь их, дээд сургуулиуд хүртээмжтэй эсэх; 2. Дээд боловсрол эзэмших бакалаврын хөтөлбөрт суралцаж буй оюутнуудын жендэрийн тэгш байдал хангагдаж байгаа эсэх; 3. Нийгмийн гарал үүсэл, хөрөнгө, орлогын байдал, эцэг эх, асран хамгаалагч нарын боловсролын түвшин зэрэг нь дээд боловсрол эзэмшихэд нь хамаарч байгаа эсэх; 4. Их сургуулиудад хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутнуудад зориулсан тусгай мэргэжилтэн, тоног төхөөрөмжийн хүртээмжтэй байгаа эсэх; 5. Цахимаар хичээллэхэд оюутнуудад шаардлагатай тоног төхөөрөмжүүд хүртээмжтэй байгаа эсэх гэсэн таван асуудлын хүрээнд тус тус судлан, судалгаа хийсэн болно. Судалгааны хүрээ Энэхүү судалгаа нь дараах хүрээнд явагдсан.Үүнд: 1. Судалгааны онолын хэсэгт дээд боловсролын тэгш хүртээмжийн талаарх холбогдох хууль тогтоомж, бодлогын баримт бичгүүдийг тус тус судалсан. 2. Судалгааны асуумжтай холбогдуулан Улаанбаатар хот болон орон нутаг дахь их дээд сургуульд элсэх квотын хүртээмжтэй байдал, дээд боловсрол эзэмшихээр суралцаж буй оюутнуудын жендэрийн тэгш харьцаа, дээд боловсрол эзэмшихэд нийгмийн гарал үүсэл, хөрөнгө, орлого, мөн тухайн оюутны эцэг, эх, асран хамгаалагч нарын боловсролын түвшний хамаарал, их дээд сургуулиудад хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутнуудад зориулсан тусгай мэргэжилтэн, тохируулга, хүртээмжтэй байдал, цахимаар хичээллэхэд шаардлагатай тоног төхөөрөмжүүдийн хүртээмжтэй байдал зэргийг тус тус судалсан. 3. Судалгааны үр дүнг танилцуулах хэсэгт МУИС, АШУҮИС, ДХИС, ШУТИС, ХААИС, МУБИС, СЭЗИС, ҮБХҮИС зэрэг сургуулиудын 1-6 дугаар түвшний 512 оюутнуудаас судалгааг авч, судалгааны үр дүнг боловсруулсан. 4. Судалгааны төгсгөлийн хэсэгт үр дүнг нэгтгэн дүгнэсэн. Судалгааны арга зүй Энэхүү судалгаанд тоон болон чанарын мэдээлэл цуглуулалтын аргуудыг хослуулан ашигласан. Түүврийн хэмжээг Монгол Улсын хэмжээнд дээд боловсрол олгож буй 7 их сургуулийн 1-6 дугаар түвшний санамсаргүй түүврийн аргаар сонгосон нийт 512 оюутнаар тогтоосон. Судалгааг асуулгын аргыг ашиглан авсан ба асуулга нь 2 бүлэг, нээлттэй 3 асуулт, 1 олон сонголттой асуулт, 30 хаалттай асуулт нийт 34 асуултаас бүрдэж байгаа бөгөөд боловсруулсан асуулгыг судалгааны багийн гишүүд 2023 оны 5 дугаар сарын 22ны өдрөөс 2023 оны 6 дугаар сарын 4-ний өдрийг хүртэл цахимаар авсан. Судалгааны үр дүнг SPSS программ ашиглаж дүгнэсэн. - 10- “ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД” НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ. ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖИЙН ТАЛААРХ ОНОЛ, ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ Монгол Улсын Үндсэн хуулийн дагуу иргэн бүр сурч боловсрох эрхтэй 7 бөгөөд хүн бүр хуулийн өмнө тэгш эрхтэй. 8 Сурч боловсрох эрх нь хүний суурь эрх бөгөөд хувь хүний бүтээмж, сайн сайхан байдал болоод улсын нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийн чухал хүчин зүйл болдог. 9 Тийм ч учраас хүний эрхийн олон улсын гэрээнд боловсролын тэгш хүртээмжийн талаар зохицуулсан. 1948 оны Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалын 26 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт“Хүн бүр сурч боловсрох эрхтэй.... техникийн болон тусгай мэргэжлийн боловсрол нийтэд хүртээлтэй байх ёстой” 10 гэж заасан. Харин 1976 оны Эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийн тухай олон улсын пактын 13(2)(c)-д“...дээд боловсролыг бүгдэд ижил хүртээмжтэй болгох” 11 хэрэгтэй гэдгийг тогтоосон. Дээд боловсрол тэгш, хүртээмжтэй байх нь сурч боловсрох эрхийн нэг хэсэг болдог байна. Боловсролын тэгш хүртээмжтэй байдлын талаар судлахын өмнө онолын хувьд зүй ёс, тэгш боломжийн талаар авч үзэх шаардлагатай. Жон Роулс 1971 онд бичигдсэн“Зүй ёсны онол”(A Theory of Justice) бүтээлдээ тэгш бус боломжийн талаар цогцоор нь тодорхойлсон. Жон Роулс“зүй ёс бол шударга ёс” гэж үзсэн бөгөөд“үл мэдэхүйн хөшиг” гэх сэтгэхүйн туршилтаар дамжуулан тус ойлголтыг тайлбарладаг. Зүй ёсны ямар зарчим шударга вэ гэвэл өөрсдөө хэрхэн өнөөгийнхөө байранд ирснийг үл мэдэх хүмүүсийн сонгосон зарчим шударга гэж үздэг. 12 Хүмүүс хуваасан бялууныхаа ямар хэсгийг өөрт оногдохыг мэдээгүй тохиолдолд мэдэж байснаасаа илүү тэнцүү хуваахыг хичээх болно. Хэрэв тэд өөрсдийнхөө бусдаас ялгаж буй ялгааг мэдэх аваас түүндээ тохирсон сонголт хийх хандлагатай байдаг. 13 7 Монгол Улсын Үндсэн хууль(1992) 16 дугаар зүйлийн 7 дахь хэсэг. https://legalinfo.mn/mn/detail/367-аас хамгийн сүүлд 2023.06.13-нд хандав. 8 Монгол Улсын Үндсэн хууль(1992) 14 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэг. https://legalinfo.mn/mn/detail/367-аас хамгийн сүүлд 2023.06.13-нд хандав. 9 UNESCO Institute for Statistics(2018) Handbook on Measuring Equity in Education, p.11. http://uis.unesco.org/sites/ default/files/documents/handbook-measuring-equity-education-2018-en.pdf-аас хамгийн сүүлд 2023.06.13-нд хандав. 10 ХЭҮК, Хүний эрхийн олон улсын билл: Монгол улсын нэгдэн орсон хүний эрхийн олон улсын гэрээний эмхэтгэл, Уб., 2019 он. 19 дэх тал. 11 ХЭҮК, Хүний эрхийн олон улсын билл: Монгол улсын нэгдэн орсон хүний эрхийн олон улсын гэрээний эмхэтгэл, Уб., 2019 он. 95 дах тал. 12 Адам Свифт, Улс төрийн философи, Эрх зүйт ёс сан, Уб., 2014 он. 37 дахь тал. 13 Мөн тэнд. - 11- 1.1 Нийгмийн гарал үүсэл, хөрөнгө чинээ Эхэндээ нийгмийн бүлгээс гаралтай хүмүүс их сургуульд элсэн орох боломжтой байсан бол 20-р зуунд“тэгш боломж”,“боломжийн тэгш байдал”(equality of opportunity)-ын тухай ойлголт үүссэн. 14 Дээд боловсролын тэгш хүртээмжийн хүрээнд боломжийн тэгш байдал(equality of opportunity)-ын асуудал зайлшгүй хөндөгддөг. Боломжийн тэгш байдал нь төрсөн нөхцөл байдлаас үл хамааран хүн бүр адил хөгжих боломжтой байх ёстой гэдгийг илэрхийлдэг. 15 Жон Роулсын зүй ёсны онолын дагуу үл мэдэхүйн хөшигний цаана байгаа талууд дараах хоёр зүйлийг үл мэднэ гэж хийсвэрлэн тооцдог. Нэгд, талууд өөрсдийн авьяас, байгалиас заяасан чадвар, нийгмийн байр суурийг мэдэхгүй. Мөн өөрсдийн арьс өнгө, баян ядуу, ямар айлд төрснийг эс мэднэ. Хоёрт, сайн сайхны талаарх өөрсдийн ухагдахууныг ч мэдэхгүй. Мөн амьдралыг юу үнэ цэнтэй болгодог, шашин шүтдэг, эс шүтдэгээ эс мэднэ. 16 Эдгээр нь хүмүүс зүй ёсны талаар хэрхэн сэтгэх ёстой вэ гэдгийг илэрхийлдэг. Өөрөөр хэлбэл, аливаа улс боловсролын тогтолцоогоо авьяас, байгалиас заяасан чадвар, нийгмийн байр суурь, хөрөнгө чинээ, шашин шүтлэг зэргээс үл шалтгаалан хараат бусаар боловсруулах хэрэгтэй. Ингэснээр зүй ёс буюу шударга ёсыг хангаж, тэгш боломжийг бий болгоно гэж үздэг байна. Боловсролын салбар дахь тэгш боломжийг хөрөнгө чинээ, жендэр, байршил зэрэг амьдралын нөхцөл байдалтай холбоотойгоор авч үздэг. 17 Тэр дундаа нийгэм эдийн засгийн үзүүлэлтэд хийсэн дүн шинжилгээгээр оюутны гэр бүлийн гарал үүсэл их сургуульд элсэн ороход хүчтэй нөлөө үзүүлдгийг тогтоожээ. Тухайлбал, өндөр боловсролтой эцэг, эхтэй бол их сургуульд элсэн орох магадлал өсдөг байна. 18 Их, дээд сургуулийн зүгээс эдийн засгийн түвшин доогуур оюутанд санхүүгийн дэмжлэг үзүүлснээр оюутан сургуулиа орхихгүй байх, үргэлжлүүлэн суралцахад эерэг нөлөөлөл үзүүлдэг байна. 19 Учир нь эдийн засгийн түвшин доогуур гэр бүлтэй оюутан үргэлжлүүлэн суралцах магадлал бага байдаг. 20 1.2 Цахим хичээлийн хүртээмжтэй байдал Коронавируст цар тахлын үед дээд боловсролын байгууллагууд технологийн шийдлийг ашиглан онлайнаар хичээллэх шаардлагатай болсон. Үүнийг дагаад тэгш боломжийн асуудал хөндөгдсөн. 21 Технологийн тоног төхөөрөмжийн хүртээмжгүй байдал дижитал тэгш боломж(digital equity)-ын асуудлыг үүсгэдэг. 2019 онд Америкийн Нэгдсэн Улсын Үндэсний Дижитал Оролцооны Холбоо(National Digital Inclusion Alliance) дижитал тэгш боломжийг“Бүх хүн болоод бүлэг өөрийн нийгэм, ардчилал, эдийн засагт бүрэн дүүрэн оролцоход шаардагдах мэдээллийн технологийн чадвартай байх нөхцөлийг ойлгоно. Дижитал тэгш байдал нь нийгэм, соёлын оролцоо, хөдөлмөр эрхлэлт, насан туршийн 14 Tristan McCowan, Three Dimensions of Equity of Access to Higher Education, Compare(2016), 46(4), p.6. https:// www.researchgate.net/publication/281221321_Three_dimensions_of_equity_of_access_to_higher_education last accessed 13 June 2023. 15 UNESCO Institute for Statistics(2018) Handbook on Measuring Equity in Education, p.11. http://uis.unesco.org/sites/ default/files/documents/handbook-measuring-equity-education-2018-en.pdf-аас хамгийн сүүлд 2023.06.13-нд хандав. 16 Адам Свифт, Улс төрийн философи, Эрх зүйт ёс сан, Уб., 2014 он. 38 дахь тал. 17 UNESCO Institute for Statistics(2018) Handbook on Measuring Equity in Education, p.30. http://uis.unesco.org/sites/ default/files/documents/handbook-measuring-equity-education-2018-en.pdf last accessed 13 June 2023. 18 Mega Wanti, Renate Wesselink, Harm Biemans and Perry den Brok(2022) Determining factors of access and equity in higher education: A systematic review, Equity in Education& Society Vol. 1(2) 279–296, p.288. https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/27526461221092429 last accessed 14 June 2023.(“Mega Wanti”) 19 Mega Wanti, p.286. 20 Mega Wanti, p.288. 21 UNESCO(2020) Quality Assurance and Recognition of Distance Higher Education and TVET, COVID-19 Education Response Education Sector issue notes, p.1. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000373754 last accessed 15 June 2023. - 12- “ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД” суралцахуй болон бусад нэн чухал үйлчилгээнд хамрагдахад шаардлагатай” 22 гэж тодорхойлсон. Дижитал тэгш боломж нь i) боловсролын давуу тал; ii) ирээдүйн хөдөлмөр эрхлэлт ба орлого, iii) нийгэм ба иргэний оролцоо; iv) тэгш боломж ба иргэний эрх гэсэн үндсэн дөрвөн шалтгаан буюу үндэслэлээр анхаарлын төвд ороод байна. 23 Юун түрүүнд интернэтэд холбогдох боломжтой байх нь дээд боловсрол эзэмшиж буй оюутнуудын дижитал тэгш боломжид чухал нөлөөтэй. 24 Коронавируст цар тахлын үед оюутнууд гэрээсээ суралцахын тулд компьютер, хурдтай интернэт шаардлагатай болсон боловч эдгээр хэрэгсэл оюутан бүрд харилцан адилгүй байх тул тэгш бус байдлыг үүсгэсэн. 25 Тэр дундаа хөдөө, орон нутагт амьдарч буй оюутнууд дижитал боловсрол эзэмшихэд бэрхшээлтэй байгаа юм. 26 Иймд зарим тохиолдолд засгийн газар болон их сургууль бага орлоготой оюутнуудад компьютер үнэ төлбөргүй тараах арга хэмжээ авчээ. Тухайлбал, Франц улсын Страсбургийн Их Сургууль 100(нэг зуун) ширхэг компьютерыг хэрэгцээтэй байгаа оюутнуудад тараасан бол Ирланд улс бага орлоготой оюутнуудад мэдээллийн технологийн тоног төхөөрөмж тараахын тулд 15(арван тав) сая евро зарцуулжээ. 27 Тиймээс цахим сургалтын үед технологийн тоног төхөөрөмжийн хүртээмжгүй байдал дээд боловсролын тэгш боломжид шууд нөлөөлөх хүчин зүйл болж байна. 1.3 Орон нутаг дахь их, дээд сургуулийн хүртээмжтэй байдал Монгол Улсын хэмжээнд 2022-2023 оны хичээлийн жилд 69 их, дээд сургууль үйл ажиллагаа явуулж байгаагийн 33 буюу 47.8 хувь нь их сургууль, 35 буюу 50.7 хувь нь дээд сургууль, 1 буюу 1.4 хувь нь коллеж байна. Нийт их, дээд сургууль, коллежийн 16 буюу 23.2 хувь нь төрийн өмчийн, 50 буюу 75.5 хувь нь хувийн өмчийн, 3 буюу 4.3 хувь нь олон нийтийн/шашны өмчийн сургалтын байгууллага байна. Нийт сургалтын байгууллагын 64 буюу 92.8 хувь нь Улаанбаатар хотод, 5 буюу ердөө 7.2 хувь нь хөдөө, орон нутагт сургалтын үйл ажиллагаа явуулж байна. 28 Хөдөө, орон нутагт үйл ажиллагаа явуулж буй их, дээд сургуулийн тоо, Улаанбаатар хотод үйл ажиллагаа явуулж буй их, дээд сургуулийн тооноос илт цөөн байгаа юм. Сүүлийн 5 жилийн хугацаанд орон нутгийн их, дээд сургуульд суралцагчдын тоо жил ирэх тусам буурч байна. 29 Орон нутагт үйл ажиллагаа явуулж буй их, дээд сургуулиудад сүүлийн 10 орчим жилд элсэлтийн тоо буурснаар санхүүгийн байдал хүндрэх болжээ. 30 Энэхүү судалгаанаас үзвэл орон нутаг дахь их, дээд сургуулийн тоо хүртээмжтэй бус байгаагаас үүдэн сурагчид Улаанбаатар дахь их, дээд сургуульд элсэн орж байна гэж дүгнэх үндэслэлгүй байна. Харин эсрэгээрээ элсэгчид орон нутаг дахь их, дээд сургуулийг сонгон 22 Julie A. Willems, Chris Campbell, Helen Sara Farley(2019) The Increasing Significance of Digital Equity in Higher Education: An Introduction to the Digital Equity Special Issue, Australasian Journal of Educational Technology 35(6), p.1.https:// www.researchgate.net/publication/338263351_The_increasing_significance_of_digital_equity_in_higher_education_An_introduction_to_the_Digital_Equity_Special_Issue last accessed 16 June 2023.(“Julie A. Willems”) 23 Julie A. Willems, p.3. 24 Julie A. Willems, p.2. 25 Right to Education, Covid-19 and technical difficulties: the rise of inequalities in higher education. https://www. right-to-education.org/blog/covid-19-and-technical-difficulties-rise-inequalities-higher-education last accessed 16 June 2023. 26 Ibid. 27 Ibid. 28 Дээд боловсролын 2022-2023 оны статистик. https://www.meds.gov.mn/posts?category_id=11403 –аас хамгийн сүүлд 2023.06.14-нд хандав. 29 Баяржаргалын Цог, Орон нутгийн их, дээд сургуулиудын элсэлтийн байдал, бодлогын зорилт, хэрэгжилт, Уб., 2020 он. 1 дэх тал. https://higher-education-new-era-journal.mn/assets/front/images/pdf/articles/914b3z7Aac1VQmSMrBpMdSFRIcS1QMUAk6cGc6JH.pdf-аас хамгийн сүүлд 2023.06.15-нд хандав.(“Баяржаргалын Цог”). 30 Баяржаргалын Цог, 2 дахь тал. - 13- суралцахгүй байгаа тул тэдгээр сургуулиуд санхүүгийн хүндрэлд орох болжээ. Иймд хүн амын төвлөрлөөс шалтгаалан орон нутаг дахь их, дээд сургуульд элсэн суралцагчдын тоо буурч буй тул орон нутаг дахь их, дээд сургуулийг хүртээмжгүй байна гэж дүгнэх боломжгүй байна. 1.4 Жендэрийн тэгш байдал 1948 онд батлагдсан Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалын 26 дугаар зүйлд“Хүн бүр сурч боловсрох эрхтэй. Авьяас чадвартай нь уялдан хүн бүрд дээд боловсрол эзэмших боломж адилхан хүртээлтэй олгох ёстой” 31 хэмээн заасан байдаг. 2011 оны 2 дугаар сарын 2 –ны өдөр батлагдсан Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хуулийн 12 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт“эрэгтэй, эмэгтэй хүн сургуулийн өмнөх, бага, дунд, мэргэжлийн болон дээд боловсрол эзэмших, албан ба албан бус сургалтад хамрагдах ба мэргэжил дээшлүүлэх, мэргэших, арга зүйн зөвлөгөө авах, мөн сургалтын тэтгэлэг авах тэгш эрх, тэгш боломжтой байна” 32 гэсэн нь эрэгтэй, эмэгтэй хүн бүр аль ч шатны боловсрол эзэмших эрхтэй талаар тухайлан хуульчилсан байна. Монгол Улсын хэмжээнд 2022-2023 оны хичээлийн жилд их, дээд сургууль, коллежид нийт 145,267 суралцагч(56,444 буюу 38.9 хувь нь эрэгтэй, 88,823 буюу 61.1 хувь нь эмэгтэй) суралцаж байна. Шинээр 26,316 суралцагч(9.767 буюу 37.1 хувь нь эрэгтэй, 16.549 буюу 62.9 хувь нь эмэгтэй) элссэн байна. 33 Мөн 2019 онд ЮНЕСКО-с хийгдсэн Монгол Улсын боловсролын бодлогын тойм шинжилгээнд дурдсанаар 20082019 оны хооронд дээд боловсрол эзэмшиж буй эмэгтэй иргэдийн тоо эрэгтэй иргэдээс дунджаар 22 хувиар илүү үзүүлэлттэй гарчээ. Монгол улсын дээд боловсролын салбарын оролцооны түвшний хувьд 2018 оны байдлаар нийт эмэгтэйчүүдийн 23%, эрэгтэйчүүдийн 17% нь бакалавр эсвэл магистрын зэрэгтэй байна. 34 Боловсролын бүх түвшинд эрэгтэй сурагчдын сурлагын амжилт, сургууль дүүргэлтийн түвшин эмэгтэй сурагчдынхаас доогуур байдаг ба их сургуульд элсэн суралцах хувь нь ч доогуур байдаг байна. Охид, залуу эмэгтэйчүүдтэй харьцуулахад хөвгүүд, залуу эрчүүдэд ахлах болон дээд боловсролд хамрагдахад, сургуулиа амжилттай дүүргэж, төгсөхөд илүү хэцүү байдаг нь эрэгтэй сурагчдыг ялгаварлан гадуурхдаг сургалтын байгууллагын практик болон тэдэнд учирдаг саад бэрхшээлийг амжилттай шийдэж чадаагүйг илэрхийлж байна. 35 Үүнээс харахад боловсролын салбарт, тэр дундаа дээд боловсролын салбарт эмэгтэйчүүдийн эзлэх хувь өндөр байгаа нь жендэрийн харьцаа тэнцвэргүй байгааг илтгэж байна. 1.4.1 Хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутнуудын боловсролын тэгш хүртээмж Монгол Улсад олон улсын төсөл хөтөлбөр хэрэгжсэнээр тэгш хамруулах зарчмаар боловсролд хамруулах үзэл санаа 2003 оноос хойш илүү эрчимжсэн бөгөөд 2016 онд Боловсролын хуулийн нэмэлт өөрчлөлтөд тусгагджээ. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд, залуучуудыг тэгш хамруулах үзэл баримтлалаар боловсролд хамруулах үйл ажиллагааг 31 Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал(1948) 26 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэг https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=1271 -аас хамгийн сүүлд 2023.06.13-нд хандав. 32 Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хууль(2011) 12 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэг https://legalinfo.mn/mn/ detail/253аас хамгийн сүүлд 2023.06.15-нд хандав 33 Дээд боловсролын 2022-2023 оны статистик. https://www.meds.gov.mn/posts?category_id=11403-аас хамгийн сүүлд 2023.06.13нд хандав. 34 UNESCO Education Policy Review: Towards a Lifelong Learning System(June 2020), p.47. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000373687/PDF/373687eng.pdf.multi last accessed 13 June 2023. 35 UNESCO Education Policy Review: Towards a Lifelong Learning System(June 2020), p.152. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000373687/PDF/373687eng.pdf.multi last accessed 13 June 2023. - 14- “ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД” сайжруулах талаар 2005 оны Боловсролын салбарын тойм шинжилгээ, Мастер төлөвлөгөө(2006-2015) болон Боловсролын салбарын гурав дахь(2006-2011) бичиг баримтуудад тусгалаа олж байжээ. 36 Боловсролын тухай хуулийн 42.1 дүгээр зүйлд“Боловсролын сургалтын байгууллагын барилга байгууламж, техник хэрэгсэл, тоног төхөөрөмж нь багш, ажилтан, суралцагчийн хөдөлмөрийн онцлогт тохирсон, хөгжлийн бэрхшээлтэй суралцагчийн тусгай хэрэгцээнд нийцсэн, эрүүл ахуй, аюулгүй байдлын шаардлагыг хангасан байна”. 37 Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний эрхийн тухай хуулийн 14.1.3 дугаар зүйлд“бүх шатны боловсролын тогтолцоонд хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний сурч боловсрох, мэргэжил эзэмших нөхцөлийг бүрдүүлэх, тохирох хэрэглэгдэхүүнээр хангаж, дэмжлэг туслалцаа үзүүлэх”, мөн хуулийн 16.2 дугаар зүйлд“бүх шатны боловсрол олгох сургалтын байгууллагын багш, нийгмийн ажилтан нь хөгжлийн бэрхшээлтэй суралцагчийн онцлог хэрэгцээ, шаардлагад нийцсэн заах арга зүй, арга барилыг эзэмшсэн байна” 38 хэмээн тус тус заасан байдаг. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний боловсролын тухай“Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний эрхийн тухай хууль”,“Боловсролын тухай хууль”-д тухайлан тусгаж өгсөн байгаа нь сайшаалтай боловч Монгол Улсын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулж буй их, дээд сургуулиудад хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутнуудад тэдний хэрэгцээнд таарсан хүртээмжтэй орчин бүрдээгүй хэвээр байна. Хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутнуудад зориулсан тусгай мэргэжилтэн, тоног төхөөрөмжийн хүртээмжийн талаарх судалгааг судалгааны хэсгээс харах боломжтой. 1.5 Эрх зүйн зохицуулалт Судалгааны энэ хэсэгт дээд боловсролын тэгш, хүртээмжтэй байдлын талаарх i) Монгол Улсын бодлогын баримт бичиг дэх зорилго, зорилт болон ii) холбогдох хууль тогтоомжийн зохицуулалтыг авч үзэх болно. 1.5.1 Бодлогын баримт бичиг Дээд боловсролын тэгш, хүртээмжтэй байдлын тухай тусгасан дараах бодлогын баримт бичиг хүчин төгөлдөр үйлчилж байна. “Алсын хараа – 2050” Монгол улсын урт хугацааны хөгжлийн бодлого; “Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого”; болон “Монгол Улсын Бүсчилсэн Хөгжлийн үзэл баримтлал”. 2016 оны 02-р сарын 05-ны өдөр Монгол Улсын Их Хурлын тогтоолоор баталсан “Монгол Улсын Тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлал 2030”-ийн Зорилт 4-т“Тогтвортой хөгжлийн зорилгыг хангахад чиглэсэн дээд боловсролын тогтолцоог хөгжүүлж, насан туршийн боловсролын тогтолцоог боловсронгуй болгоно” 39 гэж заасан. Энэ хүрээнд I үе шат буюу 2016-2020 онд“сургалт-судалгаа-үйлдвэрлэлийн загварт түшиглэсэн, олон 36 UNESCO Education Policy Review: Towards a Lifelong Learning System(June 2020), p.47. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000373687/PDF/373687eng.pdf.multi last accessed 13 June 2023. 37 Боловсролын тухай хууль(2002) 42 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэг https://legalinfo.mn/mn/detail/9020-аас хамгийн сүүлд 2023.06.14-нд хандав. 38 Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний эрхийн тухай хууль(2016) 16 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэг https://legalinfo.mn/mn/ detail/11711-аас хамгийн сүүлд 2023.06.14-нд хандав. 39 Монгол Улсын Их Хурлын 2016 оны 02-р сарын 05-ны өдрийн Дугаар 19 Тогтоол, Хавсралт 1“Монгол Улсын Тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлал 2030”. https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=207105&showType=1-аас хамгийн сүүлд 2023.06.13-нд хандав. - 15- улсын стандартад нийцсэн дээд боловсрол эзэмших шаталсан тогтолцоог бүрдүүлж, тэгш, хүртээмжтэй, чанартай дээд боловсролын үйлчилгээ үзүүлэх” 40 зорилт тавьсан. Харин II үе шат буюу 2021-2025 онд“хөгжлийн тэргүүлэх чиглэлийн дагуу шинжлэх ухаан, технологийн кластер, парк байгуулж, үндэсний дөрвөөс доошгүй их сургууль Азийн шилдэг их сургуулийн эгнээнд орсон байх” 41 зорилтыг дэвшүүлсэн. III үе шат буюу 2026-2030 онд“олон улсын хөдөлмөрийн зах зээлд хүлээн зөвшөөрөгдөхүйц мэдлэг, ур чадвартай төгсөгчдийг бэлтгэн гаргадаг дээд боловсролын тогтолцоотой болсон байх” 42 зорилтыг тус тус тавьжээ. Гэвч 2020 онд“Алсын хараа 2050” Монгол улсын урт хугацааны хөгжлийн бодлогыг баталснаар“Монгол Улсын Тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлал 2030”-ийг хүчингүй болсонд тооцсон тул дээрх зорилтуудыг хэрэгжүүлэлгүй үлдээсэн байна. “Алсын хараа – 2050” Монгол улсын урт хугацааны хөгжлийн бодлогын эрхэм зорилгод ( Цаашид“Алсын хараа- 2050” гэх) эрүүл чийрэг, эрдэм боловсролтой, эх оронч, хөрвөх чадвартай, оюунлаг, бүтээлч иргэнтэй улс болж хөгжих 43 зорилгыг тавьсан. Тус эрхэм зорилгын хүрээнд Алсын хараа 2050-ийн Зорилт 2.1-д“Хүн бүрд чанартай боловсрол эзэмших тэгш боломж бүрдүүлж, боловсролыг хувь хүний хөгжил, гэр бүлийн амьдралын баталгаа, улс орны хөгжлийн суурь болгон насан туршдаа суралцахуйн тогтолцоог бэхжүүлнэ” 44 гэж заасан. 1-р үе шат буюу 2021-2030 оныг“Хүн бүрд чанартай боловсрол эзэмших эрх тэгш боломж бүрдүүлж, тэгш хамруулах тогтолцооны шинэчлэлийн үе” гэж нэрлэж, нээлттэй боловсролын тогтолцоог хөгжүүлж, цахим сургалтын нэгдсэн платформ бий болгон хүн бүр орон зай, цаг хугацаанаас үл хамааран өөрийн хүссэн чиглэлээр насан туршдаа суралцах боломжийг бүрдүүлэхээр заасан. 2-р үе шат буюу 2031-2040 онд“олон улсын шаардлага хангасан дээд боловсролын сургалтын байгууллагын тоог нэмэгдүүлж, чанарыг дээшлүүлэн олон улсад эрэмбэлэгдсэн, хүлээн зөвшөөрөгдсөн хөтөлбөр бүхий үндэсний судалгааны их сургуультай болох” зорилт дэвшүүлсэн. 45 Үүнээс үзвэл боловсролын түвшингээс үл хамааран бүх түвшний хувьд хүн бүрд чанартай боловсрол эзэмших эрх тэгш боломж бүрдүүлэх зорилтыг тавьжээ. Харин дээд боловсролын тухайд дээд боловсролын сургалтын байгууллагын тоог нэмэгдүүлэх зорилт дэвшүүлээд байна. Өмнөх Монгол Улсын Тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлал 2030-тай харьцуулахад тэгш, хүртээмжтэй дээд боловсролын үйлчилгээ үзүүлэхээр тухайлан заагаагүй байна. Хүснэгт 1. Бодлогын баримт бичгийн харьцуулалт № Монгол Улсын Тогтвортой хөгжлийн үзэл“Алсын хараа – 2050” Монгол улсын урт баримтлал 2030 хугацааны хөгжлийн бодлого 1. Тогтвортой хөгжлийн зорилгыг хангахад Хүн бүрд чанартай боловсрол эзэмших тэгш чиглэсэн дээд боловсролын тогтолцоог боломж бүрдүүлж, боловсролыг хувь хүний хөгжүүлж, насан туршийн боловсролын хөгжил, гэр бүлийн амьдралын баталгаа, улс тогтолцоог боловсронгуй болгоно. орны хөгжлийн суурь болгон насан туршдаа суралцахуйн тогтолцоог бэхжүүлнэ. 40 Мөн тэнд. 41 Мөн тэнд. 42 Мөн тэнд. 43 Монгол Улсын Их Хурлын 2020 оны 05-р сарын 13-ны өдрийн Дугаар 52 Тогтоол, Хавсралт 1“Алсын хараа – 2050” Монгол Улсын урт хөгжлийн бодлого. https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=211057&showType=1-аас хамгийн сүүлд 2023.06.07-нд хандав. 44 Мөн тэнд. 45 Мөн тэнд. - 16- “ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД” 2. сургалт-судалгаа-үйлдвэрлэлийн загварт Олон улсын шаардлага хангасан түшиглэсэн, олон улсын стандартад дээд боловсролын сургалтын байгууллагын нийцсэн дээд боловсрол эзэмших тоог нэмэгдүүлж, чанарыг дээшлүүлэн олон шаталсан тогтолцоог бүрдүүлж, улсад эрэмбэлэгдсэн, хүлээн зөвшөөрөгдсөн тэгш, хүртээмжтэй, чанартай дээд хөтөлбөр бүхий үндэсний судалгааны их боловсролын үйлчилгээ үзүүлэх. сургуультай болох. Харин Засгийн газрын баталсан“Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого”-оор дээд боловсролын салбарт бодлогын шинэчлэл хийж, тоо хэмжээний бус чанарын шаардлагыг анхаарч, сургалтын хөтөлбөрийг олон улсын жишигт нийцүүлэх үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэхээр 46 зохицуулсан. Гэтэл энэ нь Улсын Их Хурлын баталсан Алсын хараа-2050-ийн олон улсын шаардлага хангасан дээд боловсролын сургалтын байгууллагын тоог нэмэгдүүлэх зорилттой нийцэхгүй байна. Зөвхөн чанарын шаардлагыг анхаараад зогсохгүй, дээд боловсролын байгууллагын тоог нэмэгдүүлэх зорилт тавьсан байна. Түүнчлэн Монгол Улсын Бүсчилсэн Хөгжлийн үзэл баримтлалаар хүн амын зохисгүй бөөгнөрлийг задалж, хот, хөдөөгийн хөгжлийн ялгаа, аймаг, бүс нутаг хоорондын тэгш бус, тэнцвэргүй байдлыг багасгаж хөгжлийн түвшнийг ойртуулах 47 зорилго тавьсан. Энэ хүрээнд тус үзэл баримтлалын 4.7.4-т зааснаар“бүсүүдэд их сургууль, коллежийн салбар, судалгаа, мэдээллийн болон сургалтын төвүүд байгуулахыг дэмжих” 48 -ээр зохицуулжээ. 1.5.2 Хууль тогтоомж Монгол Улсын хэмжээнд дээд боловсролын тэгш, хүртээмжтэй байдлын тухай тусгасан дараах хууль тогтоомж хүчин төгөлдөр үйлчилж байна. Хүснэгт 2. Дээд боловсролын тэгш, хүртээмжтэй байдлын тухай тусгасан хууль тогтоомжийн жагсаалт № Хэлбэр 1. Хууль Нэр Монгол Улсын Үндсэн хууль(1992) Боловсролын тухай хууль(2002) Дээд боловсролын тухай хууль(2002) Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний эрхийн тухай хууль(2016) Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хууль(2011) 2. Дүрэм Дээд боловсролын сургалтын байгууллагын үлгэрчилсэн дүрэм(2007) 3. Монгол Улсын олон улсын Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал(1948) гэрээ Эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийн тухай олон улсын пакт (1976) Монгол Улсад хүн бүр боловсрол эзэмших эрхтэй тухай холбогдох хуулиудад хуульчилсан байдаг. Тухайлбал 1992 оны 1 дүгээр сарын 13-ны өдөр батлагдсан Монгол Улсын Үндсэн 46 Монгол Улсын Засгийн газрын 2018 оны 02-р сарын 16-ны өдрийн Дугаар 42 Тогтоол“Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого батлах тухай” https://legalinfo.mn/mn/detail/13240-аас хамгийн сүүлд 2023.06.13-ны өдөр хандав. 47 Монгол Улсын Их Хурлын 2001 оны 06-р сарын 14-ний өдрийн Дугаар 57 Тогтоолын Хавсралт“Монгол Улсын Бүсчилсэн Хөгжлийн Үзэл Баримтлал”, 2.1 дэх хэсэг. https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=203158&showType=1-аас хамгийн сүүлд 2023.06.15-ны өдөр хандав.(“Бүсчилсэн Хөгжлийн Үзэл Баримтлал”) 48 Бүсчилсэн Хөгжлийн Үзэл Баримтлал”, 4.7.4 дэх хэсэг. - 17- хуулийн 16 дугаар зүйлд“сурч боловсрох эрхтэй” 49 тухай, 2002 оны 5 дугаар сарын 3-ны өдөр батлагдсан Боловсролын тухай хуулийн 6 дугаар зүйлийн 1 дүгээр хэсэгт“Монгол Улсын иргэн бүх шатны боловсролыг хуульд заасан нөхцөл, журмын дагуу төлбөргүй буюу төлбөртэйгөөр сурч эзэмших, ажил эрхлэхийн зэрэгцээ суралцах эрхтэй” 50 , мөн хуулийн 5.1.4 дүгээр хэсэгт“иргэнийг сурч боловсроход үндэс угсаа, хэл, арьсны өнгө, нас, хүйс, хөгжлийн онцлог, эрүүл мэнд, нийгмийн гарал, байдал, хөрөнгө чинээ, эрхэлсэн ажил, албан тушаал, шашин шүтлэг, үзэл бодлоор нь ялгаварлан гадуурхахгүй байх, эх хэлээрээ сурч боловсрох тэгш боломж, нөхцөлөөр хангана”, мөн хуулийн 42.1 дэх хэсэгт “боловсролын сургалтын байгууллагын барилга байгууламж, техник хэрэгсэл, тоног төхөөрөмж нь багш, ажилтан, суралцагчийн хөдөлмөрийн онцлогт тохирсон, хөгжлийн бэрхшээлтэй суралцагчийн тусгай хэрэгцээнд нийцсэн, эрүүл ахуй, аюулгүй байдлын шаардлагыг хангасан байна” 51 , мөн хуулийн 44.2.8 дахь хэсэгт“хөгжлийн бэрхшээлтэй суралцагчийн бие эрхтэн, хөгжлийн онцлогийг хүндэтгэн үзэж, хөгжлийн бэрхшээлтэй суралцагч бусдын адил тэгш байх нөхцөлийг бүрдүүлэх” зэргээр заасан байгаа нь хүйс, хөгжлийн бэрхшээл, нийгмийн гарал, хөрөнгө чинээ зэргээс үл хамааран хүн бүр тэгш, хүртээмжтэйгээр сурч боловсрох эрхтэй тухай нарийвчлан заасан байна. 2002 оны 5 дугаар сарын 3-ны өдөр батлагдсан Дээд боловсролын тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт“их сургууль, дээд сургууль, коллежид бүрэн дунд буюу түүнээс дээш боловсролтой иргэнийг түүний мэдлэг, чадвар, төлөвшлийн үнэлгээ, сурах чадварыг харгалзан элсүүлэх бөгөөд элсэлт нь сонголт хийх боломжтой, шалгаруулалт нь нээлттэй, хүртээмжтэй, үнэлгээний зохистой арга хэлбэр бүхий байна” 52 хэмээн хуульчлан тусгасан байгаа ч орон нутагт их дээд сургуулиудын шинээр оюутан элсүүлэх хэмжээ нь мэргэжлээс шалтгаалан цөөн квоттой байдаг, элсэлтийн ерөнхий шалгалтын(ЭЕШ) дүнгийн эрэмбээр сургуулиа сонгох нь тэгш хүртээмжгүй байх, суралцагчийн өөрийн хүссэн мэргэжлээ сонгох боломжгүйд хүрэх магадлалтай байна. 2016 оны 2 дугаар сарын 5-ны өдөр батлагдсан Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний эрхийн тухай хуульд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн бүр сурч боловсрох эрхтэй тухай, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн тусгай хэрэгсэл, тоног төхөөрөмжөөр хангагдах эрхтэй тухай, мөн бие махбодын аливаа төрлийн бэрхшээлээс нь үүдэн ялгаварлан гадуурхахгүй байх талаар хуульд тусгасан байна. Тухайлбал, тус хуулийн 6.3.3 дахь хэсэгт“хөгжлийн бэрхшээлээс нь шалтгаалан боловсролын үйлчилгээ үзүүлэхээс татгалзах, сурч боловсрох сургалтын орчин нөхцөлийг бүрдүүлэхгүй байх, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн нийгэм, хамт олны дунд бие хүн болж төлөвших, хөгжихийг хязгаарлах, ялгавартай хандахыг хориглох тухай” 53 , мөн хуулийн 14.1.3 дахь хэсэгт“бүх шатны боловсролын тогтолцоонд хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний сурч боловсрох, мэргэжил эзэмших нөхцөлийг бүрдүүлэх, тохирох хэрэглэгдэхүүнээр хангаж, дэмжлэг туслалцаа үзүүлэх” 54 талаар эрх зүйн зохицуулалт хийгдсэн байдаг ч их, 49 Монгол Улсын Үндсэн хууль(1992) 16 дугаар зүйлийн 7 дахь хэсэг. https://legalinfo.mn/mn/detail/367-аас хамгийн сүүлд 2023.06.13-нд хандав. 50 Боловсролын тухай хууль(2002) 6 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэг https://legalinfo.mn/mn/detail/9020-аас хамгийн сүүлд 2023.06.16-нд хандав. 51 Боловсролын тухай хууль(2002) 42 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэг https://legalinfo.mn/mn/detail/9020-аас хамгийн сүүлд 2023.06.16-нд хандав. 52 Дээд боловсролын тухай хууль(2002) 7 дүгээр зүйлийн 1 дэх хэсэг https://legalinfo.mn/mn/detail/251-аас хамгийн сүүлд 2023.06.17-нд хандав. 53 Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний эрхийн тухай хууль(2016) 6 дугаар зүйлийн 3.3 дахь хэсэг https://legalinfo.mn/mn/ detail/11711-аас хамгийн сүүлд 2023.06.16-нд хандав. 54 Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний эрхийн тухай хууль(2016) 14дүгээр зүйлийн 1.3 дахь хэсэг https://legalinfo.mn/mn/ detail/11711-аас хамгийн сүүлд 2023.06.16-нд хандав. - 18- “ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД” дээд сургуулиудад хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутны хэрэгцээг хангахуйц анги танхим дутмаг байгааг дурдах нь зүйтэй. 2011 оны 2 дугаар сарын 2-ны өдөр батлагдсан Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хуулийн 12 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт“эрэгтэй, эмэгтэй хүн сургуулийн өмнөх, бага, дунд, мэргэжлийн болон дээд боловсрол эзэмших, албан ба албан бус сургалтад хамрагдах ба мэргэжил дээшлүүлэх, мэргэших, арга зүйн зөвлөгөө авах, мөн сургалтын тэтгэлэг авах тэгш эрх, тэгш боломжтой байна” 55 хэмээн тусгасан нь хүйсээс үл хамааран хүн бүр боловсролыг тэгш, хүртээмжтэйгээр эзэмших тухай тусгасан байна. Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын 2007 оны 401 дүгээр тушаал“Дээд боловсролын сургалтын байгууллагын үлгэрчилсэн дүрэм”-ийн 6.2.1 дэх хэсэгт“зохих шаардлагыг хангасан сургалт явуулах хичээлийн байр, дотуур байр, ширээ, сандал, үзүүлэн таниулах, номын сан, лаборатори, туршилтын үйлдвэр, сургалт, эрдэм шинжилгээний болон бусад хэрэгсэл, номын сан, интернэтийн сүлжээ, сургуулийн эрүүл мэндийн төв зэрэг суралцахад шаардлагатай нөхцөл бололцоогоор хангуулах, тэдгээрийг зохих журмын дагуу ашиглах эрхтэй” 56 хэмээн тусгасан байдаг ч хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутнуудын хувьд эдгээр нь тэгш, хүртээмжтэй байдаггүй нь хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нь дээд боловсрол тэгш, хүртээмжтэй авч чадахгүйд нөлөөлж байна. 55 Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хууль(2011) 12 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэг https://legalinfo.mn/mn/detail/253-аас хамгийн сүүлд 2023.06.16-нд хандав. 56 Дээд боловсролын сургалтын байгууллагын үлгэрчилсэн дүрэм 6 дугаар зүйлийн 2.1 дэх хэсэг(2007) https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=204919&showType=1-аас хамгийн сүүлд 2023.06.17-нд хандав - 19- ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ. ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУДЫГ СУДАЛСАН ҮР ДҮН ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ. ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ 2.1 Түүврийн бүтэц БУЙ АСУУДЛЫГ СУДАЛСАН ҮР ДҮН 2.1 Түүврийн бүтэц Зураг 1. Суда З л у г р а а а г н 1 д . о С р у о д л а ц л о г г а ч а д н ы д н о с р у о р л а ц лц о а г ж чды бу н й с с у у р р а г л у ц ул а ь ж буй сургууль /хувиар/ /хувиар/ Судалгаанд нийт 7 төрийн өмчит Бусад их сургууль 6.7 су С р у г д у а у л л г и аа й н н д 1 н и 6 йт ду 7 гаа т р өрий т н үвш ө н м и ч й ит МУБИС 0.6 сургуулийн 1- 6 дугаар түвшний нийт 512 ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ. ДХЭОЭЁДРБДОУЛГОАВАСРРБОҮЛЛЫЭНГ.ТДЭЭГЭШД ХБОҮЛРТОЭВЭС н МР о О и ЖЛ ю й ,ЫТ т у УН т Л н ТГЭ ы 5 АГМ 1 г ШД 2 ХАҮЖР с о Т у Э ю д Э а М у л Ж т г н а , Т ы а У н г Л д Г а А а М су ДА д Ж а х л ам га р а у н у д лс а а а н. ХААИС 0.4 БУЙ АСУУДЛЫГ СУДАЛБСУАЙНАҮСРУУДДҮЛНЫГ х С а У м Д р А у ЛС у А л Н са Ү н Р Д . ҮН Үүнээс 28.6 хувийг Үүнээс 28.6 хувийг АШУҮИС, 22.1 2.1 Ш Т У үү Т в И р С ийн бүтэц 4.7 2.1 Түүврийн бүтэц А х Ш ув У и Ү й И г С С , Э 2 З 2 И .1 С, х 2 у 0 ви х й у г вий С г ЭЗ Д И Х С И , С, 20 17 Зура Д г Х 1. И С С удалгаанд оролцогЗчудрыанг с1у.рСаулдцаал 2 жг 0 абаунйд соурроглуцуолгьчдын суралцаж б х уй у х с в у ур и в гу и й ул й г ь г Д М Х У И И С С , , 1 4 7 .7 х х у у в в и и й й г г М Ш У У И Т С И , С 4 , . 0 7 .6 /хувиар/ /хувиар/ хувийг МУБИС, 0.4 хувийг ХААИС, 6.7 СЭЗИС 22.1 хувийг ШУТИС, 0.6 хувийг МУБИС, Бусад их сургууль 6.7 Бусад их сургууль 6.7 Судалгаанд нийт ху 7 ви тө й рСи г уйдналг б аөам у нч с ди а т д нийт и 7 х, төр д ий э н эд өмчи с т ургуулийн АШУҮИС МУБИС 0.6 МУБИС 0.6 28. с 6 ургуулийн 1- 6 ду 0 га . о а 4 р ю тү у х в у т ш н в снуи у и рйг у й уну д и г лйит э й5 Х з н1 э 21 А л - 6 А ж ду И г б а С а а р й , тү н в 6 а ш . . н 7 ий х ни у й в т 5 и 12 йг бусад ХААИС 0.4 ХААИС 0.4 оюутныг судалгаандаа охюаумтрнуыуглсанс.удалгаандаа хамруулсан. МУИС 17 Үүнээс 28.6 ху и ви х йг , д АШ ээ ҮУ д үҮнИэСэ с с, ур 282 г .61 уу ху л ви и й й г н АШ о У ю ҮИ у С т , н 2 у 2. у 1 д эзэлж ШУТИС 4.7 ШУТИС 4.7 хувийг СЭЗИС, 20 хувийгхувДиХйИг СС, Э1З7ИС, 20 хувийг ДХИС, 17 ДХИС 20 ДХИС хувийг 2 М 0 УИС, 4 б .7 а ху й ви н й а г х . ШувУиТйИг СМ, У0.И6С, 4.7 хувийг ШУТИС, 0.6 0 10 20 30 40 СЭЗИС 22. С 1 ЭЗИС хувийг М 22 У .1 БИС, 0.4 хувийгхХувАиАйИг СМ,У6Б.7ИС, 0.4 хувийг ХААИС, 6.7 хувийг бусад их, дээд хусвуирйггуулбиуйснад их, дээд сургуулийн Зураг 2. Судалг А а Ш а УҮ н И д С оролцогчдын АШ н УҮ а 2 И 8 с С .6 ны бүлэ о г юутнууд эзэл 2 ж 8 З .6 у ба р йн а а г . 3. о С ю у ут д н а уу л д г э а зэ а лж н б д ай о на р . олцогчдын хүйсийн МУИС 17 МУИС 17 /хувиар/ харьцаа /хувиар/ Зураг 2. Судалгаа 0 нд 0 о .2 1 р 0 олц 2 о 0 гчд 3 ы 0 н 0 н 4 а 0 сн 10 ы 20 30 Зу 40 раг 3. Судалгаанд оролцогчдын Зураг 2. Суд б а ү лг л аа э н г д о 1 / р . х о 6 л у ц в ог 0 и Зч . уд 6 а рыа р нг н / 2а. сСнуыдаблүглаэагнд оролцЗоугрчадгы3н. Снаусднаылгбаүалнэдгоролцог х Зчуд ү рыа й нг с х3ү и .йСс й уид н йанл х га а ан р д ь о 0 р ц . о 8 л а ц а огч / д х ын у х в ү и йс а ий р н / /хувиар/ /хувиар/ харьцаа /хувиар/ харьцаа /хувиар/ 1.60.2 0.6 1.60.2 0.6 0.8 0.8 25.6 25.6 25.6 37 37 37 72.1 72.1 72.1 62.2 62.2 62.2 15-19 15-19 25-29 35 ба түүнээс дээш 20-24 15-19 30-34 25-29 35 ба түүнээс дээш 20-24 20-24 30-34 Эр Эм Бусад Эр Эм Бусад 25-29 Судалгаанд оролцогч 3 д 0 ы н 3 6 4 С2.у2дахлугваьанндь оэрмоэлгцтэойг,чд2ы5н.6 6х2у.2вьхнуьвьэрнэьгтээмйэг0т.э8й,ху2в5ь.6нхьубвьуснадь эрэгтэй 0.8 хувь нь бусад хүйсийн хүмүүс байв. Эндээхсүйхсаирйахнахдү, мдэүэүдс ббоалйовв. сЭрнодлээзсэхмашриахжадб,удйээмд эбготлэйовчсүрүодлийэнзэмхушвиьжхэбму Э жй р эээмэгт Э эй м чүүдий Б н ус ху а в д ь хэмжээ н 3 ь 5 эр б э а гт т эй ү ч ү ү н ү э д э ээ с сэ д э э и э х ш байннаь. Хэраэргитнэйнчаүсүндыээбсүэлэгиээхрбнаьйнаав.чХүазрэхиэндн7а2с.н1ыхубвүилйгэгэ2р0н- 2ь4анвчасүнзыэхэадн,7225.1.6хувийг 20- 24 насныхан, 25.6 хувийг 15- 19 насныхан эзэлжхуүвлидйсгэ1н52 .139хнуавсинйыгх 2 а 5 н - сэздээлэжшүнладсснэын х2ү.3мхүуүвсибйагй 2 л 5 а ас. дээш насны хүмүүс байлаа. - 20 Зураг 4. Судалгаанд оролцогЗчудрыанг 4. СудалгааЗнудраогр5о.лСцоугдчадлыгананд оролцогЗчудрыанг с5у.рСаулдцаалжгабаунйд морэроглэцжоглчидйынн суралцаж буй мэргэжлийн Суда с л ур г а а лц а а н ж д буй о т р ү о вш л и ц н о /х г ув ч иа д сру ы р/ а н лцаж 62 бу .2 й тү х в у ш в ин ь /ху н ви ь ар/ эмэг чи т г э лэ й лү , үд 2 /х 5 ув . и 6 ар/ хувь н ч ь игл э эл р үү э д г / т ху э в й иар/ 0.8 хувь нь бусад “ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД” Судалгаанд оролцогчдын 62.2 хувь нь эмэгтэй, 25.6 хувь нь эрэгтэй 0.8 хувь нь бусад хүйсийн хүмүүс байв. Эндээс харахад, дээд боловсрол эзэмшиж буй эмэгтэйчүүдийн хувь хэмжээ нь эрэгтэйчүүдээсээ их байна. Харин насны бүлгээр нь авч үзэхэд 72.1 хувийг 2024 насныхан, 25.6 хувийг 15-19 насныхан эзэлж үлдсэн 2.3 хувийг 25-с дээш насны хүмүүс байлаа. Зураг 4. Судалгаанд оролцогчдын суралцаж буй түвшин /хувиар/ Зураг 5. Судалгаанд оролцогчдын суралцаж буй мэргэжлийн чиглэлүүд /хувиар/ Бу Б са у д сад 1.2 1.2 5 5 .5 .5 1 1 2 0 0 . . 9 9 20 2 . 0 2 .2 5.5 1 20.9 20.2 Ни Н й и г й э г м э , м о , л о о л н о н н и н й и т йт Бусад Тө Т р ө и р й и н й у н д у и д р и д р л д аг л а ага Нийгэм, олон нийт Б Б ай ай га г л а и л й и н йн ши ш н и ж н л ж э л х э у х ха у а х н аан Төрийн удирдлага И И нж нж ен е е н р е , р у , у у л у у л ур уу ха р й хай Бай О гаО л л о ли н ойн у н л у с шл ы си н ын х нж а х р ла и эрх л и ц ул а хц а ааана 2 2 1.2 2.2 2.2 2 2.4 2.4 2.2 3.3 3.3 2 5 .4 .7 5.7 М М эд эИ э д э нэ л жэ л ле и лн й ие н йр т н, е ут х уе н лх о н л уо о улр ги охагий 3.3 7.7 7.7 2 2 1 1 . . 7 7 Олон ул Э с д ы и н й х н а з р а и с л а ц г аа 5.7 9.9 Эдийн засаг 9.9 3 3 0 0 .7 .7 Мэдээл Б л и и з й н н ес т , е с х а н н о хү л ү оги 7.7 15.7 21.7 Бизнес, санхүү 15.7 Хуул Э ь д , и эр й х н з з ү а й саг 9.9 23.9 Хууль, эрх зүй 23.9 Анагаах ухаан Би эр з ү н ү е л с, м с э а н н д хүү 15.7 25.5 30.7 Анагаах ухаан эрүүл мэнд 25.5 1 2 3 4 5 6 Хууль, эрх зүй 23.9 123456 Анагаах ухаан эрүүл мэнд 25.5 Судалгаанд 30.7 хувь нь 3- р түвшин, 21.7 хувь нь 2- р түвшин, 20.9 хувь нь 1- р түвшин, 20.2 хувь нь С С 4 у у д р д ал а т г л ү а г в а а ш н а д н ни д 3 1 й 0 3 .7 0 о . 2 х 7 ю у у х в т у 3 ь н в н у ь у ь 4 н д 3 ь - р э 3 5 з т э р ү л в ж 6 т ш үв и б ш н ай , и н 2 н а 1 , . .7 2 С 1 х . у у 7 д в а х ь л у н г в а ь ь а 2 н н д р ь т 2 о ү р в р о ш л т ц и ү о в н г ш , ч 2 и и 0 д н .9 , 6 2 х 0 0 ув .9 г ь а х н р у ь у в й 1 ь - р н тө ь т р ү 1 л в и ш р й и н т н ү , в м 2 ш э 0 р и . г 2 н эж х , у 2 и в 0 л ь .2 нь 4 х э р у зэ в м ь т ш ү н в и ш ь хэ н 4 э и р й р су т о р ү ю а в л ш у ц т а н н ж и у й у б д а о йг ю э а з у а э т л б н ж ө у г у ө д ө б д а э й т з н э э а д л . г ж ээ С р б у а м д й э а р л н г г а э а . ж а С н л д и уд йг а о л з р о г о а р л а и ц н л о г д г о ч , о и ч р д и о гл 6 э ц 0 л о э г э г ч с а и р н у д ь й х 6 а 0 т м ө а г р а а л р р и а у н й й н бү тө л м э р э г л р л и г э э н й ж н ил эСз м а уэ н д э м г р аш и л г л э иг а а ж х х аэ и а нэ д л др а э 3с н з 0у а э .р г 7 м а а а лх ш х цу и ва у х ьж х э а н э б а ь р н а , 3й с э г у ра р ү ат а ү үб л л вө и ц шг й а өи г ж өн х д, а б 2т м а э1 г й д. а 7 г г а а э л х а э а ур х б вьм ч ө и э г н г ө рь л г ө э 2э д л ж д р т л э т ( и 2 д үй 5 в г г . э ш 5 э з % и р он ) р , м ,и х 2л э у 0 р г у о. г 9 л , э ь ж хч э уи л р вг и х ьл й э з н г л ү ьэ й з э1 о ( с 2 р р 3 н и . ть 9 л ү ) г хв , о аш б м , и и ч а з н и а н ,р е г 2а л с н0 э с . л а 2б э н үх э х л с у ү эв ү н гьл ь эннь а 4 н ( р 1 ги 5. лт 7 аү % хва ) ш , дн э а д ин и йа й г н аоа з юх ас уу а тх г нау ( а 9 ун . д 9 , ) э , эр м зү э ү д лл э жи эл й л гб и ах й йа н нма т г. е а х а н Сл о ау л хд о ач г л и игга ( л 7 аэ . н 7 лд ) д , о (о2 л р5 о о. н 5л%ц ул о) с г, ы чхи н уду х л а ь6 р 0 и э л р ц хг а аз а рүу ( й 5 й . ( 7 2 % т3ө. ) 9р , )л и ,и н бй ж ин е з н н е ем р сэр у с у гаэ л нжхүиүл хамааран бүлэглэн ангилахад анагаах ухаан, эрүүлийг хамгаалах чиглэлд(25.5%), хууль эрх (э1з у 5э у м. р 7ш х % а и) й х, ( э 3 эд . р 3 и % йсну ), рз б аа а лс й ца г аг а ж л ( и 9б й .9а н й), ш гма и аэ н дб ж эө л эгл э ө х лөи у дй х тн а э а дт н ег ( эх 2 эн . р 4 о % лмо ) э , гр т иг ө э( р ж7 и .л й 7и н ),й у ог д л и зоо р нр д и л у а лл г гс а оы, (2 нч . и 2 х % галр ) э , ил н лэ и цэ й са г ан эм (ь5 о х.7 л а% о м н а),а н ри и ан й нж т бе (2 нү % елрэ ), гулуэлн уан з у б ү рг у й их с ла ( й д а 2 х 3 м (а3 . э 9 д. р 3 ) г а , % э н б ж а) и ,г л з ба и н а й е хй н с гу ч а с х и л а аи г н а л йн х э н л , ү э ү эш э р ( р иү 1 нү ( 5 1 жл . . 7 и 2 л % % йэхг ) ) , ху б э ах д м й а и а н г й на н . а(л2 з а. а 4х с %ч а и) г ,г ( тл 9 өэ .9 рли ) д , й м (н2 э 5у д .д5 э и э %р л )д л ,л и ха й уг н уал( т ь2 е . х э2р н %х о ) л з,ү о нй г и и й(2г (7 3эм. .7 9) ) о , ,л о бо л ин о зн н еис у й л тс с а( ы н2х% н ү)ү, б(1 х у5 а с.а р 7д и % л м) ц э, р а эг а дэиж ( й 5 лн . и 7 зй % анс ), ачгиг( н 9л ж .э9л е )э н ,э е мр р э(д1 у э.2э у л% л л)и у бй у а р нй х тн а еа й х. н ( о 3 л .3 о % ги ), (7 б . а 7 й ), га о л л и он йн ул ш сы и н нж ха л р э и х л у ц х а а а а ( н 5.7 (2 % .4 ), % и ) н , ж тө ен р е и р й у н ул у уд р и х З а р у й д ра л (3 г а . г 6 3 а . % С ( ) 2 у , д .2 б а а % л й г ) г а , а а н л н и и д й о г н р э о ш м л и ц о о н л г ж ч о л д н ы эх н н и ух й а т а З ( н у 2 р % ( а 2 ) г . , 4 б % 7 у . ) с , а С т д ө уд р м а и л э й г р н а г а у э н ж д д и л р и о д й р л о н а л г ц ч а о и ( г г 2 ч л . д 2 э ы % л н э ) э , а р н м и ( ь 1 й д г .2 а э р % м ч ) о б л б о а уй н йн н г а и а . й за т р (2%), бус З а у д ра м г э б р 6 ү г . р э С т ж у г л э д и л а т й л н г э а й ч а х и н а г д я л г о э / л р х э о у э л в р ц и о а (1 г р ч / .2 д % ын ) бай / н З х а у . в р и а а г р/ 7. Судалгаанд оролцогчдын амьдарч буй газар бүрт Зу г р эл а т г э 6 й . С х у а д я а г л /х га ув а и н а д р/ Зу о р р а о г л 6 ц . о С гч у д д ы ал н га б а үр н т д о гэ р л о т лц э о й гч х д а ы яг н / бүртгэлт х эй ув х и а а я р г / /хувиар/ /х 80 уви З а у р р / аг 7. Судалгаанд оролцогчдын амьдарч буй 66.7 Зу 8 р 0 аг 7. Судалгаанд газ о а р р ол / ц х о ув гч и д а ы р/ н амьдарч буй газар 60 66.7 /хувиар/ 38.9 4 68 0 00 66.7 38.9 61.1 2 4 0 0 60 9 10.1 12.3 0.4 1.6 38.9 61.1 2 0 0 9 10.1 12.3 40 Гэртээ Найз 0 ы .4 н Оюутны ТүрээсийнХамаатны Бусад 1.6 61.1 0 20 гэр байр 9 бай 1 р 0.1 гэр 12.3 Улаанбаатар Орон нутаг Гэртээ Найзын Оюутны ТүрээсийнХамаатны Бу 1 с .6 ад 0.4 Гэртээ гэр Най б з а ы й н р гэр байр Оюутны гэ б р айр 0 Улаанбаатар Орон нутаг Гэ Т р үр тээ сий Н н а б й а з й ы р н Ха О м ю а у а тны г Т эр үрээси Б й ус н а Х д амаатны Бусад Гэртээ Найзын гэр Оюутны байр гэр байр байр гэр С У у ла д а а н л б г а а а а т н а д р оро О л р ц о о н г н ч у д т ы аг н 38.9 хувь нь оро Т н үр н э у э т си га й а н с б , а 6 й 1 р .1 Х х а у м в а ь ат н н ь ы У гэ Б р хото Б о ус с ад суралцаж буй оюутнууд байлаа. Тэдний 33.3 хувь нь гэртээ амьда Г р э д рт а э г э гүй ба үүнэ Н э а с й 1 з 2 ы . н 3 г х э у р вь нь х О а ю м у а т а н т ы н б ы а х й а р а гэрт, 10.1 ху С в у ь д н а ь лг т а ү а р н ээ д сн о и р й ол б ц а о й г р ч а д н ы д, н 9 3 х 8 у .9 вь х н у ь вь ою нь ут о н р ы Т о ү н б р а э н й эс у р и т а й г н н а д а б , с а 0 , й . р 4 61 х . Х у 1 а в м х ь у а н а в ь т ь н н ы н а ь г й эр з У ы Б нх х а Б о а у т с г о а э о д р с т с а у м р ь а д л а ц р а д ж аг буй ою ба у й т н н а у . уд байлаа. Тэдний 33.3 хувь нь гэртээ амьдардаггүй ба үүнээс 12.3 хувь нь хамаатныхаа гэрт, 10.1 хувСьундьалтгүараэнэдсноирйолбцаойгрчадныд,н93х8у.9вьхунвььонюьуотрноынбнауйтргаанадс, 06.14.1хухвуьвьньньнаУйБзыхнохтоааосгэсрутралмцьаджарбдуайг бо С аю 2 й у . у 2 н д та а Г н. л у э г р у а д б а б ү н а л д й , л м о а э р а р о . г Т л э э ц ж д о и н г л и ч й д со ы 3 н 3 н г .3 о 3 л х 8 т у . т в 9 о ь й х н у ь х в о г ь л эр б н т о ь э о э т о а о р м й о ь а д н с а у р н у д у д а т л г г г ы а ү а г й с с , б у а 6 д 1 ү а . ү л 1 н са э х н э у с в ү 1 ь р 2. д н 3 ү ь х н у У в Б ь н х ь от х о ам ос аа с тн ур ы а х л а ц а а гэ ж рт, 1 б 0. у 1 й х о ув ю ь у н т ь ну т у ү д рэ б эс а н й и л й аа б . ай Т р э а д н н д и , й 9 3 х 3 у . в 3 ь х н у ь в о ь ю н у ь тн г ы эр б т а э й э ра а н м д ь , д 0 а .4 рд х а у г в г ь үй нь б н а ай ү з ү ы н н э х э а с а 1 г 2 эр .3 т х ам ув ь ь да н р ь даг 2 б . а 2 й З н Г у а э р . р аг б 8 ү . л Э , ц м ги э й р н гэ б ж ол и о л вс с р о о н лы го н л т т ү т в о ш й и х н о /х л у б в о и о ар т / ой ас З у ур у а д г л 9 ы . г Э с хи у й д н ал бо с л а о н вс ү р р ол д ы ү н н түвшин /хувиар/ 2. З 2 у Г ра э г р 8 б . ү Э л ц , г м ий эр н г б э о ж ло и в л ср с ол н ы го н л т т ү т в о ш й и х н о / л х б ув о и о а т р о / й 21 ас у З у р д а л г ы 9 г . с Э у х д и а й л н с б а о н ло ү в р ср д о ү л н ын түвшин /хувиар/ хамаатныхаа гэрт, 10.1 хувь нь түрээсний байранд, 9 хувь нь оюутны байранд, 0.4 хувь нь найзынхаа гэрт амьдардаг байна. 2.2 Гэр бүл, мэргэжил сонголттой холбоотой асуудлыг судалсан үр дүн Зураг 8. Эцгийн боловсролын түвшин/ хувиар/ Зураг 9. Эхийн боловсролын түвшин/ хувиар/ 2 21.21.2 151.55.5 7.47.4 303.40.4 1 1 1.21.2 3.23.2 1212 212.71.7 434.53.5 6161 БаБгагбаоблоолвосврсорлол БүБрүэрнэбнубсудсуднуднд ДэДээдэд БоБлоолвосврсорлогүлйгүй БүБрүэрнэднуднуднд МэМрэгрэжгэлжилйинйбноблоолвосврсорлол БаБгагбаоблоолвосврсорлол БүБрүэрнэбнубсудсуднуднд ДэДээдэд БоБлоолвосврсорлогүлйгүй БүБрүэрнэднуднуднд МэМрэгрэжгэлжилйинйбноблоолвосврсорлол ЭцЭгцигйинйнбоблоолвосврсорло:л 4: 34.35.5хухвуивйинйхнхньньэцээцгэнг ьньдэдээдэдбоблоолвосврсорлотлотйо;й3;03.04.4хухвуивйинйхнхньньбүбрүэрнэндуднуднд боблоо Э лво ц св г рс и ор й лот н лотй б о; о й1 л ; 5 о 1. в 5 с .5 р ху о хв л уь : вь 4 н 3 ьн . ь 5 тет х хе у нх в ин и ки й ,к н м, х эмр н эгр ь эгжэ э лж ц ил э йи г нй н нб ь обл д оо э лв э ос д врсо б рл о от л лот о йо в й с б р абй о ас л йа т сн о ан й б ; аб 3 а1 0 .1 . 2 4 .2х х у у хв в уьв и ь й нь н н х ьбо н бл ь оолв б ос ү вр р сор э ло н л эзээзмэ д шм у шэ н э д эгэү б гйү о йб л а о бй в анй с а р н.а о . лтой; 15.5 хувь нь техник, мэргэжлийн боловсролтой байсан ба 1.2 хувь нь боловсрол эзэмшээгүй байна. ЭхЭихйинйнбоблоолвосврсорло:л 6: 161хухвуьвьньньдэдээдэдбоблоолвосврсорлотлотйо;й2;12.17.7хухвуьвьньньбүбрүэрнэндуднудн;д1;212хухвуьвьньньтетхенхинкик мэмрэг Э рэг х жэ и лж й ил н йин б й; о н3 л ;. о 32. в 2х с у р хву о ьв л ьн : ь 6 н 1 ьбү х бр у үэ в рн ь энб н у ь бсу д сд э у э дн д удн б ;д о 1; л .12 о .2х в у с хв р уь о вьн л ь т н о ьм й өм ; н 2 ө 1 нб . о 7 бло х ол у во в св ь рсо н рло ь лэ б зэ ү эз р мэ э шм н шэ д ээг у эү н гйү д й ; б 1 абй 2 анй х а у н. в аЭ ь . эЭ н жэ ь үж т үү е дү х ид н йи и нй к н татлаал м аас э а р ис г ли э үл ж үү л үх и ух й ву н ьв ; ьн 3 ьн .2 ьдэд х ээ у дэ в дб ь обл н оол ь вос б врс ү ор р ло э тл н отйо б йг у э с гсээ д снэ у н н үр д ү ; рд 1 үдн . ү 2 нг х аг у ра в лр ь алаа н .а ь . мөн боловсрол эзэмшээгүй байна. Ээжүүдийн талаас илүү хувь нь дээд боловсролтой гэсэн үр дүн гарлаа. ЗуЗруарга1г01.0Э. цЭгцигйинйнэрэхрэхлэжлжбубйуймэмрэгрэгжэжлилйинйнсаслаблабра, рч, ичгилгэллэ/лх/ухвуиваира/р/ Зураг 10. Эцгийн эрхэлж буй мэргэжлийн салбар, чиглэл /хувиар/ СаСнахнүхүүэүдэидйинйзназсасг,анг,янгтялгталнабнобдоодхобхүбрүтргэтлгэл 0.40.4 Санхүү эди Т й ө н Тр з ө а ир с й а ин г й , б н н я а г бй т а л гй а у н угул б ул о ла д л о га х г б а үртгэ 0 л .60.6 0.4 Төрийн байгууллага 0.6 ТэТтгээтвгэврэр 0.80.8 Тэтгэвэр 0.8 УрУлралг,ахг,үхм У үү р м л үү а н г үл , нэ х л ү г м эг үүнлэг 1.31.3 1.3 БаБйагйалгаилйинйшнишн Б иж а н й лж г э а лх и эух й х н уа ш хаан и а, н н ж м, л ам э т х ае у тм х е а ам а т н аи , тк м и, а кс т ,т е ас м т а аи т тс и ит к ис , с тк т и а к тистик 1.51.5 1.5 МэМдээдээлэлэ, лх,ахр М аи э рл д иц э л э а л ца э а л ха , о х хл а об р л и об л о ц он а оы а н х ыт о е л тх б ен о хо о н н ло ы олг т ои ех ги нологи Уул уурхай УуУлуулуурухрахйай Эрүүл мэнд, нийгмийн хамгаалал ЭрЭүрүүлүмлэмнэдн,дн,инйигймгимйинйхнахмагмаагалааллал Бусад 2.32.3 2.3 2.8 2.82.8 3.6 3.63.6 4.9 Нийгмийн шинжлэх ухаан, сэтгүүл зүй, боловсролы Б н уБ б суа й сда гу д уллага 4.94.9 5.8 НиНйигймгимйинйшн ишнижнлжэлхэуххуахаана, нс Х ,э А ст А гэ , үт о үг й үл , ү з зл а ү г зй а ү с , н йб ы ,об а ло ж олв а о х с у вр й со , рл м оы а л л ны э … н м … нэлэг Үйлчилгээ, спорт, цэрэг, батлан хамгаалах ХАХАА, Ао,йо, йз,азгасгансыныажажахаухйу, йм,амлаэлмэнмэнлэлг эг Бизнес, удирдлага, эрх зүй ҮйҮлйчличлигэлэгэ, эс,псопротр, тц И ,э н цр ж эр е г, н э е бг, р а ч бт л ал э та л лн , а ү х й на л хм д а в гм э а р аг л ал э аа л лх , а ба х рилга БиБзинзенсе, су,дуидридрлдалга,гаэ,рэхрзхүзйүй 5.85.8 ИнИжнежнеенречрлчэлэ, лү,йүлйдлвдэврэлрэлэ, лб,абраирлигалга 13.4 131.43.4 17.5 21 171.57.5 23.4 2121 232.43.4 Эцг Э ий цЭ н гциг э йи р нй х н э эр л эх ж рэхл б эж у л й жб а уб ж йу и йаж л аиж м ли э л р м г эм э рэ ж грэ л гжэ и лж й ил н йи х нй у нх в у ь хв д уьв ( дь 2 д( 3 2 . ( 4 32. % 34.% ) 4 н %) ь н) и ьн н иь ж ниж е н н ежн е ее р нр ч ечр л лч э э л ллэ , , ү лү й ,йү л лй д дл в вд э эв р рэл л рэ э лл л э, , л б б,а а бр р аир и ли л гл г ы ы гны н н саслабл с аб а ра л тр б ,т а (, р 2(1 т 2 , %1 ( %) 21 )н % ьн ) ьб н ибз ь инзе б нс и е,с з у, н д е уи с др , идр у л д дал и га р аг, д а л э, р а эх г р а хз , ү э зйү р ,й х (,1 з (7 ү 1. й 75 , .%5 ( % 1 ) 7 )н .5 ьн % ьү ) йүл н йчл ь ичл ү иг й лэ л гээ ч нэ и инй л и г й э с э ас н лаб и ла й бра с рб а аб л а б ц а эц р рээрг б э а гбаб ц та э лт р алн э а г н хахмагмагаалаалхах(1(31.34.%4%) н) ьньХХААА, о,йойзазгаагсансыныажажахаухйу,йм, амлалэмэнмэнлээлгэ,г(,5(.58.%8%) н) ьньнинйигймгимйинйншшинижнлжэлхэхухуахаана,н, сэстэгт б үгү а үл т ү л лз а ү н зйүнй ха нс м асл г аб а ла а бр л ат а р, х т(,4 ( ( 1 .49 3 .%9 .4 %) % н) ) ьн н ьб ь убсу Х асд А а А дса , сл о абл й абра з тр а тб га об с ло н лэ ы рэүр а үү ж лүлм а э х мн у эд й н , д(3 м (.36 а .% л 6%) э , м )у, н уул э у л лу э у г ур , ух ( р 5 ахй .8 ай % (2( ) .28 н .%8 ь %), н )м, и эм й дэ г э м дээл и ээ й лл н эл хахраир ш ли и цла н ца ж а,а л ,т э е х тхе у нх х он а ло а ол н го , иг с и э ( т 2 г (. ү 23 ү .%3 л %) з ,) ү ,б й а , бй б аг о йаг л ла о ил в йи с нй р н о ш л ши ы ни н жн с лж а эл л хэ б х а у р хуа т ха , ан ( а 4 ,н .9 ,м % ам ) тае н тм ь еам б та у ит с ки а ,к д ,с с тс а ат л таи б тс а ит р сит т ки б к о (1 л (.15 э .% р 5% ү ), ү ) л ,у м рул э ра н лг д аг хүхмүү ( м 3 үү . н 6 үл % нэл ) гэ , (г у 1 у (.13 л .%3 у %) у , р )т, х өт а рө й ирй ( и 2 нй .8 нб % абйа ) г , йу м гуу э лу д лл э ал э га л аг э (а л 0(.06 х .% а 6 р %) и ,)с л ,а ц сна а хн а үх , үү те үэд х эи н дй о ин л й о нза г зс и агси ( г 2 йи . н 3 й % нса ) сл , аб б ла а бр й атр г ( а т0 л (.0 и 4.% й 4 н %) т ш )утс и у н тсу ж тсу л ас э ж х аиж у ли х л а ла а лж н аж , бабйагйагаабаоблол(0(.08.%8%) н)ьньтэттэгтэгвээврэтргтаграсраснанбабйанйан.а. ЗуЗруарга1г11.1Э. хЭихйинйнэрэхрэхлэжлжбубйуймэмрэгрэгжэжлилйинйнсаслаблабра, рч, ичгилгэллэ/лх/ухвуиваира/р/ - 22 1616 “ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД” математик, статистик(1.5%), урлаг хүмүүнлэг(1.3%), төрийн байгууллага(0.6%), санхүү эдийн засгийн салбарт(0.4%) тус тус ажиллаж байгаа бол(0.8%) нь тэтгэвэрт гарсан байна. Зураг 11. Эхийн эрхэлж буй мэргэжлийн салбар, чиглэл /хувиар/ Төрийн байгууллага Ажилгүй Бусад Тэтгэвэр Урлаг хүмүүнлэг Байгалийн шинжлэх ухаан, математик, статистик Банк, санхүү, эдийн засаг Мэдээлэл, харилцаа холбооны технологи Инженерчлэл, үйлдвэрлэл, барилга ХАА, ой загасны аж ахуй, мал эмнэлэг Эрүүл мэнд, нийгмийн хамгаалал Үйлчилгээ, спорт, цэрэг, батлан хамгаалах Бизнес, удирдлага эрх зүй Боловсрол 0.4 0.4 0.6 1 1.2 1.2 1.5 3.3 7.5 10.7 12.2 15.9 20.6 20.9 Эхийн эрхэлж буй ажил мэргэжлийн хувьд боловсролын салбарт хамгийн өндөр буюу (2 Э 0 х .9 и % йн ), б э и р з х н э е л с ж , у б д у и й рд а л ж аг и а л , э м р э х р з г ү э й ж н л с и а й л н ба х р у т в ( ь 2 д 0. б 6% ол ), о ү в й ср лч о и л л ы г н ээ, са сп л о б р а т р , т ба х т а л м а г н ий ха н м ө га н а д л ө ах р с б а у л ю ба у рт (1 ( 5 2 . 0 9 . % 9% ), ) э , р б ү и үл зн м е э с н , д у н д и и й р г д м л и а й г н а, х э а р м х га з а ү л й а н х с с а а л л б б а а р р т т (1 ( 2 2 . 0 2 . % 6% ), ) Х , А үй А л , ч о и й л , г м э а э л , э с м п н о э р л т г , и б й а н т с л а а л н ба х р а т м , г ( а 1 а 0 л .7 а % х ), ин с ж ал е б н а ер р ч т л ( э 1 л 5 , . ү 9 й % л ) д , в э э р р ү л ү э л л, м б э а н р д ил н г и ы й н г с м а и л й ба н р х т а ( м 7. г 8 а % а ) л , а м х э с д а э л эл б э а л р х т а ( р 1 и 2 л .2 ц % аа ) х , о Х л А б А о , о о т й е , х м но а л л о э г м ий н н эл са ги лб й а н рт (3.3%), банк санхүү(1.5%), байгалийн шинжлэх ухаан, статистик(1.2%), урлаг хүмүүнлэг,(1.2%), салбарт,(10.7%), инженерчлэл, үйлдвэрлэл, барилгын салбарт(7.8%), мэдээлэл харилцаа төрийн байгууллагад(0.4%) нь ажилладаг бол(1%) нь тэтгэвэрт,(0.4%) нь ажилгүй байгаа бол үл х д о с л э б н о ( о 0.6 т % ех ) н н о ь л б о у г с и а й д н сал с б а а л р б т а а р ж т ил (3 л . а 3 ж % б ), ай б н а а н . к санхүү(1.5%), байгалийн шинжлэх ухаан, статистик(1.2%), урлаг хүм З үү ур н а л г эг 1 , 2 ( . 1 Э .2 ц % ги ) й , н тө б р ол и о й в н ср б ол а ы йг н у т ул ү л в а ш г и а н д б ( а 0. х 4 ү % үх ) д н и ь йн а г ж о и лч лл д а ү д н а / г ху б в о иа л р/ (1%) нь тэтгэвэрт,(0.4%) нь ажилгүй байгаа бол үлдсэн(0.6%) нь бусад салбарт ажиллаж байна. 50.0 45.0 40.0 35.0 50.0 30.0 45.0 4 2 0 5 . . 0 0 3 2 5 0 . . 0 0 3 1 0 5 . . 0 0 2 1 5 0 . . 0 0 20 5 . . 0 0 15 0 . . 0 0 10.0 5.0 45.2 46.4 42.7 Зураг 12. Эцгийн боловсролын түвшин ба хүүхдийн го 38 л . ч 9 дүн /хувиар/ 34.7 33.3 45.2 46.4 28.6 28.6 25.2 42.7 26.1 38.9 8 2 . 5 4 .2 1.90.6 34.7 7.3 18.7 2.0 0.8 26.1 5.8 2.92.9 12.5 33.3 27.8 14.3 14.3 28.6 28.6 15.9 0.00.00.0 0.0 14.3 14.3 14.3 8 3 .4 5-4.0 7 3 .3 .0-3.4 1.9 0.6 Бага болов 2 с . р 0 ол 0.8 2.5-2.9 5.8 2.9 2.9 Боловсролгүй 2.0-2.4 0.0 0.0 0.0 Бүрэн бус дун 0 д .0 2- оос доош 0.0 3.5 Б ү 4 р .0 эн дунд 3.0-3.4 Дээд 2.5-2.9 2 М .0 э -2 р . г 4 эжлийн бо 2 л о о в о с с р д о о л ош Эцгийн бол Б о а в га с б р о о л л о ы вс н ро т л үвшин хү Б ү о х ло д в и с й ро н лг г ү о й лч дүнгий Б н үр х э о н о б р ус о д н у д нд статистик шинжилгээ хийж үзэхэд хамаарал байхгүй гэж гарсан боловч голч дүн 2- оос доош байхад эцгийн боловсролын Бүрэн дунд Дээд Мэргэжлийн боловсрол түвшин бүрэн бус дунд, бүрэн дунд боловсрол давамгай илэрч байна. Эцгийн боловсролын түвшин хүүхдийн голч дүнгийн хооронд статистик шинжилгээ хийж үзэхэд хамаарал байхг З ү у й ра г г эж 13. г Э ар хи са й н н б б о о л л о о вс в р ч ол г ы о н лч тү д в ү ш н и 2 н б о а о х с ү д үх о д о и ш йн б г а о й лч ха д д үн эц /х г у и в й иа н р/ боловсролын түвшин бүрэн бус дунд, бүрэн дунд боловсрол давамгай илэрч байна. 17 - 23- Зураг 13. Эхийн боловсролын түвшин ба хүүхдийн голч дүн /хувиар/ 80.0 70.0 70.0 65.6 60.3 57.1 60.0 57.6 50.0 40.0 28.6 30.0 2 8 2 0 . . 3 0 22.4 70.0 70.0 65.6 17.6 17.6 20.0 20.0 2.5 8.3 4.4 13 5 . 7 2 .6 60.3 14.3 10.0 57.1 60.0 1.2 1.51.5 0.0 10.0 0.6 0.6 50.0 1.2 1.5 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 40.0 3. 3 5 0 . 4 0 .0 22.3 3.0-3.4 22.4 2.5-2.9 2.0-2.4 28.6 2- оос доош 17.6 20.0 20.0 2.5 4.4 14.3 Бага боловс 0 р .6 ол 1.2 Боловсролгү 1 й .51.5 Б 0 ү .0 рэн бус дунд 0.0 10.0 0.6 1.2 1.5 0.0 0.0 0.0 Бүрэн 0.0 дунд Дээд Мэргэжлийн боловсрол 3.5-4.0 3.0-3.4 2.5-2.9 2.0-2.4 2- оос доош Бага боловсрол Боловсролгүй Бүрэн бус дунд Эхийн боловсролын түвшин хүүхдийн голч дүнгийн хооронд статистик шинжилгээ хийж Бүрэн дунд Дээд Мэргэжлийн боловсрол үзэхэд мөн хамааралгүй байна. Эхийн боловсролын түвшин хүүхдийн голч дүнгийн хооронд статистик шинжилгээ хийж Зураг үз 1 э 4 хэ . д А м с ө р н а х н ам х а а а м ра г л а г а үй л б а а г й ч н , а х . аргалзан Зураг 15. Асран хамгаалагч, харгалзан Зур д а э г мж 1 и 4 г . чи А й с н ра б н оло х в ам ср га о а л ла ы гч н , тү ха в р ш га и лз н ан / Зураг 1 д 5 э . мж Ас и р г а ч н ий х н ам м г э а р ал г а э г ж ч, ли х й а н рг с а а лз л а б н ар д , э ч м и ж г и л г э ч л ий / н дэмжигчийн боловср х ол у ы в н и т ар үв / шин /хувиар/ мэргэжлийн салбар, чиглэл /хув х и у а в р/ иар/ 4.3 3.3 2.2 14.3 26.4 49.5 Бага боловсрол Бүрэн бус дунд Дээд Боловсролгүй Бүрэн дунд Мэргэжлийн боловсрол Боловсрол Бизнес удирдлага, эрх Б з о ү л й овсрол Үйлчилгээ, спор Б т и , з ц не э с р у э д г и , р б д а л т а л га а , н э … рх зүй ХАА Үй , л О ч й ил , г З э а э, г с а п с о н р ы т, ц а э ж рэ а г, х б у а й т , л Г ан аз х а ам р … гаалах ХАА, ой, загасны аж ахуй, газар тариалан Эрүүл мэнд, Нийгмийн хамгаалал Эрүүл мэнд, Нийгмийн хамгаалал Инж И е нж не ен р е ч р л ч э л л эл , , ү ү й й л лд д в в э э р р лэ л л э , л б , а … рилга Ба Б й а г й а г л ал и и й й н н Ш Ш У У , , м м ат а е т м е а м ти а к т , и ст к а , т … истик Мэдээлэл х М а э р д и ээ л л ц эл аа ха , р х и о л л ц б а о а, о холбоо Худалдаа нийтийн хоол Худалдаа нийтийн хоол Бусад Бусад Нийгмийн ШУ, сэтгүүл зүй Нийгмий У н рл Ш аг У , х , ү с м э ү т ү г н ү л ү э л ги з й ү н й салбар Урлаг, хүмүүнлэгийн салба Тэ р тгэвэрт 12 12 9.6 9.6 7.2 7.2 4.8 4.8 4.8 4.8 4.8 4.8 3.6 3.6 3.6 3.6 3.6 3 1 . .2 6 Тэтгэвэрт 1 0 .2 5 10 18.1 14.5 18.1 14.5 12 12 15 20 0 5 10 15 20 Асран хамгаал А а ср г а ч н и х й а н мг б аа о ла л г о чи в й с н р б о о л ло : в 4 ср 9 о . л 5 : х 49 у . в 5 ь ху н в ь ь н д ь э д э э д эд б б о о л ло о в в ср с о р л о то л й т ; о 26 й .4 ; 2 ху 6 в . ь 4 н х ь у б в ү ь рэ н н ь ду б н ү д р ; эн дунд; 14.3 хувь нь техник мэргэжлийн; 4.3 хувь нь бага; 3.3 хувь нь огт боловсрол эзэмшээгүй байна. 14.3 хувь нь т А е с х р н ан ик хам м г э аа р л г а э гч ж ий л н и э й р н хэ ; л 4 ж .3 буй ху х в өд ь өл н м ь өр б ий а н га са ; л 3 ба .3 р: х 1 у 8. в 1 ь ху н в ь ь н о ь г б т ол б о о вс л р о ол в ы с н р с о а л лба э р з т э ; мшээгүй байна. 14.5 хувь нь бизнес удирдлага, эрх зүйн салбарт; 12 хувь нь үйлчилгээ, спорт, цэрэг, батлан хамгаалахын болон ХАА, ой, загасны аж ахуй, мал эмнэлэг, газар тариалангийн салбарт; 9.6 хувь нь эрүүл мэнд, нийгмийн хамгааллын салбарт; 4.8 хувь нь байгалийн шинжлэх ухаан, математик, Асран ха с м та г т а ис а т л и а к; г х ч у и да й л н да э а р , н х и э й л ти ж йн б х у о й ол х ; ө м д эд ө э л эл м эл ө х р а и ри й л н ца с а а , х л о б л а бо р о : н 1 ы 8 с . а 1 лб х а у р в т; ь 1 н .2 ь ху б в о ь л н о ь в ху с д р ал о д л а ы ан н ы салбарт; 14.5 хувь са н лб ь ар б т и т з ус н т е у с с у аж д и и л р ла д ж л б а а г й а н , а э . рх зүйн салбарт; 12 хувь нь үйлчилгээ, спорт, цэрэг, батлан Эцэг, эх, асран хамгаалагчдын боловсролын түвшнийг харьцуулан авч үзэхэд аль нэг нь дээд хамгаала бо х л ы ов н ср б о о л л эз о э н мш Х с А эн А х , у о вь й н , ь за 4 г 3 а .5 с х н у ы вь а б ж өгө а ө х д у э й цг , и м йн ал дэ э э м д б н о э л л ов э с г р , о г л а э з з а эм р ш т с а э р н и ху а в л ь а х н ам ги ги й й н н б с а а г л а барт; 9.6 хувь нь эрүүл мэнд, нийгмийн хамгааллын салбарт; 4.8 хувь нь байгалийн шинжлэх ухаан, математик, статистик; худалдаа, нийтийн хо 1 о 8 л; мэдээлэл харилцаа, холбооны салбарт; 1.2 хувь нь худалдааны салбарт тус тус ажиллаж байна. Эцэг, эх, асран хамгаалагчдын боловсролын түвшнийг харьцуулан авч үзэхэд аль нэг нь дээд боловсрол эзэмшсэн хувь нь 43.5 хувь бөгөөд эцгийн дээд боловсрол эзэмшсэн хувь - 24- “ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД” хамгийн бага агаад эсрэгээр эхийн дээд боловсрол эзэмшсэн хувь өндөр байна. Мөн техник мэргэжлийн боловсрол эзэмшсэн хүний хувь эцгийн хувьд хамгийн өндөр, асран хамгаалагчийнх удаах бөгөөд эхийн хувьд хамгийн бага хувьтайгаар энэхүү боловсролыг эзэмшжээ. Харин боловсролгүй буюу огт боловсрол эзэмшээгүй хүний хувь эцэг болон эхэд ижил хувьтай буюу 1.2 хувь байсан бол боловсрол эзэмшээгүй асран хамгаалагчдын хувь 3.3 өндөр байлаа. Эцэг, эх, асран хамгаалагчдын ажил эрхлэлтийн байдлыг салбараар авч үзэхэд эцгийн болон асран хамгаалагчдын тус бүр 1.2 хувь нь тэтгэвэрт гарсан бол эхийн 1.1 хувь нь тэтгэвэрт гарсан бөгөөд харьцаа ижил байв. Харин ажил эрхэлж буй нийт асран хамгаалагч болон эхийн ихэнх хувь нь боловсрол, бизнесийн удирдлага, үйлчилгээ, спорт, цэрэг, батлан хамгаалахын салбарт ажиллаж байна. Харин эцгийн хувьд инженерчлэл, үйлдвэрлэл, барилга, бизнес, удирдлага, эрх зүйн салбарт ажиллаж байна. Харин эцгийн, эхийн, асран хамгаалагчийн боловсролын түвшний хооронд шууд хамааралтай болох нь статистик шинжилгээний үр дүнгээс(хүснэгт 1) гарав. Өөрөөр хэлбэл, эхийн боловсролын түвшин өндөр байх тусам эцгийн боловсролын түвшин мөн адил өндөр; эцгийн болон эхийн боловсролын түвшин өндөр байх тусам асран хамгаалагчийн боловсролын түвшин өндөр байгаа нь хамаарлын шинжилгээний үр дүнгээс гарлаа. Хүснэгт 3. Голч дүн болон эцэг, эх, асран хамгаалагчийн боловсролын түвшин хоорондын хамаарлын шинжилгээний үр дүн Эцгийн боловсролын түвшин Spearman’s rho Эхийн боловсролын түвшин Асран хамгаалагч, харгалзан дэмжигчийн боловсролын түвшин Correlation Coefficient Sig.(2-tailed) N Correlation Coefficient Sig.(2-tailed) N Correlation Coefficient Sig.(2-tailed) N Эцгийн боловсролын түвшин .581** .000 84 **. Correlation is significant at the 0.01 level(2-tailed). Эхийн боловсролын түвшин .456** .000 490 .475** .000 88 Голч дүн -.039 .385 497 .037 .408 502 .036 .735 91 - 25- Зураг 16. Судалгаанд оролцогчдын голч дүнгийн харьцаа /хувиар/ 1.4 3.9 13.6 31.4 1.4 3.9 Оюут О н ю у у у т д н ы уу н ды су н рл су а р г л ы аг н ы а н м а ж м и ж л и т л , т, су с р ур а а х х үйл явцын ч ү а й н л а я р в ы цы н н ү ч з а ү н ү а л ры эл н ти үз й ү н үлэ н л э ти г йн бо н л э о г х бо г л о о л х ч дүнгийн голч дүнгийн үзүүлэлтийг бүлэглэн үзүүлэв. ү Ү з ү ү н ү э л э э с л х т а и р й ах г ад б 4 ү 9 л .7 эг х л у э в н ь н ү ь з 3 ү . ү 0 л -3 э . в 4 . го Ү л ү ч н то э й эс харахад 4 с 9 у . р 7 ал х ц у аж вь бу н й ь бо 3 л .0 31 . 3 4 .4 хув г ь о н л ь ч 3 т . о 5 й -4.0 су го р л а ч л т ц ой а , ж буй бол 3 1 1 3 . . 4 6 х х у у в в ь ь нь н 2 ь . 5 3 -2 .5 .9 -4 го .0 лчт г о о й л , ч ү т л о д й сэ , н 1 х 3 у . в 6 ь н х ь увь нь 2.52. 4- с доо О ш ю г у о т л н ч у т у о д й ы с н ура с л у ц р а л ж аг б ы ай н на а . мжилт, сурах 2.9 ү г й Г о л о л л я ч ч в т ц о д ы й ү н н , ү ч х л а ү н д й а с с р и э ы й н н ху х ү у з в ү в ь ү ьд л н э ь л я т л 2 и га . й 4 а н -с б н а э д й г г о а о б а о ш ло г х олчтой 13.6 49.7 с э у с р э г х а о э л л д ч ц M а д ж a ү n н n б г и а W й й н h н it а ү n . з e ү y үл U эл ш ти н й ж г и б л ү г л э эглэ х н ий ү х з э ү д үлэв. 31.4 эмэ Ү г ү тэ н й ээ о с ю х у а т р н а у х у а д д э 4 р 9 эг .7 тэ х й у ч в ү ь үд н э ь эс 3 и . 0 л ү 3 ү .4 са г й о н лчтой 3.5-4.0 3.0-3.4 2.5-2.9 2.0-2.4 2- оос доош Г с о у л р с ч ч ур б а д л й ү ц н н аж ( U х б = ү у 2 й й 4 с б 2 и о 8 й л 7. н 3 5; 1 P . х 4 = у х 0 в у .0 ь в 0 д ь 0 н ). ь ял 3. г 5 а а 4.0 б г а ол й ч г т а о а й, эсэхэд Ma 1 n 3 n .6 -W ху h в i ь tn н e ь y 2. U 5-2. ш 9 и го н л ж чт и о л й г , э ү э лдсэ х н ий х х ув э ь д н э ь мэгтэй 2. 4- с доош голчтой суралцаж байна. Оюутнуудын голч дүнг сурч байгаа сургуу о л ю ий у н тн х у у Г у в о д ь л д ч э я р л д э г ү а г н а т т э а х й й ү ч й б ү с а ү и й д й г э н а э а с х э у с и э в х л ь э д ү д ү я с с л т а а г т а й и а н ст б и с а к у й р га ч а байна (One- way ANOVA, хүснэгт 4) шинжилгээ хийхэд я ( л U га = э а с 2 т э а 4 х й 2 э ү д 8 р 7 M д .5 ү a ; н n P n г = а W р 0 л . h а 0 i а 0 t . n 0 Ш e ) y . и U нж ш ил и г н ээ ж н и и л й гэ ү э р дү х н и д йхэд 49.7 дахин нарийвчилсан харьцуулалтыг хийхэд ДХИС- д су э р м ч эг б т а э й й га о а ю ою ут у н т у н уд уд э ы р н эгт о э л й ч ч д ү ү ү н дэ А э Ш с У ил Ү ү И ү С с , айн СЭ О З ю И у С т н ий у н уд о ы юу н тн г у о у л д ч аас д и ү л н ү г ү с ө у н р дө ч р б а а й й н г а а . а Бу с с у ад рг с у р у с г л у у р и у ч й ли б н у а д й х ы н у а н в ( ь х U д у = вь я 2 д 4 л 2 я г 8 л а 7 г а а . т 5 а а ; т й а P й = б б 0 а . а 0 й й 0 д г 0 а а ) л . а ил э р с э э э х г э ү д й статистик болно. 3.5-4.0 3.0-3.4 2.5-2.9 2.0-2.4 2- оос доош (One-way ANOVA, хүснэгт 4) шинжилгээ хийхэд ялгаатай үр дүн гарлаа. Шинжилгээний Хүснэгт 4. Оюутны голч дүн ба сургуулиудын хоорондын ялгаа үр дүнд дахин нарийвчилсан харьцуулалтыг хийхэд ДХИС-д сурч байгаа оюутнуудын Оюутнуудын голч дүнг сурч байгаа сургуулийн хувьд ялгаатай байгаа эсэхэд статистик голч дүн АШУҮИС, СЭЗИС-ийн оюут A н N у O у V да A ас илүү өндөр байна. Бусад сургуулиудын хувьд (One- way ANOVA, хүснэгт 4) шинжилгээ хийхэд ялгаатай үр дүн гарлаа. Шинжилгээний үр дүнд да я х л и г н а н а а т р а и й й б вч а и й л д с а ан л х и а л р р ьц э у э у г л ү S а й u л m т б ы о o г л f х н и о й . хэд ДХИС- д сурч байгаа оюутнуудын голч дүн АШУҮИС, СЭЗИС- ийн оюутнуудаас илү S ү q ө u н ar д e ө s р байна. d Б f усад с M ур ea г n уу S л q и u у a д re ын хув F ьд ялгаат S а i й g. байдал илрээгүй болно. Хүснэгт 4. Оюутны голч дүн ба сургуулиудын хоорондын ялгаа Between Groups 16.194 7 2.313 3.287.002 Хүснэгт 4. Оюутны голч дүн ба сургуулиудын хоорондын ялгаа Within Groups 354.045 503 ANOVA .704 Total 37 S 0 u .2 m 39 of 510 ANOVA Зураг 17. Их, дээд сургуульд сурд S аг um г S э q р o u f б a ү r л e и s йн гишүүд d /х f увиар/ Mean Square F Sig. Огт сураагүй Between 5 G .1 roups Squares 16.194 df M 7 Н ea и n йт Squa о r р e ол 2 ц .3 ог 1 ч 3 д F ын г 3 э .2 р S 87 ig б . үлийн .002 5- аас д B ээ e ш W tw i e th en in G G r 4 r o . o 7 u u p p s s 16 3 .1 5 9 4 4 .045 7 503 гишүүд 2 э .3 эс 13 до .7 р 0 х 4 а 3 я .2 ж 87 2 хүн н .0 ь 02 дээд 5 4.5 Wi T t o h t in al Groups 354 3 .0 7 4 0 5 .239 503 510 боловср . о 7 л 04 эзэмшсэн хувь 31.4; 3 хүн 4 7.2 дээд боловсрол эзэмшсэн хувь 25.7 To 3 tal 370. 2 2 1 3 .4 9 510 хувь; 4 хүн дээд боловсрол эзэмшсэн 2 Зураг 17. Их, дээд сургууль 3 д 1. с 4 урда х г у г в э ь р 7 б . ү 2 ли х й ув н ь; ги о ш гт үү д д э / э х д ув б и о а ло р в / срол Зураг 17. Их 1 , дээд сургуульд сурдаг гэр бүли 25 й . н 7 гишүүд /хувиар/ эзэмшээгүй 5.1 хувь байв. Огт сураагүй 0 5 5.1 10 15 20 25 30 35 Нийт оролцогчдын гэр бүлийн гишүүдээс Нийт оролцогчдын гэр бүлийн 5- аас д 1 ээш 2 3 4 4.7 5 5- аас дээш Огт сураагүй до ги р шү х ү а д я ээ ж с д 2 ор х х ү а н яж н 2 ь х д үн ээд нь б д о ээ л д овсрол 5 4.5 эз б э о м ло ш вср э о н л х э у з в э ь мш 31 сэ .4 н ; 3 ху х в ү ь н 3 д 1 э .4 э ; д 3 б х о ү л н овсрол Сура 4 лцаж буй мэ 7 р .2 гэжлийн сонголтод хэн нөлөөлсөн эз д т э э а м э л д а ш ар б с х о э л н а о с в у х с у р у л о в т л а ь д э о 2 з ю э 5 м у .7 т ш н с у э х у н у д в ы х ь н у ; в 5 ь 7 4 .4 2 х 5 ү .7 н дээд хувь нь өөри 3 йн хүсэл сонирхлоор; 31 хувь 21 н .4 ь гэр бүлийнхний х з у ө в в ь л ; өм 4 ж х , ү т н ус д л э а э л д ца б а о га л а о р в ; с 5 р . о 5 л ху э в зэ ь м н ш ь сэн өөрийн хүсс 2 эн мэргэжлээрээ сурдаггүй гэжээ. Үүнээс 31 ү . з 4 эхэд б с х о у у д л в а о ь л в га с 7 а р . н 2 о д л о х р у э о в з л ь э ц ; м ог о ш ч г д т с ы э н н дэ т э а х д л у а в а б ь с о и л 7 л о . ү в 2 ү ср х о у л вь; огт хувь нь өөрс 1 дийн хүсэл сонирхлоороо мэргэжл 2 э 5 э .7 сонгосон нь д х э э а з э э р д м аг ш д б а э ж э о г л ү б о у й й в 5 с ч .1 р н о х ө у г л в ө ь өт э б э з а э э й г м ү в ү . ш р э б э ус г д ү ы й н 5.1 хувь нөлөөгөөр жишээлбэл 0.2 хувь нь багшийн; 2.4 хувь нь бусад хүмүүсийн нөлөөлөлд оржээ. М эрг эж л ээ с 0 онг 5 охдоо а ж 10 15 ил мэргэж л 20 ийн 25 30 зөвлөхөөс зөвл 35 өгөө а б вс а а й н в о . ю утнууд ы н хувь үнэмл эхүй б а га байна. 1 2 3 4 5 5- аас дээш Огт сураагүй Зураг 18. Мэргэжил сонголтод хэн нөлөөлсөн талаар /хувиар/ Сурал С ц у а ра ж лц б а у ж й б м уй эр м г э э р ж гэ л ж и л й и н йн со со н н г г о о л л т т о о д д х х э э н н н н ө ө л л өө ө л ө с л ө с н ө т н ал т а а а л р а х а а р с х уу а л с т у ад ул о т ю ад утн о у ю уд у ы тн н у 5 у 7 д . ы 4 н 57.4 хувь нь өөрийн хүсэл сонирхлоор; 31 хувь нь гэр бүлийнхний зөвлөмж, туслалцаагаар; 5.5 хувь нь өө х р у и в й ь н н хү ь сс ө э ө н р м и э й рг н эж х л ү э с э э р л ээ с с о у н р и да р г х г л ү о й о гэ р ж ; э 3 э 1 . Ү х ү у н в э ь эс н ү ь зэ г х э э р д с б у ү д л ал и г й а н ан х д ни ор й ол з ц ө о в г л ч ө ды м н ж т , а т л у аа с с ла и л лү ц ү аагаар; ху 5 в . ь 5 нь ху ө в ө ь рсд н и ь йн ө х ө үс р э и л й с н они х р ү х с л с о э о н ро м о э м р эр гэ гэ ж ж л 2 л э э 0 эр с э о э нго с с у о р н д н а ь гг х ү а й раг г д э а ж ж э б э у . й Ү ч ү н н ө э г э ө с өтэ ү э з г э ү х ү э р д бу с с у д д ы а н лгаанд нө о л р ө о өг л ө ц ө о р гч ж д и ы ш н ээл т б а э л л аа 0 с .2 ил ху ү в ү ь х н ув ь ь б н аг ь ш ө и ө йн р ; сд 2 и .4 йн ху х в ү ь сэ н л ь с б о ус н а и д рх х л үм о ү о ү р с о ий о н м н э ө р л г ө э ө ж л л өл э д э с о о рж нг э о э. сон нь Мэргэжлээ сонгохдоо ажил мэргэжлийн зөвлөхөөс зөвлөгөө авсан оюутнуудын хувь үнэмлэхүй бага харагдаж буй ч нөгөөтээгүүр бусдын нөлөөгөөр жишээлбэл 0.2 хувь нь багшийн; 2.4 хувь байна. нь бусад хүмүүсийн нөлөөлөлд Зу о р р а ж г 1 э 8 э . . М М э э р р гэ гэ ж ж и л л э с э он с г о о н лт го о х д д х о э о н н а ө ж лө и ө л лс м ө э н р т г а э л ж а л а и р й /х н ув з и ө а в р л / өхөөс зөвлөгөө авсан оюутнуудын хувь үнэмлэхүй бага байна. 20 - 26- “ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД” Зураг 18. Мэргэжил сонголтод хэн нөлөөлсөн талаар /хувиар/ 0.2 2.42.4 0.6 0.6 31 57.4 5.5 Ажил мэргэжлийн зөвлөх Багш Бусад Мэргэжлийн квотод багтаагүй Найз нөхөд Өөрийн сонирхол Хүссэн мэргэжлээрээ сурахгүй байгаа Эцэг, эх, ах, эгч Хүснэгт 5. Мэргэжил сонголт ба эцгийн боловсролын түвшин Хүснэгт 5. Мэргэжил сонголт ба эцгийн боловсролын түвшин Боловсролгүй Эцгийн Боловсролгүй Эцгийн Эхийн Ас Э р хи а й н н хамгаалагчийн Найз нө Н х а ө й д з нөхөд Өөрийн со Ө н ө и р р и х й о н л сонирхол 50.00% 50.00% 33.30% 3 3 3 3 . . 3 3 0 0 % % Ажил мэр А г ж эж ил лийн мэргэжлийн зөвлөх зөвлөх Багш Багш Гэр бүл Гэр бүл 16.70% 16.70% 16.70% 16.70% Бага боловсрол Эц А г с и ра й н н хамгаалагчийн Эхийн Бага боловсрол Эцгийн Асран хамгаалагчийн Бүрэн бус дунд Эц Э г х и ий й н н Эх А и ср й а н н хамгаалагчийн 5 3 0 3 . . 0 3 0 0 % % 60.00% 50.00% 5 6 4 0 . . 3 0 0 0 % % 50.00% 2.90% 6.30% 30.00% 20.00% 30.00% 100.00% 2 2 0. 8 0 . 0 6 % 0% 10 3 0 7 .0 .5 0% 0% Асран хамгаалагчийн Бүрэн бус дунд Эцгийн Бүрэн дунд Эцгийн Эхийн Эхийн 1.30% 0.90% 50.00% 54.30% 68.20% 50.00% 71.00% 0.70% 0.90% 2.90% 2.00% 6.30% 2.80% 28.60% 21.20% 37.50% 18.70% Ас А р ср ан ан х х а а м м г г а а а ал л а а г г ч ч и и й й н н 7 5 5 0 . . 0 0 0 0 % % 4.20% Мэр Б г ү э р ж э л н и д й у н нд боловсрол Дээд Эц Э г ц и ги й й н н Эх Э и хи й й н н Асран хамгаалагчийн Эц А г с и ра й н н хамгаалагчийн 1 1 .3 .3 0 0 % % 0.90% 4 6 8 8 . . 7 2 0 0 % % 5 7 8 1 . . 3 0 0 0 % % 69.20% 5 7 2 5 . . 8 0 0 0 % % 0.70% 0.90% 2 5 .0 .3 0 0 % % 2 3 .8 .3 0 0 % % 4 1 .2 .4 0 0 % % 2 3 1. 8 2 . 0 2 % 0% 1 3 8. 3 7 . 0 3 % 0% 38.30% Эх Э и ц й ги н йн 0 1 .7 .3 0 0 % % 5 4 3 8 . . 8 7 0 0 % % 5 1 .3 .7 0 0 % % 3 3 8. 6 2 . 0 0 % 0% Мэргэжлийн боловсрол Ас Э р хи а й н н хамгаалагчийн 4 5 7 8 . . 7 3 0 0 % % 3 2 .3 .3 0 0 % % 33.30% Асран хамгаалагчийн 69.20% Судалгаанд оролцсон оюутнууд мэргэжлээ сонгохдоо, дийлэнх нь өөрийн сонирхлоор сонгосон б Д ай ээ н д а. Тэдни Э й ц г г м ий э н ргэжил сонгоход өөрийн сони 5 р 2 х .8 л 0 о % ос гадна гэр бүлийн н 1. ө 4 л 0 ө % ө хар 3 ь 8 ц . а 3 н 0% гуй их байсныг судалгааны Эх ү и р йн дүн харууллаа. 0.70% 53.80% 1.70% 36.00% Асран хамгаалагчийн 47.70% 2.30% Судалгаанд оролцсон оюутнууд мэргэжлээ сонгохдоо, дийлэнх нь өөрийн сонирхлоор сонгосон байна. Тэднийг мэргэжил сонгоход өөрийн сонирхлоос гадна гэр бүлийн нөлөө Дэд бүлгийн дүгнэлт харьцангуй их байсныг судалгааны үр дүн харууллаа. • Судалгаанд оролцогчдын 81.1 хувь нь 3.0 ба түүнээс дээш голчтой, амжилттай суралцаж байна. Эмэгтэй оюутнууд эрэгтэйчүүдээс илүү сайн сурдаг нь статистик шинжилгээгээр гарлаа. 21 - 27- Дэд бүлгийн дүгнэлт Судалгаанд оролцогчдын 81.1 хувь нь 3.0 ба түүнээс дээш голчтой, амжилттай суралцаж байна. Эмэгтэй оюутнууд эрэгтэйчүүдээс илүү сайн сурдаг нь статистик шинжилгээгээр гарлаа. Эцгийн, эхийн, асран хамгаалагчийн боловсролын түвшин ба хүүхдийн голч дүнгийн хооронд хамаарал байгаа эсэхэд статистик шинжилгээ хийж үзэхэд хамааралгүй байв. Гэхдээ голч дүн хоёроос доош байхад эцгийн боловсролын түвшинд бүрэн бус дунд, бүрэн дунд боловсрол давамгайлж байлаа. Харин эцгийн, эхийн, асран хамгаалагчийн боловсролын түвшний хооронд шууд хамааралтай болох нь статистик шинжилгээний үр дүнгээс гарсан. Өөрөөр хэлбэл, эхийн боловсролын түвшин өндөр байх тусам эцгийн боловсролын түвшин мөн адил өндөр, эцгийн болон эхийн боловсролын түвшин өндөр байх тусам хүүхдийг харах асран хамгаалагчийн боловсролын түвшин өндөр байна. Эндээс харахад, хүмүүс боловсролын түвшин ойролцоо хүнийг сонгож гэр бүл болдог байх магадлал өндөр байна. Судалгаанд оролцогчдын эцгийнх нь 50 хувь нь боловсролгүйгээс мэргэжлийн хүртэлх боловсролтой хүмүүс байна. Эндээс харахад, эцгийн боловсролын түвшин нь хүүхдээ их, дээд сургуульд сургахад төдийлөн хамааралтай биш боловч Монголын ард түмний боловсролыг дээдлэх, үр хүүхдээ өөрсдөөсөө илүү мэдлэг боловсролтой, нийгэмд хэрэгтэй хүн болгох гэсэн хүсэл эрмэлзэл өндөр болохыг харуулж байна. Нийт оролцогчдын гурван оюутан тутмын нэгнийх нь нэг бүлд амьдарч буй гэр бүлийн гишүүдээс хоёроос доошгүй хүн нь дээд боловсрол эзэмшсэн байна. 2.3 Сургалтын төлбөр болон бусад зардалтай холбоотой асуудлыг судалсан үр дүн Зураг 19. Өрхийн орлого /хувиар/ Зураг 20. Өрхийн орлого ба амьдарч байгаа газар /хувиар/ 0.4 1.6 0.4 1.6 9.6 9.6 30.2 30.2 28 Тогтворгүй 0 0 Тогтв 1 о 4 р .3 гүй 28.6 14.3 14.3 28.6 14.3 42.9 28 42.9 1.5 1.5 8.1 30 3 са 8 я . а 1 с дээш 5.9 5.9 30 3 саяас дээш 55..99 78.5 78.5 1 саяас доош 1- 2 сая 2- 3 сая 1.5 1 саяас доош 1- 2 сая 2- 3 сая 3 саяас дээш Орлогогүй Тогтворгүй 1.5 10 2.4 3 сая 10.4 6 9 3 саяас дээш Орлогогүй Тогтворгүй 2- 3 сая 69 Судалгаанд оролцогчдын маш бага нь 72.4 Судалгаа б н у д юу ор 1 о .6 лц х о у г в ч и д й ы н н х м н а ь ш өр б х а и г й а н н о ь рлого 1 саяас буюу 1.6 хуви до й о н ш х б н а ь й ө н р а х . ийн орлого 1 саяас Судалг д а оо а ш н б д ай о н р а. олцо Ө гч рх д и ы йн н маш бага нь буюу орлогыг амьдарч байгаа 1.6 хувийн Ө х рх н и ь йн ө га р за х о р р и т л а й о й г н ыг н о ь рл а х м а о р ь г ь д ц о ар уу ч 1 ла с н б а а я х й а а г р а с а х д ад о , о ө ш р 1 х - 2 и с й а н я газартай нь ор х л а о р г ь о цуу б л у а у н рах хар т а у х с а а д м , х ө а р м хи аа й т н ныдаа болон байна. орлого буура о х юутн ус ы ам бай х р ам нд аа а т м ны ьд д а а р а ч б б а о й л г о а н а хувь хэмжээ оюутны байра и н х д сэ а ж мь б д а а й р г ч аа б д а ү й р га з а ур х а у г в х ь а х р э а м гд ж л э а э а. Өрхий и н хсэ о ж р б л ай о га г а ы д г үр а зу м ра ь г д х а ар р а ч гдл б аа а . йгаа газар 1 т са а яа й с доош нь харьцуулан харахад, өрхийн орлого буурах тусам хамаатныдаа болон оюутны байранд амьдарч байгаа хувь хэмжээ ихсэж Бусад 72.4 1.6 1.6 13.6 13 2 .6 сая 12 12 9.6 9.6 62.4 0 0 1 саяас доош 27.9 25.6 11.6 62.4 27.9 25.6 11.6 34.9 34.9 0 50 100 0 50 100 Бусад Хамаатны гэр Түрээсийн байр Ою Ха ут м н а ы ат б н а ы йр гэр На Т й ү з р ы э н эс г и э й р н байр Гэртээ байгаа дүр зураг харагдлаа. Оюутны байр Найзын гэр Гэртээ Хүснэгт 6. Эцгийн ажилладаг салбар ба сургалтын төлбөр төлдөг хэлбэрүүд Хүснэгт 6. Эцгийн ажилладаг салбар ба сургалтын төлбөр төлдөг хэлбэрүүд Эцгийн эрхэлдэг ажлын Эцгийн эрхэлдэг ажлы с н албар - 28 Эцэг эхийн цалин Хадгаламж Эцэг эх цали Тэтгэлэг Хадгала Өөрөө ажи хи Т й э ж тгэл Буцалтгүй ту Ө с ө л р а ө м ө ж а хийж Бусад зээл Буцалт туслам Боловсролы санг Б и у й с н а з д э з э Боловсро сангийн “ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД” Хүснэгт 6. Эцгийн ажилладаг салбар ба сургалтын төлбөр төлдөг хэлбэрүүд Эцэг эхийн цалин Хадгаламж Тэтгэлэг Өөрөө ажил хийж Буцалтгүй тусламж Бусад зээл Боловсролын сангийн зээл Эцгийн эрхэлдэг ажлын салбар Бизнес, удирдлага, эрх зүй Үйлчилгээ, спорт, цэрэг, батлан хамгаалах Инженерчлэл, үйлдвэрлэл, барилга ХАА, ой, загасны аж ахуй, мал эмнэлэг Боловсрол Мэдээлэл, харилцаа холбооны технологи Нийгмийн шинжлэх ухаан, сэтгүүл зүй Уул уурхай Эрүүл мэнд, нийгмийн хамгаалал Төрийн байгууллага Тэтгэвэр Урлаг, хүмүүнлэг Байгалийн шинжлэх ухаан, математик, статистик Жолооч Санхүү, нягтлан бодох бүртгэл Эдийн засаг 5.2% 5.0% 2.8% 4.8% 5.0% 10.0% 14.3% 7.7% 5.9% 2.1% 2.5% 0.9% 8.1% 10.0% 7.7% 11.8% 14.3% 1.3% 1.9% 7.7% 6.3% 7.5% 12.3% 4.8% 15.0% 10.0% 14.3% 11.8% 33.3% 50.0% 16.7% 7.3% 2.5% 5.7% 8.1% 15.0% 30.0% 28.6% 15.4% 11.8% 33.3% 16.7% 3.1% 3.8% 2.8% 5.0% 5.9% 76.0% 77.5% 73.6% 74.2% 60.0% 40.0% 42.9% 61.5% 52.9% 66.7% 50.0% 50.0% 83.3% 85.7% 100.0% 100.0% Хүснэгт 7. Эхийн ажилладаг салбар ба сургалтын төлбөр төлдөг хэлбэрүүд Эцэг эхийн цалин Хадгаламж Тэтгэлэг Өөрөө ажил хийж Буцалтгүй тусламж Бусад зээл Боловсролын сангийн зээл Эхийн эрхэлдэг ажлын салбар Бизнес, удирдлага, эрх зүй Үйлчилгээ, спорт, цэрэг, батлан хамгаалах 3.2% 1.5% 7.5% 5.3% 13.4% 7.4% 4.5% 3.2% 81.1% 73.1% - 29- Инженерчлэл, үйлдвэрлэл, барилга ХАА, ой, загасны аж ахуй, мал эмнэлэг Боловсрол Мэдээлэл, харилцаа холбооны технологи Эрүүл мэнд, нийгмийн хамгаалал Төрийн байгууллага Тэтгэвэр Урлаг, хүмүүнлэг Байгалийн шинжлэх ухаан, математик, статистик Санхүү, нягтлан бодох бүртгэл Эдийн засагч Банк Гадаадад Малчин Нарийн боовч Оёдолчин Тогооч Төмөр зам Төрийн бус байгууллага 5.9% 3.1% 8.9% 50.0% 50.0% 12.5% 50.0% 50.0% 8.8% 2.9% 3.1% 5.4% 23.5% 2.1% 11.8% 6.3% 13.3% 8.9% 20.0% 33.3% 40.0% 16.7% 18.8% 50.0% 50.0% 2.9% 11.8% 13.5% 3.6% 16.7% 50.0% 12.5% 2.9% 2.1% 6.7% 3.6% 55.9% 73.5% 69.8% 80.0% 69.6% 100.0% 40.0% 83.3% 50.0% 100.0% 100.0% 56.3% 100.0% 50.0% 50.0% 100.0% 50.0% Хүснэгт 8. Өрхийн орлого ба их, дээд сургууульд сурсан гэр бүлийн гишүүдийн тоо 1 саяас доош 1-2 сая 2-3 сая 3 саяас дээш Орлогогүй Тогтворгүй 1 Хүснэгт 48 8 . . 8 Ө % рхийн о 3 р 3 л . о 6 г % о ба их, 2 д 5 э . э 4 д % сургууульд с 1 у 2 р . с 6 а % н гэр бүлийн 0. г 0 и % шүүдийн тоо 28.6% 2 3 4 5 5-аас Дээрх 1 2 3 д 4 ээш 5 х 5 ү с а н ас эг д т э э эш эс 27.9% 26.4% 1 саяас доош 1- 2 сая 4.7% 15.2% 48.8% 33.6% 9.3% 27.9% 7.2 2 % 6.4% 35.8% 2- 3 сая 20.9% 25.4% 6 3 .7 5 % .8% 34.1% 3 саяас дээш 37.8% 12.6% 3 6 4 . . 7 1 % % 50.0% 28.6% Орлогогүй Тогтворгүй 50.0% 14.3% 0.0% 28.6% 50. 0 0% .0% 28.6% 0.0% 0.0% 4.7% 4.0 1 % 5.2% 4 2 .5 0 % .9% 3 4 7 .4 8 % 50. 0 % .0% 14.3% 14.3% 2.3% 9.3% 4.0% 7.2% 0.0% 4.0% 3.7 6 % .7% 4.5% 3 6 . . 0 7 % % 4.4% 0. 0 0% .0% 0.0% 0.0% 0.0% 14.3% харахад, и 2 х .3 , % дээд с 4 у .0 р % гуульд 3.7 с % урдаг гэр 3 б .0 ү % лийн ги 0 ш .0 ү % үний тоо 0.0 1 % -3 байх тохиолдолд өрхийн орлоготой төдийлөн хамаарал байхгүй байна. Дээрх хүснэгтээс харахад, их, дээд сургуульд сурдаг гэр бүлийн гишүүний тоо 1- 3 байх тохиолдолд өрхийн орлоготой төдийлөн хамаарал байхгүй байна. З З у у р р аг а 2 г 1 2 . 1 С . у С р у г р ал г т ал ы т н ы тө н лб т ө ө р л ий б н өр ас и у й у н дл а а с а у с у ү д ү л дэ а н а с с у ү р ү гу д у э л н ь с за у в р с г а у р у д л с ь ан за эс в э с х а / р ху д в с и а а н р/ эсэх /хувиар/ 9.3 Судалгаанд оролцогчдын 90.7 хувь нь Тийм Үгүй сургалтын төлбөрийн асуудлаас болж Судалгаанд оролцогчдын 90.7 хувь нь су с р у г р ал г т у ы у н ль төл з б а ө в р с и а йн рд ас а у а у г д ү л й аас б б о о л лж 9 с . у 3 ргу х у у л в ь ь нь за з в а са в р с д а а р аг д ү а й ж бо б л а 9 й .3 ж х э у э в . ь нь завсардаж байжээ. 90.7 - 30- 90.7 90.7 “ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД” Зураг 2 З 2 у . С р З а у у р г р г а 2 а г 2 л . т 2 С 2 ы . у н С р т г у а р ө г л л а т б л ө т ы р ы ө н ө н т т ө ө л лб б д ө ө р г р ө х ө ө э ө л т б т ө э л р ө д л ө д г З ө х у г э р л а б г э 2 р 3. С З ург а а г З л 2 т у 3 р ы . а С н г у т 2 р 3 ө га . л л б С т ө у р ы р т н га э т й л ө т х л о б ы л ө б н р о т о т т э ө й о л й х б о ө лб р о т о э т й ой /х х у э в л иа б р э / р /х /х у у в в и ар р / / хүндрэл /х х у ү ви н а д р/ эл х / о ху л в б и о а о р т / ой хүндрэл /хувиар/ 4.5 4.3 4.5 4.3 1.8 1.8 9.8 9.8 22.9 2 2 2 1 . . 9 9 21.9 8.3 8.3 69.1 69.1 2.2 2.2 5.9 5.9 28.7 28.7 20.6 20.6 Боловсролын Бо са л н о г в и с й р н ол з ы ээ н л сангийн зээл Бусад зээл Бусад зээл Буцалтгүй тус Б л у а ц м ал ж тгүй тусламж Өөрөө ажил Ө хи ө й р ж өө ажил хийж Тэтгэлэг Тэтгэлэг Хадгаламж Хадгаламж Эцэг эхийн ца Э л ц и э н г эхийн цалин Асуудалгүй Ас Б у а у г д а а з л э гү р й эг Ба Д га ун зэ д рэг Маш хэцүү М Х аш үн х д э р ц э ү л ү тэй Хүндрэлтэй Дунд Суд С а у лг д а а а л н г д С а у а о д н р а о д л л г о ц аа р о н г о ч д лц о о ю р о о у г л ч т ц н о о у г ю у ч д у ы о т ю н н у у 6 т у 9 н д . у 1 ы уд н х ы у 6 в н 9 ь . 6 1 н 9 ь х .1 у б в х у ь у ю в н у ь ь д б н и ь у й ю б л у э у н ю д х у и о й д л л и о й э н л н х э х н н о х ь л о о э л ц н о э х н г х н э ь х н и э ь ц й э н э ц г э ц э г а х л э и и х й н и н г й а н ц ар а ц л ал и и н н г г а а а а р р төлбөрөө т т ө ө л л д б ө ө г рө б ө ол тө 9 л .8 дө х г у б в о ь л н 9 ь .8 өө х р у ө в ө ь а н ж ь и ө л өр х ө и ө йж аж , 8 и . л 3 х х и у й в ж ь , н 8 ь .3 тэ х т у г в э ь лэ н г ь т т х э а т м г р эл а э гд гт ан х , а 4 м . р 5 аг х д у а в н ь , н 4 ь .5 хувь нь бол т о ө вс л р б о ө л р ы бо ө н л ө о з в т э с ө э р л л о и д л й ө ы н г н б са з о э н л э г л а 9 и а . й с 8 н х з у э с э в а л ь н э г э н а р а ь , с ө 1 ө з .8 э р эл ө х э ө у э в р а ь , ж 1 н и . ь 8 л х б х и у у ц й в а ь ж лт , н г 8 ь ү . й 3 б х у т у ц у в а с л ь л т а н г м ү ь ж й т и э д т т у г с х э л а л а м э м р г ж т а и г х д д а д м а х г р ам а б р г а а д й г а н д н а д . , а 4 г .5 ба х й у н в а ь . Сур н г ь алт б ы о н л С о т у ө в р л г с б а р ө л о р ты ө л ө ы н т н т ө ө л л з ө б э х ө э ө р л д ө и ө о й ю т н ө у л т с ө н а х у н ө у г д д а ы о а ю н с у 2 з т 1 н э .9 у э у л х д э у ы э в р н ьд , 2 1 н . ь 9 8 а х с х у у у в у в ь д ь д ал н н г ь ү ь а й с б , у 2 у у 8 ц д . а а 8 л л х г т у ү г в й ү ь , й д 2 8 н т . у ь 8 с х х л ү у а н в м д ьд р ж э н л и ь т д э х й ү х н а б д а м р р эл а т г э д й д б а а г байна. Сургалтын төлбөрөө төлөхөд оюутнуудын 21.9 хувьд нь асуудалгүй, 28.8 хувьд нь хүндрэлтэй ба маш хэцүү байна. Өөрөө 2 р 5 хэлбэл 25 3 оюутан бүрийн 1-д сургалтын төлбөрөө төлөхөд хэцүү байгаа нь судалгааны үр дүнгээс гарлаа. Зураг 24. Сургалтын төлбөрөө төлдөг хэлбэр ба төлөхөд хэцүү байдал /хувиар/ Хүндрэлтэй Маш хэцүү 2.6 2.6 2.6 0 3.3 3.3 14.7 9.5 8.6 10 13.3 16.7 Дунд 1 4.8 12.5 1 3.8 1.9 Бага зэрэг 4.2 8.3 6.3 0.7 1.4 5.6 Асуудалгүй 6.4 0.9 17.3 0 1.8 1.8 0 10 20 30 Эцэг эхийн цалин Буцалтгүй тусламж Хадгаламж Бусад зээл 59.5 53.3 75 73.6 71.8 40 50 60 70 80 Тэтгэлэг Боловсролын зээл Өөрөө ажил хийдэг Судалгааны үр дүнгээс харахад, эцэг эхийн цалингаараа сургалтын төлбөрөө төлөхөд маш хэцүү болон хүндрэлтэй байгаа нь талаас илүү хувийг эзэлж байна. Үүний дараагаар өөрөө ажил хийж болон зээлээр сургалтын төлбөрөө төлөхөд маш хэцүү болон хүндрэлтэй байна гэжээ. Сургалтын төлбөр төлөхөд хүндрэлгүй байдаг гэж хариулсан оюутнуудын 70 орчим хувийг эцэг эх нь цалингаасаа төлдөг бол үүний дараагаар өөрсдөө ажил хийж, тэтгэлэг авч сургалтын төлбөрөө төлдөг байна. - 31- Хүснэгт 9. Сургууль ба төлбөр төлөх хэлбэр МУИС АШУҮИС СЭЗИС ДХИС ШУТИС ХААИС МУБИС Бусад их сургууль Боловсролын сангийн зээл 21.7% 8.7% 43.5% 17.4% 4.3% 0.0% 0.0% 4.3% Бусад зээл 13.6% 36.4% 4.5% 27.3% 9.1% 0.0% 4.5% Буцалтгүй тусламж 11.1% 44.4% 11.1% 22.2% 0.0% 0.0% 0.0% Өөрөө ажил хийж 18.4% 20.4% 16.3% 20.4% 10.2% 0.0% 0.0% 4.5% 11.1% 14.3% Тэтгэлэг 21.4% 23.8% 11.9% 16.7% 7.1% 0.0% 0.0% Хадгаламж 9.1% 36.4% 18.2% 9.1% 9.1% 0.0% 0.0% 19.0% 18.2% Эцэг эхийн цалин 16.3% 30.4% 24.6% 20.1% 3.4% 0.6% 0.6% 4.0% Сургалтын төлбөрөө төлдөг хэлбэрийг сургуулиар нь харьцуулан харуулахад, Боловсролын сангийн зээлд СЭЗИС-ийн оюутнууд хамгийн их хамрагддаг бол дараагаар нь МУИС, ДХИС-ийн оюутнууд орж байна. Буцалтгүй тусламжид АШУҮИС-ийн оюутнууд хамгийн их хамрагджээ. Бусад тэтгэлэг авсан оюутнуудын дийлэнх нь МУИС, АШУҮИС болон ДХИС байна. Үүнд Ерөнхийлөгчийн, Ерөнхий сайдын, ОУ-ын байгууллага, бусад байгууллагын тэтгэлгээс гадна дээрх гурван сургуулийн дотоодын тэтгэлгүүд цөөнгүй байгааг харуулж бай Бу н с а а . д тэтгэлэг авсан оюутнуудын дийлэнх нь МУИС, АШУҮИС болон ДХИС байна. Үүнд Ерөнхийлөгчийн, Ерөнхий сайдын, ОУ- ын байгууллага, бусад байгууллагын тэтгэлгээс гадна дээрх ШУ гу Т р И в С ан , Х су А р А гу И ул С и , й М н У д Б от И оо С д ы и н йн тэт о г ю эл у г т ү н ү у д у ц д ө ы өн н гү т й үү б в ай р г и а й аг н х т а о ру о ул х ж ан б г а а й л н т а т . ай хэмжээнд хүрээгүй тул дээрх 3 су Ш р У гу Т у И л С и , й Х н А с А у И да С л , г М аа У н Б ы ИС ү р ий д н үн ою г у д т ү н г у н у э д ж ын яр тү и ү х вр б и о й л н о т м оо ж х гү ан й г г ал а т н т х а а й а х р э н м а жэ у э у н . д хүрээгүй тул дээрх 3 сургуулийн судалгааны үр дүнг дүгнэж ярих боломжгүйг анхаарна уу. Зураг 25. Ажил хийдэг эсэхийг сургуулиар нь харьцуулбал /хувиар/ Зураг 25. Ажил хийдэг эсэхийг сургуулиар нь харьцуулбал /хувиар/ 120 100 100 80 60.4 53.6 49.150.9 55.1 54.2 60 46.4 44.9 45.8 39.3 40 66.7 33.3 61.8 38.2 20 0 МУИС АШУҮИС СЭЗИС ДХИС ШУТИС 0 ХААИС МУБИС Бусад их сургууль Ажил хийдэггүй Ажил хийдэг АШУҮИС- ийн судалгаанд хамрагдсан оюутнуудын 60 хувь нь ажил хийдэггүй байна. Энэ АШ нь УҮ м И аг С ад г и ү й й н ту с х у а д й а н л м га эр а г н э д жл х и а й м н р х а и г ч д э с э а л н ий о н ю ач у а т а н л у а у л д , ы он н цл 6 о 0 гт х о у й вь хо н л ь бо а о ж то и й л б х а и й й х д м э а г г г а ү д й ла б л а та й й н ю а. м Э . нэ нь ШУТИС, ХААИС, МУБИС- ийн оюутнуудын түүврийн тоо хангалттай хэмжээнд хүрээгүй ма т г у а л д д гү ээ й рх ту 3 х с а у й р н гу м ул э и р й г н эж су л д и ал й г н аа х н и ы ч ү э р эл д и үн й г н д а үг ч н а э а ж л я а р л и , х о б н о ц л л о о мж гт г о ү й йг х а о н л х б аа о р о н т а о у й у. байх магадлалтай юм. 7 хоногт ажиллаж байгаа цагийг хүйсийн хувьд ялгаа байгаа эсэхэд статистик шинжилгээ (One- way ANOVA) хийхэд эрэгтэй оюутнууд эмэгтэйчүүдээс илүү олон цаг ажиллаж байна ШУ (F Т = И 8 С .9 , 9 Х 0; А P А = И 0. С 00 , 0 М ). УБИС-ийн оюутнуудын түүврийн тоо хангалттай хэмжээнд хүрээгүй тул дээрх 3 З с у у р р аг гу 2 у 6 л . С ий уд н ал с г у а д а а нд лг о а р а о н лц ы ог ү ч р ды д н үн хө г д д ө ү лм гн өр эж ярих боломжгүйг анхаарна уу. эрхлэлтийн цаг /хувиар/ Сургалтын төлбөрөөс гаднах зардлуудыг төлөхөд 65.5 хувьд нь 30- аас дээш цаг 10.5 - 32 хүндрэлтэй байдаг ба нийт оюутнуудын 47.6 хувь нь хичээлийн 20- 30 цаг 8.9 хажуугаар ажил хөдөлмөр эрхэлдэг 0 МУИС АШУҮИС СЭЗИС ДХИС ШУТИС 0 ХААИС МУБИС Бусад их сургууль Ажил хийдэггүй Ажил хийдэг “ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД” АШУҮИС- ийн судалгаанд хамрагдсан оюутнуудын 60 хувь нь ажил хийдэггүй байна. Энэ нь магадгүй тухайн мэргэжлийн хичээлийн ачаалал, онцлогтой холбоотой байх магадлалтай юм. 7 хоногт а Ш жи У л Т л И а С ж , Х ба А й А г И а С а , ц М а У ги Б й И г С х ү и й йн си о й ю н ут х н у у в у ь д д ын ял тү г ү а в а р б ий а н йг т а о а о х э а с н э г х а э л д тт с а т й а х т э и м с ж ти ээ к нд ш х и ү н р ж ээ и гү л й гээ (One ту л w д a э y эр A х N 3 O с V ур A г ) уу х л и и й й х н э с д уд э а р л э г г а т а э н й ы о ү ю р д у ү т н н г у д у ү д гн э э м ж эг я т р э и й х ч б ү о ү л д ом ээ ж с гү и й л г ү а ү нх о а л а о рн н а ц у а у г . ажиллаж байна 7 хоногт ажиллаж байгаа цагийг хүйсийн хувьд ялгаа байгаа эсэхэд статистик шинжилгээ (F=8 (O .9 n 9 e 0 - w ; P ay =0 A .0 N 0 O 0 V ). A) хийхэд эрэгтэй оюутнууд эмэгтэйчүүдээс илүү олон цаг ажиллаж байна (F=8.990; P=0.000). Зу З р у а р г аг 26 2 . 6 С . С уд уд а а л л г г а а а а н нд д о о р р о о л л ц ц ог о ч г д ч ы д н ы х н өд хө өл д м ө ө л р мөр эр э х р л хл э э л л т т и ий й н н ц ц а а г г /х / у х в у и в а и р а / р/ Сургалтын төлбөрөөс гаднах з С ар у д р л г у а у л д т ы ы г н төл т ө ө хө л д бө 6 р 5 ө .5 өс хувь г д ад н н ь ах 30- аас дээш цаг 20- 30 цаг 10- 20 цаг 10- аас доош Ажил хийдэггүй 10.5 8.9 15.3 12.9 х з ү а н р д д р л эл у т у э д й ыг байд т а ө г лөх б ө а д ний 6 т 5.5 о х ю у у в т ь н д ууды нь н 47 х .6 үн ху д в р ь э н л ь тэ х й ичээ б л а и й йн даг хажуугаар ажил хөдөлмөр эрхэлдэг б б а а йна н . ий А т жи о л юу х т и н йд у э у г ды о н юу 4 тн 7 у .6 уды ху н вь 1 н 2 ь .9 х х у и в ч ь э н э ь л 1 и 0 й - с н до х о а ш ж ц у а у г г , а 1 а 5 р .3 х а ув ж ь ил н х ь өд 10 ө л 2 м 0 ө ц р аг, э 8 р . х 9 э х л у д в э ь г н б ь а 2 й 0 н - 3 а 0 . ц А а ж г, ил 10.5 хувь нь 30- аас дээш цаг 7 хоногт х ж и и й л д л э а г да о г ю ба у й т н н а у . удын 12.9 хувь нь 52.4 а 10-с доош цаг, 15.3 хувь нь 100 10 20 30 40 50 60 20 цаг, 8.9 хувь нь 20-30 цаг, 10.5 Ажил хийдэггүй 10- аас доош 10- 20 цаг хувь нь 30-аас дээш цаг 7 хоногт 20- 30 цаг 30- аас дээш цаг ажилладаг байна. Судалгаанд оролцогчдын голч дүнг ажил хийдэг эсэх мөн ажил хийдэг цагтай нь харьцуулахад Суда д л ар г а а а а х н ү д р д о ү р н о г л ар ц л о а г а ч . дын голч дүнг ажил хийдэг эсэх мөн ажил хийдэг цагтай нь харьцуулахад дараах үр дүн гарлаа. Зураг 27. Голч дүн ба ажил З х у и ра й г д 2 эг 7. ц Г а о г лч / д х ү у н ви б а а р а / жил хийдэг цаг /хувиар/ 70 27 60 57.6 50.6 50 50 50 45 40 30 20 13.9 14.195.7 10.1 8.99.5 8.810 10 0 3.5-4.0 3.0-3.4 20 12.9 10 7.1 2.5-2.9 33.3 30 10 10 5 2.0-2.4 16.7 00 2.0- оос доош Ажил хийдэггүй 10- аас доош 10- 20 цаг 20- 30 цаг 30- аас дээш цаг Дээрх үр дүнгээс харахад, 2.0- оос доош голчтой оюутнуудын тал хувь нь 7 хоногт 30- аас дээш цаг Дээрх аж үр ил д ла ү ж нг б э а э й с на х . арахад, 2.0-оос доош голчтой оюутнуудын тал хувь нь 7 хоногт 30-аас дээш цаг ажиллаж байна. Зураг 28. Голч дүн ба ажил хийдэг эсэх 80.00% 70.00% 60.00% 50.00% 57.6% 49.4% 50.0% 55.0% 50.6% 50.0% 42.4% 45.0% 66.7% 40.00% 33.3% Зураг 2 3 8 0. . 00 Г % олч дүн ба ажил хийдэг эсэх 20.00% 80.00% 10.00% 70 0 .0 .0 0 0% % 60.00% 50.00% 3 5 .5 7 . 4 6 .0 % 3.0-3.4 2.5-2.9 Ажил хийдэггүй 50.6% Ажил хийдэг 2.0-2.4 2.0- оос доош 50.0% Linear( Ажил 4 х 5 и . й 0 д % эг) 40.00% 30.00% 20.00% - 33 10.00% 33.3% Ажил хийдэг оюутнуудын эзлэх хувь хэмжээ ихсэх тусам голч дүн буурч байгаа нь судалгааны үр Ажил хийдэг дү о н ю г у э т э н с уу г д а ы р н ч э б з а лэ й х н х а у . вь хэмжээ ихсэх тусам голч дүн буурч байгаа нь судалгааны үр дүнгээс гарч байна. Дараах хүснэгтээс оюутнуудын сургалтын төлбөрөө төлж байгаа хэлбэрүүд болон өрхийн орлогын мэдээллийг харж болно. Хүснэгт 10. Өрхийн орлого ба төлбөр төлөлтийн хэлбэр 1 саяас доош 1-2 сая 2-3 сая 3 саяас дээш Тогтворгүй Боловсролын сангийн зээл 17.6% 35.3% 5.9% 41.2% 0.0% Бусад зээл 22.2% 38.9% 22.2% 11.1% 5.6% Буцалтгүй тусламж 33.3% 44.4% 11.1% 11.1% 0.0% Өөрө Б ө ус а а ж д и з л э х э и л йж 12 2 . 2 8% .2% 2 3 7 8 . . 7 9 % % 2 2 2 7 .2 .7 % % 11 3 .1 1 % .9% 5.6% 0.0% Тэтгэ Б л у эг цалтгүй тусламж 17 3 . 3 1% .3% 2 4 8 4 . . 6 4 % % 1 2 1 8 .1 .6 % % 11 2 .1 5 % .7% 0.0% 0.0% Хадга Ө л ө а р м ө ж ө ажил хийж Тэтгэлэг Эцэг эхийн цалин Хадгаламж 0 1 . 2 0% .8% 17.1% 6.9% 0.0% 1 2 0 7 . . 0 7 % % 28.6% 27.1% 10.0% 2 6 7 0 .7 .0 % % 28.6% 32.4% 60.0% 31 3 .9 0 % .0% 25.7% 31.0% 30.0% 0.0% 0.0% 0.0% 2.7% 0.0% Өрхий Э н цэ о г р э л х о и г й ы н н ца х л э и м н жээ бага байх 6 т . у 9 с % ам буц 2 а 7 л .1 тг % үй тусл 3 а 2 м .4 ж % ид ха 3 м 1 р .0 а % гдсан оюу 2 т .7 н % ы тоо харьцангуй их байна. Өрхийн орлогын хэмжээ бага байх тусам буцалтгүй тусламжид хамрагдсан оюутны тоо харьцангуй их байна. Хүснэгт 11. Сургалтын төлбөр төлөх хүндрэл ба нийгмийн гарал Сургалтын төлбөрөө төлөх Х ө ү д снэгт 11. Сургалт Н ы и н й т гм ө и л й бө н р га т р ө а л л ө с х у х р ү а н л д ц р а э х л ү б й а л н я и в й ц г а м д ийн гарал хүндрэлтэй эсэх Сургалтын төлбөрөө Ас т у ө у л д ө а х л ө г д үй хүндрэлтэй эсэх Нөлөөлдөг Нөлөөлдөггүй Мэдэхгүй Нийгмийн гарал суралцах үйл явцад Нөлөөлд 1 ө 2 г .8% Нөлөөлдөггүй 64.2 М % эдэхгүй 22.9% Ба А га су з у э д р а эг лгүй 12.8% 14.5% 64.2% 63.4% 22.9% 22.1% Ду Б н а д га зэрэг Дунд Маш хэцүү Маш хэцүү 14.5% 12.6% 12.6% 22.0% 22.0% 63.4% 65.0% 55.6% 65.0% 22.1% 22.3% 55.6% 22.4% 22.3% 22.4% Судалгаанд оролцсон оюутнуудын дийлэнх нь нийгмийн гарал үүсэл суралцах явцад Судалгаанд оролцсон оюутнуудын дийлэнх нь нийгмийн гарал үүсэл суралцах явцад нөлөөлдөггүй гэж хар н и ө у л л ө ж ө ээ л . дөггүй гэж хариулжээ. Зураг 29. Сургалтын төлбөрөөс гадуурх зардал хүндрэлтэй байдал Зураг 29. Сургалтын төлбөрөөс гадуурх зардал хүндрэлтэй байдал 80.00% 70.00% 66.9% 60.00% 55.4% 34.5 50.00% 44.6% 40.00% 65.5 30.00% 33.1% 20.00% 10.00% Тийм Үгүй 0.00% Нэмэлт зардлууд төлөхөд хүндрэлтэй Нэмэлт зардлууд төлөхөд хүндрэлгүй Ажил хийдэггүй Ажил хийдэг С С у у д д а а л л г г а а а а н н ы ы ү ү р р дү д н ү г н э г э э с эс хар ха а р х а а х д а , д 6 , 5. 6 5 5 х .5 увь ху н в ь ь су н р ь га с л у т р ы га н л т т ө ы л н бө т р өл ө б ө ө с р б ө у ө с с ад бу за са р д дл з у а у р д д ы лу г у т д ө ы лө г хөд төлөхөд хү х н ү д н р д э р л эл тэ т й эй б б а а й й д д а а г г г г э э с с э э н н б ба а й й н н а а . . О О ю ю у у т т н н у у у у д д а а ж ж и и л л хи хи й й дэ д г эг ч ч гэ г с э э с н эн су с р у г р ал га т л ы т н ы т н өл тө бө л р б ө ө ө р с ө б ө у с са б д усад амьдралын зардлуудыг төлөхөд хүндрэлтэй байна гэж талаас илүү хувь нь хариулжээ. а С м у ь р д г р ал а т л ы ы н н т з ө а л р б д ө л р у ө у ө д с ы га г д т н ө а л б ө а х й ө р д н х ы үн тү д р р э э э л с т , э х й оо б л а з й э н р а эг гэ н ж эм т э а л л т а з а а с рд и л л ы үү г о ху д в о ь о а н м ь ь х д а а р р и ч у б л а ж йг э а э а . газартай нь харьцуулж үзэхэд дараах үр дүн гарлаа. - 34 Хүснэгт 12. Нэмэлт зардал ба амьдарч буй газар “ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД” Сургалтын төлбөрөөс гадна байрны түрээс, хоол зэрэг нэмэлт зардлыг одоо амьдарч байгаа газартай нь харьцуулж үзэхэд дараах үр дүн гарлаа. Хүснэгт 12. Нэмэлт зардал ба амьдарч буй газар Хоол, түрээс зэрэг нэмэлт зардлуудыг төлөхөд хүндрэлтэй эсэх Хүндрэлтэй Х ХХ үн үү д нн р дд э рр л ээ г лл ү гг й үүйй Одоо амьдарч буй газар Гэртээ 59.5% Найзын гэр 0.6% Оюутны байр 10.1% Түрээсийн байр 14.0% 7 7 9 79 . 9 2 ..2 % 2%% 0. 00. % .00%% 6.9 66 % ..99%% 3.5% 33..55%% Хамаатны гэр 13.4% 10.4 1 % 100..44%% Цаашид ЦЦ с а у аа р ашш а и л ид ц д а сс х уу а рр д аалл х цц ү аа н хх д аад р д э хх л үү т нн э д й дррээ а лл с тт у ээ у йй д а л ас у сууу д уддлл б уу а уу й дд с б а ба а ай р йссаа б аа а рр й бб н аа а ййнн х аа эм ххэ э м э мэ н эээнн 32 33 . 2 1 2..11 х х у ху в ув ь вьь н н ь ь,, х х а а ррии и нн н үүггүүйй үг хх ү ээ й ммэ х ээ э энн м 3 э 3 э 99 н ..44 3 хх 9 уу . в 4 вьь х н у нь в ь ь хха н ар ь рии х уу а лл р жж и эээ у э. л . ж ЦЦа э аа э аш . ш Ц иид а д а с ш суур и ра д аллц с ц у аах р ха а ад л д ц хх а үү х нн а дд д ррээ х лл ү тт н ээ д йй р б э ба л айй т г э га й ааа б оо а юю й уу г т а тнн а ууу о уд ю даа у аа т сс н ш у ш у аа д лл а ттг а га с ааанныыгг ш тт а оо л дд т рр г у а уу а ул н лаа ы хх г аадд то 66 д 11 р хх у уу у вв л ьь а нн х ь а ь д ххуу 6 вв 1 ььх х хү у үн в нт ь тээй н й ь ххо х ол у лб в бо ь ооо х тт ү оо н йй т ;; э 11 й 88 х х х о уув л вь б ьн о нь о ь т сс о уур й рг ; гуу 1 уу 8 лли х ий у йн в н ь оор н рч ь чии с нн у н р нөө г х у хц у цө л өл и лт й тээ н йй о ххо р ол ч лбб и оо н ооттоойй;; 1122 ххууввььннььббааггшшннааррттааййххооллббооооттоойй,,99ххууввььннььббууссааддаассууууддллууууддббааййннаа.. нөхцөлтэй холбоотой; 12 хувь нь багш нартай холбоотой, 9 хувь нь бусад асуудлууд байна. ЗЗуурраагг 3300.. ЦЦаааашшиидд ссууррааллццааххаадд ЗЗуурраагг 3311.. ЦЦаааашшиидд ссууррааллццааххаадд ххүүннддррээллттээйй Зу хх р үү а нн г дд 3 рр 0 ээ . ллт Ц т а ээй а й ш аас и су д ууу с дд у лл р уу а ууд л д ц бб а аа х йй а хх д ээ х сс ү ээ н хх дрэлтэ бб й ааййггаааашшааллттгг З аа у аа р нн аг 31. Цаашид суралцахад //ххууввииа а ар с р у // удлууд байх эсэх /хувиар/ хүндрэлтэй байгаа шалтгаан 2288..44 3322..11 99%%1122%% 1188%% 6611%% 3399..44 ТТиийймм ҮҮггүүйй ММээддээххггүүйй ББааггшшннааррттааййххооллббооооттоойй ССууррггууууллииййннооррччииннттооййххооллббооооттоойй ХХууввььххүүннттээййххооллббооооттоойй ББууссаадд ХХүүссннээггтт1133..ССууррааллццааххааддггааррччббааййггааааххүүннддррээлл,,ббээррххшшээээллүүүүдд Хүснэгт 13. Суралцахад гарч байгаа хүндрэл, бэрхшээлүүд ХХүүннддррээлл,,ббээррххшшээээллүүүүдд Хүндрэл, бэрхшээлүүд ХХууввььххүүннттээййххооллббооооттооййаассууууддаалл Хувь хүн СС тэ аа й ннххү о үү л үгг б ии о йй о нн то хх й үүнн а дд с р у рэ у эл д лт а тээ л ййббааййддаалл ЭЭззллээххххууввьь х Э хэ з эм л м э жж х ээ х ээ увь 6 х 6 э 00 м ..22 жээ 60.2 4400..55 А С А а жж н лл х ы ү ы ү нн ги аач й ча н ааа х лл ү аа н лл дрэлтэй байдал 4 66 0 ..6 . 6 5 С А Сэ ж этт л гг ы ээл н лз а зүү ч йй а н а н л аа а сс л ууууддллуууудд 44 6 ..7 . 7 6 Г С Гэ э эр т р г ии э й л йнн з а ү а й ссу н ууу а дд с аа у лл удлууд 33 4 ..8 . 8 7 ЭЭррүүүүллммээннддииййннаассууууддаалл 11..99 Гэрийн асуудал 3.8 ААжжииллххииййххббооллооммжжггүүйй..99 Х Э Х р оо ү цц ү рр л оог м гдд э о н олл дийн асуудал 1 ..9 . 9 9 Х А Х ж үүү и үх л хээ х дд и т й төө х рр б үү о үү л лл о ссэ м энн жгүй ..9 . 9 9 ССууррггууууллии Х й о йн ц н р оо о рр г ч д чи о ин л нттооййххооллббооооттооййаассууууддаалл 1177..77 .9 О Х О ү рр ү чч х ии э н д нн т н ө өө р хх ү цц ү өө л лл с ,, э х н хааррииллццаааа Сургуули ХХ й ии н чч о эээ р элл ч ии и йй н нн то хх й уувв х аа о аа л рр б ьь о мм о а т аш о ш й аа а ссу с у у уу у дд д аа а лл л ттаайй ННооммыыннссаанн,,ттөөххөөөөррөөммжжииййннххүүррээллццээээббааггаа Орчин нөхцөл, харилцаа ИИннттееррннээттххүүррээллццээээ Б Х Бо и ол ч ло э ов э в л сср и ро й ол н лыы х н у н в хх а ү а үр р рт ь тэээ м эмм а ж ш ж/ а /тт с өө у лл у б д бө а өр л рө т ө а өө й ттөөллжжссууррччббааййггааааччяяллггааввааррллааггддаахх// С Н Су о ур м ргг ы аал н лтт с ыы а н н н , аа т лл ө бб х а ө анн ө ыы рө хх м үүн ж нд и д й ссу н урр х тт ү аа р лл элцээ бага 55..6 . 6 9 17.7 44..77 22..88 5.6 11..99 4 ..9 . 9 7 2 ..9 . 9 8 ССууррггааллттыыннххөөттөөллббөөррссааййжжррууууллаахх..99 ББааггшшннааррттааййххооллббооооттооййаассууууддаалл ББааггшш ннааррыынн аааашш ззаанн,, ххүүнндд ссууррттаалл яял лг 3 гаа 5 вва аррллаанн ггааддууууррххаалл,, ссууррггаахх ааррггаа ббаарриилл,,ссууррггааллттыыннссииссттеемм 1111..22 77..55 Интернэт хүрэлцээ Боловсролын хүртээмж /төлбөрөө төлж сурч байгаа ч ялгаварлагдах/ Сургалтын албаны хүнд суртал Сургалтын хөтөлбөр сайжруулах Багш нартай холбоотой асуудал Багш нарын ааш зан, хүнд суртал ялгаварлан гадуурхал, сургах арга барил, сургалтын систем Багш нарын харилцаа хандлага, аливаа зүйлсийн цагийг нь тулгаж хэлдэг зохион байгуулалт маш муу Харилцааны соёл Бусад Өөр олон зүйлс Замын түгжрэл Монголын нөхцөл байдал 1.9 .9 .9 .9 11.2 7.5 2.8 .9 9.4 3.8 2.8 2.8 Дээрх шалтгаануудаас хамгийн их хувийг санхүүгийн асуудал эзэлж байгаа бол үүний дараагаар багш нарын харилцаа, хандлага, ялгаварлан гадуурхал, сургуулийн орчин нөхцөл, ачаалал зэрэг болно. Хүснэгт 14. Цахим хичээлд хамрагдах нөөц, бололцоог ажил хийдэг эсэх болон нэмэлт зардалтай харьцуулсан байдал Ажил хийдэг эсэх Ажил хийдэггүй 10-аас доош цаг ажилладаг (7 хоногт) 10-20 цаг ажилладаг(7 хоногт) 20-30 цаг ажилладаг(7 хоногт) 30-аас дээш цаг ажилладаг (7 хоногт) Сургалтын төлбөрөөс гадна нэмэлт зардал төлөхөд хүндрэлтэй эсэх Тийм Үгүй Тийм Цахим хичээлд хамрагдах нөөц, бололцоо (Гар утас, зөөврийн компьютер, интернэт, суурин компьютер, сүлжээ) Дунд Сайн Муу 20.7% 74.5% 4.8% 6.1% 93.0% 0.9% 32.0% 62.0% 6.0% Үгүй 20.0% 80.0% 0.0% Тийм Үгүй Тийм Үгүй Тийм 24.1% 18.2% 26.7% 8.3% 33.3% 66.7% 81.9% 70% 91.6% 44.4% 9.3% 0.0% 3.3% 0.0% 22.2% Үгүй 12.5% 87.5% 0.0% 7 хоногт 30-аас дээш цаг ажилладгаас бусад нь цахим хичээлд хамрагдах техник хэрэгсэл, интернэтийн боломж сайтай оюутнууд 60 хувиас илүү байгаа нь судалгааны үр дүнгээс гарлаа. Тиймээс их, дээд сургуулиуд цахимаар хичээл ороход оюутнуудын хамрагдах байдал харьцангуй сайн боломжтой байна. - 36- “ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД” Дэд бүлгийн дүгнэлт • Судалгаанд хамрагдсан оюутнуудын 69.8 хувийн өрхийн орлого 3 саяас доош төгрөг байна. • Өрхийн орлого буурах тусам хамаатныдаа болон оюутны байранд амьдарч байгаа оюутнууд тоо ихсэж байна. Судалгааны үр дүнгээс харахад, оюутны байранд амьдарч байгаа оюутны тоо цөөн байгаа нь оюутны байрны хүрэлцээ төдийлөн хангалттай биш байна гэж дүгнэхээр байна. • Их, дээд сургуульд сурдаг гэр бүлийн гишүүний тоо 1-3 байх тохиолдолд өрхийн орлоготой төдийлөн хамаарал байхгүй байна. • Судалгаанд оролцсон 3 оюутан бүрийн 1-д сургалтын төлбөрөө төлөхөд хэцүү байгаа нь судалгааны үр дүнгээс гарлаа. • Сургалтын төлбөрийг эцэг эхийн цалингаар, тэтгэлгээр, өөрөө ажил хийх байдлаар төлдөг байна. • Боловсролын сангийн зээлд СЭЗИС-ийн оюутнууд хамгийн их хамрагддаг бол дараагаар нь МУИС, ДХИС-ийн оюутнууд орж байна. Судалгаанд оролцогчдын өрхийн орлого гурван саяас дээш тохиолдолд 40 орчим хувь нь боловсролын зээлд хамрагджээ. Боловсролын зээл авах гол шалгуур нь голч дүнгийн үзүүлэлт байдаг. Гэтэл голч дүн нь оюутнуудын ажил эрхлэлттэй хамааралтай байсан ба ажил хийх цаг их байх тусам голч дүн буурч байсан. Харин гурван саяас дээш өрхийн орлоготой оюутнуудын ажил хийх цаг бага, голч дүн өндөр байгаа нь боловсролын зээлд хамрагдах шаардлагыг хангаж байна. • Буцалтгүй тусламжид АШУҮИС-ийн оюутнууд хамгийн их хамрагджээ. Тэтгэлэг авсан оюутнуудын дийлэнх нь МУИС, АШУҮИС болон ДХИС байна. Тиймээс Ерөнхийлөгчийн, Ерөнхий сайдын, ОУ-ын байгууллага, бусад байгууллагын тэтгэлгээс гадна дээрх гурван сургуулийн дотоодын тэтгэлгүүд цөөнгүй байгааг харуулж байна. • АШУҮИС-ийн оюутнуудын 60 хувь нь ажил хийдэггүй бол, МУИС, СЭЗИС-ийн оюутнуудын талаас илүү хувь нь ажил хийдэг байна. Энэ нь суралцаж байгаа мэргэжлийн онцлог, хичээлийн ачаалалтай холбоотой байх магадлалтай юм. • 7 хоног хийх ажлын цаг ихсэх тусам голч дүн буурч байгаа нь судалгааны үр дүнгээс гарлаа. • Судалгааны үр дүнгээс харахад, 65.5 хувь нь сургалтын төлбөрөөс бусад зардлуудыг төлөхөд хүндрэлтэй байдаг гэсэн ба оюутнууд ажил хийдэг ч зардлуудаа төлөхөд мөн л хүндрэлтэй байна гэж талаас илүү хувь нь хариулжээ. • Цаашид суралцахад хүндрэлтэй байдаг хамгийн том асуудал бол санхүүгийн асуудал байгаа нь судалгааны үр дүнгээс гарсан. Үүний дараагаар нэг их хувийг эзлээгүй ч багш нарын харилцаа, хандлага, ялгаварлан гадуурхал, сургуулийн орчин нөхцөлийн тааруу байдал, хичээл болон ажлын ачаалал зэрэг шалтгаанууд орж байна. • Оюутнуудын дийлэнх нь цахим хичээлд хамрагдах техникийн нөөц бололцоотой байна. • Цагийн ажлыг эрэгтэй оюутнууд эмэгтэйчүүдээс илүү их хийдэг нь судалгааны үр дүнгээс гарлаа. - 37- хүндрэлтэй байна гэж талаас илүү хувь нь хариулжээ. • Цаашид суралцахад хүндрэлтэй байдаг хамгийн том асуудал бол санхүүгийн асуудал байгаа нь судалгааны үр дүнгээс гарсан. Үүний дараагаар нэг их хувийг эзлээгүй ч багш нарын харилцаа, хандлага, ялгаварлан гадуурхал, сургуулийн орчин нөхцөлийн тааруу байдал, хичээл болон ажлын ачаалал зэрэг шалтгаанууд орж байна. • Оюутнуудын дийлэнх нь цахим хичээлд хамрагдах техникийн нөөц бололцоотой байна. • 2.4 Ц С а у г р и г й а н лт а , ж м л э ы д г э э э р л э л г и тэ й й н о т ю эг у ш тн х у ү у р д т э э м э э м г ж тэ и й й чү г ү с д у э д э а с л и с л а ү н ү ү и р х д х ү и н йдэг нь судалгааны үр дүнгээс гарлаа. 2.4 С Н у и р й г т а с л у т д , а м л э г д а э а э н л д ли о й р н ол т ц э о гш гчи х д үр б т ү э г э д мж ям и а й р г с н у э д гэ а н лс б а а н й ү д р ла д а ү р н ялгаварлан гадуурхалтад өртөж байсан ба дийлэнх нь буюу 48.9 хувь нь гадаад дүр төрхөөр, 34.7 хувь нь хот болон орон Нийт судалгаанд оролцогчид бүгд ямар нэгэн байдлаар ялгаварлан гадуурхалтад өртөж нутгийн байдлаар, 25.9 хувь нь нутгийн аялгаар, 16.3 хувь нь нийгмийн гарал үүслээр, байсан ба дийлэнх нь буюу 48.9 хувь нь гадаад дүр төрхөөр, 34.7 хувь нь хот болон орон нутгийн байд 1 л 6 аа х р у , в 2 ь 5.9 нь ху ү в н ь д н э ь с н у у г т с г а и а й г н аа а р я , лг 1 а 4 а . р 3 , 1 х 6 у . в 3 ь ху н в ь ь б н э ь л н г и и й й г н ми ч й и н г г х а а р н а д л л ү а ү г с а л а э р э , р, 8 1 .6 6 х х у у в в ь ь н н ь ь үн ш д а э ш с ин угса ш аг ү а т а л р э , гэ 1 э 4 р .3 , 4 х . у 7 в х ь ув н ь ь н б ь эл х г ө и г й ж н ли ч й иг н х б а э н р д х л ш а э га э а л р э , эр 8 , .6 26 х .8 ув х ь ув н ь ь н ш ь а б ш у и с н ад ш ш ү а тл л э т г г э а э а р н , а 4 а . р 7 я х л у г в а ь ва н р ь лан хөгж га л д и у й у н р б х э а р г х д ш аж ээл б э а э й р ж , 2 э 6 э .8 хувь нь бусад шалтгаанаар ялгаварлан гадуурхагдаж байжээ. Зураг 32. Гадуурхалтад ө З р у т ра ө г ж 32 б . а Г йс а а д н уу э р с х э а х лтад өртөж байсан эсэх Зураг явцад З 3 у 3 р . аг Н 3 и 3 й . г Н м и и й й г н ми г й а н ра га л ра с л ур с а у л р ц а а л х ца ү х й ү л йл нөлөө я л в д ц ө а г д э н с ө эх лө /х ө у л в д и ө а г р э / сэх /хувиар/ 22.2 15.7 62.2 Судалгаанд оролцогчдын нийгмийн гарал, үүсэл нь өөрсдийн суралцах явцад нөлөөлж бу С й уд эс а э л х г и аа й н г д т о о р д о о л р ц х о о г й чд л ы ох н о н д и 1 й 5 гм .7 и х й у н в г ь а н ра ь л б , у ү ю үс у эл нь 80 өөр о с р д ч и и й м н с о у ю р у ал та ц н ах н я ө в л ц ө а ө д лж нөл б ө а ө й лж на б х у э й мээ сэ н хийг 32 үз т с о э д н ор б х о о л йл 6 о 2 х .2 од х 1 у 5 в . ь 7 х н у ь вь үг н ү ь й б , у х ю ар у и 8 н 0 о 2 р 2 ч .2 им ху о в ю ь утан нөлөөлж байна хэмээн үзсэн бол 62.2 хувь нь үгүй, нь мэдэхгүй хэмээн хариулжээ. харин 22.2 хувь нь мэдэхгүй хэмээн хариулжээ. Тийм Үгүй Мэдэхгүй Нийгмий Н н и г й а г р м а и л йн үү г с а э р л ал нь үү т с э э д л ни н й ь т с э у д р н а и л й ца с х ур ү а й л л ца я х вц ү а й д л н яв ө ц л а ө д өл н ж өлө б ө а л й ж на ба х й эм на ээ х н эм х э а э р н иу х л а с р а и н улсан ор ор о о л л ц ц о о г г ч ч д д о о о ос с я я м м а ар р х х э э л лб б э э р р э э э э р р н н ө ө л л ө ө ө ө лж лж б б у у й й г г т т о о д д р р уу у л ул ах а а х д ад 2 2 2 2 .2 .2 х х у у в в ь ь н н ь ь н н и и й й г г м м и и й й н н д д а а в в х х а а р р гы гы н н ялгаа үүсгэхэд; 13.3 хувь нь багш нарын үнэлгээ, хандлагад; 8.9 хувь нь мөнгөтэй эсэхээр, 6.7 хувь нь ял х г ө а д а өө ү , ү о с р гэ о х н э н д у ; т 1 г 3 а . а 3 р х , у га в д ь а н ад ь т б ө а р г х ш өө н р а я р л ы га н ва ү р н л э а л н гэ г э а , д х у а у н р д ха л г а д г д а а д г ; г 8 э .9 жэ х э у . вь нь мөнгөтэй эсэхээр, 6.7 хувь нь хөдөө, орон нутгаар, гадаад төрхөөр ялгаварлан гадуурхагддаг гэжээ. Хүснэгт 15. Ялгаварла Х н ү г с а н д э у гт ур 1 ха 5 г . д Я а л ж га б в а а й р г л а а а н х г э а л д б у э у р рх / а х г у д в а и ж ар б / айгаа хэлбэр /хувиар/ 1 1 Нийгм Н и и й й н г д м а и в й х н ар д г а ы в н ха я р л гы аа н ялгаа 2 2 2 2 . . 2 2 2 2 Багш н Б а а р гш ор н о а н р н о у р т о г н аа н р у я т л га гав р а я р л л г а а д в а а г рладаг 1 1 3 3 . . 3 3 3 3 Мөнгө М тэ ө й н э г с ө э т х э э й эр эсэхээр 8 8 . . 9 9 4 4 Хөдөө Х , о ө р д о өө н , н о у р т о га н а н р у я т л г г а а а в р а я р л л г а а х варлах 6 6 . . 7 7 5 Гадаад төрх харах 6.7 5 Гадаад төрх харах 6.7 6 Олон хэлбэрээр 6.6 6 7 Олон Я хэ с л ү б н эр д э э э с р 6 4 . . 6 4 7 8 Яс үнд Х эс үрээлэлд багтаж чадахгүй байх 4 4 . . 4 4 8 9 Хүрээл О э ю лд ут б н а у гт у а д ж н ч эг а н д э а э хг г ү а й ду б у а р й хах 4 2 . . 4 2 9 1 О 0 юутн С у у у р д а н л э ц г а н х ээ бо га л д о у м у ж рх и а д х нөлөөлдөг 2 2 . . 2 2 11 Тэтгэлэг авахад өрхийн орлого бага, хөдөө орон нутаг байхыг шаарддаг 2.2 12 Өнчин болохоор ялгаварлах 2.2 13 Хэлж мэдэхгүй байна 2.2 - 38 Их дээд сургуулиуд хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутны асуудлыг хэр түвшинд авч үздэгийг “ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД” 10 Суралцах боломжид нөлөөлдөг 2.2 11 Тэтгэлэг авахад өрхийн орлого бага, хөдөө орон нутаг байхыг шаарддаг 2.2 12 Өнчин болохоор ялгаварлах 2.2 13 Хэлж мэдэхгүй байна 2.2 Их дээд сургуулиуд хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутны асуудлыг хэр түвшинд авч үздэгийг тодруулахад, сургуульд нь хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутныг хариуцсан тусгай мэргэжилтэн байхгүй гэж 32.9 хувь нь, байдаг гэж 7.5 хувь нь хариулсан байна. Үлдсэн судалгаанд оролцогчид энэ талаар мэдээлэлгүй байлаа. Хичээлийн явцад хичээл зааж буй багш тухайн тусгай хэрэгцээт оюутанд тохируулан хичээлээ заадаг хэмээн 12.2 хувь нь; үгүй гэж 26.5 хувь нь; харин 61.2 хувь нь энэ талаар мэдээлэлгүй байна. Зураг 34. Хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутныг хариуцсан мэргэжилтэнтэй эсэх /хувиар/ Зураг 35. Багш хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутанд тохирсон арга барил ашигладаг эсэх /хувиар/ 77.5.5 1122.2.2 5599.6.6 3322.9.9 6611.2.2 2266.5.5 ТТиийймм ҮҮгүгүйй ММээддээххгүгүйй ТТиийймм ҮҮгүгүйй ММээддээххгүгүйй Суда С л Су г у а дд а ал н лг д гаааан о нд р д о о л ор ц ро с ол о лц н цссоон о н ю о у ою т ю н уутт у нн д ууууд с д ур ссу г у у рр у гг л ууу ь улль д ь э д э дэ р эээрр нь нньь хө хх г ө ж өггж л ж и лл й иий н йнн б б э бэ р эр х рх ш хшш э э э ээ л эл т лт э тэ й эйй о оо ю юуутт н ныыгг ххаарр х ии а у р уцц и сса у ан ц н с м а мэ н эррг м гээж э ж р ии г л э лт ж тээн и н л бб т аа э йй н дда б агг а э й эсс д ээх а хи г ий э йг с г э ии х хх и ээн й нх г хн и нь х ь э м н мэ х эддэ н эх ь хггү м үйй э б д ба э ай х йн г н ү аа й ..НН б э а эгг й т н таа а лл . ааа Н асс э с г суу т дд а аа л лл а гга а аа с анн с дд у х д хө а өг л гж г ж а лл а ии н ййн д н ббээрр х хх ө шш г э ж эээ л лл и ттэ й эй н йоою б ю э уу р тт х нн ш ыы э т э тө л өл т лө э өө й өллө о өлл ю о у ор т ро н ол ы лццооо т о ө ггү л үй ө й ө бб л аай ө йх л хмм о а р агга о ад л дл ц ла о алл о тта г ай ү й й ттуу б лл а ү й үр х рдд м үүн а нд г д а н д нө л өл а лө л өө т өл а лс й сөөн т н у бб л аайй ү хх р ..НН д ө ү өг н гөө д өө ттааллаааасс ххөөггжжллииййнн ббээррххшшээээллттээйй ооююууттнныыгг ххааррииууццссаанн ммээррггээжжииллттнниийй үүййлл аажжииллллааггаааанныы ттааллааааррхх нөлөөлсөн байх. Нөгөө талаас хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутныг хариуцсан мэргэжилтний ммээддээээллллииййгг ооююууттннуууудд ттөөддииййллөөнн ммээддддээгггүүййттээйй ххооллббооооттоойй ббааййхх ммааггааддллааллттаайй.. ТТууххааййллббаалл ММУУИИСС- д- д ххөөгг ү жж й л л лиий а йн ж н ил бб л ээр а рх г х а шш а э н эээ ы ллттэ т эй а й ла о а ою р ю х уут м тнны э ы д гг ээл хх л аар и ри й иу г уцц о сса ю анн утн мм у э у эр д рггэ т эж ө жи д ил и лт й тээ л нн өн ааж м жи э ил д лл д ла э ад г да г а ү гг йт б э бо й олл х оо о ввч л ч бо М о М т УУ о И й ИСС б - и а ий й йн х н ооююу м ут а тнн г у а уу д уд л ды а ын л н т 6 а 62 й 2.1. . 1 Т хх у уу х вв а ьь й м л мэ б эд а дэ л эххг М гүүй У й И ггэ С эжж -д хха х ар ө рии г у ж улл л жж и ээ й ээ. н . бэрхшээлтэй оюутныг хариуцсан мэргэжилтэн ажилладаг боловч МУИС-ийн оюутнуудын 62.1 хувь мэдэхгүй гэж хариулжээ. ХХүүссннээггтт1166..ХХөөггжжллииййннббээррххшшээээллттээййооююууттааннххааррииууццссааннммээррггээжжииллттээннббааййддааггээссээхх Хүснэгт 16. Хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутан хариуцсан мэргэжилтэн байдаг эсэх ММУУИИСС ААШШУУҮҮИИСС ССЭЭЗЗИИСС ДДХХИИСС Тийм Үгүй ТТиийймм ҮҮггүүйй ММээддээххггүүйй МУИ 1 С 199.5.5%% 19.5% 1188.4.4%% 6622.1.1%% 18.4% 1 А 1. Ш 4.4% У % ҮИС 2 1 23 .4 3. % 2.2%% 7755.4.4%% 23.2% 11.0.0%% СЭЗИС 6611.4.4% 1 % .0% 3377.6.6%% 61.4% 44.5.5%% 3322.4.4%% 6633.1.1%% ДХИС 4.5% 32.4% Мэдэхгүй ХХүүссннээггтт 6 1 2 17 . 7 1 .. % ЯЯллггааввааррллааннггаадду 7 уу 5 ур . р 4 хх % ааггддаажжббааййссаанн 3 ш 7 ш . а 6 ал % лттггааааннууууддббаа 6 ссу 3 ур .1 рг % гуууулльь/х/хууввииаарр// ҮҮннддээсс ууггссаааа ААШШУУҮҮИИСС ДДХХИИСС ММУУИИСС ССЭЭЗЗИИСС 2222 1133.5.5 1122.6.6 99.5.5 ААяяллггаа 44.6.6 77.4.4 33.8.8 44.2.2 ББээллггииййнн ччииг г ххааннддллааггаа 55.5.5 22.5.5 22.5.5 11.0.055 ГГааддаааадд ттөөррхх 1199.3.3 2233.5.5 2211.5.5 2288.4.4 ННииййггммииййнн ггаарраалл 99.2.2 1111.1.1 1155.2.2 77.4.4 ХХоотт,, оорроонн ннууттааг г 2222 1199.7.7 2255.3.3 2200 ХХөөггжжллииййнн ШШаашшиинн ббээррххшшээээлл шшүүттллээгг 00.9.9 11.8.8 11.2.233 33.1.1 ССууддааллггаааанндд ооррооллццссоонн ААШШУУҮҮИИСС,, ММУУИИС С, 3 , 9 ДД ХХИИСС,, ССЭЭЗЗИИСС- и- иййнн ооююууттннууууддыынн ххууввььдд ггааддаааадд ттөөррхх, ,үүннддээссууггссаааа, ,ннииййггммииййннггаарраалл, ,ххооттооррооннннууттггаааарряяллггааввааррллааннггааддууууррххааггддаажжббааййссааннннььссууддааллггаааанныы Хүснэгт 17. Ялгаварлан гадуурхагдаж байсан шалтгаанууд ба сургууль /хувиар/ АШУҮИС ДХИС МУИС СЭЗИС Үндэс угсаа 22 13.5 12.6 9.5 Аялга 4.6 7.4 3.8 4.2 Бэлгийн чиг хандлага 5.5 2.5 2.5 1.05 Гадаад төрх 19.3 23.5 21.5 28.4 Нийгмийн гарал 9.2 11.1 15.2 7.4 Хот, орон нутаг 22 19.7 25.3 20 Хөгжлийн Шашин бэрхшээл шүтлэг 0.9 1.8 1.23 3.1 Судалгаанд оролцсон АШУҮИС, МУИС, ДХИС, СЭЗИС-ийн оюутнуудын хувьд гадаад төрх, үндэс угсаа, нийгмийн гарал, хот орон нутгаар ялгаварлан гадуурхагдаж байсан нь судалгааны үр дүнгээс гарав. Тиймээс дээрх 4-н сургуульд энэ хэлбэрийн ялгаварлан гадуурхал байх магадлал өндөр байна. ШУТИС, ХААИС, МУБИС-ийн оюутнуудын түүврийн тоо хангалттай хэмжээнд хүрээгүй тул 3 сургуулийн судалгааны үр дүнг дүгнэж ярих боломжгүйг анхаарна уу. Хүснэгт 18. Ялгаварлан гадуурхал суралцах үйл явцад нөлөөлдөг эсэх /хувиар/ МУИС АШУҮИС СЭЗИС ДХИС Хэдийгээр ялгаварлан гадуурхалтад Тийм 20.7 19.4 18.6 7.9 өртөж байсан боловч суралцах үйл Үгүй 57.5 62.5 60.2 64.4 явцад нөлөөлдөггүй гэж талаас илүү Мэдэхгүй 21.8 18.1 21.2 27.7 хувь нь хариулжээ. 3 сургуулийн хувьд, ойролцоогоор 5 оюутан тутмын 1 нь суралцах үйл явцад Тийм 20.7 19.4 18.6 н 7 ө .9 лөө Х л э д д ө ий г гэ г э э р сэ я н лг б ав а а й рл н ан а. гадуурхалтад Тийм 20.7 19.4 18.6 7.9 Хэдийгээр ялгаварлан гадуурхалтад Үгүй 57.5 62.5 60.2 64.4 өртөж байсан боловч суралцах үйл Үгүй 57.5 62.5 60.2 64.4 өртөж байсан боловч суралцах үйл Мэдэхгүй 21.8 М Х э ү дэ с х н гү э й гт 18.1 19 21 . 2 . Я 8 1. л 2 гава 1 2 р 8 7 . . л 1 7 ан я г в а ца д 2 д 1 у . у 2 н р өл х ө а ө л л 2 д 7 ө б .7 г а гү х й ү я г в й э ц ж с ад / т х а н у л ө а в л а ө и с ө а л и р д л ө / ү г ү гүй гэж талаас илүү хувь нь хариулжээ. 3 сургуулийн хувьд, хувь нь хариулжээ. 3 сургуулийн хувьд, Үндэс Аялга Бэлгийн Гада о а йр д олцоо Н го и о й р гм 5 и ою й у н о т й а р н ол ту ц Х т о м о о ы г т о н , ор 1 5 нь Х ою өг у ж тан ли т й ут н мын Ш 1 н а ь шин суралцах үйл явцад су н р ө а л л ө ц ө а л х дө ү г й г л эс я э в н цад нөлөөлдөг гэсэн угсаа чиг төрх гарал байна о . рон бэрхшээл шүтлэг байна. хандлага нутаг Хүснэгт 19. Ялгаварл Х а ү н с г н а э д г у т ур 1 х 9 а . л Я б л а га х в ү а й р с л / а х н ув г и а а д р у / урхал ба хүйс /хувиар/ Эрэгтэй 18 3 1.8 22.9 7.2 15 3 Үндэс Аялга Б Ү эл н г д и э й с н А Г я а л д г а а ад Б Н эл и г й и г й м н ийн Гад Х аа о д т, Н Х и ө й г г ж м л и и й й н н Х Ш о а т ш , ин Хөгжлийн Шашин Эмэгтэй угс 1 а 3 а .3 3.8 у ч г и с г аа 2 т .3 өрх чи га г 2 р 1 ал .6 тө о р р х он 10 б .2 г э а р р х а ш л ээл 2 о ш 2 ро . ү 7 н тлэг бэрхшээл шүтлэг 1.5 Бусад 25 хандлага 25 хандлага 25 нутаг нутаг 25 Эрэгтэй 18 Эрэг 3 тэй 1 1 . 8 8 2 3 2.9 1.8 7.2 22.9 15 7.2 15 3 3 Эмэгтэй 13.3 Эмэ 3 г . т 8 эй 1 2 3 .3 .3 3 2 .8 1.6 2. 1 3 0.2 21 2 .6 2.7 10.2 22. 1 7 .5 1.5 Эрэ Б г у т са э д й оюутнуу Б д уса 2 г д 5 адаад 2 т 5 өрх, ү 2 н 5 25 дэс уг 2 с 5 аа, хо 2 т 5 орон н 2 у 5 тгаасаа шалтг 2 а 5 алан ялгаварлан гадуурх Э а р л э т гтэй өр ою т у ө т ж нууд б г Э а а р д й э а г с а т д а эй н тө о р ю х б , у о т ү н л н у д у э д с эм г у а г э д са г а т , д э х й т о ө т рх о о , р ю о ү н н у д н т э у н с т у г у а у г а с д с а а а а , х ш х о о а т л т т о г р а о о ал н р а о н ну н я т л г г а а н а в с у а а р а т л а а ш н г а , лт г г а аа д ла а н ад ялга т в ө ар р л х ан өөрөө ял г г а а д в уу а р р ха л л а т н өр г тө а ж ду б г у ай д р с у а х у н р а х л б а о т л л т ө э ө р м р э т т г ө ө т ж э ж й б о а б й ю а с у а й т н н с у б а у о д н л х э б о м т а эг й о т р н э о й н а. о н ю у у та т г н , уу га д да х а о д т т о ө р р о х н өө н р у ө т ө аг я , лгав д ар а л д ан төрхөөрөө ялгаварлан гадуурхалт өртөж ба г й а с д а у н ур б х а а й л н т а. өртөж байсан байна. Зураг 36. Тэтгэлгийн мэдээллийн Зураг 37. Оюутны холбоо, клубээс З х у ү ра р г тээ 3 м 6. жт Т э эт й З г у б э р л а г а и й г й д н ал 36 м / . э х д у э в э Т л и э л т а ий г р э н л / ги З й у н раг 3 м 7 э . д О ээ ю л у л т ий н н ы зо х х З о у л и р б о а оо г н , 3 б к 7 л а . уб О й э г ю э у с ут у з л о н х ы д и а о х н г ол ү б й оо л , к а л ж уб и ээ л с л з а ох г и а о а н ны хүртээмжтэй байда хү л р /х т у э в э и м ар ж / тэй байдал /ху б в а и й а г р у / улдаг үйл б х а ү йг р у т улд э а а э ж г м и ж лл т ага э а ү й н й ы л байдал аж /х ил у л в а и га а ан р ы / хүртээмжтэй байда х л ү / р ху т в э и э а м р ж / тэй байдал /хувиар/ 14.8 40.4 Тийм Үгүй 14.8 44.9 40.4 Мэдэхгү Т й ийм Үгүй 31.6 38 3 .2 1.6 38.2 44.9 9 10.2 11 9 10.2 11 Дунд Мэдэхгүй Маш сайн Муу Ду М н э д дэх М гүй аш с С а а й й н н Муу Мэдэхгүй Сайн Сургалтын тэтгэлэг, С о у ю рг у а т л н т ы ын ба т й э г т у г у э л л л э а г г , у о у ю ды ут н н ү ы йл ба а й ж гу и у л л л л аг а а г а у н у ы ды м н эд ү э й э л лэ а л ж н и ь лл т а э г г а ш ан б ы өг м өө эд д ээлэл нь тэгш бөгөөд хүртээмжтэй эсэхий х г үр то т д ээ р м уу ж л т а э х й ад эс т э э х т и г й эл г э т г о , д т р эм уу ц л э а э х н а , д ур т а э л т д г э а л а 4 н э 0 г ы , т т э а м ла ц а э р э х н, м у э р д а э л эл д л аа и н й ы г 4 т 0 а . л 4 аа х р у х вь м н э ь дээллийг 40.4 хувь нь хүртээмжтэй байдаг х г ү ү р й т , ээ 4 м 4. ж 9 тэ н й ь б хү ай рт д э а э г м гү ж й т , эй 44 х .9 эм н э ь эс х эн үр б т а ээ о м ю ж у т т э н й уу х д эм ы э н эс х э о н лб б о а о, ою кл у у т б н э у э у с д з ы о н хи х о о н лбоо, клубээс зохион байгуулж буй үйл а б ж а и й л г л у а у г л а ж ан б ы уй мэ ү д й э л эл а л ж и и й л н л х а ү г р аа т н ээ ы мж мэ т д эй ээ б л а л й и д й л н ы х г ү 1 р 1 тэ х э у м в ж ь т н э ь й м б а а ш йд с л а ы й г н, 1 3 1 1 х .6 ув х ь ув н ь ь маш сайн, 31.6 хувь “ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД” Сургалтын тэтгэлэг, оюутны байгууллагуудын үйл ажиллагааны мэдээлэл нь тэгш бөгөөд хүртээмжтэй эсэхийг тодруулахад тэтгэлэг, тэмцээн, уралдааны талаарх мэдээллийг 40.4 хувь нь хүртээмжтэй байдаггүй, 44.9 нь хүртээмжтэй хэмээсэн ба оюутнуудын холбоо, клубээс зохион байгуулж буй үйл ажиллагааны мэдээллийн хүртээмжтэй байдлыг 11 хувь нь маш сайн, 31.6 хувь нь сайн, 38.2 хувь нь дунд, 10.2 хувь нь муу хэмээн үнэлжээ. Харин тэтгэлгийн шалгуурын тэгш бөгөөд хүртээмжтэй байдлыг 11 хувь нь муу, 30.1 хувь нь дунд, 28.9 хувь нь сайн, 23.2 хувь нь мэдэхгүй, 6.9 хувь нь маш сайн хэмээн үнэлсэн байна. Зураг 38. Тэтгэлгийн шалгуур тэгш хүртээмжтэй байдаг эсэх /хувиар/ 2 2 8 2 8 . 8 9 . . 9 9 3 3 0 3 0 . 0 1 .1 .1 2 2 3 2 3 . 3 2 . . 2 2 11 6 6 . 6 9 .9 .9 1 11 Д Д Д ун у у н д н д д М М М аш а а ш ш са с с й а а й н й н н М М М уу у у у М М М эд э э д э д х э э г х ү х г й г ү ү й й С С а С а й а й н й н н 28.9 30.1 З З З у у у р р р а а а З г г г ур 3 а 3 3 9 г 9 . . 39 О . О ю О ю у ю у т у т н т н ы н ы ы х х х о о о л л л б б б о о о о , о , , к к к л л л у у у б б б б э э э э э э с с э с с зо з х о з з о и х о х и о х и о н и о н о н н З З у З у р у р а р а г а г 4 г 4 З 0 4 0 у . 0 . р Т . Т а э Т э т г э т т 4 г г э 0 г э л . э л г Т л г и г э и й и т й н й н г м н э м э л м э д г э д э и д э й э л н э л л и м л и й и э й н д й н х э н х ү э ү х р л ү р т л р т и э т э й э м н м э ж м ж ж б б а а ба б б б а а а й й й г б г у г а у у у й у л л г л д д у д а а у г л г д ү а ү й г й л ү л й а л а ж а ж ж и и л и л л л а л а га а га га а н н а ы ы ны х х ү х ү ү ү р р р р т т т т э э э э э м э э м м м ж 2 ж ж ж 3.2 б б а б а б 1 а а 1 с 6 с . у с 9 у р у р г р г у г у у у л у л ь л х ь ь / ү х / р / х у х т у в у в и в э и а и э а р м а р / р ж / / ба сургууль /хувиар/ с с с у у у р р р г г у г у у у у л л л ь ь ь /х /х у у в в и и а а р р / с / ургууль /хувиар/ 6 6 0 6 0 0 5 5 0 5 0 0 4 4 4 4 .8 4 .8 .8 4 4 7 4 7 .6 7 .6 .6 4 4 5 4 5 5 5 5 0 0 5 5 2 2 .2 .2 Дунд Маш сайн Муу Мэдэхгү 4 й 4 0 4 0 .2 0 .2 С .2 айн 4 4 6 4 6 .2 6 .2 .2 4 4 1 1 . 4 6 . 1 6 .6 5 5 0 5 0 0 4 4 4 4 . 4 8 . . 8 8 4 4 0 4 0 0 3 3 7 7 3 .8 . 7 8 .8 3 3 8 8 . 3 6 . 8 6 .6 3 3 7 3 7 . 7 9 . . 9 9 3 3 9 9 .6 .6 3 3 7 3 7 . 7 3 . . 3 3 4 4 0 4 0 0 Зураг 39. Оюутны холбо 3 о 3 1 , 1 .5 .5 клубээс зохион Зура 3 г 3 0 3 4 0 0 0. Тэтгэлгийн мэдээллийн хүртээмж ба 3 3 0 3 0 0 байгуулдаг үйл ажиллагааны хүрт 2 2 8 2 э 8 . э 8 4 . м . 4 4 ж ба сургууль /хувиар/ 1 1 9 9 . 1 8 . 9 8 .8 сургууль /хувиар/ 1 1 9 1 9 . 9 6 . . 6 6 2 2 0 2 0 0 1 1 4 1 4 .9 4 .9 .9 1 1 7 7 1 .1 . 7 1 .1 2 2 0 2 0 0 60 1 1 4 1 4 . 4 7 . . 7 7 50 44.8 47.6 45 1 1 0 1 0 . 0 3 .3 6 6 .9 .9 50 6 6 .3 . 3 52.2 7 7 .2 .2 2 9 9 9 1 1 0 1 0 4 0 0.2 46.2 6 6 .3 6 .3 .3 41.6 1 1 0 1 0 0 50 44.8 4 4 .2 .2 40 37.8 38.6 0 0 0 40 37.9 39.6 37.3 31.5 30 0 0 0 30 М М М У У У И И И С С А А Ш Ш У У Ү Ү И И С С С С Э Э ЗИ ЗИ И С С С 28.4 Д Д Х Д Х И Х И С И С С М М М У У И У И С И С С А А Ш А Ш У Ш У Ү У Ү И Ү И С И С С С С Э С Э З Э З И И З С И С 1 С 9.8 Д Д Х Д Х И И Х С И С С 19.6 20 14.9 17.1 20 С С С а 1 а й а 0 й й н .3 н н Д Д Д ун у у н н д д д М М М уу у у М М М эд э э д э д х э э г х х ү г г й ү ү й й 14.7 Т Т и Т и й и й м й м м Ү Ү гү Ү г й ү г й үй М М э М д эд эд х э г х э ү г х ү й г й үй 6.9 6.3 7.2 9 10 6.3 10 4.2 А 0 А А Ш Ш Ш У У Ү Ү И И С С , , С С Э Э З З И И И С С С - и и и й й й н н н о о о ю ю ю у у т у т н т н н ы ы ы к к л к л у л у б у б э б э э э с э с с з з о з 0 о х о х и х и о и о н о н н б б а б а й а й г й г у г у у у у л у л ж л ж ж б б а б а й а й г й г а г а аа а а ж а ж л ж л ы л ы г ы г г т т у у т с у с с с у у с р у р г р г у у г у у у л л у и и л й й и н н йн АШУҮИС, СЭЗИС-ийн оюутны клубээс зохион байгуулж байгаа ажлыг тус сургуулийн с с с у у у д д д а а а л л л г г а г а а а а н н н д д д о о о М р р р о У о о И л л С л ц ц ц с с с о о о н н н А о Ш о о ю У ю ю Ү у И у у т С т т н н н у у у у у д С д д ы Э ы ы З н И н н С т т а т а л а л л х х у х Д у в у Х в ь в И ь С ь н н ь н ь ь х х ү х ү р ү р т р т э т э э э м э м м ж ж ж М т т э У т э й И э й С й г г э г э ж э ж ж А ү Ш ү н ү н У э н Ү э л И э л ж С л ж э ж э э э . э . С Х . Э Х З а Х И а р С а р и р и н и н н т т э т Д эт э Х г И г т э С э г л л э э л э г г э , , г у , у р р у а а р л л а д д л а а д а н а н ан т т т э э с э м м у м ц д ц ц э а э э э л э н н н г и а и и й а й й т н т т а д а а л л л а о а а р а а р р р о х х х л м ц м м э с э э д о д д э э э н э э л л л о л л и ю и и й й у й г т г г с н с у с у у у д у д д а д а л а ы л г л г а г н а а а н а т н н д а д д л о о р о х р о р у о л о в л ц л ь ц о ц о г о н г ч г ь ч д ч д ы д х ы ы ү н н р н 4 т 4 0 4 э 0 0 э 4 м 4 7 4 7 ж 7 х х у т х у э в у в й ь в ь ь н г н ь э н ь ж х ь х ү х ү р ү ү р н т р т э э т э л э э м ж э м ж м ж э т ж э т э . т э й й э Х г й а г э р э г ж ж э и ж х н х а х а р т р а и э р и т у и у г л э л у ж л ж л э э ж э г э . э , . э. Сайн Дунд Муу Мэдэхгүй Тийм Үгүй Мэдэхгүй уралдаан тэм З З З у ц у у р э р р а э а а г н г г 4 и 4 4 1 й 1 1 . . . Т Т Т э т э э т а т т л гэ г а г э л э а л г л р и г г х и и й й й н н н м ш ш ш э а д а л а л э г л у г э г у л у у р у л р р и т т й т э э г э г ш г ш ш с х у х ү х д ү р ү а р т р л т т э г э а э э м э а м ж м н ж ж д б б а б а о а с р с у с у о р у р г л р г у ц г у у о у л у л ь г л ь ч / ь х д /х у / ы х у в у в н и в и а и а р а р 4 / р / 0 / -47 хувь нь хүртээмж А тэ Ш й У г Ү э И ж С х , а С р Э и З у И л С ж - и э й э н . оюутны клубээс зохион байгуулж байгаа ажлыг тус сургуулийн 60 60 судалгаанд оролцсон оюутнуудын 5 5 3 3 .6 .6 тал хувь нь хүртээм С ж С С Э т Э э Э З й З И З И г И С э С ж С - и ү и й и н й н э й н л н о ж о ю о э ю э ю у . у т Х у т н т а н у р н у у и у у д н у д ы д т ы э н ы т н г н т э т а л т а л э а л а г л , а а у а с р а с и а с и л л и д л ү а л ү ү а ү ү н х ү х у у х в в у ь ь в н ь н ь ь нь 60 тэмцээний та З л у аа р р а х г м 4 э 1 д . э Т эл э л т 5 и 3 г й . э г 6 л с г у и да й л н га ш ан а д л о г р у о у л р цо т гч э д г ы ш т н т э т х э т 4 э ү т г 0 т г р э г 4 э л т э 7 л г л э г и х г и э у й и м й в н й ь н ж н ш н ш ь б ш а а х а л а ү л г с л р г у т г у у р э у у р э г у р м ы у р ы ж у г ы л г т ь г т эй т э / т э г г х э г ш э у г ш ж ш в х и х х ү а а х ү р р р ү р и т / р т у э э т л э э ж м м э э ж м э ж т . ж т э э т й й э г й г э э ж г ж эж 5 5 0 5 0 0 З 3 у 3 9 р 9 .6 а .6 г 41. Тэтгэлгийн шалгуур тэгш хү ү р ү з т з с э с э э э н м н ж б б о о б л а л б с б у у у с р с а гу а д у д л с ь с у у / р х р г у г у в у и у у а л р л и / и й й н н х х у у в в ь ь д д , , 3 3 - 4 - 4 о о ю ю у у т т а а н н 40 40 35 3 . 5 1 .1 39.6 3 3 6 3 6 . 6 3 . . 3 3 үзсэн бол бусад сургуулийн хувьд, 3- 4 оюутан 40 35 3 . 0 3 1 . 0 6 .6 30.6 СЭ С т З т у Э т И у т у З т м С т И м м ы и С ы ы н й н н н и 1 о й 1 ю 1 н н у н ь т н о ь н ь у ю ш у ш ш у а д а л ы т а л н г н л г у у г у т у у у а у р д л у р ы а ы р ы а г ы н с г г и т т л э а т э ү г э г ү ш л ш г а х ш а у ш в с ш ь у ш у и д н у д ь а л д а р ү р а г ү р г а а г х а г у г э в э ж г ж ь эж 30 30 60 30 20 20 2 2 2 5 5 5 2 2 22 2 .2 . . 2 2 53.6 2 2 4 4 .3 .3 2 2 6 2 6 . 6 5 . . 5 5 2 2 5 2 5 . 5 5 . . 5 5 1 1 9 9 .6 .6 24.3 тэ н т ү г ү ь з ү э з с л з т с э г с э э н и э т н й н г б н э б а б л ш а й а г й а н й и л н а н й г а . у а н . у Т . р Т ш и Т ы и й и г а й м й л т м э м э г э г у э э ш с у э с р с с х с ы у ү с у р р г у р т г р э г у т э г у э у м у у г л ж у ш л и л т и у э и у х д й у д ү г д р т э т э т ж э т т э т э г э г э т м э л г л э ж г г л и т и г й э и й н й н йн 20 20 50 15 1 . 5 3 . 2 3 0 15.3 20 1 3 1 3 9 3 . . 2 6 .2 13.2 19.6 36.3 1 11 .8 .8 үз г с ш э э ш ш ж н а а л б а л г о л г у ү л г у у з у б у р с у у р э с р ү н а ү з д ү з ү з ү с ү б ү у ү л ү о р л э г л л э л у э л у т л т л э б т э и э у э й д э с н д а а д х а х д а у х и х в и н ь и н с д н а у , а н р 3 а н х г н 4 х а у х а о у а а р ю л р а а у и р а х т й х а а х х н н х э х э р р э э х э р г у г т э в т э г ь э й т й д э г г й , г 40 35.1 10 10 30.6 2 2 .7 .7 11.8 тут с м с у с у ы д у д а н д а л а л г 1 л г а г а н а а н ь а н ы н ы ш ы ү а ү р л ү р г р д у д ү у д ү р н ү ы н н х г х а х а р т а р э у р г у у ш у у л у л л л ш л а л а у а а . д а . а . рга гэж 10 30 25 22.2 2 2 .7 4.3 26.5 25.5 үз 3 сэ н 4 бай о н ю а. у Т та ий н мээ т с у с т у м р ы гу н улиу 1 д тэ н тг ь элги ш йн алгуурыг 0 0 0 20 20 15.3 19.6 13.2 11.8 ш т ал э г г у ш ур ү ш зү у ү д л а э р лт г э а э д г а э х ж ин а ү н з х с а э а н рах б х а эр й э н гт а э . йг Тиймээс М М У У И И С С 10 МУИС А А Ш Ш У У ҮИ ҮИ С С АШУҮИС С С Э Э ЗИ ЗИ С С СЭ 2 З . И 7 С Д Д Х Х И И С С ДХИС су с д у а р лг г а у а у н л ы и ү у р д дү т н э х т а г р э у л у г л и л й аа н . шалгуур үзүүлэлтээ 0 С С ай ай н н Д Д ун ун д д М М уу у М М эд эд эх э г х ү г й үй Сайн Дунд Муу Мэдэхгүй дахин анхаарах хэрэгтэйг судалгааны үр МУИС АШУҮИС СЭЗИС ДХИС дүн харууллаа. Сайн Дунд Муу Мэдэхгүй З З у у р р а а г г 4 4 2 2 . . И И х х с с у у р р гу гуу л л и и у у д д ы ы н н о о р р о о н н н н у у т т а а г г д д а а х х ь ь э э л л с с э э л л т т и и й й н н т т о о о о Зураг 42. Их сургуулиудын орон нутаг дахь элсэлтийн тоо х х ү ү р р т т э ээ м м ж ж т т э э й й э э с с э э х х /х /х у у в в и и а а р р / / Зураг 42. Их сургуулиудын орон нутаг х д ү а р х т ь э э л э с м эл ж ти т й э н й т э о с о эх /хувиар/ - 41 хүртээмжтэй эсэх /хувиар/ Зураг 42. Их сургуулиудын орон нутаг дахь элсэлтийн тоо хүртээмжтэй эсэх /хувиар/ О О р р о о н н н н у у т т а а г г д д а а х х ь ь и и х х д д э э э э д д с с у у р р г г у у у у л л и и й й н н э э л л с с э э л л т т и и й й н н х х я я н н а а л л т т ы ы н н 15.2 58.5 26.3 Тийм Үгүй Мэдэхгүй т т о о о о г г х х ү ү р р т т э э э э м м ж ж т т э э й й х х э э м м э э н эн 1 1 5 5 .2 .2 х х у у в в ь ь н н ь ь ү ү з з с с э э н н б б о о л л ү ү гү гү й й х х э э м м э э э э н н 26 2 .3 6. х 3 ув х ь ув н ь ь ү н зэ ь ж ү 5 з 8 э . ж 5 ху 5 в 8 ь .5 нь х э у н в э ь та н л ь аа э р н м э эд т э а х л г а ү а й р б м а э й д н э а х . г 5 үй ою б у а т й а н н а б . ү 5 ри о й ю н у 1 т н а ь н о б р ү о р н и н й у н таг 1 т н х ь ува о а р р о и н ла н гд у д та аг гт элсэлтийн хяналтын тоо хүртээмжгүй байдаг гэсэн тул их, д х э у э в д аа с р ур и г л у а у г л д и д у а д г о э р л о с н эл н ти ут й а н г х д я а н х а ь л ү т й ы л н дв т э о р о лэ х л ү , р а т ж ээ а м х ж уй гү н й н б э а г й ж д и а й г н гэ о с н э ц н ло т г у и л йг их х , а д рг э а э л д за с х у , р х гу я у н л ал и т у ы д н о т р о о о н г н нэ у м та э г х д т а а х л ь д ү э й э л р д а в н э х р а л а э р л ч , а а ж ж ил а л х а у х й ы н г х н ү э с г э ж ж и б й а н йн о а н . цлогийг харгалзах, хяналтын тоог нэмэх тал дээр анхаарч ажиллахыг Хүснэгт 20. Орон нут х а үс г э д ж ах б ь а э й л н сэ а л . тийн хяналтын тооны хүртээмж ба сургууль Хүснэгт 20. Орон нутаг дахь элсэлтийн хяналтын тооны хүртээмж ба сургууль Орон нутагт элсэлтийн Орон нутагт элсэлтийн Мэдэхгүй МУИС хяналтын тоо Орон нутагт элсэлтийн хүртээмжтэй хяналтын тоо хүртээмжтэй 17.6 хяналтын тоо Орон нутагт элсэлтийн хүртээмжгүй хяналтын тоо хүртээмжгүй 31.8 Мэдэхгүй 50.6 МУИС АШУҮИС СЭЗИС АШУҮИС ДХИС СЭЗИС 17 1 .6 9.7 14.3 19.7 9.8 14.3 25. 3 4 1.8 13.4 25.4 40.2 13.4 54.9 50.6 72.3 50 54.9 72.3 ДХИС Орон нутагт хуваарилагд 9 а . ж 8 байгаа элсэлтийн хяналтын 40 т . о 2 оны хүртээмжийг сур 5 г 0 уулиар нь ялган харуулахад, МУИС, АШУҮИС, ДХИС- д элсэхийг хүсэгчид нэлээдгүй байна гэж дүгнэж бо О ло р х о о н ор ну б т а а й г н т а х . уваарилагдаж байгаа элсэлтийн хяналтын тооны хүртээмжийг сургуулиар нь ялган харуулахад, МУИС, АШУҮИС, ДХИС-д элсэхийг хүсэгчид нэлээдгүй байна гэж дүгнэж Дэ б д ол б о ү х л о ги о й р н б д ай ү н гн а э . лт • Нийт судалгаанд оролцогчид бүгд ямар нэгэн байдлаар ялгаварлан гадуурхалтад өртөж Дэд б б ү а л й г с и а й н н ба дүг ү н н э и л й т г дарааллаар нь харвал: 1. Гадаад дүр төрхөөр; • Нийт суд 2 а . лг Х аа о н т д бо о л р о о н л о ц р о о г н ч н и у д тг б ий үг н д ба я й м д а л р аар н ; эгэн байдлаар ялгаварлан гадуурхалтад өртөж ба 3 й . са Н н у б т а ги ү й ү н ни ая й л г г д аа а р р ; ааллаар нь харвал: 4. Нийгмийн гарал үүслээр; 1. Гада 5 а . д д Ү ү н р д т э ө с р у х г ө са ө а р г ; аар; 6. Бэлгийн чиг хандлагаар; 2. Хот болон орон нутгийн байдлаар; 7. Шашин шүтлэгээр; 3. Нутг 8 и . йн Х а ө я г л ж г л а и а й р н ; бэрхшээлээр тус тус ялгаварлан гадуурхагдаж байжээ. Дээрх үр дүнгээс харахад, оюутнуудыг гадаад төрхөөр, орон нутгаар, нутгийн аялгаар я 4 л . г Н ав и а й р г л м ан ий г н ад га у р ур а х л а ү ж үсл б э а э й р га ; а нь дийлэнх байгааг цаашид их сургуулиуд анхаарах шаардлагатай байна. • С 5. уд Ү а н л д га э а с н у д гс о а р а о г л а ц а о р г ; чдын дийлэнх нь нийгмийн гарал, үүсэл нь тэдний суралцах явцад нөлөөлдөггүй гэжээ. • 6 С . ур Б а э л л ц г а и х й ү н й ч л и я г в х ц а а н д д н л ө а л га өө а л р д ; өг гэж үзсэн оюутнууд нийгмийн давхаргын ялгаагаар, багш нарын үнэлгээ, хандлагаар, мөнгөтэй эсэхээр, хөдөө, орон нутгаар, гадаад төрхөөрөө 7. Шашин шүтлэгээр; ялгаварлан гадуурхагддаг байна. • 8 С . ур Х г ө у г у ж ль ли д й ээ н р б н э ь р х хш өг э ж э л л и э й эр н т б у э с рх т ш ус ээ я л л т г э а й ва о р ю л у а т н ны га г д х у а у р р и х у а ц г с д а а н ж м б э а р й гэ ж ж э и э л . тэн байдаг эсэхийг ихэнх нь мэдэхгүй байна. Энэ нь нэг талаас магадгүй манай судалгаанд хөгжлийн Дээрх бэ ү р р хш д э ү э н л г т э э э й с о х ю а у р т а н х ы ад о , р о ол ю ц у о т о н г у ү у й д , ы н г өг г ө а ө д т а а а л д аа т с ө х р ө х г ө ж ө л р и , й о н р б о эр н хш ну э т э г л а т а э р й , о н ю у у т т г н и ы й г н х а а я р л и г у а ц а с р ан ялгава м р эр л г а э н жи г л а т д н у и у й рх ү а й ж л а б ж а и й л г л а а а гаа н г ь о д ю и у й тн лэ у н уд х т б ө а д й и г й а л а ө г н ц м а э а д ш дэ и г д гүй и т х эй с х у о р л г б у о у о л т и о у й д гэ а ж нха д а үг р н а э х ж байна. шаардлагатай байна. • Их, дээд сургуулийн оюутнуудын дунд гадаад төрх, үндэс угсаа, нийгмийн гарал, хот орон • Су н д у а т л г г а а а а р н я д лг о а р ва о р л л ц а о н г г ч а д д ы у н ур д х и а й л л б э а н й х на н . ь нийгмийн гарал, үүсэл нь тэдний суралцах явцад нөлөөлдөггүй гэжээ. 37 • Суралцах үйл явцад нөлөөлдөг гэж үзсэн оюутнууд нийгмийн давхаргын ялгаагаар, - 42- “ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД” багш нарын үнэлгээ, хандлагаар, мөнгөтэй эсэхээр, хөдөө, орон нутгаар, гадаад төрхөөрөө ялгаварлан гадуурхагддаг байна. • Сургууль дээр нь хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутныг хариуцсан мэргэжилтэн байдаг эсэхийг ихэнх нь мэдэхгүй байна. Энэ нь нэг талаас магадгүй манай судалгаанд хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутны оролцоогүй, нөгөө талаас хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутныг хариуцсан мэргэжилтний үйл ажиллагааг оюутнууд төдийлөн мэддэггүйтэй холбоотой гэж дүгнэж байна. • Их, дээд сургуулийн оюутнуудын дунд гадаад төрх, үндэс угсаа, нийгмийн гарал, хот орон нутгаар ялгаварлан гадуурхал байна. • Оюутны клубийн үйл ажиллагаа дийлэнх оюутнуудад хүрч чаддаг бол тэтгэлэг, тэмцээн, уралдааны талаарх мэдээлэл дийлэнх оюутныг хамарч чадахгүй байна. • Зарим сургуулийн оюутнууд тэтгэлгийн шалгуур үзүүлэлтийг шударга, хүртээмжтэй гэж хариулсан хувь хэмжээ дийлэнх биш байгаа тул сургуулиуд тэтгэлгийн шалгуур үзүүлэлтээ дахин анхаарах хэрэгтэйг судалгааны үр дүн харууллаа. • Орон нутаг дахь их дээд сургуулийн элсэлтийн хяналтын тоог хүртээмжгүй байна гэж хариулсан тул их, дээд сургуулиуд орон нутаг дахь үйлдвэрлэл, аж ахуйн нэгжийн онцлогийг харгалзах, хяналтын тоог нэмэх тал дээр анхаарч ажиллахыг хүсэж байна. ШУТИС, ХААИС, МУБИС-ийн оюутнуудын түүврийн тоо хангалттай хэмжээнд хүрээгүй тул гурван сургуулийн судалгааны үр дүнг дүгнэж ярих боломжгүйг анхаарна уу. - 43- ДҮГНЭЛТ, САНАЛ 1. Монгол улсын холбогдох хууль тогтоомжид дээд боловсролын тэгш хүртээмжтэй байдлыг Монгол улсын үндсэн хууль, Монгол улсын... онд нэгдэн орсон хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал, 1976 оны Эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийн тухай олон улсын пактын 13(2)(c)д тус бүр хүн бүр сурч боловсрох эрхтэй болон дээд боловсрол бүгдэд ижил хүртээмжтэй болгох ёстой хэмээн заасан байдаг ба 2011 оны 2 дугаар сарын 2-ны өдөр батлагдсан Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хуулийн 12 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт“эрэгтэй, эмэгтэй хүн сургуулийн өмнөх, бага, дунд, мэргэжлийн болон дээд боловсрол эзэмших, албан ба албан бус сургалтад хамрагдах ба мэргэжил дээшлүүлэх, мэргэших, арга зүйн зөвлөгөө авах, мөн сургалтын тэтгэлэг авах тэгш эрх, тэгш боломжтой байна” гэсэн нь эрэгтэй, эмэгтэй хүн бүр аль ч шатны боловсрол эзэмших эрхтэй талаар тухайлан хуульчилсан байна. Боловсролын тухай хуулийн 42.1.дүгээр зүйл, Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний эрхийн тухай хуулийн 14.1.3 дугаар зүйлүүдэд боловсролын сургалтын байгууллагын барилга байгууламж, техник хэрэгсэл, тоног төхөөрөмж нь багш, ажилтан, суралцагчийн хөдөлмөрийн онцлогт тохирсон, хөгжлийн бэрхшээлтэй суралцагчийн тусгай хэрэгцээнд нийцсэн, эрүүл ахуй, аюулгүй байдлын шаардлагыг хангасан байх болон бүх шатны боловсролын тогтолцоонд хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний сурч боловсрох, мэргэжил эзэмших нөхцөлийг бүрдүүлэх, тохирох хэрэглэгдэхүүнээр хангаж, дэмжлэг туслалцаа үзүүлэх, бүх шатны боловсрол олгох сургалтын байгууллагын багш, нийгмийн ажилтан нь хөгжлийн бэрхшээлтэй суралцагчийн онцлог хэрэгцээ, шаардлагад нийцсэн заах арга зүй, арга барилыг эзэмшсэн байна хэмээн тус тус заасан байдаг. Дээрх хууль тогтоомжоос гадна“Алсын хараа – 2050” Монгол улсын урт хугацааны хөгжлийн бодлого;“Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого”; болон“Монгол Улсын Бүсчилсэн Хөгжлийн үзэл баримтлал” гэх бодлогын баримт бичгүүд дээд боловсролын тэгш хүртээмжтэй байдлыг хангахад хүчин төгөлдөр үйлчилж байна. • Нийт оролцогчдын гэр бүлийн гишүүдээс хоёроос доошгүй хүн нь дээд боловсрол эзэмшсэн хувь 31.4 байгаа бөгөөд судалгаанд оролцогчдын эхийн дээд боловсрол эзэмшсэн хувь нь эцэг болон асран хамгаалагчийн хувиас өндөр байна, мөн өрхийн - 44- “ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД” орлого нэмэгдэх тусам тухайн өрхийн дээд боловсрол эзэмшсэн гишүүний тоо нэмэгдэж байна. Мөн эцгийн боловсролын түвшин хүүхдийн их, дээд сургуульд сурах асуудалд төдийлөн хамааралгүй боловч Монголын ард түмний боловсролыг дээдлэх, үр хүүхдээ өөрсдөөсөө илүү мэдлэг боловсролтой, нийгэмд хэрэгтэй хүн болгох гэсэн хүсэл эрмэлзэл өндөр болохыг харуулж байна. 2. Судалгаанд оролцогчид нь ямар нэг байдлаар ялгаварлан гадуурхалтад өртөж байсан ба тэргүүн шалтгаанууд нь гадаад дүр төрх, хот хөдөөгийн ялгаа, үндэс угсаа зэрэг байна. Их, дээд сургуулийн орчинд ялгаварлан гадуурхалтаас сэргийлэх, багш, оюутан ажилчдад мэдээлэл хүргэх, сургалт орох, бодлогоор дэмжин ажиллах нь зүйтэй. Судалгаанд оролцогчдын ихэнх 66.2 хувь нь нийгмийн гарал үүсэл тэдний суралцах үйл явцад нөлөөлдөггүй хэмээн үзсэн ба эсрэгээр нөлөөлдөг гэж үзэж буй хүмүүс нь нийгмийн давхаргын ялгаа үүсгэх, багш нарын үнэлгээнд, хандлагад, мөнгөтэй эсэх, хөдөө, орон нутаг, гадаад төрх зэргийн шалтгаан болж байна хэмээн үзсэн бол үлдсэн хувь нь энэ талаарх мэдээлэлгүй байна. 3. Хөгжлийн бэрхшээл Нийт судалгаанд оролцогч оюутнуудын 32.9 хувь нь тэдний суралцаж буй сургуульд хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутан хариуцсан тусгай мэргэжилтэн байхгүйн дээр багш хичээлээ заахдаа тусгай хэрэгцээт оюутнуудад тохируулан заадаггүй хэмээн 26.5 хувь нь үзсэн ба их дээд сургуулийн боловсролыг хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутан хүртэх боломж нь дээрх шалтгааны улмаас тэгш бус байдлыг үүсгэж байна. Мөн судалгаанд оролцож буй оюутнуудын дунджаар 10 орчим хувь нь энэ талын мэдээлэл дутмаг байна. Хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутнуудын тусгай хэрэгцээнд нийцүүлсэн орчныг бэлдэх, багш нарыг чадавхжуулах, сургах, оюутанд мэдээлэл хүргэх ажлыг дээд боловсролын байгууллагын удирдлага болон засгийн газар хамтран хэрэгжүүлэх. 4. Боловсролын тэгш хүртээмжтэй байдал Тэтгэлгийн талаарх мэдээллийг нийт судалгаанд оролцогчдын 40 орчим хувь хүртээмжгүй байдаг хэмээсэн ба оюутнуудын холбоо, клубээс зохион байгуулж буй үйл ажиллагааны мэдээллийг 10.2 хувь нь мөн хүртээмжгүй хэмээн үнэлсэн ба дээрх мэдээллийг нийтэд нээлттэй хүргэх тодорхой хэмжээний тогтолцооны гажуудал буйг илтгэж байна. Түүнчлэн орон нутаг дахь их дээд сургуулийн элсэлтийн хяналтын тоог судалгаанд оролцогчдын 15.2 хувь нь хүртээмжтэй гэж үнэлсэн бөгөөд талаас илүү хувь нь энэ талын мэдээлэлгүй байна. Иймээс их дээд сургуулиуд цаашид тэтгэлэг болон түүний шалгуур, шалгаруулалтыг зохистой хүртээмжтэйгээр оюутнуудад хүргэх нь зүйтэй. Судалгаанд оролцогчдын 69 орчим хувь нь сургалтын төлбөрөө эцэг эхийн цалингаар төлдөг ба нийт оюутнуудын 9.3 хувь нь сургалтын төлбөрөө төлөх боломжгүйгээс шалтгаалан нэг жил өнжин суралцаж байсан ба 22.9 хувьд нь сургалтын төлбөрөө төлөх нь хүндрэлтэй, 21.9 хувьд нь асуудалгүй байжээ. Мөн оюутнуудын хаана, хэнтэй амьдарч буйгаас үл хамааран суралцаж байх хугацаанд гардаг хоол, түрээс зэрэг нэмэлт зардлыг төлөхөд хүндрэлтэй байдаг байна. Нийт оюутнуудын хувьд цаашид дээд боловсрол эзэмших явцад тулгарч буй хүндрэлүүдийн тэргүүлэх шалтгаанд санхүүгийн хүндрэл, сурах бичгийн үнэ, ажлын ачаалал, хичээлийн хуваарийн тохироо зэрэг орж байна. - 45- Эх сурвалж Хууль тогтоомж • Монгол Улсын Үндсэн хууль(1992). https://legalinfo.mn/mn/detail/367 • Боловсролын тухай хууль(2002) https://legalinfo.mn/mn/detail/9020 • Дээд боловсролын тухай хууль(2002) https://legalinfo.mn/mn/detail/251 • Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний эрхийн тухай хууль(2016) https://legalinfo.mn/mn/ detail/11711 • Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хууль(2011) https://legalinfo.mn/mn/ detail/253 • Дээд боловсролын сургалтын байгууллагын үлгэрчилсэн дүрэм(2007) https:// legalinfo.mn/mn/detail?lawId=204919&showType=1 • Монгол Улсын Их Хурлын 2016 оны 02-р сарын 05-ны өдрийн Дугаар 19 Тогтоол, Хавсралт 1“Монгол Улсын Тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлал 2030”. https:// legalinfo.mn/mn/detail?lawId=207105&showType=1 • Монгол Улсын Их Хурлын 2020 оны 05-р сарын 13-ны өдрийн Дугаар 52 Тогтоол, Хавсралт 1“Алсын хараа- 2050” Монгол Улсын урт хөгжлийн бодлого. https:// legalinfo.mn/mn/detail?lawId=211057&showType=1 • Монгол Улсын Засгийн газрын 2018 оны 02-р сарын 16-ны өдрийн Дугаар 42 Тогтоол“Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого батлах тухай” https://legalinfo.mn/ mn/detail/13240-аас хамгийн сүүлд 2023.06.13-ны өдөр хандав. • Монгол Улсын Их Хурлын 2001 оны 06-р сарын 14-ний өдрийн Дугаар 57 Тогтоолын Хавсралт“Монгол Улсын Бүсчилсэн Хөгжлийн Үзэл Баримтлал”. https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=203158&showType=1 Ном бүтээл • UN DESA, Sustainable Development Goals, Goal 4. https://sdgs.un.org/goals/goal4 • UNESCO(2016) Global Education Monitoring Report, https://unesdoc.unesco.org/ ark:/48223/pf0000245752 • Stanford University, Equality of Opportunity and Education. https://edeq.stanford. edu/sections/section-3-equality-opportunity-and-education/higher-education • Карин Шелциг, Кирсти Ньюман(2020) Монгол Улсад тэгш хамруулах боловсролыг дэмжих нь, АХБ-ны Зүүн Азийн газраас эрхлэн гаргадаг техникийн цуврал тайлан Дугаар 28. https://www.adb.org/mn/publications/promoting-inclusive-educationmongolia • ЮНЕСКО(2019) Монгол улсын бодлогын тойм шинжилгээ: Насан туршийн суралцахуйн тогтолцоог бүрдүүлэх нь. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/ pf0000373687_mon • UNESCO Institute for Statistics(2018) Handbook on Measuring Equity in Education, - 46- “ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД” p.11. http://uis.unesco.org/sites/default/files/documents/handbook-measuringequity-education-2018-en.pdf • ХЭҮК, Хүний эрхийн олон улсын билл: Монгол улсын нэгдэн орсон хүний эрхийн олон улсын гэрээний эмхэтгэл, УБ., 2019 он. • Адам Свифт, Улс төрийн философи, Эрх зүйт ёс сан, УБ., 2014 он. • Tristan McCowan, Three Dimensions of Equity of Access to Higher Education, Compare(2016), 46(4).https://www.researchgate.net/publication/281221321_Three_ dimensions_of_equity_of_access_to_higher_education • UNESCO Institute for Statistics(2018) Handbook on Measuring Equity in Education, p.11. http://uis.unesco.org/sites/default/files/documents/handbook-measuringequity-education-2018-en.pdf • UNESCO Institute for Statistics(2018) Handbook on Measuring Equity in Education, p.30. http://uis.unesco.org/sites/default/files/documents/handbook-measuringequity-education-2018-en.pdf • Mega Wanti, Renate Wesselink, Harm Biemans and Perry den Brok(2022) Determining factors of access and equity in higher education: A systematic review, Equity in Education& Society Vol. 1(2) 279–296. https://journals.sagepub.com/doi/ pdf/10.1177/27526461221092429 • Дээд боловсролын 2022-2023 оны статистик. https://www.meds.gov.mn/ posts?category_id=11403 • Баяржаргалын Цог, Орон нутгийн их, дээд сургуулиудын элсэлтийн байдал, бодлогын зорилт, хэрэгжилт, УБ., 2020 он. 1 дэх тал. https://higher-education-newera-journal.mn/assets/front/images/pdf/articles/914b3z7Aac1VQmSMrBpMdSFRIcS 1QMUAk6cGc6JH.pdf • UNESCO(2020) Quality Assurance and Recognition of Distance Higher Education and TVET, COVID-19 Education Response Education Sector issue notes. https://unesdoc. unesco.org/ark:/48223/pf0000373754 • Julie A. Willems, Chris Campbell, Helen Sara Farley(2019) The Increasing Significance of Digital Equity in Higher Education: An Introduction to the Digital Equity Special Issue, Australasian Journal of Educational Technology 35(6). https://www.researchgate.net/ publication/338263351_The_increasing_significance_of_digital_equity_in_higher_ education_An_introduction_to_the_Digital_Equity_Special_Issue • Right to Education, Covid-19 and technical difficulties: the rise of inequalities in higher education. https://www.right-to-education.org/blog/covid-19-and-technicaldifficulties-rise-inequalities-higher-education • UNESCO Education Policy Review: Towards a Lifelong Learning System(June 2020), • https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000373687/PDF/373687eng.pdf.multi - 47- - 48- “ДЭЭД БОЛОВСРОЛЫН ТЭГШ ХҮРТЭЭМЖ, ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДЛУУД” - 49-