ევროპელი სოციალისტების ვიზიტი საქართველოში The Visit of European Socialists to Georgia Der Besuch der europäischen Sozialisten in Georgien Visite des Socialistes européens en Géorgie I

კრებულის შემდგენლები: გამოცემის მთავარი რედაქტორი მთარგმნელები: გამოცემაზე მუშაობდნენ: Compilers of the collection: სალომე ჭანტურიძე, ქეთევან ქუსიკაშვილი, ზურაბ გაიპარაშვილი ზურაბ გაიპარაშვილი მარინე ჭყონია (ინგლისური) თამარ კახეთელიძე (გერმანული) ქეთევან ქუსიკაშვილი (ფრანგული) მარიამ ვიბლიანი, სოფიკო მოდებაძე, ნინო წერეთელი, გიორგი ჯავახიშვილი Salome Chanturidze, Ketevan Kusikashvili, Zurab Gaiparashvili Editor-in-Chief of the publication Translated by: Publication participants: Zurab Gaiparashvili Marine Chkonia (English) Tamar Kakhetelidze (German) Ketevan Kusikashvili (French) Mariam Vibliani, Sopiko Modebadze, Nino Tsereteli, Giorgi Javakhishvili ©  ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი ©  ფრიდრიხ ებერტის ფონდი ©  საქართველოს ეროვნული არქივი ©  Ivane Javakhishvili Tbilisi State University © Friedrich-Ebert-Stiftung © National Archives of Georgia ISBN 978-9941-13-954-3

ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი Ivane Javakhishvili Tbilisi State University ევროპელი სოციალისტების ვიზიტი საქართველოში The Visit of European Socialists to Georgia Der Besuch der europäischen Sozialisten in Georgien Visite des Socialistes européens en Géorgie 1920 I 2020

ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი Ivane Javakhishvili Tbilisi State University Staatliche Ivane-Javakhishvili-Universität Tbilissi Université d’Etat de Tbilissi Ivane Javakhishvili საქართველოს ეროვნული არქივი National Archives of Georgia Nationalarchiv Georgiens Archives nationales de Géorgie პროექტი განხორციელდა ფრიდრიხ ებერტის ფონდის მხარდაჭერით The project was realized with the support of the Friedrich-Ebert-Stiftung(FES) Das Projekt wurde mit Unterstützung der Friedrich-Ebert-Stiftung realisiert Projet soutenu par la Friedrich-Ebert-Stiftung(FES) მადლობას ვუხდით ემილ ვანდერველდეს ინსტიტუტს თანამშრომლობისთვის We express gratitude to the Institut Émile Vandervelde for cooperation Wir bedanken uns bei dem Émile-Vandervelde-Institut für die Zusammenarbeit Nous remercions l’Institut Emile Vandervelde pour leur collaboration პუბლიკაციაში წარმოდგენილია ავტორთა პირადი მოსაზრებები. დაუშვებელია ფრიდრიხ ებერტის ფონდის მიერ გამოცემული მასალების კომერციული მიზნით გამოყენება ფონდის თანხმობის გარეშე. The views expressed in the publication belong to the authors. Commercial use of the materials published by the Friedrich-Ebert-Stiftung is not permitted without the written consent of the FES. Die in dieser Publikation zum Ausdruck gebrachten Ansichten sind nicht notwendigerweise die der Friedrich-Ebert-Stiftung. Eine gewerbliche Nutzung der von der Friedrich-Ebert-Stiftung(FES) herausgegebenen Medien ist ohne schriftliche Zustimmung durch die FES nicht gestattet. Les opinions exprimées dans cet ouvrage nʼengagent que les auteurs. L’utilisation commerciale des publications de la Friedrich-Ebert-Stiftung n’est autorisée qu’avec l’accord préalable de la FES.

სარჩევი გამოცემის 7 ჩვენ მუდამ დასავლეთისაკენ 9 საქართველო, ევროპული სოციალიზმი და მეორე 16 საერთაშორისო პოლიტიკური კონტექსტი მეორე სოციალისტური ინტერნაციონალის საქართველოში 26 ქართული 39 აკაკი ჩხენკელის მოგონებები სოციალისტების დელეგაციის ვიზიტის 170 173 TABLE OF CONTENTS PREFACE TO THE PUBLICATION  223 We always Aspired to the West 224 Georgia , European Socialism , and the Second International 230 International Political Context during the Visit of the Second International to Georgia 237 GEORGIAN MEDIA CHRONICLE  247 MEMOIRS OF AKAKI CHKHENKELI ABOUT THE VISIT OF THE SOCIALIST DELEGATION  286 BIOGRAPHIES  289

INHALT VORWORT  299 Wir strebten immer schon gen Westen 300 Georgien , der europäische Sozialismus und die Zweite Internationale 306 Der Besuch der Zweiten Sozialistischen Internationale in Georgien im internationalen und politischen Kontext 314 GEORGISCHE MEDIENCHRONIK  325 ERINNERUNGEN VON AKAKI TSCHENKELI AN DEN BESUCH DER SOZIALISTISCHEN DELEGATION  368 BIOGRAPHIEN  371 SOMMAIRE AVANT-PROPOS  381 Nous étions toujours tendus vers l ’ Occident 382 La Géorgie , le socialisme européen et la Seconde Internationale 388 Le contexte international pendant lequel la délégation de l ’ Internationale Socialiste effectue son voyage en Géorgie 395 CHRONIQUE DES MÉDIAS GÉORGIENS  407 MÉMOIRES D’AKAKI TCHENKÉLI CONCERNANT LA VISITE DE LA SECONDE INTERNATIONALE  444 BIOGRAPHIES  449 457 გეოგრაფიული 459 ტექსტში გამოყენებული 460

7 გამოცემის წინათქმა გამოცემა ეძღვნება საქართველოში ევროპის მეორე ინტერნაციონალის დელეგაციის ვიზიტის ასი წლისთავს. ეს მოვლენა უახლესი საქართვე ლოს ისტორიაში უაღრესად მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო. ამ ვიზიტს ასევე დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდნენ ევროპის პოლიტიკურ წრეებში. 1920 წლის ზაფხულში ჟენევაში გამართულ მეორე ინტერნაციონალის კონფერენციაზე გაჩნდა იდეა, რომ ევროპელი სოციალისტები სწვეოდ ნენ საქარ­თველოს არსებული პოლიტიკურ-ეკონომიკურ-კულტურული ვითარების გასაცნობად და გადაეწყვიტათ, რამდენად იქნებოდა შესაძ ლებელი, ზეგავლენა მოეხდინათ ევროპის დიდი სახელმწიფოების მთა ვრობებზე ახლად შექმნილი საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლი კის დე იურე აღიარების თვალსაზრისით. საგანგებოდ მოემზადა საქართველოს ხელისუფლება სტუმრების მი საღებად. 1920 წლის 14 სექტემბერს დელეგაციის წევრთა ბათუმიდან დაწყებული მოგზაურობა ქვეყნის სხვადასხვა კუთხეში ხშირად სადღე სასწაულო ელფერით იყო გამორჩეული. ევროპელი სოციალისტების ვი ზიტს მიეძღვნა დამფუძნებელი კრების საგანგებო სხდომაც. საქართვე ლოს პოლიტიკური ელიტა და საზოგადოება ამ ვიზიტს საგანგებო მნიშ ვნელობას ანიჭებდნენ ქვეყნის საერთაშორისო ასპარეზზე აღიარების მიზნით. ეს იმედი არცთუ უსაფუძვლო იყო, რადგან საქართველოდან დაბრუნებულმა უცხოელმა პოლიტიკოსებმა თავიანთ მოხსენებებსა თუ სტატიებში საკმაოდ დადებითი შეფასება მისცეს საქართველოში არსე ბულ ვითარებას. მართალია, ავადმყოფობის გამო დელეგაციაში არ იყო სახელგანთქმული პარტიული მოღვაწე სოციალისტი კარლ კაუცკი, მაგ­ რამ იგი მოგვიანებით ეწვია საქართველოს და საგანგებოდ დაწერა წიგ ნიც„საქართველოს გლეხთა სოციალ-დემოკრატიული რესპუბლიკა: შთა ბეჭდილებანი და დაკვირვებანი“, რომლის ქართული თარგმანი თბილი სის სახელმწიფო უნივერსიტეტმა 2018 წელს გამოსცა ებერტის ფონდის მხარდაჭერით. წინამდებარე გამოცემის პირველ ტომში ქვეყნდება იმდროინდელ ქა რთულ მედიაში გაშუქებული მეორე ინტერნაციონალის დელეგაციის ვი ზიტის ქრონიკა, პრესის ფურცლებზე დაბეჭდილი შთაბეჭდილებები. მე ორე ტომში ქვეყნდება ემილ ვანდერველდეს ინსტიტუტის(ქ. ბრიუსელი)

8 მიერ მოწოდებული ევროპის სოციალისტური დელეგაციის წევრთა მოხ სენებები; ასევე გამოყენებულია ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილი სის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკაში, საქართველოს ეროვ ნულ არქივში, საქართველოს პარლამენტის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში, ვანდერველდეს ინსტიტუტისა და ტიერი ბერიშვილის პირად კოლექცი ებში დაცული ფოტოდოკუმენტები. გამოცემა გამიზნულია საქართველოსა და პოლიტიკური პარტიების ისტორიით დაინტერესებული მკვლევრებისა და, ზოგადად, მკითხველთა ფართო წრისთვის. ზურაბ გაიპარაშვილი

9 ჩვენ მუდამ დასავლეთისაკენ მივილტვოდით საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დამფუძნებელი კრება საზეიმო სხდომით შეეგება ევროპელ სტუმრებს. მისასალმებელი სი ტყვები წარმოთქვეს კრების თავმჯდომარემ, ალექსანდრე ლომთათი ძემ, ფრაქციების ლიდერებმა: გრიგოლ გიორგაძემ, შალვა მესხიშვილ მა, გიორგი გვაზავამ, გრიგოლ ვეშაპელმა, ტერ-პეტროსიანმა... ყველა პოლიტიკოსმა. მიმსალმებელთაგან ერთადერთი არაპოლიტიკოსი და, თანაც, არასო ციალისტი, გახლდათ მწერალი გრიგოლ რობაქიძე, რომელმაც სრულიად განსხვავებული მიმართულებით წარმართა ევროპელთა ყურადღება. ეს იყო წარსულში საქართველოსა და დასავლეთის ურთიერთობა და საქა რთველოს მუდმივი სწრაფვა დასავლეთისაკენ. „ორი ათასი წელი ქართველნი გელოდებოდათ თქვენ!“ – მიმართავდა მწერალი ევროპელებს და მხედველობაში ჰქონდა პირველ-მეორე საუკუ ნეებში საქართველოსა და რომის სამხედრო-პოლიტიკური სტრატეგი ული პარტნიორობა, რომის იმპერიისა და იბერიის სამეფოს(საქართვე ლოს) ერთიანი ბრძოლა პართიის აღმოსავლური იმპერიის წინააღმდეგ. ახლა, დამოუკიდებელ საქართველოში ჩამოსული მეორე ინტერნაციონა ლის ლიდერთა ვიზიტით, ქართველ მწერალს სურდა, დაენახა საქართვე ლოსა და ევროპის მომავალი ურთიერთსოლიდარობის პერსპექტივა და იმედი.„ჩვენ მივილტვოდით მუდამ დასავლეთისაკენ“, – განმარტავდა გრიგოლ რობაქიძე და ერთი ან ორი საუკუნე კი არ ჰქონდა მხედველობა ში, არამედ საქართველოს ორიათასწლოვანი ისტორია. თვით მეორე ინტერნაციონალის ზოგიერთ ლიდერს უკვე აკავშირებ და ქართულ რევოლუციურ სამყაროსთან პირადი ან ორგანიზაციული თანამშრომლობის პრაქტიკა. გავიხსენოთ, რომ ევროპელ სოციალისტთა დელეგაციის ერთ-ერთი გამორჩეული წევრი კამილ ჰიუსმანსი მჭიდროდ იყო დაკავშირებული 1905 წლის გემ„სირიუსის“ სამხედრო-რევოლუცი ური ექსპედიციის გახმაურებულ საქმესთან. როგორც ცნობილია, ქა რთველმა სოციალისტ-ფედერალისტებმა 1905 წლის ზაფხულში ჰოლა ნდიაში შეიძინეს იარაღის დიდი პარტია – 8 500 თოფი ტყვია-წამლით – და საქართველოში გამოაგზავნეს. იარაღის შეძენაში მათ აქტიურად ეხმა რებოდა კამილ ჰიუსმანსი. რუსული სპეცსამსახურები ირწმუნებოდნენ, რომ იარაღის შეძენაში ჩართული იყო ე. წ.„ინტერნაციონალური კომი ტეტი“, რომელიც სხვა არაფერი იყო, თუ არა მეორე ინტერნაციონალის ბიურო, რომლის მდივნად სწორედ 1905 წელს აირჩიეს კამილ ჰიუსმან სი – ბელგიის სოციალისტური პარტიის ლიდერი(თავმჯდომარე – ემილ ვანდერველდე გახლდათ).

10 როგორც ირკვევა, მეორე ინტერნაციონალთან სხვა ქართველ მოღვა წეებსაც ჰქონიათ ურთიერთობა. 1917 წლის დასაწყისში ინტერნაციონა ლმა გამოსცა სტოკჰოლმში გამართული თათბირის მასალები წიგნის სა ხით. მასში იმხანად სტოკჰოლმში მყოფი ქართველი პატრიოტ-მოღვაწე ების, მიხაკო წერეთლისა და გიორგი მაჩაბლის(რომლებიც წარმოადგე ნდნენ საქართველოს ეროვნული დამოუკიდებლობის კომიტეტს), მოხსე ნებაც დაიბეჭდა. ამ ფაქტით მეორე ინტერნაციონალის მესვეურებმა და ადასტურეს, რომ ისინი მხარს უჭერდნენ არა მარტო საქართველოს და სხვა ქვეყნების სოციალისტურ, არამედ ეროვნულ მოძრაობებსაც. ახლა, 1920 წლის სექტემბერში, ჰიუსმანსი, ვანდერველდე და მათი სხვა ევრო პელი თანამებრძოლები სხვა უფრო მასშტაბური და საქართველოსათვის დიდი მნიშვნელობის პრობლემის გადასაწყვეტად იყვნენ ჩამოსულები. ისინი უნდა გასცნობოდნენ ქვეყანას, რათა ანტანტის სახელმწიფოებისა და საკუთარი ქვეყნების ხელისუფლებების მიერ მისი დამოუკიდებლობის აღიარებისათვის მიეღწიათ. იმ პერიოდში მეორე ინტერნაციონალის საშუალებით, დასავლეთ ევროპის მუშათა და სოციალისტური მოძრაობები სერიოზულ ზეგავლე ნას ახდენდნენ საკუთარი ქვეყნების ხელისუფლებებზე. სანამ სტუმრე ბი საქართველოში ჩამოვიდოდნენ, მეორე ინტერნაციონალმა უკვე 1919 წელს საჯაროდ გამოხატა თავისი მხარდაჭერა საქართველოს დამოუკი დებლობის მიმართ. 1919 წლის თებერვალში ბერნში შედგა მეორე ინტერ ნაციონალის კონფერენცია, რომელმაც სპეციალური რეზოლუცია მიი ღო საქართველოსთან დაკავშირებით. მასში ვკითხულობთ:„საქართვე ლოს სოციალ-დემოკრატიული პარტიის მოწოდების საპასუხოდ, რომე ლიც მიმართული იყო ინტერნაციონალისადმი, ბერნის საერთაშორისო სოციალისტური კონფერენცია აცხადებს, რომ ის თვლის საქართველოს ხალხის სამართლიან მოთხოვნილებად თავის ნაციონალურ დამოუკიდებ ლობას, რომელიც ეთანხმება ხალხთა უფლების უმთავრეს დებულებას, თვითგამორკვევას, რომელიც დიდი ხანია, რაც გამოაქვეყნა ინტერნაცი ონალმა და, რომელიც მიღებულია პრეზიდენტ ვილსონის პროგრამაში, როგორც საფუძველი ზავისა. ქართველმა ხალხმა გამოიჩინა უდავო პო ლიტიკური შეგნება, როდესაც შექმნა, მიუხედავად ყველაზე მძიმე პირო ბებისა, დემოკრატიული და რესპუბლიკანური წეს-წყობილება და დამო უკიდებლად ცხოვრობდა უკვე რვა თვის განმავლობაში. ამიტომ საერთა შორისო სოციალისტური კონფერენცია მოითხოვს საზავო კონფერენ ციისაგან, რომ საქართველოს დამოუკიდებლობა ოფიციალურად იქნეს ცნობილი. რომელიც უარყოფს ყოველგვარ ოპეკას, როგორიც არ უნდა იყვეს ის, ერთი ან რამდენიმე სახელმწიფოს მხრივ და, რომელიც აგრეთ ვე უარყოფს ყოველგვარ თვალყურის დევნებას მის დემოკრატიულ და წესებულებებზე“. 1 მეორე ინტერნაციონალი იყო პირველი საერთაშორისო ორგანიზა ცია, რომელმაც არა მარტო მხარი დაუჭირა საქართველოს დამოუკიდებ ლობას, არამედ მეტიც – უშუალოდ, პირდაპირ მოუწოდა და მოსთხოვა ანტან­ტის უმაღლეს საბჭოს, ეცნო საქართველოს დამოუკიდებლობა. ეს 1  გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1919 წ., 5 ივნისი.

11 იყო 1919 წლის დასაწყისი, როცა პარიზის საზავო კონფერენციას ჯერ საქართველოს დე ფაქტო დამოუკიდებლობის ცნობაზეც არ ჰქონდა და წყებული მსჯელობა. 1920 წლის სექტემბერში დე ფაქტო აღიარება მიღწეული იყო. დღის წესრიგში საქართველოს დამოუკიდებლობის იურიდიული ცნობა იდგა. დამფუძნებელი კრების„არაჩვეულებრივი“, ანუ საგანგებო სხდომის გა მომსვლელ-მასპინძელი მომხსენებლები ხაზგასმით საუბრობდნენ დე იუ რედ აღიარების აუცილებლობაზე. ალექსანდრე ლომთათიძე, დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარის ამხანაგი(მოადგილე) და სხდომის თავმჯდომარე:„... აუარებელი დაბრკ ლებანი გვეღობება წინ და ერთი ამათგანი ისაა, რომ დღემდე იურიდი ულად არ ვუცნივართ. ეს იციან ჩვენმა სტუმრებმა, მაგრამ მე მსურს ამ ტრიბუნიდან აღინიშნოს ეს და გადაჭრით ითქვას, რომ ჩვენი იურიდიული ცნობა უნდა მოხდეს რაც შეიძლება მალე. ამას მოითხოვს ჩვენი ხალხისა და მისი დემოკრატიული რესპუბლიკის საციცოხლო ინტერესები“. ლეო შენგელაია, ესერთა ფრაქციის თავმჯდომარე:„ბატონებო! ოფი ციალურმა ევროპამ ჯერჯერობით იცნო ჩვენი ფაქტიური დამოუკიდებ ლობა, იურიდიულად ჩვენ არა ვართ ჯერ ცნობილი“. ისევ ალექსანდრე ლომთათიძე: „ჩვენ უაღრესად, რაც შეიძლება ჩქა რა გვესაჭიროება, რომ საქართველოს დამოუკიდებლობა ცნობილ იქნეს იურიდიულად. ამაში მთელი დამფუძნებელი კრება ერთად არის“. მეორე ინტერნაციონალმა ბევრი რამ გააკეთა საქართველოს დამო უკიდებლობის პოპულარიზაციისა და, კონკრეტულად, მისი იურიდიუ ლი ცნობისათვის. ინტერნაციონალის ლიდერებმა უპრეცედენტო კამპა ნია გააჩაღეს დასავლეთ ევროპის ქვეყნებში: აწყობდნენ მანიფესტაციე ბს, მიტინგებს, დემონსტრაციებს, რომლებზეც გაისმოდა საქართველოს დე იურედ აღიარების მოთხოვნა; პარიზის, ლონდონის, ბრიუსელის, ამ სტერდამის, რომისა და სხვა დედაქალაქების წამყვანი პრესის ორგანოე ბი გაივსო საქართველოს მხარდამჭერი სტატიებით, რეზოლუციებით, პა რიზის კონფერენციისადმი მიმართვებით. სხვა გარემოებებთან ერთად, ინტერნაციონალის მესვეურთა არაჩვეულებრივმა აქტივობამაც დიდი როლი ითამაშა 1921 წლის იანვრის ბოლოს ანტანტის უმაღლესი საბჭოს სახელმწიფოების მიერ საქართველოს დამოუკიდებლობის იურიდიული ცნობის ფაქტში. ინტერნაციონალმა პირნათლად შეასრულა სიტყვა, თუმცა ოფიცია ლურმა ევროპამ მაინც გამოიჩინა ერთგვარი დიპლომატიური სიფრთხი ლე. 1921 წლის 27 იანვარს საქართველოს საგარეო საქმეთა მინისტრმა მიიღო ოფიციალური შეტყობინება საფრანგეთის საგარეო საქმეთა მი ნისტრის არისტიდ ბრიანისგან:„მე დაუყოვნებლივ გავაცანი თქვენი წე რილი კონფერენციას. კონფერენციამ ერთხმად გადაწყვიტა, ეცნო დე იურე საქართველოს მთავრობა“. როგორც დე ფაქტოს შემთხვევაში, ახ ლაც ანტანტის უმაღლესი საბჭოს სახელმწიფოებმა საქართველოს დე იურე დამოუკიდებლობა ანალოგიური სტატუსით –„დე იურე საქართვე ლოს მთავრობის“ – აღიარეს.

12 საერთაშორისო სამართალში არსებობს სახელმწიფოს ცნობის ორი სახე: პირველი – სახელმწიფოს ცნობა საერთაშორისო სამართლის სუბი ექტად მეორე და სხვა სახელმწიფოების მიერ, რაც ნიშნავს, რომ დასახე ლებული სახელმწიფო აღიარებულია დამოუკიდებელ და სუვერენულ სა ხელმწიფოდ, საერთაშორისო საზოგადოების სრულუფლებიან წევრად; მეორე – მთავრობის ცნობა, რომელიც ჯერ კიდევ ვერ ფლობს რეალურ სახელმწიფო ხელისუფლებას, მაგრამ ამას ცდილობს. ასეთი ცნობა ნიშ ნავს, რომ დასახელებული მთავრობა აღიარებულია, როგორც ამ სახელ მწიფოს კანონიერი მთავრობა, რომელიც ამ სახელმწიფოს წარმოადგენს საერთაშორისო არენაზე. აღიარების ამგვარ გზას იყენებენ რევოლუციე ბისა და გადატრიალებების დროს. საქართველოს პირველი რესპუბლიკა საერთაშორისო სამართლის სუ ბიექტად აღიარებულ იქნა მთავრობის სტატუსით, როგორც დე ფაქტო მთავრობის შემთხვევაში. იქმნებოდა შთაბეჭდილება, რომ მოსალოდ ნელ აგრესორ ქვეყანას ეძლეოდა შესაძლებლობა, ეს ბუნდოვანი ჩანაწე რი თავის სასარგებლოდ გამოეყენებინა. საფიქრებელია, ამგვარი საეჭვო ჩანაწერების შესაძლებლობა გაითვალისწინა მეორე ინტერნაციონალმა, როცა ბერნის კონფერენციის ზემოაღნიშნულ რეზოლუციაში მიუთითა, რომ დამოუკიდებელ საქართველოზე უნდა გამოირიცხოს რომელიმე სა ხელმწიფოს ზეგავლენა, მანდატი ან რაიმე ზედამხედველობა, ანუ გამო ირიცხებოდა„ყოველგვარი ოპეკა, როგორიც არ უნდა იყვეს ის, ერთი ან რამდენიმე სახელმწიფოების მხრივ და რომელიც აგრეთვე უარყოფს ყო ველგვარ თვალყურის დევნებას მის დემოკრატიულ დაწესებულებებზე“. საერთაშორისო პოლიტიკურმა რეალობამ არ გაითვალისწინა ინტერ ნაციონალის წმინდა დემოკრატიის პრინციპები. დემაგოგიითა და ობი ექტური რაელობის დამახინჯებით საბჭოთა რუსეთმა საერთაშორისო დიპლომატიის ნორმებს ისე მოარგო საქართველოს დაპყრობა, რომ გა რეგნულად ყველაფერი„ასატანი“ გახადა ოფიციალური ევროპისათვის – თითქოს რუსეთმა საქართველო კი არ დაიპყრო, არამედ იქ მხოლოდ ხელისუფლება შეიცვალა; თითქოს, საბჭოთა რუსეთის მიერ 1920 წლის 7 მაისის ხელშეკრულებით აღიარებული საქართველოს დამოუკიდებელი რესპუბლიკა კვლავ დამოუკიდებელ ქვეყნად დარჩა, რომელიც ნებაყო ფლობით გაერთიანდა საბჭოთა ქვეყნების ფედერაციაში. ყველაფერი დამთავრდა. დამოუკიდებელი საქართველოს დემოკრატი ული რესპუბლიკა აღარ არსებობდა. ემიგრაციაში გახიზნული საქართვე ლოს მთავრობა კი ხან ერთ, ხან მეორე, მესამე და ა. შ. სახელმწიფოების ოფიციალური სტრუქტურების კარებთან იყო ატუზული და ცდილობდა საერთაშორისო კონფერენციებზე დაშვება-დასწრებას, გუშინდელი სო ციალისტი მეგობრების მხარდაჭერის მიღწევას, რომელნიც დღეს სახე ლმწიფოთა პრემიერ-მინისტრები, მინისტრები, პარლამენტარები თუ გავ ლენიანი ელიტარები გამხდარიყვნენ. მაგრამ ამაოდ, ოფიციალური ევროპა მალე იძულებული გახდა, ყვე ლა სამინისტროს კარები მაგრად ჩაეკეტა საბჭოთა სივრცის ექსდამოუ კიდებელი სახელმწიფოებისათვის, მათ შორის – საქართველოს მთავრო ბისათვის.

13 ყველაზე დიდხანს მაინც ერთგულებას და მხარდაჭერას კვლავ ერთა დერთი საერთაშორისო, ძლიერი, გავლენიანი, მაგრამ მაინც ოპოზიციაში მყოფი ორგანიზაცია – მეორე ინტერნაციონალი – აგრძელებდა სხვადას ხვა ქვეყნის ეროვნული სოციალისტური პარტიებით. საქართველოდან გახიზნულმა და ჯერ კიდევ სტამბოლში მყოფმა სა ქართველოს მთავრობამ მოწოდებით მიმართა„ყველა სოციალისტურ პა რტიებს და მუშათა ორგანიზაციებს“. 1921 წლის აპრილში ახალი ჩასული იყო პარიზში საქართველოს მთავრობა, რომ ნოე ჟორდანიამ საინფორმა ციო მოხსენება გააკეთა საფრანგეთის სოციალისტური პარტიის ცენტრა ლურ კომიტეტში. მას ეკითხებოდნენ, რა მოხდა საქართველოში. ევროპა დეზინფორმირებული იყო ძლიერი საბჭოთა-რუსული პროპაგანდის წყა ლობით. ბევრს ეგონა, რომ ანტიმენშევიკური აჯანყება მართლაც მოხდა საქართველოში. მეორე ინტერნაციონალმა და სოციალისტურმა პარტი ებმა მშვენივრად იცოდნენ, რეალურად რა მოხდა საქართველოში. ჟორ დანიას მოხსენების საფუძველზე საფრანგეთის სოციალისტურმა პარტი ამ მანიფესტით მიმართა და მოუწოდა თავისი ქვეყნის მუშებს – გამმო ეხატათ პროტესტი საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს ოკუპაციის გამო. იმავე წლის 13 ივნისს ნოე ჟორდანია ვიზიტით ეწვია ბელგიას, სადაც მას შეხვედრა მოუწყო ქვეყნის პროფკავშირულმა ორგანიზაციამ. სა ფრანგეთშიცა და ბელგიაშიც საქართველოს მხარდაჭერა და სოლიდარო ბა წერილებით, სტატიებით, შეხვედრებით, პროტესტის სხვადასხვა ფო რმით გამოხატეს. 1921 წლის ნოემბერში ინგლისში ჩასული ნ. ჟორდანია დაესწრო ქვეყ ნის მუშათა პარტიის ყოველწლიურ კონფერენციას. აქ მხარდამჭერი გან ცხადებებით არ შემოიფარგლნენ. კონფერენციამ სპეციალური რეზოლუ ცია შეიმუშავა, რომელიც გამოთქვამდა რწმენას, რომ ქართველ ხალხს „უნდა მიეცეს საშუალება, სამხედრო ძალდატანების გარეშე, თავისუფ ლად აირჩიოს ფორმა მმართველობისა, რომელიც მას სასურველად მია ჩნია“. კონფერენციამ მხარი დაუჭირა, აგრეთვე, ქართველი სოციალ-დემოკ რატების, ცოტა არ იყოს, თითქმის ფანტასტიკურ ინიციატიატივას. უნდა შექმნილიყო საერთაშორისო შერეული კომისია, რომელშიც შევიდოდნენ სოციალისტური და კომუნისტური პარტიების წარმომადგენლები და მა თი დაკვირვებით ჩატარდებოდა საქართველოში რეფერენდუმი, რომე ლიც გადაწყვეტდა ქვეყნის ბედს.„სრულიად გადაუჭარბებლად შეიძლე ბა ითქვას, რომ ამგვარი პროექტი კრემლში, ალბათ უნდა წარმოვიდგი ნოთ, დიდ მხიარულებას გამოიწვევდა. უცნაურია, როგორ დათანხმდნენ რეალისტი ბრიტანელები ასეთი პროექტის მხარდაჭერას“. 1 1  გოგი ცხოვრებაძე, ქართული პოლიტიკური ემიგრაცია და საქართველოს და მოუკიდებლობის საკითხი 1921 1925 წლებში, გამომც.„მერიდიანი“, თბ., 1996 წ., გვ. 60 61 .

14 მეორე ინტერნაციონალის და ევროპული სოციალ-დემოკრატიის საქართველოსათვის სოლიდარული აქტივობების ქრონიკა •  1921 წლის ზაფხულში ნიკოლოზ ჩხეიძე და ნოე რამიშვილი იმყოფებოდნენ გერმანიაში. მათ შეხვდნენ კარლ კაუცკი, ედუარდ ბერნშტეინი, გერმანიის(ვეიმარის რესპუბლიკის) პრეზიდენტი ფრიდრიხ ებერტი და სხვ. შეხვედრებს თან სდევდა საქართველოსადმი სოლიდარობის მანიფესტაციები. ანალოგიური მიზნითა და შედეგებით ნ. ჩხეიძე და ნ. რამიშვილი იყვნენ პოლონეთსა და დანიაში. ჰოლანდიაში საქართველოს მხარდამჭერი ორასათასიანი მიტინგი გაიმართა. •  საქართველოს დამოუკიდებლობის პოპულარიზაციისა და მხარდაჭერის მოსაპოვებლად ევგენი გეგეჭკორი და სვიმონ მდივანი იმყოფებოდნენ იტალიაში. •  22 ნოემბერს მეორე ინტერნაციონალის აღმასრულებელი კომიტეტის სხდომამ მიიღო საქართველოს დამოუკიდებლობის მხარდამჭერი რეზოლუცია და მოითხოვა რუსეთის ჯარების გაყვანა ქვეყნიდან. •  ქართველი პოლიტიკოსების ვიზიტებს ევროპელებიც პასუხობდნენ საპასუხო სტუმრობით, ოღონდ საქართველოს საბჭოთა სოციალისტურ რესპუბლიკაში. მათ სურდათ ადგილზე გარკვეულიყვნენ – რა ხდებოდა დაპყრობილ საქართველოში. 1922 წლის მარტში საქართველოში ჩამოვიდა ავსტრიის სოციალისტური პარტიის წამყვანი გაზეთის,„არბაიტერ ცაიტუნგის“, რედაქტორთაგანი და ცნობილი სოციალ-დემოკრატი იულიუს ბრაუნტალი. მსგავსი პროტესტები, მოთხოვნები, განცხადებები მრავლად იწერე ბოდა. ისინი მამართული იყო საბჭოთა რუსეთისაკენ ევროპის თითქმის ყველა ქვეყნიდან, სადაც მეორე ინტერნაციონალის გავლენა ვრცელდე ბოდა და სოციალისტური პარტიები ფუნქციონირებდა. 1921 1922 წლებ ში, როცა საქართველოში მიმდინარეობდა სვანეთის აჯანყება, მოსკოვის მთავრობას მიმართა მეორე ინტერნაციონალმა და მოუწოდა, შეეჩერე ბინა სისხლისღვრა. მოსკოვს ეძლეოდა წინადადება, რომ საქართველო -რუსეთს შორის არსებულ პრობლემებს დააკვირდებოდა და პოზიციას შეიმუშავებდა სამივე ინტერნაციონალის მიერ შემდგარი საერთო ცხრა კაციანი კომისია, ანუ„ცხრათა კომისია“, როგორც მაშინ უწოდებდნენ. 1 1  ნესტან(ელისაბედ) კირთაძე,„ევროპა და დამოუკიდებელი საქართველო, 1919 1923 წწ“. თბ., 1997 წ., გვ. 207 212 .

15 სამწუხაროდ, მეორე ინტერნაციონალისა და ევროპის სოციალისტუ რი პარტიების საქართველოს მიმართ სოლიდარობის მოძრაობას და აქტივობას სასურველი შედეგი არ მოჰყოლია. მსოფლიოს ბედს განაგებ დნენ წამყვან სახელმწიფოთა ხელისუფლებები და არა ამ სახელმწიფო თა ოპოზიციები, რამდენადაც ძლიერი და გავლენიანებიც უნდა ყოფი ლიყვნენ ისინი. მსოფლიოში მიმდინარეობდა ახალი პროცესები. ევროპა თანდათან აღიარებდა რუსეთის ახალ საბჭოთა სახელმწიფოს და მასთან სავაჭრო-ეკონომიკურ ურთიერთობებსაც ამყარებდა. ერთ-ერთი პირველი სახელმწიფო, რომელმაც საბჭოთა რუსეთთან გააფორმა ე. წ. რაპალოს ხელშეკრულება, იყო გერმანია(ვეიმარის რეს პუბლიკა). ეს ხელშეკრულება საქართველოსათვის იმით იყო მნიშვნელო ვანი, რომ მისი რატიფიკაცია სხვა საბჭოთა რესპუბლიკებმაც მოახდი ნეს: ბელორუსიამ, უკრაინამ, სომხეთმა, აზერბაიჯანმა. საქართველოში მისი რატიფიცირება 1922 წლის 12 თებერვალს შეძლეს, რაც იმას ნიშნა ვდა, რომ გერმანიამ სცნო საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რეს პუბლიკა. ამის გამო სწერდა ვლადიმერ ახმეტელაშვილი ნოე ჟორდანიას: გერმანიის მთავრობამ გადადგა საშინელი ნაბიჯი, რადგან რაპალოს ხელშეკრულება გავრცელდა საქართველოზეცო. ამ აქტით – წერდა გერ მანიაში საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ყოფილი წარმომა დგენელი, – გერმანიის მთავრობამ წაშალა ჩვენი ქვეყანა – საქართველოს დამოუკიდებელი არსებობა და მით მოსპო საქართველოს წარმომადგენ ლობა ბერლინში. 1 1924 წლის თებერვალში ინგლისსა და საბჭოთა კავშირს შორის დიპ ლომატიური ურთიერთობა დამყარდა. მცირე პერიოდში საბჭოთა კავში რთან ურთიერთობა ევროპისა და მსოფლიოს მრავალმა ქვეყანამ დაამყა რა. ამ ფონზე მეორე ინტერნაციონალის აქტივობამაც თანდათანობით იკ ლო და მალე მინიმუმამდე დავიდა. მაგრამ ისტორიამ მტკიცედ ჩაინიშნა დამოუკიდებელი საქართველოს მიმართ მეორე ინტერნაციონალისა და ევროპული დემოკრატიის დიდი მხარდაჭერისა და თავისუფლების პრი ნციპების ერთგულების ბრწყინვალე ფურცლები. დიმიტრი შველიძე ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი პროფესორი 1  ამონარიდი მოყვანილია გოგი ცხოვრებაძის ნაშრომიდან„ქართული პოლი ტიკური ემიგრაცია და საქართველოს დამოუკიდებლობის საკითხი 1921 1925 წლებში“, თბ., 1992 წ., გვ. 52 .

16 საქართველო, ევროპული სოციალიზმი და მეორე ინტერნაციონალი 14 სექტემბერს საქართველოს მთავრობის მიერ მოგზაურობის ხარჯის სრულად დაფინანსებითა და დასავლეთის სადაზვერვო აგენტურის მეთ ვალყურეობით ბათუმში ევროპელი სოციალისტების ჯგუფი ჩამოვიდა, რათა ორი კვირა გაეტარებინა„ევროპის პირველ სოციალისტურ ქვეყა ნაში“. ვიზიტი სასიამოვნო მოვლენად იქცა როგორც ქართველებისთვის, ასევე სტუმრებისთვის. ახალი სახელმწიფოს ეკონომიკური პრობლემე ბი ღრმა და მრავალგვარი იყო. მთავრობამ მემკვიდრეობით მიიღო ომის შედეგად განადგურებული ეკონომიკა. ის ჰიპერინფლაციას, მასობრივ უმუშევრობასა და წარმოების მკვეთრ ჩამოშლას ებრძოდა. 1920 წლის ოქტომბერში მთავრობის თავმჯდომარემ, ნოე ჟორდანიამ, თავის გამო სვლაში განაცხადა:„დღეს ყოველი ჩვენგანი გრძნობს და ღრმად განიც დის იმ ფაქტს, რომ ჩვენ კატასტროფისკენ კი არ მივექანებით, არამედ უკვე მის პირისპირ ვდგავართ“. 1 საქართველოს მთავრობისთვის ცნობი ლი ევროპელების ჯგუფის სტუმრობა მოქალაქეებისათვის დასავლეთის მხარდაჭერის დემონსტრირებას წარმოადგენდა. ვიზიტმა გარკვეული პე წი შესძინა სოციალიზმს, რომელმაც კორუფციისა და ორწელიწადნახევ რიანი ეკონომიკური სიდუხჭირის ფონზე ბრწყინვალება დაკარგა. ვიზიტმა ხაზი გაუსვა იმ მნიშვნელოვან კავშირებს, რომლებიც საქა რთველოს სოციალ-დემოკრატიული ლიდერების წარმომადგენლებს ჰქო ნდათ ევროპის წამყვან სოციალისტებთან. 1890 -იანი წლებიდან მოყოლე ბული ქართველი სოციალ-დემოკრატების შთაგონების წყარო იყვნენ სო ციალისტი ტიტანები: ჟან ჟორესი, კარლ კაუცკი, ედუარდ ბერნსტაინი და ოტო ბაუერი. ქართველი სოციალ-დემოკრატი ლიდერები – ნოე ჟორ დანია, აკაკი ჩხენკელი და ნოე რამიშვილი – წლების განმავლობაში ცხო ვრობდნენ გერმანიაში, შვეიცარიასა და საფრანგეთში ხან როგორც სტუ დენტები და ხანაც როგორც გადასახლებაში მყოფი სტუდენტები და პი რადად იცნობდნენ თავიანთ ევროპელ თანამედროვეებს. ქართველი სო ციალ-დემოკრატები, რომლებმაც შეინარჩუნეს ერთ-ერთი უძლიერესი და ყველაზე აქტიური სოციალ-დემოკრატიული ორგანიზაცია რუსეთის იმპერიაში, მონაწილეობდნენ ევროპის სოციალისტურ პარტიებს შორის 1  ნოე ჟორდანია, საქართველოს რესპუბლიკის მთავრობის თავმჯდომარე(ოფი ციალური დოკუმენტები, სიტყვები და გამოსვლები); საქართველოს სახელ მწიფოს ხელმძღვანელები, ტომი XIV ( Noe Zhordania , the Chairman of the Georgian Government ( official documents , speeches and presentations ); Leaders of the Georgian State , Vol . XIV ; Senior editor Stephen Jones ; editor Emzar Jgerenaia , Tbilisi : Georgian National Parliamentary Library , 2018 , p . 87 ).

17 დებატებში ისეთ საკითხებზე, როგორებიცაა პარტიული ორგანიზაცია და პარტიების ლეგალური მოღვაწეობა. ქართველებს საკუთარი აზრი ჰქონდათ ეროვნულ საკითხსა და გლეხობის როლზე, რაც არ ემთხვეოდა მათი რუსი ამხანაგების მოსაზრებებს რსდმპ-ში. 1 ევროპულმა გამოცდილებამ გადამწყვეტი მნიშვნელობა იქონია სა ქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის სტრუქტურისა და მიზნე ბის განსაზღვრაში 1918 წელს. განვითარების ევროპული გზის მიმართ საქართველოს სოციალ-დემოკრატთა ერთგულება არასოდეს შენელე ბულა. ის კიდევ უფრო განმტკიცდა 1917 წლის ოქტომბრის რევოლუცი ის შემდეგ, როდესაც„გზების გაყოფა“ ყოფილ სოციალისტ კოლეგებთან რსდმპ-ს ბოლშევიკურ ფრაქციაში გარდაუვალი გახდა. საქართველოს სოციალ-დემოკრატებისთვის ბოლშევიზმთან განსხვა ვებები მსოფლმხედველობრივი ხასიათისა იყო. ბოლშევიზმი წარმოადგე ნდა აზიისა და თვითმპყრობელობის რუსულ ტრადიციას. ქართველი სო ციალ-დემოკრატებისათვის ევროპულობა ნიშნავდა დემოკრატიას, ევო ლუციურ ცვლილებებსა და ალიანსს რეფორმისტულ მეორე ინტერნაცი ონალთან. კომუნისტური მესამე ინტერნაციონალი(კომინტერნი), რომე ლიც 1919 წლის მარტში შეიქმნა, საკმაოდ განსხვავებულ მოვლენას წა რმოადგენდა, იგი ხელს უწყობდა სამოქალაქო ომს, მსოფლიო რევოლუ ციასა და ალიანსს აღმოსავლეთთან. ოცდაერთი პუნქტი, რომელიც გან საზღვრავდა კომინტერის წევრობისთვის უფლებამოსილებას, მოითხო ვდა, რომ ყველა კომუნისტურ პარტიას დაეცვა რევოლუციური ტრანს ფორმაციის რუსული მოდელი. 2 პარლამენტარიზმის, დემოკრატიისა და კანონიერი მასობრივი პა რტიების იდეები, რომელთაც მეორე ინტერნაციონალის საერთაშორი სო ორგანიზაციის წევრთა უმეტესობამ დაუჭირა მხარი, ბევრად უფრო მიმზიდველი იყო საქართველოს სოციალ-დემოკრატებისთვის. ევროპაში არსებული სოციალისტური პარტიებისგან განსხვავებით, რომლებიც გა იხლიჩნენ და დაიქსაქსნენ ბოლშევიზმისა და მესამე ინტერნაციონალთან მათი განსხვავებული დამოკიდებულების გამო, ქართველი სოციალ-დე მოკრატები საპარლამენტო სოციალიზმისკენ მიმავალი გზის იდეის ერ თგულნი დარჩნენ. 1  On the evolution of Georgian social democracy between 1905-1917, იხ . Stephen F. Jones, Socialism in Georgian Colors: the European Road to Social Democracy, 1883-1917,” Cam bridge: Harvard Univ. Press, 2005, pp.197-235. 2 Julius Braunthal , History of the International , Vol . II : 1914 1943 ( trans . John Clark ), New York : Praeger , 1967 , pp . 154 55 .

18 საქართველოს სოციალისტებს შორის არ ყოფილა მცდარი შეხედუ ლება პროლეტარიატის დიქტატურის დესტრუქციული ხასიათის შესა ხებ. ქართული მხარე კარგად იცნობდა გადაწყვეტილებების მიღების მო ნოპოლიზაციისა და ცენტრალიზაციის ბოლშევიკურ პრაქტიკას. მეორე ინტერნაციონალის მიერ ხალხთა უფლებების დაცვა, როდესაც„თავად უნდა გადაეწყვიტათ თავიანთი ბედი და ეროვნული კუთვნილება“ ყოვე ლგვარი მითითებისა და შეხსენების გარეშე, იდეები კლასობრივი სოლი დარობისა თუ მსოფლიო რევოლუციის შესახებ უფრო ახლოს იყო საქა რთველოს რესპუბლიკის ინტერესებსა და პოლიტიკასთან. 1 ქართველი სოციალ-დემოკრატების კავშირი წამყვან ევროპელ სოცია ლისტებთან ზოგჯერ მნიშვნელოვანი იყო საქართველოს საგარეო პოლი ტიკის წინსვლისთვის. ევროპაში საქართველოს დემოკრატი სოციალისტი კოლეგები დაუპირისპირდნენ ბოლშევიკურ მოდელს. მათთვის მიუღებე ლი გახდა რევოლუცია, როგორც სოციალისტური დემოკრატიის გარდა უვალი გზა. მათ შორის იყო კამილ ჰუისმან. იგი 1905 1922 წლებში მსა ხურობდა მეორე ინტერნაციონალის მდივნის თანამდებობაზე, მოგვიანე ბით გახდა ბელგიის 34 -ე პრემიერ-მინისტრი. მას კარგად ესმოდა საქა რთველოს მსგავსი პატარა ერების სწრაფვა თვითგამორკვევის, თვითმ მართველობისა და დამოუკიდებლობისაკენ. ჰუისმანმა 1921 წლის ოქტო მბერში, როდესაც საქართველოს პირველი რესპუბლიკა დაეცა, აღნიშნა, რომ„საქართველო ერთადერთი სოციალისტური სახელმწიფო იყო მთელ მსოფლიოში“. 2 რემზი მაკდონალდი, დამოუკიდებელი ლეიბორისტული პარტიის რეფორმისტული ფრთის წამყვანი ფიგურა( 1924 წელს იგი გაე რთიანებულ სამეფოს პირველი ლეიბორისტი პრემიერ-მინისტრი გახდა) და ძლიერი სოციალისტი თეორეტიკოსი, ანტიბოლშევიკი კარლ კაუცკი – ორივენი მეორე ინტერნაციონალის დელეგაციის წევრები იყვნენ საქა რთველოში. 1920 წლის ოქტომბერში, საქართველოდან დაბრუნების შე მდეგ, მაკდონალდი წერდა,„ჩვენი ამოცანაა, პირველ რიგში და უპირვე ლეს ყოვლისა, ვაღიაროთ საქართველო დე იურედ, შემდეგ კი მას დახმა რება გავუწიოთ…“ 3 კაუცკიმ, რომელმაც სამი თვე – 1920 წლის სექტემბრის ბოლოდან 1921 წლის იანვრის დასაწყისამდე – საქართველოში გაატარა, დაწერა წიგნი, რომელშიც ასახულია ახალგაზრდა სოციალისტური სახელმწი ფოს დემოკრატიული მიღწევები(„საქართველო: სოციალ-დემოკრატიუ ლი გლეხთა რესპუბლიკა“). 4 იგი ეწინააღმდეგებოდა საქართველოს დე მოკრატიული მეთოდებისა და ევოლუციური მიდგომის შეცვლას„რუსუ 1 Julius Braunthal , History of the International , Vol . II : 1914 1943 ( trans . John Clark ), New York : Praeger , 1967 , pp . 154 55 . 2  L’Internationale Socialiste et la Géorgie“(Georgia and the Socialist International), Par is: Edition du Comité Central du Parti Ouvrier Social-Démocrate de Géorgie, 1921, p.78. This is a collection of writings by the members of the Second International who visited Georgia in September 1920. 3 Ramsay MacDonald ,“ Un État Socialiste au Caucase ,” იქვე. ფ. 9. 4  Karl Kautsky, Georgia: A Social Democratic Peasant Republic: Impressions and Observa tions,(trans. H.J. Stenning), London: International Bookshops Ltd., 1921.

19 ლი ბონაპარტიზმით“. მან ყველა სახელმწიფოს მოუწოდა, ემუშავათ„პა ტარა საქართველოს მეთოდების საყოველთაო აღიარებისათვის“. 1 განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო ქართული სდმპ-ის კავშირი გე რმანიის სოციალ-დემოკრატიულ პარტიასთან( SPD ), რომელიც ერთ-ერთ ყველაზე მძლავრ ევროპული სოციალისტურ ორგანიზაციას წარმოადგე ნდა. 1918 წლის ზაფხულში ლადო ახმეტელმა, გერმანიაში საქართველოს მთავრობის დელეგაციის წევრი, აღიარებისა და ვაჭრობის მოთხოვნით, დაუკავშირდა გერმანიის სოციალ-დემოკრატებს. მან გერმანიის სოცია ლ-დემოკრატიული პარტიის წევრებისთვის რამდენიმე პრეზენტაცია მო აწყო(იმ დროისთვის SPD გაიყო ორ ფრაქციად: SPD -დ და USPD -დ – დამო უკიდებელი გერმანიის სოციალ-დემოკრატიული პარტია), რომლებზეც მიმოიხილა საქართველოში შექმნილი ვითარება. მან შეძლო, მოეპოვები ნა ქვეყნის დამოუკიდებლობისაკენ სწრაფვისათვის ედუარდ ბერნსტაი ნისა და კაუცკის მხარდაჭერა. 2 ბევრი ევროპელი სოციალისტი, მათ შორის, ემილ ვანდერველდე(ბე ლგია), იალმარ ბრაინინგი(შვედეთი) და ფრიდრიხ ებერტი(გერმანია) ომის შემდგომი ევროპის კოალიციური მთავრობების წევრები გახდნენ, რამაც საქართველოს გარკვეული შანსი მისცა. ისინი საქართველოს რეს პუბლიკის დე იურე სამართლიან აღიარებას უჭერდნენ მხარს სოცია ლისტურ შეხვედრებსა და კონფერენციებზე, ასევე, რაიხსტაგსა და სა ფრანგეთის ეროვნულ ასამბლეაში. ალბერტ თომასი პარიზის სამშვიდობო კონფერენციაზე ირაკლი წე რეთლისა და კარლო ჩხეიძის ხელმძღვანელობით ახალჩამოსულ საქა რთველოს დელეგაციას დაეხმარა, შეხვედრები მოეწყოთ ევროპელ დიპ ლომატებთან და საგარეო საქმეთა მინისტრებთან. 3 როდესაც დიდი სა ხელმწიფოები შეიკრიბნენ პარიზში, 1921 წლის 24 იანვარს, რათა განე ხილათ საქართველოს დე იურე სტატუსი, ვანდერველდეს საჯარო მხა რდაჭერა ლიდერების ყურადღების ცენტრში მოექცა და მისმა მფარვე ლობამ განსაკუთრებული მნიშვნელობა შესძინა საქართველოს საკითხს. 4 სოციალისტი ლიდერების მხარდაჭერის მიუხედავად, მცირე რესპუბლი კა უგულებელყოფილ იქნა დიდი ძალების მიერ და„უცხო ხილად“ განიხი ლებოდა ევროპის ყველაზე მაღალი რანგის სოციალისტების მიერ. 5 ირა 1  იქვე, ფ. 110 11 . 2  ირაკლი ირემაძე,„გერმანიაში – 1918 “( In Germany , 1918 ), გერმნულ-ქართული არქივი,( Sovlab ) http :// german georgian . archive . ge / ka / blog / 98 ? fbclid = IwAR0uiVrRnoVd Ly9otWvFtBUZWB0JLd QqyQZx6XTT7LFfwx8vJ33Vv _ lHec 3  იხ. საქართველოს საისტორიო ცენტრალური არქივი(სსცა), 1831 / 1 / 435 (ჩხეიძის წერილი ჩხენკელს, 17 მარტი, 1919 წ). 4  “Reconnaisance de jure des états Balts et Caucasiens,” Archive of the Ministère des Affaires Étrangères(MAE) Europe/Russie/609/1918-1919/Z/651/1/159 5  აკაკი ჩხენკელი, საქართველოს საგარეო საქმეთა მინისტრი 1918 წელს და საქა რთველოს სოციალ-დემოკრატიული ლეიბორისტული პარტიის ცენტრალური

20 კლი წერეთელსა და კარლო ჩხეიძეს, როდესაც ისინი 1919 წელს ჩავიდ ნენ პარიზში, როგორც ქართული დელეგაციის ლიდერები, პატივით შე ხვდნენ, როგორც რუსეთის სოციალისტური რევოლუციის გმირებს და არა როგორც ახლად შექმნილი დამოუკიდებელი ქართული სახელმწიფოს ლიდერებს. ევროპის მაღალი რანგის სოციალისტების დიდი ნაწილის ყურადღება მიმართული იყო რუსეთის საქმეში დასავლეთის ძალების ჩარევისკენ. სა ქართველო იმპერიალიზმსა და კომუნიზმს შორის გამართულ დიდ ბრძო ლაში მცირე, შემთხვევით სანახაობას ჰგავდა. აკაკი ჩხკენკელი იყო მეორე ინტერნაციონალის მუდმივმოქმედი საე რთაშორისო კომისიის წევრი, მან 1919 წლის დიდი ნაწილი გაატარა ბერნ ში მიმდინარე საერთაშორისო სოციალისტურ კონფერენციებზე(ოფიცი ალურად, ეს მეორე ინტერნაციონალის მე10 ყრილობა იყო) ამსტერდამ სა და ლუცერნში. ეს შეხვედრები იყო მეორე ინტერნაციონალის აღორძინებისა და ომის შემდგომ სოციალ-დემოკრატიული წესრიგის განსაზღვრის მცდელო ბა. ყველა ევროპელი სოციალისტი ბოლომდე არ იყო დარწმუნებული ამ საკითხის მართებულობაში. ბევრი ფრანგი და გერმანელი სოციალისტი მხარს უჭერდა ან კომუნისტურ მესამე ინტერნაციონალს ან ემხრობოდა გაყოფას ვენის ინტერნაციონალის ჩამოყალიბების მიზნით(მას ასევე იც ნობდნენ სახელით: ორნახევარი ინტერნაციონალი), რომელიც 1921 წლის თებერვალში ვენაში შეიკრიბა. 1920 წლის დეკემბერში სამასი ათასმა გერმანელმა სოციალისტმა და ტოვა USDP გერმანიის კომუნისტური პარტიის დაარსების მიზნით. 1 1919 წლის თებერვლის ბერნის კონგრესზე ჩხენკელმა წარმოადგინა ქართული სდმპ-ის რწმუნებათა სიგელი მეორე ინტერნაციონალის წევრობისთვის. 2 1919 წლის აპრილში ამსტერდამის კონფერენციამ აღიარა საქართველოს წევრობა და მიიღო რეზოლუცია, რომელიც მოითხოვდა საქართველოს საერთაშორისო აღიარებას. დაუყოვნებლივ იქნა გაგზავნილი მოთხოვნა პარიზის სამშვიდობო კონფერენციაზე, რათა ეღიარებინათ საქართვე ლოს დამოუკიდებლობა დე-იურედ, ყოველგვარი„ერთი თუ რამდენიმე მსოფლიო ძალის მეურვეობის გარეშე“. 1919 წლის აგვისტოს ლუცერნის კონფერენციაზე, რომელსაც ესწრებოდნენ როგორც ირაკლი წერეთელი, ასევე კარლო ჩხეიძე, ქართულ სდმპ-ს მიენიჭა 20 -დან ოთხი ხმა, რომ ლებიც, ტრადიციულად, რუსეთის სოციალისტური პარტიებისათვის იყო ფიგურა, 1918 21 წლებში წერდა დეტალურ დღიურს საქართველოსა და ევრო პაში განვითარებულ მოვლენებზე. ჩხენკელის დღიური დღემდე არ არის კატა ლოგირებული და ავტორს აქვს ელექტრონული ასლი. დღიურს მივუთითებ, უბრალოდ, თარიღით. ჩხენკელის დღიური, 01 . 30 . 1919 . 1 Braunthal , იქვე., p . 224 . 2  “Au Comité d’organisation de la Conférence Internationale Socialiste,” 28th Jan., 1919, ცსსა , 1825/1/209/9/1-5.

21 გამოყოფილი. 1 ლუცერნის დელეგატებმა წერილი გაუგზავნეს ბრიტანე თის ლეიბორისტულ პარტიასა და თემთა პალატას და აღშფოთება გამო ხატეს იმის გამო, რომ რუსეთი აგრძელებდა შეჭრას საქართველოს ტე რიტორიაზე(ამ შემთხვევაში ეს იყო გენერალ დენიკინის მიერ გაგრის ოკუპაცია). 2 ჩხენკელი საქართველოს მთავრობისადმი გაგზავნილ მოხსე ნებაში წერდა, რომ„ევროპის სოციალისტებისთვის საქართველო ისეთი ქვეყნის მთავარ მაგალითად იქცა, რომელიც განასხვავდებოდა ბოლშე ვიკური მოდელისაგან“. 3 1920 წლის ივლისში ექვსი ქართველი დელეგატი გაიგზავნა ჟენევაში მეორე ინტერნაციონალის ბოლო(მეთერთმეტე) კო ნგრესზე დასასწრებად. 4 სწორედ აქ დათანხმდნენ ვანდერველდე და ჰი უსმანსიის მსგავსი სოციალისტები, მიეღოთ ირაკლი წერეთლის მოწვევა საქართველოში მოგზაურობაზე. ვიზიტი ფართო პოლიტიკური ბრძოლის ნაწილი იყო ბოლშევიზმისა და მესამე ინტერნაციონალის წინააღმდეგ. არსებობდა იმედი, რომ საქართველო დაუმტკიცებდა ევროპელ სოცია ლისტებს, რომელთა უმრავლესობა რეფორმისტულ მეორე ინტერნაცი ონალთან იყო დაკავშირებული, რომ ბოლშევიზმი ანტიდემოკრატიული, მონოლითური და იმპერიალისტური იყო. ამის საპირისპიროდ, ლენინის მიზანს მეორე ინტერნაციონალის სანდოობის განადგურება წარმოადგე ნდა. 1920 წლის სექტემბერში ბათუმში ჩამოსული სტუმრების სია შთამბეჭ დავი იყო. ისინი, ყველა, ევროპული სოციალიზმის დემოკრატიულ ფრთას წარმოადგენდნენ. კამილ ჰუისმანსთან ერთად იყო რემზი მაკდონალდი, ბრიტანეთის ლეიბორისტული პარტიის ლიდერი და ბრიტანეთის მომა ვალი პრემიერ-მინისტრი( 1924 წ.). დელეგატები იყვნენ ასევე: ემილ ვა ნდერველდე, ბელგიის მთავრობის იუსტიციის მინისტრი 1918 21 წლებში და აგრარული საკითხების ექსპერტი; აგრეთვე, ეთელ სნოუდენი, ნაკლე ბად ცნობილი, მაგრამ არანაკლებ მნიშვნელოვანი ფიგურა(ერთადერთი ქალი დელეგატი და მგზნებარე ფემინისტი), რომელიც ეროვნული ლეი ბორისტული პარტიის აღმასრულებელი კომიტეტის წევრი იყო და კრი ტიკულ წერილებს წერდა ბოლშევიკურ რეჟიმზე 1920 წლის დასაწყისში, თავისი ვიზიტის შემდგომ; 5 თომას შო, ბრიტანელი დეპუტატი და პროფ 1  “ L ’ Internationale & l ’ independence de la Georgie ( Resolution votée à Amsterdam au mois d ’ Avril , 1919 ),” სსცა/ 1864 / 2 / 119 . იხ. აგრეთვე: Zourab ( Zurab ) Avalishvili , The Independence of Georgia in International Politics , 1918 1921 , Westport ( CT ): Hyperion Press , 1981 , pp . 187 88 . 2  “General Denikin’s Threat Against Georgia, and the Part Played by the English Generals,“ სსცა /1864/1/78/091/76-83. 3  სსცა/ 1831 / 2 / 254 / 1 13 . 4 Braunthal , Ibid ., p . 230 . 5 ეთელ სნოუდენი იყო TUC -ისა და ლეიბორისტული პარტიის ერთობლივი დე ლეგაციის წევრი რუსეთში 1920 წლის აპრილ-ივნისში. მან 1920 წლის სექტე მბერში, სანამ საქართველოში იმყოფებოდა, გამოაქვეყნა თავისი წიგნი„ბოლ შევიკური რუსეთის გავლით“; იხ. აგრეთვე, Eric Lee , The Experiment : Georgia ’ s Forgotten Revolution , 1918 1921 , London : Zed Books , 2017 . მე12 თავი ეძღვნება მე ორე ინტერნაციონალის დელეგაციის ვიზიტს საქართველოში.

22 კავშირის აქტიური ლიდერი და ლუი დე ბრუკერი – ბელგიის მთავრობის მრჩეველი(მან მოგვიანებით სახელი გაითქვა განიარაღების კამპანიის წყალობით). საფრანგეთს წარმომადგენდა პიერ რენოდელი, ჟან ჟორე სთან დაახლოებული ეროვნული ასამბლეის ყოფილი წევრი და, მისი თა ნამოაზრის მსგავსად, საფრანგეთის დელეგაციაში ბოლშევიკური მოდე ლის მოწინააღმდეგე. მაკდონალდისა და ვანდვერვალდეს მსგავსად, ის იყო საქართველოს რესპუბლიკის გზის მხურვალე მხარდამჭერი. საფრა ნგეთის სოციალისტური დელეგაციის შემადგენლობაში შედიოდა ადრი ენ მარკე, ცნობილი მეორე ინტერნაციონალის სექციიდან და ალფრედ ინგელსი, საფრანგეთის ტექსტილის მუშაკთა ლიდერი. 1 რამდენიმეს მე უღლეც ახლდა, ასევე, მათ შორის იყო კამილის ქალიშვილი, სარა ჰიუსმა ნსი, რომელიც მოგზაურობის დღიურს წერდა. ქართული პარტიის ცენტრალური კომიტეტი მაღალ დონეზე მოემზა და სტუმრების მისაღებად. ათი მანქანა იყო გამოყოფილი სანახაობრივი ტურისათვის: იმერეთის გავლით(სადაც მათ მოინახულეს მანგანუმის მა ღაროები ჭიათურაში) იმოგზაურეს ქართლში, კახეთში, ჩრდილოეთით – ყაზბეგამდე, დასავლეთით – გურიაში(სადაც შეხვდნენ ნოე ჟორდანიას დედას). თბილისის ქუჩები გაიწმინდა პლაკატებისაგან, ხოლო შენობე ბი – წარწერებისაგან, საუკეთესო ოპერატორები დაიქირავეს მოვლენე ბის გადასაღებად. 2 ქართული სოციალისტური გაზეთები გამორჩეულად მოიხსენიებდნენ დელეგაციას, უწოდებდნენ„ჩვენს მასწავლებლებს“ და ევროპულ პროლეტარიატს კი – საქართველოს„ძმას“. 3 საფრანგეთის კო ნსულმა ლუი ნეტემენმა აღწერა ბათუმში ჩამოსვლის მომენტები:„მწვა ნით მორთული თაღები ამშვენებდა ჩამოსვლის ადგილსა და ქალაქის ცე ნტრალურ ქუჩებს. სადგური და საზოგადოებრივი შენობები მორთული იყო ყვავილებითა და განათებით, ჩამოსვლის დღე სახალხო დღესასწაუ ლად გამოცხადდა...“ 4 დღესასწაულის შემდეგ შეხვედრა გაიმართა მერი აში, ბოტანიკური ბაღების მონახულების შემდეგ სტუმრები ყოფილი სა მეფო მატარებლით(აღჭურვილი ტუალეტითა და სამზარეულოთი) თბი ლისში გაემგზავრნენ. ყველა სადგური, სადაც სტუმრების მატარებელმა გაიარა, ინტერნაციონალის ბანერებით იყო მორთული და მარსელიოზა ჟღერდა. ჟორდანიამ და სახალხო გვარდიამ დახვედრა მოუწყვეს სტუმ რებს თბილისის სადგურზე. დამფუძნებელი კრების სპეციალურ სხდომა 1  იქვე, ფ. 173 74 . 2  სსცა/ 1825 1 188 8 . გერმანე გოგიტიძემ, რომელიც იმ დროს მუშაობდა საქა რთველოს კოოპერატივთა ცენტრალურ კავშირში, შექმნა ფილმების სერია, რომელიც დღეს ცნობილია, როგორც დამოუკიდებლობის ქრონიკები. მათში ასახულია ახალი ქართული სახელმწიფოს ისტორიის მნიშვნელოვანი მომე ნტები, მაგალითად, ბათუმის დაბრუნება საქართველოს შემადგენლობაში 1920 წლის ივლისს და ევროპის მეორე ინტერნაციონალის დელეგაციის წევრების ჩა მოსვლა 1920 წლის შემოდგომაზე. 3  მაგალითად იხილეთ„ჩვენი სტუმრები“, ერთობა, სსდმპ-ის ოფიციალური გაზე თი, 14 სექტემბერი, 1920 , გვ. 1 . 4  “M.Nettement, Consul de France a Tiflis…a Son Excellence M. Leygues…”(21 Sept., 1920), MAE/Z.655.10 /Sept. 1919-Dec. 1922/Georgia/politique interieur/dossier general/30-31.

23 ზე დასასწრებად მიმავალი სოციალიზმის ვარსკვლავები ქალაქის ქუჩებ ში გაატარეს, რომლებიც მორთული იყო წითელი დროშებითა და„კარლ მარქსის, კარლ ლიბკნეხტისა და ჟან ჟორესის პორტრეტებით“. 1 ვიზიტი წარმატებული, მაგრამ ექსტრავაგანტური იყო ქვეყანაში არ სებული საშინელი სიღარიბის ფონზე. ერთ-ერთი პარტიის წევრი წუხილს გამოთქვამდა იმის თაობაზე, თუ რატომ უთმობდა ბათუმის გუბერნიის გენერალური გუბერნატორი ბენიამინ ჩხიკვიშვილი მეტ დროს სოცია ლისტებს, ვიდრე უკმაყოფილო მუსლიმანებთან კონტაქტსა და რეგიო ნის მომზადებას ომისათვის ? 2 ზურაბ ავალიშვილი, რესპუბლიკის ერთერთი ყველაზე ეფექტური დიპლომატი, მოგვიანებით ამტკიცებდა, რომ ვიზიტმა დასავლეთის მხარდაჭერის მცდარი შთაბეჭდილება შექმნა. 3 იგი სკეპტიკურად იყო განწყობილი იმის მიმართ, რომ საქართველოს მთა ვრობის ნებისმიერი სახის კავშირი ევროპულ სოციალისტურ მოძრაო ბასთან დაეხმარებოდა საქართველოს დე იურე აღიარებას დიდი ქვეყნე ბის ლიდერების მიერ, მაგრამ ამაში გარკვეულ სარგებელს მაინც ხედავ დნენ. ვიზიტს მნიშვნელოვანი პროპაგანდისტული ღირებულება ჰქონდა და საქართველოს მთავრობა იძულებული გახდა, მოესმინა გამოცდილი დასავლელი სოციალისტების კრიტიკული აზრებისათვის. თბილისის ჩა ის სახლში გამართული საჯარო ლექციის დროს ჰუისმანმა ხელისუფლე ბას საკმაოდ ქედმაღლურად უთხრა, რომ ხალხს მეტი უნდა ეშრომა – სრული რვასაათიანი(და არა ექვსსაათიანი) სამუშაო დღე. 4 საქართვე ლოს ლიდერებმა ეს უკვე იცოდნენ, მაგრამ ამგვარი მიმართვა განამტკი ცებდა მათსავე არგუმენტებს, რომ საჭირო იყო უფრო მკაცრი შრომი თი დისციპლინის დამყარება ქვეყანაში. კარლ კაუცკიმ თბილისში გამა რთულ შეხვედრაზე ქართველებს ურჩია, რომ„ევროპელი კაპიტალისტე ბისთვის მიეცათ გარანტიები… ხელი შეეწყოთ მათთვის საქართველო ში ინვესტიციების განხორციელებაში“. 5 მან თავის წიგნში აღნიშნა, რომ საქართველოს„ქაღალდის ფულის სისტემა არა მხოლოდ სახელმწიფოს სრული გაკოტრების საფრთხეს ქმნიდა... არამედ მზარდი დაბნეულობა შემოჰქონდა ეკონომიკაში და სრული პარალიზებით ემუქრებოდა ეკონო მიკურ მექანიზმებს“. 6 როდესაც სტუმრები ევროპაში დაბრუნდნენ, შეეცადნენ საქართვე ლო ევროპულ რუკაზე მოენიშნათ. წიგნებში, ინტერვიუებში, ისევე რო გორც პოპულარულ ბროშურებში, ისინი აღწერდნენ თავიანთ ვიზიტს 1 “ M. Nettement, Consul de France a Tiflis… a Son Excellence M. Leygues …”(21 Sept., 1920), MAE/Z. 655. 10/ Sept. 1919-Dec. 1922/ Georgia /politique interieur/ dossier general /30- 31. 2 „საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის თავმჯდომარეს“, სსცა/ 1861 / 2 / 144 / 1 3 Avalishvili , p . 266 . 4 L ’ Internationale Socialiste et la Géorgie , p . 87 . 5  “ M . Nettement , Consul de France a Tiflis … a Son Excellence M . Leygues …”( 21 October , 1920 ) MAE / Z . 655 . 10 / 43 44 . 6  იხ. Kautsky , 1921 , 62 .

24 საქართველოში და მის დამოუკიდებლობას უჭერდნენ მხარს. სოციალი ზმი აღმოსავლეთში რთული თეორიული გამოცანა იყო ევროპის მარ ქსისტებისთვის, მაგრამ საქართველო წარმოადგენდა იმის მტკიცებუ ლებას, რომ სოციალიზმს შეეძლო ემუშავა ბოლშევიზმის დესტრუქციუ ლი შედეგების გარეშე. სტუმრები დიდ როლს ანიჭებდნენ საქართველოს, როგორც დემოკრატიული სოციალიზმის ახალ ფორმას და, როგორც პო ტენციურ მაგალითს დამოუკიდებლობისკენ მიმავალი სხვა პატარა ერე ბისათვის. მათი თქმით, საქართველო წარმოადგენდა დასავლურ ცივი ლიზაციას ბოლშევიზმისა და ქემალიზმის„აზიურ“ ტრადიციებს შორის. 1 ისეთი გაზეთების ფურცლებზე, როგორებიცაა, The Nation , Labor Labour , Vooruit ( Onward ) და Le Peuple (ეს ბოლო ორი ბრიუსელში გამოდიოდა) მათ მოითხოვეს საქართველოს დე იურე აღიარება და მისი მიღება ერთა ლი გაში. ისინი მხარს უჭერდნენ საქართველოსთვის საგარეო დახმარების გაღებას, მათ შორის სამხედრო აღჭურვილობითაც, და ხელს უწყობდნენ (თუმცა დიდი წარმატების გარეშე) ევროპასთან ვაჭრობის გაფართოე ბას. 2 საბოლოო ჯამში, მეორე ინტერნაციონალის მხრიდან საქართველოს მხარდაჭერის მცდელობამ მცირე გავლენა იქონია საბოლოო შედეგზე. როგორც მეორე ინტერნაციონალის აღმასრულებელმა კომიტეტმა, ასე ვე ვენის საერთაშორისო ბიურომ(ვენის ინტერნაციონალის სხდომა სწო რედ მაშინ იმართებოდა, როდესაც საქართველოს ინტერვენცია განხო რციელდა) დაგმეს ბოლშევიკთა შეჭრა საქართველოში. მეორე ინტერ ნაციონალის აღმასრულებელმა ხელმძღვანელობამ მოითხოვა რეფერე ნდუმის ჩატარება რესპუბლიკის მომავლის გადასაწყვეტად. საქართვე ლომ, რომელიც მეორე ინტერნაციონალის წევრი იყო, ევროპულ სო ციალიზმში არსებული განხეთქილებების ილუსტრირება შეძლო, ერთი მხრივ, დემოკრატიის სოციალ-დემოკრატიული ხედვის მიმდევრებს შო რის, რომლებიც ითვალისწინებდნენ მრავალპარტიული, თავისუფალი არჩევნების ჩატარებასა და თვითგამორკვევას და, მეორე მხრივ, მესამე ინტერნაციონალის მომხრეებს შორის, რომლებიც იცავდნენ პროლეტა რულ სოლიდარობასა და კომუნისტური პარტიის მონოპოლიას პოლიტი კურ ძალაუფლებაზე. ეს, ალბათ, ქართული სოციალური დემოკრატიის ბოლო სამსახური იყო ევროპული მოძრაობისთვის. საქართველოში გა ნხორციელებულმა ინტერვენციამ ცხადყო, რომ ბოლშევიზმმა საბოლო ოდ აქცია ზურგი სოციალისტურ პლურალიზმს და ავტორიტარული ჰე გემონიისკენ იბრუნა პირი. თავის მხრივ, ქართულ სოციალურ დემოკრა ტიას განსხვავებული წარმოდგენა ჰქონდა, რომლის თანახმად, დემოკრა 1  ამ მოსაზრების ტიპური გამოხატვისთვის იხილეთ Louis Brouckère,“ La Georgia : Le Point de vue International ,” L ’ Internationale Socialiste et la Géorgie , pp . 43 77 . 2  პუბლიკაციები, რომლებიც საქართველოს საბჭოთა ანექსიის შემდეგ დაიწერა, 1921 წლის მარტში, მათ შორის რენოდელის, კაუცკის, მარკესა და ლუი ბრი უკერის მიერ, თავმოყრილია კრებულში L’Internationale Socialiste et la Géorgie, pp.197-291.

25 ტია, სოციალიზმი და დამოუკიდებელი სახელმწიფოებრიობა ბუნებრი ვად თანაარსებობდნენ. საქართველოს ლიდერები ორმაგად იმედგაცრუ ებულნი უნდა დარჩენილიყვნენ, როდესაც ევროპაში მათმა სოციალისტ მა ამხანაგებმა, რომელთაგან ბევრი 1920 -იან წლებში ევროპის ომისშე მდგომ მთავრობებს ხელმძღვანელობდა, სწრაფად ცნეს საბჭოთა მთა ვრობა. შვედეთმა, დიდმა ბრიტანეთმა და დანიამ სოციალ-დემოკრატიუ ლი ხელმძღვანელობის პირობებში(იალმარ ბრანტინგი, რემზი მაკდონა ლდი და თორვოლდ სტაუნინგი) 1924 წელს აღიარეს სსრკ. P . S . სტატიისთვის მომზადებული მნიშვნელოვანი კომენტარებისთვის სტატიის ავტორი მადლობას უხდის ირაკლი ირემაძესა და ბექა კობახი ძეს. სტივენ ჯონსი მაუნტ ჰოლიოკის კოლეჯის პროფესორი

26 საერთაშორისო პოლიტიკური კონტექსტი მეორე სოციალისტური ინტერნაციონალის საქართველოში ვიზიტისას 1919 წელს მოსკოვში იქმნება მესამე ინტერნაციონალი. 1 მისი მიზანი მსოფლიოში საბჭოთა რუსეთის ინტერესების დაცვაა. ამ ფაქტმა ყველა სოციალისტური პარტიის დაყოფა გამოიწვია. 2 დენიკინისა და ე.წ.„თეთრი რუსების“ სხვა გენერლების დამარცხების შემდეგ წითელმა არმიამ კავკასიას შემოუტია, გაანადგურა ჩრდილოკა ვკასიელ მთიელთა რესპუბლიკა, აზერბაიჯანი და სომხეთზე სალაშქროდ გაემზადა. დესტაბილიზაციის უამრავი მცდელობა იყო საქართველოშიც, თუმცა ქართული ჯარი და ეროვნული გვარდია სწრაფად ახერხებდა კო ნსპირატორების შეჩერებას. 3 ყოველივე ზემოთქმულის გათვალისწინებით, მოსკოვმა თბილისთან მოლაპარაკებები არჩია, რის საფუძველზეც 1920 წლის 7 მაისს საქართვე ლოს დემოკრატიულ რესპუბლიკასა და რუსეთის საბჭოთა ფედერაციულ სოციალისტურ რესპუბლიკას შორის ხელი მოეწერა აღიარებისა და მშვი დობის ხელშეკრულებას. 4 მას შემდეგ, რაც რუსეთის მხრიდან ზეწოლა შემსუბუქდა, საქართვე ლოს მთავრობამ ახალგაზრდა ქართული რესპუბლიკის აღიარების მიზ 1 1919 წ. 2 მარტს მოსკოვში შეიქმნა III ინტერნაციონალი, კომუნისტური ინტერ ნაციონალი, რომელშიც ერთიანდებოდა ყველა კომუნისტური პარტია და სო ციალ-დემოკრატიული პარტიებისგან გამოყოფილი პარტიები. კომუნისტური ინტერნაციონალი იმართებოდა მოსკოვიდან ბოლშევიკური პარტიის მიერ. 2 1920 წ. 25 30 დეკემბერს ტურში ჩატარდა ფრანგული სექციის სოციალისტური ინტერნაციონალის მე18 კონგრესი. მონაწილეთა უმრავლესობამ მხარი დაუ ჭირა მესამე ინტერნაციონალთან, კომუნისტურ ინტერნაციონალთან, გაერთი ანებას, რომელიც 21 თვით ადრე შეიქმნა მოსკოვში. ტურის კონგრესი საფრა ნგეთში სოციალისტებისა და კომუნისტების დაყოფის თარიღად მიიჩნევა. 3 1920 წ. მაისსა და ივნისში, აზერბაიჯანის შეჭრის გეგმის პარალელურად, მო სკოვი ორჯერ დაესხა თავს საქართველოს. პირველი თავდასხმა განხორციე ლდა ცხინვალის რეგიონში, სადაც„ოსები აჯანყდნენ ქართული იმპერიალი ზმის წინააღმდეგ...“. აჯანყებას აფინანსებდნენ მოსკოვიდან გამოგზავნილი აგენტები. საქმეში ეროვნული გვარდია ჩაერთო და სწრაფად აღადგინა სახელ მწიფო წესრიგი. მეორე თავდასხმა კი წითელი ხიდის მიდამოებში განხორციე ლდა აზერბაიჯანელთა ჩარევით. ეს საკითხი ქართულმა ჯარმა და ეროვნულმა გვარდიამ ერთობლივად დაარეგულირა. 4  აღიარებისა და მშვიდობის ხელშეკრულებას საქართველოს მხრიდან ხელს აწე რს გრიგოლ ურატაძე, რუსეთის მხრიდან კი – ლევ კარახანი. იხ. Noé Jordania, Mon Passé, ch. IX, Copyright 2008 Christine Pagava-Boulez [ნოე ჟორდანია,„ჩემი წარ სული“, თავი IX ] და Vladimir Woytinski , La Démocratie géorgienne , Paris , Alcan Lévy , 1921 [ვლადიმირ ვოიტინსკი,„ქართული დემოკრატია“].

27 ნით განაახლა კომუნიკაცია თანამოკავშირეებთან და ახლადშექმნილ ერთა ლიგასთან. საქართველოს მთავრობა მჭიდრო კავშირში იყო სოცი ალ-დემოკრატიულ პარტიასთან და ამიტომ მხარდაჭერისთვის სოცია ლისტურ ინტერნაციონალს მიმართავდა. ქართული სოციალ-დემოკრატია სხვადასხვა გზით უკავშირდებოდა სოციალისტურ ინტერნაციონალს: ქართველი ლიდერები, რომელთაც განათლება ევროპაში მიიღეს, იც ნობდნენ ევროპულ მუშათა მოძრაობის წევრებს; ქართველი დელეგატები მონაწილეობდნენ ევროპის სხვადასხვა ქვე ყანაში გამართულ რუსეთის სოციალ-დემოკრატიული მუშათა პარტიის კონგრესებში. ამასთან, საერთაშორისო მუშათა მოძრაობაში ბზარები გაჩნდა – რომელ ინტერნაციონალზე გადაწყდა სოციალისტური პარტიების გაე რთიანება, მეორე, სოციალისტურ ინტერნაციონალზე თუ კომუნისტურ ინტერნაციონალზე ? ამ პერიოდში რსფსრ(რუსეთის საბჭოთა ფედერაციული სოცია ლისტური რესპუბლიკა) მესამე ინტერნაციონალის მოდელად იქცა, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა კი ერთადერთი სოციალისტურ-დემოკრატიული რესპუბლიკაა მსოფლიოში, შეეძლო კი, მეორე ინტერნაციონალს მისი მოდელად აღება ? 1920 წლის სექტემბერში, რუსეთის ფედერაციული სოციალისტური რესპუბლიკის მიერ საქართველოს აღიარებიდან 4 თვის შემდეგ, სოცია ლისტური ინტერნაციონალის დელეგაცია საქართველოში ჩამოვიდა მთა ვრობასა და სხვადასხვა პარტიასთან შესახვედრად. დელეგაცია შედგებოდა ევროპის სოციალისტური პარტიების მთავა რი წარმომადგენლებისგან: დიდი ბრიტანეთი, ბელგია, გერმანია, საფრა ნგეთი. დელეგაცია უნდა გასცნობოდა„პირველ სოციალისტურ-დემოკრატი ულ რესპუბლიკას“,„გლეხთა სოციალისტურ რესპუბლიკას“. 1 რაც შეეხება ადგილობრივ სოციალისტებს, მათ სურდათ საკუთარი გამოცდილების გაზიარება და„დასავლელი სოციალისტი მეტრებისგან სიახლის სწავლა“. 1920 წ. 14 სექტემბერს, 6 : 15 სთ-ზე ბათუმში ჩამოდგა ორთქმავალი „ფრანც-ფერდინანდი“, რომლითაც მეორე ინტერნაციონალის წევრები ჩამოვიდნენ საქართველოში. 1  კარლ კაუცკის გამოთქმა, წიგნში„საქართველო გლეხთა სოციალ-დემოკრატი ული რესპუბლიკა: შთაბეჭდილებანი და დაკვირვებანი“, თბილისი, 2018 .

28 15 სექტემბერს ისინი ოფიციალურად მიიღეს საქართველოს მთავრო ბამ და მისმა თავმჯდომარემ, სოციალ-დემოკრატიული პარტიის წევრებ მა, ოპოზიციური პარტიების ლიდერებმა, პროფკავშირების წარმომა დგენლებმა, ეროვნული გვარდიის 1 გენერალურმა შტაბმა 2 . ამ პერიოდში არსებობდა ქართული ჯარიც, თუმცა ეროვნული გვა რდიის გამოყვანა ქართული დემოკრატიის სწორხაზოვანი პრინციპების ჩვენებას არ ემსახურებოდა, ის მხოლოდ იმას მიანიშნებდა, თუ რა დიდი დატვირთვა აქვს მუშათა მოძრაობას ქვეყანაში, რომელიც ჩამონგრეულ იმპერიაში იბადებოდა. ასეთი არჩევანი დელეგაციის ზოგიერთ წევრს გა აოცებდა კიდეც. ვიზიტისას განხილული თემები საქართველოს რესპუბლიკის ცნობა საერთაშორისო ინსტანციებისა და თანამოკავშრეთა საბჭოს მიერ, ასევე, სოციალისტური ინტერნაციონალის მხარდაჭერა დამფუძნებელი კრების და სოციალ-დემოკრატიული პარტიის ცენტრა ლური კომიტეტის წევრი, პარტიის სპეციალური დელეგატი ვიზიტის მი ღებისას, ისიდორე რამიშვილი, სიტყვით გამოსვლისას გამოკვეთს შე მდეგს:„ყველამ იცის, რომ თქვენი დელეგაცია დიდ ქვეყნებში შეიქმნა და ამ ვიზიტს უდიდესი მნიშვნელობა აქვს. ჩემი ქვეყანა ხარობს თქვენი ხილვით, ყველაზე მეტად კი, სოციალ-დემოკრატიული პარტიის მუშები, თქვენი უმცროსი ამხანაგები. ამხანაგებო, მოგეხსენებათ, საქართველოში 30 წლის განმავლობაში საფუძველი ეყრებოდა მარქსისა და ენგელსის სოციალიზმს; ამ სოციალისტური სწავლების მღვდელმთავრების თეორიებმა თქვენი დაუღალავი მუშაობით შეისხა ხორცი.“ 1  ეროვნული გვარდია იყო სოციალისტთა შეიარაღებული რაზმი, რომელიც თა ვდაპირველად 100 ჯარისკაცით დაკომპლექტდა. მისი მიზანი მანიფესტაციე ბის დაცვა იყო შეიარაღებული კაზაკებისგან, რომელთაც მუშათა და გლეხთა გამოსვლების ჩაშლა სურდათ. 1917 წლის 12 დეკემბერს 300 მუშამ, სოციალის ტმა მებრძოლმა დაიპყრო არსენალის მთა, პარალელურად კი, ქალაქს იცავდა 33 000 რუსი ჯარისკაცი. სოციალისტები დაეპატრონნენ იარაღს, რომელიც სამომავლოდ ბრძოლებში გამოიყენეს. ჩამოყალიბდა წითელი გვარდია, საქა რთველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის პირველი შეიარაღებული ფორმი რება. ლორეს რეგიონის მხრიდან სომხური ჯარების შემოჭრისას სწორედ მან შეაკავა დამპყრობლები. აღნიშნული წითელი გვარდია მოგვიანებით ეროვნულ გვარდიად იქცა. მასში მოხალისეებად ერთიანდებოდნენ სოციალისტი მუშები, რომელნიც იცავდნენ წესრიგს და ეწინააღმდეგებოდნენ ბოლშევიკური გადა ტრიალებების მცდელობებს. ეროვნული გვარდია არსებობას აგრძელებდა ქა რთული ჯარის გვერდით. შეიქმნა სპეციალური კომისია, რომელსაც ეს ორი ორგანო უნდა გაეერთიანებინა, თუმცა 1921 წლის მარტის ბოლშევიკურმა შე მოტევამ ამ საკითხის მოგვარებას ხელი შეუშალა. 2 Journal« République Géorgienne» №59, septembre, 1920 [ფრანგულენოვანი გაზეთი ელისაბედ ორბელიანის რედაქტორობით,„საქართველოს რესუბლიკა“, № 59 , სექტემბერი, 1920 .

29 დაახლოებით იმავე თემებს შეეხო თავის გამოსვლაში საგარეო საქმე თა მინისტრის მოადგილე კონსტანტინე საბახტარაშვილიც, რომელიც ბათუმში სტუმრების მისაღებად იმყოფებოდა. მან ფრანგულად მიმართა აუდიტორიას:„პირველი შემთხვევაა, როდესაც დასავლეთ ევროპული სოციალიზმის ლიდერები მოვიდნენ, რათა ადგილზე გავაცნოთ ქართული დემოკრატიის მუშაობა. ჩვენ დარწმუნებულნი ვართ, რომ ეს შეხვედრა კიდევ უფრო გააძლიერებს კავშირებს, რომლებიც არსებობს ჩვენს პატარა დემოკრატიასა და ევროპის დიდ დემოკრატიას შორის. ორ წელიწადზე მეტია, რაც დემოკრატიული სახელმწიფოს დაფუძნებისთვის ვიღწვით, ქართულმა დემოკრატიამ ამ ხნის განმავლობაში მრავალი გამოცდა გაიარა წარმატებით და ყველა ჯერზე, ძვირფასო ამხანაგებო, მისი თვალები მიმართული იყო დასავლეთ ევროპის სოციალიზმისკენ, რომლის ყველაზე ღირსეული წარმომადგენლები ხართ. მოხარული ვართ, რომ გვაქვს შესაძლებლობა გაგაცნოთ უმინიშვნელოვანესი საქმე, რომელიც ამ მოკლე დროში უნდა შეესრულებინა ქართულ დემოკრატიას“. მსგავსი აქცენტები დასვა ბათუმის მერმაც, გიორგი ანჯაფარიძემ: „ორი წელია რაც ამ დარბაზში მივიღეთ თურქეთის იმპერიალიზმის მაშინდელი გამარჯვებული წარმომადგენელი ენვერ-ფაშა, რომელიც ამჟამად მე3 ინტერნაციონალის მხარდამჭერია. შეიქმნა საფრთხე, რომ საქართველო მთლიანად გაენადგურებინათ, მაგრამ დღეს ჩვენ ამ დარბაზში სიხარულით მივესალმებით ნამდვილი ინტერნაციონალის, ევროპის მუშათა კლასის ლიდერების წარმომადგენლებს“. დელეგაციის თბილისში მიღებისას მთავრობის და ეროვნული საბ ჭოს მეთაურმა ნოე ჟორდანიამ იგივე თემა განავითარა:„პირველ რიგში, მსურს მადლობა გადაგიხადოთ ჩემი და ჩვენი ხალხის სახელით იმ მხარდაჭერისთვის, რომელიც თქვენგან მივიღეთ ლუცერნსა და ამსტერდამიში ჩვენი დამოუკიდებლობისა და ჩვენი სუვერენიტეტის აღიარებაში. ეს ნაბიჯი ჩვენთვის წახალისება იყო არსებობისთვის ბრძოლაში, ჩვენი პოლიტიკური და სოციალური იდეების ტრიუმფისთვის. ჩვენ თქვენი მოწაფეები ვართ, ვიზიარებთ თქვენს სოციალურ მოძღვრებას, პოლიტიკურ ტაქტიკას, ერთგულნი ვართ ისეთი დიდოსტატებს, როგორებიც არიან მარქსი, ინგელსი, კაუცკი, ჟორესი, ვანდერვალდე, კეირ ჰარდი.“ დელეგაციის ინგლისელი წევრი რემზი მაკდონალდი მკაფიოდ გამო ხატავს ვიზიტის მიზანს. მიუხედავად უთანხმოებებისა, რომელიც ჯერ კიდევ არსებობს 1914 1918 წლების მსოფლიო დაპირისპირების შემდეგ ხელახლაშექმნილ მეორე ინტერნაციონალში, დელეგაცია მაინც ჩამოვი და საქართველოში სიტუაციის შესასწავლად: „ინტერნაციონალმა თქვენთან გამოგვგზავნა მოპოვებული თავისუფლების მოლოცვისთვის და მხარდაჭერის გამოსახატად. დიდი ინტერესით ვაკვირდებოდით ქართველი ხალხის მიერ გაწეულ ძალისხმევას, რაც თავისუფლებისთვის ბრძოლაში დაგჭირდათ.

30 ...დღეს ჩვენ ხელი ჩამოვართვით თავისუფალ და არა დამონებულ ერს. ჩვენ აქ არდადეგების გასატარებლად არ ჩამოვსულვართ. ჩვენი მიზანია: თქვენი დახმარება და თქვენი გამოცდილების გაზიარება, რადგან ჩვენ სახელმწიფოებს ჯერ არ მიუღწევიათ იმისთვის, რასაც საქართველომ მიაღწია. საქართველო სოციალისტური რესპუბლიკაა, რომელიც ევროპული სოციალ-დემოკრატიის ერთგული დარჩა. ...თქვენ დააფუძნეთ სოციალისტური რესპუბლიკა თქვენს ტრადიციებზე, თავისუფლების პრინციპებზე, თავისუფალ აზრზე, სიტყვისა და პრესის თავისუფლებაზე. თქვენ იცით, რომ სოციალიზმი არასდროს შეიწყნარებს რეპრესიებს. თქვენ იცით, რომ სამართლიანი მთავრობა ძალადობაზე ვერ აშენდება. დელეგაცია აღიარებს, რომ საქართველო, როგორც ღირსეული მემკვიდრე თავისი წარსულისა, რესპუბლიკაა, რომელიც ავითარებს საკაცობრიო და საერთაშორისო იდეალებს. თქვენ იცით, რომ კაცობრიობა ეროვნულობაზე მაღლა დგას, მუშათა კლასის მოძრაობა საკაცობრიო და საერთაშორისო იდეალებითაა შთაგონებული. ჩვენ მივესალმებით მის სიმბოლოს, წითელ დროშას, რომელიც ამაყად ფრიალებს თქვენს ხელთ... ის ჩვენ გვაერთიანებს. ვიმედოვნებთ, შევძლებთ თქვენ დახმარებას. არასდროს დაგვავიწყდება დღე, როდესაც ფეხი დავდგით საქართველოს სოციალისტური რესპუბლიკის სტუმართ მოყვარე მიწაზე. წარმატებასა და კეთილდღეობას გისურვებთ“. ქართული სოციალ-დემოკრატია იზიარებს სოციალისტური ინტერნაციონალის პრინციპებს კომუნისტური ინტერნაციონალის საპირწონედ ისიდორე რამიშვილი ბათუმში წარმოთქმულ სიტყვაში აცხადებს:„საქართველოს სოციალ-დემოკრატიული პარტია სრულად იღებდა თქვენგან მიღებულ სწავლებას. დღესაც, ქვეყნის სათავეში მყოფი ჩვენი პარტია, თქვენი დოქტრინებით სარგებლობს. სოციალიზმისკენ დემოკრატიის გზით მივდივართ, გზად კი, ყველა დაბრკოლების წინაშე ვიბრძვით“. მთავრობის თავმჯდომარე და სოციალ-დემოკრატიული პარტიის ლი დერი ნოე ჟორდანია წარმოაჩენს ქართული სოციალ-დემოკრატიის რჩე ულობას:„მას შემდეგ, რაც გავაცნობიერე, რომ რუსული დემოკრატიის ისტორიული გზა აღმოსავლეთის სოციალიზმისკენ მიემართებოდა, ბოლშევიზმი კი აშკარად ეწინააღმდეგებოდა ქართველ ხალხს, ჩვენ დავიკავეთ საბოლოო პოზიცია და გამოვაცხადეთ ჩვენი ეროვნული სახელმწიფო, დამოუკიდებელი დემოკრატიული რესპუბლიკის შენების საფუძველზე... უკვე მესამე წელია, რაც საქართველოში ვმუშაობთ ჩვენი პოლიტიკური იდეების რეალიზაციისთვის. საქართველო არის ბუნებრივი ხიდი აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის; ჩვენ ასევე გვინდა, ის იქცეს პოლიტიკურ ხიდად, რომლითაც სოციალიზმი დასავლეთიდან აღმოსავლეთში გაივლის“.

31 პარლამენტში ოფიციალური სხდომისას ვიცე-თავმჯდომარემ, ალექ სანდრე ლომთათიძემ განაცხადა:„მსურს, ერთი ფაქტი შეგახსენოთ უახლოესი წარსულიდან. გახსოვთ, როგორ თავდაუზოგავად იბრძოდა ჩვენი ხალხი უამრავი მტრის წინააღმდეგ ? ჩვენი დემოკრატიის სისხლი იღვრებოდა და ზოგჯერ, იმედგაცრუებაშიც ვვარდებოდით. მაგრამ გაისმა ძლიერი ხმა, რომელმაც ხალხს დამოუკიდებლობის დაცვისკენ მოუწუდა და ისიც ახალი ენერგიით შეუდგა საქმეს. ეს ხმა ევროპულ სოციალიზმს და ევროპის სოციალისტურ პარტიებს ეკუთვნოდა. ბერნში, ამსტერდამში, ლუცერნში გამართულ სხდომებზე გადაწყდა, რომ მუშათა ინტერნაციონალი საქართველოს დამოუკიდებლობას დაიცავდა. ასეთი მხარდაჭერა ჩვენთვის უმნიშვნელოვანესია. თუმცა ევროპული სოციალიზმი ამით არ შემოიფარგლა; ჩვენ გასამხნევებლად გამოგვიგზავნა სახელმოხვეჭილი წარმომდგენლები. მიუხედავად იმპერიალიზმისა და აზიური რეპრესიებისა, ჩვენი ხალხისთვის თავისუფლებისთვის ბრძოლა ყველაფერზე წმინდაა. გვეგონა, მიზანს მივაღწიეთ, მაგრამ შავი იმპერიალიზმის შემდეგ, წითელი იმპერიალიზმის პირისპირ აღმოვჩნდით. მაგრამ ჩვენი დემოკრატია არ შეშინდება. ბევრი სირთულე გადავლახეთ და უფრო ძლიერები გავხდით, მაგრამ ეს არაა საბოლოო შედეგი. ჩვენმა დემოკრატიამ უზარმაზარი საქმე შეასრულა დემოკრატიული სახელმწიფოს მშენებლობით, ამას დაბრკოლებების გარეშე არ ჩაუვლია, რასაც ის ფაქტიც ადასტურებს, რომ ჯერ ისევ არ ვართ დე იურედ აღიარებულნი. ჩვენმა სტუმრებმა ეს იციან“. სოციალ-დემოკრატიული პარტიის დეპუტატების სახელით, გამოთ ქმულ იდეას მხარი დაუჭირა გრიგოლ გიორგაძემ:„...საქართველომ კატეგორიული უარი თქვა აზიის გზაზე და მტკიცედ აირჩია პოლიტიკური და სოციალური ბრძოლის ევროპელ მუშათა კლასის გზა... ასეთ პირობებში, საკანონმდებლო სამუშაოების გზით, შევასრულეთ პროგრამა მინიმუმი და მუშათა ძალა შევქმენით“. მოსაზრება გაიზიარა ეროვნული გვარდიის სარდალმა ვალიკო ჯუღე ლმა:„როდესაც დაგვტოვებთ, გეცოდინებათ, რომ ორი სამყაროს, ორი კულტურის, ორი ტაქტიკის შესართვთან არსებობს პატარა დემოკრატია, მტრებით გარშემორტყმული, თურქულ რეაქციულ ჩაქუჩსა და ბოლშევიკურ ბარბარიზმს შორის მოქცეული და ის კვლავ აგრძელებს ბრძოლას. თქვენ ჩვენ შესახებ მოუყვებით დასავლეთ ევროპის პროლეტარიატს.“ დელეგაციის სახელით საპასუხო სიტყვით გამოვიდა ბელგიის წარმო მადგენელი ემილ ვანდერველდე:„თავისუფალი ბელგი ის სახელით მივესალმები თავისუფალ, დემოკრატიულ, რესპუბლიკურ და სოციალისტურ საქართველოს! ის ჩნდება, როგორც ოაზისი, უდაბნოში, რომელიც ჩვენ გარშემოა. კავკასიონის მეორე მხარესაც ფრიალებს წითელი დროშა, მაგრამ ის ქვეყანა იტანჯება შიმშილით, გაჭირვებით და სიკვდილით... აქ კი, მთათა თავშესაფარში, იქმნება დემოკრატია, რომლის ეროვნულ სულისკვეთებას ინტერნაციონალის იმედი აქვს. სწორედ ინტერნაციონალის სახელით მივესალმები თქვენს ქვეყანას და სოციალისტურ გამოღვიძებას“.

32 ქართული სოციალ-დემოკრატიის მიერ სოციალისტური ინტერნაციონალისთვის ახალი რესპუბლიკის შექმნის შესახებ მოსაზრების თხოვნა. პირველი თხოვნა სოციალ-დემოკრატიული პარტიის ერთ-ერთ დამფუძ ნებელს, ისიდორე რამიშვილს, ეკუთვნის:„ჩვენ ნამდვილი სახე წარმოვაჩინეთ, თავისი დადებითი მხარეებითა და ნაკლებით. სრულყოფილად წარმოგიდგენთ ჩვენს ყოფას. შეხედეთ გზას, რომელსაც ჩვენ გავდივართ მიზნის მისაღწევად და მიგვითითეთ შეცდომებზე, რომელსაც აუცილებლად დავუშვებდით ამგვარი საქმის ასე სწრაფად შესრულებისას. ჩვენ კი ჩვეული ყურადღებით მოვეკიდებით თქვენ რჩევებს. საქართველოს დემოკრატია და მისი გიდი, სოციალ-დემოკრატია გულწრფელ სალამს გიძღვნით. მხიარული მასპინძლები მზად არიან საყვარელი სტუმრების მისაღებად“. მსგავსი თხოვნა გაჟღერდა კონსტანტინე საბახტარაშვილის მხრიდა ნაც:„ჩვენი ქვეყნის დათვალიერებისას, რა თქმა უნდა, შეხვდებით ჩვენ მიერ დაშვებულ შეცდომებსაც, რომელიც გარდაუვალი იყო ისეთი რთული საქმის შესრულებისას, როგორიც დესპოტური სახელმწიფოს ნანგრევებზე წმინდა დემოკრატიულ და სოციალისტურ პრინციპებზე დაფუძნებული სახელმწიფოს შექმნაა. ამ გზაზე ქართულ დემოკრატიას კიდევ ბევრი აქვს გასაკეთებელი, თუმცა დარწმუნებულები ვართ, ჩვენ მიერ არჩეული გეზი და დასავლეთ ევროპულ დემოკრატიასთან თანამშრომლობა დაგვეხმარება სირთულეების გადალახვაში და საერთო იდეალთან მიგვაახლოებს“. იგივე შინაარსი ჟღერდა სილიბისტრო ჯიბლაძის სიტყვებში:„ძვირფასო სტუმრებო, საერთაშორისო პროლეტარიატის გიდებო! გესალმებით საქართველოს სოციალ-დემოკრატიული პარტიის ცენტრალური კომიტეტის სახელით. კეთილი იყოს თქვენი მობრძანება! ჩვენი ორი წლის ოცნება რეალობად იქცა... გთხოვთ, ახლოს გაიცნოთ ჩვენი ახალგაზრდა რესპუბლიკა და დაშვებულ შეცდომებზე მიგვითითოთ, რათა მომავალში თავიდან ავიცილოთ ისინი“. აღნიშნულ თემასთან დაკავშირებით პასუხს იძლევა თომას შოუ:„მოგმართავთ 6 მილიონ-ნახევარი ინგლისელი პროფკავშირელის სახელით. მე ვიყავი საბჭოთა რუსეთ ში, შემიძლია ვთქვა, რომ საბჭოთა მთავრობის მიერ გადადგმული ნაბიჯები რუსულ დემოკრატიას სოციალიზმთან ვერ მიიყვანს... საქართველოს მიწის მცირე ნაწილი უჭირავს, მასზე კი, მთელ ევროპას აქვს თვალი მიპყრობილი. დარწმუნებული ვარ, საქართველოს მიერ არჩეული გზა მუშათა კლასს სოციალისტურ მიზნამდე მიიყვანს. ჩვენ მხოლოდ თქვენ მხარდასაჭერად არ ჩამოვსულვართ, გვსურს თქვენი გამოცდილება გაგვიზიაროთ. დიდი ძალისხმევა იყო საჭირო ისეთი ერთეულის მისაღებად, როგორიც ინგლის ია. ამჟამად უთანხმოებები აღარ არსებობს და ინგლისი სოციალისზმისკენ მიმავალ გზაზე დგას...

33 დარწმუნებული ვარ, საქართველო არ გადაუხვევს არჩეულ გეზს და მას საერთაშორისო ოჯახში ვიხილავ, ერთა ლიგის სხვა სახელმწიფოების გვერდით“. ამერიკის პრეზიდენტის, ვილსონის, შეთავაზებები; ქართველი ერის წინაშე არსებული რისკები. ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის დეპუტატების სახელით, სიტყვას წარმოთქვამს გიორგი გვაზავა, ის წარმოაჩენს იმ საფრთხეს, რომელიც პრეზიდენტი ვილსონის წინადადებამ შეიძლება მოუტანოს საქართვე ლოს:„მრავალი წლის განმავლობაში შეჩვეულნი ვიყავით აზრს, რომ საქართველო რუსეთ თან არის ახლოს; თუმცა საქართველოს ბევრად მეტი საერთო აქვს საფრანგეთ თან, ინგლის თან და ბელგი ასთან. მსოფლიო ომმა და რევოლუციამ ქართული ცივილიზაციის ძველი გზა აღადგინა, ქართველი ხალხის ევროპის ქვეყნებთან დამაკავშირებელი გზა, რომელიც საფრთხის წინაშე აღმოჩნდა ამერიკული გადაწყვეტილების გამო, რომლის თანახმადაც ისინი საქართველოს დამოუკიდებლობას არ აღიარებენ. სად წავიდა ვილსონის იდეები, რომელიც ვერსალის ხელშეკრულების საფუძველი უნდა გამხდარიყო ? სად არის ის დიადი აზრები, რომელსაც ერთა ლიგა ეფუძნება ? საქართველოსთან მიმართებით, აღნიშნული ნოტა მთელ მის ისტორიას და რევოლუციის შედეგებს უსვამს ხაზს. საქართველო ყოველთვის ჰომოგენური სახელმწიფო იყო, საუკუნეების განმავლობაში ერთ მიწაზე განლაგებული, და იმის ნაცვლად, რომ ამერიკამ მხარი დაუჭიროს საქართველოს უფლებების დაცვას, ის რუსე თ ის აღდგენას ემხრობა ომამდელ საზღვრებში“. მუშათა მოძრაობაში გაჩენილი დანაყოფები; მესამე ინტერნაციონალის შექმნის გზით მუშათა კლასის გაყოფის მცდელობა ნოე ჟორდანია საუბრობს ზემოაღნიშნულ საკითხზე:„მუშათა კლასის მანიფესტაცია კიდევ ერთხელ მიგვანიშნებს მათ ერთიანობაზე. ჩვენ მუშებს არასდროს გადაუხვევიათ არჩეული გზიდან, რაშიც დღესაც ვრწმუნდებით. არავის შეუძლია თქვას, რომ განხეთქილების არარსებობა ჩვენ მუშათა შორის რეტროგრადაციის ნიშანია; დასავლეთი შენიშნავს, რომ მათ მუშებს შორისაც მსგავსი ჰარმონიაა... მოგეხსენებათ, ბელგი ის მუშათა მოძრაობაში, რომელიც თავისი განზომოლებით საქართველოსას ჰგავს, განხეთქილება არ არსებობს, ისინი ერთ დროშას, ერთ პარტიას, ერთ ტაქტიკას, ერთადერთ, სოციალისტურ დოქტრინას მიჰყვებიან. თომას შოუ ერთ-ერთია დელეგაციის წევრთა შორის, რომელიც საბჭოთა რუსეთ ში იმყოფებოდა ვიზიტით. მისი აზრი უარყოფითია საბჭოთა ხელისუფლების მოქმედებასთან დაკავშირებით. ამხანაგი სნოუდენი მუშათა პარტიის უკიდურესი მემარცხენეა, კარგი ორატორი და ორგანიზა-

34 ტორი. მუშების გვერდით საქმიანობს, ინგლისსა და ამერიკაში 2 000 -ზე მეტი მიტინგი აქვს ჩატარებული. ქ-ნი სნოუდენიც იმყოფებოდა საბჭოთა რუსეთ ში, სიტუაციის შეფასების მიზნით. თუმცა, როგორც შოუ, ისიც იმედგაცრუებული დაბრუნდა უკან. დღეს ჩვენთან არიან ინგლისის მუშათა კლასის გამორჩეული მოღვაწენი. გადავიდეთ სხვა ქვეყანაზე, სადაც განხეთქილება არ არის მუშათა კლასში, თუმცა საერთო იდეიდან დროებით გადახრა შეინიშნება, ეს სა ფრანგეთ ია. მისი წარმომადგენლები, რენოდელი, ინგელსი, მარკე, ჩვენ გვერდით არიან. ამხანაგი რენოდელი გამორჩეული ორატორის, ჟორესის პირდაპირი მემკვიდრეა. ამჟამად უმცირესობაში მყოფი პარტიის წევრია, თუმცა, დარწმუნებული ვარ, მალე მისი პარტია უმრავლესობაში იქნება. ამხანაგი რენოდელი საკითხს შემდეგნაირად სვამს –„ჟორესი, თუ ლენინი ? “ უნდა გვჯეროდეს, რომ საფრანგეთ ის მუშათა კლასი ჟორესს აირჩევს“. ეროვნული გვარდიის მეთაური ალექსანდრე დგებუაძე საუბრობს მუ შათა კლასზე:„დაე, დანაწევრებული პროლეტარიატი კვლავ გაერთიანდეს ერთ მთლიან ოჯახად და ძლიერი დარტყმით გადააგდოს კაპიტალი“. ს. დევდარიანი, საქართველოს პროფკავშირის ცენტრალური საბჭოს აღმასრულებელი კომიტეტის თავმჯდომარე, საუბრობს საქართველოს პროფკავშირის სპეციფიკურობაზე:„საქართველო ერთადერთი ქვეყანაა, სადაც მუშათა კლასი ხელისუფლებას წარმოადგენს და ამისთვის სისხლისღვრა არ დასჭირვებია, რამაც საბრალო რუსეთ ი განადგურების პირას მიიყვანა... ჩვენი მუშათა კლასი პროფკავშირის ნაწილია და ყველაფერს ვაკეთებთ, რომ ასე გაგრძელდეს. თქვენ აქ სხვადასხვა პოლიტიკურ მიმდინარეობებს შეხვდებით, მიუხედავად ამისა, პროფკავშირები მუშათა მოძრაობის ერთიანობის შენარჩუნებას ახერხებენ. პროფკავშირები ეკონომიკის ველზე იბრძვიან. რუსეთ ის მუშათა კლასი მხოლოდ საკუთარ მოთხოვნებს ითვალისწინებდა და სწორედ ამან გაანადგურა ქვეყნის პროდუქტიულობა. საქართველოს მუშებს კი ქვეყნის შემაფერხებელი ნაბიჯები არ გადაუდგამთ“. ალბერტ ინგელსი, საფრანგეთის სოციალისტური პარტიის წევრი, მოსაზრებას გამოთქვამს რუსეთის საზოგადოების შესახებ:„გაოცებული ვარ ქართველთა შემართებით, ასეთი მიზანდასახული ხალხი არსად მინახავს. მიუხედავად დიდი სირთულეებისა, რომელიც საქართველოს დემოკრატიამ გადალახა, მაინც გაითვალისწინა მუშათა პროფკავშირის ერთიანობა შეენარჩუნებინა, რათა დემოკრატია სოციალიზმთან დაეახლოვებინა. საქართველოსკენ მთელი ევროპის მუშათა კლასს აქვს მზერა მიპყრობილი. ქართულმა დემოკრატიამ ნაწილობრივ უკვე განახორციელა სოციალიზმი. არსებობს პარტია, რომელიც თვლის, რომ სოციალიზმი ძალიან მოკლე დროში რეალიზებადია, თუმცა ეს მოსაზრება მცდარია. საქართველო კი სწორ გზას ადგას და მუშათა კლასს გამარ-

35 ჯვებამდე მიიყვანს. იგივე მოძრაობა ძლიერდება ახლა ევროპაში. რაც მეტი ადგილი ექნებათ მუშებს პარლამენტში, მით მეტად მიუახლოვდებიან სოციალიზმს“. საქართველო„შავ იმპერიალისტებსა“ და „წითელ იმპერიალისტებს“ შორის აღნიშნულ საკითხზე ნათლად დააფიქსირა აზრი ალექსანდრე დგებუა ძემ:„მიუხედავად შიდა და გარე ბრძოლებისა, კრიტიკული მომენტებისა, ბოლშევიკების შემოტევისა, საქართველომ შეძლო სახელმწიფოს მშენებლობა არ შეეწყვიტა, განახორციელა აგრარული რეფორმა, შექმნა„ერობა“ და სხვ. ინგლისური და გერმანული იმპერიალიზმის წარმომადგნლების მოთხოვნები ხშირად ეწინააღმდეგებოდა ჩვენს სოციალისტურ ცნობიერებას და მათზე უარს ვამბობდით. როდესაც საქართველოს შიმშილის პრობლემა დაუდგა, რუსეთ ის მოხალისეთა არმიამ დახმარება შემოგვთავაზა იმ პირობით, თუ მათ ძალებს ჩვენ ტერიტორიაზე განლაგების უფლებას მივცემდით. ჩვენ ვუპასუხეთ, რომ გვერჩივნა შიმშილით მოვმკვდარიყავით, ვიდრე ამას დავთანხმებოდით“. ვინ უნდა მართოს ქართული საზოგადოებების კაპიტალი? აღნიშნულ საკითხზე ქართველი ხალხის პოზიცია ალექსანდრე დგებუ აძემ გადმოსცა:„ჩვენი სოციალური რევოლუცია სისხლს არ დაღვრის. საწარმოთა 80% სახელმწიფო და სოციალურ ორგანიზაციებს ეკუთვნის, ხოლო 20% კერძო საკუთრებაშია“. 1920 წლის შემოდგომაზე საქართველოში სოციალისტური ინტერნაციონალის დელეგაციის ვიზიტის შეჯამება მეორე ინტერნაციონალის ლიდერებთან შეხვედრამ საქართველოს მთა ვრობასა და სოციალ-დემოკრატიული პარტიის წევრებს საშუალება მისცათ, იდეები შეეჯერებინათ განხორციელებული რეფორმების შესა ხებ. საქართველოს მთავრობას სურდა, თავი დაეღწია საბჭოთა რუსეთი სა და ქემალისტი თურქეთის ზეწოლისგან და ერთა ლიგის(ორგანიზა ცია, რომელიც თანამოკავშირეთა საბჭოდან შეიქმნა და მეორე მსოფლიო ომზე გაიმარჯვა) მხრიდან მოეპოვებინა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის აღიარება. საქართველოს მთავრობა მიიჩნევდა, რომ თანა მოკავშირეთა საბჭო და ერთა ლიგა მისი საზღვრებისა და არსებობის გა რანტი იქნებოდა. ვიზიტის შემდეგ საქართველო უკეთ გაიცნო ევროპამ, რადგან უამრა ვი სტატია დაიბეჭდა გერმანულ, ინგლისურ, ბელგიურ და ფრანგულ პრე-

36 საში. სტატიების ავტორები მხარს უჭერდნენ ქართველი მინისტრების გა დაწყვეტილებებს თანამოკავშირეთა საბჭოს წინაშე. ქართულმა გამოცდილებამ იმდენად დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა მეორე ინტერნაციონალის ლიდერებზე, რომ ქართული საქმის დამცვე ლებად აქცია ისინი. კარლ კაუცკიმ გამოაქვეყნა წიგნი„საქართველოს გლეხთა სოციალ-დემოკრატიული რესპუბლიკა“. 1921 წლის იანვარში ერთა ლიგის მიერ საქართველოს დემოკრატიუ ლი რესპუბლიკის დამოუკიდებლობის აღიარება, ნაწილობრივ, ევროპე ლი სოციალისტი ლიდერების დამსახურება იყო. მეორე ინტერნაციონალის ლიდერებმა არჩევანი გააკეთეს რუსეთის ფედერაციულ სოციალისტურ რესპუბლიკასა და საქართველოს შორის, ანუ ბოლშევიზმსა და სოციალ-დემოკრატიას შორის. მათი მოგზაურობა დაემთხვა მეორე ინტერნაციონალის მესამე ინტერნაციონალისგან გამო ყოფის პერიოდს. მეორე ინტერნაციონალი,„მუშათა ინტერნაციონალი“, 1914 წელს შე ირყა, დიდი ომის კონფლიქტისას. მოვლენები ჟან ჟორესის მკვლელო ბამ დააჩქარა. 1918 1920 წლებში მუშათა ინტერნაციონალი ცდილობდა აღდგენას. ამას დაერთო საბჭოთა რუსეთში მესამე ინტერნაციონალის, „კომუნისტური ინტერნაციონალის“, შექმნა. სხვადასხვა ქვეყანაში კომუ ნისტები ცდილობდნენ, ხელი შეეწყოთ განხეთქილებებისთვის სოცია ლისტურ პარტიებს შორის, რათა ახალი კომუნისტური პარტიები შეექ მნათ. საქართველოს სოციალ-დემორკატიული პარტია მეორე ინტერნაციო ნალის წიაღში მიიღეს. მას ირაკლი წერეთელი და კონსტანტინე გვარჯა ლაძე წარმოადგენდნენ. ინტერნაციონალის ყოველ პლენარულ სხდომა ზე აქტიურად აყენებდნენ საქართველოს საკითხს. მეორე ინტერნაციო ნალი 1939 წელს დაიშალა მეორე მსოფლიო ომის მიზეზით. ქართულმა პროფკავშირებმა და კოოპერატივებმა შეძლეს თავია ნთი გამოცდილება გაეზიარებინათ დასავლეთის სოციალისტი ლიდერე ბისთვის. სამწუხაროდ, უამრავი თანამშრომლობა ჩაიშალა, რადგან 1921 წლის თებერვალში რუსული ჯარები, მიუხედავად 1920 წელს ხელმოწე რილი მშვიდობის ხელშეკრულებისა, ომის გამოუცხადებლად თავს დაე სხნენ საქართველოს. ინტერნაციონალის ვიზიტის შედეგად ეფექტური მხარდაჭერა მიიღო საქართველომ წინააღმდეგობრივი ბრძოლისას. 1922 წ. საერთაშორისო კოოპერატიული მოძრაობის წევრმა ვიქტორ სერვიმ შეძლო რუსების მი ერ ოკუპირებულ საქართველოში ემოგზაურა და ქართულ კოოპერატი ვებს შეხვედროდა. ისინი ისევ აგრძელებდნენ ბრძოლას რუსული ხელი სუფლების წინააღმდეგ, რომლებიც ქართული კოოპერატივის სიმდიდ რის მითვისებას ცდილობდნენ.

37 ეს მოგზაურობა ერთ-ერთია იმ მრავალ მტკიცებულებათა შორის, რო მელთა საშუალებით საქართველოს სურდა წარმოეჩინა, რომ ევროპული ერია. თუმცა მუშათა ინტერნაციონალმა ვერ შეძლო საჭირო დახმარება აღმოეჩინა ქართველებისთვის საბჭოთა თავდასხმისას ევროპელ ერთა მხრიდან; ვერც ინგლისს შეუშალა ხელი 1924 წელს, რუსეთის მიერ ქა რთველი ხალხის მიმართ სისხლიანი რეპრესიების შემდგომ, საბჭოთა სა ხელმწიფო რომ არ ეცნო. საფრანგეთმაც სცნო საბჭოთა რუსეთი, მაგრამ 1921 1930 წლებში ის ასევე აღიარებდა ქართულ მისიას. თანამოკავშირეთა მიერ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დე იურედ აღიარების ოფიციალური ცნობა, ხელმოწერილი 1921 წლის 27 იანვარს. ტიერი ბერიშვილი ქართველ ხალხთან მეგობრობის ფრანგული ასოციაციის პრეზიდენტი საქართველოს სოციალ-დემოკრატიული პარტიის საზღვარგარეთის ბიუროს უკანასკნელი წევრი

39 ქართული მედიაქრონიკა

41 ევროპის სოციალისტური დელეგაცია ბათომში „სექტემბრის 13 -ს ქალაქი მთელი დღე ემზადებოდა საოციალისტუ რი დელეგაციის შესახვედრათ. დი ლიდან ქალაქი მორთული იყო წი თელი დროშებით და გირლიანდე ბით. მუშათა სასახლის, თვითმა რთველობის და კერძო შენობები ლამაზად არის მორთული ყვავი ლებით, მწვანითა და პლაკატებით. მთელ ქალაქს არაჩვეულებრივი სადღესასწაულო ელფერი ადევს. ნავთსადგური მორთულია ვარდე ბით და პლაკატებით. წარწერით: „სალამი ძვირფას სტუმრებს. გა უმარჯოს სოციალიზმს“. დღევა ნდელ გაზეთებში განურჩევლად მიმართულებისა, საერთაშორი სო წერილები არის მოთავსებული, მრავალი კერძო შენობები მორთუ ლია პლაკატებით წარწერებით: „გაუმარჯოს სოციალიზმს“. ეს ლოზუნგები აღვიძებს ძველ პრო ლეტარულ ბათომს, აგროვებს მას ძველ მებრძოლ წითელი დროშის გარშემო. ტფილისიდან მოვიდა მთავრო ბის წარმომადგენელი კ. საბახტარაშვილი და საქართველოს სო ციალ დემოკრატიული მუშათა პა რტიის ცენტრ. კომიტეტის წარმო მადგენელი ი. რამიშვილი. აზიზეირთან მომზადებულია საგანგებო მატარებელი, რომ ლითაც სექტემბრის 14 საღამოთი ევროპის სტუმრები ტფილისში გა ემგზავრებიან. 14 სექტემბერს დილით ადრე ბათომის მთელი მცხოვრებლები ქუჩაში გამოვიდა. გადმოგვცემენ, რომ გემი, რომლითაც მოვა დეე ლეგაცია, ბათუმში დილის 8 საათ ზე იქნებაო. ხალხის აღფრთოვა ნება თან და თან საერთო ენთუზი აზმსა და ზეიმში გადადის. დისო ნანსი შეაქვთ კომუნისტებს, რომ ლებმაც გამოუშვეს მოწოდება, სა დაც ლანძღავენ ევროპის სოცია ლისტებს და უმეტესათ კარლ კაუცკის. ეს მოწოდება მხოლოდ და ცინვას იწვევს და აძლიერებს საე რთო მხიარულებას“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , № 209 . სოციალისტთა დელეგაციის მიღება ბათომში „ბათომმა დილით ადრე გაიგო ევროპის სოციალიზმის ბელადთა ჩამოსვლა. პროფესიონალური კა ვშირები წითელი დროშებით გამო ვიდნენ ქუჩებში. ქუჩებში გაისმის ინტერნაციონალისა და მარსელი ოზის სიმღერები. ხალხი ნავთსად გურთანაა მოგროვილი. გემები და ნავთსადგური წითელი დროშებით, ყვავილებითა და გრილიანდებითაა მორთული.

42 „სრულ 9 საათზე ნავსადგურში მოვიდა მთავრობის წარმომადგე ნელი კ. საბახტარიშვილი, საქა რთველოს სოციალ დემოკრატიუ ლი პარტიის ცენტრალური კომი ტეტიდან ის. რამიშვილი, ქალაქის თავი ანჯაფარიძე, პროფეს. კავ შირთა წარმომადგენლები და სხვა. პატარა გემი„ბათომი“ ვარდ-ყვა ვილებით მორთული გაეშურა, ფე რდინანდისაკენ და 15 წუთის შე მდეგ მოიყვანა ძვირფასი სტუმრე ბი. ნავთსადგურში შემოსვლისთა ნავე დელეგაციას საქართველოს წარმომადგენლები მიეგება. ნავთ სადგურთან ისინი ჩასხდნენ მათ თვის მომზადებულ ავტომობილში. საქართველოს დემოკრატია მათ ვაშას ძახილით მიეგება. მუშები სტუმრებს ყვავილებს ესროდნენ. ბავშვებმა სტუმრებს თაიგული მიუტანეს. დელეგაციის გავლის დროს გაისმოდა ხმები: გაუმარ ჯოს ვანდერველდეს, გაუმარჯოს მაკდონალდს, გაუმარჯოს სოცია ლიზმს. ქუჩები წითელი დროშებით იყო დაფარული. ხალხი აივნებსა და ფანჯრებთან იყო მოფენილი. სტუმართა ავტომობილებს მუშათა ორგანიზაციის წარმომადგენლე ბი და დიდი ძალი ხალხი მიყვება. ავტომობილები მუშათა სასახლი საკენ გაემართენ. სასახლესთან მი ტინგი უნდა შესდგეს“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , № 209 . სოციალისტური დელეგაციის მოსვლა ბათომში „ბათომი, 14 სექტემბერი(დეპეშა). დღეს დილის 6 საათზე და 15 წუთ ზე ბათომის ნავთსადგურში ჩამო ვიდა გემი„ფრანც ფერდინალდი“, რომელმაც მოიყვანა ევროპის სო ციალისტები: ემილ ვანდერელდე, კამილ გიუტმანსი, დე-ბრიუკე, მის სნოუდენი, ტომას შოუ, რამზეი მაკდონალდი, რენოდელი, ინგელსი, მარკე, ვანდერველდეს მეუღლე, ჰიუსმანსის მეუღლე და ქალი, ხოლო კაუცკი ავადმყოფობის გამო დარჩენილია რომში. ის ჩამოვა ბათომში შემდე გი გემით. დელეგაციასთან ჩამოვი და კაუცკის მდივანი ოლბერგი “. გაზეთი„ერთობა“, №210 . ევროპელი სტუმრები „ქართველმა სოციალისტებმა ევროპიელი ამხანაგები მოიპატი ჟეს. ჩვენ არ ვართ ჩვენი სტუმრე ბის პოლიტიკური თანამოაზრენი, მაგრამ ჩვენ დღეს მათი მასპინ ძლები ვართ; ხოლო სტუმარმასპი ნძლობის კულტი საქართველოს ღმერთებმა შეჰქმნეს და იგი ჩვე ნთვის მეტად ძვირფასია. ჩვენი სტუმრები თვალით და ინახავენ ჩვენი ერის ტრადიციის ძლიერებას სახელმწიფოს შექმნის საქმეში და აქედან წავლენ კიდევ უფრო დარწმუნებული მომხრენი ჩვენი დამოუკიდებლობისა. ევრო პამ მიაგნო კულტურის წარმატე ბის ნამდვილ მეთოდს. და ამ უკა ნასკნელ დროს კიდევ ერთელ დავ რწმუნდით, რომ აქ ვერ იხეირებენ

43 დანგრევის მოციქულები. ევრო პის სოციალიზმი არ მიაგავს რუ სეთის სოციალიზმს, (კარლ) კაუცკი,(ემილ) ვანდერველდე და ლენინ-ტროცკი მუდამ მოპირდაპირე პოლუსებზე იქნებიან. ჩვენი სოცი ალ-დემოკრატები, რომელნიც რუ სული იმპერიალიზმის შეგირდები არიან, ბევრ კორექტივებს შეიძე ნენ ევროპულ ამხანაგებისაგან და ეს კორეკტივები მეტად სასარგებ ლო შეიქმნება ჩვენი ნორჩი სახელ მწიფოს გასამაგრებლად. ამ თვალსაზრისით, მომავალი სტუმრები ჩვენთვის კერძოდ კი დევ უფრო სასურველნი არიან. ომის და რევოლიუციის შედე გებმა საქართველო დამოუკიდე ბელ წევრად შეიყვანეს საერთაშო რისო ოჯახში, და ევროპის სოცია ლიზმის საუკეთესო წარმომადგე ნელნი დღეს მას პირველად ესტუმ რებიან. ჩვენ დარწმუნებული ვართ რომ ეს პირველი დარბაზობა კეთილ შე დეგის იქნება და კეთილ მოგონე ბად დარჩება. სალამი სტუმრებს!“ გაზეთი„საქართველო, 1920 , №100 . სოციალისტთა დელეგაციის შეხვედრის წესი „ტფილისში დელეგაციის შეხვედ რის მთავარი ხელმძღვანელობა ქა ლაქის თავს ბ. ჩხიკვიშვილს დაე კისრა. ქუჩებში წესრიგს დაიცავს მი ლიცია, რომლის განკარგულება ყველამ უნდა აასრულოს. უხნიერესი წევრი ს. ჯიბლაძე. მი ტინგზე მხოლოდ უცხოელი სტუმ რები ილაპარაკებენ. ქალაქში თვითმართველობის შენობის მოსართავათ და საზეიმო სხდომისათვის საგანგებო თანხა გადაიდვა. დელეგაციის შეხვედრის მსუ რველნი: პროფ. კავშირები, ჯარისა და გვარდიის(უიარაღოთ) ნაწილე ბი გამწკრივდებიან ვერის დაღმა რთიდან დამფუძნებელ კრებამდე ორივე მხარეს. დამფუძნებელი კრების წინ მი ტინგს გახსნის საქართ. სოც.-დემ. დამფ. კრების პრეზიდიუმი სთხოვს დამფ. კრების ყველა წევ რს დღეს, სექტემბრის 15 , სასახლე ში 9 ½ საათ. გამოცხადდნენ. რკ. გზელთა პროფ. კაშირის ცე ნტრ. გამგეობა ევროპის დელეგა ციის პატივისაცემლად საგანგებო ნომერს გამოუშვებს“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , №209 . შრომის სამინისტროსაგან „ევროპის სოციალისტთა დელე გაციის შესახვედრად ცენტრა ლურ კომისიის დადგენილებით 15 სექტემბერს ყველა კერძო და სახე ლმწიფო დაწესებულებებში, მთა ვრობის ნებართვის თანახმად, საქ-

44 მის წარმოება, მუშაობა შეჩერებუ ლი იქნება. ყველა დაწესებულების უფროსებს და მმართველებს, გა რდა წყალსადენის, ელექტრონულ სადგურების, საავადმყოფოების, ხორცის და სურსათის სავაჭროე ბის, ევალებათ ამ დღეს ყველა მუ შა-მოსამსახურე სამსახურიდან გა ათავისუფლონ“. შრომის მინისტ რი, ამხანაგი. ა. ბახტაძე. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , №209 . ...... გამოქვეყნდა ცნობები ევროპის სოციალისტთა დელეგაციის სტუმ რობასთან დაკავშრებით: „სიღნაღ ი. სიღნაღის ერობამ ცენტრ. კომისიას თხოვნით მიმა რთა: მიიღოს ზომა, რომ ევროპის დელეგაცია სიღნაღში მივიდეს. დელეგაციის ბინა. დელეგაცია მოთავსებული იქნება პეტრე დი დის ქუჩაზე, მელიქოვის სახლში. კინემატოგრაფიული სურათების გადაღება. ცენტრ. კოოპ. კა ვშირმა კინემატოგრაფიული სუ რათების გადაღების მოწყობა თა ვისთავზე მიიღო. ბათომში გააგზა ვა სპეციალური კომისია, რომელ მაც დელეგაციის ჩამოსვლის სუ რათი უნდა გადაიღოს. სექტემბრის 14 დილის 9 საათ ზე შესდგება კომისიის პლენუმის სხდომა ევროპის დელეგაციის შეხ ვედრის და მიღების შესახებ. კომი სიის წევრებს სთხოვენ, აუცილებ ლად დაესწრონ. ბილეთების მიღება. სექტემბ რის 14 დილის 11 საათზე დაიწყე ბა სადგურის ბაქანზე გასასვლე ლი ბილეთების მიღება. საზოგადო ებრივ და პოლიტ. ორგანიზაციებს სთხოვენ მოვიდენ ბილეთების მი საღებათ. დელეგაციისათვის სპეციალური მატარებელი. ევროპის სოცია ლისტური დელეგაციისათვის სპე ციალური მატარებელი ბათუმში უკვე გაიგზავნა ამ მატარებლით დელეგაციის შესახვედრათ წავიდ ნენ დამფ. კრების წევრები ა. რამიშვილი და ვ. ფაღავა. დელეგაციის შეხვედრა ბათო მ ში. შესდგა ევროპის დელეგაცი ის შესახვედრი კომიისიის სხდომა. დაესწრნენ: ქალაქის თავი ანჯაფარიძე , პრ. კავშირთა სეკრეტა რიატის თავმჯდომარე, თავმჯდო მარეს ამხანაგი ნაკაშიძე, თვითმ მართველობის თავმჯდომარე რა მიშვილი და სხვ. დაადგინეს: მოა წყონ მუშათა სასახლე ყავილებით და შენობის წინ გააკეთონ თაღი. მთელი ქალაქი დროშებითა და ყვა ვილებით იქნება მორთული. თაღი აღმართული იქნება მარინეს პროს პექტსა და დუნდუკო-კორსაკოვის ქუჩაზე. დელეგაციის შეხვედრის შემდეგ მონაწილეობას მიიღებს პროფ.(პროფესიულ) კავშირთა წე ვრები, სახლახო გვარდია მთელის შემადგენლობით და იარაღით მიი ღებს მონაწილეობას შეხვედრაში. გაიცა განკარგულება გირლიანდე ბის დასამზადებლად“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , №208 .

45 სოციალისტების დელეგაცია ბათომში ბათომის ქალაქის საბჭოში საქართველოს დეპეშათა სააგენტოს სპეციალური კორესპონდენტი „შუადღის 12 საათზე დელეგაცი ის ყველა წევრის თანდასწრებით გაიხსნა ქალაქის საბჭოს სადღე სასწაულო სხდომა. სხდომა საბ ჭოს თავმჯდომარე დ. რამიშვილმა გახსნა. შემდეგ ს. დ. პარტი ის ცენტრალურ კომიტეტის სახე ლით მიესალმა ისიდორე რამიშვი ლი, რომელმაც გააცნო დელეგაცი ას რესპუბლიკის საერთო მდგომა რეობა. რამიშვილმა სხვათაშორის სთქვა: ჩვენი კარები ღიაა ძვირ ფასს სტუმრებისათვის. ჩვენ გესა ლმებით გულმხურვალეთ. მობრძა ნდით და ნახეთ ჩვენი მუშაობა. და ათვალიერეთ საქართველოს ყოვე ლი კუთხე. თქვენთვის ყველაფერი ღიაა. თქვენთან არაფერს დავმა ლავთ. თქვენ ნახავთ თუ რა გავა კეთეთ ჩვენ. რასაკვირველია ჩვენს მუშაობაში შეცდომებიც იყო. ჩვენ ვიბრძოდით, ვშრომობდით და ბევ რსაც მივაღწიეთ. რამიშვილის სი ტყვას ფრანგულად სთარგმნიან. დელეგაციის წევრები რამიშვილს მადლობას ეუბნებიან. დელეგაცი ას მთავრობის სახელით ესალმება საბახტარაშვილი, შემდეგ ქალა ქის თავი ანჯაფარიძე და გამოთ ქვამს მადლობას და სიხარულს ძვირფასი სტუმრების მოსვლის გამო და ამბობს: ამ დარბაზს ორი წლის წინ ესტუმრნენ სხვადასხვა პირები და მათ შორის ეგრეთ წო დებული მესამე ინტერნაციონალის საპატიო წევრი ენვერ-ფაში, რომე ლიც მოვიდა აქ ცეცხლით და მახ ვილით. ახლა ბათომის დემოკრა ტია სხვა პირებს უცქერის. ეს საყუ რადღებო კონტრასტი ბევრი რამის მღაღადებელია. სხვათაშორის იმის მაჩვენებელი არის, რომ ჩვენს გზას იწონებენ აქ მეორე ინტერნაციო ნალის ბელადები. ორატორი მიმა რთავს საბჭოს წევრებს წინადადე ბით; 1 . ბათუმის საუკეთესო ქუ ჩის მარინეს პროსპექტს უწოდონ ინტერნაციონალის პროსპექტი 2 . ბათომის ორ გიმნაზიაში დელეგა ციის საპატივისმცემლოდ დაარ სდეს სტიპენდია და სტიპენდიათა არჩევა პროფესიონალურ კავშირე ბს მიენდოს 3 . დელეგაციის წევრე ბი ბათომის საპატიო მოქალაქეე ბად იქმნეს არჩეული. ანჯაფარი ძის სიტყვას ჰფარავს ახმაურებუ ლი ტაშის ცემა. ყველა წინადადება ერთხმად იქნა მიღებული. მაკდონალდის სიტყვა. მისალმე ბას დელეგაციის სახელით უპასუ ხა მაკდონალდმა, რომლის ტრიბუ ნაზე გამოჩენასაც ტაშს ცემითა და ვაშიას ძახილით მიეგებნენ. ბათომის მოქალაქენო, ჩვენ არაჩვეულებრივი გულმხურვა ლებით გვესალმებიან. ამით და ამ ქვეყნის ნახვით ჩვენ ბედნიე რი ვართ არა იმიტომ რომ ვიხი ლოთ ეს ქვეყანა, რომ აქ ბევრი სიმდიდრეა, არამედ იმიტომ რომ ეს ქვეყანა დემოკრატიის სამე ფოა. ჩვენ გვესმოდა ქართველი ხალხის გმირობა და მოხარული ვართ დავინახოთ არა წითელი

46 დროშები, არამედ საქართველოს მუშათა და მოქალაქეთა მარჯვე ნის ნაყოფი, რომელიც გამოჭე დილ იქნა ამდენი ხნის ბრძლაში. ჩვენ გვინდოდა დაგვენახა ევრო პაში დემოკრატიის გამარჯვება და ეს ვნახეთ აქ საქართველოში. ჩვენ ვესალმებით საქართველოს როგორც ჭეშმარიტ ინტერნაცი ონალის იდეის მატარებელს. მაკდონალდმა თავისი სიტყვა ინგლისურ ენაზე წარმოსთქვა. ბევრმა ვერ გაიგო მისი სიტყვა, მაგრამ მაინც დიდი შთაბეჭდი ლება დასტოვა. ინგლისის მუ შათა კლასის ბელადის ძლიერი და გამოკვეთილი ხმა ატყვევებ და შეკრებილ ხალხს თავისი სი მტკიცით და ძალით. მაკდონა ლდის სიტყვა ახმაურებულმა ტაშის ცემამ დაფარა. სიტყვის გათავების შემდეგ დარბაზში ყველანი ფეხზე წამოდგნენ. სა დღესასწაულო სხდომა 1 საათზე დაიხურა. ამის შემდეგ დელეგა ცია მუშათა სასახლისაკენ გაე მართა. სასახლის წინ მოედანზე დიდი მიტინგი გაიმართა. ვანდერველდეს სიტყვა ბათომის სასახლის წინ მუშათა სასახლის წინ გამა რთულ მიტინგზე ვრცელი სი ტყვა სთქვა ვანდერველდემ. მუ შათა სასახლე მშვენივრად იყო გაწყობილი დროშებით და ყვავი ლებით. როდესაც დელეგაციის წევრები მუშათა სასახლეს მიუ ახლოვდნენ, ორკესტრმა ინტერ ნაციონალი დაუკრა. დელეგაცი ის წევრებმა ქუდი მოიხადეს და ვანდერველდემ და შოუმ, მაკდო ნალდმა და რენოდელმა პროფე სიონალურ კავშირების წარმო მადგენლებთან ერთად ინტერ ნაციონალის სიმღერა დაიწყეს. დელეგაციის წევრები აივანზე მოიწვიეს. ამის შემდეგ მიტი ნგი გაიხსნა. თავმჯდომარე აც ნობს მიტინგს ევროპის სოცია ლისტთა ბელადებს. მისალმებას ეუბნებიან, ს. დ. პარტიის ბათო მის კომიტეტის სახელით კ. გოგოლაძე, პროფესიონალურ კავ შირთა სახელით ნაკაიძე, ს. ფე დერალისტთა სახელით ლ. ქორქაშვილი. ვანდერველდემ ასეთის შინაარსის საპასუხო სიტყვა სთქვა: დიდი აღელვებით ვიწყებ, ევრო პის სოციალისტთა დელეგაციის სახელით სიტყვას. მე საქართვე ლოში პირველად ვარ, მაგრამ ქა რთველებს მრავალჯერ შევხვე დრილვარ. მახსოვს 1917 წელი, როდესაც შევხვდი პეტროგრა დის მუშათა დეპუტატის საბჭოს თავმჯდომარეს ჩხეიძეს. მაშინ ჩვენ ერთის მხრივ როგორც და მონებულ საქართველოს წარმო მადგენელმა ერთმანეთს გავუ გეთ და ჩემთვის ნათელი შეიქ მნა ქართველი ხალხის მისწრა ფება დამოუკიდებლობისადმი. ხმელეთზე რომ ფეხი დავადგით, ჩვენ დავინახეთ ბათუმის დახუ რული სავაჭროები, დროშების ტყე, მოქალაქეთა მხიარული სა ხე და მივხვდით, გავიგეთ, რომ ჩვენს წარმოდგენას კი არ გვიმა რთავენ, არამედ თავის გულის ნადებს გამოსთქვამენ ჩვენ წი ნაშე. მე განსაკუთრებულ ხაზს ვუსვამ ამ დიდებულ შეხვედრას, ამ შეხვედრაშც აშკარათ სჩანს საქართველოს დემოკრატიზმი. ჩემთვის ძვირფასია თქვენი წი-

47 თელი დროშები, გამომხატველი ხალხის თავისუფალი ნებისა. ეს ის წითელი დროშები კი არ არის, რომელიც ჩრდილოეთშია აფრი ალებული დამონების ნიშნით. ჩვენ გვწამდა რომ 1917 წ. რევო ლუცია სწორი გზით წავიდა, მა გრამ რუსეთზე იმედი არ გაგვი მართლდა. აქ წითელი დროშები მათხოვრობას ფარავს და ბარბა როსობას ნიშნავს. ჩვენ დავინა ხეთ თქვენი მთები, დავსტკბით თქვენი გზით და ვიგრძენით რომ ის მზიურ სოციალისტურ წყობი ლების სიმბოლოა. ჩვენი მიზანი მარტო ის არაა, რომ გავეცნოთ თქვენს მუშაობას, არამედ, ისი ცა, რომ დაგეხმაროთ თქვენი დამოუკიდებლობის იურიდიუ ლად ცნობაში. გმადლობთ ამხა ნაგებო გულმხურვალე გრძნო ბის გამოჩენისა და აღფრთოვა ნებულ შეხვედრისათვის. მიი ღეთ ჩვენი აღფრთოვანებული სალამი თავისუფალი საქართვე ლოსადმი. ვანდერველდეს სიტყვას მოჰ ყვა განუწყვეტელი ტაშის ცემა. ბო ლოს დელეგაციას მიესალმა ძველი მუშა დამ. კრ. წევრი ვლ. მგელაძე. მან სთქვა: აქ აფრიალებული წი თელი დროშები საქართველოს დე მოკრატიის სისხლით მორწყულ მი წაზეა ამოსული. თქვენ ძვირფასო ამხანაგებო, დაინახავთ მთელ ჩვე ნს ცხოვრებას და მთელ ჩვენს შრო მას. საქართველოს გული სიყვარუ ლით სავსე თქვენთვის ღიაა. ჩაქვი ბათომი სექტემბრის 14 . საკ. კორ. მიტინგის გათავების შემდეგ დე ლეგაციის წევრები საექსკურსი ოთ გაემართნენ ჩაქვში, სადაც გუ ლმოდგინეთ დაათვალიერეს ჩაის ქარხანა, სახელოსნო და პლანტა ცია. ჩაქვის მუშები ყვავილებით და აღფრთოვანებით შეხვდნენ დელე გაციის წევრებს. – საღამოს 7 სა ათზე დელეგაციის პატივსაცემად სადილი გაიმართა. სადილზე პო ლიტიკურ და საზოგადოებრივ ორ განიზაციათა ყველა წარმომადგე ნელი იყო. ადღეგრძელეს ინტერ ნაციონალის სახელოვანი ბელადე ბი და არ მყოფი კარლ კაუცკი . – საღამოს 10 საათზე დელეგაციის წევრები საგანგებო მატარებლით ბათომიდან ტფილისში გაემგზავრ ნენ. დელეგაცია დიდი ამბით გაა ცილეს. სადგურები ქობულეთიდან და წყებული გირლიანდებით და ყვა ვილებით იყო გაწყობილი. და გა ნსაკუთრებით რკინის გზის მუშე ბი, ყველგან მოუთმენლად ელოდ ნენ მატარებლის მოსვლას და დი დი აღფრთოვანებით ხვდებოდნენ სტუმრებს“. გაზეთი„საქართველო“, 1920 , №101 . სალამი ძვირფას სტუმრებს! „დღეს ჭაღარა ტფილისს ეწვივნენ კაცობრიობის საუკეთესო იდეალე ბისათვის მებრძოლნი – ევროპის სოციალისტები კაუცკი, ემ. ვანდერველდე, ჰიუსმანსი და სხვ. მრავალჯერ ტყვეობაში მყოფი და დღეს თავისუფალი ქართველი მშრომელი ხალხი სიხარულით შეე-

48 გება ახალი ქვეყნის მოციქულებს, რომელთა სიტყვა და საქმე მრავა ლი ხნის განმავლობაში მას გულს იმედით უხარებდა და ბრძოლისათ ვის აღანთებდა. ქართველი დემოკ რატია ყოველთვის ევროპისაკენ იყურებოდა, იქიდან ჰკრეფდა იმ იდეებს, რომლის განხორციელე ბას იგი დღეს სცდილობს როგორც დამოუკიდებელი და თავისუფალი ქვეყანა. ასი წლის განმავლობაში ქა რთველი მშრომელი ხალხი ჰგმინა ვდა რუსეთის თვითმპყრობელობის მძიმე უღელ ქვეშ. ასის წლის განმა ვლობაში სცდილობდა თვითმპყრო ბელობა ჩაეკლა ქართულ დემოკ რატიაში ცხოველმყოფელი სული და თავის ერთგულ მონად გაეხად ნა. ბევრი მწარე წუთები განიცადა ქართველმა მშრომელმა ხალხმა, მრავალი დაბრკოლებანი ეღობე ბოდა წინ, მაგრამ მასში არასოდეს არ ჩამქრალა ღვთაებრივი ცეცხლი საუკეთესო მომავლისთვის ბრძო ლისა და იგი აქტიურ მოანწილეო ბას იღებდა რუსეთის თვითმპყრო ბელობის დამხობისათვის წარმოე ბულ რევოლუციონურ მოძრაობაში და ერთი თვალსაჩინო როლთაგანი ხვდა ამ ბრძოლაში. შორეული რუ სეთის ცივი კუთხეების მიდამოებ შია გაბნეული თავისუფლებისათ ვის იმ მებრძოლთა საფლავები, რომელნიც შეიქმნენ მსხვერპლნი უხეში ძალისა და თავი თვისი და სდვეს მშრომელი ხალხის იდელე ბისათვის, და, აი, მათი ზრახვანი დღეს ასრულებულია, მათი ოცნე ბიანი სიზმრები დღეს სიცხადეა და ქართველ მშრომელ ხალხს საშუა ლება აქვს, თავისუფლად გასწიოს სოციალიზმისათვის შემოქმედები თი მუშაობა. საქართველოს სოც.-ფედერა ლისტთა სარევოლუციო პარტია, რომელიც, თითქმის ოცი წელიწა დია, სდგას მსოფლიოს გარდამ ქმნელთა ლაშქრის ერთ მცირე რაზმად და თავის ძალების მიხედ ვით მედგარად იბრძვის ქართველ ხალხის კეთილდღეობისათვის. ინტერნაციონალში, რომელშიაც, რანაირიც უნდა უყოს მისი მომა ვალი სახე – ჩვენი სტუმრები თვა ლსაჩინო როლს ითამაშებენ. და იმ შემოქმედითს მუშაობაში, რომელ საც აწარმოებენ მსოფლიოს სოცი ალისტები, ჩვენი პარტია მიიღებს მონაწილეობას, რადგან ეს მუშა ობა არის მოვალეობა ყველა გულ წრფელ სოციალისტისა. პარტია ღრმად დარწმუნებულია, რომ შე იქმნება განახლებული ინტერნაცი ონალი, სადაც შევლენ თავისუფა ლი ერების მშრომელი ხალხის თა ვისუფალივე წარმომადგენელნი. ბედნიერი შემთხვევაა საქა რთველოს მშრომელი ხალხისათ ვის, რომ იგი პირისპირ შეერევა სოციალიზმის ვეტერანებს, რო მელთა ავტორიტეტულ სიტყვას მისთვის დიდი მნიშვნელობა აქ ვს. გათავისუფლებული საქართვე ლოს მშრომელი ხალხი დღესაც ირ გვლივ მტრებით არის შემორტყმუ ლი და იგი დიდს იმედებს ამყარებს იმ საერთაშორისო დემოკრატიაზე, რომლის წარმომადგენელნი დღეს ჩვენ გვესტუმრებიან. მხოლოდ სა ერთაშორისო დემოკრატიაა ჩვენი უანგარო მეგობარი და ჩვენ იმე დი გვაქვს, რომ იგი დაგვეხმარე ბა სიტყვის და საქმით შევინარჩუ ნოთ დამოუკიდებლობა, როგორც ერთადერთი პირობა თავისუფალ სოციალურ გარდაქმნისათვის. ჩვენში მოდიან ნისლიან ინგლი სის ნათელი მხარის წარმომადგე-

49 ნელნი, პატარა ბელგიის საუკე თესო შვილი, რომელმაც კარგად იცის, რას ნიშნავს ეროვნული ჩაგ ვრა, მედგარ გერმანიის რასის სო ციალისტური აზროვნების მესაჭე და რევოლუციების სამშობლო – საფრანგეთის მებრძოლი. ჩვენ აღ ტაცებით ვეგებებით მათ სტუმრო ბას და ვამბობთ: გაუმარჯოს საერთაშორისო მშრომელ ხალხს! გაუმარჯოს საქართველოს დე მოკრატიას, რომელიც თავგამოდე ბით იბრძვის თავის ქვეყნის თავი სუფლებისა და სოციალიზმის საქ მისათვის!“ გაუმარჯოს ჩვენს ტომით უცხო, მაგრამ სულით ახლობელ თანამებრძოლთ! გაზეთი„სახალხო საქმე“, 1920 , №928 სალამი პროლეტარებო, ყველა ქვეყნისა შეერთდით! „ჩვენი სიყრმიდან ვადევნებდით თვალ-ყურს მათ დიად მოღვაწეო ბას. გვიზიდავდა მათი შარავანდე დი, გვხიბლავდა მათი სპეტაკი აზ რი და წრფელი სამსახური მუშათა კლასობრივი ბრძოლის იდეებისა. ახალგაზრდული გატაცებით ვე წაფებოდით მათ ყოველ სიტყვას; იქ ვპოულობდით დაუშრეტელ ენე რგიას ჩვენი რევოლუციურ პირ ველი ნაბიჯებისთვის. იგი გვწი ნამძღვრობდა ცხოვრების რთულ პრობლემათა გადაჭრის მძიმე წუ თებში. იქიდან ვიღებდით გარკვე ულ პასუხებს ჩვენს მძიმე და სა ბედისწერო საკითხებზე. რაც ვართ ჩვენ დღეს, და რაც არის დღეს ჩვენში მოსაწონი და სასა რგებლო მუშათა კლასისათვის და მთელი ერისთვის – ეს სულ მათგან გვაქვს შეთვისებული, მათი საუნ ჯიდან არის ამოკრეფილი. და, აი, ამ საუნჯის ცოცხალ მა ტარებლებს, ამ წარმტაც იდეათა და უმაგალითო ისტორიულ მოძ რაობის ხელმძღვანელთ ვუძღვნით დღეს სალამს. საქართველოს მუშათა კლასი – აღზრდილი ევროპის მუშათა მოძ რაობის საერთაშორისო პრინციპე ბის ძლევა მოსილ გავლენის ქვეშ – დღეს ამ პრინციპებს საუკეთესო გამომხატველთ და განმახორცი ლებელთ იღებს თავის ქვეყანაშ, და იგი ზეიმობს. კ. კაუცკი, ე. ვანდერველდე, პ. რენოდელი, რ. მაკდონალდი, ტ. შოუ, კ. გაუსმანსი, დ. ბრიუკერი, ამხ. ქალი(ეთელ) სნოუდენი და სხვა. საყვარელი სახელები და დი ადი პიროვნებანი. დღეს უკვე ჩვე ნი ძვირფასი სტუმრები არიან. და მუშათა კლასი პატარა საქართვე ლოსი გულითადი სალამით ეგებე ბა მათ მოსვლას. დაწინაურებულ, განვითარე ბულ ქვეყნების მუშათა კლასის ხანგრძლივი და მრავალფეროვა ნი ბრძოლის გამოცდილებით აღ-

50 ჭურვილნი მოდიან დღეს აქ, ჩვენი მუშათა კლასის რევოლუციონურ ბრძოლის მეთოდების და მინაღწე ვარის გასათვალისწინებლად. ეს ხელმძღვანელნი და თეორე ტიკოსნი – ძლიერი, შეკავშირებუ ლი, მრავალმილიონიანი პროლე ტარიატის და უცხრომელი შეჯახე ბისა მსოფლიოს მპყრობელ ევრო პის კაპიტალის გიგანტურ ძალებ თან – დღეს პატარა საქართველოს მიერ დიდი რუსეთის რევოლუციის ნანგრევებზე გამაგრების, მის პრი ნციპების და იდეათა სიმაღლეზე შერჩენის საკვირველმა ფაქტორმა მოიზიდა, გვესტუმრა და ამ სტუმ რობით უდიდესათ დაგვაჯილდოვა. და საქართველოს მუშათა კლასი უაღრესათ აფასებს ამ ჯილდოს. დღეს საერთაშორისო პროლე ტარიატის ინტერნაციონალურ ორ განიზაციია უმძიმეს კრიზისის ხა ნაშია, როცა საშინელ ომისგან გა ნადგურებულია, მთლიანობა მუშა თა ოჯახობისა ასეთ საფრთხეს გა ნიცდის – ჩვენ განსაკუთრებულის სიხალისით გეგებებით ამ მთლია ნობისათვის უდიდეს მებრძოლთ, მსოფლიო ფარგლებში ერთსულო ვანი ოჯახის აღდგენის თავდადე ბულ დამცველთ. ეს მთლიანობა მუშათა ოჯახის არასოდეს ყოფილა ისე აუცილე ბელი, როგორც დღევანდელ ნგრე ვა-შენების ხანაში. როცა ომით შე მუსვრილი კაცობრიობის განა ხლება უთიდეს სოციალურ გადა ტრიალებას მოითხოვს და მუშათა კლასი თავის ისტორიული მისსიის – კაპიტალის ნანგრევებზე ახალი ქვეყნის აშენების – წინაშე სდგას. საქართველოს მუშათა კლასი, რო მელიც რკინის აუცილებლობამ და აყენა სოციალისტურ აღმშენებ ლობის ავანპოსტზე, განსაკუთ რებული სიმწვავით გრძნობს მის საჭროებას და ახლო განიცდის გა მთიშველ მუშაობის დამღუპველ შედეგებს. ასეთ მომენტში ევროპის უდი დეს ქვეყნების – გერმანია-საფრა ნგეთის, ბელგია-ინგლისის – მუ შათა მოძრაობის ამ უდიდეს აკვა ნის საუკეთესო წარმომადგენლე ბის ერთათ მოვლენით ათასკეც უნდა განმტკიცდეს ის განუწყვე ტელი ჯაჭვი, რომლითაც ისტორი ის კვესმა გადააჭდო. სოლიდარობა – ყველა ქვეყნის მუშათა კლასისა. ჩვენ გვწამს, რომ დღევანდელი კრიზისი გაივლის, დარღვეული კე რა გამრთელდება და მუშათა კლა სი თავის ისტორიულ დანიშნულე ბას შეასრულებს. ჩვენ გვიყვარდა ევროპის მუშა თა მაგალითის მოსმენა, ჩვენ გვა ხარებდა და გვამხნევებდა მათი წაბაძვა, ჩვენ დღეს, მით უმეტეს, გვახარებს, რომ შეგვიძლია დიდე ბულ მასწავლებელთ ვუძღვნათ სა ნახაობა მათი უმცროსი ძის სოცი ალისტურ ნამუშევარისა უჩვეულო პოსტზე და უჩვეულო პირობებში. მათგან განსწავლულნი, დღეს მივაწოდებთ ჩვენს წვლილს საე რთაშორისო ოჯახში შეტანილს. საქართველოს მუშათა კლასი იამაყებს ამ წვეულებით და გულ წრფელად ეტყვის: სალამი ძვირ ფას სტუმრებს, სალამი საერთაშო რისო მუშათა წარმომადგენლებს. გაუმარჯოს მუშათა ინტერნა ციონალს, გაუმარჯოს სოციალიზმს!“ გაზეთი„ერთობა“, 1920 , №210 .

51 სექტემბრის 17 არაოფიციალური განყოფილება ევროპის სოციალისტური დელეგაცია ტფილისში ქუჩებში „ 15 სექტემბერს ჯერ კიდევ დილის 8 საათი არ იყო, რომ ტფილისის ქუჩები ახმაურდნენ, ყველა ქუჩი საკენ მიიჩქაროდა, თითოეული მო ქალაქე ცდილობდა თავისი თვა ლით ენახა საერთაშორისო სოცი ალიზმის მოძღვრები, მუშათა კლა სისათვის თავდადებული ბელადნი. უმთავრეს ქუჩებზე ჩამწკრივებუ ლი იყო ჩვენი სახელოვანი ჯარი და გვარდია. სახლები მორთული იყო ხალიჩებით, ქუჩებში გაკრული იყო წითელი ლენტები ზედწარწერით: „გაუმარჯოს სოციალიზმს, გაუ მარჯოს ინტერნაციონალს“/ მთა ვრობის და დამფუძნებელი კრების წევრები პირზე ღიმილით მიეშუ რებოდნენ ვაგზილასაკენ ძვირფა სი სტუმრების დასახვედრად. ქუ ჩებში მოძრაობა დროებით შეჩერე ბულია, აუარებელი მუშები, ჩამწკ რივებულია ლამაზად ვერის დაღ მართიდან დაწებული ერევნის მო ედნამდე. ურიცხვი დროშები სასი ამვნოდ ფრიალებენ ჰაერში. არის პლაკატები ყველა ევროპიულ ენა ზე ზედწარწერით. წესრიგი საუ ცხოვოა, წესრიგს მილიცია იცავს“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , № 210 . სამზადისი თფილისში „მთავრობის თავმჯდომარის გა ნკარგულების თანახმად, სექტემ ბრის 15 არცერთ დაწესებულება ში და წარმოებაში ევროპის სოცი ალისტურ დელეგაციის ჩამოსვლის გამო მუშაობა არ უნდა სწარმოებ დეს. ერობათა კავშირის გამგეობამ სიღნაღს სამაზრო ერობას დეპე შით აცნობა, რომ ევროპის სოცი ალ. დელეგაცია პროვინციის შემო ვლის დროს თელავს და წინანდალს ინახულებს. დელეგაცია, ალბათ, ზოგიერთ თემებსაც ინახულებს. რკინისგზის სამმართველომ რკინისგზის სადგურების მიმართ ასეთი ბრძანება გამოსცა: ბათო მიდან 22 საათზე გამოვა საგანგე ბო მატარებლით ევროპის სოცია ლისტთა დელეგაცია, რომელიც ჩა მოვა თბილისს სექტემბრის 15 დი ლის 9 საათ. ყოველ სადგურზე გა მოკიდებულ უნდა იქნეს დროშები. ბათომის, სამტრედიის, ხაშურის და თფილისის სადგურები უნდა მოირთოს ყვავილებით. სადგურის მორიგეებმა მორიგეობა მატარებ ლის მოსვლამდე ერთი საათით ად რე უნდა დაიწყონ.

52 მთავრობის თავმჯდომარემ სა გარეო საქმეთა სამინისტროს ამხა ნაგ კ. საბახტარაშვილისაგან ბათომიდან შემდეგი დეპეშა მიი ღო: დღეს დავრჩებით ბათომში. სექტემბრის 15 დილის 9 საათზე თფილისში ვიქნებით“. გაზეთი„ერთობა“, 1920 , №210 . კეთილი იყოს... „დღეს თფილისის პროლეტარიატი და მასთან ერთად რესპუბლიკის მთელი მუშათა კლასი გულღიათ და სიყვარულით შეხვდა საერთა შორისო პროლეტარიატის სახე ლოვან ბელადებს – კ. კაუცკის მე თაურობით. კ. კაუცკი... რომელი, რომელი მუშა არ იცნობს და რომელ მუშას არ გაუგონია მისი სახელი ? ეს ხომ ის კაუცკია, რომლის ხმას, რჩე ვა-დარიგებას ასე ყურს უგდებდა და უგდებს მსოფლიო პროლეტა რიატი და მისი ადგილობრივი ხე ლმძღვანელნი. ეს ხომ ის კაუცკია, რომელიც მარქსიზმის პრინციპე ბის შეურყეველ მცველათ და დარა ჯათ ითვლება. ეს ხომ ის კაუცკია... მაგრამ რა საჭიროა ბევრი ლაპარა კი, როცა მას ისედაც კარგად იც ნობს ჩვენი პროლეტარიატი. საფრანგეთიდან მოდიან პიერ რენოდელი და ლეონ ბლიუმი. ჟორესის ვერაგული მკვლელობის შე მდეგ საფრანგეთის სოციალისტურ პარტიაში რენოდელმა პირველი ადგილი დაიკავა, როგორც ტრი ბუნმა და პარლამენტარულმა მოღ ვაწემ: ენერგიული მომხრეპარტიის მთლიანობისა. მიუხედავათ თავი სი ზომიერი პოზიციისა, ყოველივე ზომებს იღებს, დაიცვას პარტიის მთლიანობა. რენოდელზე უფრო მემარცხენეა ტაქტიკის საკითხებ ში ბლიუმი. ბიური წევრია პარტი ის ადმინისტრაციული კომისიის და ერთი თვალსაჩინო წევრი პარ ლამენტის სოციალისტური ფრაქ ციისა. ინგლისიდან მოდიან რამზეი მაკდონალდი, ტომას შოუ და მის სნოუდენი . რ. მაკდონალდი ამ ჟამად ერთი უდიდესი პიროვნებაა ინტერნაციონალის. ის იყო იმ დე ლეგაციაში, რომელმაც ამას წინად საბჭთა რუსეთი ინახულა. მასთან ერთად იყო ტომას შოუ – ეს უერთგულესი და მტკიცე დამ ცველი მუშათა ინტერესებისა. ბელგიიდან მოდიან ემილ ვანდერველდე, კამილ ჰიუსმანსი, დე-ბრიუკერი. ვანდერველდე და ჰიუსმანსი იმდენად ცნობილი თე ორეტიკოსები და პრაქტიკოსებია, რომ იშვიათია ისეთი, ცოტათ თუ ბევრად შეგნებული მუშა, რომ მისი სახელი არ გაეგონოს. ვანდერვე ლდე მთელი ომიანობის განმავლო ბაში იყო მთავრობის წევრი, ხოლო ჰიუსმანსი – ერთი უდიდეს მოღ ვაწეთაგანიო ინტერნაციონალისა, რომლის მდივნადაც ის იყო უკა ნასკნელ ხანამდე. ის ლიდერია თა ვის ქვეყანაში პარლამენტის სოცი ალისტური ფრაქციისა. დე ბრიუკერი – ცნობილი მარ ქსისტი, რედაქტორი ბელგიის სო ციალისტური პარტიის ცენტრა ლურ ორგანოსი და თვალსაჩინო

53 მოღვაწე პროფესიონალური მოძ რაობისა. აი, ვინ არიან ის ჩვენი ამხანა გები, რომელიც მოდიან ჩვენთან. დიდია მათი როლი არა მარტო მუ შათა ინტერნაციონალში, არამედ მათ უდიდეს ანგარიშს უწევენ მმა რთველი წრეებიც. ამიტომ მათ მო სვლას ჩვენში აქვს არა მხოლოდ სიმბოლიური მნიშვნელობა მუშათა კლასის სოლიდარობისა, არამედ, ეჭვი არაა, უდიდესი მნიშვნელო ბაც ექნება ჩვენი ქვეყნის საერთა შორისო ოჯახში კუთვნილი ადგი ლის დასაჭერად“. გაზეთი„ერთობა“, 1920 , №210 . ევროპის სოციალისტური დელეგაცია თბილისში ქალაქში „ენკენისთვის 15 -ს მთელი ქალაქი ეროვნულ ალმებითა და წითელი დროშებით მოირთო. განსაკუთრებით ყურადღებას იქცევდა დელეგაციის გზა თავი სუფლების მოედნიდან დაწყებუ ლი, ვიდრე სადგურამდე. საგანგე ბოდ იყო მორთულ მოკაზმული ქა ლაქის თვითმართველობის შენობა მწვანეულობით და გრეხილებით. შენობის შუბლს საქართველოდს დიდი ღერბი ამკობდა. შემდეგის ზეწარწერით„გაუმარჯოს მუშა თა ინტერნაციონალს, გაუმარჯოს სოციალიზმს“. სამხედრო მთავა რი შტაბი რუსთაველის ქუჩაზე მო რთული იყო ყვავილებითა და გრე ხილებით. შენობის თავზე გამოკი დული იყო სურათი მთავრობის თა ვმჯდომარის, ხოლო ქვევით სურა თები კარლოს მარქსისა, კაუცკისა და წერეთლისა. სასახლე საგანგებოდ იყო მო რთული მწვანეულობით და ალმე ბით. სასახლის წინ აღმართული იყო ორი ტრიბუნა ორატორები სათვის. მუშათა სასახლეზე წითე ლი დროშები ფრიალებდა და შესა ვალი კოლონები გრეხილებით იყო მორთული, აგრეთვე იყო მორთუ ლი სასახლის პირდაპირ ერობათა ბინა და კერძო ბინები. სახელმწიფო თეატრის წინ აღ მართული იყო ესტრადა ქოროსა და ორკესტრისათვის, საკომენდა ტო სამმართველოს წინ საგანგე ბო რაზმი იყო გამოფენილი კომე ნდანტ მიქაშავიძის მეთაურობით. სამინისტროს შენობა ოთხთავ კუ თხით ეროვნულ ალმებითა და გრე ხილებით იყო შემკული. მწვანე ულობით და წარწერებით:„პრო ლეტარნო, ყველა ქვეყნისა შეერ თდით“. სახალხო გვარდიის მთავარ შტაბის ბინის წინ მთელ ქუჩზე წი თელი ლენტი იყო გადაშლილი წარ წერით:„სალამი სტუმრებს“. ტფ. (ტფილისის) სადგურის წინ აღმა რთული იყო კამარა გრეხილებითა და ყვავილებით მორთული. თვით სადგურის შენობა ეროვნულ ალმე ბითა და წითელ დროშებით. სადგურზე სადგურის ბაქანზე დილის 8 საათი სათვის უკვე თავი მოიყარეს სხვა და სხვა საზოგადო დაწესებულე ბათა ორგანიზაციათა და ფრაქცი-

54 ათა წარმომადგენლებმა. საპატიო დარბაზის შესასვლელ კარების თა ვზე აღმართულ იყო სახელმწიფო ღერბი და ქვეშ მარქსის სურათი ყვავილ გრეხილებით მორთული. შიგ დარბაზში მწვანეულობა გრე ხილების ჩარჩოში აღმართული იყო სურათები კაუცკისა, ვანდერველდისა და ჟორდანიასი. დილის 8 ნახევარზე საათზე და რბაზში შეიკრიბენ რესპუბლიკის მთავრობის წევრნი დამფუძნებელ კრების, გვარდიის მუშათა ორგა ნიზაციათა, სხვადასხვა ეროვნე ბათა და პრესის წარმომადგენელ ნი სრულ 9 საათზე დარბაზში მო ბრძანდა მთავრობის თავმჯდომა რე ნ. ჟორდანია. 9 საათსა და 15 წუთზე საგანგე ბო მატარებელი მწვანეულობით და გრეხილებით შემკული გაჩერდა დარბაზის წინ. სტუმრების შესახ ვედრად სალონ-ვაგონში პირველად შევიდა ბ. ჩხიკვიშვილი და მის წი ნამძღოლობით დელეგაცია გამოე მართა დარბაზში სადაც პირველად მიესალმა მთავრობის თავმჯდომა რე ნ. ჟორდანია და გაეცნო დელე გაციის წევრთ ყველას ცალ-ცალ კე: ემილ ვანდელვალდეს, კამილ ჰიუსმანს, დე ბრიუკერს, მ-ს სნოუდენს, ტომას შოუს, რამზეი მაკდონალდს, რენოდელს, ენგელს, მარკეს, ვანდერველდის მეუღლეს და ჰიუსმანსის ასულს. ნოე ჟ ორდანიას სიტყვა მისალმების შემდეგ მთავრობის თავმჯდომარემ მიმართა დელეგა ციის შემდეგი სიტყვებით ფრან გულ ენაზე: საქართველოს ხალხი, სთქვა მთავ. თავმჯდ. სიხარულით ეგე ბება ძვირფასს სტუმრებს, რო მელთა წინაშე საქართველო მოვა ლეა იმითაც, რომ ისინი ლიუცერნ სა და ამსტერდამში ახალგაზრდა რესპუბლიკის დამოუკიდებლობას იცავდენ. საქართველოს მუშებს არ უღალატნია თავის დიდ მასწა ვლებელ მარქსის, ენგელსის, ვა ნდერველდეს და სხვებისათვის როდესაც ყოფილ ამხანაგ ბოლშე ვიკების და საქართველოს სოცია ლისტების გზა გაიყო. საქართვე ლოს სოციალისტები ჩამოცილ დნენ მათ და თავის იდეალების ერ თგულებმა, დამოუკიდებლად დაი წყეს საკუთარ ცხოვრების მოწყო ბა. ძნელია ბურჟაზიულ წყობილე ბის პირობებში ახალი სახელმწი ფოებრივობის შენება. ჩვენ აღმა შენებლობაში მრავალი ნაკლოვა ნება გვაქვს, მაგრამ ჩვენ შეურყე ვლად მივდივართ წინ და მომავალ შიც განვაგრძობთ წინსვლას ჩვენი იდეალების განსახორციელებლად. სალამი სოციალიზმის დიდ მასწა ვლებლებს, გაუმარჯოს ინტერნა ციონალს და მის ბელადებს. დელე გაციის წევრები მხურვალეთ მიე სალმნენ მთავრობის თავმჯდომა რეს, მხურვალე მადლობა გადაუ ხადეს ასეთი შეხვედრისათვის. ემილ ვანდერველდეს პასუხი დელეგაციის სახელით საპასუხო მისალმებით ემილ ვანდერველდემ მიმართა: ნება მომეცით გამოვსთ ქვა ჩემი აღფრთოვანება იმის გა მო, რაც მე აქ თვითონ ვნახე. – გა ნაცხადა მან.- ჩვენ გვეუბნებიან, რომ თითქოს თქვენ ჩვენგან გი ნდათ ისწავლოთ, ჩვენ, დასავლე თი უნდა თქვენთან მოვიდეთ. ვა ნდერველდემ თავისი აღფრთოვა-

55 ნებული, მეტად მგზნებარე სიტყვა დაამთავრა შემდეგი სიტყვებით: „გაუმარჯოს ინტერნაციონალს, გაუმარჯოს საქართველოს“! მისალმების შემდეგ დელეგაცია გაეცნო საქართველოს მთავრობის წევრთ დამფუძნებელი კრების თა ვმჯდომარეს და პრეზიდიუმს და ყველა იქ დამსწრე წარმომადგე ნელთ. ამის შემდეგ დელეგაციის წევრნი მთავრობის წევრებთან ცა ლ-ცალკე ავტომობილობით გამო ემართნენ დამფუძნებელ კრებისა კენ, საცა დანიშნული იყო საზეიმო სხდომა. პირველ ავტომობილში ისხდნენ მთავრობის თავმჯდომარე ნ. ჟორდანია ემილ ვანდერვალდესთან ერთად. მთელი გზა სადგურიდან დამფუძნებელ კრებამდე ხალხი მათ ახტაცებით და ვაშას ძახილით ეგებებოდა“. გაზეთი„საქართველო“, 1920 , №101 . დამფუძნებელ კრებაში „ევროპის სოციალისტთა დელეგაციის ჩამოსვლის გამო 15 სექტემბერს დამფუძნებელ კრების საზეიმო სხდომა შესდგა. დარბაზში მორთული იყო სხვა და სხვა ყვავილებით და მცენარეებით. წინდაწინ შეკრებელი საზოგადოება, პრესის წარმომადგენელნი და თვით დამფუძნებელი კრე ბის წევრნი მოუთმენლად მოელოდნენ ძვირფასს სტუმრებს. სრულ ათ საათზედ მოვიდა დელეგაციის შემადგენლობაც. კრება გახსნა დამფუძ ნებელი კრების თავმჯდომარის უფროს ამხანაგმა ალ. ლომთათიძემ. ევროპის სოც. დელეგაციის მისალმების შემდეგ პირველად ლაპარაკობს ალ. ლომთათიძე. ალექსანდრე ლომთათიძე: დამ ფუძნებელი კრების წევრნო! დღეს არაჩვეულებრივ განცდაშია ქა რთველი ხალხი და ეს არაჩვეულებ რივი განცდა დამფუძნებელ კრე ბაშიაც უნდა შემოჭრილიყო. გახ სოვთ, მოქალაქენო, როდესაც სა ქართველოს დემოკრატიულ რეს პუბლიკის დამოუკიდებლობას სა ფრთხე მოელოდა, მაშინ დახმარე ბის ხმა არსაიდან ისმოდა. ლომი ვით იბრძოდა ჩვენი ხალხი საუკე თესო მომავლის დასამყარებლად. და ნუთუ მოწინავე ხალხი დღეს არ ამოგვიგდა მხარში, არ დაგვეხმარე ბა და ხმას არ ამოიღებს ჩვენი თა ვისუფკლების დასაცავად ? თქვენ იცით, რომ პირველი ხმა ჩვენი და მოუკიდებლობის შესახებ გაისმა სოციალისტურ ევროპაში, პირვე ლად: ბერნში, ამსტერდამში და ლი უცერნში. სოციალისტურმა ევრო პამ გაიგო თუ რა სურს საქართვე ლოს. დამფუძნებელი კრების წევ რნო! მე მინდა, რომ ამ მაღალ ტრი ბუნიდან შემდეგი მოგახსენოთ: 1918 წელი ძვირფას თარიღად ჩა ითვლება საქართველოს ცხოვრე ბაში. რისთვის არის მისთვის ეს თა რიღი ძვირფასი ? ამ თარიღით საქა რთველომ მოიპოვა თავისუფლება, თავისი კულტურა, მუშათა კლასმა შეჰქმნა თავისი ნიადაგი. ჩვენი დე მოკრატია გააფთრებით ებრძოდა წითელ იმპერიალიზმს. მას სწამს, რომ იგი საკაცობრიო იდეალებს ემსახურება. ბევრი ვიმუშავეთ და უფრო მეტი დაგვჭირდება მუშაობა

56 მომავალში. ჩვენ დავიცავით ჩვენი მიწა-წყალი. გავაჩაღეთ საკაცობ რიო კულტურის ქურა. ჩვენ გვრწა მს, რომ საქართველო და მისი დე მოკრატია საერთაშორისო საქმეს აკეთებს. ჩვენ საფრთხე ჯერ არ მოგვიშორებია. ერთმა სახელმწი ფომ, ამერიკამ აღიარა, რომ რუსე თი უნდა აღსდგეს თავის წინანდელ საზღვრებშიო. ჩვენ არ გვჯერა, რომ ეს ასე მოხდეს. დღეს ჩენ შო რის არიან ისეთი სახელმწიფოს წა რმომადგენელნი, რომ ამას გაუწე ვენ ანგარიშს. დღეს ჩვენ თითქოს ცნობილი ვართ დამოუკიდებელ სა ხელმწიფოდ და თითქოს არც ვართ ცნობილი. ჩვენი დამოუკიდებლობა უნდა იცნონ იურიდიულადაც. სა ერთაშორისო სრულუფლებიან წე ვრად. მე მივესალმები ჩვენ ძვირ ფას სტუმრებს და ვეტყვი მათ: კე თილი იყოს თქვენი მობრძანება. ძვირფასი სტუმრები ჩვენს ხალხს გაამხნევებენ. პატარა საქართელო საერთაშორისო ევროპის რაზმში ჩაერევა. მათ ნუ დაავიწდებათ, რომ საქართელომ დაამსხვრია ბო რკილები, მოიშორა რკინის სალტე და შეუდგა სახელმწიფოებრივ აღმ შენებლობას.(ტაში). გრიგოლ გიორგაძე: მოქალაქენო, დამფუძნებელი კრების წევრნო! სოციალ-დემოკრატიულ ფრაქცი ის სახელით ნება მიბოძეთ მხურვა ლე სალამი უძღვნა ევროპის სოცი ალისტთა ბელადებს და სინდისს. მოქალაქენო! უნაყოფოდ არ ჩაუვ ლია საქართველოს მშრომელ კლა სის ბრძოლად, მშრომელი კლასის ინტერესებისათვის ხშირად დიდი განსაცდელი სწვევია საქართვე ლოს, მაგრამ მას ამ განსაცდელი საგან თავი დაუღწევია მან შეურ ყევლად შესდგა ფეხი იმ საფეხურ ზე, რომელზედაც ევროპის მუშათა კლასი იმყოფება. დღეს ჩვენთან არიან ჩვენი მასწავლებელნი. ეს გა ამხნევებს ჩვენ ხალხს. ჩვენ ვდგა ვართ ამ გზაზე, რომელიც უზრუნ ველოფს ჩვენ დამოუკიდებელ არ სებობას. ევროპის სოციალისტთა დელეგაციას გულწრფელად მიესა ლმება ძველი კოლხიდა და ივერია მხოლოდ დღეს, საქართველო, რო მელსაც უკავია ხელში სამფეროვა ნი სახელმწიფოებრივი და სოცია ლისტური წითელი დროშა. სოციალ-ფედერალისტების სა­ ხელით ლაპარაკობს ბ. ალექსიმესხიშვილი . შალვა ალექსი-მესხიშვილი. ორა ტორს ძვირფასს სტუმრების ჩამო სვლა საქართველოში დიდ ყურა დღებად მიაჩნია. ჩვენ სოციალ-ფე დერალისტებს, ამბობს ორატორი, არასოდეს დამოუკიდებლობა არ მიგვაჩნია როგორც გარდამავალ კომბინაციად. ჩვენ ყოველთვის დამოუკიდებლობის მომხრენი ვი ყავით და ყოველთვის ვამბობდით, რომ შეუძლებელია სოციალიზმის განხორციელება თუ არ განხორცი ელდა ერთა თვითგათავისუფლე ბის იდეა. ჩვენ გვავს ერთი მეგო ბარი-სოციალისტური ევროპა და ჩვენი სოციალისტ-დემოკრატები. გაუმარჯოს ჩვენ სტუმრებს, გაუ მარჯოს სოციალისტურ-დემოკრა ტიას. ეროვნულ დემოკრატიულ პა რტიის სახელით ლაპარაკობს გ. გვაზავა. გიორგი გვაზავა. თქვენ ხედავთ გარედ ქუჩაში გაჭედილ-ხალხს. ჩვენთან მოვიდენ სტუმრები. სა უკუნეთა განმალობაში ჩვენ მო ვწყდით საკაცობიო კულტურას. ჩვენ მოვწყდით რუსეთს. დღეს იგი თავისთვის არის, ჩვენ თა-

57 ვისთვის. საქართველო უნდა იყოს თავისთვის. იყო ამის ხელშეკრუ ლება და ამას ვერავინ ვერ წაშლის. შემდეგ ორატორი შეეხო ამერიკის ნოტას, ვილსონის პრინციპებს და ბოლოს დასძინა, რომ ვინც გინდა იყოს ჩვენი სტუმარი, ყველა დაი ცავს ჩვენ დამოუკიდებლობას. ნაციონალური პარტიის სახელით გრიგოლ ვეშაპელი აღნიშნავს, რომ მათი პარტია წინააღმდეგი იყო დამფუძნებელ კრების ოფი ციალურ მოწვევისა. მიესალმება სტუმრებს. ევროპის წარმომადგე ნელთა შორის ორატორმა აღნიშნა ვანდერველდეს მოღვაწეობა, რო მელსაც დიდი ღვაწლი მიუძღვის ბელგიის წინაშე. ორატორის აზ რით, ჩვენ უნდა ყოველთვის ველო დეთ დახმარებას ევროპიდან. ლეო შენგელაია. (სოც. რევ.) აღ ნიშნავს, რომ მათი პარტია ბევრ ში არ ეთანხმება მთავრობას, სო ციალ-დემოკრატიას, მაგრამ ჩვენ შორის არის ერთი საერთო აზრი, საერთო სურვილი – ეს არის საქა რთველოს დამოუკიდებლობის და ცვაო. შემდეგ მიესალმა დაშნაკ-ციუტი ნის პარტიიდან ტერ სტეპანიანცი. სხდომის დასასრულს ალ. ლომთათიძე კვლავ მიესალმა ძვირფასს სტუმრებს. დამფუძნებელი კრების წევრნი და დამსწრე საზოგადოება აღტაცებით და გულმხურვალე სა ლამით ტაშით, ოვაციებით ძვირფა სი სტუმრებით მოეშურებიან რუს თაველის პროსპექტისაკენ, სადაც ზღვა ხალხი სულგანაბული ელოდა ძვირფასი სტუმრების ხილვას. აა, გამოჩნდნენ კიდეც. იგრიალა ტაშ მა,„გაუმარჯოს ძვირფას სტუმრე ბს, სოციალიზმს, ინტერნნაციონა ლს“ და სხვა. ძახილს დასასრული არა აქვს“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, №210 . პატარა საქართველო (ევროპის სოციალ დელეგაციის ჩამოსვლის გამო) პატარა საქართველო – სილამაზის სიმბოლო – თავისთვის ლამაზობდა, გარს იხვევდა ფერებსა და ამბობდა გმირულად:„მუდამ უნდა ვიბრძოლო, რომ გვერდში ამოუდგე მოწინავე ერებსა“. მას არავინ იცნობდა, არც არავინ წყალობდა, მტერი კი ბევრი ჰყავდა, რომ აწვდიდა სამსალას, ის მაინც არ დრკებოდა, თავისუფლად გალობდა, გოლიათის სიმტკიცით უხვდებოდა შავ ძალას. სინათლისკენ იწევდა. ვერ აკრთობდა ბნელეთი. თავისი არსებობა ღირსეულათ დაიცვა. და როს ცეცხლმა მოიცვა თითქმის მთელი ხმელეთი, იმასაც მოეკიდა, მაგრამ როდი დაიწვა: კვლავ უფრო გაფოლადდა, გაუასკეცდა ძალა, საერთო მიზნისაკენ საკუთარ გზით წავიდა,

58 თუმც ბევრი ჭირი ნახა, ტანჯვის თასი დასცალა, ახალ აღთქმის კვარცხლბეკზე იგი მაინც ავიდა! დღეს ის მაგალითია თითით საჩვენებელი, მისკენ მოისწრაფიან ევროპა თუ აზია, რომ იხილოს ლამაზი, ქვეყნის მაშვენებელი, ვინც შრომის ემბლემა ფირუზ ცამდე ასწია! მაგრამ ზოგი მტრად მოდის, ზოგს მოყვრობა სწადია, და მისთვისაც ცხადია მათი გულის წამალი: მოყვარეს კოცნით ხვდება, ვით გაზდილსა გადია და მტრისთვის კი მზათა აქვს გამოწვდილი მახვილი. აი, დღესაც ეწვევა მას სტუმარი ევროპით, რომ ცხადათ განიცადონ ნაოცნები ზმანება, და ისიც მათ მიიღებს ქართველურ გულ-წრფელობით, ეტყვის: კეთილი იყოს თქვენი აქ მობრძანება! ვ. რუხაძე გაზეთი„ერთობა“, 1920 , №210 . მომავალ დელეგაციას რჩეულებო, სალამს გიძღვნით, სალამს ნათელ მზიანს; თავაზიანს ხალისიანს მოყიჟინე ხმიანს! სალამს გიძღვნით და გზას გიფენთ წითელ ყვავილებით, აღტაცებით გეგებებით გაშლილი დროშებით! ძლივს სურვილი აგვისრულდა, მოფრენილნო შორით; ტაშს გიკრავთ და გარს გევლებით კოცნით და ამბორით! გ. ქუჩიშვილი გაზეთი„ერთობა“, 1920 , №210 .

59 გაშალეთ დროშა! (მომავლის მოციქულებს) ააღაღადეთ შრომის საყვირი, დაიჭიხვინებს ბრინჯაოს რაში; ცას მიენარცხოს ხმა გასაკვირი ორთქლის და თუჯის გრგვინვა-ოხვრაში... ცეცხლში ნაღველი აღუდღუდდება, იღმუვლებს რკინა, ინათებს ზეცა, და ღამეს სული შეუგუბდება; დრო მოიშვებს და ამოვა მზეცა... ფოლადის ჯიხვებს მიეგებება წინ ზღვის ვეშაპი უზარმაზარი, სისხლით და ცრემლით შეიღებება დევბუმბერაზი ოქროს ბაზარი... ცეცხლი წყალს დალევს, გაიზმორება, მისთვის ნახშირმა ზიდა ნახშირი, იქ, ცოდვა რომ მადლს ეამბორება არის გოდება და სულთქმა ხშირი... გაშალეთ დროშა განთიადისა, ააღაღადეთ შრომის საყვირი და მეწამული ზღვა წყვდიადისა გავსცუროთ, გვიცდის შვების ნაპირი... თავისუფლება ვასწავლოთ მტერსა! – ძმა გახდეს – იყოს, – მტრათ ნუ გვიგულებს... დიდება შრომას, დიდება ერსა და გამარჯვება ჩვენს მოციქულებს! 13 ოქტომბერი, 1920 ვ. ტუქსიშვილი გაზეთი„ერთობა“, 1920 , №210 . სალამი! (მსოფლიო მუშათა კლასის ბელადებს) კეთილი იყოს თქვენი აქ მოსვლა! მობრძანდით – ნახეთ ჩვენი საქმენი: თუ რა ვიყავით, ან დღეს რანი ვართ: და ვსთქვით თუ არა ჩვენი სათქმელი ? წმინდა იდეალს თქვენგნით დანათესს გულზე ვატარებთ, როგორც ავგაროზს... ქართველი მუშა, ბრძოლაში წვრთნილი, არ უღალატებს მოძმეს არას დროს!...

60 აქ თქვენ იხილავთ მუშათ სასახლეს, სადაც ფრიალებს დროშა წითელი... მოგესალმებათ მუშათ გვარდია, თქვენთვის მას მზად აქვს საქმენი წრფელი. ნაძალადევსაც მოინახულებთ, რევოლუციის ბუდეს, აკვანსა... იქვე მებრძლთა სასაფლაოზე თქვენვე გაიგებთ ქართველთ ზრახვასა... და საქართველო მუშური გრძნობით დღეს ბედნიერობს თქვენის აქ ხილვით... სალამი ბელადთ! ფიცსა ვსდებთ წმინდას, თქვენგან ნაჩვენებ ბრძოლის გზით ვივლით! დ. მეჩონგურე გაზეთი„ერთობა“, 1920 , №210 . მიტინგი დამფუძნებელი კრების წინ „დამფუძნებელი კრების საზეიმო სხდომის შემდეგ 12 საათზე გაიხსნა მიტინგი. სიტყვები წარმოსთქვეს საფრანგეთის წარმომადგენელმა რე ნოდელმა და ინგლისის წარმომად. ტომას შოუმ, მაკდონალდმა და ქ-ნ სნოუდენმა, ბელგიის წარმომადგენელმა დებრიუკერმა . მიტინგს და ესწრო მთავრობის თავმჯდომარე ნ. ჟორდანია. მთავრობის წევრები: ა. ლომთათიძე, ს. მდივანი, ბ. ჩხიკვიშვილი; დამფუძნებელი კრების წევ რი რამიშვილი. მიტინგზე ილაპარაკეს ევროპის სოციალიზმის წარმომა დგენლებმა: პიერ რენოდელის სიტყვა მოსალოდნელი იყო, – განაცხა და საფრანგეთის სოციალიზ მის წარმომადგენელმა რენოდე ლმა, – რომ სოციალისტები ცა რიზმის ნანგრევებზე ახალი სა ხელმწიფოს შენების დროს პირ ველ ხანებში ქაოსის და ნგრევის სურათს მოგვცემდა. საბედნი ეროთ, ჩვენი მოლოდინი არ გა მართლდა. საქართველოს სოცი ალისტები, ჩაუდგნენ რა საქმეს სათავეში, სამაგალითო წესრიგი დაამყარეს. ინგლისის წარმომადგენლის ტომას შოუს სიტყვა ჩვენ ვიყავით საბჭთა რუსეთში, სთქვა ტომას შოუმ და შეგვი ძლია შევადაროთ ის საქართვე ლოს: რუსეთში ბატონობენ ბო ლშევიკები და სამართლიანო ბისა და სიმართლის დასაცავად უნდა ვაღიარო, რომ ბოლშევიკე ბის ძალაუფლებამ არ მისცა რუ სის ხალხს არც თავისუფლება, არც ბედნიერება. ჩვენ სულ მო კლე ხანია საქართველოში ვართ, მაგრამ, ის რაც ჩვენ ვნახეთ და ვიგრძენით, უფლებას გვაძლევს

61 ვსთქვათ, რომ აქ ხალხს თავი სუფლება და ბედნიერება მისცა. შოუ ინგლისის 6 ნახევარი მილი ონ ორგანიზაციულად შეკავში რებულ მუშებისა და მუშათა პა რტიის 4 ნახევარი მილიონ წევ რის სახელით მიესალმა საქართე ლოს. ორატორი გამოსთქვამს რწმენას, რომ ინგლისის მუშათა პარტია, მომავალ ბრძოლაში სო ციალიზმის დასამყარებლათ წა ვა არა ბოლშევიკური, არამედ საქართველოს სოციალისტურ დემოკრატიის გზით. ორატო რმა თავის სიტყვა ასე დაასრუ ლა: გაუმარჯოს სოციალისტურ საქართველოს, გაუმარჯოს ინტერნაციონალს. ინგელსის სიტყვა „ენგელსი საქართველოს პრო ლეტარიატს საფრანგეთის სო ციალისტურ პარტიის სახელით მიესალმა: არ შემიძლია არ გა მოვთქვა ჩემი გაკვირვება იმ უდიდეს ენერგიის გამო, რომე ლიც საქართველოს ხალხმა სო ციალისტურ ახალ სახელმწიფოს აღმშენებლობის საქმეში გამოი ჩნა. ეს მით უმეტესს ძვირფსია და გასაკვირი, რომ ქართველმა ხალხმა ცარიზმთან მძიმე ბრძო ლა გადაიტანა. მაგრამ ამ ბრძო ლაში ის გამაგრდა და გვაჩვენა თავისი ძალა და სიბრძნე. ქ-ონ სნოუდენის სიტყვა მე მივესალმები საქართველოს, რომელიც მე და, ჩემთან ერთად, მთელ დელეგაციას უკვე შეგვი ყვარდა. საქართელო პირველი ქვეყანაა, რომელმაც დაამტკიცა რომ შესაძლებელია სოციალიზ მის დამყარება ქაოსისა და საში ნელებისა და ხალხის უმრავლე სობის სიღატაკისა და უფლებო ბის და უფლებობის გარეშეც, ჩე მი 15 წლის მუშაობის განმავლო ბაში მე არასდროს არ მიგრძვნია ის, რაც ვიგრძენი და განვიცადე თქვენთან ერთად. არ შემხვედ რია ასეთი გულწრფელი მიღე ბა, ასეთი ხალხის ნამდვილი სი ხარული, რომელიც ჩვენ საქა რთველოში ვნახეთ. დეე, იცხო ვროს საქართველომ სოციალი ზმის საკეთილდღეოთ, როგორც კარგმა მაგალითმა სხვა ქვეყნე ბისათვის. მაკდონალდის სიტყვა მე მივესალმები საქართველოს, რომელმაც სახელმწიფოს სოცი ალისტური გადატრიალება სამა გალითოთ შეასრულა. დებრიუკერის სიტყვა საქართველო სოციალიზმის ავანპოსტია და ამაშია მისი უდი დესი და მძიმე ვალდებულება. ორატორი ბედნიერია, რომ მთა ვრობასა და ხალხს შორის ერთ სულოვნებას ხედავს“. გაზეთი„საქართველო“, 1920 , №101 .

62 მიტინგის რეზოლუცია „დამფუძნებელი კრების სადღესა სწაულო სხდომის შემდეგ შეკრე ბილი მრავალათასიანი მუშათა მი ტინგი ესალმება ბრძოლაში გამო ბრძმენდილ ევროპის მუშათა წა რმომადგენლებს და იმედს გამოს თქვამს, რომ ამიერიდან საქართვე ლოსა და დასავლეთ ევროპის პრო ლეტარიატი დაამყარებენ ურთი ერთშორის მტკიცე კავშირს. მათ ერთი ექნებათ სიხარული და მწუ ხარება და ხელიხელჩაკიდებულნი გასწმენდნენ გზას სოციალიზმისა კენ. რეზოლუცია ხანგრძლივი ტა შისცემით იქნა მიღებული“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, №210 . მუშათა დეპუტატების საბჭოს საზეიმო სხდომა „ენკენისთვის 15 საღამოს 7 საათზე სახალხო სახლის შენობის წინ თბი ლისის პროლეტარიატი შეიკრიბა. მუშათა სახლში მხოლოდ მანდატე ბით უშვებდნენ. დარბაზი სავსეა ხალხით. დამსწრენი ინტერნაციონალს მღერიან, ესტრადა საუცხოოდ არის მორთული მცენარეებითა და ყვავი ლებით და აგრეთვე მარქსის, პლეხანოვის, კაუცკის, ვანდერველდეს, ჟორესის, ჟორდანიასა და წერეთლის სურათებით. დამფუძნებელი კრე ბის პრეზიდიუმი და მთავრობის წევრებს ადგილი ესტრადაზე უჭირავთ. სრულ 6 საათზე შუა დარბაზში ესტრადისკენ გაემართნენ ვანდერველდე, რენოდელი, დებრიუკერი, ინგელსი, მარკე, გუისმანსი მეუღლეთა და ქალიშვილი, ქ-ნი სნოუდენი, მაკდონალდი და შოუ. დელეგაციის წევრები ესტრადაზე მაგიდის გარშემო სხედან. შუაში ზის ნ. ჟორდანია. 7 საათის დასაწყისს მუშათა დეპუტატების თავმჯდომარე ნ. ჟორდანია ხსნის სხდომას შემდეგი სიტყვებით: ნოე ჟ ორდანიას სიტყვა. მუშათა დეპუტატთა საბჭოს გა ერთიანებულ სხდომას, რომელშაც მონაწილეობენ საქართველოს სა ფაბრიკო კომიტეტთა და პროფ. კავშ. წარმომადგენლები, გახსნი ლად ვაცხადებ. თბილისის მუშა თა მოძრაობის ისტორიაში დღევა ნდელი დღე ღირსშესანიშნავ დღედ დარჩება. თბილისის პროლეტარი ატი პირველად ჰხვდება პირისპირ დასავლეთ ევროპის პროლეტარია ტის წარმომადგენლებს. დღეს მუ შებმა ქუჩაში მოისმინეს უშუამა ვლოდ ამ მუშათა ბელადების აზრე ბი, ფიქრები და სიტყვები. ჩვენ მუ შათა წარმომადგენლები შევიკრი ბეთ, რათა ქუჩაში ნამოქმედარი და ნათქვამი აქ უფრო დალაგებულად გამოვხატოთ. მე გთხოვთ მივესა ლმოთ ჩვენს სტუმრებს(ახმაურე ბული ტაშის ცემა).(მისასალმებე ლი სიტყვები გაისმის) დღევანდე ლი მანიფესტაცია ერთხელ კიდევ გვიჩვენებს მასათა ერთსულოვნე ბას. ჩვენი მუშათა კლასი დღეს იმ გზას ადგია, რა გზასაც გუშინ ადგა. ბევრი ჩვენს ერთსულოვნე ბას ჩვენს ჩამორჩენილობით ხსნის მაგრამ დასავლეთ ქვეყნების მუშა თა მოძრაობის წარმომადგნლებიც

63 ადასტურებენ, რომ ევროპის მუ შათა კლასშიც ასეთი ერთსულო ვნებაა. ბელგიის მუშათა მოძრაო ბამაც არ იცის რა უთანხმოება და ის მუშაობდა ერთი პარტიის დრო შის ქვეშ. მას აქვს ერთი ტაქტიკა და და ერთი სოციალისტური დოქ ტრინა. ჩვენ ვხედავთ აქ ამ დარ ბაზში ამ დოქტრინისა და ტაქტი კის შემქმნელთ ვანდერველდეს, დებრიუკერს და ჰიუსმანსის (ახ მაურებული ტაშის ცემა) თქვენ იც ნობთ ვანდერველდეს. თქვენ ყვე ლანი მისგან სწავლობთ, ის მუშათა მოძრაობის საუკეთესო ტაქტიკის მქონეა. ამხანაგი დებრიუკერი პა რტიულ ორგანოს რედაქტორი და სულის ჩამდგმელია. ის ბელგიის არისტიდეა. მისი სიტყვა მის მოყვ რებსა და მის მტრებსა სწამთ. ამხ. ჰიუსმანსი საუკეთესო ორგანიზა ტორია არა მარტო ბელგიის მუშა თა კლასის, არამედ ინტერნაციო ნალისაც, რომლის მდივნად ის 15 წლის განმავლობაში იყო. მე აღვ ნიშნე ზემოდ, რომ ბელგიაში და ცულია მუშათა კლასის მთლიანო ბა, მაგრამ იტყვიან ბელგია პატა რა სახელმწიფოა, ამჟამად ჩვენთა ნაა ინგლისის ხალხისა და მუშათა პარტიის წარმომადგენლები. შოუ, მაკდონალდი და სნოუდენი (ახ მაურებული ტაშის ცემა) ხორციე ლდება კარლ მარქსის სიტყვები: ყველაზე განვითარებულ ინდუსტ რიალურმა სახელმწიფომ უნდა შექმნას ძლიერი მუშათა პარტია, რომელიც დაუდებს საფუძველს სოციალიზმსო, ეს სახელმწიფოა ინგლისი. ბევრს არ სჯეროდა. ამბობენ, ინგლისის მუშები სათვის მიუღებელია სოციალიზ მი, ისინი მხოლოდ ტრედ უნიო ნისტები არიანო. ინგლისის მუშა თა პარტია ძლიერ ძალას წარმოა დგენს არა მარტო ინგლისისთვის, არამედ ევროპისთვისაც. ამაში მუ შათა პარტია მაკდონალდს უნდა უმადლოდეს ამ დიდ ძალას. ამ პა რტიას ჰყავს თავისი ხელმძღვანე ლი და ბელადი შოუ, რომელიც კა რგად იცნობს გარდა ინგლისის მუ შათა მოძრ. ერთად ევროპის მო შათა მოძრაობასაც. ამხანაგი შოუ რუსეთში მყოფ დელეგაციის წე ვრად იყო და ის უარყოფითი შე ხედულებით დაბრუნდა იქიდან. აქ ჩვენს სტუმართა შორის არის ინგლისის მუშათა პარტიის უკი დურესი მემარცხენე ფრთის წევ რი ამხ. სნოუდენი , რომელიც სამა გალითო ორგანიზატორია. ის მუ შაობდა ინგლისის მუშა ქალებში და მოაწყო ინგლისსა და ამერიკა ში მუშა ქალთა 2000 მიტინგი. რაც ინგლისელ ქალთა ენერგიის მაჩვე ნებელია, სნოუდენი რუსეთში წავი და იმ მიზნით, რათა თავის ქვეყნის მუშებისათვის ემცნო ის რაც კარ გს ნახავდა საბჭოთა რუსეთში. მა გრამ ისიც, როგორც შოუ უარყო ფითი შეხედულებით დაბრუნდა. აქ არიან ინგლისის საუკეთესო ადამი ანები, რომლებიც ინგლისის მუშა თა მოძრაობის სიძლიერის, ერთია ნობის და ფიქრების გამომხატველ ნი არიან. საფრანგეთში ჩვენ ვხე დავთ ამ საერთო იდეის უარყოფას. მათი წარმომადგენლები რენოდე ლი მემკვიდრეა ცნობილ ტრიბუ ნის ჟორესისა . ამხანაგი რენოდელი დღეს უმცირესობის პარტიაში მაგრამ მწამს, რომ ეს უმცირესობა უმრავლესობად იქცევა. ამხ. რენოდელმა პარტიას ასე დაუყენა საკი თხი: ჩვენ ან ჟორესის ან ლენინის აზრები უნდა მივიღოთ...“ გაზეთი„საქართველო“, 1920 , №102 .

64 მუშათა საბჭოს საზეიმო სხდომის რეზოლუცია „მუშათა საბჭოს, პროფესიონალურ კავშირთა და საქარხნო საფაბრიკო კომიტეტთა გაერთიანებული კრე ბა ესალმება მუშათა კლასის მებ რძოლ ინტერნაციონალის წარმო მადგენლებს. საქართველო, გარ შემორტყმულია იმპერიალისტურ სახელმწიფოებით, მძიმე პირობებ ში აშენდება თავის დემოკრატი ულ და სოციალისტურ სახელმწი ფოს, თანახმად პირველ და მეორე ინტერნაციონალის მიერ ნაჩვენებ გზას – დემოკრატიზმით სოციალი ზმისაკენ. საქართველოს პროლე ტარიატი ღრმად არის დარწმუნე ბული, რომ ომით დანგრეულ ქვე ყანას მხოლოდ საერთაშორისო მუშათა კლასი იხსნის. იგი გამოს თქვამს იმედს, რომ პროლეტარია ტის დაბნეული რაზმები ახლობელ მომავალში კვლავ გაერთიანდები ან იმპერიალიზმის და მილიტარიზ მის საბოლოო დასამხობად და სო ციალიზმის დასამყარებლად საქა რთველოს პროლეტარიატის სახე ლმწიფოს სათავეში მდგარს, იმედი აქვს, რომ ინტერნაციონალის წა რმომადგენლები ხმას აღიმაღლე ბენ წინააღმდეგ წითელ თუ შავ მა ნტიაში გახვეულ მებრძოლ იმპერი ალიზმისა, რომელიც დემოკრატი ულ და სოციალისტურ საქართვე ლოს განადგურებას უქადის. სა ქართველოს პროლეტარიატი ესა ლმება ინტერნაციონალის ბელად თა და ხელმძღვანელთა საქართვე ლოში ჩამოსვლას და მხურვალე სა ლამს უძღვნის საერთაშორისო სო ციალისტურ პროლეტარიატს. გაუ მარჯოს სოციალიზმს, გაუმარჯოს ინტერნაციონალს“. რკინის გზის მოსამსახურეთა მისალმება „რკინის გზის პროფესიონალური კავშირის გამგეობამ გადასწყვიტა შემდეგი მისალმებით მიმართოს დელეგაციას:„საქართველოს მუ შათა კლასი არასდროს არ ყოფილა ისეთი ბედნიერი, როგორც დღეს. წარსულის ყველა გამარჯვება ნი იჩრდილებიან იმასთან შედარე ბით, რაც ხდება დღეს, როცა სა ქართველოს მუშათა კლასი ღებუ ლობს ძვირფას სტუმრებს, თავის ძველ მასწავლებლებს, რომლებიც მრავალი წლის განმალობაში გვა სწავლიდნენ ჩვენ, როგორ უნდა ბრძოლა მუშათა კლასის უწმინდეს იდეალებისათვის. ჩვენ ვიყავით ერთხანს დამწუხრებული მოწამე ნი იმის, ურთიერთის გაუგებრობამ ომის დროს თუ რა საშინელ კრი ზისამდე მიიყვანა სოციალისტური ინტერნაციონალი, მაგრამ ამასთან ერთად ჩვენ ბედნიერი მოწამე ნი ვიყავით იმისა, თუ ამ ყველა სათვის საშინელ დროში – როგორ იზრდებოდა და ძალას იკრებდა პროფ. ინტერნაციონალი, სადაც მუშათა კლასი ისევ გაერთიანებუ ლი დარჩა. ჩვენ გვწრამს, რომ ეს ურთიერთობის გაუგებრობა მალე გაქრება, მუშათა კლასის მტრებს მოხვდება სასიკვდილო ლახვარი და პროლეტარიატი აღორძინდე ბა გაერთიანებულ ინტერნაციო ნალში. რკინისგზის პროლეტარია ტი მიეგებება რა ძვირფას სტუმრე ბს, დარწმუნებულია, რომ ეს არაა უბრალო შეხვედრა, არამედ ხიდია, რომელიც შეაერთებს საქართვე-

65 ლოს შრომის პატარა არმიას ევრო- ხვედრა ჩვენ შეგვძენს ახალ ენე პის შრომის დიდ არმიასთან. ეს შე- რგიას და სულის სიმხნევეს“. მუშათა სასახლის წინ „მუშათა სასახლის წინ გამართულ მიტინგზე ვრცელი სიტყვა სთქვა ვანდერველდემ. მუშათა სასახლე მშვენივრად იყო განწყობილი დრო შებით და ყვავილებით, როდესაც დელეგაციის წევრები, მუშათა სა სახლეს მიუახლოვდნენ, ორკე სტრმა ინტერნაციონალი დაუკრა: დელეგაციის წევრები აივანზე მო იწვიეს. ამის შემდეგ მიტინგი გაიხ სნა“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, № 210 . ვანდერველდეს სიტყვა მუშათა დეპუტატთა საბჭოს საზეიმო სხდომაზე სახალხო სახლში „საქართველოს ძმებს სოცია ლისტებს ძმური სალამი დასავლე თის სოციალისტებისაგან. ჩვენი დელეგაციის სახელით თქვენ წინა შე მე მივესალმები 2 ნამდვილ კე თილშობილსა და სოციალიზმის წმინდა სახეებს – ამხ. ნოე ჟორდანიას და კარლო კაუცკის. მე ბედ ნიერი ვარ მივესალმო ჟორდანიას. როდესაც მას ვხედავ, იმ დროს მე ვფიქრობ, არც კი იქნება მეორე ქვეყანა, სადაც ერთი და იგივე კა ცი ერთი დღის განმავლობაში მისა ლმებოდა ჩვენს დელეგაციას სად გურზე, როგორც სოციალ დემოკ რატიული პარტიის ცენტრალური კომიტეტის თავმჯდომარე, დამ ფუძნებელ კრებაში, როგორც მთა ვრობის თავმჯდომარე და აქ რო გორც მუშათა ორგანიზაციების მეთაური. მე ვწითლდები ფიქრით: ნ. ჟორდანია რომ ბელგიაში მოსუ ლიყო, მე მივიღებდი მას სახალხო სახლში, მაგრამ მივიღებდი როგო რც ბელგიის სამეფო მთავრობის ვიცე-თავმჯდომარე, მაგრამ შე მიძლია განვაცხადო, რომ ბელგი ის პროლეტარიატი მიიღებდა მას მხურვალეთ და ხელგაშლილათ მე ვწუხვარ, რომ ჩვენთან არ არის კარლ კაუცკი, რომელიც ყოველ მძიმე მომენტში ჩვენი დამცველი იყო: მე მსურდა, რომ ის ჩვენთან ყოფილიყო ჩვენთვის საუკეთესო ჯილდო იქნებოდა – დაგვენახა გა ნხორციელებული მისი სათაყვანე ბელი ფიქრები. აქ ამ ორ დაუვი წყარ დღეებში ჩვენ დავინახეთ ის, რაც არასდროს არ დაგვავიწყდება. დემოკრატიის იდეების განხორცი ელება და დავინახეთ გზა, რომ ლითაც მიდის საერთაშორისო სო ციალიზმის იდეალების განხორცი ელება. პირველად ვხედავთ ჩვენ გაერთიანებულ არა მარტო სოცია ლისტურ პროლეტარიატს, არამედ მთელ ხალხებს, გამსჭვალულს სო ციალიზმით. ამ ხალხისა და მისი ჯარის ბრძოლაში მონაწილეობა აუცილებელია სოციალიზმის გა ნხორციელებისა და გამტკიცები სათვის. იმისათის, რომ დამხობი ლიყო ცარიზმის ძლიერება აუცი-

66 ლებელი იყო ძლიერი ბრძოლა. სა ჭირო იყო ისეთი მებრძოლნი, რო გორც წერეთელი და ჩხეიძე. მე მი ვესალმები ამ მებრძოლთ და ბრძო ლაში დაღუპულ ყველა გმირებს, რომლებმაც თავისუფლებას და სოციალიზმს შესწირეს სიცოცხლე. წყვდიადის დაძლევა ძნელი იყო; რადგან თვითმპყრობელობა ძლი ერი და დაუძლეველი გვეჩვენებო და. და მის დასამარცხებლად საჭი რო იყო მსოფლიო ომის წყვდიად ში ზეციდან რუსეთის რევოლუცი ას არ უარყოფით, მაგრამ მე თქვე ნი მთავრობის თავმჯდომარესთან ერთად ვკიცხავ მას, რაც ანგრევს სოციალიზმს. ბოლშევიკები ამტკი ცებენ, რომ შეიძლება სოციალიზ მის აშენება უდემოკრატიოთ, ჩვენ კი ვამბობთ, არ არის დემოკრატია უსოციალიზმოთ, ისე, როგორც არ შეიძლება სოციალიზმი უდემოკრა ტიოთ. განსაჯეთ, როგორც სწერია სახარებაში, მათი საქმის და მიხედ ვით სამართალი გვიჩვენებს, რომ ბოლშევიზმის ნაყოფი მხოლოდ მტვერი და ნაცარია. გასაგებია, ამიტომ, რომ როდესაც საქ. მუშებს სურდათ რუსეთის საზღვარზე გა დასვლა რუსეთის მუშების მდგო მარეობის გასაცნობათ, მათ შესძა ხეს – უკანვე. რუსეთის მთავრობა ვერ იტანს სინათლეს. საქართველოს მთავრო ბა არა თუ უშვებს უცხოელ სოცი ალისტებს თავის სახელმწიფოში, არამედ თვით მოუწოდებს მათ და ფართედ უხსნის კარებს. ვანდერველდეს სიტყვის და სასრულს დანარჩენ ორატორთა სიტყვებს შემდეგ ნომერში მოვა თავსებთ“. გაზეთი„საქართველო“, 1920 , №102 . ვანდერველდეს სიტყვა მუშათა და დეპუტატთა საბჭოს საზეიმო სხდომაზე სახალხო სახლში „იმ გაჭირვებთა შორის, რომელსაც განიცდის საქართველო, უნდა აღი ნიშნოს უპირველესად ყოვლისა მი სი ფინანსურ-ეკონომიკური ხასი ათის გაჭირვება რომელიც ცარი ზმის მემკვიდრეობას წარმოადგე ნს. ამ დაბრკოლების დასაძლევათ საჭიროა სახელმწიფოს საწარმოო ძალების განვითარება და კერძოთ საქართველოს მადნების დამუშავე ბის გაძლიერება უცხოეთის ტეხნი კითა და კაპიტალის დახმარებით. საქართველომ უნდა მოიპოვოს შე თანხმების დიდ სახელმწიფოებისა გან ერთა ლიგაში შესვლის უფლე ბა. ჩვენმა დელეგაციამ, ევროპაში დაბრუნებისთანავე, უპირველეს ყოვლისა, ამ საკითხს მიაქცევს ყუ რადღებას. საქართველო დემოკრა ტიულ ქვეყანაა და, ამასთანავე, აქ კაპიტალიზმი სათანადოთ არაა გა ნვითარებული. ამან შეიძლება გა მოიწვიოს უცხოეთის კაპიტალის გავლენა ადგილობრივ ამშენებლო ბაზე. მე ამის შესახებ ველაპარა კე ნოე ჟორდანიას, რომელმაც მი პასუხა: მართალია, ჩვენ ვიხმობთ უცხოელ კაპიტალისტებს, მაგრამ მთავრობა ზრუნავს შეიძინოს აქ ციათა მეტი ნაწილი, რათა საქმე

67 მის გავლენის ქვეშ იყვესო. ეს აზრი სწორია. ასეთი გზით კაპიტალი შე იძლება მოიზიდო და არა მასში გა ითქვიფო. ახლა მე შევეხები საფრ თხეს, რომელიც საქართველოს სა ზღვრებს ემუქრება. საქართველოს საზღვრებს ორი დიდი დანგრეული [სახელმწიფო ესაზღვრება] – ბო ლშევიკური რუსეთი და ნაციონა ლისტური ოსმალეთი. საქართვე ლო აზიის შვეიცარიაა და როგო რც შვეიცარიაში, ისე საქართელო ში დევნილნი პოვებენ თავშესაფა რს. ქართელ ხალხს მოკავშრეები ჰყავს. ხალხში იმდენად გამჯდარია თავისუფლებისსადმი სიყვარუ ლი, რომ ის ყოველგვარ ტირანიას – ლენინის იქნება ის თუ ნიკოლოზ მეორის – მედგრად შეებრძოლება. მხოლოდ სიყვარულისათვის პრო მეთემ ზეცას ცეცხლი გამოსტაცა. განრისხებულმა ზევისმა ის კავკა სიის ქედზე მიაჯაჭვა, და ყვავ-ყო რანი კორტნიდა მას, ამგვარადმე ცარიზმმა საქართველოს მთაზე მიაჯაჭვა საქართველო. მაგრამ ქა რთველმა პრომეთემ გაითავისუფ ლა თავი და მას აღმოუბრწყინდა წითელი რიჟრაჟი სოციალური რე ვოლუციისა, რომელსაც საქართვე ლო ბედნიერებისა და თავისუფლე ბისაკენ მიჰყავს. ვანდერველდის სიტყვის შე მდეგ თავმჯდომარემ სიტყვა მუშა თა ორგანიზაციების წარმომადგე ნელს ჭიაბრიშვილს მისცა. უკანა სკნელმა ვრცლად გააცნო დელე გაციის წევრებს ისტორია მუშათა დეპუტატების საბჭოს წარმოშობი სა, რომელმაც რევოლუციის დღი დან დღევანდლამდე შეინარჩუნა პოლიტიკური ძალაუფლება, შე მდეგ გამოდის სახალხო გვარდი ის უფროსი ვ. ჯუღელი, რომელიც აღნიშნავს შეიარაღებულ დემოკ რატიის როლს და მის დამსახურე ბას ხალხის ფიზიკურად გადარჩე ნაში. ორატორი თავის სიტყვას მხურვალე მოწოდებით ასრულე ბს: ჩვენ უნდა გავხთეთ არ მარტო აზიის შვეიცარია, როგორც ეს ვა ნდერველდემ სთქვა, არამედ სოცი ალისტურ შვეიცარიაც. გრიგოლ დგებუაძემ მუშათა დეპუტატების საბჭოს სახელით მოახსენა კრებას საქართელოს ბრძოლის შესახებ მოხალისეთა ჯარის და ბოლშევი კების წინააღმდეგ. საქართველოს დამოუკიდებელ სოციალ დემოკ რატიული პარტიის სახელით გა მოვიდა კარაჯევი, რომელმაც აღ ნიშნა, რომ ამიერკავკასია იმპერია ლისტებისათვის გემრიელ ლუკმას წარმოადგენს. შემდეგ ორატორი მიესალმა ინტერნაციონალის დე ლეგაციას, რომელსაც თავისი ძლი ერი სიძლიერით შეუძლია გავლენა მოახდინოს მტაცებლებს შემოსე ვაზე.„დაშნაკციუტიუნის“ ფრაქ ციის სახელით დელეგაციას ნაჩალაჟდიანი მიესალმა, გუნდის სა ხელით – ანონი. სოც. სახელით გა მოვიდა თარხანოვი და უკანასკნე ლმა ორატორმა, სოც. ფედ. წარმო მადგენელმა შ. ნუცუბიძემ კატე გორიულად განაცხადა, მიუხედა ვათ იმისა, რომ ჩვენსა და სოცია ლ-დემოკრატებს შორის არსებობს სხვადასხვაობა თეორეტიკულ სა კითხებში, ჩვენ სოციალ-ფედერა ლისტებს არ წარმოგვიდგენია შე საძლებლობა გადატრიალებისა სა ქართველოში, სადაც ხალხი სრუ ლი თავისუფლებით სარგებლობს. სიტყვების დასრულების შემდეგ თევზაია კითხულობს რეზოლიუ ციის პროექტს, რომელსაც სხდომა ერთხმად იღებს. სხდომის წევრები

68 სდგებიან და შეუწყვეტელს ტაშის ცემით აცილებენ მიმავალ სტუმ რებს. სახალხო სახლის დარბაზს ინტერნაციონალის საზეიმო ხმები ფარავს“. გაზეთი„საქართველო“, 1920 , №103 . შალვა ნუცუბიძის სიტყვა მუშათა დეპუტატების საბჭოს სხდომაზე ამხ. შ. ნუცუბიძემ წარმო სთქვა ჩვენი პარტიის სახელით შემდეგი სი ტყვა: პირველად ხედა ვს საქართველოს დე მოკრატია იმ ხალ ხს, რომელთა აზრე ბით და იდეებით იგი ხანგრძლივად ხელმ ძღვანელობდა. დღეს ეს ხალხი აქ ჩვენთან არის, მაგრამ ერთს გა ნსაკუთრებულს მდგო მარეობაში მაინც: საქართველოს დემოკ რატია იღებს თავის სტუმრებს მაშინ, რო დესაც მნიშვნელოვა ნი ნაწილი ამ იდეები სა და მისწრაფებათა სინამდვილის სახით ჩვენ წინ გაშლილა. ჩვენს სტუმრებს სრუ ლი საშუალება ჰქო ნდათ ყოველივე ამა ში ცხადად დარწმუ ნებულიყვნენ და ის მრავალფეროვნად გა რდაშლილი სახე ჩვე ნი ცხოვრებისა, რომე ლიც მათ იხილეს მას შემდეგ, რაც ზღვიდან ფეხი შემოსდგეს საქა რთველოს დემოკრა ტიის მახვილით მო ხაზულ ტერიტორია ზე, სწორედ ამაზე მე ტყველებდა. მე მინდა პატივცე მული სტუმრების ყუ რადღება ერთს გარე მოებას მივაქციო. სი ტყვიერადაც გააც ნეს ჩვენი სინამდვი ლე ძვირფას სტუმრ ებს, თავმჯდომარე მაც ამისი მთელი სუ რათი დაუხატა, მა გრამ ერთი გარემო ება მაინც აღსანიშ ნავია, საქართველო ში არ სძინავს სოცია ლისტურ აზროვნებას, იგი სრულიად დამო კიდებული ხასიათის არაა და არც ერთ სა ყოველთაო ფორმა შია ჩამოყინული, მას ში სხვადასხვა მიმდი ნარეობა არსებობს და თავის გარკვეულ გზას იხატავს. ამასთანა ვე უნდა ვსთქვა, რომ განსხვავება სოცია ლისტურ აზროვნე ბისა ჩვენში არაა კა რდინალური ხასიათის იმდენად, რომ მათ შო რის მუდამ და ყოველ თვის აუცილებლივ სა მკვდრო-სასიცოცხლო ომი იმართებოდეს. ასეთი ბრძოლა შეუძ ლებელიც არის ჩვენს პირობებში. საქართვე ლო განსაკუთრებულ მდგომარეობაშია იმ მხრივ, რომ იგი ერთად -ერთი სახელმწიფოა დედა მიწაზე, სადაც მთავრობის წინააღ მდეგ რევოლუცია შე უძლებელია. ეს ხდება იმის გამო, რომ საქა რთველოს მთავრობა ხალხიდანაა გამოსუ ლი და მისი ჩამოგდე ბაც მარტოოდენ ხალ ხსავე შეუძლია. ამის შემდეგ ცხა დია, რაოდენ ბორო ტი მოსაზრებითაა გა ნმსჭავლული, ანუ ავა ნტიურიზმით პყრო ბილი ყველა ის, ვინც საქვეყნოდ გაიძახის საქართველოს შინა ურ პოლიტიკურ კრი ზისზე, თითქოს საქა რთველოს არსებობა ამ მხრივ ბეწვზე ეკი დოს და დამოკლეს მახვილი რევოლუციი სა დღეს თუ არა ხვალ

69 თავს დაადგება საქა რთველოს და მის და მოუკიდებელ არსებო ბის სიყალბეს გამოა ფენს. რა თქმა უნდა, ყველა ეს ზღაპარია, პატივცემულნო სტუმ რებო! ქართველ ხალ ხს იმისთვის არ მო უტანია აურაცხელი მსხვერპლი სამშო ბლოს ბედის გამოსა ჭედ გრდემლის ჩა მოსასხამს კოცონზე, რომ თვით გამოაცა ლოს მას დასაყრდნო ბი. ქართველს ხალ ხს იმისათვის არ დაუ ჭიმავს საბედისწერო ბრძოლაში ეროვნული ძარღვები, რომ თვით დაამსხვრიოს მშო ბლიურ სხეულის შემ ჭიდროე სალტები. საქართველოში ერთია შესაძლებე ლი: მთავრობის და იმ ჯგუფის წინააღმდეგ, რომელსაც ხელთ უპყრია პოლიტიკურ გემის საჭე, ოპოზი ციონური ბრძოლა. ამ ბრძოლას თავისი იდე ალები აქვს, იგი წინ, უკეთეს მომალისაკენ იყურება, ქართველი ერის წარმატებას შეჰ ხარის, იგი ერთი წუ თითაც არ ჰფიქრობს, დაეტაკოს შესაჩერებ ლად ან უკან შესაბ რუნებლად იმ ისტო რიულ ჩარხს, რომლის ერთ ნაკვთს სამშო ბლოს სხეული წარმო ადგენს. ასე ჰფიქრობს ჩვე ნი ოპოზიცია და ამ ოპოზიციის სახე ლით მოგესალმებით თქვენ და ვისურვებთ, რომ თქვენს ქვეყანა შიაც მალე შექმნილი ყვეს ისეთი მდოგომა რეობა, რომ ამხ. ვანდერველდეს საშუა ლება ჰქონებოდეს და გხვდეს ჩვენ იქ, რო დესაც მათ ვეწვევით, არა მარტო როგორც მუშათა ორგანიზა ციების თავმჯდომა რე, არამედ როგორც მთავრობის თავმჯდო მარეც. მაშინ უფრო მჭიდრო იქნება ჩვე ნი მეგობრობა, და მე ტის აღტყინებით მოხ დება ჩვენი სამეგო ბრო ხელთა შეხება. ამ დღის მოლოდინით აღ სავსე გულით, ნება მი ბოძეთ, მოგმართოთ, ძვირფასო სტუმრებო, აღმოსავლური დაბა ლი სალამით(ტაში და ოვაციები)“. გაზეთი„სახალხო საქმე“, 1920 , №931 . საზეიმო საღამო სახელმწიფო თეატრში „ევროპის სოციალისტური დელე გაციის პატივსაცემად გამართუ ლმა საღამომ სახაზინო თეატრში ხუთშაბათს ენკენისთვის 16 დიდე ბულად ჩაიარა. საღამო გაიხსნა ბელგიის ერო ვნული ჰიმნით, რომელიც შეასრუ ლა სახელმწიფო თეატრის გაძლიე რებულ ორკესტრმა ზ. ფალიაშვილის ლოტბარობით. პირველი სალამი სტუმრებს ახ დილ სცენიდან უძღვნა ხელოვნე ბის ცენტრმა, რომელიც მთელი შემადგენლობით ჩამწკრივებული ყო სცენაზე. ცენტრის სახელით სიტყვით მიმართა სტუმრებს კოტე მაყაშვილმა, ხოლო მწერალთა კავშირის მხრივ გრიგოლ რობაქიძემ, რომლის სიტყვამაც ძლიე რი შთაბეჭდილება დასტოვა ყველა იქ დამსწრეზე თავისი მშვენიერი გადმოცემით. ორატორმა აღნიშნა სულიერი სინათესავე საქართვე ლოსი ევროპასთან. საქართვე ლო ყოველთვის დასავლეთისკენ ისწრაფოდაო, ვინაიდან ქართვე ლი ხალხი მცირე აზიის მოწინა-

70 ვე ერს წარმოადგენდაო. ქართვე ლი ხალხი ყოველთვის ილტვოდა ინტერნაციონალურ გაერთიანები საკენ და მისი საუკეთესო შვილე ბი მონაწილეობდნენ თავისუფლე ბისათვის ბრძლაში. ორატორი მხუ რვალე ტაშით დააჯილდოვეს(სი ტყვას ცალკე დავბეჭდავთ). მისა ლმების შემდეგ სცენაზე გაიმართა ეროვნული ცეკვა, ძლიერი შთაბეჭ დილება დასტოვა ჩვენებურმა ცე კვამ, რომელიც შეასრულეს ქ-ნ ბაუერზაქსმა და ბ. ალექსიძემ . სა მწუხაროა, რომ მშვენიერი მოცე კვავე ალექსიძისათვის იმერელ მე პურის ჩოხა ჩაუცმიათ. დიდი იუ მორით შესრულებულ იქმნა ბოლ შევიკური„ტრეპაკა“. მეორე აქტში დადგმული იყო აფოთეოზი, სცე ნის ცისკიდურზე მოსჩანდა საქა რთველოს სახელმწიფო ღერბები, რომლის ქვეშ პირველ საფეხურზე ამართულ პიედესტალზე ქართვე ლი ქალი ცალ ხელში ეროვნული და მეორე ხელში წითელი დროშით, მის ქვეშ, დაბლა, დანარჩენ საფე ხურებზე იდგნენ ყველა ეროვნე ბის წარმომადგენელნი თავთავია ნთ დროშებით. სურათის ჩვენებას მქუხარე ტაში მოჰყვა. მესამე აქტში წარმოდგენილ იქნა„აბესალომ და ეთერის“ მეო რე აქტი გაძლიერებულ გუნდით ავტორის ლოტბარობით. ოპერა მაც, როგორც სხვა ნომრებმა, დი დათ დააინტერესა უცხოელი სტუმ რები და მონაწილენი ტაშით იქნენ დაჯილდოებულნი. ნასიამოვნებმა საზოგადოებამ ღამის 12 საათზე დასტოვა თეატრის დარბაზი და მი აშურა ქუჩას, საცა ამ დროისთვის თავი მოეყარა აუარებელ ხალხს. აუარებელ ხალხის ენტუზიაზმს სა ზღვარი არ ჰქონდა, როდესაც თეა ტრიდან გამოსავალში გამოჩნდნენ ბ. ვანდერველდი და ჟორდანია. მქუხარე ტაშით და„ვაშას“ ძახი ლით გააცილეს ისინი“. გაზეთი„საქართველო“, 1920 , № 102 გრიგოლ რობაქიძის სიტყვა „მაღალნო სტუმარნო! ჩვენი შეხვედრა არ არის შემ თხვევით მოვლენილი. ჩვენ ვცხოვრობდით მცირე აზი ის გახურებულს შუაგულში და მზით მოთენთილნი ვგრძნობდით ჩვენ მთვლემარე ღმერთებს გადა რუჯულს ქვებში. ჩვენში იყო ანთებული ხილვა აღმოსავლური. მაგრამ ჩვენ ვერ გავუძელით აღმოსავლეთის დიდი შუადღის ავხორცობას და გამოვეშურეთ ჩრდილოეთისაგენ. ჩვენ მოვიარეთ ცხელი ველები ქალდეასი და კავკა სიონის მანელებელ კალთებს შევა ფარეთ თავი. იყო იმთავითვე ჩვენს რა სისტულ ტემპერამენტში რაღაც უცნაური, რომელიც ვერ ეგუება აღმოსავლურს მოდუნებას. ფიქ რმორეულ თვლემასთან ერთად, ჩვენს ხასიათში იწვოდა თესლი და სავლური ნების ამახვილებისა. ჩვენ ვიყავით პირველნი მო მგონნი ფოლადისა და ჩვენი ხა სიათის რკინეული ელემენტი ვერ ეთვისა საბოლოვოდ მოთენთას, თუ გინდ ღმერთების ძილში გადა სულს.

71 და მოშვებულნი ამოსავალს ჩვენ მოივილტვოდით დასავლეთი საკენ. ამ ლტოლვილებით არის დაღა რული ყოველი ხვეული ჩვენი ისტო რიის: ამ ლტოლვილებით არის ყვი თურად დადაღული ყოველი მოქ ნევა ჩვენი შემოქმედებისა. ახლაც გაისმის ყიჟინი და როკვა – გარდა სული ნადიმის. სრული ხელმწიფე ბა პიროვნების და სოციალურ სი ცოცხლეში რჩეულობა. სხეულის სილამაზის კულტი მარადი ქალუ რის სიყვარულით აშარავანდებუ ლი. თაყვანი უზომო მეგობრების: რაინდის ხმალზე ათამაშებული. ყველა ის მოტივი, რომლებიც შე მდეგ იტალიურმა რენესანსმა მა გარ სურნელოვან ყვავილებით გა ახმაურა. მაგრამ ჩვენ მუდამ გვქონდა ტრაგედია გეოგრაფიის, – არა სა შიშარი მისტიური საშინელებით, არამედ საზარელი მაღალი პათო სის არქონობით, – და ვერც მომწი ფებაში ავსცილდით ჩვენ მას. მონგოლურმა ურდოებმა აღმო სავლეთით მოვარდნილმა სასტიკი მახვილით გასწყვიტეს ლხინით გა დაზნექილი წელი წითელი ქორწი ლის, და ჩვენ შევჩერდით შუა გზაზე: აღმოსავლეთსაც მოვსცილდით და ვერც დასავლეთს ვეზიარეთ. მრავალი საუკუნე ვიტანჯეთ ჩვენ შუა გზაზე ყოფით. მაგრამ ჩვენ მეომარნი ვართ და ბადებით და ესპანელებსავით გვი ყვარს შეუძლებლის გადალახვა. ჩვენ მეოცნებელი ვართ გაუსწო რებელნი და გვესმის ღიმილი პარი ზის ქიმერებისა ნოტრდამის კათე დრალს რომ დასევიან. ჩვენ მოვინდომეთ ორი ქვეყნის შეუღლება და, რასაკვირველია, ხალხთა შეერთებას უფრო მოვისუ რვებდით. ეს არის, ალბათ, მიზე ზი იმისა, რომ„ინტერნაციონალის“ ხმა არსად ასე სიხარულით არ გა ვარდნილა, როგორც ჩვენში. ჩვენ ჯერ მანქანებიც არ აგვი მოძრავებია, მაგრამ სოციალისტუ რი სამართლიანობისათვის მაინც ვიბრძვით. ეს პარადოქსია ისტო რიული, მაგრამ ჩვენი ისტორიაც უცნაურობითაა ხომ დაგრეხილი. ბუნებით მეომარნი, ჩვენ გადა ვიქეცით რევოლუციონერებათ. რუსეთის რევოლუცია ჩვენმა შვი ლებმა გაიტანეს – და როცა სპარ სეთს დასჭირდა აოხრება, სათავე ში მას ჩვენი გადავარდნილი გმი რები მოექცნენ. ...დღეს შევხვდით ჩვენ ერთმა ნეთს და ამიერიდან ამ შეხვედრით დაწყება ახალი უღელტეხილი ქა რთული ისტორიის. ჩვენ ვიცით სადავის მოშვება, მაგრამ გვეძნელება თავშეკავება, – თქვენგან უნდა ვისწავლოთ იგი. ჩვენ ვიცით მზით დაღალული ხილვა, მაგრამ არ გვესმის მაგარი სილლოგიზმი, – თქვენგან უნდა შე ვითვისოთ იგი. ჩვენ ვიცით ლხენა და უდარდე ლობა, მაგრამ შორს არის ჩვენ გან რკინის და ჯავშნის ორგია, – თქვენგან უნდა მივიღოთ იგი. თქვენ მოგვეცით ჩვენ უძლევე ლობით გაჭედილსა და გამართულს ნებას, – ჩვენ მას გავაცოცხლებთ ცეცხლეული ტემპერამენტით. თქვენ შემოიტანეთ ჩვენში ცივ სა და მძიმე სისტემებს, – ჩვენ მათ შევსვამთ მზეზე აპრიალებული აზარფეშებით.

72 თაყვანი თქვენ, მაღალნო და ძვირფასო სტუმარნო, ქართველ მწერალთაგან თქვენი მოსვლა ამღერდება ზომგადასულ შაირებში. ზ. მეძველია, პირველი ევრო პული დელეგაცია საქართველო ში და გრიგოლ რობაქიძის უცნობი სიტყვა“. გაზეთი„ბურჯი ეროვნებისა“, 1997 , № 6 ( 23 ). ევროპის სოციალისტრური დელეგაცია მუშათა პროფესიულ ცენტრალურ საბჭოში „სექტ. 17 ევროპის სოციალ. დელეგაცია მუშათა სასახლეს ეწვია და გა ეცნო საქართველოს პრ. კავშირების მოქმედებას და მუშათა მდგომარე ობას. პრ. კავშირთა აღმასრულებელი კომიტეტის სახელით დელეგაციას აღმ. კომიტეტის თავმჯდომარე დევდარიანი მიესალმა. დევდარიანის სიტყვა. მუშათა სასახლეში მე მივესა ლმები, – სთქვა პროფ. კავ. ცე ნტრ. საბჭოს თავმჯდომარემ, – ჩვენ ამხანაგ-მასწავლებლე ბს, როგორც დასავლეთ ევრო პის პროლეტარიატის წარმო მადგენლებს. მსოფლიო ომის დროს შესწყდა ჩვენი ორგანი ზაციული კავშირი, მაგრამ ჩვენ ყოველდღიურ ცხოვრებაში და უღალავდ მივდიოდით სოცია ლისტურ იდეალების განხორცი ელებისაკენ, და თქვენთან იდე ურ ნათესაობას არასდროს არ ვწყვეტდით. თქვენ ეწვიეთ ჩვენ დამფუძნებელ კრებას – რეს პუბლიკის ამ წარმომადგენელ თა ორგანოს. თქვენ ნახეთ მუშა თა დეპუტატების საბჭო. ნახეთ პარტიული ორგანიზაციის უმა ღლესი ორგანო – ს.დემ.პარტი ის ცენტრალური კომიტეტი, და ეხლა ბოლოს ეწვიეთ პროფ. კა ვშირთა უმაღლეს ორგანოს. პი რადი გაცნობით თქვენ შეგი ძლიათ ნახოთ, რომ ეს ორგა ნიზაციები გამსჭავლული არი ან ერთის მისწრაფებით, გამ ხნევებულნი არიან ერთის იდე ით, რომლისთვისაც იბრძოდით და იბრძვით და, რომლისთვი საც ბრძოლა ჩვენ გვასწავლეთ. ჩვენ გიცნობდით თქვენ ყოველ თვის, თქვენ გაგვიცნობთ ჩვენ მხოლოდ ახლა. ჩვენ ინტერნა ციონალში შევდიოდით როგო რც რუსეთის მუშათა კლასის პატარა შემადგენლობითი ნაწი ლი. მაგრამ რევოლუციიმ დიდი ცვლილებები გამოიწვია. ისტო რიის გზამ ჩვენ ჩამოგვაშორა რუსეთს. რუსეთის მუშათა კლა სი ჩამოშორდა იმ კლასთა გზას, რომელიც თქვნმა უდიდესმა წი ნამორბედებმა დახატეს. ბოლ შევიკებმა სამოქალაქო ომის ქა რცეცხლში დაკარგეს სოცია ლისტური ღირსება, რომელიც შევინარჩუნეთ ჩვენ ეროვნული დამოუკიდებლობის ჩარჩოებში. საქართველო იწყებს ახალ ხანას ისტორიაში, როდესაც მუშათა კლასი თავისი ძალაუფლებით,

73 თავისი უშუამავლო გავლენით სახელმწიფოებრივ აპარატზე ატარებს სოც.-დემ. პროგრამის მინიმუმს. საქართველო ერთა დერთი ქვეანაა მსოფლიოში, სა დაც მუშათა კლასი მთელი ქვეყ ნის ნამდვილ მფლობელს წარმო ადგენს, სადაც იგი უსისხლოდ და იმ მკაცრის უკუგდებით, რო მელმაც დაანგრია რუსეთი, ახო რციელებს თავის დიქტატურას. საქართველოში მთელი მუშათა კლასი პროფ. კავშირებში შედის. ჩვენ ვცდილობთ, რომ არც ერთი მუშა არ დარჩეს კავშრის კავ შირის გარეშე. თქვენ შეგიძლი ათ ნახოთ ჩვეთან სულ სხვადა სხვა პოლიტიკური მიმდინარე ობანი, მაგრამ პროფ. კავშირე ბს შეუძლიათ იამაყონ მონაპო ვარით. ისინი ინახავენ მუშათა მთლიანობას. უხდებათ ხელმ ძღვანელობის გაწევა ეკონომი ურ ბრძოლაში. ამასთანავე, მათი მიზანია ამ ბრძოლის სტიქიაში შეგნების და მიზანშეწონილობის შეტანა. მუშები შეეჩვივნენ სახე ლმწიფოს საკეთილდღეოთ პი რად ინტერესების მსხვეპრლის მოტანას. თუ რუსეთში მუშები ანგარიშს უწევენ მხოლოდ თა ვის პირად მოთხოვნილებებს, რომლებიც მრეწველობის განვი თარებას ხელს შეუშლიან. თქვენ იცით ამხანაგებო, რომ ჩვენ მე ტად ძნელ პირობებში და უსწო რო ბრძოლაში გვიხდებოდა მუ შათა წარმოება. ამდენ ხანს ჩვენ განმარტოებულად ვგრძნობდით ჩვენს თავს ამ ბრძოლაში. ახლა ასეთი განცდა აღარ გვაქვს, ვი ნაიდან ჩვენ ვგრძნობთ თქვენ სიახლოვეს. ეს გვაღფრთოვანე ბს ჩვენ და გვიმატებს ძალას შე მდეგი ბრძოლისათვის.(დასას რული იქნება)“ გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , №212 . მიღება დელეგაციასთან „დილის 9 საათი. მელიქოვის სახ ლში, პეტრე დიდის ქუჩაზე, სადაც მოთავსებული არიან დელეგაცი ის წევრები, სხვადასხვა პირების და დელეგაციების მიღება დაიწყო. დელეგაცია, სხვათა შორის, ინა ხულეს: გამოჩენილმა ანარქისტმა ჩერქეზიშვილმა , პრესის წარმო მადგენლებმა, დაშნაკციუტუნის ფრაქციის დელეგაციამ და აზერ ბაიჯანის ქრისტიანების დელეგა ციამ. აზერბაიჯანის დელეგაციამ ევროპის სოციალ დელეგაციას გა დასცა პროტესტი ბოლშევიკების მოქმედების შესახებ აზერბაიჯან ში. პროტესტში აღნიშნულია, რომ ბოლშევიკებმა გაანადგურეს აზერ ბაიჯანი და მორწყეს იგი სისხლით. ბოლშევიკების შემდეგ დარჩენილ აზერბაიჯანში ხალხის ფიზიკური გაწყვეტა შეიძლება მოყვეს. ამას უნდა მიაქციოს ყურადღება განათ ლებულმა და, მით უმეტეს, სოცია ლისტურმა ევროპამო. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , №212 .

74 ევროპის სოციალისტური დელეგაცია დიდი ბრიტანეთის უმაღლეს კომისართან ინგლისელ დელეგატებმა მაკდონალდმა და სნოუდენმა სექტემბ რის 18 ინახულეს დიდი ბრიტანე თის უმაღლესი კომისარი ლიუკი , რომელმაც იმავე დღეს საპასუხო დარბაზობა გაუკეთა დელეგაციის წევრებს. ინგლისის სოციალისტთა წარმომადგენლები დიდხნას ება ასნენ დიდი ბრიტანეთის წარმომა დგენლებს. ლიუკმა დელეგაციის წევრები კოჯორში მიიწვია საუზმე ზე. საუზმეზე იყო ქ-ნი ვანდერველდე, ბ-ნი ვანდერველდე, მაკდონალდი და სნოუდენი. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , №213 . სომეხთა ეროვნულ საბჭოში „სექტემბრის 18 -ს დელეგაციის წე ვრები სომეხთა ეროვნულ საბჭოში იყვნენ. გაიმართა სადღესასწაულო სხდომა. სხდომა გახსნა საბჭოს თა ვმჯდომარემ ტოფჩიანმა . მისასა ლმებელი სიტყვები შემდეგი ფრაქ ციის წარმომადგენლებს უთხრეს: 1 ) დაშნაკელებისაგან – ავეტისიანმა, 2 ) დამოუკიდბელ ს.დ. ინტერ ნაციონალისტებისაგან – ტერ გაზარიანმა , 3 ) ს.რ. ბეკზადიანმა, 4 ) სომეხთა სახალხო პარტიის სახე ლით – აივაზიანმა , 5 ) საქართვე ლოს ს.დ. პარტიის სომეხთა სექცი ის სახელით – რშტუნმა. ყველა ორატორი ესალმებოდა სტუმრებს, როგორც ევროპის პროლეტარია ტის წარმომადგენლებსა და სოცი ალიზმის მასწავლებლებს“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , №213 . ევროპის სოციალისტური დელეგაცია სოციალ-ფედერალისტთა პარტიაში „სექტემბრის 18 , დელეგაციის წე ვრებმა, თანახმად მიწვევისა, ს.ფ. პარტია ინახულეს. პარტიულ ბიუ როს პატარა ზალა მორთული იყო ნოხებით, ყვავილებით, გირლანდე ბით და დროშებით. დელეგაცი ას ტაშისცემით მიეგებნენ. პარტი ის სახელით მისასალმებელი სი ტყვა უთხრა გ. ლასხიშვილმა. მან სთქვა: პარტია დიდი სიხარულით ეგებება საერთაშორისო მუშათა კლასის დაუღალავ მებრძოლებსა და ხელმძღვანელებსო. ს. ფ. მუშე ბის სახელით მიესალმა ერ. ტორო ტაძე, რომელმაც აღნიშნა: რუსეთ ში ბოლშევიკურ გადატრიალების მოხდენის შემდეგ საქართველომ თავისი საკუთარი გზა აირჩიაო. შე ეხო ქართველი ხალხის სამი წლის გმირულ ბრძოლას თავის დამოუკი დებლობისათვის და განაგრძო: გა დაეცით დასავლეთ ევროპის მუშა თა კლასს, რომ ის, რაც დღეს ჩვენ გვაქვს, სისხლით არის მოპოვებუ ლი. ჩვენი დამოკდებულება და რე ვოლუციით მონაპოვარი უფლებე-

75 ბი ჩვენთვის ძვირფასია. გადაეცით ევროპის მუშათა კლასს, რომ საქა რთველოს მუშათა კლასი მასთან იქნება ბოლომდის სოციალიზ მის ბრწყინვალე იდეალებისათვის ბრძლაში. ს.ფ. პარტიის ტფილი სის კომიტეტის სახელით სიტყვას ეუბნება ს. ჭუმბაძე, რომელსაც უპასუხებს ტომას შოუ. „ძმებო და დებო., მომეცით ნება, რომ ია სე გიწოდოთ, ვინაიდან ეს ტერმი ნი სიტყვა„ამხანაგზე“ უფრო ძვირ ფასია. მე არ მიკვირს, რომ თქვენ აგრე თავგანწირულად გიყვართ თქვენი სამშობლო. გულწრფელად და გულით გელაპარაკებით, რომ ჩვენ შეგვიყვარდა თქვენი მშვენიე რი სამშობლო. ჩვენი საქმე თქვენს უთანხმოებაში ჩამორევაა. მე ვიცი, ერთი საქართველოს დემოკრატი ამ, განურჩევლად მიმართულები სა, აირჩია სწორი და ერთადერთი გზა, გზა დაბეჩავებული ხალხთა და მუშათა კლასის გათავისუფლე ბისა, გზა ბრძოლისა სოციალიზმის იდეების მისაღწევათ. საქართვე ლო დამოუკიდებელია და ის საუ კუნოთ უნდა დარჩეს დამოუკიდე ბელ სახელმწიფოდ. ის ამის ღირ სია და მონობის უღელს აწი აღარ დაიდგამს“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , №213 . ევროპის სოციალისტური დელეგაციაჩვენს პარტიაში „ჩვენი პარტიის ცხოვებაში სექტემბრის 18 -ის თარიღი მეტად იშვიათი სილამაზით გამოჰკრთის. ამ დღეს სოციალისტ-ფედერალისტთა პარტია ჰმასპინძლობდა საერთაშორისო პროლეტარიატის სასიქადულო ბელა დებს, ევროპის დარაზმულ მუშათა ლაშქრის სახელოვან სარდლებს, სო ციალიზმის დიდ მოძღვრებს. ქარიშხლიან რევო ლუციის 3 წლის განმა ლობაში ხშირად ვყო ფილვართ თავმოყრი ლი ჩვენს ჭერ-ქვეშ, გვიკეთებია ყოვე ლდღიური პარტიუ ლი საქმე, განგვიც დია დიდი ტანჯვაც და დიდი სიხარულიც, გვიგემნია სიტკბოც და სიმწარეც, მაგრამ სექტემბრის 18 თავის სიდიადით შეიძლება დაეტოლოს მხოლოდ ორიოდე თარიღს, ჩვე ნი პარტიის მატიანეში მკვეთრი სხივოსნო ბით რომ არის აღბეჭ დილი, ამ დღეს ჩვენის საკუთარის თვალით ცოცხალ და ლამაზ სურათად ვიხილეთ ჩვენი ხანგრძლივი ბრძოლის მიზნის გა ნხორციელება, გვირ გვინი გამარჯვებისა, შარავანდედი ხორც შესხმულ მისწრაფე ბისა. ჩვენ განსაკუთ რებითი სიკერპით, სი თამამით, დაჟინებით ვამბობდით ჟამსა მო ნობისას და ეროვნულ ტყვეობისას, რომ ქა რთველი მშრომელი ხალხი ღირსია, გვე რდში ამოუდგეს ყვე ლა ერის მშრომელთ როგორც თანასწო რი, უფლება-მოსილი და თანაბრი და ვამ ბობდით კიდევ, მხო ლოდ მაშინ შეიძლე ბა ჩვენმა დემოკრა ტიამ თავისი წვლილი შეიტანოს დიად სა კაცობრიო მოძრაო ბაში, მაშინ შეეძლე ბა მას მოიტანოს ძა ლდაუტანებლივ თავი-

76 სი მსხვერპლი შრომის თავისუფლების დიად და წმინდა„სამსხვე რპლოზე“. საქართვე ლოს უფლებაა, თავი სი ადგილი დაიჭიროს საერთაშორისო ოჯა ხში და ჩვენ კი, მისი შვილნი, მოვალენი ვა რთ ეს ადგილი ბრძო ლით მოუპოვოთ. და სექტემბრის 18 -ს ჩვენ ვიხილეთ, რომ საქა რთველოს მშრომე ლი ხალხი ამაყი თავის ეროვნული ბედნიერე ბით, ღრმად შემგმნე ბი თავის უფლებისა, გვერდში უდგა კულ ტუროსან ქვეყნების საუკეთესო შვილთ, სოციალიზმის ვეტე რანებს. ეს ხომ ცოცხალი სიმბოლოა ჩვენი იდე ის გამარჯვებისა! ეს ხომ იშვიათი გამა რთლებაა ჩვენი გზის. პარტიის დიდი დარბაზი საუცხო ვოდ არის მორთუ ლი. ხალიჩები, ნოხე ბი, მწვანე ხვეულები, ყვავილები ამშვენე ბს დარბაზის კედლე ბს. თავსა და ბოლოში ფრიალებს ეროვნული და წითელი დროშები. პრეზიდიუმის მაგიდა ყვავილებით არის მო ფენილი. კედლებზე ჰკიდია სურათები ჩვე ნი ძვირფასი გარდაც ვლილ ბელადებისა და ამხანაგების: არჩილ ჯორჯაძის, გიორგი ზდანოვიჩის, გიორგი დეკანოზიშვილის, კიტა აბაშიძის, შიო ჩიტაძის და ვლადიმერ ლორთქიფანიძისა. დარბაზს ამშვენე ბს ჩვენი საყვარელი ბელადის, პარტიის ხე ლმძღვანელის გიორ გი ლასხიშვილის პო რტრეტი. კედლებზე ელექტრონის შუქით განათებული პლაკა ტებია ქართულსა და ფრანგულ ენაზე –„სა ლამი ძვირფას სტუმ რებს!“„გაუმარჯოს სოციალიზმს!“„დიდე ბა ინტერნაციონალს“ და სხვა. ჯერ სრული 6 საა თი არაა, რომ დარბაზ ში ტევა არ არის, ყვე ლა ადგილი დაჭერი ლია, უფრო მეტი ფეხ ზე სდგას. დაჭერილია გასავალი ადგილები, დარბაზის აივნები, კი ბეები. ხალხს მოუთ მენლობა, ჩუმი ღელვა ეტყობა: უნდა ჩქარა ინახულოს თავის ოჯა ხში დიდი მოქალაქენი. მთავარი კომიტე ტი მთელი შემადგენ ლობით შეკრებილია საპრეზიდიუმო მაგი დასთან ამხ. გიორგი ლასხიშვილის მეთა ურობით. აქვე არიან ამ საღამოსთვის სა განგებოდ მოწვეული საპატიო სტუმრები: ვარლამ ჩერქეზიშვილი და მიხეილ წერეთელი. უეცრივ ასტყდა ძლიერი ტაში, ეს ტაში ტალღასავით გადადი ოდა იქით და იქით და სულ მალე ტაშის გრია ლი აზანზარებს მთელ დარბაზს. ისმოდა„ვა შა“,„გაუმარჯოს“. ამხ. სამსონ მდივანს, ილია აღლაძეს და არისტო ჭუმბაძეს შემოჰყავთ ძვირფასი სტუმრები. ეს ტაშიც მათ ეკუთვნის. ხალხი უცლის მათ გზას და აღფრთოვანებით, სი ხარულით ესალმება. პრეზიდიუმის მაგიდა სთან შეეგება მთავარ კომიტეტის თავმჯ დომარე გ. ლასხიშვილი. ტაში არ სწყდე ბა. სტუმრები თავის დაკვრით, ღიმილით მადლობას უძღვნიან სალამისთვის. ტა შის გრიალში იჭერენ ადგილს სტუმრები მა გიდის გარშემო. შუაში ზის ჩვენი ძვირფასი ბელადი გიორგი ლასხიშვილი. მარჯვნივ და მარცხნივ უსხე დან ქ-ნი სნოუდენი და ემილ ვანდერველდე. შემდეგ სხედან რენოდელი, ჰიუსმან სი, შოუ, დებრიუკერი, ინგელსი, მარკე და კა-

77 უცკის მდივანი. ტა ში კვლავ გრიალებს. მთელი დარბაზი, ფე ხზე წამომდგარი,„ვა შას“ უძახის. გაისმის თავმჯდო მარის ზარი. ჩამოვა რდა სამარისებური სი ჩუმე. სიტყვას ამბობს გიორგი ლასხიშვილი, ფრანგულად თა რგმნის ბ-ნი მიხეილ წერეთელი. ამხ. გი ორგი ლასხიშვილს დიდის ოვაციებით ჰხვდება ხალხი. გიორგი ლასხიშვილის სიტყვა ამხ. გ. ლასხიშვილმა დაახლოებით შემდეგი სთქვა: საქართველოს სოცი ალისტ-ფედერალის ტთა სარევოლუციო პარტიის საჯარო კრე ბა გახსნილია. ამხანა გებო! ღრმად დარწმუ ნებული ვარ, რომ მე გამოვსთქვამ საერთო აზრს, თუ ვიტყვი, რომ ეს წუთი განსა კუთრებით ისტორიუ ლი წუთია ჩვენთვის. ჩვენ გვეწვივნენ საე რთაშორისო სოცია ლისტურ დემოკრატი ის და ევროპის მუშა თა კლასის საუკეთე სო წარმომადგენელ ნი და სახელოვანი ბე ლადნი. მაშ, ნება მო მეცით, ამხანაგებო, სოციალისტ-ფედერა ლისტთა პარტიის სა ხელით სალამი ვუ ძღვნა მათ და თქვე ნთან ერთად ვსთქვა: გაუმარჯოს ჩვენს ძვირფას სტუმრებს, გაუმარჯოს ინეტრნა ციონალს!(ხანგრძლივი ოვაციები, მთელი დარბაზი ფეხზე დგება და მქუხარე ტაშით მიესალმება სტუმრებს). ჩვენო ძვირფასო სტუმრებო! რუსეთის ბარბაროსული რეჟი მი მთელის თავისი სი სასტიკით და სიმკაც რით სცდილობდა ხე ლი შეეშალა ჩვენი ხალხის, ჩვენი ქვეყნის ევროპისაკენ ისტორი ულ მისწრაფებისათ ვის. ევროპასთან გა ნსაკუთრებით ევრო პის დემოკრატიასთან. თქვენთან მჭიდრო კა ვშირის დამყარები სათვის ჩვენ განგვიც დია დიდი ტანჯვა და დევნა, მაგრამ ევრო პის ტრაგედიამ საე რთაშორისო დიდმა ომმა და რუსეთის რე ვოლუციამ შეანგრია ეს ჩინეთის კედელი და ბარბაროსული რეჟიმი დაემხო. ეხლა ჩვენი მისწრაფება ცხადდე ბა, ჩვენი ნატვრა აღ სრულდა – ქვეყანა გა თავისუფლდა და ჩვე ნი დემოკრატია თა ნდათან უახლოვდება ევროპის დემოკრატი ას, თქვენთან კავშირი ადვილდება. ჩვენთვის, სოცია ლისტ-ფედერალისტე ბისათვის, ამას გან საკუთრებული მნიშ ვნელობა აქვს და მით უფრო ძლიერია ჩვენი სიხარული და კმაყო ფილება. ჩვენ, ს. ფე დერალისტები, ყო ველთვის იმ აზრი სა ვიყავით, რომ მხო ლოდ უცხო მონობი საგან გათავისუფლე ბულსა და პოლიტი კურად თავისუფალს ერს შეუძლია დაუბ რკოლებლივ წინსვლა პროგრესის გზაზე და ბრძოლა სოციალიზ მისათვის. ჩვენი პა რტიის მსოფლმხედვე ლობისა და პოლიტი კური მნიშვნელობი სა და არსის უკეთ გა გებისათვის საჭიროდ მიმაჩნია მოკლედ გა გაცნოთ მისი წარმო შობის ისტორია. როცა რუსეთის რე-

78 აქციამ, მისმა ძალმო მრეობითმა პოლი ტიკამ უკიდურეს სა ზღვარს მიაღწია, – ეს იყო 1900 -ის წლების დამდეგს, – იმ დროს ჩვენში ისტორიულ ასპარეზზე არა ერთი საზოგადოებრივ-პო ლიტიკური ჯგუფი იდგა. ერთი იყო ბურ ჟუაზიული, რომელიც განსაკუთრებით ერო ვნულ საკითხს აქცე ვდა ყურადღებას, ხო ლო ხალხის, მისი ფა რთო წრეების კეთილ დღეობისათვის ნა კლებად ან სრულიად არა ზრუნავდა. მეორე ჯგუფი, მეორე მიმა რთულება მართულია. მშრომელ ხალხისად მი სამსახურს ეწეოდა, მაგრამ ამავე დროს სრულებით უარყოფ და ეროვნულს იდეა ლს. მისი დევიზი იყო: იქ არის ჩვენი სამშო ბლო, სადაც პროლე ტარიატი უმჯობესად იცხოვრებსო. აი, მაშინ ჩვენი ჯგუფებისათვის სავ სებით ცხადი იყო, რომ ჩვენს ხალხში ნამდი ლი წმინდა კლასიკურ პოლიტიკის წარმოე ბა შეუძლებელი იყო. ჩვენ ხალხს ვერ ვუქა დაგებდით თავისუფ ლად მაშინ, რომ რუ სეთის გლეხი, რუსის მუშა მის სამშობლო ში მოდიოდა, აქ მრავ ლად სახლდებოდა და მაგრდებოდა. მისი ყო ფა კი აუტანელი იყო. აი, ასეთ პირობებში ჩვენ ძლიერ მძიმედ მიგვაჩნდა და წარმო უდგენელიც იყო ნამ დვილ კლასიურ პოლი ტიკის წარმოება, გა რეშე ეროვნულისა. საშინელ პირობებ ში გვიხდებოდა მუშა ობა. ბარბაროსულ რე ჟიმისაგან დევნილ-შე ვიწროვებულნი ჩვენ იძულებული ვიყავით საზღვარ-გარედ გადა გვეტანა ჩვენი მუშაო ბა. იქ მოხდა ჩვენი პა რტიის კონსტრუქცია. პირველად პარიზში ქართულ-ფრანგულად გამოვუშვით ჟურნა ლი„საქართველო“ ჟან ჟორესის და დე პრესანსეს დახმარებით. სამწუხაროდ, ჩვე ნს პოლიტიკურ და ეკონომიურ აზრებს მტრულად შეჰხვდა არა მარტო რუსეთის რეჟიმი, არამედ ჩვენ წინ სამოქმედოდ გა მოსული რუსეთის სო ციალ-დემოკრატიუ ლი პარტიაც, ჩვენი მოძღვრება მათ გამო აცხადეს შოვინისტურ მოძღვრებად და მის წინააღმდეგ სასტიკი ბრძოლა გააჩაღეს. ჩვენ ხშირად ვუჩ ვენებდით ევროპაზე, ხშირად ვსწერდით და ვეუბნებოდით ავსტ რიის სოციალ-დემოკ რატიაზე, რომელიც ეროვნულს საკითხს დიდ ყურადღებას აქ ცევდა და თვით წა რმოადგენდა ეროვნუ ლად დარაზმულ ფე დერაციას; ხშირად მი ვუთითებდით ხოლმე ჟან ჟორესსა და ვა ნდერველდეზე, რო მელთაც ხელში ეჭი რათ ეროვნული და წი თელი დროშა. ეს ჩვე ნი ღაღადი მაშინ ნა კლებად ესმოდათ. მა გრამ ეროვნული იდეა ნელ-ნელა გზას იკაფა ვდა. მან გავლენა მოი პოვა ჯერ ინტელიგენ ციის ფართო წრეებში, ხოლო მერე გადავიდა მასაში. და როდესაც მსოფლიო ომმა და რევოლუციამ დაამხო ძველი რეჟიმი – ქა რთველი ხალხი ერო ვნული თავისუფლე ბისათვის სულიერად მომზადებული იყო, და ეს არის უეჭველად ჩვენი დამსახურება ქართველი ხალხის წი ნაშე. მეორე მხრით, ჩვენ საჭიროდ მიგვაჩნდა მუშაობა გლეხობის ფართო მასაში, რომე ლიც ჩვენ მიგვაჩნია ისეთ ელემენტად, რო მელიც დაინტერესე ბულია სოციალიზმის გამარჯვებით. ჩვენ

79 ამ მიზნით მოვითხო ვდით მიწის სოცია ლიზაციას. ამნაირად, ჩვენს მოძღვრებასა და პრაქტიკაში შედუ ღებული იყო ეროვნუ ლი და სოციალური. დღეს ჩვენი მიზა ნი ნახევრად განხო რციელებულია. ჩვენ თქვენ გხვდებით, რო გორც თავისუფალი ერი, რომელიც სოცია ლიზმისათვის საჭირო შემოქმედებას ეწევა. სოციალ-დემოკრატი ამ ხელთ აიღო ჩვენი დროშა და ამნაირად მთელი საქართვე ლო გაერთიანებულია ეროვნულ და სოცი ალისტური დროშის გარშემო. ძველი გამ წვავებული ბრძოლა სოციალისტ-ფედერა ლისტთა და სოცია ლისტ-დემოკრატე ბს შორის დღეს აღარ არის და ჩვენს პარტი ასთან ერთად სოცია ლ-დემოკრატია ადგას ეროვნულ და სოცია ლურ გზას. მაშინ რაღა რეზო ნი აქვს ჩვენი პარტი ის არსებობის დღევა ნდელ პირობებში ? საჭიროდ მიგვა ჩნია შემდეგი განვა ცხადოთ: თქვენ, ჩვე ნო ძვირფასო სტუმ რებო, სხვათა შორის, მუშათა დეპუტატების საბჭოს სხდომაზე სო ციალ-დემოკრატებ მა გითხრეს, როგორ უყურებენ დამოკი დებულებას. მათი შე ხედულებით, ეს არის ერთ-ერთი პოლიტი კური კომბინაცია. მა შასადამე, ჩვენ შეგვი ძლიან წარმოვიდგი ნოთ, რომ ამ დამოუ კიდებლობას როდისმე ისინი ხელსაყრელ კომბინაციად აღარ ჩა სთვლიან. ჩვენთვის კი ერის თავისუფლებას აქვს დამოუკიდებელი დიდი ღირებულება, რადგან უმისოდ შეუძ ლებელია სოციალური შემოქმედება. მეორე მხრით, ჩვენ გვეგონა, რომ როდე საც სოციალ-დემოკ რატია სათავეში მო ექცა სახელმწიფოს, უფრო მეტს სოცია ლისტურ მუშაობას გასწევდა, გააძლიე რებდა საამისო ელე მენტებს. მაგრამ ეს სავსებით ასე არაა. საკმარისია სულ უბრალო მაგალითი: ჩვენში მოისპო მა რტო ფეოდალური წე ს-წყობილება, მოხდა კონფისკაცია დიდ მე მამულეთა მიწებისა. მაგრამ სოციალ-დე მოკრატიამ ეს მიწები მოაგროვა მთავრო ბის ხელში, რომელიც გლეხებზე ჰყიდის კერძო საკუთრებად. ეს არაა სოციალისტუ რი ზომა. დღეს ყველა სოცი ალისტურ პარტიის ვა ლია, შეარყიოს კაპი ტალისტური წარმოე ბა და ხელი შეუწყოს იმ მომავალ წეს-წყო ბილებას, რომელსაც ყოველი სოციალისტი ეტრფის. ჩვენ, სოცია ლისტ-ფედერალისტე ბი, ვფიქრობთ, რომ თანამედროვე სახე ლმწიფო მუშაობის დროს მტკიცე საძირ კველი უნდა ჩავუყა როთ და გავამაგროთ სოციალისტური ელე მენტი, ჩვენი მისწრა ფებაა, რაც შეიძლება მეტად შეირყეს ძველი ფუძე – კაპიტალისტუ რი წარმოება და ხელი შეუწყოს სახელმწიფო და საზოგადოებრივ მეურნეობას. მაშასადამე, დღე ვანდელ ჩვენს ტაქტი კას ახასიათებს ორი მომენტი: მტკიცე და ცვა ეროვნულ თავი სუფლებისა და მიზა ნშეწონილი სოცია ლისტური მუშაობა. და რამდენადაც სო ციალ დემოკრატია ამ გზას ადგია – ჩვენ მასთან შეთანხმებით ვმოქმედებთ. ჩვენ უარვყავით გზა რუსეთის ბოლშე-

80 ვიზმისა, რადგან ჩვენ არა ვართ უტოპისტე ბი. ჩვენ ვიცით, რომ დეკრეტებით და მახ ვილით ხელში სოცი ალიზმი ვერ განხო რციელდება და რო მელიმე პარტიის დიქ ტატურით მიზანს ვერ მივაღწევთ. საერთოდ ამ გზას ადგია სოცია ლ-დემოკრატიაც; ჩვე ნი ოპოზიცია აიხსნება იმით, რომ მეტი სოცი ალური შემოქმედება იყოს და არ იყოს და შლა, დახრილი არც ეროვნული, არც სო ციალისტური დროშა. ჩვენ გვწამს, რომ ბოლოს და ბოლოს ყველა სოციალისტუ რი რაზმების გაერთია ნება მოხდება. მაგრამ დღევანდელ პირობებ ში ეს შეუძლებელია ჩვენში. ჩვენ აგრედვე ღრმად დარწმუნებუ ლი ვართ, რომ მალე გაერთიანდებიან მთე ლი მსოფლიოს სოცია ლისტები და მოისპობა ის ძმათა შორის მომა კვდინებელი ბრძოლა, რამაც ინტერნაციო ნალი დაჰქსაქსა, და აღსდგება საერთაშო რისო მუშათა მტკიცე ორგანიზაცია. დღეს საქართვე ლოს დემოუკიდებ ლობას, ჩვენს მუშა ობას საფრთხე მოე ლის: ჩრდილოეთით გვემუქრება წითელი იმპერიალიზმი, რომე ლიც ხვალ შეიძლება შავად გადაიქცეს. სა მხრეთითაც დესპო ტიზმი გვემუქრება. ჩვენ ევროპის მუშათა კლასის დემოკრატი ის დიდი იმედი გვაქვს და, ვფიქრობთ, რომ თქვენ გააცნობთ მას ჩვენს მდგომარეობას, ჩვენს ღირსებას და ჩვენს საჭიროებას. აი, ამიტომაა სასი ხარულო თქვენი გაც ნობა, თქვენი ჩვენთან მოსვლა. თქვენ შე ისწავლით ჩვენს ქვე ყანას, ჩვენს ხალხს და იმედი გვაქვს, რომ ჩვენი ხალხის იდეა – დამოუკიდებლობა – თქვენის დახმარებით გაიმარჯვებს. ჩვენ გვწამს, დღე ვანდელი აბობოქრე ბული ეროვნული ბრძოლა დაწყნარდე ბა და ახლო მომავა ლში იქნება ნამდვილი ერთა ლიგა, ფედერა ცია. აი, მაშინ დადგე ბა ჭეშმარიტი დრო სოციალისტური წე ს-წყობილებისა. მაშინ ყველანი ერთად წავა ლთ სოციალიზმის გა მარჯვების გზაზე და ჩვენც, ჩვენო ძვირფა სო სტუმრებო, მტკი ცედ ვიდგებით ამ საე რთაშორისო იდეალის, სოციალიზმის ნიადა გზე და ვიბრძოლებთ ეროვნების და სოცია ლური თავისუფლები სათვის, როგორც აქა მდე ვიბრძოდით. მაშ, ერთხელ კიდევ გიძღვნით სალამს და ვამბობ: გაუმარჯოს ინტერნაციონალს და ერთა ძმობას! გაუმარჯოს სოცი ალიზმს.(ვაშა, ხანგრ ძლივი ტაში და ოვაცი ები). ვანდერველდეს სიტყვა ამხ. გიორგი ლასხიშვილის სიტყვის შემდეგ ბ. კ. ფოცხვერაშვილის გუნდი ჰმღერის ინტერნაციონალს, რის შემდეგაც სიტყვას ღებულობს ამხ. ემილ ვანდერველდე. ხალხი აუწერელის ენთუზიაზმით ეგებება ვა ნდერველდეს, ხანგრძლივ და ძლიერ ოვაციებს დასასრული არ უჩანს. ორატორი მოხერხებულად იგდებს ხელთ პაუზას აპლოდისმენტებში და ამბობს სიტყვას, რომელსაც ფრანგულიდან სთარგმნის ამხ. არისტო ჭუმბაძე,

81 „მიუხედავად იმი სა, რომ სამი საათიდან ვმუშაობთ და იმისა, რომ ხვალ ადრიანად უნდა გავემგზავროთ ყაზბეგს, – ამბობს ორატორი, – რათა ვი ხილოთ თქვენი მთე ბის და ბუნების სილა მაზე, ჩვენ აქ ყველანი დიდი სიხარულით მო ველით იმ რწმენით, რომ აქ ერთად გავარ კვიოთ საერთო აზრე ბი. ის ენტუზიაზმი, რომელსაც ჩვენ ვხე დავთ, დიდად სასიხა რულოა. ასე რომ, გა ნსხვავება აქაც დიდი არაა. სოციალისტ-ფე დერალისტები, სოცი ალისტ-რევოლუცი ონერები და სოცია ლ-დემოკრატები – ეს სხვადასხვა სახელია მხოლოდ. გვარი კი ყველას ერთი გვაქვს – სოციალიზმი. ამიტომ გისურვებთ გაერთია ნებას და ერთ მტკიცე სოციალისტურ ლაშ ქრის შექმნას თქვენი ქვეყნის საკეთილდღე ოდ. და ბოლოს გისუ რვებთ დამოუკიდე ბელ ცხოვრების გან მტკიცებას და ხელის შეწყობას იმ დიდი საქ მისათვის, რომელსაც ინტერნაციონალი და კაცთა ძმობა ეწოდე ბა. გაუმარჯოს თავი უფალ საქართველოს. გაუმარჯოს ინტერ ნაციონალს! ერ. ტოროტაძის სიტყვა როდესაც დარბაზი დაწყნარდა და მისწყდა უკანასკნელი ხმა აღფრთო ვანებული„ვაშისა“, სიტვას ამბობს მუშების სახელით ამხ. ერ. ოროტაძე, რომელიც ფრანგულად სთარგმნა მიხეილ წერეთელმა. „საქართველოს სო ციალისტ-ფედერა ლისტთა პარტიის მუ შებმა დამავალეს, მო გესალმოთ თქვენ, ჩვე ნო ძვირფასო სტუმ რებო და ევროპის მუ შათა საუკეთესო ბე ლადნო. მთელი ათეული წლების განმალობაში ქართველი მუშები რუ­სეთის მუშებთან ერ­ თად იბრძოდნენ სა უკეთესო მომავ­ლის­ თვის, მაგრამ ამ ხნის განმალობაში ევროპა მას არ იცნობდა. ჩვენ რუსეთთან ერთად ვიბრძოდით იმიტომ, რომ შეერთე ბულის ძალით დაგვე მსხვრია რუსეთის ბა რბაროსული რეჟიმი. რევოლუციის მძლე ქარტეხილით საქარ­თ­ ველოს დემოკრატიამ შესძლო თავისი ერო ვნული თავისუფლე ბისა და ბედნიერების კერა აეგო; ჩვენ შევ ქმენით საქართველოს დამოუკიდებლობა, ერთხელმწიფება და წარვსდექით საკუთა რი სახით მსოფლიოს წინაშე. ჩვენ არ მოვი სურვეთ ავყოლოდით რუსეთის ბოლშევიკე ბის გზას და საკუთა რის ძალით ჩვენი სა ვალი გზა გავკაფეთ. ჩვენ უკეთ ვიცით, თუ რა არის ბოლშევიზმი და რისი მოცემა შე უძლიან მას. ჩვენ სა მჯობინარად ვცანით უმცირესობის დიქ ტატურისთვის დაგე პირდაპირებინა მშრო მელთ უმრავლესობის ბატონობა. ჩვენი მუშების თხოვნაა – გადაეცით ევროპის ამხანაგ მუ შებს წრფელი სალა მი. მოუყევით ჩვენი ბრძოლა და აუწერეთ ჩვენი ცხოვრება. გა დაეცით – რა გვაღო ნებს და რა გვახარებს. უთხარით, რომ საქა რთველოს მუშა თა ვგამოდებით დაიცავს თავის ქვეყნის დამო-

82 უკიდებლობას ყველა საგან, ვინც კი უნდა დაგვემუქროს მას. და ჩვენ გვასულდგმულე ბს ღრმა რწმენა, იმე დი, რომ ევროპის პრო ლეტარიატთან ერთად კვლავინდებურად ვი ბრძოლებთ კაცობრი ობის დიად იდეალის – სოციალიზმის – გა ნხორციელებისათვის. გემშვიდობებით და გისურვებთ გამარ ჯვებით ყოფნას. გაუმარჯოს სოცი ალიზმს. გაუმარჯოს ინტერ ნაციონალს!“ ამხ. ტოროტაძის სადა და წრფელი კილოთი ნათქვამი სიტყვა მხურვა ლე ტაშით დაიფარა. არისტო ჭუმბაძის სიტყვა ბოლოს დელეგაციას მიმართა ფრანგული სიტყვით არისტო ჭუმბაძემ, რომლის თარგმანს ვბეჭდავთ: სოციალისტ-ფე დერალისთა სარევო ლუციო პარტიის ტფი ლისის კომიტეტისა, მუშათა კავშირის საბ ჭოსა და პროფესიონა ლურ კავშირთა ფრაქ ციებთა სახელით სა ლამს ვუძღვნი სტუმ რებს. თქვენ საკუთარის თვალით იხილეთ ქა რთველი მშრომელი ხალხის წრფელი სი ხარული, რომელიც თქვენი სტუმრობით იყო გამოწვეული. ნუ გაგიკვირდებათ ეს უსაზღვრო აღფრთო ვანება, რადგან განუ ზომელია ის სიყვარუ ლი და პატივისცემა, რასაც იგი თქვენდამი გრძნობს. ასეთია ქა რთველი ხალხი: იგი ღირსებისამებრ მიუ ზღვავს ხოლმე მტე რსაც და მოყვარე საც. ჯერ კიდევ ყვე ლას თვალწინ უდგას ის დრო, როდესაც ეს პატარა, მაგრამ მტკი ცე ნებისყოფის ხალხი ცარიზმით სისხლიანს კლანჭებში იტანჯებო და, იტანჯებოდა, რო გორც აყრილი ერი და აგრეთვე როგორც და მონებული მშრომელი. ორმაგი იყო წამება მი სი, მაგრამ იგი არა სოდეს სასოწარკვე თილებას არ მისცე მია, რადგან ქართვე ლმა იცის უბედურე ბის ატანა, ტირილი კი – არა. „გმირებს დაეძე ბს, უყივის ჩემი დაფი და ნაღარა“, – ასე ამ ბობდა მეცხრამეტე საუკუნის დიდი პოე ტი, ხალხის სულის მე საიდუმლე, აკაკი წე რეთელი და ქართვე ლი ხალხიც დას-და სად გზავნიდა გმი რებს ბრძოლის ველ ზედ. იგი ჩვეული იყო ბრძოლას, რადგან ქართველთა მრავა საუკუნოანი წარსუ ლი სხვა არა არის რა, თუ არ განუწყვეტილი ომი, რომელმაც იგი ცარიზმის მონობამდე მიიყვანა. მაგრამ ქა რთველი ხალხის რე ვოლუციიონურმა ლე გიონებმა არ იცოდნენ და არც დღემდე იცი ან უკან დახევა; მა თი ზურგი უთანასწო რო ბრძოლაში მტე რს არ უნახავს. რა ტომ ? იმიტომ, რომ იცოდნენ წესი ბრძო ლისა. ეს წესი თქვენ გან ვისწავლეთ, საყვა რელნო მასწავლებელ ნო. ამ რევოლუციურს ჯარებს არა ჰქონიათ ის საშინელი იარაღე ბი, რომლითაც იმპე რიალისტურს ომებში იმარჯვებენ ხოლმე: ტყვიისმფრქვეველე-

83 ბი და შორს მსროლე ლი ზარბაზნები, მათი იარაღი მტკიცე კლა სობრივი შეგნება იყო და თან მჭიდრო ორ განიზაცია. ეს კი მხო ლოდ თქვენგან მივი ღეთ. ამიტომაა დღეს აღორძინებული დე მოკრატიული საქა რთველო თქვენი მა დლიერი. ძვირფასმა ამხა ნაგმა ვანდერველდემ ერთს თავის სიტვა ში სთქვა:„ჩვენ მო ვედით, რათა საქა რთველო ვნახოთ და ვისწავლოთ მისგანო. ახალი აღთქმის დი დი ქადაგიც ამბობდა: აღმოავლეთიდან მო ვალს ნათელიო. ნე ბა მიბოძეთ, მოგახსე ნოთ, რომ საქართვე ლოში მშრომელ ხალ ხს ეს ჭეშმარიტი ნა თელი დასავლეთიდან მოევლინა. არა, ჩვენ როდი ვართ იმდენად კადნიერნი, რომ ჭკუა გასწავლოთ. მხოლოდ ერთი რამ კი შეგვი ძლია: იმ დროს, როდე საც ჩამოჰკრავს ზარი დრომოჭმული კაპიტა ლიზმის აღსასრული სა, გვერწმუნეთ, ჩვენ აქ, აღმოსავლეთში, მზად ვიქნებით ჩვენი წვლილიც მოვიტანოთ მსოფლიოს ახალი შე ნობისათვის, რომელ საც სოციალიზმი ჰქვიან. მაშ, გაუმარჯოს ეროვნულად დარაზ მულს მშრომელთა ხალხს, გაუმარჯოს ჩვენ ერთობას, გაუ მარჯოს ინტერნაციო ნალს. სიტყვები დასრუ ლდა, გუნდი მღერის ინტერნაციონალს და ეროვნულ ჰიმნს. ამხ. გიორგი ლასხიშვილი მიჰმართა ვს გამოსათხოვარ სი ტვით და იმედს გა მოსთქვამს, რომ წა სვლამდე კვლავ შეხ ვდებიან ერთმანეთს უფრო ხანგრძლივად და საქმიანი საუბრი სათვის ჩვენი პარტი ის თაობაზე. მიიღეთ კიდევ სალამი, კიდევ გამარჯვებაო. კვლავ ტაში. კვლავ ენტუზი აზმი. სტუმრებს აცი ლებენ გასავლისაკენ. უკან მიჰვება ტაშის ქუხილი და ვაშას ძა ხილი. ქუჩაში აუარე ბელი ხალხი ჰხვდება სტუმრებს და იქ უმა რთავს ახალ ოვაციე ბს. სრულ საღამოს, 7 ნახ. საათზე სხდომა დაიხურა, ხალხი დიდ ხანს არ დაშლილა და გაბრწყინებული სა ხით ერთმანეთს უზი არებდა შთაბეჭდილე ბას“. გაზეთი„სახალხო საქმე“, 1920 , N931 .

84 სახალხო სახლში სოციალუსტური დელეგაციის შეხვედრა „სახალხო სახლს არ უნახავს ისე თი აღფრთოვანება, რომელიც მან იგემა თხუთმეტ სექტემბერს. იგი პირველად შეხვდა რჩეულ სოცი ალისტებს დასავლეთი ევროპი სას.
ზალა აივსო სოციალისტურ მოაზროვნე ტფილისის მასსით და ძვირფასად მორთული სცენა სო ციალ-დემოკრატიის ქართველი ბე ლადებით. სცენის სიღრმეში მოს ჩანან სურათები კარლ მარქსისა და სხვების. რამპის ორი მხრით: სურა თები ნოე ჟორდანიასი და ირაკლი წერეთლის. ლოდინით ატორტმანებულს ზა ლაში ნოე ჟორდანიას შემოჰყავს წარჩინებულნი სტუმარნი და სა ხალხო სახლის ტანი ზარზარებს ტაშის ცემით. აქ იყო ნამდვილი სი ხარული. სიტყვას იწყებს ნოე ჟორდანია და ეს სიხარული დიდს ოვა ციაში გადადის. ნოე ჟორდანია არ არის მეტყველი. სამაგიეროთ, მთელი მისი ფიგურა ლაპარაკობს. ბიბლიის სწორუპოვარი პროფი ლი განათებულია ძველი მესხური გამოხედვით. სითეთრე ხანშიშე სვლისა კიდევ უფრო ამახვილებს ამ სინათლეს. ხმა რბილი და ნე ლი. სიტყვა ოდნავ შეჩერებული და უეცრად მოჭრილი. თქმა ფორმუ ლებით, ვიდრე განსჯითა. არ არის ნასახი აფექტაციის. აღელვებას ხანდახან უბრალო ჟესტები აცხა დებენ. რწმენა მოციქულის და თა ვდება რაინდის. მთელი ეს ფიგურა უაღრესად დამაჯერებელია. ხედავ და გწამს პიროვნება. არის მასში ძველი ქართული სინელე და თავა ზი. სირბილე უფრო მეტი, ვიდრე სიმეხე. ყოველი პაუზა მისი სი ტყვებისა ტაშისცემით გრძელდება და სიტყვის ბოლო აფრთოვანებით გადადის მასსათა გადალახვის უსა ზღვროებაში. ჟორდანიას შემდეგ ლაპა რაკობს ფრანგულად ემილ ვანდერველდე. იგი ნამდვილი ტრი ბუნია ამ სიტყვის ნამდვილი მნიშ ვნელობის. მასში მეტყველებს ძვე ლი რასსა ლატინთა და მთელს მის ფიგურაში გალლური ტემპერამე ნტი. იგი ფრანგული სტილის ორა ტორია. უფრო მომღერალი, ვიდრე მთქმელი. უფრო არტისტი, ვიდრე მოციქული. ხოლო მთქმელობა ცა და მოციქულობაცა შორიდან იხედებიან. იგი მეტყველებს მთე ლი კორპუსით. ტანის მაღლით რი ტმული აყვანა და განზე დაკოდი ლი კენტავრივით გავარდნა. ხელე ბის ფრთებად გადაშლა და ხანდა ხან მათი რკალად მოკუმშვა. ყვე ლა ამაში ჩანს მეომარი დაბადე ბით და დუელიანტი ახელებული. ვანდერველდეს სწყალობს რიტმი ფრანგული ენის. არც ერთ რასსას არ შეუქმია ისეთი რიტმულობა სი ტყვის მდინარებაში, როგორც შეჰ ქმნეს ფრანგებმა. ვანდერველდემ იცის ზედმიწევნით რიტმი ფრან გულის. ფრანგულის ერთი მახვი ლი ვანდერველდეს თქმაში იღებს ათასნაირ ნიუანსებს. განსაკუთრე ბით ეხერხება მას რიტმების ნელი აგორება და თანდათან მოსხლე ტით მათი ხმაურიანი გადასროლა. სახალხო სახლს ასეთი ორატორი არ მოუსმენია და მთელი მასსა გა ნცვიფრებით უსმენდა ტრიბუნის სიტყვას.

85 შემდეგ ილაპარაკა ჭიაბრიშვილმა . სიტყვა საქმიანი იყო და ცო ტა გრძელი. ილაპარაკა გვარდიის უფროს მა ვალიკო ჯუღელმა. იგი უფრო მეომარია, ვიდრე მეტყველი. ამას კიდევ ის აორკეცებდა, რომ მას ამ ორი წლის განმავლობაში რუსული ენა საკმაოდ დავიწყებია. მაგრამ არცა აქვს ალბათ ორატორის პრე ტენზიები. ხედავ მის უდროვო ჭა ღარას, რომელიც ათეთრებს ჯერ კიდევ ახალგაზრდას, და გჯერა ადამიანი. მის სიტყვებში მოსჩანს უკანასკნელი გადაწყვეტა. მის პა უზებში ნათლად ხედავთ უძილო ღამეებს გვარდიასთან ერთად ვე ლებში თუ ხრამებში გატარებულე ბს. მასსას უყვარს იგი და ეს ყვე ლაფერს ლაპარაკობს. ილაპარაკა აგრეთვე ჯუღელის ამხანაგმა დგებუაძემ. ხალხს ისიც ძალზე ჰყვარებია. აქვს პიროვნე ბის მიმზიდველი უშუალობა. მგო ნი, უკეთესი იქნებოდა ქართულად რომ ელაპარაკნა. ოდნავი დისონანსი შეიტანა „ესერის“, თარხანოვის, სიტყვამ კრებაში. იყო გესლი მის სიტყვებ ში. ლაპარაკობს კარგათ. ყარაჯევისა და ნალბანდიანის შემდგომ სიტყვა აიღო პროფესორ მა შალვა ნუცუბიძემ. მე პირვე ლად ვიხილე იგი იმ საღამოს სა ჯაროდ მეტყველი. გამეგონა: კა რგი ორატორია. უნდა სიმართლე ითქვას: ფრაზების გაშლა ეხერხე ბა უთუოდ. მგონია: სამი საათი რომ ილაპარაკოს, ერთიც არ შეჩე რდება. მინდა მხოლოდ რამოდენი მე დეფექტი ავღნიშნო. ორატორის სიტყვებში დიდი მნიშვნელობა აქვს პაუზებს. ვინც პაუზებს მოხერხე ბულად აკეთებს, იყავით დარწმუ ნებული, რომ იგი ყოველთვის მო ახდენს გავლენას. შალვა ნუცუ ბიძემ პაუზების საიდუმლო ალ ბათ ჯერ არი იცის. მეორე: მთელი კორპუსის შეყვანა ლაპარაკში. ვა ნდერველდეს გვერდით ამ ხერხს ნუცუბიძე, რასაკვირველია, ვერ გაამართლებს, მესამე: შალვა ნუ ცუბიძემ სერიოზული ყურადღე ბა უნდა მიაქციოს თავის ხმას, ან უკეთ: ხმის ტონალობას. შთაბეჭ დილება ასეთია, რომ იგი განგებ უშვებს ძირს ხმას და ოდნავ აგანი ერებს მას, რომ სიტყვა იყოს უფრო დარბაისლური. ეფექტი სხვა გამო დის: კილო უჩვეულო და პათოსი ყალბი. რაც უნდა გულახდილი მე ტყველებდეს ორატორი, ხმის ასე თი ტონით შეუძლებელია მოახდი ნოს სათანადო გავლენა. საღამო იყო ნამდვილი ზეიმი ტფილ ისის მშრომელთა მასების“. გივი გოლლენდ გაზეთი„საქართველო“, 1920 , №103 . შეხვედრა „გუშინწინ შეხვდნენ ერთმანეთს ჩვენი მუშათა კლასი და ევროპის მუშათა წარმომადგენლები. გუ შინწინ გადაიშალა გული მუშათა ინტერნაციონალური სოლიდარო ბის:„ჩვენ არ ვიცით ერთმანეთის ენა, მაგრამ გვესმის ერთმანეთის ნალაპარაკევი, გვესმის აზრი და მისწრაფება“, – სთქვა ნოე ჟორდანიამ მუშათა პარტის სხდომაზე და

86 ეს სიტყვები დამახასიათებელი იყო მთელი ამ დღეობისა. ჩვენ წინ გადაიშალა საუცხოვო, წარმტაცი სურათი მუშათა კლა სის საერთაშორისო სოლიდარო ბის. ერთობა აზრის, მისწრაფების, ერთგვარი დაფასება და შეგნება ისტორიულ მდგომარეობის – აი, რა გამოააშკარავა ამ შეხვედრის დღეებმა. საქართველოს მუშათა წრეებმა იგრძნეს ევროპის შუქი, პირისპირ შეხვდნენ ევროპის მუშათა კლასს მათი საუკეთესო წარმომადგენლე ბის სახით: და ეს წარუშლელ კვალს დასტოვებს ჩვენს ხალხში. შეხვედრა იყო საზეიმო, მაგრამ ის იყო გულითადი, მეგობრული, ნდობასა და ერთსულოვნებაზე და მყარებული. ხალხმა იგრძნო, რომ მოვიდა მისი თითქოს დიდი ხნის ნაცნობი მეგობარი და გული გა დაუშალა. სრული ერთობა დამყა რდა მოსულთა და დამხვედრთა შორის. ზეიმი გადაიქცა მეგობრო ბის ტკბილ მუსაიფათ. გაცხოველე ბული ორატორის მგძნობიარე სი ტყვა, უცხო ენით წარმოთქმულიც კი, გასაგები ხდებოდა, იზიდავდა გულს, უტოკებდა მაყურებელთ და სოციალიზმისადმი მოწოდება მქუ ხარე ტაშით ჯილდოვდებოდა. უხილავი ძაფი – მუშათა საე რთაშორისო კავშირის გამბმელი, დღეს თვალდასანახი შეიქნა... მაგრამ ეს იყო შეხვედრა მაი ნც საზეიმო, მან ბევრი დაგვანახა, ბევრი დაგვიმტკიცა, მან გაარკვია სისწორე და სიმართლე იმ იდეები სა, რომელსაც მუშათა კლასი ემსა ხურება. დღეიდან კი დაიწყება საქ მიანი თანამშრომლობა ძვირფას მეგობრებთან. ჩვენ გადავუშლით მათ წინ არა მარტო გულს, არამედ მთელ ჩვენს ნამოქმედარს, მთელს ნამუშევა რს, ავსა და კარგს, მოსაწონს და დასაწუნს. ჩვენ არ მოვერიდებით სრული, შეუბღალავი სიმართლის თქმას, რადგან მათში ვხედავთ არა დიპლომატებს, არამედ თანა მგრძნობელთ, რომელთაგან საქა რთველოს მუშათა კლასს საიდუმ ლო არა აქვს. და ამ გაცნობის პროცესში ჩვენ ერთხელ კიდევ შევამოწმებთ ჩვე ნს აწმყოს იმ დიად იდეების მიხედ ვით, რომლითაც დღემდე ვსულ დგმულობდით. ევროპის მუშათა კლასის გიგანტური ბრძოლა იყო ჩვენი გზის მაჩვენებელი. ამ მოძ რაობის აზრი და რწმენა გახდება დღეს ჩვენი გზის სისწორის შემ მოწმებელი. ჩვენ ღრმა რწმენა გვაქვს, რომ მრავალ შეცდომათა მიუხედავათ, საერთო გზა ჩვენი სწორია, სოცი ალისტურია, მომავალ ბედნიერე ბისკენ მიმავალია. და გვრწამს, ჩვენი მეგობრებიც, რომელნიც დასავლეთ ევროპიდან გვესტუმრნენ, აგრეთვე აზრს შეა დგენენ ჩვენზე ჩვენი ქვეყნის დე ტალურად გაცნობით“. გაზეთი„ერთობა“, 1920 , №211

87 მოვიდნენ „უკვე მოვიდნენ, მოვიდნენ ისინი, ვისი სახელებიც ჩვენ წინათაც გა გვეგონა, ვისი მოღვაწეობაც ჩვენ ასე გვიტაცებდა, გვმატებდა ენე რგიას და აღმაფრენას. მათ ჩვენ დიდი ხანია ვიცნობდით, მაგრამ ვიცნობდით შორიდან, მოქმედე ბით, ნაწერებით. პირადად არ გვე ნახა. გუშინ პირველათ შევხვდით მათ პირისპირ და თითქოს დიდი ხნის პირადი ნაცნობები და მეგო ბრები ვიყავით, დიდი ხანია, არ გვე ნახა ერთმანეთი და, აი, ესეც არის დაბრუნდნენ, დაბრუნდნენ ამხა ნაგები. მეგობრები, კეთილისმყო ფელნი. რამდენი თფილი გრძნობა, რამდენი ამხანაგური მოკითხვა და სალამი მოედო გუშინ თფილისის და მის არე-მარეს. ბევრი უცხო სტუმარი გვინახა ვს ჩვენში, მაგრამ ის სულ სხვა იყო. ისინი ჩვენ არ გვაინტერესებდნენ. პირიქით, ჩვენ ვაინტერესდებით იმათ. დღეს კი სხვაა. ესენი ჩვენც გვაინტერესებს და იმითაც ვაინტე რესებთ. ამიტომ იყო, რომ ასეთი მხიარულებით და სიხარულით შევ ხვდით მათ, მთელი დღე ეს სიხარუ ლი და მისი ციალი თავს ტრიალებ და თფილისის ქუჩებს. და გრილ ნიავს, ნიავს საამოს, ნაზი ფრთე ბით მიჰქონდა, არემარეს ევლე ბოდა, ატოკებდა, ახარებდა, უღ ვიძებდა იმედს, იმედს საუკეთესო მერმისას, როცა ტახტს დაიდგამს მეუფება შრომისა და მის ბრწყინ ვალე კალთის ქვეშ თავს მოიყრი ან მთელი ქვეყნის მაშვრალნი და ტვირთმძიმენი. ეს დრო ხომ არც ისე შორსაა... უკვე ისმის ხმა გლოვისა იმ ბანაკ ში, რომლის სამარეს მსოფლიო პროლეტარიატი ასე ერთგულათ და თანდათანობით აღრმავებს ამდენი ხნის განმავლობაში. დაჰკრავს საათი, საათი განთი ადისა და ამოგორებულ მზე გათა ვისუფლებული შრომისა გაანათე ბს ქვეყანას ბნელსა და უკუღმარ თსა. ამის თავდებია ყოველივე ის, რაც მოხდა გუშინ, ამის თავდებია ყოველივე ის, რაც მოხდა გუშინ. ამის თავდებია ის იდეა, რომლის შარავანდედმა შემოსა გუშინ მუშა თა უბნები და რომლის გვირგვინის ქვეშ დაამწკრივა ჩვენი და ევროპის მუშათა კლასი“... განი გაზეთი„ერთობა“, 1920 , №211 . ევროპიელი სტუმრები „საქართველოს მშრომელი ხალხი დიდის ზეიმით და აღტაცებით შეხ ვდა ევროპის სოციალისტების დე ლეგაციას. ბათომიდან დაწყებუ ლი, ვიდრე ტფილისამდე აუარე ბელი ხალხი ხვდებოდა და სალამს უძღვნიდა როგორც თავის მასწა ვლებელ ევროპის სოციალიზმის საუკეთესო წარმომადგენლებს. ირგვლივ მტრებით გარშემორტმუ ლმა ქართველმა ხალხმა ინსტიქ ტურად იგრძნო, რომ მოვიდნენ ნა მდვილი მეგობრები, რომელნიც პი რუთვნელ მსჯავრს დასდებენ აქ

88 წარმოებულ მუშაობას და მეგობ რულად უჩვენებენ მას იმ შეცდო მებს, რომელნიც, რასაკვირველია, ბევრია. საქართველოს ხალხი დი დი ხნის განმალობაში იყო დაშო რებული მართვა-გამგეობას, მისი ბატონ-პატრონი რუსის ბიუროკ რატია იყო და იგი სცდილობდა დაჰპატრონებოდა მას არა მარტო ფიზიკურად, არამედ მის სულსაც ეპოტინებოდა. ამიტომ გასაკვირ ველი არ იქნება ევროპიელი სტუმ რებისთვის ჩვენი მუშაობის ნაკლი, ვინაიდან ქართველ ხალხს მოკლე ხნის განმალობაში უხდება აგე ბა საკუთარ სახელმწიფოსი, ახალ საფუძვლებზე და ისიც იმისთანა მსოფლიო კრიზისის დროს, როგო რსაც განიცდის დღეს მთელი კა ცობრიობა. ევროპის სოციალისტე ბის დელეგაცია მიხვდება ყველა ფერს და თავისი გამოცდილებით, თავისი ავტორიტეტული სიტყვით დაეხმარება საქართვეოს შემოქმე დებით მუშაობაში. მეორე მხრით ერთი რამ უნდა აღი ნიშნოს. ევროპის სოციალისტური ლაშქარი ჩვენ ძლიერ გვეხმარებო და სიტვით თუ საქმით, რათა საქა რთველოს დამოუკიდებლობა აღი არებულ ყოფილიყო. ლიუცერნის და ამსტერდამის კონფერენციე ბი ამის საუკეთესო დამამტკიცე ბელია, მაგრამ ისიც უნდა ითქვას, რომ ფართო მასსა საქართველოს დემოკრატიის მუშაობას ნაკლებად იცნობს. ბევრის შეგნებაში საქა რთველო ისევ რუსეთის ნაწილია. ჩვენი პოლიტიკა სავსებით ნათელი არაა, მაგალითად, ინგლისის მუშა თა კლასისათვის და ბევრს ჰგონია, რომ, სხვა განაპირა ქვეყნებივით, საქართველო იბრძვის რუსეთის წი ნააღმდეგ, როგორც რევოლუციის მოპირდაპირე; ეხლა ჩვენი სტუმ რები დარწმუნდებიან, რომ საქმე სულ სხვანაირად არის. საქართვე ლო თავს იცავს გარეშე მტრების გან, ვინც უნდა იყოს იგი და იცავს იმიტომ, რომ მისთვის ძვირფასია ეროვნული თავისუფლება, ძვირფა სია ის სოციალური შემოქმედება, რომელსაც იგი დღეს აწარმოებს. ჩვენი სტუმრები გაჰფანტავენ ყო ველგვარ ბურუსს, ჩვენ გარშე მო გაჩენილს, და ევროპის მუშათა კლასს არ აჩვენებენ ხალას ჭეშმა რიტებას. დიდი მნიშვნელობა აქვს ევრო პის სოციალისტურ დელეგაციის აქ ყოფნას, მეორე მხრითაც. ბო ლშევიკები მუდამ იმას გაჰყვირი ან, რომ მხოლოდ რუსეთში არის რევოლუციონური მოძრაობა, რომ მხოლოდ მასთან დაკავშირე ბაა ჩვენი ხსნა, ისინი, ნებსით თუ უნებლიედ, არიან ჩვენი აგენტები რუსეთის იმპერიალიზმისა და მი ელტვიან რუსეთსა ამა თუ იმ სა ხით გაერთიანებას. ეხლა მდგომა რეობა იცვლება ისე, რომ ქართველ ხალხის ფსიხიკისათვის ამ ცვლი ლებას ფრიად დიდი მნიშვნელო ბა აქვს. ჩვენი მისწრაფება ყოველ თვის ევროპისაკენ იყო მიმართუ ლი. დროთა ბრუნვის გამო ევრო პასთან ურთიერთობა ჩვენს ხალ ხს რუსეთის საშუალებით ჰქონდა. დღეს საქართველო პირდპირ უკავ შირდება წყაროს იმ იდეებისა, რო მელმაც ჩვენში რუსეთის გზით მო დიოდა. საქართველოს დემოკრა ტია პირველად უკავშირდება კულ ტურულ ევროპას და ეს დიდი სიკე თეა ქართველი ხალხისთვის. დელგაციას განზრახული აქვს ჩვენში არსებულ ყველა ორგანიზა-

89 ციას გაეცნოს. ჩვენი პარტიის მო წვევით ისინი ეწევიან ჩვენი პარტი ის ორგანიზაციებსაც და მოივლი ან პროვინციებსაც. და ჩვენ ღრმად დარწმუნებული ვართ, რომ ისი ნი გულდასმით, გულისხმიერებით მოეპყრობიან ყველა იმ მოვლენას, რომელსაც ჩვენში ადგილი აქვს და ევროპაში ჩასვლისას ჩვენს იქაურ თანამებრძოლთ ეტყვიან: აი, ქვე ყანა, სადაც სწარმოებს შემოქმე დებითი მუშაობა ბრწყინვალე მო მავლისთვის, მიუხედავად ამ დი დი კრიზისისა, განსაკუთრებით ეკონომიურ სფეროში, რომელიც იქ სუფევს. აი, ქვეყანა, რომელიც იბრძვის საუკეთესო მომავლისათ ვის, იბრძვის საკუთარ არსებობი სათვის და, რომელიც თქვენ სული ერ დახმარებას თხოულობს. და ჩვენ გვწამს, ევროპის მუშათა კლასი ამ სულიერ დახმარებას გა გვიწევს უფრო მეტად, ვიდრე აქა მდე გვიწევდა“. გაზეთი„სახალხო საქმე“, 1920 , №930 . ევროპის სოციალისტური დელეგაცია პროვინციაში 19 სექტემბერს დილით დელეგაცია მიემგზავრება სამხედრო გზით ყაზბეგში, სადაც, მოხევეთა თხოვნის თანახმად, გაიმართება მიტინგი. 20 სექტემბერს დელეგაცია დაბრუნდება ტფილისში. 21 სექტემბერს დილით დელეგაცია გაემგზავრება კახეთში; სადაც გურჯაანში მოხდება მიტინგი. იმ ღამეს დარჩებიან წინანდლის მამულში. 22 სექტემბერს კი ბრუნდებიან ტფილისში. 23 სექტემბერს დილით გაემგზავრებიან ბორჯომში. ცოტა ხნით შეჩე რდებიან სად. გორში და ხაშურში. 23 სექტემმბერს ღამით გაემგზავრებიან სად. შორაპანში, საიდანაც დილის 6 საათზე და 24 სექტემბერს გაემზგავრებიან ჭიათურაში, სადაც მივლენ 9 საათზე. ჭიათურიდან დაბრუნდებიან საღამოს და ღამით გაემგზავრებიან სად. ტყიბულში, სადაც იქნებიან 25 სექტემბერს დილით. 25 სექტემბერს ნაშუადღევის 3 საათზე დაბრუნდებიან ქუთაისში, ქუ თაისიდან დილით გაემგზავრებიან ფოთში. 26 სექტემბერს დილის 6 საათზე გაჩერდებიან სად. სამტრედიაში, გაჩერდებიან სად. აბაშაში 8 საათზე, ქალაქ ახალ სენაკში იქნებიან 10 საათზე. იმავე დღეს ნაშუადღევის 2 საათზე დელეგაცია მივა სად. ფოთში. იმა ვე ღამეს დელეგაცია გაემგზავრება გურიაში. 27 სექტემბერს დილის 7 საათზე იქნებიან სად. ლანჩხუთში, 8 საათ. სად. სუფსაში, 9 საათზე სად. ნოტანებში და 12 საათზე ქ. ოზურგეთში. ნა-

90 შუადღევის 4 საათზე წამოვლენ ოზურგეთიდან ნოტანებით ქ. ტფილისში. ტფილისში დარჩებიან 27 და 28 სექტემბერს, დაათვალიერებენ მუშათა და საზოგადოებრივ დაწესებულებებს. 30 სექტემბერს დელეგაცია მიემ გზავრება ბათუმიდან ევროპაში. არავითარი ცვლილება მგზავრობის ამ წესრიგში არ იქნება შეტანილი. სოც. დელეგაციას პროვინციაში ყველგან გაყვება კ. გვარჯალაძე, დ. შარაშიძე, ვიქ. თევზაია, ნაზაროვი, ილია სადრაძე და პრესის წარმომადგენელი ლეო რუხაძე. ბორჯომში დელეგაციას გაჰყვება ნოე ჟორდაია. კახეთში – ნ. ხომერიკი, იმერეთში – ალ. ლომთათიძე, ნ. რამიშვილი, დუშეთში დამატებით გაყვებიან: ბენ. ჩხიკვიშვილი, ვალ. ჯუღელი და დათ. ჩხეიძე. დეპუტა ტები წინდაწინვე მიდიან და პროვინციაში ადგილობრივად ხვდებიან. ზე მოაღნიშნული პირებს გარდა, დელეგაციის გაყოლა არ შეიძლება“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , №212 . სოციალისტური დელეგაცია პროვინციაში „სექტემბრის 19 -ს ნაშუადღევს იდარა, მთელი სამხედრო გზა გაი ვსო ხალხით. მწყემსები უხდებიან ავტომობილებს და მინდვრის ყვა ვილებისაგან შეკინძულ თაიგულე ბს უძღვნიან: ფასანაურში დელეგა ცია პირველის ნახევარზე მივიდა. ბავშვები და ქალები ავტომობილე ბს ყვავილებს ესვრიან, ისმის ვაშა და მარსელიოზა. ხალხის სახელით გიგო ბედოიძემ სალამი უძღვნა სტუმრებს და სთხოვა, გადასცენ ევროპის მუშებს, რომ საქართვე ლოს დემოკრატია მუდამ განუყრე ლად იქნება ევროპის პროლეტარი ატთან. ამის საპასუხოთ ვანდერველდემ სთქვა: მთელი დელეგაციის სახელით უნდა მოგახსნეოთ, რომ ჩვენ ვიცოდით, რომ მთები აკვანია საქართველოს თავისუფლების, მა გრამ ჩვენ არ ვიცოდით და ვერ წა რმოგვედგინა, თუ წითელი დრო შა ფრიალებდა ამ მწვერვალებზე. ჩვენ წავალთ ევროპაში და მიუტა ნთ ამბებს თქვენს ამხანაგ მუშებს, რომ კავკასიონის ქედზე ფრიალე ბს წითელი დროშები და საქართვე ლოს მშრომელი ხალხი ამხანაგურ ხელს„გიწვდით-თქო“. დაუსრულე ბელმა ვაშამ და ტაშის ცემამ და ფარა ვანდერველდეს სიტყვები. ამას მოყვა ბავშვების სიმღერები და ცეკვა. შემდეგ ადგილობრივ მა მცხოვრებლებმა დელეგაცია სადილათ მიიპატიჟეს, სტუმრებ მა ფრანგულათ ინტერნაციონალი იმღერეს. ვანდერველდემ ინტერ ნაციონალის შესრულების შემდეგ სთქვა:„მე აღფრთოვანებული ვარ ქართველების სტუმართმოყვარე ობით, მე ვგრძნობ და ვხედავ, რომ ეს არ არის ერთი რომელიმე კლა სი ან პარტია, არამედ ეს არის მთე ლი ერი, მთელი ხალხი და მას უსუ რვებთ ჩვენ დღეგრძელობას ამ მთებში და ვუმღერთ ევროპის მუ შათა კლასის სიმღერას ინტერნა ციონალს. შოუმ სთქვა:„მე მინდა გამოვხატო ჩემი გრძნობა არა სი ტყვაში, არამედ სიმღერაში, რო მელიც ინგლისელებისათვის უდი დეს მეგობრობას გამოხატავს. ამ ხალხს ვერ ეტყვი სიტყვებს უფრო ლამაზს, ვიდრე მისი მომხიბლა-

91 ვი ბუნებაა.„შემდეგ მღერიან დი დი რევოლუციის სიმღერებს. სნოუდენმა სთქვა:„მე მინდა მადლო ბა გადავუხადო იმ ქართველ ქალს, რომელმაც ასეთი შვილები აღზა რდა და შესძლო ჩვენი ასე შეხვე დრა. მწამს, რომ ეს ქალი მომავა ლში კიდევ უფრო მეტს შესძლებს კლასის საკეთილდღეოთ.“ სიტყვე ბი წარმოსთქვეს აგრეთვე ვალიკო(ვალერიან) ჯუღელმა და ბენია ჩხიკვიშვილმა. სრულ სამ სა ათზე ხალხის საერთო სიხარულში და ვაშას ძახილში დაიძრნენ ავტო მობილები. უკვე მოიწმინდა. მზემ გამოანათა. გამოჩნდა თოვლიანი მწვერვალი ყაზბეგისა. მთების სი ლამაზე ათასფერად გადაიშალა. ყვავილებით მორთული ავტომო ბილები მიქრიან თვაწარმტაც გზა ზე, რომელთაც ყოველ სოფელთან ხვდებიან ცხენოსანი მოხვევები და წითელი დროშებით აცილებენ. კო ბამდე მისვლაში დაღამდა. ცა მოწ მენდილია. მთვარე თოვლიან მთებ ში განათებულ კელაპტრათ მიჰყვე ბა მგზავრებს. კობელები გამოეფი ნენ ამ შარაგზაზედ და ცხენოსან მედროშეს პირით შემოთვალეს: სტუმრები ღვთისაა, ჩვენ გიცდით და უთუოდ უნდა მობრძანდეთო.“ მიჰქრის თეთრ ცხენზე შემჯდა რი მედროშე ავტომობილების წინ ამ ღამის გაყრისას. ამას აქვს რა ღაც განსაკუთრებული სილამაზე. კობელებს მიესალმა ვანდერვალდე, რის შემდეგ სამოცი ცხენო სანის თანხლებით წითელი დროშე ბით ავტომობილების კორტეჟი და იძრა ყაზბეგისაკენ. მაგრამ პრო ცესიას გზაში სიონი გადაეღობა. აქ თავი მოუყრია ნახევარ ხევს. ჩამო სულან მთიდან ორასი ცხენოსანი შეიარაღებული ხევსური, რომლებ მაც ავტომობილების გამოჩენისას იშიშვლეს ხმლები და პატივისცე მის ნიშნით ძირს დაჰხარეს.„გა უმარჯოს“ ხმა ცამდის ადის ამას ემატება სამასამდე ცხენოსანის შე წყობილი ფეხის ხმა და რაღაც გრა ნდიოზული სურათი გამოდის. სი ონში ხალხის სახელით სტუმრებს გლეხი ანდრია კობოიძე მიესალ მა. ის ამბობს:„მეთორმეტე საუკუ ნიდან ქართველი ერი ალყაშემო რტყმული მონგოლთა ურდოებით სამკვდრო-სასიცოცხლო ბრძოლას ეწევა. ამ მთებში ჩვენი ხალხი ხმა ლამოწვდილი იცავდა თავის თა ვს და მეგობარს ვერ პოულობდა. ერეკლეს დროიდან კი, როცა და სუსტებული ქართველი უძლური იყო, დაეცვა თავი ოსმალეთიდან, ორივე თვალით გაჰყურებდა ევრო პას. გაშვერილი ჰქონდა ხელები მე გობრებისაკენ, მაგრამ ცაში რჩე ბოდა. მიგვიყვანეს სწორეთ დეს პოტურ რუსეთს უღელში შებმა მდე. მაგრამ დღეს აღსულდა ნატ ვრა. დღეს ჩვენც ვხედავთ მთებში ევროპის საუკეთესო შვილთა წა რმომადგენლებს და ამიერიდან გზა საქართველოსა და ევროპის შორის გახსნილია. ჩვენ ვიბრძოლებთ ამ გზის შესარჩენათ საერთაშორი სო მუშათა კლასის საკეთილდღე ოთ.„გაუმარჯოს ჩვენს საერთო წითელ დროშას. გაუმარჯოს ძვირ ფას სტუმრებს“. იელვა მოხევე ხევ სურთა ხმლებმა და სიტყვა„ვაშამ“ დაფარა. საპასუხო სიტყვას ამბობს ვანდერველდე: „მთის შვილნო, თა ვისუფალ საქართველოს მოქალა ქენო, ჩვენ, ევროპიელებს, რო მელნიც ვხედავთ ამ მაღალ მწვე რვალებზე აფრიალებულ წითელ დროშას, არ გვიკვირს ეს, ვინაი დან თქვნი ბრძოლა თავისუფლები-

92 სათვის თავდებია ამ სიმშვენიერის. თქვენ მიერ ევროპისაკენ გაწვდილ ხელებს მაგრათ კიდებს თავის ხე ლებს ევროპის მუშები და ამიერი დან„ჩვენს კავშირს ვერავინ გა სწყვეტს“. ისმის საერთო ვაშა და ტაშისცემით აცილებენ ავტომო ბილებს ყაზბეგისაკენ, რომელიც მშვენივრათ არის მორთული. არის არკა წარწერით: სალამი სტუმრე ბს, გაუმარჯოს ინტერნაციონალს. ავტომობილების კორტეჟს წინ მი უძღვება ორასი ცხენოსანი, ხოლო ამდენივე ავტომობილებს მოსდე ვს.(გაგრძელება იქნება)“ გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , №214 . ევროპის სოციალისტური დელეგაცია პროვინციაში ყაზბეგში „მიუახლოვდით თუ არა ყაზბეგის ხიდს, დაგხვდა მორთული არკა ყვავილებით. აქ კიდევ შემოგვიე რთდა ასამდე ცხენოსანი. თვალწა რმტაც სურათს წარმოადგენს ცხე ნოსანი ლაშქარი, რომელსაც ამშვე ნებს ხუთი მედროშე, ხალხი, მათ წინ მიუძღვება ძველი ხევის თემის წმინდა სამების თეთრი დროშა... თვით ყაზბეგშიც აუარებელ ხალ ხს მოეყარა თავი. ეკლესიის გალა ვანთან გაჩერდენენ ცხენოსნები. მივიდა ხალხიც. აქ მხურვალე სი ტყვით მიჰმართა ხალხს მაკდონალდმა. მან, სხვათა შორის, სთქვა: მე თქვენებრ მთების შვილს შემი ძლიან გავიგო თქვენი აღტაცება. მე ვხედავდი როგორ მოაფრიალებ დით თქვენ წითელ დროშებს, რომ ლებთაც წინ მიუძღოდა წმინდა გი ორგის თეთრი დროშა. მე თქვე ნთან ინგლისის მუშათა სახელით ვტოვებ უდიდეს მცნებას ამხანა გებისას, რომელიც კი შემიძლიან დაუტოვო საქართველოს მთებში. „ხალხი: – ის სახელით ბართლომე ღუდუშაურმა მიმართა სიტყვით სტუმრებს. მან სთქვა: მხოლოდ სა ერთაშორისო დემოკრატიაა ჩვენი უანგარო მეგობარი და ჩვენ იმედი გვაქვს, რომ ის დაგვეხმარება სი ტყვით და საქმით შევინარჩუნოთ დამოუკიდებლობა, როგორც საუ კეთესო პირობა თავისუფალ სოცი ალურ გარდაქმნისათვის, რომლის მოტრფიალეც ვართ ჩვენ პიტალო კლდის შვილნი. საერთო„ვაშას“ და გაუმარჯოს ძახილში ხალხი იშლე ბა ცხრა საათზე, ხოლო მრავალ შთაბეჭდილებით დაღლილი სტუმ რები ისვენებენ. დარიალი სექტემბრის 20 დილის 8 საათ ზე დელეგაცია ყაზბეგიდან გაემ გზავრა დარიალისაკენ. ყაზბეგის მცხოვრებლები აცილებენ სტუმ რებს, მზიანი დღეა, მაგრამ თე რგის და თოვლიან მთების სიცივე საგრძნობია. თვალწარმტაცი ბუ ნება ხიბლავს სტუმრებს. დარია ლის ხიდზე ჯარად და ადგილობ რივ მცხოვრებლებთ გაუკეთებიათ არკა წარწერით: ძვირფასს სტუმ რებს ჩვენი სადარაჯო პოსტები დან“. სტუმრები წავიდნენ რუსე თის სადარაჯო პოსტებიდან, სა დაც დახვდათ მათ ხუთი წითელი არმიელი და საუბრის შემდეგ უკან დაბრუნდნენ. ცეკავშირის კინემა-

93 ტოგრაფიული აპარატი იღებს სუ რათებს. დარიალის სანახაობამ მოხიბლა დელეგაცია. დელეგაცია დარიალიდან დაბრუნდა 10 საათ ზე და 15 წუთზე ყაზბეგში, სადაც დღესაც მოიყარა თავი ხალხმა და მცხეთისაკენ აცილებენ სტუმრე ბს. საერთოდ ხევში დელეგაციის მოგზაურობამ დღესასწაულის სა ხე მიიღო. მთელი გზა მორთულია არკებით და თაიგულებით. ავტო მობილები მოძრავ ყვავილებით აკინძულ თაიგულებს წარმოადგე ნენ. ერთ საათში დელეგაცია მცხე თისაკენ გაემგზავრება. დუშეთში დელეგაციის დუშეთში დაბრუნე ბისას ერობის წინ მოედანზე მოე წყო ტრიბუნა და გაემართათ მრა ვალრიცხოვანი მიტინგი. ს.დ. სამა ზრო კომიტეტის სახელით დელე გაციას ვ. კალანდარიშვილი მიე სალმა. საპასუხოდ სიტყვა წარმო სთქვა სნოუდენმა :„მე, ამბობს სნოუდენი, პირველი ვლაპარაკობ ამ ტრიბუნიდან, ვინაიდან ეს და მავალა მთელმა დელეგაციამ და ამის მიზეზია გუშინდელი თქვენი შეხვედრა, როცა დროშებით პირ ველად მოგვესალმა ქალთა ორგა ნიზაცია. ჩვენ ფრიად გვახარებს, ის როლი, რომელსაც თამაშობენ ქალები საქართველოში. სამწუხა როდ იქ, ჩვენში, ჯერ ეს არ არის. თქვენში ქალი გათანასწორებულია მამაკაცთან. ეს არის თავდები მო მავალში ერის და მისი მოწიანავე კლასის მუშათა დემოკრატიის გა ნვითარებისა. გუშინ ჩვენ ვნახეთ ხევის ხალხი, იქ პიტალო კლდეებ ში ფრიალებს წითელი დროშები და ჩვენ ვნახეთ ამ დროშით ხელში მთელი ხალხი, მთელი გლეხკაცო ბა. ძლიერია ამ ხალხის ნების ყოფა და ვეჭვობთ, რომ რომელიმე ტი რანიამ შესძლოს მისი დამარცხე ბა; ეხლახან დავბრუნდით რუსეთი დან და როცა ვადარებთ იქაურ და აქაურ ცხოვრებას, უნდა ვსთქვათ, რომ რუსეთში ვნახეთ მხოლოდ ში ში, იქ ყველას ერთმანეთის ეშინია. იქ, თვით კომუნისტები უთხრიან ერთმანეთს სამარეს. ჩვენ წავალთ ბრიტანეთში და იქ თქვენს ამხა ნაგებს, ინგლისის მუშებს გადა ვსცემთ, რომ საქართველოს ხალ ხს ჰყავს თავისი მთავრობა, რომე ლიც ხალხის ნებაზე მართავს ქვე ყანას და არა ისე, როგორც რუსე თის ეხლანდელი მთავრობა, რომე ლიც ხალხის წინაშე ხმას ანგარიშს არ უწევს. ჩვენ ვეტყვით ინგლისელ მუშებს, რომ საქართველოს დე მოკრატიულ რესპუბლიკის მთა ვრობას გვერდში უდგას მუშათა კლასი, რომ ეს მუშების მთავრობაა და ის აშენებს თავის დამოუკიდებ ლობას – თავისუფალ სახელმწი ფოს. და ჩვენ იქ ხმას ავიმაღლებთ, რომ ცნობილ იქნეს საქართველო (ხანგრძლივი ტაში). შემდეგ ლაპარაკობს ფრანგი დელეგატი ადრიენ მარკე. ჩვენ ვხედავთ, რომ თუ როგორი გრძნო ბით და გატაცებით გვეგებება ხალხი. გუშინ ჩვენ ვიყავით მთებ ში და იქ ჩვენ გავიგეთ, რომ თქვენ ში ძლიერი ყოფილა არა მარტო ნა ციონალური გრძნობა, არამედ კი დე უფრო ძლიერი ინტერნაციონა ლური. და მე მაგონებდა ჟორესის სიტყვები, რომელმაც სთქვა:„პა ტრიოტიზმი არ იშორებს ადამია ნს ინტერნაციონალიზმისაგან, ხო ლო ინტერნაციონალს კი მიჰყავს ხალხი ჭეშმარიტ პატრიოტიზმი საკენ“.„ჩვენ ვნახეთ დღეს თქვენს

94 საზღვარზე კომუნსტებიც, რომ ლებმაც გვითხრეს, რომ რუსეთში ყველა კომუნისტებიაო, ხოლო შე მდეგ დაუმატეს, რომ ისინი მხო ლოდ მობილიზაციით გამოწვეუ ლი ჯარისკაცები არიანო. თქვენში უცხოელი ვერ გაიგებს ამ ძალდა ტანებით„გაკომუნისტებას“. აქ სო ციალისტური აზროვნებით გამსჭა ვლული ხალხი თვით იცავს თავის ქვეყანას. ამაშია თქვენი სიძლიერე და ამისთვისაც არის, რომ თქვენ გაწვდილ ხელს მაგრად ჰკიდებს ევროპის მუშათა კლასი(მქუხარე ტაში). ტრიბუნაზე ადის ჰიუსმანი, რომლის გამოჩენაზე ხალხი აღტა ცებაში მოდის. ის ამბობს:„ორმა რამემ გამაკვირვა მე საქართველო ში; ერთი – ეს არის ერთსულოვნე ბა, რომელსაც ყოველი ქართველი იჩენს დამოუკიდებლობის დაცვა ში და დემოკრატიული გზით იდე ალების განმტკიცებაში, მეორე კი არტისტული გრძნობაა, რომ ლითაც ღრმად გამოსთქვამთ თა ვის სიხარულს. თქვენ უკანასკნე ლად განიცადეთ ოსმალეთის შემო სევა და საქართველოს ასეთი სა შინელი განცდა ისტორიულად ხომ ბევრი ჰქონია. ჩვენც, ბელგიელებ მაც, განვიცადეთ ოთხი შემოსევა, ხოლო ამათგან უკანასკნელი იყო გერმანიის იმპერიალიზმის შემო სევა, რომელმაც გაანადგურა ბე ლგია. ჩვენ შეგვიძლია გავიგოთ ერთმანეთის. ჩვენ ვიცავდით თავს თავგანწირვით და მიზანს მივაღ წიეთ. პატარა ბელგიამ თავი გა დაირჩინა. სანამ არ შესულა ყვე ლა ქვეყნები ერთა ლიგაში, სანამ არ განიარაღებულა მთელი ქვეყა ნა, თქვენ, თავისუფალ საქართვე ლოს შვილებო, მშრალად შეინახეთ თოფის წამალი საწყობებში, რომ თავდასხმელნი მოიგერიოთ. ასე თი ხალხი, რომელსაც აქვს ძალა და ნებისყოფა ბრძოლისა, ხოლო გრძნობა თავის მრავალფეროვან ბუნებისა არ შეიძლება მოკვდეს. როცა ჩემ თვალწინ იშლება დემოკ რატიის ხელებით შექმნილი სახე ლმწიფო, არ შემიძლია არ მოვიგო ნო თქვენი ბრძენი ხელმძღვანელე ბი და, მით უმეტეს, ის ამხანაგები, რომელნიც ეწამენ ამ იდეისათვის და დაიხოცნენ. ხანგრძლივმა ტაშმა დაჰფა რა სიტყვა. საღამოთი ძვირფასი სტუმრები მცხეთისაკენ გაემგზა ვრნენ. ისინი ხალხმა„ვაშას“ და„გა უმარჯოს“ ძახილით გააცილა. მცხეთაში 8 საათზე უკვე მცხეთაში ვიყავით, სადაც დროშებით დიდძალი ხალხი შეგროვილიყო. დუშეთიდან გან ზრახული იყო პირდაპირ ტფილი სისაკენ წასვლა, მაგრამ ავტომო ბილებს გადაეღობა ხალხი და მო ითხოვეს სტუმრების ნახვა. მიუხე დავად დაღლილობისა, სტუმრები გადმოვიდნენ ავტომობილებიდან და მოისმინეს ადგილობრივ ორგა ნიზაციათა მისალმებანი. ბავშვე ბის გუნდმა სტუმრებს თაიგული მიართვა. დელეგაციის სახელით აქ ხალ ხს მიესალმა ტომას შოუ, რომე ლმაც სთქვა:„ჩვენ ვნახეთ თქვენი ლამაზი ქვეყანა და პატიოსანი და მშვენიერი ხალხი და ეხლა უნდა გითხრათ მთელი ევროპის მუშების სახელით, რომ ჩვენ ერთი წადილი გვაქვს, რომ თქვენ არ დაკარგით ეს თავისუფლება. ამისათვის ევროპის მუშებმა უნდა მიიღონ ზომები და

95 მოითხოვონ საქართველოს დამო უკიდებლობის ცნობა და ხალხთა ლიგაში შესვლა. მე მწამს, რომ ასე თი თავისუფალი ხალხი შესძლებს თავისუფლად აღზარდოს შვილე ბიც. მე ვიყავი რუსეთში და არ მი ხილავს ეს სიხარულის ღიმილი: – ის მგლოვიარეა, ვინაიდგან ძალდა ტანებაა ერთი ჯგუფისა და ხალხი აკეთებს ძალდატანებით იმას, რაც მთავრობას სურს და არა იმას რაც თვით ჰსურს. აქ კი გყავთ თქვენი მთავრობა, დემოკრატიულ პრონ ციპებით რომ ხელმძღვანელობს ყოველ საქმეში. ჩვენ იქ, ევროპაში ავამოძრავებთ მუშებს თქვენს და სახმარებლად, ჩვენ იქ გადავცემთ მათ, რომ საქართველო არის დე მოკრატიზმის გზაზე და მიდის მუ შათა კლასის საბოლოო იდეალე ბისაკენ. ამისათვის ის უნდა იქნეს ცნობილი, ის უნდა შევიდეს ერთა ოჯახში თავისუფალი და დამოუ კიდებელი. გაუმარჯოს დამოუკი დებელ საქართველოს! გაუმარჯოს ინტერნაციონალს! შოუს სიტყვები დაჰფარა ტაშ მა. სტუმრებს ყვავილებს ესვრიან საერთო ოვაციებსა და სიხარულ ში დელეგაცია ტფილისისაკენ გა მერთა“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , №215 . დიდი სტუმრები „საქართველოს პროლეტარიატი დღეს ზეიმობს: მას ეწვია ევროპიდან საერთაშორისო პროლეტარიატის ბელადები. მას ეწვია ინტერნაციონალის მნათობები, ძმობა ერთობის მოციქულები. კაუცკი, ვანდერველდე, შოუ, მაკდონალდი, ბრიუკერი და სხვა. ვის არ გაახარებს მოხუცი კაუცკის ნახვა ? ! კაუცკი ეს ორთოდოქსალური სო ციალ-დემოკრატიის მამამთავარია. მისი სახელი დაკავშირებულია საე რთაშორისო მოძრაობასთან. მისი ნააზრევით აზროვნობს საე რთაშორისო პროლეტარიატი. კაუცკი თეორეტიკოსი – მარქსიზ მის განვითარებაა, მისი დასრულე ბაა. ჩვენს მუშათა კლასს უყვარს კაუცკი და მას თბილი გრძნობით მიიღებს. ვანდერველდე ? ! ეს ბელგიის მუშათა კლასის ბელა დია, ბელგია პატარა ტერიტორი ით, ძლიერია მუშათა კლასის ორ განიზაციის ძლიერებით. ბელგია და საქართველო ორივე პა ტარა ქვეყანაა. ორივეს დიდი მწარე გაკვეთილე ბი გადაუტანია თავს. მისი ბელა დი ვანდერველდე ადვილად გა გვიცნობს. მიხვდება ჩვენ სულიერ მისწრაფებას. ტომ შუ ? ! ინგლისის გავლენიანი პროლეტა რიატის ღირსეული ერთი მეთაუ რთაგანი. დინჯი და ფრთხილი, როგორც ინგლისის მუშათა კლასი.

96 მან რუსეთიც ინახულა და ეხლა ჩვენ გვეწვია. ალბად, პარალელს გაავლებს ამ ორ ქვეყანას და დასრულებულ შთაბეჭდილებას მიიღებს. ჩვენი მუშათა კლასი პირის პირ შეხვდება ღირსეულ ევროპელ მასწავლებლებს და თავის მოქმე დებას თვალ წინ გადაუშლის. ჩვენი საქმეა. საქმე საკაცობრიო ჩვენი სტუმრებიც საკაცობრიო იდეალების მომღერლებია. ეს გვაერთიანებს ჩვენ. საქართველოს პროლეტარი ატი რუსეთის დიდ რევოლუცი აში გამარჯვებული გამოვიდა. დღეს პოლიტიკურად თავისუფა ლი ჩვენი ქვეყანა, დიდ გაჭირვე ბას განიცდის ეკონომიკურად. ჩვენ ეს არ გვაშინებს. ჩვენ იმე დი გვაქვს ამ დაბრკოლებასაც და ვძლევთ. ჩვენ მომავლით ვსულდგმურო ბთ და ჩვენი დროშაც წინ მიფრია ლებს, სოციალიზმისკენ. ძირს არა სოდეს არ დავხრით ჩვენს დროშას, რადგან ღრმად გვწამს, რომ ვააკე თებთ მართალ საქმეს, აუცილებელ საქმეს. ჩვენმა დიდმა სტუმრებმა თავის თვალით უნდა ნახონ ჩვენი ნამუშე ვარი. დღეს კაპიტალიზმის მძიმე უღ ლის ქვეშ გმინავს ევროპის მუშათა კლასი. მისი იდეალი ტყვეობას გა ნიცდის, მაგრამ, მასაც ბოლო აქვს. სოციალიზმის კარებს უკვე უკაკუ ნებს საერთაშორისო პროლეტარი ატი და გვწამს მგოსნის სიტყვები: „გაგლეჯს, გაგლეჯს გალიასა ის არწვი, დღეს რომ ტყვედ ზის. სადაც სხივი მოციმციმე ვეღარ ატანს ბრწყინვალე მზის, გაგლეჯს... გაშლის მძლავრათ კვლავ ფრთებს, მოევლება სამშობლო მთებს, დაუკოცნის ხუჭუჭა თმებს. ამ დღეს ველით ჩვენ. ჩვენი სიტყვა სოციალიზმია. გაუმარჯოს სოციალიზმს. გაუმარჯოს ჩვენ დიდ სტუმრებს, სოციალიზმის მოციქულებს“. გალო სკლიარი გაზეთი„ერთობა“, 1920 , №210 .

97 სალამი მუშათა სარდლებს „დღეს ევროპის სოციალისტების დელეგაცია ესტუმრება ჩვენს პა რტიას. ჩვენი პარტიის დარბაზის კარი ფართოდ გაიღება იშვიათ და სანატრელ სტუმრების მისაღე ბად. ჩვენი ოჯახის ჭერქვეშ თავს მოიყრიან საერთაშორისო მუშა ხალხისთვის ბრძოლაში გაჭაღა რავებული მსოფლიოს საუკეთესო შვილნი, განათლებულ კაცობრიო ბის სიამაყენი, დიდი მოქალაქენი. ჭეშმარიტად იშვიათია დღევანდე ლი დღე ჩვენი პარტიის ცხოვრება ში. სოციალისტ-ფედერალისტე ბის პარტია თითქმის ორი ათეული წელია ჰმოღვაწეობს, იბრძვის და მოქმედებს ჩვენი ქვეყნის პოლიტი კურ, კულტურულ და ეკონომიკურ სარბიელზე. ამ ხნის განმავლობა ში ჩვენი პარტია ხმას იმაღლებ და ქართველი მშრომელი ხალხის გაქელილ უფლებათა დასაცავად, ქართველი ერის ვინაობის შესანა რჩუნებლად, საქართველოს ტერი ტორიის გადასარჩენად გაყოფვის, დანაწილებისა და გაყიდვისაგან. ჩვენი პარტია ერთგულ დარაჯად ედგა საქართველოს ჭაღარა ისტო რიას, ქართველი ერის კულტურას, ენას, პოლიტიკურ უფლებებს. ამა ვე დროს ჩვენი პარტია მოუხმობ და ქართველ მშრომელ ხალხს სა მოქმედოდ ბრწყინვალე მომავლი სათვის, შრომის მეუფებისათვის, სოციალიზმის დამყარებისათვის. ჩვენი პარტია მედგრად იბრძო და მისთვის, რომ ქართველი მუ შა ხალხი ჩამდგარიყო, როგორც ერთი მცირე რაზმი, საერთაშორი სო მშრომელი ხალხის მძლე ლაშქა რში და მასთან ერთად ეწია მძიმე უღელი საერთო საკაცობიო ბედნი ერების მისაღწევად. ჩვენ ხალხს გვჭრიდა დიადი მო მავლის, სოციალიზმის სხივოცნო ბა, მაგრამ გულს გვიკლავდა ქა რთველი ერის მონობა. და სოცია ლიზმისაკენ სავალი გზა გავივანეთ ეროვნულ გათავისუფლების გე ზით. ჩვენ გვწამდა ყველა ქვეყნის მშრომელთა გაერთიანება, მაგრამ ამავე დროს გვწამდა ყველა ერის მშრომელთა სწორუფლებიანობაც და ამისთვის იბრძოდა ჩვენი პა რტია. ეროვნული თავისუფლების გზით სოციალიზმისაკენ. აი, ჩვე ნი მორიგი პრინციპი, ნაანდერძე ვი დიდ მოღვაწეთა მიერ და განბა ნილი საუკეთესო მამულიშვილთა ცრემლითა და სისხლით, გაკაჟებუ ლი ერის კვნესითა და ტანჯვით. ამ გზაზე მრავალი დაბრკოლება შეხ ვდა ჩვენს პარტიას, მრავალჯერ და მრავალ ადგილას მოუხდა სასტიკი ბრძოლის გადახდა. დამარცხებაც განგვიცდია რიცხვმრავალ მოწი ნააღმდეგესთან, მაგრამ ყოველ თვის პრინციპები უფრო მეტის შა რავანდედით იმოსებოდა და უფრო მეტ ცხოველმყოფეობას ჰპოვებ და ამ ცხოვრების დუღილში, ბრძო ლის ქარტეხილში. დამარცხებას სასო არ წარუკვეთია, პირიქით, მეტის ნდომით, გამარჯვების წყუ რვილით გამოვდიოდით ამ ბრძო ლიდან. დღეს საქართველო თავი სუფალია, დამოუკიდებელი, თა ნასწორი სხვა ერთა და ქვეყანათა შორის. დღეს საქართველო მასპი ნძლობს ევროპის მუშათა ბელადე ბს და ჩვენი მშრომელი ხალხი ეტო ლება სხვა ქვეყნის მშრომელ ხალ ხს. ეს უდიდესი გამარჯვებაა ჩვენი იდეის, ეს გამართლებაა ჩვენი მო-

98 ძღვრებისა. საერთაშორისო მუშა თა დროშასთან ერთად ამაყად ჰფ რიალებს ეროვნული დროშა და ცო ცხალი სახეობაა ჩვენი გზის – ეროვ ნული გზით სოციალიზმისაკენ. ჩვენი პარტია, ჭირნახული და ბრძოლაგადახდილი, სავსე გულით ხელს უწვდის სოციალიზმის ვეტე რანებს, მშრომელთა ოჯახის და მამშვენებელ წევრებს და ეტყვის გულწრფელის სიხარულით-კეთილი იყოს თქვენი მოსვლა. მოუთხრობს მათ ჩვენს განვლილ მშფოთვარე ცხოვრებას, ჩვენს ტკი ვილებს, ჩვენს სიხარულს და უჩვე ნებს ჩვენი ქვეყნის იარებს და ამ სა ყვარელ სუმრებთან ერთად ჩვენი ოჯახის კედლებს გაახმიანებს ძლი ერის ძახილით: გაუმარჯოს თავი სუფალ ერთა თავისუფალ კავშირს! გაუმარჯოს ინტერნაციონალს! გაუ მარჯოს სოციალიზმს! სალამი მუშა თა ლაშქრის ღირსეულ სარდლებს!“ გაზეთი„სახალხო საქმე“, 1920 , №930 . ემილ ვანდელველდე „ჩვეულებრივ ცხოვრე ბაში ფრიად წყნარი, თავაზიანი ემილი თით ქოს რუსოს ემილის გა გრძელებაა. ვერავინ იფიქრებს, რომ ის მხოლოდ სილუ ეტია იმ საშინელ ცე ცხლმფრქვეველ მთი სა, რომელიც ნეაპო ლიტენის უბეს საუკუ ნობით გადმოჰყურებს. როცა ის ადის ტრი ბუნაზე, ჯერ ვერ ამ ჩნევთ იმ სიდიადეს, რაიც თავს ადგა ორეუ ლად დიდ ჟან ჟორესსა. სიტყვის დაწყება მხო ლოდ ვეფხის ჩასაფრე ბაა. ნელი მოპარვა სა შინელი ნახტომის გა დასვლებად. წყნარი, მიმდორე ბული კალო ნელ-ნელა მის თვალთა ელვარებს ეწყობა, სათვალების ქვეშ ქუხილის მოლო დინში რომ ნაპერწკლე ბს აფრქვევს, იგი გა ტყობინებთ, რომ იწყე ბა ბორგვა ვულკანისა და მალე გრგვინვასაც გაიგონებთ და... აი, ის ბეჭში მოიხა რა, ორთავე მუშტი მო იბოქსა და ასე აიზი და, თითქოს ატლანტი ყოფილიყოს სამყაროს წამოსაკიდებლად რომ განემზადა. ყრუ გა ბრძოლებაც და იწყება გრგვინვა, ყოველ სი ტყვას მისდევს აფოლა დებული ქარიშხალი. ვაი მას, ვისაც ამ დროს თავს დაატყდება. ალ ბად, ის გრძნობს იმ სა შინელებას, რასაც გა ნიცდის ქაირის მოგ ზაური, საქარის გულ ში დაბნეულს სამუ მი რომ წამოეწევა. ამ მხრივ ემილი ღირსეუ ლი კომპატრიოტია მე ორე ემილისა, ვერჰარ ნისა, ამ უცნაურ ჯა დოსან პოეტისა, რომე ლიც ფლანდრიის მთა და მღვიმეთ შორის ალ ქაჯებისგან სწავლობ და სიტყვების საოცარ მჭედდელობასა. ორათეულ წელზე მეტია, უბრალო ემი ლი კათოლიკეთა რეაქ ციის ქარიშხალს ფეხ შიშველი გაურბოდა, მაგრამ ორათეულ წელ ზევე მეტია, გრძნეული სულით იგი ნამდვილ დემონად გარდაიქნა, დევნილმა მდევნელი დაიფრინა, მოაჯდა კი სერზე და ცეცხლის მა თრახით აათრთოლა. მე ვერ წარმომი დგენია ბელგიის გან სახლება უვანდერვე ლდოთ. რა იქნებოდა მუშათა ცხოვრება, თუ

99 არ იქნებოდა ეს სი ტყვის აქილევსი და ძლიერი ორგანიზატო რი, რომელმაც მუშებს სამკვიდროდ აუშენა აუარებელი„სახალხო სახლები“,„კოოპერა ტივები“,„თეატრები“. უმეტეს წილად, თვის ხარჯზე და მათ მუშე ბს ბურჟუის სახელმო ხვეჭა სხვა ქვეყნის მუ შებთან შედარებით! ან რა იქნებოდა, რა შავ ბნელ კატასტროფით უნდა გათავებული ყო მსოფლიო ომი, თუ ტრიბუნ ვანდერვე ლდეს ტოლედოს მახ ვილი არ ეშიშვლნა და ბელგიელ არწივე ბს არ გასძღოლოდა ტევტონთ, ტალღების შესაჩერებლად! მახ სოვს, ნერვული ტა ნჯვა ბელგეთისა, ვი დრე საბედისწერო ზა რბაზანი იგრიალებდა. მახსოვს შუბლგაშლი ლი ჟორესი, ჰააზე და ყველა ტიტანი სოცი ალისტები ვანდერვე ლდეს სამშობლო კე რაში როგორ სცდი ლობდნენ მშვიდობია ნობის ანგელოზის გა მოფრენასა, მახსოვს ჟორესზე დამყარებუ ლი იმედები, მაგრამ ჟორეზი დამბაჩამ იმ სხვერპლა. ვილჰელ მის ზარბაზანთა ორ კესტრმა გული წარტა ცა და ვანდერველდე, რომელმაც იგრძნო მთელი საშიშროება მოსალოდნელი კატას ტროფისა, უკუგდებას იღებს. ორიოდ კვირის წინ„უნივერსიტენო ველში“ სერია ლექცი ებით და რეფერატე ბით იმპერიალიზმისა და მილიტარიზმის და სამხობად მომწოდებე ლი ტრიბუნი უეცრივ გაფითრებულ გვირ გვინოვან მეფე ალბე რტს მარჯვენა მხარში ამოუდგება და ყოვე ლგან, სადაც მივიდო და, როგორც უბადლო მილიტარისტი, თავის ძლიერი სიტყვათა ქა რხმალით სულს ჩაუ დგამდა ბელგებს იმ ძლიერი ბელგებისა სა, რომელთა შესახებ კეისარმა სთქვა, ჩემს მტრებში უსაშინლესი მტრები ისევ ბელგე ბი არიან! თუ არა ვა ნდერველდეს შიშველი გული, ლიეჟი ვერ შეს ძლებდა გამკლავებას, ბელგეთი გადათელი ლი იქნებოდა, მაშასა დამე, საფრანგეთის გული – პარიზიც და კლული და... პრუსა კები მარნის ნაცვლად სენაში აბანავებდნენ ცხენებს და გაიმეო რებდნენ 70 71 წლების საშნელებას... მაგრამ ვანდერველდე ჩემთვის, როგო რც ქართველისთვის, არა მარტო ბელგეთის ტრიბუნია... ჩემი უღ რმესი მისდამი პატი ვისცემა სტუდენტო ბიდანაა, როცა იგი ახალგაზრდობის„სე რობას“ ხელმძღვანე ლობას იწვევდა და ხე ლმძღვანელობდა არა მარტო ბელგელ სტუ დენტობის„სერობას“, არამედ რუსებისაც, პოლონებისას, ბუ ლგარებისას, სერბე ბისას, ერთი სიტყვით, ვისაც მცირეოდენი კოლონია ჰქონდათ დაარსებული. ქართველი სტუდე ნტობა მცირე ვიყავით, მაგრამ ვანდერველდემ იცოდა ქართვე ლობა. არჩილ ჯორჯა ძის„ლა ჟორჟი“ მასში დიდს ინტერესს იწვე ვდა და ევროპიულთა შორის მან პირველმა აღმოაჩნა„ლა ჟორ ჟი“ კავკასიის პლანე ტაზეა და არა ოკეა ნის გარდაღმა მხარეს, – ამერიკაში. ამიტომ დაინტერესდა იგი ჩვენით, იგი დაგვია ხლოვდა, ამიტომვე იყო, რომ ქართველ თა საღამოებს ყოველ თვის დიასახლისობ და მუდამ თავაზიანი და მოსიყვარულე ქა რთველების მადამ ვა ნდერველდე... დღეს ვანდერველდე აქაა სტუმრად. „ლა ჟორჟით“ ჩვენთან გაცნობილი ეხლა რე ალურად გაიცნობს ამ ხალხს და დარწმუნდე-

100 ბა, რომ ჩვენი ერი, ეს ფარანებისა და პირა მიდის მოწმე ხალხი, დიადი თავის წარსუ ლით, ღირსია ევრო პის ცივილიზაციის კონცენტრში ღრსეულ წევრათ შევიდეს მრა ვალი თავისებური და მოსაწონი მხარეებით“. დ. კასრაძე გაზეთი„საქართველო“, 1920 , №100 . ევროპის სოციალისტები საქართველოში კარლო კაუცკი „საქართველოს სტუმარი, რომე ლიც ევროპის სხვა სოციალისტე ბის ლიდერებთან ერთად დღეს ესტუმრება ჩვენს დედა-ქალაქს, უდიდესი წარმომადგენელია სა ერთაშორისო სოციალიზმისა და მარქსიზმის ერთი მამა-მთავართა განი. კარლო კაუცკი ავსტრიელ ბურჟუაზიულ ოჯახის შვილია. იგი დაიბადა 1854 წელში ვენაში, სადაც დაამთავრა უნივერსიტეტი და იქვე გამოაქვეყნა თავისი პირველი დი დი შრომა„ხალხთა მოსახლეობის“ შესახებ. ამ ხანებში კაუცკი ჯერ კიდევ შორს არის მარქსისტულ იდეოლოგიისაგან და თავის აზრო ვნებით კლასიკური შკოლის ეკო ნომისტების ბურჟუაზიულ შეხე დულებათი იაზრებს. შემდეგ იგი თანდათან იხრება მარცხნივ და წარსული საუკუნის 80 -იან წლებში მას ვხვდებით გერ მანელ მარქსისტების ხელმძღვა ნელ წრეებში და მისი რედაქტორო ბით გამოდის ჟურნალი„ Die neue Zeit “ –„ახალი დროება“, რომელიც გერმანიის სოც.-დემოკრატების ცეტრად იქცევა; მიუხედავად ამი სა კაუცკის ჟურნალში მაინც მონა წილეობენ ისეთი ეკონომისტებიც, რომელთაც არაფერი აქვთ საერთო სოც.-დემოკრატ მოძღვრებთან. კარლო კაუცკი აქვეყნებს თავის ნაშრომების მთელ რიგს და მოკლე ხანში თავისი წიგნებით და ბროშუ რებით ავსებს გერმანიის წიგნების ბაზარს. 1892 წელში გამოდის მისი „ერფურტის“ პროგრამა, რომელიც დედამიწის თითქმის ყველა ენაზე ითარგმნება და კაუცკი კარლო მარქსის ტახტს იპყრობს მარქსიზ მის სამეფოში. მსოფლიო ომის დაწყებამდებე კარლო კაუცკის აზროვნება თა ნდათანობით დაიხარა მარცხნივ და ამ დამჯდარ მეცნიერს, რო მელსაც„პარტიულ პროფესორს“ ეძახდენ, დიდი ხნის განმავლობაში ხელთ ეპყრა რევოლუციონური სო ციალიზმის დროშა, სასტიკი წინაა ღმდეგი იყო ბურჟაზიულ პარტიებ თან თანამშრომლობისა, შეურიგე ბელი მებრძოლი რევიზიონიზმისა, იგი ქვეყნიერებას უხმობდა პრო ლეტარულ რევოლუციიზმისაკენ. დღეს ეს კაუცკი აღარ არის – მსოფლიო ომმა, რომელმაც ძირი ანი გადაფასება მოახდინა ყველა ღირებულებათა დიდი რევოლუცია მოახდინა კარლო კაუცკის აზრო ვნებაში – ინტერნაციონალისტის შეგნებაში შეიჭრა გერმანელი პა ტრიოტი, შეურიგებელი სოცია ლისტი. ბურჟუაზიის განადგურე ბისაკენ უხმობდა თავის სამწყოს, როდესაც ამ პროლეტარული რე-

101 ვოლუციის შედეგები დაინახა რუ სეთში, დღეს მის წინააღმდეგ მებ რძოლთა მეთაურობა იკისრა და თავის თანამემამულე ამხანაგე ბს ბურჟუაზიასთან თანამშრომ ლობისკენ იწვევს ომისაგან დან გრეულ სამშობლოს ეკონომიკურ აღორძინებისათვის. ასეთია კარლო კაუცკი, რომე ლიც დღეს უკვე შემდეგ სტრიქო ნებს სწერს:„სოციალისტურ წყო ბილებას, რომელიც ნაკლებს აწა რმოებს, სჯობს ბურჟუაზიული წყობილება, რომელიც მეტს აწა რმოებს“. გაზეთი„საქართველო“, 1920 , №100 . ემილ ვანდერველდე „უდიდესი წარმომადგენელი ბე ლგიის სოციალიზმისა არის ჩვენი სტუმარი – ემილ ვანდერველდე, რომლის ძლიერი სიტყვები გაისმო და ევროპის ყველა ქვეყნების მუშა თა ტრიბუნებზედ და ამავე დროს ძლიერ ორგანიზაციებში რაზმავდა მისი ქვეყნის მუშათა კლასს. ემილ ვანდერველდე, როგორც კარლო კაუცკი, ნამდვილი ბურ ჟუაზიული ოჯახის შვილია და სა კუთარი დიდი შეძლების პატრონი. იგი დაიბადა ბელგიაში 1886 წელს და დაამთავრა ბრიუსელის უნივე რსიტეტი, სადაც ომის დაწყების წინ მიწვეულ იქნა პროფესორად, მაგრამ იძულებული შეიქნა პრო ფესორის მშვიდი სამეცნიერო კა თედრა გაეცვალა დიდი პატრიო ტის კათედრაზე, რომელიც ბელგი ის ხალხს და მის მუშათა კლასს სა ომო თავდაცვისკენ მოუწოდებდა. ემილ ვანდერველდე მეორე ინტერნაციონალის სათავეში იდგა და თავმჯდომარეობდა საერთა შორისო სოციალისტურ ბიუროს, რომელსაც დავალებული ჰქონდა ომის საწინააღმდეგო ბრძლა, მა გრამ საკმარისი იყო, ბელგიის სა ზღვარზედ მტრის ზარბაზნებს ეგრიალათ, რომ ემილ ვანდერველდეს დავიწყებისათვის მიეცა ყვე ლა თავისი წინანდელი მოწოდება ნი და ბელგიის მუშთა კლასი მტრის საწინააღმდეგოთ მოეხმო. ვანდერველდე გახდა სოცია ლისტების ბელადი, მუშათა კლა სის ბაირაღტანი. მან დაივიწყა ა ინტერნაციონალის ხელმძღვანე ლობა და ბრძოლის ის მეთოდები ბურჟუაზიასთან, რომელსაც იგი აწარმოებდა და, როგორც პატრი ოტი, შევიდა მეფე ალბერტის კაბი ნეტში და მხარში ამოუდგა მას სა მშობლოს თავდაცვის საქმეში. ეს კიდევ ცოტაა – ემილ ვანდერველდე აღშფოთებაში მოვიდა, როდე საც სხვა ქვეყნის სოციალისტები ამ დროს ომის წინააღმდეგ ილაშ ქრებდნენ და მან, გაიგო რა კარლო ჩხეიძის და მისი ამხანაგების ომის საწინააღმდეგო შეხედულება, დე პეშებით მომართა მათ, რათა რუ სეთის სოციალისტებს მხარი და ეჭირათ თავის მთავრობისათვის რუსეთის თავდაცვის საქმეებში. ემილ ვანდერველდე დღესაც არ გამოსულა მეფე ალბერტის მთა ვრობისაგან. იგი გრძნობს, რომ ომის შემდეგ ბელგიას დიდი მუ შაობა სჭირდება ზარალის ასა-

102 ნაზღაურებლად და ეკონომიკუ რი აღორძნებისათვის... ემილ ვა ნდერველდემ იცის, რომ ამ საქმის შესრულება პროლეტარიატს არ ძა ლუძს და მხარს უჭერს ბურჟუაზი ულ მთვრობას. ასეთი ევროოპული სოციალი ზმის ერთი უდიდესი წარმომა დგენელთაგანი, რომელიც სოცი ალისტის შეგნებასთან ერთად, გულში ატარებს დიდ პატრიოტულ ცეცხლს. კაუცკის და ვანდერველდესთან ერთად საქართველოს ესტუმ რენ პიერ რენოდელი, თომას შოუ და სხვანი. ისევე, როგორც მათი გერმანე ლი და ბელგიელი ამხანაგები, არც ესენი არღვევენ იდეურ ერთიანო ბას მათთან და ჩვენ დარწმუნებუ ლნი ვართ, რომ მათი მოსვლა და გაცნობა დიდ სარგებლობას მოუ ტანს ჩვენს ქვეყანას და იმ პარტი ას, რომელიც მათს მოძღვრებას მისდევს, მაგრამ პრაქტიკულ საქ მიანობაში ხშირად შორდება მათ“. გაზეთი„საქართველო“, 1920 , №100 . ევროპის სოციალისტური დელეგაცია პროვინციაში კახეთში დილის ცხრის ნახევარზე დელე გაციის საგანგებო მატარებელი ტფილისიდან კახეთისაკენ გავი და. სტუმრები წინასწარ გრძნობენ, რომ ასეთ მზიან დღეში სადგურებ ზე დახვდებათ ხალხი და ამის მო ლოდინში ფანჯრებიდან გაჰყურე ბენ მიდამოებს. ტფილისს არ გავ ცდენივართ, რომ ნავთლუღს სად გურზე გამოჩნდა დიდძალი ხალხი წითელი დროშებით. სადგური მო რთულია ყვავილებით და წარწე რებით, ადგილობრივი გვარდია ჩამწკრივებულია ბაქანზე, ხო ლო პროფესიონალური კავშირე ბი, რკინისგზის მოსამსახურენი და ხალხი დროშების ირგვლივ შე ჯგუფებულან და სტუმრების გა მოჩენაზე გაისმის„ვაშა“. მუსიკა უკრავს ინტერნაციონალს და მუ შათა, გვარდიის და ხალხის სახე ლით ესალმებიან სტუმრებს. საპა სუხო სიტყვას ამბობს ფრანგი მუ შა ამხ. ინგელსი. მან, სხვათა შო რის, სთქვა:„ჩვენ ვნახეთ აქ ხალხი, რომელსაც სოციალიზმი თავის რწმენათ გაუხდია და ამისთვისაც არის, რომ ყველა ჩემ მიერ გამო გონილ„ინტერნაციონალზე“ კა რგათ უკრავენ ინტერნაციონალს აი აქ, თქვენს საქართველოშიო“. საერთო აღტაცებაში, ტაშის კვრა აში და ვაშას ძახილში ნელა შორ დება მატარებელი ნავთლუღს და კახეთის გზას მიჰყვება, რომელიც თვალწარმტაცია თავის მომხიბლა ობით, მშვენიერია თავის მრავალ ფეროვნებით. კახეთის გზაზე ნა ვთლუღი, მიუხედავათ მისი სიმცი რისა, სავსეა ხალხით. აქაც დროშე ბი, გზის მუშები ყვავილებს ესვრი ან სტუმრებს. ნელა შორდება მატა რებელი ამ სადგურს. საგარეჯო 11 საათზე მატარებელი საგარეჯო ში იყო. სადგური აფერადებულია გირლანდებით, ბაქანზე ხალიჩე ბით მოურთავთ ტრიბუნა, წითელი

103 დროშები დაფრიალებს ხალხს. გვა რდიელებს სტუმრებთან მიაქვთ ვაზი, ხელოვნურათ მორთული ყვა ვილებით და მტევნებით. ერემია გულისაშვილი ადგი ლობრივი ორგანიზაციის სახე ლით ესალმება სტუმრებს და ამ ბობს:„ძვირფასო მასწავლებლებო! თქვენგან ვისწავლეთ ჩვენ ბრძო ლა, თქვენ გვიხმობთ სოციალიზ მისაკენ და ჩვენც, წარსულში და ჩაგრულებმა, მოვიპოვეთ ეს თა ვისუფლება. ჩვენ გავაგრძელებთ ძველ გზას და შევინახავთ ამ თა ვისუფლებას. საპასუხო სიტყვას ამბობს ამხ. მაკდონალდი , რომე ლიც, სხვათა შორის, ამბობს:„ჩვენ წავიღებთ თქვენზე მშვენიერ ამ ბებს ევროპაში და იქ, ქვეყნის წი ნაშე, პარლამენტში ვიტყვით სიმა რთლეს. მოვითხოვთ იმას, რაც უზ რუნველყოფს საქართველოს და მოუკიდებლობას და მის თავისუ ფალ განვითარებას. ჩვენ გადავს ცემთ თქვენ თავგანწირულ ბრძო ლაზე ჩვენს მუშებს და პროფესიო ნალურ კავშირებს და ეხლა კი დავ ბრუნდებით კმაყოფილი, რომ ვნა ხეთ ბუნებით მდიდარი, ბრძოლაში გამოწრთობილი ხალხით დასახლე ბული საქართველო, რომელიც ევროპის მუშათა კლასთან ერთად იბრძვის სოციალიზმისთვისო“. გაუმარჯოს ინტერნაციონალს! გაუმარჯოს მუშათა კლასს! – გაის მის ხალხის ხმა და მატარებელიც ნელ-ნელა მოშორდება სადგურს. გარეკახეთს გავშორდით. ბუნე ბით მდიდარ კახეთის კალთებზე ზანტად მიდის მატარებელი და ფა ნჯრებიდან სტუმრები გასცქერი ან მიდამოებს. ვენახებს სცვლიან ბაღები, ბაღებს – ყანები, ყანებს – კიდევ ამწვანებილი მთის თხემები, ხოლო შორს, შორს მოჩანს ამაყი კავკასიონი, რომლის თოვლით და ბურული მწვერვალნი ჩრდილო ეთის კედლათ სდგას და კახეთს სდარაჯობს. მელაანში სად. მელაანში მიუახლოვდით, შორიდანვე გამოჩნდა სადგურ ზე ხალხი და შევამჩნიეთ წითელი დროშები. სჩანს, მთელი კახეთი ფეხზე დამდგარა. ყოველი სადგუ რი სიმღერებით, ან მუსიკის ხმით ამცნობს მატარებელს, რომ გაჩე რდეს და სტუმრებისთვის სალამის საშუალება მისცეს. რამდენიმე წუთით ჩერდება მა ტარებელი. დროშებით, თაიგუ ლებით მიეშურებიან გლეხები ვა გონის კიბესთან და სალამს აძლე ვენ სტუმრებს. აპ. ბაღაშვილი ზე მო ქიზიყის სახელით ესალმება სტუმრებს და ხალხის პირით ფი ცით სდებს, არ უღალატონ სოცია ლიზმისთვის მისაღწევათ არჩეულ გზას. დელეგაციის სახელით ჰიუსმანი ამბობს საპასუხო სიტყვას, სადაც ის აღნიშნავს:„ხალხის საქ მიანობა არ განისაზღვრება მარტო მისი მრავალრიცხოვნობით. საქა რთველომ, პატარა ერმა, შესძლო იმის გაკეთება, რაც ჯერ ბევრ დიდ ერებს ვერ მოუპოვებია, ეს არის მაჩვენებელი ერის სასიცოცხლო ძალები, რომელიც საშინელ პირო ბებში აწარმოებს ბრძოლას მომა ვალ განვითარებისთვისო.“ აქვე მოვიდნენ სოფ. ალექსან დროვკას რუს მცხოვრებთა დელე გაცია, რომელიც მიესალმენ დელე გაციას.

104 გურჯაანში მელაანში უკვე ცნობა იყო, რომ გურჯაანში თავმოყრილია მთელი სიღნაღის მაზრის წარმომადგენ ლები და დიდძალი ხალხიო. ჩალა უბნის მიდამოებში რკინისგზის ლი ანდაგი დაზიანებული. მატარებე ლი ნელა მიჰყვება მიდამოებს და თვალწინ ეშლება თვალწარმტაცი ალაზნის ველი, რომელიც თავის იშვიათ სანახაობით აცხოველებს შთაბეჭდილებათაგან დამთვრალ თვალებს, ქმნის ახალ სურათებს, შეჰყავს მნახველი კალეიდოსკო პის ახალ რგოლში, უძრავს ახალ გრძნობებს, მატებს ახალ სიცხოვე ლეს. სრულ სამ საათზე მატარებე ლი გაჩერდა გურჯაანში. იშვიათი სანახაობაა. ზღვა ხალხით გაჭედი ლია სადგური, ტყე დროშების ფა რავს სადგურს. სადგურის წინ გა კეთებულია თაღი წარწერით:„სა ლამი ძვირფას სტუმრებს, გაუმარ ჯოს წვრილ ერთა თავისუფლებას, გაუმარჯოს სოციალიზმს“. თაღის ორივე მხარეს მოწყობილია ვაზით ხეივანი და ქარვასავით მოკამკა მე მტევნები ამშვენებენ ყვავილე ბით მორთულ, სადღესასწაულოდ მოწყობილ თაღის ორივე ფრთებს. ტრიბუნა მორთულია ხალიჩებით. აუარებელი გლეხკაცობა, ბავშვე ბი, ქალები ერთმანეთს ეცილებიან, გზა უნდათ იშოვონ და დაინახონ სტუმრები. ბაქანი არ იტევს ხალ ხს. ს. ახმეტელაშვილი ხსნის მი ტინგს, რის შემდეგ ამხ. კ. ანდრონიკაშვილი სათითაოდ აცნობს ხალხს სტუმრებს. მიტინგის ხელ მძღვანელი მიესალმება სტუმრებს და ამბობს:„გაწითლებული ყორნე ბით გარშემორტყმული საქართვე ლო აგერ სამი წელია აწარმოებს ბრძოლას დამოუკიდებლობის და რევოლუციით მონაპოვართა შესა ნარჩუნებლათ. ჩვენი მხარე – კა ხეთი ამ ბრძოლაში იღებდა ერთ გულ მონაწილეობას, ის სწირავდა დამოუკიდებელ და თავისუფალ საქართველოს თავის მებრძოლ შვილებს და დღეს, როცა ძვირფა სი სტუმრების შეხვედრას აწყობს მთელი საქართველო, ჩვენც, მთელ მუშათა კლასთან ერთად, მივესა ლმებით და დავძახებთ:„გაუმარ ჯოს ინტერნაციონალს, გაუმარ ჯოს სოციალიზმს!“. ტრიბუნაზე ადის ვანდერველდე, ერთი წუთს ტაში, ხოლო შემდეგ სამარისებური სიჩუმე და დიდი ტრიბუნი ამ ზღვა ხალხის აჯადოვებს თავის ლამაზ და მიმ ზიდველ სიტყვით. მან სთქვა:„მთე ლი დელეგაციის სახელით მე მოგე სალმებით, ძვირფასო ამხანაგებო, და მადლობას ვუძღვნი იმ ამხანა გებს, რომლებმაც მოგვცა შეძლე ბა, გვენახა საქართველოს სულიე რით ძლიერი ხალხი. ჩვენ, სხვადა სხვა ქვეყნის ამხანაგები ვლაპარა კობთ სხვადასხვა ენაზე, მაგრამ ჩვენ გვაერთებს ერთი გრძნობა, ერთი მისწრაფება. ერთი გენიოსი ამბობდა:„მშვენიერი მზიანი დღე, მშვენიერი კაშკაშა ღამე“, მაგრამ მე ვიტყვი – მშვენიერია ის ხალხი, რომელსაც ჩაუნერგავს გულში ის რწმენა სოციალიზმისა. თქვენ გარს შემორტყმული ხართ მტრე ბით, რომელთაც სურთ თქვენი ჩაყლაპვა, მაგრამ თქვენ მამაცნი ხართ, თქვენ მამაცნი ხართ, თქვენ შეკავშირებულნი ხართ. თქვენ ძლიერნი ხართ. ერთი მხრით აი ის მთები, ხოლო მეორე მხრით თქვენი ძალა, აი, რა იცავს თქვენს ქვეყა ნას. ჩვენსა და თქვენს გლეხებს შო-

105 რის არის განსხვავება. თქვენ ხართ თავისუფალი, მხიარული, ზრდილი; ჩვენი გლეხი კი სხვაა, მაგრამ ჩვე ნი ქვეყანა მწირია და თქვენი კი ბუ ნებით მდიდარი. თქვენ იდეალების ქვეყანა ხართ, როგორც, აი, ის თო ვლიანი მთები, რომელნიც გიგზა ვნიან ნაკადებს და რწყამენ თქვენ ველებს. თქვენ გაქვთ აგრარუ ლი რეფორმა, რითაც მემამულე ებს ჩამოერთვა მიწები და გადაე ცა ხალხს, მაგრამ იყავით ფრთხი ლად! მთელი თავისი ჭკუით და გა ტაცებით ამბობდა დღეს მინისტ რი ხომერიკი ამ რეფორმაზე, მა გრამ არის ერთი საშიშროება: უნდა იყოთ ფრთხილად, რომ ხალხმა არ დაკარგოს ეს მამული, ის არ იქნეს შესყიდული შეძლებულ ნაწილის მიერ. თქვენ ნაჭრობით ამუშავებთ ამ მიწებს, რასაც არ მოაქვს დიდი ნაყოფი. მე გირჩევთ აიღოთ მაგა ლითი ბელგიიდან, სადაც ამუშავე ბენ მიწევს კოოპერაციის საშუალე ბით და ამავე წესით გააქვთ ბაზა რზე ნაწარმოები. მე ღრმად მწამს, რომ თქვენ ასევე შეგნებულათ გა აგრძელებთ თქვენს გზას, ხელი ხელჩაკიდებული ივლით ქალაქისა და სოფლის მუშები. ჰო, რა ბედ ნიერი ვარ, რომ თქვენ გაგიცანით! საერთოდ გავსწევთ ჩვენ შრომის უღელს და აქედან დაბრუნებისას ევროპის მუშებს ვეტყვით, რა ხდე ბა ამ პაწია ლამაზ ქვეყანაში, აქ კი გეტყვით – გაუმარჯოს საქართვე ლოს, გაუმარჯოს ინტერნაციონა ლს!“ სიტყვის გადათარგმნის შემდეგ ხალხის აღტაცებას საზღვარი არ ქონდა. ვანდერველდეს შემდეგ ტრიბუნაზე ადის მისს სნოუდენი, რომელიც ამბობს:„ჩვენ აქ დავ რწმუნდით, რომ თქვენ ასცდენიხა რთ ორ საშიშ გზას და მოგინახავთ გზა დემოკრატიისა, თქვენ უარყა ვით ბოლშევიზმი, ვინაიდან მას მო აქვს განადგურება და უარყავით ძველი წყობილება, ვინა იდან ის წარმოადგენს მონობას,. თქვენი ბრძოლა გვაძლევს რწმე ნას, რომ თქვენ გაიმარჯვებთ და ჩვენ ერთად წავალთ მომავალი ქვეყნისაკენ. თქვენი ცდა, ცდა დე მოკრატიზმით სოციალიზმისაკენ არის სამაგალითო ჩვენთვისაც და გისურვებთ, რომ არ ასცდენოდეთ ამ გზას“. შემდეგ ლაპარაკობს რენოდელი, ჟენევის ინტერნაციონალურ კონგრესზე, – ამბობს ის, – რო მელსაც ადგილი ჰქონდა რამდენი მე კვირის წინათ, გადაწყდა სოცი ალისტური დელეგაციის გამოგზა ვნა საქართველოში. მაშინ გვითხრა წერეთელმა: საქართველოში თქვენ ნახავთ მშვენიერ ბუნებას, თქვენ ნახავთ ხალხს, რომელიც დიდი სტუმართმოყვარეობით დაგხვდე ბათ, მაგრამ მარტო ეს ჩვენ არ გვა ინტერესებდა, ჩვენ გვინდოდა გვე ნახა, თუ როგორ მიმდინარეობდა იმ აზრების ცხოვრებაში გატარე ბა, რომელსაც ჩვენ ვემსახურე ბით. ჟენევაში ჩვენ წარმოვადგი ნეთ ლოზუნგი: დემოკრატიზმით სოციალიზმისაკენ, იმისთვის, რომ განხორციელდეს სოციალიზმი, სა ჭიროა უმრავლესობა იყვეს სოცი ალისი და ემსახურებოდეს მთელი ქვეყნის სოციალისტურ მოძრაო ბას და ებრძოდეს ომს. თქვენ გყა ვთ მთავრობა, ხალხის მთავრო ბა, რომელმაც გვითხრა, თუ რა ბრძოლა გამოგივლიათ თქვენ, მა გრამ მუდმივი ომი შეუძლებელია, ის ქვეყანას ანადგურებს, ჩვენ ზა-

106 ვი გვინდა, ჩვენ ვებრძვით ომს, მი სი მოსპობა კი არ შეუძლია დღევა ნდელ ევროპის ბატონ-პატრონებს. ზავს მოგვცემს მხოლოდ ხალხთა ლიგა, სადაც იქნებიან წარმოდგე ნილნი ყველა ქვეყნის მშრომელნი, სადაც ბურჟუაზია კი არ იბატო ნებს, არამედ მუშათა კლასი. ჩვენ დარწმუნებული ვართ, რომ ხალ ხთა ლიგაში საქართველო დაიჭე რს შესამჩნევ ადგილს, ის თამაშე ბს ამ შემთვევაში განსაკუთრებულ როლს“. რენოდელის სიტყვის შემდეგ ხალხი დელეგაციას ოვაციებს უმა რთავს და მიაცილებს ვაგონის კა რებამდე, ხოლო მატარებელი რო ცა დაიძრა, ერთხელ კიდევ იგრია ლა ტაშმა და„ვაშამ“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , №216 . ევროპის სოციალისტური დელეგაცია პროვინციაში კახეთში წინანადალში „თელავის გზას გავყევით. მზე გა დაიხარა და კავკასიონის ქედი კი დევ უფრო აფერადდა, ბოლოს ალაზნის ხეობა განსაკუთრებული სილამაზით ხიბლავდა სტუმრებს, მოსჩანს დაუსრულებელი ვენახე ბი, აქა-იქ გლეხები უკვე ხვნა-თე სვას შესდგომიან, ხოლო ხეხილის ბაღები თავის მწიფე ნაყოფათ ამ შვენებს ეზოებს. კახეთი გადაშლი ლია მთელი თავისი წარმტაცი ბუ ნებით, სიმდიდრით და სინამდვი ლით, ერთი თვალის მოვლებით აქ დაინახავთ საქართველოს ერთ უმდიდრეს და უმშვენიერეს კუ თხის განძს, მის სულიერ და ქონებ რივ ავლა-დიდებას. 5 საათი იქნე ბოდა, რომ სად. წინანდალში მივე დით, სადაც დახვდა დელეგაციას ახლომახლო სოფლების ხალხი, თე ლავიდანაც ბევრნი მოსულიყვნენ, მიუხედავათ იმისა, რომ ხვალ დე ლეგაცია თელავში იქნება. ვისაც კი სად აქვს საშუალება, ყველას სურს ორხელ და სამხელაც მოისმი ნოს მათი სიტყვები, გაეცნოს მათ აზრებს. აქ სიტყვა წარმოსთქვა მარკემ, რის შემდეგ სტუმრები ეტლებით წინანდალის ნაციონა ლურ მამულში გაემგზავრნენ. მა მულის ეზოში შესასვლელი კარე ბი მორთულია ყვავილებით და ზედ წარწერა აქვს„ძვირფას სტუმრე ბს“. უკვე შეღამდა. ნახულსა და გა გონილზე საუბარი გაიმართა. შთა ბეჭდილებებს ვუზიარებთ ერთმა ნეთს. მომღერალი ახალგაზრდე ბიც ჩვენთან მოვიდნენ და ერთ მანეთს გული გადავუშალეთ: ვანდერველდე ამბობს:„როცა მე დერეფანში ვიჯექი და გავსცქერო დი მშვენიერ მთებს, მე წარმომი დგა თვალწინ, რომ იმ მთებს იქეთ არის ხალხი, რომელიც სამი წლის წინეთ თქვენთან ერთად მიდიო და, თქვენთან ერთად იბრძოდა, მა გრამ თქვენი გზები გამოდგა სხვა დასხვა და თქვენ დაშორდით ერთ მანეთს. მე მომაგონდა მაშინ, დღეს რომ ერთმა ქართველმა ამხანაგ მა გვითხრა:„თქვენ უნდა დაგვეხ-

107 მაროთ, რომ ევროპამ იცნოს ჩვე ნი დამოუკიდებლობაო“. ეს, რასა კვირველია, ასეა, ჩვენ სხვანაირად ვერ მოვექცევით, როცა დავბრუ ნდებით იქ, ამას მოვიმოქმედებთ და ჩვენ გვწამს, რომ საქართველო ამ შემთხვევაში ითამაშებს უდიდეს როლს აღმოსავლეთში, რომლის სიმბოლო დავინახე ქართულ დრო შაში. აქ ერთი ნაწილი შავია, რომე ლიც მომაგონებს დახოცილ ამხანა გებს. ვინაიდან თქმულა, ჩვენ მაშინ ვცხოვრობთ სრულიად, როცა ჩვე ნი მკვდრები გვახსოვსო. თეთრი ფერი კი სიმბოლოა მშვიდობიანო ბის, ხოლო წითელი კი მუშათა კლა სის გამარჯვების“. დე ბრიუკე იგო ნებს სახალხო სახლში გამართულ კრებას და ამბობს:„ყველაზე დიდ პატივისცემად ჩემი ქვეყნისათვის მე ვსთვლი იმ შედარებას, რომე ლიც ჩვენი მოსვლის პირველ დღეს ჟორდანიამ გააკეთა სახალხო სახ ლში, როცა საქართველო შეადარა ბელგიას. მე ეს განუსაზღვრელად მახარებს, ვინაიდან ჩემს თვალში ბელგიის ღირსებას ზრდის“. თომას შოუც თავისი ჩვეულებ რივ სიხალისით ამბობს:„სოცია ლიზმი ზოგს აქვს წარმოდგენილი რაღაც მოსაწყენ მეტად ერთფე როვან წყობილებად. მე ეს არ მეს მის. მე მესმის სოციალიზმი ისე, რომ ხალხი ყველა იყვეს მხიარუ ლი, მუდამ მომხიბლავი, მომღიმა რი და ბედნიერი, გარეშე ამისა არ არის ცხოვრება, არ არის ნეტარე ბა. ამისთვის იბრძვის მუშათა კლა სი, მთელი კაცობრიობა, რომ ყვე ლა იღიმებოდეს, ყველა გრძნობ დეს ბედნიერებას და ჩემი ეს წა რმოდგენა მე ვნახე საქართველოში ნახევრად სინამდვილეში. ის, რაც მხვდება მე ამ მუდამ მომღიმარ ცოცხალ ხალხის სახით, ჩემთვის იმედების აღმძღვრელია და ეს არის უძვირფასესი, რისი ამბავიც მე უნდა წავიღო ჩემს ქვეყანაში. რენოდელის უმთავრესი ყურა დღება მიუქცევია იმ გარემოებას, რომ აქ გლეხი და ქალაქის მუშა შე თანხმებულად გამოდის საერთო ბრძოლაში. ორივეს ერთი ლოზუ ნგები უწერია დროშაზე და ემსახუ რებიან ერთ იდეალებს. მან სთქვა: „საქართველოში მმართველი პა რტია განსაცვიფრებლად ათანხმე ბს გლეხის და მუშის ინტერესებს. ჩვენში კი, როგორც ჟორდანიამ აღნიშნა, გადავიკიდეთ გლეხე ბი, ვინაიდან წამოვაყენეთ ნახე ვრად ბოლშევიკური ლოზუნგები, ეს არის ჩვენი დიდი შეცდომა, მა გრამ მე მეშინია, რომ საქართვე ლო, ეკონომიკურად სუსტი, რო ცა ის იძულებული გახდება მიმა რთოს უცხოეთის კაპიტალის დახ მარებას, რითაც განვითარდება ინდუსტრია, არ მივიდეს იმ ღრმა განხეთქილებამდე, რომელიც არ სებობს სხვა ქვეყნებში. მაგრამ ისიც უნდა ვსთქვა, რომ საქართვე ლოში თავის დროზე იციან ყველა ფრის წამლის გამოძებნა და, ალ ბათ, ბრძნული პოლიტიკა აქაც ნა ხავს გამოსავალ გზას“. ყველა ამ გამოთქმული აზრე ბით იმდენათ დაინტერესდნენ ყვე ლა იქ მყოფნი, რომ ზოგჯერ გაცვ ლა-გამოცვლამ ნახევრათ კამათის ხასიათი მიიღო. ნ. ხომერიკმა პასუხი გასცა მათ ზოგიერთ აზრებზე და, სხვა თა შორის, სთქვა:„ჩვენზე გადამე ტებული ქება გვესმის. ჩვენ ცოტა გავაკეთეთ, რასაკვირველია, შეც დომებიც გვქონდა, – მაგრამ საე-

108 რთოდ ჩვენ მივდიოდით ჩვენი იდე იის – პროგრამის გზით და აქ აზი ის და ევროპის საზღვარზე ჩვენი ერის 2 , 000 წლის შენახული კულ ტურა გავანოყიერეთ ამ ახალი იდეებით, ძველი განძი ჩამოვასხით ახალ ფორმაში და მივეცით ახალი შინაარსი, შესაფერისი დროსა და გარემოების. მართალია, აზიის სა ზღვარზე მისი გათავისუფლების სახელით ბოლშევიკები გვეცილე ბიან, მაგრამ ვინ არ იცის, რომ ეს გაკეთდება ქემალ-ფაშას და ენვე რის ხელებით, ჩვენ ვიცით, რომ ბევრი დაგვჭირდება კიდევ ბრძო ლა, ქართველი ხალხი შესძლებას ამ ბრძოლას. ჩვენი ხალხის ბუნება არის თავგანწირვა, მაგრამ ერთის პირობით: თუ თქვენც გვერდში ამოგვიდგებით. ჩვენ არც იმის გვე შინია, რომ ჩვენში ინდუსტრიის გა ნვითარება გააჩაღებს ღრმა ბრძო ლას, ჩვენში ინდუსტრიას დახვდე ბა უკვე შეკავშირებული და დარაზ მული მუშათა კლასი, რომელსაც სახელმწიფოში ჰეგემონია ხელთ უპყრია და კაპიტალი ჩარხს უკუღ მა ვერ მოატრიალებს“. საერთო საუბარში და აზრთა გაცვლა-გამოცვლაში დასრულდა საღამო. ბაღის და სარდაფების დათვალიერების შემდეგ დაღლი ლი სტუმრები დასვენებას მიეცნენ. თელავში 22 სექტემბერი. მიუხედავათ წვი მიანი ღამისა, დილა მოწმენდილია. ადრიანათ სტუმრები ათვალიერე ბენ ვენახებს, რის შემდეგ ეტლე ბით მიემგზავრებიან თელავისაკენ, სადაც 10 საათზე დანიშნულია დი დი მიტინგი. თელავმა წინა დღით იცოდა დელეგაციის წინანდალში მოსვლის შესახებ და სამზადისს უდგებოდნენ. მუშათა კლუბის წინ მოედანზე მორთულია ტრიბუნა, ხოლო მის ირგვლივ დგას დიდძალი ხალხი დროშებით და სტუმრების პატივსაცემლათ გაკეთებული წარ წერებით. სტუმრებს აცნობს ხალ ხს ამხ. ანდრონიკაშვილი, რის შე მდეგ მიტინგს ხსნის ქალაქის თავი ლინდია და მოკლე მისასალმებელ სიტყვით ეგებება სტუმრებს. პირველად სიტყვები წარმოს თქვეს ინგელსმა და თომას შოუმ, რის შემდეგ ვანდერველდემ სთქვა: „წუხელ ჩვენ ამხანაგებმა მიგვი ყვანეს ყოფილი მეფის გვარეულო ბის მამულში, რომელსაც წარსულ ში უნახავს მეფის ნათესავები და თვით მეფეც. იქ გაგვიწიეს ქართუ ლი სტუმართმოყვარეობა, ვიყავით მხიარული, მაგრა ამას არ ჰქონია ისეთი სახე, როგორც წარსულში. მე არ მგონია, არ ეფიქრათ ამხანა გებს იმ დროზე, როცა ძალმომრე ობა არსებობდა, მე კი ვფიქრობდი იმაზე, თუ რა მდგომარეობაში იყო ეს ქვეყანა ომის წინეთ. მაშინ ქვე ყანას განაგებდა სამი სახელმწიფო: ავსტრია-უნგრეთი, გერმანია და რუსეთი. პირველში მეფობდნენ ჰა ბსბურგები, სადაც დამონავებული ჰყავდათ ხალხი, გერმანიაში აჟღა რუნებდნენ იარაღს და ომისთვის ემზადებოდნენ, რუსეთში კი თვი თმპყორბელობა სულს უხუთავდა ხალხს. ომმა და რევოლუციამ და ამხო სამივე. ავსტრო-უნგრეთში დღეს ჰაბსბურგთა ნაცვლათ ჩვე ნი ამხანაგი რენერია, გერმანიში – ებერტი, ხოლო რუსეთში მოკლეს მეფე და მის ადგილას გამეფდა ბოლშევიკური ქაოსი, რომ მისგან იშვას ვარსკვლავი“. და მე მწამს, რომ რუსეთი ქაოსიდან თავს და აღწევს. თქვენ კი მთელი ამ ბრძო ლიდან მიიღეთ მაქსიმუმი იმის, რი სი მიღებაც შეიძლებოდა. ვინაი დან თქვენში ღრმად დანერგილია

109 საოციალიზმისადმი სიყვარული და დემოკრატიული გზით სვლა. მე არ შემიძლია ამისთვის არ ვადიდო თქვენი ხელმძღვანელები და მისი პარტია, მე მინდა გამოვთქვა ერთი სურვილი, რომ საქართველოში ჩა მოსულიყვეს მალე უფრო მრავალ რიცხოვანი სოციალისტური დელე გაცია და აქ გაეხსნათ ინტერნაცი ონალის კონგრესი. საქართველო ინტერნაციონალისთვის იქნება სათაყვანებელი ბავშვი და, როცა ჩვენ მივალთ ევროპაში, იქ ყოვე ლი სოციალისტური პარტია ყოველ ღონეს იხმარს თქვენი დამოუკი დებლობის საცნობათ. დაუსრულებულმა ტაშმა და ვაშამ დაფარა ხელოვნურად წა რმოთქმული სიტყვა. ამის შემდეგ ილაპარაკა სნოუდენმა, ხოლო შე მდეგ მიტინგი დროშებით გაჰყვა სტუმრებს, რომელინიც წავიდნენ ქალთა გიმნაზიის შენობაში ერეკ ლესდროინდელ სახლის დასათვა ლიერებლად. სკოლის ეზო სავსეა მოსწავლე ქალებით. სტუმრებს ფარავს ყვავილები, მოსწავლე ბავ შვები ტაშის კვრით აცილებენ სკო ლის შენობამდე, ხოლო თვით სკო ლის დარბაზში პირველი კლასე ბის მოსწავლეთა ხორო ასრულებს მშვენიერ სიმღერებს. დელეგაცია ბრუნდება საკრებულო დარბაზ ში, სადაც მისასალმებელ სიტყვე ბს ამბობენ ს.დ. ორგანიზაციის წა რმომადგენელი ს. მაჭავარიანი, სოც. ფედერალისტთაგან – პატა რაია, დაშნაკცუტიუნისგან – ტერ არუთინოვი და ქალთა ორგანიზა ციის სახელით ს. ნარეკლიშვილი. პარტიათა წარმომადგენლებს უპა სუხა ჰიუსმანმა, რომელმაც, სხვა თა შორის, სთქვა:„ჩვენ მოვისმი ნეთ თფილისში ს. ფედერალისტე ბი, გავეცანით მათ პროგრამას და ვერ ვნახეთ კითხვა, რომელიც ჰყოფდეს მათ სოციალ-დემოკრა ტებისაგან. არის მხოლოდ აგრა რული საკითხი, რომელსაც ისტო რიულ მსვლელობის დროს დაეკა რგება მნიშვნელობა და გაერთია ნება მაინც აუცილებელი იქნება. სოციალისტური ინტერნაციონა ლი მხურვალე მონაწილეობას მიი ღებს ამ შეერთების საკითხში. ესე რებზე ჩვენ შეგვიძლია ვსთქვათ, რომ ისინი მხოლოდ ტრადიციით ცხოვრობენ და არსებულ მდგომა რეობას ანგარიშს არ უწევენ, ხო ლო რაც შეეხება დაშნაკელებს, მა თი წარმომადგენლები ჩამოსულე ბი არიან თფილისში, გვეპატიჟე ბიან სომხეთისაკენ და ჩვენ მთელი დელეგაცია თუ არა, ნაწილს მაინც შევძლებთ გავგზავნოთ. კერძოთ, საქართველოს დაშნაკცუტიუნის მოვალეობას უნდა შეადგენდეს სა ქართველოსა და სომხეთს შორის მტკიცე კავშირის შექმნა. ჩვენშიც, ბელგიაშიც, არის უთანხმოება, მა გრამ სოციალისტურ მთლიანობას ვიცავთ. და ჩვენ ვფიქრობთ, რომ მომავალ სოციალისტურ კონგრეს ზე, რომელზედაც ლაპარაკობდა ამხ. ვანდერველდე და, რომელიც გაიმართება ძველ კოშკში, სადაც ძველად მეფენი ცხოვრობდნენ, და ესწრებიან საქართველოს ყველა სოციალისტური პარტიები“. სნოუდენის მოკლეს სიტყვის შემდეგ სტუმრები გაემგზავრები ან სადგურისაკენ, საიდანაც საგა ნგებო მატარებლით უკან დაბრუ ნდნენ. 23 სექტემბერს დელეგაცია ქა რთლს გაივლის და ნახავს ბორჯო მს. კახეთის სილამაზეს შესცვლის ბორჯომის ნაძვნარები, ბაკურია ნის გზის იშვიათად მიმზიდველო ბის სანახაობა. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , №217 .

110 სოციალისტური დელეგაცია კახეთში და მენშევიკ-ჩინოვნიკების მასპინძლობა „ენკენისთვის 21 კახეთს ეწვია სო ციალისტური დელეგაცია. გაიგეს თუ არა ეს ამბავი სოფლებში, ყვე ლამ რკინისგზის სადგურებს მია შურა. ყველას სურდა, ენახა შორი დან მოსული სტუმრები, გადაეცა სალამი და საკუთარი ყურით მოეს მინა გამამხნევებელი სიტყვები სა ქართველოს უანგარო მეგობრების ევროპის მუშათა კლასის ბელადე ბსა. სულ სხვას ფიქრობდნენ ადგი ლობრივი მენშევიკები, რომლე ბიც მასპინძლის როლში გოგოლის ჩინოვნიკებს გვაგონებდნენ: არა ფერი წამოგვცდეს... რას იტყვიან ევროპის დელეგატებიო და ეს უმი ზეზო შიში იმდენად დიდი იყო, რომ ხალხს საშუალება არ მისცეს მისა ლმებისა. სადგური ბადიაური ხალხით გა ჭედილია. უცდიან სტუმრებს დრო შებით, აი, მატარებელიც. ჰაერში ვაშას ძახილი ისმის. ყველა მატა რებელს მისჩერებია, აი, გამოჩნდე ბიან ჩვენი მეგობრები, ევროპის მუშების წარმომადგენლებიო. ვა გონებს ყვავილებს ესვრიან, ანიშ ნებენ გაჩერებას, მაგრამ ამაოდ... ხალხი გულდაწყვეტილი დაიშალა. სადგური გურჯაანი. ქიზიყი დან, ახლომახლო სოფლებიდან ხალხს ბლომად მოუყრია თავი 10 საათიდან ელიან სტუმრებს. ამზა დებენ ტრიბუნას მიტინგისთვის. ყვავილებით, ყურძნის მტევნებით და მწვანით მორთავენ ვაგზალს. სტუმრების შეხვედრას ხელმძღვა ნელობს დამფუძნებელი კრების წევრი ს. ახმეტელაშვილი. სოცი ალისტ-ფედერალისტთა პარტიის სახელით ვსთხოვეთ ს. ახმეტელაშვილს მისალმებელი სიტყვის შე ნახვა. შეგვპირდა, ჩაიწერა ჩვენი ამხანაგის გვარი. მენშევიკების ორგანიზაციამ რომ გაიგო, არ ესიამოვნა ჩვენი განზრახვა, მოგვიგზავნა შუამა ვალი – პარტიულად არც ჩვენ გა მოვდივართ, რა საჭიროა პარტიის სახელით მისალმებაო. ჩვენ მაინც მოვითხოვეთ მისალმების ნება – დეე, სოციალისტურმა დელეგაცი ამ იცოდეს, რომ პროვინციას არ სძინავს, იგი ისევეა დარაზმული პოლიტიკურ პარტიებად, როგორც ჩვენი ცენტრები. დაგვთანხმდნენ, კვლავ შეგვპირდნენ. აი, დელეგატებიც მოვიდნენ, ვაშას ძახილით ხალხი გარს შემო ერტყა მათ ტრიბუნაზე გამოჩნდა კ. ანდრონიკაშვილი. იგი აცნობს ხალხს ევროპის დელეგატებს სა თითაოდ. შემდეგ მიტინგსა ხსნის და მიესალმება ს. ახმეტელაშვილი. ს. ამხეტელაშვილის შემდეგ ტრი ბუნაზე ადის ე. ვანდერველდე, რომელიც ვრცელ ლამაზ სიტყვა ში სალამს უძღვნის საქართველოს მშრომელ ხალხს. აი, ევროპის დე ლეგატებმა გაათავეს ლაპარაკი. ჩვენ ველით ახლა მაინც მისცემენ ადგილობრივ წარმომადგნელბს მი სალმების ნებას. ტრიბუნაზე ადის ს. ახმეტელაშვილი და მიტინგს დახურულად აცხადებს. ვისთვის იყო საჭირო ეს ოინ ბაზობა ბ-ნო სოციალ-ჩინოვნიკე ბო. ნუთუ ევროპის დელეგატები ვეღარ შეიცდიდნენ 3 წუთს, რომ

111 ჩვენი მისალმებაც მიეღოთ ? მათ შოლტივით მოხვდათ ე. ვანდერველდეს სიტყვები.„ნუ შემოიღებთ კვლავ მიწის სყიდვა-გაყიდვას, თო რემ ისევ ფულიანი ხალხი ჩაიგდე ბს მას ხელში... საამხანაგოდ, კოო პერატიულად დაამუშავეთ მიწები, როგორც ეს ბელგიაშიაო“. ამ სი ტყვებმა დიდ შთაბეჭდილება მო ახდინა ხალხზე. ამ შთაბეჭდილე ბის გაძლიერებისა ეშინოდათ მენ შევიკებს, ამიტომ გატეხეს პირობა, ჩაიდინეს ოინბაზობა და არ მისცეს ჩვენ ამხანაგს ლაპარაკის ნება. ხალხმა გაიგო ეს და როცა ისინი მიტინგის შემდეგ საუზმეს შეექცე ოდნენ, ხალხი გარეთ იგონებდა ე. ვანდერველდეს ზემოხსენებულ სი ტყვებს და ამბობდა, რათ მოატყუ ეს, რატომ სხვასაც არ მისცეს მი სალმების ნებაო“. სოციალისტ-ფედერალისტი გაზეთი„სახალხო საქმე“, 1920 , №945 . ქართლში „ 23 სექტემბერი. ტფი ლისიდან საგანგებო მატარებელი ჯერ კი დევ ღამით გავიდა. მცხეთას გავცდით, რომ ინათა და ქა რთლის ატეხილ ჭა ლებს მზის სხივები გადაეკრა. მატარებე ლი ნელა უახლოვდე ბა სადგურს. ოდეს ღაც ცოცხალ სადგუ რს მხოლოდ დანგრე ული შენობები შერჩე ნია, ხალხი კი მას გა სცლია და მიტინგიც სადგურიდან ცოტა მოშორებით გაუმა რთავთ. ესტრადა ხე ლოვნურად არის მო რთული ყვავილებით, გირლანდებით, მარ ქსისა და ჟორდანიის, ვანდერველდესი და სხვა გამოჩენილი სო ციალისტ მოღვაწეთა სურათებით. ესტრა დის ირგვლივ თავი გორი მოუყრია რკინისგზის მუშებს, გვარდიელე ბს და, საერთოდ, ყვე ლას, ზოგნიც ეხლა გამორბიან ქალაქი დან. აი, აგერ მოიმღე რიან მეჯვრისხეველი გლეხები, რომელთაც წინ მიუძღვით წითე ლი დროშა, რომელიც სალამის რხევით თა ვს ევლება თავის ლაშ ქართ, კ. გვარჯალაძე სათითაოდ აცნობს ხალხს სტუმრებს და ამის შემდეგ ტრიბუ ნაზე ადის სოფლელი გლეხი გიორგი მელაძე. ჭაღარა მოხუცი, უბრალო სოფლელი, რომელსაც ალბად არ უნახავს სკოლის კა რები და დღესაც ის ფარაჯაშია გამოხვეუ ლი, რომელსაც ერთი საათით დაუგდია ყა ნაში თოხი და მოსუ ლა სტუმრების პატი ვსაცემლათ, ყველაზე ძლიერ შთაბეჭდილე ბას ახდენს. მან სხვათა შორის, სთქვა:„ჩვენში თავისუფლებამ საშვა ლება მოგვცა, გვენა ხა უცხოელი სტუმრე ბი. ყველამ ვიცით, თუ რა დაგვიჯდა ეს თავი სუფლება. მტერს აღე ბული ვყავდით შიგ ნით და გარედ გვებ რძოდა ის და ჩვენც უნდა მოგვენახა ჩვე ნი საკუთარი გზა, გზა ჩვენი ხალხის ხსნისა და გადარჩენისა და განა ეს თავისუფლე ბა შეგვრჩენოდა, რომ რუსეთის ანარქი ას ბოლომდი გავყო ლოდით“ ? მეორე სი ტყვას ამბობს გორის მუშათა ორგანიზაცი ის წარმომადგენელი ვ. ბარნოვი, რის შე მდეგ მუშა ჯიხაურმა წაიკითხა თავისი ლექ-

112 სი, რომელიც რენო დელს გადასცა, ვინაი დან მან ისურვა წაეღო ამ მუშის ნაწერი ლექ სი. საპასუხო სიტყვით გამოდის რენოდელი , რომელიც, სხვათა შო რის, ამბობს:„ერთ მა თქვენმა ამხანაგმა მუშამ ტფილისში გვი თხრა: ჩვენ გვაქვს დი დი თავისუფლება, მა გრამ ჩვენ გვაქვს ამა ვე დროს დიდი შიმში ლიო. ეს არის უდიდე ხაშურის სადგურში თავმოყრილი დიდძა ლი ხალხი შორიდა ნვე დავინახეთ. მოის მის ინტერნაციონა ლის ხმები, მას ჰყვება ვაშა და ეს გამოძახი ლი მოფრიალე წითელ დროშებთან ერთად აღდგენს მოგონებაში ხაშურის მუშათა წარ სულს, მათ თავგანწი რულ ბრძოლას და სა ერთო საქმისთვის გა ღებულ მსხვერპლს. რკინისგზის მუშები, გვარდიელები, მოქა ლაქენი, ქალი და ბავ შვი თავმოყრილია ამ დროშების ქვეშ. იშვი მუსიკა უკრავს სი ნტერნაციონალს. სტუმრები ძმათა სა საფლაოსკენ ემზადე ბიან. არ შეიძლება, სი გასაჭირი, თქვენ უნდა სძლიოთ მას, თქვენ გაქვთ უდიდე სი რწმენა თქვენი სი მართლისა, მაგრამ ეს არ კმარა საჭიროა ცოდნა, საჭიროა უდი დესი ორგანიზაცია. თქვენ გაქვთ ტრადი ცია ამ ორგანიზაცი ის ჩასახული ძველი წყობილების დროს და ამ ტრადიციამ გადა არჩინა საქართველო ბოლშევიზმს. თქვენ ხაშურში ათად მორთული სა დგური, განსაკუთრე ბულ სადღესასწაულო სახეს აძლევს ხაშუ რს. სტუმრები გადმო დიან მატარებლიდან, საერთო ტაში და ვა შა ჰფარავს მიტინგის ხელმძღვანელთა ხმე ბს. კ. გვარჯალაძე აც ნობს სტუმრებს ხალ ხს და შემდეგ სიტყვას ამბობს ადგილობრივი ორგანიზაციათა წა რმომადგენელი ძველი მუშა ბაბლიძე. დე-ბრიუკე დელეგაციის სახელით მიესალმე ბა ხალხს და, სხვათა შორის, ამბობს:„ჩვენ ძმათა სასაფლაოზე არ მიხვიდე მათ საფ ლავთან, არ შეიძლე ბა არ ჩასძახო პრო ლეტარიატის იმედის აღმძვრელი ხმა მათ გაიგეთ რევოლუცია ისე, როგორც აღმშე ნებლობითი და აღორ ძინებითი მუშაობა. არ არის სოციალიზმი ის, როცა ქვეყანა ნადგუ რდება და ველურდე ბა. და თქვენი ორგა ნიზაცია კი თავდებია იმის, რომ თქვენ მო მავალშიც სძლევთ ყო ველგვარ გამარჯვება სო“. მოვედით თქვენთან შორეულ ქვეყნები დან, ჩვენი ბუნება არ წააგავს თქვენსას, იქ სხვაგვარათ ამუშავე ბენ მიწას. ბევრია გა ნსხვავება ჩვენ შორის, მაგრამ, მიუხედავათ ამისა, სადაც არ ვიყა ვით, მთებში თუ ბარ ში, რკინისგზის სად გურებსა და თუ სო ფლებში, ჩვენ ვიგრძე ნით, რომ ჩვენ საე რთოთ ვართ ერთი ოჯახის წევრნი. თქვე ნი გამარჯვება ნიშნა ვს ჩვენს გამარჯვე ბას. ძვლებს. ნელა შორდე ბა მატარებელი სად გურს ინტერნაციონა ლის ხმებსა და ხალხის საერთო აღტაცებაში.

113 ხაშურიდან ერთ ორ ვერსზე, იმ გორაკზე, რომელიც დაჰყურებს ქვიშხეთის მინდვრე ბის და ხაშურის სახე ლოსნოებს, აღმართუ ლია მუშის წერაქვით გამოკვეთილი ჯერ კი დევ დაუმთავრებელი ძეგლი მებრძოლთა, რომელთა საფლავე ბს ქართლის ჭალების ნიავი ყოველ დღით მოუთხრობს დარჩე ნილ ამხანაგების ხე ლით გაგრძელებულ საქმეზე. მატერებელი გაჩერდა. ნელა ითქვა მს სულს ორთქმავა ლი. ძმათა სასაფლაო ზე სდგანან პიონერე ბი საერთაშორისო მუ შათა მოძრაობისა და მდუმარე, ჩაფიქრებუ ლი სახით გასცქერიან ატეხილ ჭალებს. მუ სიკის სამგლოვიარო ხმა,„მსხვერპლად და ეცით მწვავე ბრძოლა ში“ მიაქვს ნიავს, აი, აგერ მოსჩანს შავებში ჩაცმული დოდაშვილი, ღვიძლი პირმშო რომ ჰყავს ჯერ კიდევ პირ წაუმშრალ საფლავში და თვითაც მდუმარე შეჰყურებს საფლავე ბს. თითქო მოულოდ ნელად და შეუმჩნევ ლად მოისმა ხმა. ეს ვანდერველდე უნდა იყვეს. მაგრამ მის ხმას არ ჰგავს ეს ხმა. ის ძლიერია თავის გამო ძახილში, ის საყვირია, რომელიც თავს უყრის ლაშქარს, ბრძოლი სათვის, აქ კი გაისმის ხმა, ხმა ნახევრადც რემლიანი, იმედით სა ვსე, მაგრამ სათუთი, ძლიერი, მაგრამ ამავე დროს რბილი, როგო რც თვით გრძნობაა. „ომის დროს – ამ ბობს ის, – ბელგიელ ამხანაგებს ლონდონ ში მოუხდათ წასვ ლა და იქ ინახულეს ერთი დიდი ადამიანის და უძლიერესი მებ რძოლის კარლ მაქრსის საფლავი. ეხლა კი აი აქ, ჩვენ ამხანაგე ბის საფლავზე ვართ, რომელთა სახელები არ ვიცით, მაგრამ ვი ცით, რომ იმავე საქ მისთვის მებრძოლ ნი იყვენენ, რისთსაც იბრძოდა დიდებული მასწავლებელი კარლ მარქსი. და ისე, როგო რც ლონდონის სასაფ ლაოზე, აქაც, მთელი ჩვენი პროლეტარუ ლი გრძნობა-გონებით ვიგონებთ დახოცილ ამხანაგებს და პატივს ვცემთ მათ“. მაკდონალდმა სთქვა:„ამ წმინდა სა ფლავებმა მე მომა გონა ერთი ქართუ ლი ლეგენდა, რომე ლიც მე საქართვე ლოში გავიგონე, აი, აქ ხაშურზე ახლო სუ რამში ძველად თურ მე ციხეს აგებდნენ, მაგრამ კედლები ინ გრეოდა. თქმულება იყო, რომ საძირკველ ში უნდა მოჰყოლოდა ვინმეს ძვლები, უნდა გაღებულიყო მსხვერ პლი, რომ აშენებული ყო ციხე, მოინახა ზუ რავი, რომლის განწი რული სიცოცხლე შე იქმნა ბურჯი და მის ძვლებზე აშენდა ცი ხე. და მე დღეს მომა გონდა ეს ციხე, ჩვენც ხომ ციხეს ვაშენებთ, ციხეს მუშათა კლასი სას, ციხეს სოციალიზ მის ბედნიერებისას და ეს განწირული, ბრძო ლაში დაღუპული ამხა ნაგები საფუძველია ამ ციხის, მათ ძვლებ ზე შენდება მომავლის ბედნიერება“. მაკდონალდის შე მდეგ ლაპარაკობს რენოდელი. ის ამბობს: ომამდის ჩვენ შორი დან შევყურებდით თქვენს ბრძოლას და ვხედავდით, თუ რა მსხვერპლს იღებდით. ეხლა კი საშუალება მოგვეცა თვით ვნა ხოთ დახოცილთა სა ფლავებიც. მაგრამ მე მინდა აღვნიშნო, რომ აქედან ერთი დასკვ ნა უნდა გამოვიყვა ნოთ: სისხლის საშუა ლებით შეუძლებელია მოძრაობის შეჩერება. ფეოდალური და ბურ-

114 ჟუაზიული წყობილე ბა მრავალ წლების გა ნმალობაში აწარმოე ბენ ბრძოლას ხალხის გათავისუფლების წი ნააღმდეგ და ისტო რიამ არ იცის მაგა ლითი, რომ ამ სის ხლისღვრით ფეოდა ლიზმს ან ბურჟუა ზიას მოეხერხებინოს სრულიად აღმოფხვრა განმათავისუფლებელ იდეებისა. სისხლს შე უძლია მხოლოდ დრო ებით ხელი შეუშალოს მოძრაობას. დავიხსო მოთ, რომ სოციალი ზმი არ შეიძლება სის ხლის საშუალებით და მყარდეს, ის კი უნდა მოვიდეს სიყვარულით და შეგნებით, და, აი, სოციალიზმისთვის ამ მებრძოლთა საფლა ვზე. მე ფრანგი სოცი ალისტი, რომელთაც გვაქვს პარიზის განა დგურებულ კომუნის 55 ათასი წმინდა საფ ლავი, მე პატივს ვცემ დახოცილ ამხანაგე ბს და დიდებით ვიგო ნებთ მათ“. მუსიკამ შეასრულა „მსხვერპლად დაეცით მწვავე ბრძლაში“. უსი ტყვოთ, მდუმარეთ მოშორდა დელეგაცია საფლავთა აკლდამას და მატარებელი ქშე ნით გაჰყვა ქვიშხეთის ჭალებს. ბორჯომი-ბაკურიანი თორმეტის ნახევარზე მატარებელი ბორ ჯომში იყო. აქაც მო რთული სადგური, ხო ლო სადგურის უკან – ტრიბუნა და ზღვა ხალხი. ქარხნების მუ შები, გვარდიელები და მოქალაქენი – ყვე ლანი მოგროვილან მოედანზე და უსმენენ ჭაღარა მუშათა ბე ლადს მაკდონალდს, რომელიც ჩვეულებ რივი დინჯი, დაკვირ ვებული გამომეტყვე ლებით აღტაცებულ სიტყვას ამბობს. პირ ველის ნახევრიდან დელეგაციამ დაათვა ლიერა ლიკანისა და ძველი სასახლე, მინე რალური წყლების ქა რხნები, შემდეგ შავ წყალზე – ხე-ტყის ქა რხნები და სრულ 5 სა ათზე გაემგზავრა ბა კურიანში. გატაცე ბული მრავალფერო ვან სანახაობით ახალ შთაბეჭდილებებით და გრძნობებით აღვსილი დელეგაცია 23 სექტე მბერს ღამით მიემ გზავრება ქუთაისის გუბერნიისკენ. ხვალ დაათვალიერებენ ჭი ათურას, სოფლებს, მთებს და ბუნების სი მშვენიერეს შესვლის მოსაწყენი მაღარო, მაგრამ სულით ძლი ერი მუშათა კლასი, რომლის წერაქვი მა ღაროში ნაპერწკალე ბს აჩენს და ამ ნაპერ წკალით ჩაღდება ქუ რა მუშათა და გლეხთა მოძრაობისა“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , №218 .

115 იმერეთში „ბორჯომიდან დელეგაცია ღამის მატარებლით გაემგზავრა იმერეთის კენ, ბაკურიანის გზის შთაბეჭდილება მეტად ძლიერია. განსაკუთრებით ადგილობრივ გლეხების მოულოდნელმა საგანგებო შეხვედრამ დელეგა ტებზე დიდი გავლენა იქონია. დაბრუნებისას გლეხებმა აანთეს კვარის კელეპტრები და გზა გაჩაღებულ კოცონს წარმოადგენდა. ამ შთაბეჭდი ლებით განცვიფრებული ინგლისელი მუშა შოუ ამბობს:„ჩვენში სოცია ლისტებზე უთითებენ ხელის საჩვენებლად, აქ კი მთელი ხალხი ჩირაღ დნებით გხვდება“. ასეთი ქვეყანა მე პირველად ვნახეო.„ამ სანახაობით დამთვრალი სტუმრები ისვენებენ, რომ ხვალ ნახონ მუშათა მაღაროე ბი, გლეხთა სურათებიდან გადავიდნენ ნამდვილ პროლეტარების, მუშა თა კლასის სამეფოში“. ჯერ კიდევ გათენებული არ იყო, რომ საგანგე ბო მატარებელი ხარაგაულის ორგანიზაციამ შეაჩერა და სალამი უძღვნა ევროპულ სტუმრებს. შორაპანში სრულ 8 საათზე მატარებელი შო რაპანში იყო, სადაც ყვირილის და შორაპნის მიდამოებიდან დიდძალი ხალხი შეგროვილიყო. დელეგაციას აქ დახვდა ტფილისიდან საგანგებო ჩამოსულნი დამფუძნებელი კრე ბის თავმჯდომარე ამხანაგი ალ. ლომთათიძე და შინაგან საქმეთა მინისტრი ნოე რამიშვილი . სტუმ რები დასხდნენ საგანგებოთ გა მზადებულ ესტრადაზე, მათ აც ნობენ ხალხს, ხოლო შემდეგ მი ტინგის თავმჯდომარე ვ. ბუაჩიძე სიტყვას აძლევს შორაპნის მაზრის სოციალისტურ პარტიების, გვა რდიის შტაბის, დემოკრატიულ და ერობის ორგანიზაციების და პრო ფესიონალურ კავშირთა წარმომა დგენელს ს. მენაღარიშვილს, რო მელმაც თავისი სიტყვა ასე დაა მთავრა:„ძვირფასო სტუმრებო, როდესაც დაბრუნდებით ინგლის ში, საფრანგეთში და ბელგიაში, გა დაეცით ჩვენ უფროს ძმებს, ევრო პის მუშათა კლასს, რომ აზიის ყუ რეში არსებობს პატარა საქართვე ლო, რომლის დემოკრატია მედგარ ბრძოლას აწარმოებს საკაცობრიო იდიალებისათვის, გადაეცით, რომ საქართველოს დემოკრატია მზა დაა თქვენს დაძახილზე გადმოქ ცეს თავისი პატარა, მაგრამ სუ ლით ძლიერი რაზმი თქვენს განკა რგულებაში სოციალიზმის საკე თილდღეოთ“. საპასუხო სიტყვას ამბობს ბელგიის მუშათა წარმო მადგენელი ამხ. ჰიუსმანი. ის ამ ბობს:„ჩვენ მოვედით შორიდან იმისათვის, რომ გავიგოთ ადგილო ბრივათ თქვენი ყოფა-ცხოვრება, პოლიტიკურ-ეკონომიკური აღმშე ნებლობა, თუ რა გაქვთ თქვენ და რისი შექმნა შეგიძლიათ მომავალ ში და ჩვენ გაკვირვებულები ვართ თქვენი შრომით, განცვიფრებული ვართ, რომ მთელი ერი გაჟღენთი ლია სოციალიზმით და ეს იმ ქვე ყანაში, სადაც ინდუსტრიას არ აქ ვს ფეხი მოკიდებული და სასოფლო მეურნეობა შეადგენს უმთავრეს დარგს. ჩვენ დავიარეთ თქვენი ქვე ყნის მშვენიერი ბუნება და სასიხა რულოა, როცა თქვენ მიჰყვებით ჩვენს გზას, როცა უარყოფთ ტე რორისა და უმცირესობის უმრა ვლესობაზე ბატონობის გზას. თუ

116 ეკონომიურ მდგომარეობის მხრით საქართველომ უნდა ისწავლოს ჩვენგან, სამაგიეროდ, პოლიტიკურ აღმშენებლობაში ჩვენ უნდა გადა ვიღოთ თქვენგან. ჩვენი ქვეყნები ორივე დემოკრატიულია. ჩვენ და ვიწყეთ ეკონომიურ ცხოვრების გა რდაქმნიდან, თქვენ კი შეუდექით პოლიტიკურ ცხოვრებას განახლე ბიდან და ასე ორი სხვა სხვა გზით მივდივართ ერთი მიზნისაკენ. ჩვე ნი ქვეყანა მოფენილია ქარხნე ბით, ჩვენ ვიმყოფებით ინდუსტრი ის განვითარების ხანაში და თქვენი ხალხის ოდენა პოლიტიკური მომ ზადება რომ ჰქონდეს ჩვენს ხალ ხს, მაშინ სოციალიზმის განხორცი ელების დაწყება არც თუ ისე ძნე ლი საქმე იქნება“. ხანგრძლივი ტა ში და ოვაციები ჰფარავს ჰიუსმანი სიტყვებს, რის შემდეგ ინტერნა ციონალის ხმებში და საერთო აღ ტაცებაში დელეგაცია სხდება ჭი ათურის შტოზე მათთვის საგანგე ბოდ დამზადებულ მატარებელში. ამ დროს დელეგაციას მუშები აჩ ვენებენ შავი ქვის ვაგონებიდან გა დმოტვირთვას, რასაც იღებს ცეკა ვშირის კინემატოგრაფი, ორთქმა ვალი მიაქანებს ჭიათურის მთებში გასერილ გზაზე სტუმრებს და ქა რთლის შემდეგ აქ იშლება ახალი სურათები, ახალი ბუნება, სრული ად განსხვავებული უკვე ნახული დან. გზაში ყველა პატარა სადგუ რი მორთულია ყვავილებით და წი თელი დროშებით. ჭიათურაში 10 ½ საათზე საგანგებო მატარებე ლი ჭიათურის სადგურზე იყო. ისე, როგორც სხვა სადგურები, აქაც იგი მორთულია დროშებით და გირ ლანდებით. სადგური ინტერნაცი ონალურ ლოზუნგებით სავსე პლა კატებით არის აფერადებული. მო მღერალთა გუნდი ასრულებს რე ვოლუციონურ სიმღერებს და საე რთო ოვაციებში დელეგაცია სად გურიდან მიდის ადგილობრივ სო ც.-დემოკრატიული ორგანიზაციის კომიტეტში, სადაც სტუმრებს მი სასალმებელი სიტყვა უთხრა სერ. სიხარულიძემ. დელეგაციის სა ხელით კომიტეტს მიესალმა ემილ ვანდერველდე, რომელმაც, სხვა თა შორის, სთქვა: მე 10 წლის გან მალობაში ვიყავი მაღაროს მუშათა დეპუტატი და დღეს, როცა აქ ვარ მაღაროს მუშებში, როცა ვათვა ლიერებ თქვენს ორგანიზაციას, მე თვალწინ მიდგას ჩვენი მიზნების ერთიანობა, რომ ჩვენ ვემსახურე ბით ერთ იდეალებს და ეს სურათე ბიც, ყველა ქვეყნის სოციალისტურ მოღვაწეთა, რომ ამშვენებენ თქვე ნს ორგანიზაციას, ამტკიცებს ჩვე ნი მუშების სოლიდარობას. ამის შემდეგ მთელი დელეგა ცია – მინისტრი რამიშვილის, ალ. ლომთათიძის, ადგილობრივ ორგა ნიზაციათა წარმომადგენლების და სხვათა თანხლებით წავიდა საგა ნგებოდ დამზადებულ ესტრადის კენ, სადაც თავი მოეყარა მაღაროს მუშებს და ადგილობრივ მცხო ვრებლებს. მიტინგს ხსნის ამხ. ზ. გურული, რომელიც მოკლე მისა სალმებელ სიტყვას ამბობს. დე ლეგატებიდან პირველად ლაპარა კობს ინგლისის წარმომადგენელი, თემთა პალატის დეპუტატი მუშა ამხ. შოუ. ის ამბობს: თქვენ ხართ ჩვენთვის არა მარტო ერი, არამედ ახალი გამოცდილება, რომელსაც

117 შეჰყურებს მთელი ევროპის მუშა თა კლასი. თქვენ გვერდით არის მეორე გამოცდილება, მეორე მაგა ლითი. მე მოვიარე რუსეთი და ვეც დები შევადარო ორი სისტემა ერ თმანეთს. მე ვიტყვი რუსეთის კა რგ თვისებებზეც და ცუდზეც. კა რგია ის, რომ ზრუნავს მოხუცებზე და ახალგაზრდების აღზრდაზე, მა გრამ ამით თავდება საბჭოთა რუსე თის დადებითი მხარეები, მე ღრმად მწამს, რომ უდემოკრატიზმოთ შეუძლებელია სოციალიზმი, ხო ლო დემოკრატიზმი გულისხმობს სრულ თავისუფლებას. პეტროგ რადის და მოსკოვის მუშები შიმ შილობენ, ორივე ქალაქი კვდება. მუშა ღებულობს ერთ მეოთხედს იმისას, რაც მის საზრდოთ საჭი როა. თქვენ არ შეგიძლიათ გამო სთქვათ აზრი, თუ კომუნისტი არა ხართ, თუ კომუნისტებს არ უჭერთ მხარს, თუ მათგან არ ღებულობ ნე ბართვას და, აი, ამავე დროს საქა რთველოში რას ვხედავთ. პირობე ბი შედარებით ერთნაირი იყო რუ სეთში და საქართველოში; აქ ჩვენ ვნახეთ თავისუფალი ადამიანი, აქ ჩვენ ვნახეთ კრების, ბეჭდვის, და სინდისის თავისუფლება. თქვე ნი ქვეყანა არის ბუნებით მდიდა რი და ხალხის ორგანიზაციაში გა მობრძმედილი. ეს ბადებს იმედებს, რომ ახლო მომავალში თქვენ ეკო ნომიკურათ წინ წახვალთ. და როცა მივალთ ინგლისში, უნდა დავსვათ იქ კითხვა მუშათა წინაშე, რომელ გზას გავყვეთ, რუსეთის ტირანიას, ძალდატანებას, თუ თავისუფალ საქართველოს. მე კი ვიტყვი: ჩვენ უნდა გავყვეთ საქართველოს გზას. ინგლისში 6 ½ მილიონი მუშაა შე კავშირებული, ჩვენში, მართა ლია, ასე სწრაფად არ შედის თა ვისუფლების იდეები, მაგრამ რაკი ერთხელ ჩაებეჭდება ინგლისელს თავში ეს აზრი, ის შემდეგ დაიცა ვს მას და, ვფიქრობ, რომ 10 წლის განმავლობაში ინგლისშიც მუშათა მთავრობას ექნება ადგილი, ამა ვე დროს დემოკრატიის გზას გაჰ ყვება სხვა ქვეყნებიც. მოვა სოცი ალიზმი და მისცემს კაცობრიო ბას იმას, რაც არ მიუცია არც ერთ დროს და არც ერთ-ერთ კლასს. მუ შათა კლასი გაიმარჯვებს. გაიმარ ჯვებს ინტერნაციონალი“. შოუს შემდეგ ლაპარაკობს ფრა ნგი რენოდელი, რომელმაც, სხვა თა შორის, სთქვა: 1914 წელს, რო ცა ჰაერში თოფის წამლის სუნი იდგა, როცა ომი უნდა დაწყებუ ლიყო, ინტერნაციონალი შეეცადა ხელთ შეეშალა გაბატონებულ კლა სებისათვის სისხლისღვრის მოწყო ბაში. 9 აგვისტოს დანიშნული იყო ვენაში კონგრესი, სადაც დასმული იყო ეს საკითხი. მაგრამ იმპერია ლისტებმა შესძლეს ომის დაწყება. 2 აგვისტოს უკვე საომარი მოქმდე ბა გაჩაღდა. სხვადასხვა ქვეყნებში მუშები მოუმზადებელნი გამოდგე ნენ ომის შესაჩერებლად. მაგრამ ამ ხუთი წლის ომის მსვლელობამ გამოაღვიძა თვით ჩამორჩენილი ერების მუშებიც და ეხლა ყველა უფრთხის ომს. დამთავრდა დიდი ომი, მაგრამ მისი შესაძლებლობა ჯერ არ მოსპობილა. მაღაროს მუ შები განსაკუთრებული ენერგიით იბრძვიან ომის წინააღმდეგ. ამას წინეთ ჟენევაში საერთაშორისო მაღაროს მუშათა კონგრესი იყო, სადაც სთქვეს:„ნახშირი შეადგენს ომის პურს და თუ კაპიტალისტებ მა კიდევ გაბედეს ომის დაწყება, ჩვენ დავამშევთ ომს, არ მიცემთ ნახშირსა და თქვენც, ამხანაგო მუ-

118 შებო, ხელიხელჩაკიდებული წახ ვალთ ამ მთელი ქვეყნის მაღაროს მუშებთან ერთად“. თქვენი შრომის ნაყოფით ისარგებ ლებს მთელი დემოკრატია ხომა ლდების ასაშენებლად“. ტრიბუნაზე ადის ვანდერვე ლდე, რომელსაც მქუხარე ტაშით ხვდება ხალხი. ის, სხვათა შორის, ამბობს:„აი ეს შავი ქვა, ეს მაღარო ები არის შემაკავშირებელი ჩვენი. მე მინდა თქვენ იცოდეთ იმ ამხანა გობის შესახებ, რომელნიც ამუშა ვებენ აქედან გაგზავნილ შავ ქვას. იქ ამ მასალას ამუშავებენ თქვენი ამხანაგები მუშა სოციალისტები. ისინი იბრძვიან 8 საათის სამუშაო დღისთვის, ისინი იბრძვიან შრომის პირობების გასაუმჯობესებლათ თავის მოვალეობას ისინი ასრულე ბენ პატიოსნათ, შრომობენ, რომ შრომის საძირკველი ჩაუყარონ მო მავალ წყობილებას. დღემდი ამ შა ვი ქვით მზადდებოდა ზარბაზნები და ყუმბარები, ჯავშნოსანი და ასა ფეთქებელი ნივთიერებანი, რომ ლითაც კაპიტალისტები ანგრევ დნენ ქვეყანას, დღეიდან კი მუშა თა კლასი არ დაუშვებს ომს და ამ ზ. გურული მადლობას უხდის სტუმრებს ხალხის სახელით და სა ერთო ოვაციებში სტუმრები მი დიან შავი ქვის მრეწველთა საბ ჭოს საავადმყოფოს შენობაში, სა დაც ისინი მიიპატიჟეს სადილზე და სადაც მრეწველთა სახელით სიტყვა წარმოსთქვა გ. ჟურულმა, რომელსაც უპასუხა ამხ. დებრიუკემ. გ. ჟურულის სიტყვას და ამხ. დე-ბრიუკეს პასუხს ცალ კე მოვათავსებთ. ნაშუადღევის 4 საათზე სტუმრები წავიდნენ პაპავას სარეცხი ქარხნის და მაღარო ების დასათვალიერებლად, სადაც დაყვეს 7 საათამდე და გულდასმით დაათვალიერეს როგორც ქარხანა, ისე მაღაროები. საღამოს სტუმრე ბი მიიპატიჟა ქალაქის გამგეობამ, რის შემდეგ 9 საათზე ღამით ისინი გაემგზავრნენ შორაპნისკენ, საი დანაც 25 სექტემბერს დაათვალიე რეს ტყიბული და შემდეგ ქუთაისი“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , № 219 . ევროპის სოციალისტური დელეგაცია პროვინციაში. იმერეთში ტყვიბულში „ 25 სექტემბერს დილაადრიან, ჯერ კიდევ ღამით, საგანგებო მატარე ბელი ტყვიბულისაკენ წავიდა, სა დაც 12 საათამდე უნდა დაეთვა ლიერებია დელეგაციას მაღარო ები, ხოლო 3 საათზე უკანვე, ქუ თაისში, დაბრუნებულიყო, სადაც დიდძალი ხალხი უცდიდა შესახვე დრათ. ის იყო გელათის მიდამო ებს მივუახლოვდით, რომ ინათა და უკვე სადგურებზე გამოჩნდა ხალხი, რომელიც აღტაცებით ეგე ბებოდა უცხოელ სტუმრებს. 9 სა ათი შესრულდა, რომ მატარებელი გაჩერდა ტყვიბულის მაღაროებში აგებულ შენობებთან, იქ, სადაც მა ღაროს მუშებს თავისი ბინები აქ ვთ. ნახშირის მტვერში გამურული, რამდენიმე წუთით მაღაროებიდან გამოსული მუშები, როგორც ტყვი-

119 ისფერი ღრუბლები ფარავდენ მო ედანს და სიმღერებით ხვდებოდ ნენ თავის მაწავლებლებს. მუსიკა უკრავს ინტერნაციონალს. შავ, გა მურულ, მაგრამ მომღიმარ სახეზე, იბეჭდება რაღაც არაჩვეულბრივი სიამოვნება და საერთო ოვაციებში სტუმრები მიჰყავთ ესტრადასთან, რომელიც ხელოვნურათ მორთულ ტოტებშია დაფარული. მსწრაფ ლათ ეკვრიან ესტრადას შავი მა ღაროს შავი მუშები, თავის დანა ოჭებულ და ჩაფიქრებული სახით. ამ ზღვა ხალხში, ერთი საათის წი ნეთ მაღაროებში ლანდებივით რომ ებრძოდენ თავისი წერაქვით მთე ბის გულს, ხედავდი მაინც იმედს, მშრომელის ბოღმაზე აშენებულ იმედს მომავლისას. ტრიბუნაზე პირველად ადის ინგლისელი ქალი სნოუდენი, რო მელიც ადარებს რა რუსეთის დღე ვანდელ მდგომარეობას საქართვე ლოსას, მოუწოდებს მუშებს, არ და ყარონ ფარ-ხმალი ძვირფასი მონა პოვარის დასაცავათ და დემოკრა ტიზმის გზით სოციალიზმისთვის განაგრძონ ბრძოლა. შემდეგ ლაპარაკობს ფრანგი დელეგატი მუშა ინგელსი , რომე ლიც, სხვათა შორის, ამბობს:„ის პოლიტიკური ფორმები, რომე ლიც თქვენ შექმენით, ჩვენთვი საც დიდათ საყურადღებოა. თქვენ რომ დამარცხდეთ აქ, მაშინ კაპი ტალისტები და მათი მთავრობები ეტყვიან თავის ხალხებს: აი, რა მო უვიდა სოციალისტურ მთავრობას, მას არ შესწევს ძალა, მართოს ქვე ყანა და ეს ფაქტი ევროპაში ჩვენს მტრებს მისცემდა იარაღს ხელში. დღეს კი ჩვენთვის ხელით საჩვე ნებელი საქართველო და ამ მნიშ ვნელობას როცა გაითვალისწი ნებთ, მაშინ თქვენ გააათკეცებით უნდა იმუშაოთ, რომ განამტკი ცოთ ბრძოლით მოპოვებული თა ვისუფლება. საფრანგეთის მუშები იბრძვიან, რომ მაღაროები გადაე ცეს სახელმწიფოებს, თქვენ კი ეს უკვე გაქვთ, უნდა დააფასოთ იგი და გვერდში უნდა ამოუდგეთ სო ციალისტურ მთავრობას, რომ შექ მნათ სამაგალითო შრომის პირო ბები და წარმოება გააუმჯობესოთ. ეს იქნება უდიდესი საბუთი ჩვენს ხელში ჩვენ მთავრობათა წინააღ მდეგ“. დასასრულ გამოდის ვანდერველდე, რომელსაც მუშები ოვაციე ბს უმართავენ, ის სალამს უძღვნის მაღაროების პროლეტარიატს და პირობას აძლევს, გადასცეს მათი ბრძოლის ამბავი ევროპის მუშათა არმიას, რომელიც ხელიხელჩაკი დებული მიდის ყველა ქვეყნის მუ შებთან ერთად. მიტინგის დასრუ ლების შემდეგ დელეგაციამ დაათ ვალიერა მაღაროები და ადგილო ბრივ პროფესიონალურ კავშირთა საბჭო, სადაც მუშები ახსნა-განმა რტებას აძლევდნენ დელეგაციის ყველა კითხვაზე. დელეგატები გა ნსაკუთრებით დაინტერესებულნი იყვნენ ორგანიზაციებით შრომის პირობებით, წარსულის ისტორიით და იმითი, თუ რა კეთდება ამჟამად. ხანგრძლივი საუბრის შემდეგ მუ შებმა მატარებელთან მიაცილა დე ლეგაცია, რომელიც ქუთაისისაკენ გაემგზავრა. ქუთაისისკენ უკვე შუადღე იყო. გელათის მიდა მოები და ბუჩქნარებით დადენი ლი მთის თხემები თავის სილამა-

120 ზით ახალ ფურცელს ქმნიდა მოგ ზაურობაში, მით უმეტეს, აღმოსა ვლეთ საქართველოს სოფლები დი დად განსხვავდება დასავლეთ საქა რთველოს სოფლებისაგან და, გან საკუთრებით, იმერეთისაგან. გზა ში ცოტა შევგვიანდით. გელათის ახლოს საბარგო ვაგონი შეუძლებე ლი შეიქნა მატარებლის შემადგენ ლობაში დაეტოვებინათ და თით ქმის ერთი საათი გავჩერდით. ქუ თაისში 2 საათის ნაცვლად სრულ ოთხ საათზე მივიდა მატარებელი. არც დელეგატები და არც მხლებ ლები არ ვფიქრობდით გრანდიო ზულ შეხვედრას, მით უმეტეს ქუ თაისი, რომლის მცხოვრებთა დიდი ნაწილი ტფილისში გადმოსახლდა, ასე ცოცხლად და არაჩვეულებრი ვად შესძლებდა სტუმრების მიღე ბას. სადგურზე ის იყო მატარებელი მიუახლოვდა სადგურს, რომ გამოჩნდა ზღვა ხალხი. ბაქანზე მხოლოდ პოლი ტიკურ პარტიების, ორგანიზაცი ების და დაწესებულებათა წარმო მადგენლები სდგანან. მუსიკა უკ რავს ინტერნაციონალს. სადგური მორთულია გირლანდებით და ყვა ვილებით, გასავლელი გზა დაფენი ლია ხალიჩებით. ყველას არაჩვეუ ლებრივი სიცოცხლე ეტყობა. აუ წერელი ენტუზიაზმია. სადგურის შენობა გაჭედილია ხალხით, ხო ლო სადგურს უკან მოედანი ერთ მთლიან მოძრავ ტბას წარმოადგე ნს, აფერადებულს ყვავილებით და ტიტებით. სახლების აივნები, სახუ რავები და თვით ხეებიც კი სავსეა ხალხით. ერთი შეხედვით თვალწინ გე ხატებათ რევოლუციის პირველი დღეები, თავის განუსაზღვრელი აღრაცებით და იმედებით, სტიქიუ რი ენტუზიაზმით და წარმოუდგე ნელი სიხარულით, ცეკავშირის სი ნემატოგრაფი განსაკუთრებული სიცხოველით მუშაობს. მოედანზე გამწკრივებული ეტლები ერთმა ნეთს რიგზე მიჰყვებიან და სტუმ რებს აცილებენ ქალაქის საბჭოსა კენ. აი, უკანასკნელი ეტლიც და იგრიალა ზღვა ხალხმა. დაიძრა ტყე დროშებისა, გამოსცდა მშვენი ერ არკას, მოქარგულს ყვავლებით და შემოსილს ცოცხალი ტოტებით. არც ერთი ადგილი, არც ერთი სა ხლი და ხე არ სტოვებს სტუმრებს. ყველგან გაისმის ვაშა, ტაშისკვრა და ისვრიან ყვავილებს. ეტლები დაფარა თაიგულებმა. მოსწავლე ახლაგაზრდობა ხან აქ ხან იქ გა დაეღობება ეტლებს და სტუმრებს უგზავნის თავის ღიმილს, აღტაცე ბას და ცოცხალ ყვავილებს. სადგურიდან ქალაქის ბაღამდე ფიქრობ, გამოსცილდი სადგურთან შეჯგუფებულ ხალხს და გსურს, მალე მიხვიდე დანიშნულ ადგი ლას, მაგრამ ამაოდ ლამობ ეტლე ბი გაჩქარებას. მთელი გზა შეკ რულია ხალხით. რეალური სასწა ვლებლის ეზო სავსეა მოსწავლე-ა ხალგაზრდობით და მოზღვავებუ ლი ხალხით. ხედავთ, რომ დროშე ბი შორს, შორს ჩამორჩა პროცე სიას. ახალი ტალღები დაეუფლა გზას და მჭიდროთ შემოარტყეს რკალი ეტლებს, მაგრამ მათ თავის მხრით უკანა რიგში აყენებს კიდევ ახალი ტალღა და ასე, ვიდრე ქალა ქის ბაღამდე, სადაც მთელი გიმნა ზიის ქუჩა და ბაღის მიდამოები წა რმოადგენდა ზღვა ხალხით მოფე-

121 ნილ მიდამოს, ეტლებს საშუალება არ მისცეს აეჩქარებიათ, ხოლო თა იგულებმა და ყვავილებმა მრავალ ფეროვანათ მოქარგა გზა. ბაღთან აღმართულია იშვიათი ხელოვნე ბით მორთული არკა ინტერნაცი ონალური ლოზუნგებით. სახლე ბიდან მოსჩანს ხალიჩები და მებ რძოლთა სურათები. და, ასე მო რთულ-მოკაზმული ქუთაისი, ძვე ლი ქუთაისი, რომლის გულიდან არასოდეს არ აღმოფხვრილა აღ ტაცების ცეცხლი, რომელიც 1905 წლიდან იდგა მებრძოლთა მოწინა ვე რიგში, თავისი ძველი ტრადიცი ით, ძველი დროშებით და აღგზნე ბული აღტაცებით შეხვდა სტუმრე ბს, თავის უცხოელ, მაგრამ ამავე დროს ახლობელ ამხანაგებს. ქალაქის საბჭოში 5 საათსა და 15 წუთზე სტუმრები მივიდნენ ქალაქის თვითმართვე ლობის დარბაზში, სადაც მოწვე ულია საბჭოს არაჩვეულებრივი სხდომა. საბჭოს თავმჯდომარე ლ. გრიგოლია მიესალმა სტუმრე ბს თვითმმართველობის სახელით და, სხვათა შორის, სთქვა:„ჩვენთან არიან კაცობრიობის პოლიტიკური თავისუფლების აკვანის – ინგლი სის, დიდი რევოლუციის ქვეყნის – საფრანგეთის, პატარა, მაგრამ გმირი და კულტურული ბელგიის წარმომადგენელნი. ჩვენ ვესალმე ბით და მთელ საქართველოსთან ერთად ქუთაისის სახელით ვამბო ბთ, რომ საქართველოს დემოკრა ტიული რესპუბლიკა დაყრდნობი ლია ქალაქთა და სოფლების შეკა ვშირებულ დემოკრატიაზე, რომ ჩვენი მმართველობის, ჩვენი მთა ვრობის საფუძველს შეადგენდნენ საქალაქო და ერობათა თვითმმა რთველობები“. ამის საპასუხოთ ვანდერველდე ამბობს:„ჩვენ ბედ ნიერნი ვართ და ვამაყობთ მით, რომ ასე მშვენივრათ გვიღებს ქა ლაქი ქუთაისი, რომლის წარსული გვაგონებს რაინდულ დროებს. წა რსულ დროში, შავბნელი რეაქცი ის დროს და ცარიზმის ბატონობი სას, აი, ეს ქალაქი არა მარტო საქა რთველოს, არამედ მთელ დიდ რუ სეთს, მის სახალხო წარმომადგენ ლობას, სახელმწიფო სათათბიროს აძლევდა საუკეთესო მებრძოლებს, იშვიათ რევოლუციონერებს კაკი წერეთლის და სხვების სახით. მას შემდეგ, რაც საქართველოში შე მოვდგით ფეხი, ჩვენ შეგხვდა ორი საკვირველი და ამაღელვებელი შე ხვედრა. პირველი იყო ტფილისში და ეხლა აქ, ქუთაისში, ძველ რევო ლუციონურ ქუთაისში. აქ ჩვენ ვი გრძენით განსაკუთრებული ძმუ რი კავშირი და სტუმართმოყვარე ობა და, ნება მიბოძეთ, თქვენთან ერთად შევსძახოთ: გაუმარჯოს დემოკრატიულ საქართველოს, გა უმარჯოს ინტერნაციონალს“. ხმოსნები ოვაციებს უმართავენ სტუმრებს, რის შემდეგ დელეგა ცია მიემგზავრება ქალაქის ბაღი საკენ, სადაც მიტინგზე დიდძალი ხალხია თავმოყრილი. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , №221

122 ევროპის სოციალისტური დელეგაცია პროვინციაში იმერეთში (გაგრძელება) „შუაგულ ბაღში მაღალი ტრიბუნა მორთულია ხალიჩებით და ყვავი ლებით. ზღვა ხალხით გაჭედილია მიდამო, ხეების ტოტები სავსეა ბა ვშვებით. სტუმრების გამოჩენაზე, როგორც მოძრავი საკვირველება, შეინძრა ხალხი. ვაშა და ვაშა ექსო ვა ერთმანეთში, ხოლო ხეებზე გა ხიზნული მოსწავლეების ჟრიამუ ლი ცამდე სწვდება. დელეგატები ესტრადაზე იკავებენ ადგილებს. იქვე მათთან სხედან ნ. რამიშვილი, ალ. ლომთათიძე, ქალაქის თა ვი, სხვადასხვა პოლიტიკურ ორგა ნიზაციათა და დაწესებულებების წარმომადგენლები. ნ. ჭუმბურიძე ხსნის მიტინგს და ამბობს: ჩვენ ბევრჯერ გაგვი მართავს მიტინგი აქ, მაშინ, რო ცა გამარჯვებას ვდღესასწაულობ დით და, როცა მტერი გვესხმოდა, როცა მარტოთ ვიყავით და ალყა შემორტყმულად ვგრძნობდით თა ვს, მაგრამ არასოდეს ამ ტრიბუ ნას არ მიუზიდავს იმდენი ხალხი, რამდენსაც ვხედავთ აქ დღეს და ეს იმისთვის, რომ დღეს აქ არიან ის ამხანაგები, რომლებზედაც გვეჭი რა თვალი გაჭირვების დროს. ამხ. კ. გვარჯალაძე აცნობს ხალხს სტუმრებს სათითაოდ, რაც იწვევს მხურვალე ტაშს და ოვაცი ებს. დელეგაციის მხრით პირვე ლი ლაპარაკობს ფრანგი დელეგა ტი ამხ. მარკე , რომელიც, სხვათა შორის, ამბობს:„სამი წლის წინეთ დაემხო რომანოვთა სამეფო ტახტი და ჩვენ, ევროპის სოციალისტებს, გვწამდა, რომ რუსეთი გაჰყვებო და სწორ გზას, მაგრამ შევცდით. მხოლოდ თქვენ შეგრჩათ რევოლუ ციით მონაპოვარი და ჩვენ აქ ვხე დავთ, რომ ორი წლის განმალობა ში გამოგივლიათ ბევრი გაჭირვება, ვიცით, რომ არა ერთ და ორ დღეს მოგკლებიათ პური, მაგრამ თუ არა შრომით, ვერ დასძლევთ გაჭირვე ბას. თქვენ იცით, რომ ერთის და კვრით შეუძლებელია ქვეყნის გა რდაქმნა, რომ საჭიროა მეთოდი ული თანდათანობით მუშაობა და არა ანარქიული გამოსვლა და უკვე შექმნილის განადგურება. და ჩვენ, როცა მივალთ ევროპაში, ვიტყვით, რომ აღმოსავლეთში არის ერთი პატარა ქვეყანა, რომელსაც სუ რს დამოუკიდებლობის დაცვა იმ პრინციპებზე, რომელზეც სდგას ევროპის დემოკრატია და, პროლე ტარიატო, შენი მოვალეობაა, დაი ცვა ის“. მარკეს შემდეგ ტრიბუნა ზე ადის მაკდონალდი, რომელ საც ხალხი ოვაციებს უმართავს. „ძვირფასო ქართველო ამხანაგე ბო და მეგობრებო, – იწყებს ის, – მე მწყინს, რომ არ შემიძლია გამო ვსთქვა ქართულათ ის მადლობა, რომელიც უნდა დავტოვო აქ ასე თი აღტაცებით მიღებისთვის. მა გრამ საუკეთესო მადლობა იქნე ბა, როცა მივალთ ინგლისში, იქ პროფ. კავშირებში, პარლამენტში და მუშათა პარტიაში გავსწიოთ აგიტაცია საქართველოს დამოუ კიდებლობისთვის, რომ პროლე ტარიატმა აიძულოს ევროპის მთა ვრობები, იცნონ საქართველო(ხა ნგრძლივი ტაში). თქვენ გაგიწევი ათ ბრძოლა ისტორიულად, როცა ცარიზმის დროს ქუთაისი ციმბი რს უგზავნიდა საუკეთესო შვი-

123 ლებს მხოლოდ იმისთვის, რომ ეს შვილები იბრძოდნენ ხალხის გასა თავისუფლებლათ. საქართველოს ისტორია არ არის მარტო საქა რთველოს ისტორია, ეს არის ისტო რია ცივილიზაციისათვის ბრძოლი სა, ეს არის ისტორია აღმოსავლე თის ბარბაროსობისა და ჩრდილო ეთის იმპერიალიზმისაგან თავდა ცვისა. როცა მე ყაზბეგში ვიყავი, ცა შეფენილი იყო ღრუბლებით, ხოლო ცა მეორე დღეს მოიწმინდა და გამოჩნდა მთის მწვერვალთან სხივებით მოჭედილი გვირგვინი. მე წარმომიდგა მაშინ მუშათა კლა სის გათავისუფლების დღე. და ამ გზისკენ ყველაზე სწორ, მიუხვე ველ ბილიკებით მიდის საქართვე ლო და ჩვენ ფიცს ვდებთ, ვიბრძო ლოთ, რათა მიიღოს დიდებულ სა ქართველომ ნაციათა ლიგაში ის, რისი ღირსით უდაოთ არის იგი“. ხანგრძლივი ტაში და ოვაციები ფა რავს მაკდონალდის სიტყვებს. უკანასკნელი ლაპარაკობს ბე ლგიის წარომადგენელი დე-ბრიუკე, რომელიც აღტაცებულია სა ქართველოში ნახულით და, თვის ამხანაგებთან ერთად, ხალხს ფიცს აძლევს, დაიცვან ევროპაში თავი სუფალი და დამოუკიდებელი საქა რთველოს იდეალები. ამასობაში კოკისპირული წვი მა დაუშვა. ნ. ჭუმბურიძე მადლო ბას უხდის დელეგაციას და ამბობს: „ძვირფასო ამხანაგებო, აი, ამ წი თელი დროშის ქვეშ გავიმარჯვებთ იმისთვის, რომ ჩვენ მივდიოდით თქვენი გზით. ჩვენი სახელით გა დაეცით ევროპის მუშათა კლასს, რომ როცა თქვენ მიიტანთ უკანა სკნელ იერიშს კაპიტალისტურ წე ს-წყობილებაზე, ჩვენც თქვენთან ერთად ბრძოლის პირველ რიგში ვიქნებით“. ხანგრძლივი ტაშით და ოვაციებით აცილებენ სტუმრებს. მიტინგი იშლება. დაღამდა“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , № 222 . ქუთაისის მიტინგზე „თომას შოუ ის სხვათა შორის, ამ ბობს:„მე აქ თქვენთან მოვედი არა მარტო როგორც წარმომადგენე ლი ინგლისელ მუშებისა, არამედ მთელი პროფესიონალური მოძრა ობისა, ვინაიდან მე კავშირში შევე დი 11 წლიდან. დღემდი ინგლისის პროფესიონალური მოძრაობა წა რმოადგენდა უფრო აპოლიტიკურ ორგანიზაციას. ეხლა კი, ომის შე მდეგ, როცა წამოიჭრა მრავალი კი თხვები, რომელთა გადაჭრას მოი თხოვს ცხოვრება, ჩვენმა პროფე სიონალურიმა მოძრაობამ შეცვა ლა გეზი, მან მოინახა თქვენი არჩე ული გზა. ჟენევის ინტერნაციონა ლურ კონგრესზე მე ვნახე თქვენი წარმომადგენელი და გისურვებთ, რომ პროფ. მოძრაობის კონგრეს საც დასწრებოდეს თქვენი წარმო მადგენელი, რათა შეხვიდეთ საე რთაშორისო მუშათა ერთ მთლიან ოჯახში“. დელეგაციის წევრებმა დეპეშა თა სააგენტოს თანამშრომლებთან საუბრის დროს გამოსთქვეს თავის კმაყოფილება ამ მშვენიერ ქვეყ ნის, საქართველოს ნახვით. რენოდელმა სთქვა: საქართვე ლოს შეუძლია მოიზიდოს დიდძა ლი ტურისტები უცხოეთიდან სა ქართველოში. მოგზაურობა შვეი ცარიაზე ნაკლებ საინტერესო არ

124 იქნება. საჭიროა საქართველოს სა სარგებლოდ პროპაგანდის გაწე ვა, რათა ტურისტები მოაწყდენ ამ მხარეს, რომელსაც ეკონომიკური მხრივაც დიდი მნიშვნელობა აქვს. ამისთვის აუცილებელია ევროპი დან საქართველოში მოგზაურობის გაიაფება, მოსვლა და გაბრუნება 1000 კრონაზე მეტი არ უნდა ეღი როს. ჰაუსმანსმა და რენოდელმა გა ნაცხადეს, რომ ისინი გაზაფხულ ზე ისევ ჩამოვლენ უეჭველად საქა რთველოში. დელეგაციის წევრი დე ბრუკერი ოქტომბრის 15 -ამდე და რჩება თბილისში“. გაზეთი„საქართველო“, 1920 , №109 . ერობაში „ 6 საათსა და 30 წუთზე დელეგაცია მივიდა ქუთაისის სამაზრო ერობაში, სადაც იგი გულდასმით გაეცნო ერობის მუშაობას. ყველა კითხვაზე უპა სუხებდა ერობის თავმჯდომარე კ. სულაქველიძე. აქ დელეგაციამ ერთი საათი დაჰყო. გამოთხოვებისას ჰიუსმანსს მოაგონდა ერთი შემთხვევა, როცა მან პირველად გაიცნო სულაქველიძე. 1908 წელში, – ამბობს ის, – სულაქველიძე იყო ბელგიაში და იძენდა იარაღს ამიერკავკასიის რევო ლუციონურ სამხედრო ორგანიზაციისთვისო. პროფ. კავშ. საბჭოში ერობიდან დელეგაციამ შეიარა ქუთ. გუბ. კოოპერატივთა კავშირ ში, საიდანაც საქმეების გაცნობის შემდეგ წავიდა პროფ. კავშირთა საბჭოში. დარბაზი გაჭედილია მუ შებით. რევოლუციონურ მოღვაწე თა სურათები ამშვენებენ კედლე ბს. მისასალმებელ სიტყვას ამბობს გ. ტუსკაია, რომელსაც უპასუხებს თომას შოუ. საბჭოდან დელეგაცია გაემზგა ვრა სოც. ფედერალისტთა კლუბ ში, სადაც იმ დღისათვის მოეწყოთ წევრთა საერთო საგანგებო სხდო მა. დელეგაციას აქ მიესალმენ კო მიტეტის თავმჯდ. მ. გავაშელი და გრ. გველესიანი, საპასუხო სი ტყვით მიმართა ჰიუსმანსმა…. საერთო ოვაციებით და ტაშის კვრით გააცილეს სტუმრები, რო მელნიც მიიპატიჟა ქალაქის თვით მმართველობამ ვახშამზე. სრულ 12 საათზე დელეგა ცია სადგურზე გაემგზავრა, სა დაც რკინისგზის მუშათა კავშირის კლუბში მიესალმენ დელეგაციას. საპასუხო სიტყვები წარმოსთქვეს დებრიუკემ და შოუმ, რის შემდეგ სტუმრები მატარებელში ჩასხდნენ. ამ დროს ტფილისიდან ცნობა მოვიდა, რომ გემი უფრო ადრე მო დის ბათუმში და დელეგაციის ნა წილი მაინც ტფილისში უნდა დაბ რუნდესო. დელეგაცია ორათ გაი ყო. ამხ. ვანდერველდე, მაკდონა ლდი, შოუ, დე ბრიუკე, რენოდელი და ინგელსი ტფილისში გაემგზა ვრნენ, ხოლო ჰიუსმანსი, მარკე და სნოუდენი საგანგებო მატარებ ლით – ჯერ სამეგრელოში და შე მდეგ გურიაში. მათ თან გაჰყვა შინ. საქმეთა მინისტრი ნ. რამიშვილი და ალ. ლომთათიძე“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , №222 .

125 „შაბათს, 25 ენკე ნისთვეს ქუთაისს ესტ უმრნენ„ევროპ. სო ციალ. დელეგაციის“ წევრები. ქუთაისის სოც. დემოკრატების წრეგადასულობას აქ არ ჰქონია საზღვარი. იმდენად უხერხული გახდა თავშეუკავებ ლობა და თავდავიწყე ბა ქუთაისის სოცია ლისტებისა, რომ თვით ვანდერველდეც კი ერთ ფრიათ უხერხულ მდგომარეობაში ჩა ვარდა და დელეგა ციის სხვა წევრებთან ერთად ვერ გრძნობ და თავს მაინცდამა ინც თავისუფლად. კ. დათეშიძის ხის სა წყობი ამ დღეისთვის დაიცალა და ეს რომ არ ეყოთ, სხვათა სა წყობს მიმართეს. სად გურზე თაღი, ქალაქის ბაღთან თაღი, ოც ნა ბიჯზე ქ. გამგეობისა კენ კიდევ თაღი, ე.ი. პატარა ქუთაისის ყვე ლა ქუჩებზე, სადაც კი ფეხს დაადგამდა რომელიმე მოსულთა განი, ყველგან თაღე ბი იყო გაკეთებული. და რაც ფოთლები და მწვანეულობა შერჩე ნოდა ქუთაისს ამ შე მოდგომის დაწყებისას ან„ფერმას კლასს“ თუ რამ ბზა და გირლია ნდები გააჩნდა, ყველა გამოტანილი იყო ქუ ქუთაისიდან ჩებზე. არ იყო არცე რთი ძველი დამპალი თუ წაბიძგული სვეტი, სადგურზე, ქუჩებზე სახლების ქუჩის ჰაივ ნებზე და ქალაქის გა მგეობის შენობასთან, რომ სოც. დემოკრ. თავისი ხელით არ შე ეკაზმათ მოსულთა სა პატივცემულოთ. ეს ცოტაა: ამ დღი სათვის სასტიკი ბრძა ნება იყო გაცემული და სასტიკ მეთვალყურე თა მიერ სასტიკათ და ცული, რომ არც ერთი მაღაზია, სამჭედლუ რი თუ სავაჭრო, არც ერთი რესტორანი, არც ერთი სასტუმრო, სამზარეულოც კი ღი ათ არ ყოფილიყო და არ ემუშავნა. დიაღ, ქუთაისის ქალ. გამგე ობამ სასტიკათ აკრძა ლა როგორც მუშაობა და შრომა ისედაც გა ღარიბებულ ქალაქ ში, ისე სმა-ჭამა ყვე ლა მისთვის, ვისაც ქუთაისში ბინადრობა არ ჰქონდა. არც ერთ მოსულს ქუთაისში და სასტუმროებში დაბი ნავებულს შაბათს 25 ენკენისთვეს სადილი და ვახშამი არ უჭა მია. ცენტრში გაიმა რთა დაუსრულებელი მიტინგი, თავისი გაც ნობებით და წარდგე ნით. დუქნებიდან ძა ლით გაყრილი და სა ხელოსნოებიდან იძუ ლებით გასულნი უნე ბურათ თავმოყრი ლი იყვნენ ბაღთან და რადგან ყოველი სხვა საქმე ქალაქში სასტი კათ აკრძალული იყო სოც. დემ. მიერ არა ვის არაფერი დარჩე ნოდა, გარდა იმისა, რომ ბაღთან გასული ყო. მაგრამ მიტინგის დაწყებამდე, ე.ი. 3 ნახ. საათამდე, ქალა ქი მკვდარი იყო; მიტი ნგის დაშლისას გაცო ცხლებულა იგი, არა ვითარი სიცოცხლის ნიშან-წყალი ქალაქს არ ეტყობოდა. არსად გარჯა, მუშაობა, არ სად შრომა და მუშაო ბა არ იყო. როგორც ნაცნო ბებმა გადმომცეს, ევროპის სოც. დელ. წევრს ვანდერველდეს კიდეც უთქვა მს:„ჩვენ გვაინტერე სებდა ცხოვრება გვე ნახა ქალაქისო და თქვენ კი ყველაფე რი შეგიჩერებიათო“. ხალხიც ძალიან უყ მაყოფილოა აგეთ„თა მაშობის“ გამო(აგრე უძახიან დახვედრას),

126 მშობლები უკმაყო ფლიონი არიან პატა რა მოწაფეების გზებ ში საათობით გამოყე ნების გამო, სტუმრე ბიც უკმაყოფილონი უნდა იყვნენ ქალაქის ეგრე მკვდრათ„ზეი მობის“ სახით რაღაც ბუტაფორიით შეხვედ რის გამო. კმაყოფილი არიან მხოლოდ სოც. დემოკრატები და მა თი პარტიული ამხა ნაგები, რადგან ერთი დღე მეტი გააცდინეს და ერთი დღე მეტი იზარმაცეს. ქუთაისელი გაზეთი„საქართველო“, 1920 , №108 ევროპის სოციალისტური დელეგაცია ჩვენს პარტიაში „ქუთაისში ყოფნის დროს ევროპის სოციალისტური დელეგაცია ეწვია ქუთაისის ჩვენი პარტიის ორგანი ზაციის წევრთა საგანგებო სხდო მას. დელეგაცია იქითკენ გაემა რთა პროფესიონალურ კავშირთა საბჭოდან, სადაც იგი იყო საქმეე ბის გასაცნობად. პარტიის სხდომაზე დელეგაცი ას მიესალმენ მთავარ კომიტეტის წევრი ამხ. გრიგოლ გველესიანი და სამაზრო კომიტეტის თავმჯდო მარე ამხ. მიხეილ გავაშელი. საპასუხო სიტყვით მიჰმართა ჰიუსმანსმა. მან, სხვათა შორის, სთქვა: მე ვარ აქ წარმოდგენილი არა მარტო ჩემი პარტიის, არამედ იმ ინტერნაციონალისა, რომელიც ემყარება დემოკრატიზმის პრი ნციპებს. ჩვენს ქვეყანაში სოცია ლისტურ ორგანიზაციების დაყო ფას არ ვიცნობთ, მიუხედავათ იმი სა, რომ ჩვენ შორის აზრთა სხვადა სხვაობაა. თქვენ კი ემყარებით უმ თავრესად ამ სხვადასხვაობას. 15 წლის განმალობაში მე ვიცნობდი ერთ თქვენს ამხანაგს, რომელიც მიხსნიდა თქვენსა და სოც. დემ. შორის წარმოებულ დავას. დღეს ეს თქვენს სასარგებლოდ გადაწყდა და მე მიგითითებთ ამსტერდა მის კონგრესის დადგენილობებ ზე, სადაც ნათქვამია, რომ სოცია ლისტურ სექტებად დაყოფა ყოველ ქვეყანაში იყოს გაერთიანებული ერთ მთლიან სოციალისტურ პა რტიაში. თქვენ ამბობთ, რომ მარ ქსისტები არა ვართო, ჩვენშიც ამ ბობენ ამას სიტყვით, მაგრამ ცხო ვრების ულმობელობას მივყავართ ამ გზით და ზოგჯერ ასე მაქრსიზ მის უარისმყოფელნი უფრო კარგი მარქსისტები არიან. ჩვენი აზრით, თქვენ შორის არ არის ღრმა უთანხმოება და მე ინტერნაციონალის სახელით გთხოვთ, მიიღოთ ჩვენი შუამდგომ ლობა თქვენ შეერთების საკითხში (ხანგრძლივი ტაში). საერთო ოვაციებით და ტაშის კვრით გააცილეს სტუმრები. გაზეთი„სახალხო საქმე“, 1920 , № 939

127 ევროპის სოციალისტური დელეგაცია სამტრედიაში ენკენისთვის 26 ჰიუსმანსის სიტყვა „ჩვენ მოსვლას საქართველოში ჰქონდა ორ-ორი მიზეზი. ერთი ის, რომ ევროპა ჯერ საკმაოთ არ იც ნობს თქვენს ბრძოლას და ჩვენი მიზანი იყო გავსცნობოდით დაა ხლოვებით ადგილობრივ პირობე ბს, რომ ჩვენი მხრით შემდეგ ევრო პას გავაცნოთ საქართველოს თა ვდადებული ბრძოლა თავისუფლე ბისათვის, მაგრამ არის მეორე კი თხვა, მეტად რთული, რომელზე დაც დამყარებულია საქართვე ლოს ბედი და, რომლის გაცნობა ჩვენთვის სავალდებულო იყო. ეს არის ეკონომიკური მოვალეობა. და ამ ორი მიზეზის გამო, გასაცნო ბათ მოვედი და თქვენ იცით, ამხა ნაგებო, თუ რამდენათ საჭიროებს საქართველო დახმარებას, განსა კუთრებით უკანასკნელ ეკონომი კურ დარგში. ჩვენ აქ გავეცანით თქვენს დაწესებულებებს, მოვია რეთ სხვადასხვა კუთხეები და გუ ლახდილათ გეტყვით, რომ თქვენ მეტად მტკიცედ ხართ. თქვენ გყა ვთ მთავრობა, რომელიც დინჯად, თანდათანობით იბრძვის მოპოვე ბულის განსამტკიცებლად და ჩვენ ვიღებთ ვალდებულებას ჩვენს თა ვზე, ევროპაში მისვლისას ძალა დავატანოთ ჩვენს მთავრობებს, რათა საქართველოს მისცენ საშუ ალება განვითარებისა, როგორის ღირსიც არის ეს თავისუფალი ქვე ყანა. მაგრამ თუ ასეთია სიმტკიცე თქვენი საშინაო პირობებისა, სამა გიეროთ, ეს არ არის საგარეო პი რობებში. თქვენ ორ ძლიერ სახე ლმწიფოს შორის ხართ და ამ მხრი თაც დიდ გაჭრვებაში იმყოფებით. ერთია ოსმალეთი და მეორე ბო ლშევიკური რუსეთი. ოსმალეთი დღეს დროებით მაინც ნახევრად მკვდარია, ხოლო რუსეთს შეუძლია მოიმოქმედოს იგივე, რაც ადერ ბაიჯანში. ამ მხრივაც დელეგაცია ევროპაში გადასდგამს გადამჭრელ ნაბიჯებს. ჩვენ იქ, ევროპაში, უნდა დავარწმუნოთ მუშები, რომ საქა რთველოს ჯერ არ აშორებია რუ სეთის საშიშროება, რომ რუსეთს შეუძლია თავისუფლება წაართვას პატარა საქართველოს, რომელმაც თავის საშინელ პირობებში გამოს ჭედა თავისი ბედი, ეხლა უნდა და მოუკიდებელი ცხოვრება. და რო დესაც რუსეთის ბოლშევიზმი დაი წყებს მტკიცებას თავის პირობითი ნაბიჯების სისწორისას ევროპის მუშათა წინაშე, მთელი ჩვენი ენე რგიით შევებრძლებით ამას. ასეთი გაჭირვების დროს, ამხანაგო მუ შებო, იგულვეთ მეგობრათ ევრო პის მუშათა კლასი. ჩვენი დახმა რება არ იქნება უბრალო სიტყვა და დაპირება. როცა პოლონეთსა და რუსეთს შორის ომი დაიწყო, მა შინ ანტანტას სურდა სურსათით დახმარებოდა პოლონეთს, მაგრამ ინგლისის მუშებმა და მათთან ყვე ლამ დაადგინეს: არც ერთი ზარბა ზანი არ შეიძლება წაიღოთ ახალი ახალი ომისათვისო. და ჩვენ, პატა რა ბელგიის მუშათა კლასმა, მოვს თხოვეთ მთავრობას არ გაეტარე ბიათ ჩვენს ტერიტორიაზე პოლო ნეთისათვის იარაღი და როცა ძალა დავატანეთ, ამან გამოიწვია გარე შე საქმეთა მინისტრის გადადგომა, რომელიც მომხრე იყო პოლონეთის დახმარების.

128 და როცა ასე მოექცევიან საქა რთველოს, როცა გადაყლაპვას მო უნდომებს თქვენს ქვეყანას იმერი ალიზმი, მაშინ ჩვენ ვიბრძოლებთ თქვენს დასახმარებლად ყოველი საშვალებით, ვინაიდან ჩვენ გვწა მს საქართველოს დამოუკიდებლო ბა(ხანგრძლივი ტაში). მე მინდა რამდენიმე სიტყვა ვსთქვა ინტერ ნაციონალზე“. (შემდეგი იქნება) გაზეთი„საქართველო“, 1920 , №111 . მიმართვა საქართველოს სოციალისტ-ფედერალისტთა სარევ. პარტიისა ევროპის სოციალისტურ დელეგაციისადმი „საქართველოს სოციალისტ-ფე დერალისტთა სარევოლუციო პა რტიის მთავარი კომიტეტი სარგებ ლობს ბედნიერი შემთხვევით, რო დესაც ევროპის სოციალიზმის საუკეთესო წარმომადგენელნი ეწვიენ ჩვენს ქვეყანას და სალამს უძღვნის მათი სახით საერთაშო რისო სოციალისტურ ოჯახს. რო გორც ერთ-ერთი თანამებრძოლი სოციალისტური ლაშქრისა, საქა რთველოს სოციალისტ-ფედერა ლისტთა სარევოლუციო პარტია მოვალედ სთვლის, თავს მონაწი ლეობა მიიღოს იმ შემოქმედებით მუშაობაში, რომელის სწრამოებს დღეს სოციალისტურ ლაშქრის გა საერთიანებლად, რადგან ეს არ მია ამჟამად აღარ წარმოადგენს მთლიანს ორგანიზაციას. ინტერ ნაციონალი დაჰქსაქსა მსოფლიო ომმა, რომლის გავლენას დღესაც მწვავედ განვიცდით. მაგრამ ჩვენ ღრმად გვწამს, რომ ეს კრიზისი მა ლე გაივლის და სოციალიზმისთვის მებრძოლ ყველა ჯგუფების გაე რთიანება მოხდება იმ დროშის გა რშემო, რომელმაც უნდა დაამხოს ძველი ქვეყანა და დაამყაროს სო ციალისტური წეს-წყობილება. სოციალისტ-ფედერალისტთა სარევოლუციო პარტია დაარსები დანვე გვერდში უდგას საერთაშო როსო სოციალისტურ მოძრაობას და თავის ძალების მიხედვით მედ გარ ბრძოლას ეწეოდა ქართველი ხალხის ეროვნულ და სოციალურ გათავისუფლებისათვის. მაგრამ იგი აქამდე მოკლებული იყო საშუ ალებას, ჩარიცხულიყო ინტერნა ციონალში, როგორც დამოუკიდე ბელი პარტია. 1906 წელს იგი მი ღებულ იქნა ინტერნაციონალში რუსეთის სოციალისტ-რევოლუცი ონერთა პარტიის რეკომენდაცი ით, როგორც ხსენებული პარტიის ავტონომიური სექცია. საქართველოს სოციალისტ-ფე დერალისტთა სარევოლუციო პა რტიის უკანასკნელმა კონფერენ ციამ დაადგინა სოციალისტურ ოჯახში დამოუკიდებლად შესვლა და მას აქვს ამისს სრული უფლე ბა როგორც თავის წარსულით, ისე აწყოთი. უსოციალისტ-ფედერა ლისტებოდ საქართველოს სოცი ალისტური აზროვნება ცალმხრი ვად არა, სრულიად იქნება წარდგე ნილი მომავალ ინტერნაციონალში.

129 საქართველოს სოციალისტ-ფე დერალისტთა სარევ. პარტია მოგ მართავთ თქვენ ამ წერილით, რათა გაეცნოთ ჩვენს პარტიას და ხელი შეუწყოთ, რომ იგი გახდეს ფორმა ლურად მონაწილე იმ შემოქმედე ბითი მუშაობისა, რომელსაც აწა რმოებენ დღეს ინტერნაციონალის შესაქმნელად და განსამტკიცებ ლად მსოფლიოს სოციალისტები. სოციალისტ-ფედერალისტთა მიმართულება ჩაისახა წარსულ სა უკუნის დამლევს. რუსეთი აბსო ლუტიზმის სიმკაცრეთა გამო მისი ფორმალური კონსტრუქცია მოხდა სამშობლოს გარედ, ჟენევაში, 1904 წელს ქართველ რევოლიციონერთა ყრილობაზე და ჯგუფმა მიიღო თა ვიდანვე სახელწოდება„საქართვე ლოს სოციალისტ-ფედერალისტთა სარევოლუციო პარტიისა“. მისი წარმოშობა ქართველი ხალხის მაშინდელ ვითარების აუ ცილებელი შედეგი იყო. იმ დროს საქართველოში იბრძოდა ორი პო ლიტიკურ საზოგადოებრივი მიმა რთულება. ერთის მხრივ იდგა ბურ ჟუაზიულ-ლიბერალური ჯგუფი, რომელიც მუშაობდა ეროვნულ ნია დაგზე და იცავდა ეროვნულ თვით გამორკვევის საჭიროებას; მეორეს მხრივ იდგა მარქსისტულ იდეო ლოგიის ჯგუფი, რომელიც ორგა ნიზაციულად შედიოდა რუსეთის ს.დ. პარტიაში და ამ პარტიის თვა ლსაზრისით გამსჭვალული, გადაჭ რით უარყოფდა ეროვნულ მომე ნტს. მაგრამ ქართელ დემოკრატი ულ მასსაში იყო ბევრი ელემენტი, რომელსაც ვერ აკმაყოფილებდა ვერც ერთი და ვერც მეორე მიმა რთულება, იგი, ერთის მხრივ, ვერ მიემხრობოდა თუმცა ეროვნულ ნიადაგზე მდგომ, მაგრამ ბურჟუა ზიულს და ნახევრად ფეოდალურს ბანაკს, და მეორეს მხრით, ვერც მარქსისტულ ეროვნულ ნიღილი ზმს შეურიგდებოდა. მონათესავე ძველ რუსეთის ხალხოსნობისა ეს ელემენტი ქართველ ხალხისა დაა დგა განსაზღვრულ გზას, რომელ საც ახასიათებდა: სოციოლოგია ში სუბიექტური მიმართულება, ვო ლუნტარიზმის პრინციპები პოლი ტიკაში და რადიკალური გადაწყვე ტილება ეროვნულ პრობლემისა, რადგან ეს აუცილებელი პირობაა სოციალური გარდაქმნისათვის. ეროვნული თავისუფლების უზ რუნველყოფად პარტიამ აღია რა ფეოდალიზმი და მედგარად იბრძოდა თვითმპყრობელობის წი ნააღმედ, რომელსაც მძიმე ხუ ნდებით ჰყვანდა შებორკილი დი დი რუსეთის ერები. მეორე მხრით პარტია იდგა რა კლასთა ბრძოლის ნიადაგზე, საჭიროდ მიაჩნდა სო ციალისტური მუშაობა არა მარტო პროლეტარულ მასსაში, არამედ გლეხობაშიც, რომლის უმეტესო ბა ჩვენში სდგას გარეშე სხვისი შრომის ესქპლოატაციისა. სოცი ალისტ-ფედერალისტთა სარევო ლუციო პარტია ამ მიზნით მოი თხოვს მიწის სოციალიზაციას და მის კოლექტიურად დამუშავების მოწყობას, პარტიის საერთო ხასიათს თქვენ გაეცნობით იმ ძირითად პრინციპების გათვალისწინებით, რომლის თარგმანს ამასთანავე გი დგენთ და რომელიც არის შესავა ლი ნაწილი 1907 წელს დამტკიცე ბული პროგრამისა. სოც. ფედ. სარ. პ. გზა და მიმა რთულება ქართველი ხალხის ცხო ვრების პირობებში ცხოველმყო ფელი გამოდგა. ინტელიგენტურ წრეებიდან პარტია გადავა მასსა ში და მალე მის დროშის ქვეშ და-

130 დგა სოფლისა და ქალაქის მრავა ლი მშრომელი. მის ანგარიშს უწე ვდნენ რუსეთის სოციალისტური პარტიები და იწვევდნენ, როგორც სრულუფლებიან წევრს სხვადას ხვა სოციალისტურ ყრილობებზე, მაგალითად, 1904 წ. პარიზში მომ ხდარ კონგრესზე, 1907 წ. ფინლა ნდიაში მოწვეულ კონფერენციაზე და სხვა. მიუხედავად საშინელ რეპ რესიებისა და დევნისა, რომელთაც რუსეთის ბიუროკრატია მიეგება ამ პარტიას, როგორც სოციალისტუ რსა, და ამავე დროს როგორც ერო ვნულს. ს. ფ. მოახერხეს და რუ სეთის პარლამენტში ჰყავდათ წა რმომადგენელნი, რომელნიც შრო მის ჯგუფში(ტრუდოვიკებში) მუ შაობდნენ. საქართველოს სახელით რუსის დემოკრატიის წინაშე პირ ველად ჩვენი წარმომადგენელი გა მოვიდა და მოითხოვა ქართველი ხალხისათვის ფართო ეროვნული თვითმართველობა( 1912 წ.) საქართველოს ისტორიის ახალ პირობებში პარტია კიდევ უფრო იზრდება და თვალსაჩინო როლს თამაშობს. ამას ამტკიცებს, სხვათა შორის, არჩევნები საქართველოს დამფუძნებელი კრებისა, რომლის დროს ჩვენმა პარტიამ მიიღო 50 ათასამდე ხმა, ორჯერ მეტი, ვი დრე რუსეთის დამფუძნებელი კრე ბის არჩევნების დროს და ცხრა დე პუტატი გაიყვანა. ამას ამტიცებს არჩევნები ქალაქისა და ერობის თვითმართველობებში, სადაც ჩვე ნს პარტიას მრავალი ადგილი ჰყა ვდა. პარტიას ამჟამად 14 სამაზრო კომიტეტი ჰყავს, რამოდენიმე კავ შირი მუშებისა, რამდენიმე პროფე სიონალური ორგანიზაცია და ით ვლის პარტიის 20 ათასამდე წევრს. როგორც წინად, ისე დღეს, ს.-ფ. პ. იცავს საქართველოს ეროვნულ თავისუფლებას და მისთვის ერის დამოუკიდებლობას აქვს უდიდესი ღირებულება, რადგან უამისოდ წა რმოუდგენელია ქართველი ხალხის განვითარება და თავისუფალი სვლა სოციალიზმისაკენ. ჩვენ არ მიგვაჩნია შესაძლებ ლად დღესვე სოციალიზმის ერთი დაკვრით განხორციელება, მაგრამ ჩვენი აგრარული პროგრამა მოი თხოვს დაუყოვნებლივ ნიწის სოცი ალიზაციის გატარებას. საერთოდ ჩვენი თანამედროვე ტაქტი ისახე ბა იმ დეკლარაციაში, რომლითაც ჩვენი პარტია გამოვიდა არჩევნებ სა და თვით დამფუძნებელ კრება ში( 1919 ) და რომელსაც ამასთანავე გირდგენთ. ჩვენი პარტია პარლამენტსა და გარედ წარმოადგენს ოპოზიციას, რომლის დედა-აზრი არის, ერთის მხრივ, მტკიცედ და მთელი ძა ლ-ღონით დავიცვათ მოპოვებული ეროვნული დამოუკიდებლობა და, მეორეს მხრით, ახალ სახელმწი ფოს შენების დროს, რამდენადაც ამას ხელს შეუწყობს ობიექტური პირობები, საძირკველი ჩავუყა როთ ახალ სოციალურ წეს-წყობი ლებას და გავაძლიეროთ სოცია ლისტური ელემტები. გაცნობებთ რა ყველა ამას, პა რტია ჰფიქრობს, რომ თქვენ ანგა რიშს გაუწევთ მის უფლებას და თქვენს ავტორიტეტულ აზრს იტყვით პარტიის გასაცნობად იმ დროს, როდესაც პრაქტიკულად დადგება საკითხი ს.ფ. პარტიის ინტერნაციონალში ფორმალურად შესვლისა“. გაზეთი„სახალხო საქმე“, 1920 , №954 .

131 სამეგრელოში აბაშა „სექტემბრის 26 . სრულ ათ საათზე საგანგე ბო მატარებელი აბა შის სადგურზე გაჩე რდა, სადაც დიდძალი ხალხი მოგროვილიყო. სადგური იშვიათად არის მორთული, ბაქა ნზე სდგანან წარმომა დგენლები პოლიტიკუ რი პარტიებისა და დე მოკრატიული ორგანი ზაციებისა. სადგურს უკან გამწკრივებულია სახალხო გვარდიელე ბი და ზღვა ხალხი სა განგებოთ მორთულ ტრიბუნასთან უცდის ძვირფას სტუმრებს. „მე დიდ მადლობას ვუ ძღვი იმ ამხანაგს, რო მელიც აქ გამოვიდა სოციალისტ-რევოლუ ციონერთა სახელით, მე აქ არ მინდოდა სი ტყვის აღება, მაგრამ მან მაიძულა ვსთქვა ორიოდე სიტყვა. ის განსხვავება, რომე ლიც აქ არსებობს სო ციალისტურ პარტიე ბს შორის, არ აძლევს მათ უფლებას იყოლი ონ ცალკე ორგანიზა ციები. მით უმეტეს, ეს ითქმის სოც.-რევო ლუციონერებზე, რო მელთაც მხოლოდ ძვე ლი ტრადიცია დარჩე საერთო ტაშით და ოვა ციებით აცილებენ სად გურიდან ტრიბუნამდე დელეგაციის წევრებს, სადაც ყველა რევო ლუციონურ და დემოკ რატიულ ორგანიზაცი ების სახელით სიტყვას ამბობს ამხ. ბარნაბა ძველაია. საპასუხო სი ტყვებს ამბობენ მარ კე და სნოუდენი. მათი სიტყვები ხალხში იწვე ვს დიდ აღტაცებას და სტუმრებს ხანგრძლი ვი ტაშით აჯილდოვე ბენ. ამ დროს სიტყვას ითხოვს სოც.-რევო ლუციონერთა წარმო მადგენელთა ბესარი ჰიუსმანსის სიტყვა. ნიათ და ამაზე ემყარე ბიან. ბელგიაშიც არის აზრთა სხვადასხვაობა, მაგრამ ყველა სოცია ლისტები გაერთიანე ბულია ერთ პარტიაში. მე არ მინდა აქ პასუ ხი გავსცე არსებითად იმ კრიტიკაზე, რომე ლიც სოც. რევ. წარმო მადგენელმა გაუკეთა მიწის რეფორმას. ეს, მით უმეტეს, ყველა თქვენთვის, ვინც იც ნობთ ამ კანონებს და დანახული გაქვთ მი სი ცხოვრებაში გატა რება, საჭირო არ არის. მე მინდა მხოლოდ ვუ თხრა მას, რომ საქა ონ დუნდუა, ის ესა ლმება სტუმრებს და აკრიტიკებს მენშევი კების მოქმედებას.„აქ ამბობენ, – სთქვა მან, – რომ მიწა მიიღო გლეხ მა, რომ ის თავისუფა ლია, ეს სიმართლე არ არის, გლეხებს არ მი უღია მიწა, გლეხი ეწი ნააღმდეგებოდა იმ კა ნონს, რომელიც მისცა ქვეყანას მენშევიკურ მა მთავრობამო. დუ ნდუას სიტყვა ხალხში დიდ უკმაყოფილებას იწვევს. ისმის პროტე სტის ხმები. საპასუხო სიტყვას იღებს ჰიუს მანსი. რთველოს დამფუძ ნებელი კრება არჩე ულია ქვეყანაზე უკე თეს საარჩევნო უფლე ბით და,როგორც მე მი თხრეს აქ, 80 პროც.. აქაურ ხალხისას შეა დგენენ მიწის მუშები და, როცა ადგენს ამ ხალხის წარმომადგენ ლობა დამფუძნებელი კრება ასეთ კანონე ბს, ჩემთვის ის წმინდა თა წმინდაა, ეს თვით ხალხის ნებისყოფა და სურვილია. მე სრუ ლიად არ მაშინებს აზ რთა სხვადასხვაობა, ვინაიდან აქედან იბა დება ჭეშმარიტება, მა-

132 გრამ არავის უფლება არ აქვს ამ საერთო გა ჭირვების დროს განზე გადგეს და მე თქვე ნთან ერთად მინდა მი ვესალმო იმ დამფუძ ნებელ კრებას და მის მთავრობას, რომელიც ხალხის უმრავლესო ბა ეყრდნობა. ჩვენ არ გვინდა არც მეფე და არც ლენინი, რომელ ნიც ეყრდნობიან უმცი რესობას და ხიშტით მართავენ ქვეყანას. გა უმარჯოს ყველა ჭეშ მარიტ სოციალისტე 11 საათზე და 45 წ. მა ტარებელი უკვე სე ნაკში იყო. დელეგა ციას სადგურზე ესა ლმება ქალაქის თა ვი ამხ. გეგენავა, რის შემდეგ ყველა ადგი ლობრივ ორგანიზა ციათა წარმოამადგე ნელების თანხლებით სტუმრები მიდიან სა დგურის ახლოს გამზა დებულ ესტრადაზე, სადაც თავი მოუყრია ყველა მცხოვრებლებს და მათ ამშვენებს მოფ რიალე დროშები. აქვე არიან ცხენოსანი გვა რდიელები და ყველა, ვისაც კი შეეძლო მოს ვლა იშვიათ დღესასწა ულზე. მიტინგს ხსნის ამხ. ანჯაფარიძე , რის შემდეგ სამაზრო სოც. დემოკრ. კომიტეტის დავალებით მისასა ბის შეერთებას, გაუ მარჯოს რესპუბლიკის ხსნას, რომელიც ყვე ლა ჩვენთვის ძვირფა სია. და საერთაშორი სო დემოკრატიისთვის დიდ ნიშნავს“(ხანგრ ძილივი ტაში და ოვა ციები). მიტინგი იხურება. დროშებით დარაზმუ ლი ხალხი სიმღერე ბით ნელ-ნელა იშლე ბა ტრიბუნიდან, ხო ლო ამავე დროს სად გურის ბაქანი და მატა სენაკში ლმებელ სიტყვას ამ ბობს ამხ. რაჟ. გამსახურდია. დელეგაციის სახელით აქ სიტყვას ამბობს ამხ. ჰიუსმანსი, რომელსაც ხალხი ოვაციებს უმართავს. მიტინგის დასრულე ბისას პროცესია დაი ძრა ერობისკენ, სადაც დელეგაციამ გაეცნო სამაზრო ერობის მუ შაობას. დელეგაციის წევრებმა მოისურვეს ზოგი სტატისტიკური ცნობების თან წაღე ბა. ერობიდან დელე გაცია მივიდა ქალაქის საბჭოში, სადაც თვი თმართველობის სახე ლით მიესალმა პეტრე ქავთარაძე. ქალაქის საბჭომ დელეგაციის პატივსაცემლათ განა ხლების ქუჩას უწოდა ინტერნაციონალის ქუ რებლის ორივე მხარე რკალათ შემორტყმუ ლია, რომ გააცილონ უცხოელი ამხანაგები, უკანასკნელნი სალამი უძღვნიან. ადგილობ რივმა ორგანიზაციებ მა სტუმრები საგანგე ბოდ მორთულ კარავში ჩაიზე მიიპატიჟეს, რის შემდეგ ხალხი ოვაციე ბით აცილებს დელეგა ციას. მატარებელი სე ნაკისკენ მიდის, სადაც დელეგაციას დილიდა ნვე უცდიდა ხალხი. ჩა და ქალთა და ვაჟთა გიმნაზიებში დაუნიშნა ღარიბ მოწაფეებს ორი სტიპენდია. აქედან დელეგა ცია წავიდა სახალხო სახლის ასაშენებლად გამზადებულ ადგილ ზე, სადაც ჰიუსმანს მა, სნოუდენმა და მა რკემ მონაწილეობა მი იღეს სახალხო სახლის საძირკვლის ჩაყრაში. სენაკის ერობამ და ქა ლაქის საბჭომ დელე გაცია სადილად მიიპა ტიჟა, შემდეგ სტუმრე ბი საერთო ოვაციებით გააცილეს ფოთისკენ. ფოთში საღამოს 5 საათზე სა განგებო მატარებელი ფოთში იყო. კოკისპი რული წვიმა დაუშვა.

133 მიუხედავათ ამისა, სა დგურიდან დაწყებული ქალაქის ბაღამდე, დი დძალი ხალხია ქუჩებ ში. პროფ. კავშირები და სხვადასხვა ორგა ნიზაციები დროშებით მიეჩქარებიან დაუმთა ვრებელ ტაძრისაკენ, სადაც დანიშნულია დიდი მიტინგი. დელე გაცია სადგურიდან შინ. საქმეთა მინისტ რის ნ. რამიშვილის და ალ. ლომთათიძის თა ნხლებით გაემართა ს. დემ. პარტიის ფოთის კომიტეტის ბინაზე, სადაც სტუმრებს მი ესალმა ამხ. სამსონიძე. მან, სხვათა შორის, სთქვა:„დღეს, ჩვენს ჭერს ქვეშ ვხედავთ ჩვენს მასწავლებელთ და სოციალისტური ევროპის საუკეთე სო წარმომადგენელთ. ევროპაში პირველად უნდა ჩამოკრას სოცია ლიზმის ზარმა და აქე დან მისი ცხოველმყო ფელი სხივები ჩვენც უნდა მოგვეფინოს. თვით ის ფაქტი, ძვირ ფასო ამხანაგებო, რომ თქვენ დღეს აქ გხე დავთ და პასპორტე ბს ვერავინ გიკავებთ, იმის უტყუარი საბუ თია, რომ დადგა ახალი ხანა და შორს აღარ არის სანეტარო დღე. ჩვენ გვწამს, რომ დი დი და ძნელი საკითხი ევროპის პროლეტარი ატის გაერთიანებისა ბოლოს და ბოლოს და დებითად გადაიჭრება, მთელი მუშათა კლა სი ერთ უტყუარ იარა ღს აიღებს ხელში, გაუ დგება სწორი გზით სო ციალიზმისაკენ, აწა რმოებს მედგარ ბრძო ლას კაპიტალიზმის წი ნააღმდეგ, დაამხობს მას და ამ ბრძოლაში სწორ გზაზე უკვე შე მდგარი საქართველოს პროლეტარიატი და დემოკრატიაც თავის ადგილას დაიჭერს“. აქედან დელეგა ცია წავიდა მიტინგზე. ფოთის დაუმთავრე ბელ ტაძრის მრისხა ნე სვეტებს ქვეშ სდგას ზღვა ხალხი. უკვე ღა მდება და ამ ნახევრათ ბნელ ტაძარში, რომ ლის კედლები ყოველ ხმაზე თავის გამოძა ხილის გუგუნით ატ კბობს მსმენელთ, რა ღაც სიმბოლიურ მნიშ ვნელობას მიტინგს და, როგორც ჰიუსმანსმა სთქვა, უფრო ზრდის და ასალკლდევებს იმ უტყუარ ჭეშმარიტე ბას, რომელსაც ემსა ხურება სოციალიზმი. მან მოიგონა 1912 წელს გამართული ბაზელის კონგრესი, როცა იქ ტაძარში შეიკრიბენ სა ერთაშორისო სოცი ალისტური მოძრაო ბის წარმომადგენლე ბი და ბაზელის ძველი ტაძრის მრისხანე ზა რები მოუხმობენ ყვე ლა ჩაგრულთ და შეუ რაცხყოფილთ წითელი დროშის ქვეშ თავმო საყრელათ. სიტყვები წარმოსთქვეს აგრეთ ვე სნოუდენმა და მარ კემ. ყოველი ორატო რის სიტყვებს ფარა ვდა ხანგრძლივი ტაში. მიტინგის შემდეგ დე ლეგაციამ დაათვალი ერა ელევატორები და ნავთსადგური. მოუხე დავათ ამისა, რომ გა ნუწყვეტლივ წვიმდა, ხალხი მაინც არ იშლე ბოდა და სტუმრებს ყველგან აღფრთოვა ნებული ხვდებოდნენ. ღამის 12 საათზე დელეგაცია სამტრედი ისაკენ გამოემგზავრა, საიდანაც მეორე დღეს გურიაში წავიდა“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , №224 .

134 კარლ კაუცკი „ევროპის შესანიშნავი სოცია ლისტ-ეკონომისტი, ისტორიკო სი და პუბლიკიცსტი კარლ კაუც კი დაიბადა 1854 წელს ქალაქ პრა გაში. ტომით ჩეხი კ. კაუცკი მარქსის და ენგელსის შემდეგ ერთი უდიდესი სოციოლოგია. პირველმა მისმა ნაშრომმა(„დარვინი და სო ციალიზმი“) დიდი ყურადღება მიი პყრო. მარქსიზმის თეორიტიკოსი, სოციალიზმის ძირითადი ფუნქცი ების გამხილველი, მალტუსის თე ორიის ამღიარებელი ყველა სოცი ალისტისთვის კ. კაუცკი კერპათ გარდაიქმნა. თანამედროვე ცხო ვრების აზროვნებაში ისეთი დი დი კვალი და ნიშანი არავის დაუ ჩნევია როგორც ეს კარლ კაუც კიმ. კარლ კაუცკის უდიდესი შრო მა მიუძღვის ერფურტის პროგრა მის შემუშავებში. მისი კომენტა რები დღემდის ცხოველმყოფელია. მომავლის განჭვრეტა, სოციალეკონომიური ცხოვრების აწონ-და წონვა და თავის იდეის და მიზანის დიდი შეგნება – აი რა ახასიათებს კარლ კაუცკის. მისი კალამი და სი ტყვა მარქსიზმის სულით არის გაჟ ღენთილი. მისი პატარა სტატიები და წერილებიც დაწერილია ისტო რიულ-ეკონომიკური მატერიალიზ მის გაშუქებით. შესანიშნავია კარლ კაუცკი აზ რთა განხილვაში და მსოფლმხედ ველობის შემეცნებაში, როდესაც იგი ეხება კაპიტალისტურ ქვყე ანას, სადაც ნათლად აღნიშნავს პროლეტარიატის გამარჯვებას თუ დამარცხებას. აქ ყოველ ფრაზას, ყოველ სიტყვას კარლ კაუცკი ნა მდვილი ფილოსოფიურ ერუდიცი ით არჩევს, სინამდვილეს ქარ-ცე ცხლში ატარებს და ყოველ ძირი თად საკითხს ფართო და ღრმა ანა ლიზს უკეთებს. ევროპაში არ არის ისეთი სოცილისტ-რევოლუციონე რი რომელზედაც კარლ კაუცკის ავტორიტეტს არ მოეხდინოს თავი სი გავლენა, არ მიეძაბოს მისთვის და მისი მოწაფე არ გამხდარიყოს. კარლ კაუცკის სიტყვა ყველასათ ვის აქსიომა იყო. აი, როგორი ბე ლადი, საკაცობიო იდეალებისათ ვის თავდადებული მებრძოლი და წინამძღოლი ეწვია დღეს ჩენ ქვე ყანას“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , №209 . კაუცკის ავადმყოფობა „კაუცკის მდივანს გოლდბერგს ჩვენი კორესპონდენტი კაუცკის ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ შეეკითხა. გოლდბერგმა უპასუხა: კარლ კაუცკი ჩამოვიდა რომსა და იქიდან გამოსვლის წი ნა დღეს, სექტემბრის 1 , თავი ცუ დათ იგრძნო. ექიმების რჩევით, ის იძულებული გახდა რომში დარჩე ნილიყო. რომიდან გამოვა 10 დღის შემდეგ საქართველოში დიდი ხნით დარჩება“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, № 210 .

135 ევროპის სოციალისტური დელეგაცია საქართველოში გურიაში ლანჩხუთში „სამტრედიიდან საგანგებო მატა რებელი დილაადრიან გავიდა. ცა მოწმენდილია. მზიანი დღე ხელს უწყობს გურიის საერთო დღესა სწაულს, მის განუსაზღვრელ აღ ფრთოვანებას, მის ტრადიციულ რევოლუციონურ გატაცებას. ხვალ გურიაში ვიქნებით, – ამბობდა წი ნა დღით ჰიუსმანი, –„ხვალ ვნახა ვთ გურიის გლეხკაცობას, რომლის მოძრაობაზე ევროპაშიც გვსმე ნია“. და ამ მოლოდინში, გურიის ნა ხვის სურვლში, ყველანი გრძნობენ, რომ საქართველოს ტერიტორია ზე მოგზაურობაში გურია შეიტანს ახალ ფურცელს. ორი კვირის წი ნეთ პირველი შეხვედრისას ბათუ მში დაბადებულ აღტაცებას გუ რია კიდევ უფრო გაზრდის, ის და აგვირგვინებს თავისი ძველ გამოც დილ რევოლუციონურ ბრძოლაში გამოჭედილ ხმით მთელი ერის სა ერთო გამოძახილს. რვის ნახევარი იყო, რომ მატა რებელი ლანჩხუთში გაჩერდა. სად გური სავსეა ხალხით. ყველაფერი მორთულია ყვავილებით და გირ ლიანდებით. სადგურის ბაქანზე სდგას ახალგაზრდების ხორო ჩა ვლეიშვილის მეთაურობით და ას რულებს ინტერნაციონალს. სტუმ რები მიდიან ზღვა ხალხში ბავშვე ბის მიერ შემოკრულ წრით და თა იგულითა და ყვავილების კონები ფარავენ გზას, ცოცხალ ყვავილე ბით მოქარგულ ხალიჩებზე მიაბი ჯებენ სტუმრები და მათ თან მიჰ ყვება ხალხის საერთო აღფრთო ვანება და დაუსრულებელი„ვაშა“. მიტინგი დანიშნულია ქალაქის მო ედანზე, სადაც მორთულია ესტრა და და ირგვლივ კი სავსეა მიდამო ხალხით. მიტინგს ხსნის ქალაქსი თავი ამხ. ვ. შარაშენიძე და უკვე მისასალმებელი სიტყვით ეგებე ბა სტუმრებს. საპასუხო სიტყვას იღებს ჰიუსმანი, რომელიც, სხვა თა შორის, ამბობს:„ჩვენ გაფაცი ცებით ვსწავლობთ საქართველოს სოციალ-დემოკრატიის ბრძოლის მეთოდებს, რომ ის ჩვენშიც გა მოვიყენოთ და ასე მთელი ძალა უფლება ხელში ჩავიგდოთ. ბევ რს შეიძლება ჰგონია, რომ, ჩვენში, ევროპაში გაჭირვება არ იყვეს. ნუ იფიქრებთ, რომ ჩვენში ცხოვრე ბის სიძვირე ნაკლები იყვეს, ვიდრე თქვენში. თქვენ იცით, რომ ომის დროს ბელგიის ხალხი მხოლოდ სა ზოგადო დახმარებით ცხოვრობდა. 4 წ. განმალობაში ანადგურებდნენ ჩვენს ქვეყანას, იმპერიალისტური ქუსლები სთელავდა ხალხის ქონე ბას, მაგრამ როცა დამყარდა ზავის პირობები და ბელგიის ხალხი და უბრუნდა თავის ჭერს, ჩვენ მოვი თხოვეთ მთავრობისაგან, რომ ბე ლგიის ხალხს მონაწილეობა მიე ღო თავისი ქვეყნის მართვა-გამგე ობაში, ჩვენ მოვითხოვეთ მუშათა მდგომარეობის გაუმჯობესება, 8 საათის სამუშაო დღე, შრომის და ზღვევა ავადმყოფობის და უმუშე ვრობის დროს. ჩვენ მოვითხოვეთ სწავლა-აღზრდის მონოპოლიის მოსპობა მდიდართა კლასებისათ-

136 ვის და, რადგანაც ყველაფერი ეს დიდ ხარჯებს ითხოვდა, ჩვენ მოვი თხოვეთ, რომ ეს ხარჯები დაეფა რა ჩვენს ბურჟუაზიას. და ეს შეას რულა ბელგიის მუშათა კლასმა, მა გრამ ამავე დროს ეს მუშათა კლასი მთელი ენერგიით და ძალ-ღონით აწარმოებდა მუშაობას დანგრეულ ქვეყნის აღსადგენათ და მის ნორ მალურ პირობებში ჩასაყენებლად. ეს შესძლო შრომამ, დაუზოგველმა შრომამ, რომელსაც მთელი ხალხი აწარმოებდა. ომის მიერ დატო ვებულ საერთო უბედურებას, გა წირვებას, სიღარიბეს და განადგუ რებას მოსპობს მხოლოდ შრომა, მხოლოდ მუშათა კლასის მარჯვე ნი შესძლებს ამ უბედურების თავი დან აცდენას. და როცა ვუცქერით ჩვენ თქვენს ბრძოლას პოლიტი კურ სფეროში, როცა ვითვალისწი ნებთ იმ დიდ გასაჭირს, რომელიც თქვენ გამოგივლიათ და თავიდან აგცდენიათ დაღუპვა, ჩვენ ღრმად გვწამს, რომ ეს თქვენი რევოლუ ციონური ენერგია და ორგანიზე ბული ნიჭი გამოყენებული იქნე ბა ეკონომიკურათ დაქვეითებულ და ომის მიერ დანგრეულ ქვეყ ნის აღსადგენათ და ასაღორძინებ ლათ. და თუ თქვენგან უნდა ვისწა ვლოთ ჩვენ პოლიტიკურ უფლებე ბის მოპოვება, სამაგიეროდ, ჩვენ გან გჭირდებათ თქვენ ეკონომი ურ ცხოვრების აღდგენის სწავლა და ამ ფრონტზე დიდი ძალებით იერიშის მიტანა, რომ თავისუფალ საქართველოს ნავი სამშვიდობოს გავიყავნოთ“. ჰიუსმანის სიტყვას ფარავს ხანგრძლივი ტაში. მის შე მდეგ ლაპარაკობს სნოუდენი , რო მელიც ინგლისის მუშათა სახელით სიტყვას აძლევს ხალხს, დაიცვას ევროპაში თავისუფალ საქართვე ლოს იდეალები, მისი პოლიტიკურ თავისუფლება. მიტინგის შემდეგ სტუმრებს იპატიჟებს ნ. ჟორდანიას დედა ოჯახში და საუზმეს უმართავს. სტუმრებმა აქ დაათ ვალიერეს ანდრეიკას საფლავი, რის შემდეგ გაემართნენ სადგუ რისაკენ. მიტინგი ჯერ კიდევ არ იყო დაშლილი და უცდიდა სტუმ რების უკან დაბრუნებას. ამასო ბაში ესტრადაზე მოეწყოთ ძველი ქართული ცეკვა ხორუმი, რასაც იღებდა ცეკავშირის კინემატოგ რაფი. ჰიუსმანსი მეტად დააინტე რესა ამ უბრალო ხალხურმა, მა გრამ ხელოვნურმა თამაშმა. ზღვა ხალხი დროშებით და სიმღერებით გამოყვა დელეგაციას და მიაცილა სადგურამდე, საიდანაც საერთო ოვაციებში და მუსიკის ინტერნაცი ონალის ხმებში, მატარებელი დაი ძრა ჯუმათისაკენ. ლანჩხუთიდან ნატანებამდე რამოდენიმე წუთის შემდეგ მა ტარებელი ჯუმათში იყო, სადაც ადგილობრივი ხალხი დროშებით შეეგება დელეგაციას და მისასა ლმებელი სიტყვა უთხრა ამხ. ჯიჯეიშვილმა. დელეგაციის სახე ლით ხალხს მიესალმა მარკე, რის შემდეგ რევოლუციონურ სიმღერე ბით ხალხი აცილებს მატარებელს. საერთო დღესასწაულისთვის სუფ საც მომზადებულიყო. სადგურ ზე ხალხი და მოსწავლე-ახალგაზ რდობა ირევა. იქვე, სადგურთან, მოუწყვიათ ტრიბუნა, რომელიც მორთულია ხალიჩებით და ყვავი ლებით, ხალხის სახელით სტუმრე ბს ესალმება სიმ. სადრაძე, ხოლო მოსწავლეთა სახელით გამოდის

137 პატარა მოსწავლე ილია კაშია და ამბობს: მოგესლამებით ჩვენი გა ნახლებული სკოლის მოწაფეების სახელით. ჩვენ, პატარა მოქალა ქენი საქართველოს დემოკრატი ულ რესპუბლიკისა, ვეცდებით გავ ხდეთ შეგნებული მუშები და თქვენ იდეალებს ვემსახურებით პირნათ ლად. გაუმარჯოს საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკას. გა უმარჯოს ჩვენს ძვირფას სტუმრე ბს. მოსწავლის სიტყვებმა სტუმ რებმა აღტაცებაში მოიყვანა. დე ლეგაციის სახელით აქ სიტყვას ამბობს სნოუდენი, რომელიც იმე დს გამოთქვამს, რომ საქართ. რევ. ხალხი მომავალ თაობას აღზრდის ხალხის ნამდვილ მოსარჩლეთ და მით სოციალ. იდეალებს მისცემს საუკეთესო მებრძოლებს უკეთესი მერმისისა. ნატანებიდან ოზურგეთამდე ხალხი სტუმრებს ოვაციებს უმა რთავს და მატარებელი„ვაშას“ ხმებში მიდის ნატანებისაკენ. ნახე ვარი საათის შემდეგ ნატანებში ვი ყავით. სადგური მორთულია ყვავი ლებით. ოზურგეთისაკენ მიმავალ გზაზე აღუმართავთ არკა წარწე რით:„სალამი ძვირფას სტუმრებს“. ავტმობილები, ეტლები, ცხენოს ნები უცდიან მათ, რომ წაიყვანონ ოზურგეთში, სადაც დღეს მთელი ბაზრიდან ჩამოსული ხალხი ეგე ბება დელეგაციას. დელეგაცი ის წევრები ავტომობილებში ჩასხ დნენ და გაეშურნენ ოზურგეთისა კენ. მზიანი დღეა. ნატანების მი დამოები, რომელსაც დაჰყურებს აჭარა-გურიის მთები, განსაკუთ რებული სილამაზით მოცულია. სად. მერიაში დელეგაციას აჩერე ბს დროშებით მოსული ხალხი სა დაც სოც. დემოკრ. ორგანიზაცი ის სახელით სიტყვას ამბობს ბენია თოიძე. სოფ. გურიანთასთან სო ფლებს გაუმართავთ ყვავილებით მორთული არკა წარწერით:„გაუმ რაჯოს სტუმრებს“. აგერ დელე გაციას ხვდება ცხენოსანთა ჯგუ ფი მედროშით, რომელნიც წინ მი უძღვებიან ავტომობილებს. ოზუ რგეთის ახლოსაც, გზაში, დელეგა ციას ხვდება ს. კახურიდან დიდძა ლი ხალხი დროშებით და ს. დ. ორ განიზაციის სახელით სტუმრებს ესალმება ალ. კლერხელიძე. ავტო მობილებს, ეტლებს უკან მოჰყვება დროშებით სოფლის ხალხი, გზაში სალამით და ყვავილებით ხვდებიან სტუმრებს. ახლომახლო სოფლე ბის ხალხი გაბმულია გზაში, მი იჩქარიან ოზურგეთისაკენ, სურთ მოუსწრონ მიტინგს და მოისმინონ იშვიათი სტუმრები. ოზურგეთში დელეგაცია ოზურგეთში 12 ს. 25 წუთზე მივიდა. მათ თან ახლდათ შინ. საქმ. მინისტრი ნ. რამიშვილი, დამფ. კრების თავმჯდომარის ამხ. ალ. ლომთათიძე, დამფ. კრების ზოგიერთი წევრები და სხვ. ოზუ რგეთი სადღესასწაულოთ იყო მო რთული. გვარდიის შტაბი, ქალთა გიმნაზია, ქალაქის თვითმართვე ლობა, ერობა და პროფ. კავშირთა საბჭო მოწყობილია გირლანდები თა და ხალიჩებით. ქუჩები სავსეა

138 ხალხით. თვითმართველობის წინ და ქალაქის ბაღი გაჭედილია, ტყე წითელი დროშებისა თავს დატრია ლებს სოფლებიდან მოსულ ხალხს და რევოლუციონური სიმღერების ყიჟინა გუგუნით გაისმის ირგვლივ. ქალაქის გამგეობის წინ სტუმრე ბს ესალმება ქალაქის თავი ამხ. გიორგი მურმანიძე, რომელიც, სხვა თა შორის, ამბობს:„გურია, რევო ლუციონური გურია, მრავალჯერ იყო აწიოკებული და აოხრებული იმისთვის, რომ ის იყო ბუდე მეფის ტახტის მოწინააღმდეგეთა, აქ პირ ველი აფრიალდა წითელი დროშა და ხალხმა პირველად სთქვა თავი სუფლების სიტყვა“. ქალაქის თვითმმართველობი დან დელეგაცია მიდის პროფ. კა ვშირის საბჭოში, სადაც კავშირე ბის სახელით სტუმრებს ესალმება გ. კოპლატაძე, რომელიც ამბობს: „ჩვენს ქვეყანაში მუშათა კლასი იმდენად ერთსულოვანია, რომ მათ იდეური სხვადასხვაობა ხელს არ უშლის ერთ მთლიან კავშირში გა ერთიანებას. და ამ ერთსულოვნე ბამ იხსნა საქართველოს დემოკრა ტია წითელი და შავი იმპერიალი ზმის გამარჯვებისაგან, თუ დღე მდის შევსძელით რევოლუცირევო ლუციით მონაპოვრის შენარჩუნე ბა, ამიერიდან მით უფრო ძლიერი ვიქნებით, ვინაიდან ჩვენთან არის და იქნება ევროპის მუშათა კლასი, რომლისაგნაც ვისწავლეთ ბრძოლა სოციალიზმის მოსაპოვებლად“. დელეგაცია დიდად ნასიამოვნე ბი დარჩა, როცა დაინახა, რომ ერთ შენობაში, ერთ ჭერს ქვეშ, ერთმა ნეთთან ახლოს, მოთავსებულან და სხვადასხვაობა ხელს არ უშლის ემ სახურონ ერთ საქმეს. აქედან დელეგაცია გაემართა ერობისკენ, სადაც ს. ჭანტურიშვილი მიესალმა სტუმრებს და, სხვა თა შორის, სთქვა:„მთელი ძალღო ნე, მთელი ენერგია ჩვენი ხალხისა რესპუბლიკის დამოუკიდებლობის დაცვისკენაა მიმართული, რასაც, უმთავრესად, ორი ძალა ემუქრება: ოსმალეთის და რუსეთის გაერთია ნებული რეაქცია და შედეგი ამ უს წორო ბრძოლისა დამოუკიდებე ლია იმისაგან, თუ საითკენ გადა იხრება დანარჩენ სახელმწიფოთა მსჯავრის სასწორი. ჩვენი ხალხის მთელი იმედი, გარდა საკუთარ ძა ლისა, დამყარებულია ევროპის ხალხის ნაწილზე, რომლის საერთა შორისო პოლიტიკის ხაზი ერო ვნულ საკითხში არ განისაზღვე ბა სხვადასხვა მომენტებით, მისი ერთი სწორი და სამართლიანჯი გზით, გზით ერის თვითგამორკვე ვის უფლების დაცვისა“. ერობის დათვალიერების შე მდეგ დელეგაცია გაემართა სა განგებოთ გამართულ ტრიბუნის კენ, რომელზედაც მოწყობილი იყო ბზის ტოტებისაგან იშვიათი ხელო ვნური არკა. ბაღის წინ მოედანი გა ჭედილია ზღვა ხალხით. მთელ გუ რიას დღეს აქ მოუყრია თავი. ყვე ლა ცდილობს ტრიბუნის ახლოს დადგეს, რომ მოუსმინოს ორატო რებს. მიტინგს ხსნის ამხ. გ. შილაკაძე რომელიც გურიას ს. დ. ორ განიზაციის, ს. ფედ. რევ.; ახალგ. მარქსისტთა და გურიის მუშათა პროფესიონალურ კავშირთა სა ხელით ამბობს:„არის ერთი რამ, რაც თითოეული ჩვენთანისთვის ურყეველი და გარდაუვალია, რაც საქართველოს დემოკრატიასთან ერთად მთელ კაცობრიობას გვსუ რს ხმამაღლა ვისმინოთ – ეს არის საქართველოს დამოუკიდებე ლი არსებობა, ეს მთელი ქართვე-

139 ლი დემოკრატიის მთელი ქართვე ლი ერის შეურყეველი ნებისყოფაა, განურჩევლათ მდგომარეობისა და რწმენისა და ამის მოსპობა და გაქრობა შესაძლებელია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ საქართვე ლოს მიწა-წყალი მთელი ქართველი ერის გვამებით მოიფინება“. ტრიბუნაზე ადის ჰიუსმანსი. რომელსაც ხალხი ხანგრძლივი ტაშით ხვდება. ის, სხვათა შორის, ამბობს:„ჩვენ, ევროპელი სოცია ლისტები და თქვენ შეერთებული ვართ გონებით, გრძნობით, ბრძო ლით და მომავლის მიზნებით, მა გრამ საჭიროა კიდევ უფრო მჭი დრო კავშირი, საჭიროა ჩვენი ერ თმანეთთან უფრო დაახლოვება. ჩვენ ბელგიაში შეერთებული ვა რთ კოოპერატიაში და მისი საშუ ალებით ვამუშავებთ მიწას და გა გვაქვს ბაზარზე საქონელი. მე აქ ვნახე კოოპერატივი, რომელიც აე რთიანებს გურიის ხალხს და ყვე ლა კუთხეს და თავს უყრის ცენ ტრალური კავშირი. ჩვენ ზომებს მივიღებთ, რომ ბელგიის ნავსად გურებიდან წამოვიდეს გემები სა ქართველოში და ბელგიის კოოპე რატივებმა მოგიტანოთ თავიანთი ნაწარმოებნი, ხოლო მაშინ თქვენც დაამზადეთ თქვენი ნაშრომი, რომ ეკონომიური კავშირით ერთმანეთს უფრო დავუახლოვდეთ. ჰიუსმანსი თავის სიტყვას ქართულად ათავე ბს და ამბობს;„ამხანაგებო, ვწუხ ვარ, რომ ქართულათ ვერ ვლაპა რაკობ. გაუმარჯოს ინტერნაციო ნალს“. ხალხის აღტაცებას საზღვა რი არ ჰქონდა, ისვრიან მაღლა ქუ დებს და გაისმის„ვაშა, ამხანაგ ჰი უსმანს“! ლაპარაკობს მარკე. რო მელიც, სხვათა შორის, ამბობს:„მე ვიცი, რომ აქ 15 წლის წინეთ, 1905 წელში პირველად აღმართეთ წითე ლი დროშა რუსეთის ცარიზმის წი ნააღმდეგ და პირველებმა განდევ ნეთ თვითმპყრობელობის ადმი ნისტრაცია, მაგრამ მტერი ძლიერი გამოდგა და თქვენ დამარცხდით. თქვენ იარაღი მაინც არ დაგიყრი ათ და საშინელ ცეცხლში, რეაქცი ის მძვინვარებაში ბოლოს დაუხრე ლი გამოიტანეთ ეს წითელი დრო შა.“ უკანასკნელად ლაპარაკობს სნოუდენი , რომელიც ინგლისელ მუშების სახელით ესალმება ხალხს და პირობას აძლევს, რომ ევროპა ში დაბრუნებისას დელეგაცია ყო ველ ღონეს იხმარს საქართველოს დამოუკიდებლობის საცნობათ და ეკონომიურ ურთიერთობის გასა მტკიცებლად. საერთო ოვაციებში დელეგაცი ას მადლობას უხდის მიტინგის თა ვმჯდომარე და ინტერნაციონალის ხმები აცილებენ სტუმრებს ადგი ლობრივ საკრებულო დარბაზა მდის, სადაც ქალაქის გამგეობამ და ერობამ დელეგაცია სადილით მიიპატიჟეს. ნაშუადღევის 4 საათზე დელე გაცია ნ. რამიშვილის, ალ. ლომთათიძის, ბ. ჩხიკვიშვილის და ვ. ჯუღელის თანხლებით გაემგზა ვრა ს. შემოქმედში ისტორიული ტაძრის დასათვალიერებლად. მი ტინგიდან დაბრუნებული ხალხით ჯერ კიდევ სავსე იყო სოფლების ქუჩები, სადაც ტაშის კვრით ხვდე ბოდნენ სტუმრებს. დღე და ღამე იყრებოდა, რომ დელეგაციამ და ათვალიერა შემოქმედის თამარის დროინდელი ტაძარი. მისი იშვია თი მდებარეობა ხიბლავს სტუმრე ბს. აღმოსავლეთით აჭარის მთე ბის შტო ვაკის ჯვრის ქუდათ რომ ეფინება, ჩრდილოეთიდან ნიგოი თის მთები, სამხრეთით აჭარის ქე დი, ხოლო დასავლეთით შავი ზღვა და ამ რკალში კი გურიის ამწვა-

140 ნებული მიდამოები მზის ჩასვლი სას განსაკუთრებული სილამაზით იდგა. უკან დაბრუნებისას სოფლე ლებით სავსეა გზები და ჩირაღდნე ბით ხვდებიან სტუმრებს. ბავშვებს მოაქვს ხილი და გაისმის მხიარული ჟრიამული. გურია მთელი თავისი სტუმარ თმოყვარეობით, გაშლილი გულით და აღტაცებით შეხვდა სტუმრებს. მან იდღესასწაულა 27 სექტემბერი, დღე ევროპის სოციალისტებისა გურიაში და 20 წლის განმავლობა ში ოცნებაში შენახული მებრძოლ თა სურათები სინამდვილეში იხი ლა. ძველი ქურა გურიის ხალხის რევოლუციონური ძალის ნაპერწკ ლებით გაჩაღებულია, რომელმაც პირველათ ბათომის ქარხნებიდან დაიწყო მოძრაობა, დღეს გადაიშა ლა მთელი თავისი წარსულის გა მოცდილებით და ბრძოლაში გა მოწრთობილი იმედით. ამ 20 წლის წინეთ ბათომის ქარხნებში დაბა დებული ლოზუნგი –„პროლეტარე ბო, მთელი ქვეყნისა შეერთდით!“ – თავს დააფრიალებდა დღეს გუ რიას და მასთან ერთად მთელ სა ქართველოს, დაწყებული გიჟი თე რგის ყინვიან მთებიდან და გათავე ბული გურიის ნაზ და სათუთ მთე ბის თხემებამდე. დელეგაცია ღამით დაბრუნდა ოზურგეთიდან და საგანგებო მა ტარებლით ტფილისში გაემგზა ვრა“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , №224 . ევროპის დელეგაცია ნაძალადევის სახალხო სახლში ტფილისის ორგანიზაციების შეერთებული სხდომა „უკვე 5 საათზე დარბაზი ხალხითაა გაჭედილი, ჩერქეზიშვილის ქუჩა ზე, მუშათა სახლის წინ, მრავლათ ირევა ხალხი, რომელსაც სურს და რბაზში შესვლა. გამოჩნდნენ რამიშვილი და ჰიუსმანი – გაისმის ტაშის კვრა, ვაშა, მუსიკა უკრავს ინტერნაციონალს. სხდომას ხსნის ტფილისის კომიტეტის თავმჯდო მარის ამხანაგი გ. ბახტაძე, რო მელიც ამბობს მოკლე მისასალმე ბელ სიტყვას. ის, სხვათა შორის, ამბობს: ჩვენი ორგანიზაციები დიდ მადლობას და სალამს უძღვნიან იმ ამხანაგებს, რომლებმაც გვისმი ნეს და მოვიდენ ჩვენთან. ჩვენ ეხ ლა ვართ მუშათა უბანში. აქ და იწყო პარტიული მუშაობა, აქვე თავისუფლებისათვის ძალთა და რაზმვა. ბევრი საკითხი გვაწუხე ბს ჩვენ, უმთავრესად,ეკონომიურ საკითხებში, მაგრამ ჩვენ გვწამს, რომ ინტერნაციონალის დახმარე ბით და ამ დელეგაციის შემწეობით ჩვენ გავიმარჯვებთ. ჩვენი ეკო ნომიკური განუვითარებლობა არ არის ჩვენი ბრალი: თვითმპყრობე ლობას არ დაუტოვებია ჩვენთვის მანქანები, განვითარებული წა რმოება, ამიტომ არ არის დიდი ნა ყოფიერება შრომისა, მაგრამ ჩვენ გვაქვს მდიდარი ბუნება, გყვავს შეგნებული, შეკავშირებული მუშა თა კლასი, ამიტომ ამ გაჭირვება საც დავსძლევთ. მხოლოდ ეს საქმე მარტო ჩვენთვის ძნელად მოსა გვარებელია, ამაში უნდა დაგვეხ მაროს დასავ. ევროპის პროლეტა რიატი, რომელთანაც იდეურს და

141 ორგანიზაციულ კავშირს ჩვენ არ გავსწყვეტთ, სანამ ცოცხლები ვა რთ. მათი შემწეობით ჩვენ გავიმარ ჯვებთ. გაუმარჯოს ჩვენ სტუმრე ბს, გაუმრაჯოს ინტერნაციონალს. (ტაში) დ. ლორთქიფანიძე ესალმე ბა სტუმრებს, როგორც პირვე ლი რაიონის მუშათა ორგანიზაცი ის წარმომადგენელი. მას მოჰყა ვს რამდენიმე ეპიზოდი რევოლუ ციონურ წარსულიდან, იგონებს ბრძოლაში დაღუპულ ამხანაგე ბს, აღნიშანავს წითელი გვარდიის დიდ მნიშვნელობას საქართველოს გადარჩენაში და ამბობს:„ჩვენ ეს გამუდმებითი ბრძოლა ვისწა ვლეთ ნოე ჟორდანია, სილიბისტრო ჯიბლაძე, ირაკლი წერეთელი, კარლო ჩხეიძე, ისიდორე რამიშვილი და სხვებთაგან. ჩვენ მათგან შევისწავლეთ მეცნიერუ ლი სოციალიზმი. შემდეგ თეორი ას პრაქტიკაში ვატარებდით, ვახო რციელებდით. ჩვენ გვსურდა დემოკრატიული მთავრობა, ჩვენ დავამყარეთ დე მოკრატიული რესპუბლიკა(გაის მის ტაშის კვრა, დარბაზში შემო დიან და პრეზიდიუმის მაგიდასთან მიდიან რენოდელი და შოუ ) და ეხ ლა წადით, ინახულეთ ჩვენი მუშა ობის ნაყოფი, შეადარეთ ის რუსე თის მუშაობის ნაყოფს და დააფა სეთ ეს ორი წყობილება. და ამის შემდეგ ამბავი გადაეცით ევროპის პროლეტარიატს. ეხლა ჩვენ დავა მყარეთ თანასწორობა პოლიტიკუ რი, მაგრამ არ არის ეკონომიკური თანასწორობა, ეს პირობების ბრა ლია. არა ვართ ეკონომიკურათ გა ნვითარებულნი, განვიცდით ეკო ნომიურ სიდუხჭირეს, მაგრამ ეს არ გვაშინებს, ამის გაუმჯობესე ბაში თქვენ დაგვეხმარებით. ჩვენ ბუნება მდიდარი გვაქვს და მის გა მოყენების საქმეში თქვენა ხართ ჩვენი მასწავლებლები. დღის შე მდეგ ჩვენ შორის იქნება გადებუ ლი ხიდი, რომლის ერთ მხარეზე იქნებით თქვენ და მეორე მხარე ზე – ჩვენ. ჩვენ გავამაგრებთ ამ ხი დს და დარწმუნებულნი იყავით, იმ დროს, როდესაც ევროპაში დაიკი ვლებს სოციალისტური საყვირი, ჩვენც თქვენთან ერთად ვიქნებით. ძვირფასო ამხანაგებო, ჩვენ იმედი გვაქვს, რომ თქვენი აქ მოსვლა გა ნამტკიცებს ჩვენი ხალხის აზრსა და მის ბრძოლის უნარს. თქვენი აზრები და მისწრაფებები ჩვენში ნახევრად უკვე განხორციელებუ ლია, პოლიტიკური უფლებები მო პოვებულია, ეხლა უნდა ვიზრუ ნოთ ეკონომიურ გაუმჯობესებაზე. ამაში ჩვენ გვწამს, რომ თქვენ და გვეხმარებით. ორატორი სიტყვას ათავებს. გაუმარჯოს ინტერნაცი ონალს, გაუმარჯოს სოციალიზმს (ტაში). ჰიუსმანსის სიტყვა სიტყვა ეძლევა ჰიუსმანსს, რომ ლის გამოსვლასაც აუდიტორია ტაშის სცემით ეგებება. ის ამ ბობს: ჩვენ გვეგონა, რომ აქ ყოფ ნის უკანასკნელ დღეს, რადგანაც ჩვენ დღეს, 10 საათზე მივდივართ, სხდომა არ დაინიშნებოდა, მაგრამ ამხანაგებს გამოუთქვამთ სურვი ლი – მათ სურთ მოგვისმინონ ჩვენ, მაგრამ არა იმისათვის, რომ დააფა სონ თქვენი ბუნება და ქვეყნის სი მდიდრე, არამედ იმისათვის, რომ

142 ვსთქვათ წასვლისას, თუ რა ნაკლი ვნახეთ ამ ქვეყანაში. აი, ამიტომ ვი ღებ მე სიტყვას. მე მსურს გავუწიო კრიტიკა ნახულს. ჩვენს ქვეყანაში ომის დასრულების დროს მუშათა კლასი უკიდურეს, უდიდეს გაჭირ ვებაში იყო ჩავარდნილი. 3 მილიო ნიან გაჭირვებაში 800 , 000 კაცი არ მუშაობდა და საზოგადოებრივი დახმარებით სცხოვრობდა. სხვები ჩამომხმარნი და დაავადმყოფებუ ლები იყვნენ. ეს იმიტომ, რომ ჩე მი პატარა ქვეყანა, რომელიც სი ვრცით 3 -ჯერ პატარაა საქართვე ლოზე, ხოლო მაცხოვრებლების რიცხვი 3 -ჯერ მეტია, დაიკავა გერ მანიამ; მან გაანადგურა ჩვენი ქვე ყანა, წაიყვანა მუშები თავის ქვეყა ნაში და იქ ამუშავებდა. ამის მერე დაავადმყოფდნენ და გაუჭირდათ მუშებს. ჩვენშიც შემოვიდა ბოლ შევიკური სულისკვეთება. და, აი, ჩვენ შეგვეძლო დავმდგარიყავით ადვილ, მაგრამ დამღუპველ გზაზე – შეგვეძლო გვეთქვა მუშებისათ ვის – უბედურება მთლად მთავრო ბის ბრალია, ჩამოაგდეთ იგი ძირს, აიღეთ ხელში ძალაუფლება. მა გრამ ამას მოჰყვებოდა ქვეყნის გა ნადგურება და ამიტომ ჩვენ სრუ ლიად შეგნებულად ქვეყნის განაგ დურების გზაზე არ შევდექით. ჩვენ ავირჩიეთ ძნელი, მაგრამ უფრო სა იმედო გზა. ჩვენ ვუთხარით მუშე ბს: თქვენ უნდა გქონდეთ საარჩევ ნო, კავშირების, სიტყვისა და სხვა თავისუფლებანი და ყოველივე ეს უნდა გატარდეს ცხოვრებაში და ეს თქვენ უნდა მიიღოთ; მაგრამ ამა ვე დროს აასრულეთ თქვენი ვალი, აღადგინეთ თქვენი ქვეყანა. აამუ შავეთ იგი, ეს არ მოსწონდა ბევრს, მაგრამ ჩვენ ამის არ შეგვეშინდა. ეს იყო ჩვენი მოვალეობა. დავდი ოდით სოფლიდან სოფელში და ასე ველაპარაკებოდით მუშებს, აგი ტაციას ვაწარმოებდით. და მალე ჩვენს ქვეყანაში, რომელიც ეკო ნომიკურად განვითარებულია და მთა-მაღაროებითაა დაფარული, მაღაროებში 1 წლის შემდეგ იმდენი საქონელი დაამზადეს, რამდენიც ომამდის. და ეს იყო ნაყოფი არა მა რტო ჩვენი მუშაობის, არამედ პრო ლეტარიატის შეგნების, შეკავში რების. ის, რაც მე ვუთხარი ჩვენს მუშებს, უნდა გითხრათ აგრეთვე თქვენ. მე ვადარებ თქვენს ქვეყა ნას ჩვენს ქვეყანას და თქვენ დაი ნახავთ განსხვავებას. ჩვენში არის საერთოდ ბურჟუაზიული მთავრო ბა, რომელიც სხვადასხვა წრეები შეთანხმების ნაყოფია. იქ ჩვენ დი დი გავლენა გვაქვს, მაგრამ მთა ვრობა ჩვენი არ არის. მაგრამ ჩვე ნს ქვეყანაში არის ეკონომიური სიძლიერე, განვითარება. მაგა ლითად, თქვენ გაქვთ ბუნებრივი ნავსადგურები – ფოთი და ბათომი, მაგრამ მოუწყობელი. გუშინ ვნახე ფოთი. იქ მუშაობს 2 . 000 მუშა. ჩვე ნს ერთს ნავსადგურში, ანთვერპენ ში კი მუშაობს 24 . 000 მუშა. აბა, შე ადარეთ მუშაობა იქ და აქ, თქვენი ნავთსადგურის მდგომარეობა და ჩვენი განვითარება. თქვენ გაქვთ რკინისგზები, მაგრამ სადაც თქვე ნა გაქვთ 1 ვერსტი რკინისგზა; ჩვენ გვაქვს 1000 ვერსტი. ჩვენ გვაქვს განვითარებული ინდუსტ რია. თქვენი ინდუსტრია მხოლოდ ჩანასახშია. მაგრამ, მეორე მხრივ თქვენა გაქვთ ჩვენთან შედარე ბით უდიდესი შესაძლებლობა. ამ მხრივ, თქვენ ჩვენზე მაღლა დგე ხარ. თქვენ გაქვთ ორი რამე, რაც არა გვაქვს ჩვენ: – პირველი ძა ლაუფლება უკვე თქვენს ხელშია,

143 თქვენ გაქვთ ხალხის ბატონობა. მეორე მხრივ, მდიდრები და უმდი დრესები ხართ. მარტო მარგანე ცით, მისი დამუშავებით შეიძლე ბა მთელი თქვენი ხალხის გამოკვე ბა. თქვენ გაქვთ ნაყოფიერი მიწა, მუშაობთ ჩვენზე 10 -ჯერ მეტს და მოგდით 3 -ჯერ ნაკლები. მაგრამ თქვენა ხართ ჩვენი იმედი. აქ არის ერთადერთი ქვეყანა, სადაც არი ან სათავეში სოციალისტები. ამი ტომ თქვენი დაღუპვა ჩვენი დამა რცხებაა, და თქვენი გამარჯვება – ჩვენი გამარჯვებაა. თქვენ უნდა ეკონომიურად გაამაგროთ თქვენი თავი, უნდა განავითაროთ წარმო ება, ამისათვის საჭიროა მუშაობა. იმუშავეთ არა მარტო თქვენთვის, არამედ – ჩვენთვისაც. თქვენს მუ შაობას ადევნებენ თვალყურს ყვე ლა ჩვენი მოწინაააღმდეგენი და ყველა თქვენ შეცდომებს იყენებენ ჩვენ წინააღმდეგ ბრძოლაში. და, ამ მხრივ, ჩემი მოვალეობაა გითხრათ, ნუ გაამტყუნებთ ჩვენს იმედებს, თანდათან, მაგრამ რიგიანი მუშაო ბით გახადეთ თქვენი ბუნებით მდი დარი ქვეყანა მისაბაძ მაგალითად ჩვენთვის და მთელი ევროპისთვის. მე კიდევ ბევრს გეტყოდით, გა დმოგცემდით სხვა შთაბეჭდილე ბებს – მაგრამ ყველა ამის შესახებ ვიტყვით იმ მოხსენებაში, რომელ საც თქვენ წაიკითხავთ. სიტყვის გათავებისას გეტყვით, რომ არ არის საკმაო მდიდარი ბუნება და ტეხნიკა, ამას უნდა დაემატოს მუ შათა კლასის ნებისყოფა და საქა რთველოს მუშების მტკიცე გადა წყვეტილება – რომ მათ გამოაღე ბინონ თავის ქვეყანას ყველაფერი, რაც კი მას შეუძლია. ეს არის აუ ცილებელი პირობა თქვენი გამარ ჯვებისა, უამისოდ დამარცხდებით. საშუალო საუკუნეებში ქართველე ბი ცნობილი იყვნენ რაინდობით, გულადობით, გმირობით. ისტო რიკოსები მოგვითხრობენ, რომ იმ დროს როცა პალესტინაში თა თრები ბატონობდნენ, მხოლოდ ქა რთველებმა შესძლეს, აეფრიალე ბინათ იერუსალიმში თავისი საკუ თარი დროშა. ეს მოწმობს მათ დიდ გულადობას. ახალ ისტორიის ფუ რცლებზედაც აღინიშნება თქვენი გულადობა, თქვენ ბევრი იბრძო ლეთ თავისუფლებისთვის და ბევ რი მსხვერპლი შესწირეთ ამას. და აი, როცა დამყარდება მშვიდობია ნობა, როცა აღარ იქნება იარაღის ჟღარუნი – იმ დროისათვის გამოი ჩინეთ, ამხ. მუშებო, თქვენი ნების ყოფა, აამუშავეთ თქვენი მდიდარი ქვეყანა – განავითარეთ იგი და გა აძლიერეთ. მაშინ სამუდამოთ შეხ ვალთ თქვენ ჩვენს წყებაში, მაშინ ერთად ვივლით ჩვენი მიზნისაკენ. აი, აქეთკენ მოგიწოდებთ მე თქვენ, ამხანაგებო.(ტაში)“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , №222 .

144 ევროპ. სოც. დელეგაცია ნაძალადევის სახალხო სახლში ტომას შოუს სიტყვა „ტომას შოუ. ძვირფასო ამხანაგე ბო და მეგობრებო, მეტად ძნელია თავის შეკავება, როცა ასე მხუ რვალეთ გვეგებებით, და როცა თქვენს მშვენიერ ბუნებას ვხედა ვთ, ზედმეტია, როგორც მადლო ბის გადახდა, ისე თქმა იმისა, რომ ჩვენ მოვედით, მოგცეთ თქვენ მი უდგომელი კრიტიკა და ამით აგა ცილოთ ის შეცდომები, რომლებიც შეიძლება თქვენ დაუშვათ მომავა ლში. ამიტომ, ნება მიბოძეთ, მოგ ცეთ რამდენიმე ამხანაგური, მე გობრული რჩევა. ჩვენს აქ ჩამოსვ ლას ჰქონდა ორი მიზანი და საბუ თი. ჩვენ გვსურდა შეძლებისდაგვა რად შეგვესწავლა თქვენი ქვეყანა. ეს შესწავლა არ იყო ყოველმხრივი, მაგრამ რაც ვნახეთ – ის საკმარი სია თქვენი ქვეყნის ზოგადათ და სახასიათებლად. მეორე, ჩვენ უნდა მივსცეთ ჩვენ პროლეტარიატს პა სუხი, როცა ის დაგვეკითხება იმის შესახებ, თუ რა მოგვეწონა და რა არ მოგვეწონა თქვენში. მე უფრო მეტი საშუალება მაქვს ვუპასუხო ამ კითხვებზე შედარებით, რადგა ნაც მე ეხლახან დავბრუნდი საბ ჭოთა რუსეთიდან. ჩვენ ვიყავით საბჭოთა რუსეთში, ჩვენ ვნახეთ, რომ იქ არ არის არავითარი თავი სუფლება, არ არის არჩევნების თა ვისუფლება, არც სხვა და არც უმა ღლესი თავისუფლება მუშაობს აყე ნებენ არა სასურველ სამუშაოზე... მართალია, იქ არის რამოდენიმე ნათელი მხარე – არის მოვლა და სახიჩრებულისა და ავადმყოფების, არის დიდი გეგმები ბავშვების მო ვლის საქმის სათანადო სიმაღლეზე დაყენებისა, მაგრამ, ყოველ შემ თხვევაში, ეს არ არის საკმაო: ასე კარგათ აღზრდილი ბავშვი, რო დესაც აღზრდისთანავე ისევ მო ნობაში ჩააგდებენ, არ ეტყვის მათ მადლობას. საქართველოში ყვე ლა ეს თავისუფლებანი დაცულია, იგი სამართლიან საფუძველზეა დაყრდნობილი. საბჭოთა რუსეთ ში ხალხს ეცვა ძონძები და ყველა დამშეული იყო. თქვენთან, მართა ლია, არ არის ყველაფერი საკმაო, მაგრამ თქვენ იმათზე გაცილებით უკეთა ხართ. არც კი გაქვთ წა რმოდგენილი, თუ რას ნიშნავს ნა მდვილი სიმშილი. მე არ გეტყვით თქვენ, რომ საქართველოს უნდა ორიგვარი შველა – პოლიტიკური და ეკონომიური. პოლიტიკურზე მე დიდხანს აღარ ვილაპარაკებ. ამა ზე თქვენ თვითონ იცით, რომ ყო ველივე მტრის წინააღმდეგ გარა ნტია არის თქვენი საერთაშორი სო ცნობა და თქვენი მიღება ხალ ხთა ლიგაში. და მე გაძლევთ პა ტიოსან სიტყვას, რომ ჩვენ ვიქმთ ყველაფერს, რაც შეგვიძლია, რომ ჩვენი პროლეტარიატის გავლენით მოგცენ თქვენი ნორმალური ცხო ვრების გარანტია, შესაძლებლობა თქვენი ნიჭის და გამოცდილების გაძლიერებლისა, რომელიც, ცხა დია, გაასკეცებდა თქვენი სახელ მწიფოს იურიდიულათ ცნობის შე მდეგ. ჩვენი პროლეტარიატის სა ხელით გეტყვით, რამოდენიმე სი ტყვას. თქვენში არის დიდი ეკონო მიური შესაძლებლობა. მათ დამუ-

145 შავება სჭირდება, ცოდნა, ორგა ნიზაცია და ტეხნიკა. ამასთანავე, საჭიროა მუშის სურვილიც. მუშამ უნდა შეიგნოს, რომ ის მთელ თა ვის ძალ-ღონეს სწირავს თავისი კლასის უმაღლეს იდეალის განხო რციელებას იმ ქვეყენაში, რომე ლიც არის პირველი სოციალისტუ რი ექსპერიმენტი, როცა მუშა ამას მოინდომებს მხოლოდ მაშინ გახ დება თქვენი ქვეყანა წასაბაძ მა გალითად. თქვენ გიყურებთ მთე ლი ქვეყნის პროლეტარიატი. ამი ტომ არ უნდა უკუაგდოთ სხვა ქვე ყნის გამოცდილება, მათი შემწეო ბა, ის, რასაც ისინი გაძლევენ; მი მართეთ ევროპის კოოპერატივებს, რომ შემოგიტანონ თქვენმა ამხა ნაგებმა იაფად ყველა საჭირო სა ქონელი. შეგიმსუბუქონ გასაჭირი. მარქსის სიტყვების თანახმად, გა მოიყენეთ ყველაფერი, რის გამო ყენებაც შეიძლება, იმოქმედეთ იმ რთულ პირობათა მიხედვით, რო მელიც თქვენ გარშემოა. მეორე ამხანაგური რჩევაა, ნუ გააკეთე ბინებთ თქვენს მთავრობას სასწა ულებს შემცდარი აზრით, რომ 100 წლის განმავლობაში დაბეჩავებუ ლი ხალხი უცებ ვერ შექმნის ცხო ვრების ახალ ფორმებს. თუ გასაჭი რია, მოითმინეთ, თუ უცებ ყველა ფერი არ გაკეთდა, ნელ-ნელა აკე თეთ, უშველეთ მთავრობას, ამოუ დექით გვერდში. შეერთებული ძა ლით გაცილებით მეტს გააკეთებთ და თქვენს მთავრობას იმნაირი მიზნები დაუსახეთ, რომლებიც შე საძლებელია განხორციელედეს და ეს მით უმეტეს, რომ თქვენი პოლი ტიკური სისტემის მიხედვით, თქვე ნა ხართ თქვენი ბედი ბატონ-პატ რონი, ქვეყნის მმართველნი. მე კი დევ ერთხელ გეტყვით, მიიღეთ ეს როგორც გამხნევება და დარიგება ამხანაგისა – თქვენ საქმეს თქვენ თითონვე მოუყარეთ და, ჩვენი მხრივ, პატიოსან სიტყვას გაძლე ვთ – არ მოვისვენებთ არც ერთს წუთს მანამდის, სანამ არ დაგეხმა რებათ ჩვენი პროლეტარიატი ყო ველ მხრივ. მე კიდე გეტყვით პატა რა ამბავს, რომელიც მე ვნახე, რო ცა მატარებლით მოვდიოდი ბათო მიდან ტფილისში. დილით ადრე მე დავინახე მთაზე პატარა ციხე, ბურუსში გახვეული და ვიფიქრე, რომ ეს არის ის ციხე, რომელიც 100 წლის განმალობაში იპყრობდა ქართველი ხალხს, მაგრამ ამოკაშ კაშდა მზე, გაიფანტა ბურუსი და დავინახე, რომ ციხე დანგრეულია, რომ ის უკვე წარსულია, ხოლო მო მავლი მზეა. მე ვთქვი, ამ ხალხს აქვს მშვენიერი მთები, ველები და ეს ამაზე არის მზე სოციალიზმი სა, რომელმაც ამოანათა და მალე ამოვა ნაყოფი სოციალიზმისა. გა უმარჯოს სოციალიზმს, გაუმარ ჯოს ინტერნაციონალს და იმათში გათავისუფლებულ საქართველოს! – ათავებს შოუ სიტყვას და ტაში ფარავს უკანასკნელ სიტყვებს. რენოდელი. ამხანაგებო, ორმა წი ნა ორატორმა გირჩიათ, იქონიოთ მოთმინება. ეს მოთმინება ჰქონდა საფრანგეთის მუშათა კლასს. 1848 წ. ის ამბობდა:„ეს სამი თვე იქნება ჯოჯოხეთური, მერე კი დავისვე ნებთო“. მაგრამ გაიარა სამმა, თვემ უფრო მეტმა ხანმა, და ის თავისუ ფალი ვერ ხდება. და ბოლო დროს იფეთქა ომმა, რომელმაც გაანად გურა სუყველაფერი. გამართლდა ჟორესის სიტყვები, რომელიც ამ ბობდა: თუ დაიწყება ომი, ის გაანა დგურებს ყველაფერს, ნიადაგს მო უზმადებს რეაქციას, კაცობრიო-

146 ბას უკან დასწევს და დიდი მუშაო ბა დაგვჭირდება დანგრეულის აღ სადგენათო. ეს გამართლდა, ყვე ლაფერი განადგურდა, ვმუშაობთ დანგრეულის აღსადგენათ. და, აი, ეხლა შევუძახოთ კაპიტალისტე ბს – გვეყო მოთმინება, აღარ მოგ ცემთ ნებას, ერთი წვეთი სისხლიც მოუმატოთ იმ სისხლს, რომელიც თქვენ დააქციეთო. მე ველაპარაკე გუშინ ჟორდანიას, რომელმაც მი თხრა, რომ ჩვენ არ ვიქცევით არც ისე, როგორც თქვენი პარლამე ნტარისტები, და არც ისე, როგორც რუსეთში. მაშინ მე ვკითხე – მაშ, როგორ მოხდა წინ წაწევა, თქვენი ასეთი გამარჯვება და შვეიცარიას დამსგავსება საარჩევნო წესებით და თანასწორობით. მან მითხრა, რომ ჩვენ შევქმენით კონსტიტუ ცია ხალხის გულიდან ამოღებული და მას მალე დავამტკიცებთო. ჩე მი გულწრფელი სურვილია, რომ თქვენ გახდეთ კაცობრიობისათ ვის მაგალითი. ეს კიდევ დაწყო ბილია და ჩვენ მივუთითებ თქვენ ზე ევროპას. ძნელია ის გზა, რომ ლითაც ჩვენ მივდივართ, მაგრამ გადახვევა შეუძლებელია. მარტო დეკრეტებით საქმე არ გაკეთდე ბა. ჩვენ კარგა ვნახეთ დეკრეტების ძალა იქ, რუსეთში, სადაც მათ ყვე ლაფერი დაანგრიეს. მუშათა კლასი შესძლებს წარმოების მოგვარებას, აღორძინებას, ძირითად გარდაქ მნას. მაგრამ მუშებმა უნდა იცოდ ნენ, რომ თითოეული წამი ძვირფა სია, არ უნდა დაკარგოთ არც ერთი წუთი, რომ მოვაგვაროთ ჩვენი ეკო ნომიკური მდგომარეობის გართუ ლება. ამ ნაკლს და მუშაობს თქვენ აიტანთ. თქვენ ძლიერ მაგრათა ხა რთ ორგანიზაციებში და კოოპერა ტივებში. მე მხოლოდ მეშინია ორი დაბრკოლების – გარეშესი – ეს ში შია კაპიტალისტებისა, რომელთაც სურთ თქვენი მოსპობა, რათა მე ტი სარგებლობა ნახონ. მით უმე ტეს, რომ თქვენ, როგორც სოცი ალისტებს, მთელი ქვეყანა თქვენ შემოგყურებთ; მეორე – საქართვე ლოში არის ბევრი სხვა ერები, არის შინაური საფრთხე – მათი უკმაყო ფილების. მე მათგან საყვედურები გავიგონე. უნდა დააკმაყოფილოთ ისინი, მისცეთ მათ თავისუფლება. ამას მოითხოვს თქვენგან საერთა შორისო დემოკრატია. და თქვენ ამას შესძლებთ და მოიმოქმედებთ. მე ვნახე ადერბაიჯანელები და ვე ლაპარაკე მათ, თმები ყალყზე და მიდგა იმ ამბებისაგან, რომლებიც გავიგონე. ის ხალხი, რომელიც კომუნიზმს იფიცავს, საშინელებე ბს სჩადის. ხალხს თავისუფლებას ართმევს და თითქმის სრულიად უსპობს. თქვენ უნდა აიღოთ ხელში ჰეგემონია და ჩაუდგეთ აქაურ ერე ბს სათავეში. დაანახვოთ ყველას უვარგისობა იმ ხალხისა, რომელიც ამ საშინელებებს სჩადის და მა თგან გაათავისუფლოთ. ძლიერ ბე ვრს, და თქვენს მეზობელ ქვეყანას, სურს ევროპის წინააღმდეგ აზიის აჯანყება. ეს სიზმარია, ამას ვერ მიაღწევენ. ჩვენ ვნახეთ საქართვე ლო. აქ სურთ ხიდის გადება ევრო პისა და აზიის შორის და მათი და კავშირება. ამას თქვენ შესძლებთ. ჩვენ ვნახეთ აქ მეომრები, მთიე ლები. მე მსმენია, რომ ქართველი მუშები დაიხოცებიან და არავის არ დაუთმობენ მონაპოვარ თავი სუფლებას. ეს სრული სიმართლეა, ეს თქვენ საფლავებით დაამტკი ცეთ. თქვენ ღირსნი ხართ დახმა რების, დაგეხმარებით კიდეც, იქო ნიეთ სიმშვიდე, გჯეროდეთ ევრო პის მუშათა კლასისა, რომელიც თქვენ უსათუოდ დაგეხმარებათ. მალე იქ შეიკრიბება საფრანგეთის მუშების გენერალური კონფერენ-

147 ცია. და მე დარწმუნებული ვარ, ის ამოარჩევს თქვენს გზას, მეთოდს და არ წაჰყვება თქვენი მეზობელი ქვეყნის გზას და ეს მუშათა კლასი გამოგიწვდით კიდეც თქვენ ხელს. (ტაში). თავმჯდომარე. კიდევ ერთხელ ვუხდი მადლობას კრების სახე ლით ჩვენს სტუმრებს, ვისურვებ, რომ კიდევ მალე შეგხვედროდეთ თქვენ, მაგრამ როგორც არა მა რტო პროლეტარიატის წარმომა დგენლებთან, არამედ, როგორც ევროპის სოციალისტურ მთავრო ბის წარმომადგენლებთან.(ტაში) სხდომა იხურება. მუსიკა უკრავს „ინტერნაციონალს“. დარბაზი ტა შის ცემით აცილებს დელეგატებს“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , №223 . რენოდელი საფრანგეთის მდგომარეობის შესახებ „საქართველოს დეპეშათა სააგე ნტოს თანამშრომელთან საუბრის დროს სოციალისტთა დელეგაციის წევრმა რენოდელმა საფრანგეთის სოციალისტთა შორის არსებულ განწყობილების შესახებ შემდე გი სთქვა. საფრანგეთის ოფიცია ლურმა სოციალისტურმა პარტიამ მართლაც ბოლშევიზმისაკენ გადა იხარა, მაგრამ საფრანგეთის მუშე ბი პარტიას ბოლშევიზმისაკენ არ მიჰყვებიან. ამას ცხადათ მოწმობს შრომის გენერალური კონფედერა ციის ტაქტიკა და პოლიტიკა. კო ნფედერაციაშია გაერთიანებული მუშათა კლასის მე6 ნაწილიც კი არ გაჰყვება ბოლშევიზმს. მუშათა სო ციალური განწყობილება ასეთია, რომ მოსალოდნელია მოკლე ხანში ფრანგ სოციალისტების დამოკიდე ბულებით მუშები ვრანგელის მთა ვრობის აღიარებას უარყოფითად ეკიდებოდეს. საფრანგეთის მუშე ბი შეუთანხმდნენ ინგლისის მუშე ბს, რომ ეწინააღმდეგონ ვრანგე ლისა პოლონელებისათვის აქტი ურ დახმარების აღმოჩენას. ამავე დროს საფრანგეთის სოციალისტე ბი კატეგორიულად მოითხოვენ პო ლონეთის დამოუკიდებლობის აღი არებას და მის ბოლშევიკებისაგან ხელშეუხებლობას. წინააღმდეგ შემთხვევში ფრანგი სოციალისტე ბი რუსეთ-პოლონეთის საქმეთა ჩა რევის საკითხში შეცვლიან თავის პოლიტიკას“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , №218 . ბათომი „სექტემბრის 28 . პირდაპირი მა ვთული. დღეს დილით მეუღლითუ რთ ჩამოვიდა კარლ კაუცკი. მათ ნავთსადგურში შეხვდა ბ. ჩხიკვიშვილი საქ. ს. დ. პარტიის ცე ნტრალური კომიტეტის წარმომა დგენელი დ. შარაშიძე, ვლასა მგელაძე, წულაძე და კაუცკის მდივა ნი ოლბერტი. ს.დ. პარტიის ცენ ტრალურ კომიტეტის სახელით კა უცკის მიესალმა დ. შარაშიძე. კა უცკიმ თავის მგძნობიერე სიტყვებ ში მადლობა გადაუხადა დამხვდუ რთ. კაუცკი ბათომს დაუცდის დე-

148 ლეგაციის დანარჩენ წევრებს და 29 საღამოს ან 30 -ს დილით ტფილი სისკენ გამოემგზავრება. კაუცკიმ დაათვალიერა ბათომი, მახინჯაუ რი და ჩაქვის მიდამოები. საღამოს ბარცხანაში შემოსვლისას შეხვდა გვარდია და ბარცხანის დემოკრა ტია. ავტომობილი ვაშას და გაუ მარჯოს ძახილით გააცილეს. საღა მოს 7 საათზე მუშათა სასახლეში გაიმართა მუშათა მიტინგი. კაუც კიმ მიტინგზე სიტყვა წარმოსთქვა. მის სიტყვას ხანგრძლივი ტაშისცე მა მოჰყვა. ქუჩდან მოისმა ხალხის ხმა –„ვაშა კაუცკის“ და რევოლუ ციონური სიმღერები. კაუცკი აი ვანზე გამოვიდა და ხალხს ქართუ ლად მიესალმა. ბათომის მუშათა კლასმა სათანადოთ იდღესასწაუ ლა კაუცკის მისვლა და იქ ყოფნა“. გაზეთი„საქართველო“, 1920 , №109 *** სექტემბრის 28 . სახალხო სახლში დელეგაციის წევრმა დებრიუკერმა წაიკითხა მოხსენება მრეწვე ლობის სოცილიზაციაში მუშათა მოთხოვნილების შესაძლებლობის შესახებ. დებრიუკერი დაწვრილე ბით შეეხო, თუ როგორ უნდა მოხ დეს სოციალიზმის განხორციელე ბა. მოხსენებას, დაწვრილებითი ანგარიშს შემდეგ მოვათავსებთ“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“ 1920 , №220 დელეგაციის გამგზავრება ბათომიდან 27 სექტემბერს საღამოს 7 საათზე ევროპის სოციალისტური დელე გაცია ბათუმიდან გაემგზავრა. გე მის წასვლამდის ბაქანზე ავიდნენ როგორც დელეგაციის წევრები, აგრეთვე მათი გამყოლი., სხვათა შორის, იყვნენ: მიწათ-მოქ. მინისტ რი ხომერიკი, დ. შარაშიძე, ჯუღელი, ვ.(ვ ლას ა) მგელაძე, ანჯარაფაძე, ჩხიკვიშვილი და სხვები. მი მავალ დელეგაციას ერთ-ერთმა გა მყოლთაგანმა სიტყვით მიმართა. საპასუხო სიტყვა წარმოსთქვა ვა ნდერველდემ. მან, სხვათა შორის განაცხადა: ჩვენ არასოდეს არ და გვავიწდება ის სიყვარული და პა ტივისცემა, რომლითაც თქვენ ჩვენ შეგვხდით. ამან დაგვავიწდა ყველა გაჭირვება ჩვენი ქვეყნისა. მიიღეთ ჩვენი გულწრფელი მადლობა“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , №222 დელეგაციის წევრთა მომართვა „ევროპის სოციალისტური დელე გაცია სტოვებს რა საქართველოს ტერიტორიას და მიემგზავრება ევროპას, უგზავნის საქართველოს რესპუბლიკასა და ქართველ ხალ ხს ძმურ სალამს. დელეგაცია, გამ სჭავლული დემოკრატიის გაერთი ანებული და გლეხებსა და მუშებს შორის მჭიდრო კონტაქტის დამყა რების იდეით, მადლობას უძღვნის

149 საქართველოს და მით ასრულებს სამართლიანობის ელემენტარულ მოთხოვნილებას, გამოდის რა ინტერნაციონალურ სოციალიზმის პრინციპებიდან, რომლებიც მთელ ქვეყანაზე მშვიდობიანობის დამყა რებას აღიარებს. დელეგაციას ახ სოვს საქართველოს პრეზიდენტის, ნოე ჟორდანიას, განცხადება ტფი ლისში ჩამოსვლისას შესახებ იმი სა, რომ ეს მხარე არ შეიძლება და ემორჩილოს რომელიმე იმპერია ლისტურ ქვეყანას და საქართველო გზაა ევროპისა აზიისკენო. ეს ქვე ყანა უნდა დაიცვას თავისუფალმა ხალხმა, რომელიც, მსგავსად წარ სულისა, მომავალშიც დაიცავს თა ვისუფლებას და დამოუკიდებლო ბას. ვტოვებთ საქართველოს სა ზღვრებს აღფრთოვანებულნი სა ქართველოში მოგზაურობის ღრმა შთაბეჭდილებით, რომელიც მივი ღეთ ყაზბეგსა და ვენახებით და ფარულ კახეთში, სადაც ჩვენ თვა ლწინ გროვდება მშრომელი ხალხი, რომელიც აცხადებდა თავის სი ყვარულს ინტერნაციონალისად მი, სწორეთ ამ ინტერნაციონალი სადმი, რომელიც არ შეიძლება წა რმოიდგინოთ უდემოკრატიოთ ისე, როგორც დემოკრატია უსოციალი ზმოდ. საქართველოს დემოკრატი ამ გამოუცხადა რა ომი მჩაგვრელთ და მათ შორის იმათაც, რომლებიც რევოლუციონერთა ნიღაბებში იმა ლებიან, შესძლო თავისუფლების დაცვა და ინტერნაციონალის ავა ნგარდში ჩადგომა. თავისუფლე ბისა და დამოუკიდებლობისათვის ამ ბრძოლაში მას იმედი უნდა ჰქო ნდეს მსოფლიო პროლეტარიატის თანაგრძნობისა. გაუმარჯოს თავი სუფალ საქართველოს აღდგენილ ინტერნაციონალში“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , №121 . წასულ სტუმრებს „ორი კვირის სტუმრობის შემდეგ ევროპის სოციალისტურმა დელე გაციამ დასტოვა საქართველოს საზღვრები. რაოდენადაც უზომო ახმაურებით შეეგებნენ ქართვე ლი სოციალ-დემოკრატები თავის მასწავლებლებს, იმდენად შეუმ ჩნეველი სიჩუმით მიაცილეს ისინი თბილისის დებაკადერთან. გატა ცებული მენშევიკები ბოლოს ალ ბათ მიხვდებიან, რომ დედაქალა ქის ქუჩებზე წარამარა გამოფენა „სახელმწიფო აპარატისა“ არ არის კარგი სახელმწიფოს პრესტიჟი, მით უმეტეს, როდესაც ზეიმ-აღ ლუმები იმართება კერძო, არაოფი ციალური, თუნდაც მეტ პატივსა ცემ სტუმრებისათვის. საქართელოს მიდამოების და თალიერება და გაცნობა სოცია ლისტურ სტუმრებს ფრიად ესი ამოვნათ. აკი ზოგიერთ მათგანმა განაცხადა, რომ საქართველოში ისინი თავს ისე ჰგრძნობდნენ, რო გორც ალპიურ შვეიცარიაში... სხვაფრივ ევროპელ სტუმრებს ცნობისმოყვარეობას საქართვე ლოს ვითარება ვერ დააკმაყოფი ლებდა, თუ არ მივიღებთ მხედვე ლობაში ის გარემოება, რომ ერთგ ვარ ინტერესს უთუოდ წარმოადგე ნდა ქართველი საზოგადოების ის ნაწილი, რომელსაც ამ შემთხვევე ბისათვის მენშევიკები სადეკორა ციო მასალად იყენებენ.

150 სტუმრები დააფასებენ ქა რთველ სოციალ-დემოკრატების ნიჭსა და უნარს: არსად მთელს ქვეყანაში არ უხილავს თვით ყვე ლაფრის მნახველ ემილ ვანდერვე ლდეს ასეთი საოცარი მომხიბლავი სურათი, რომ ინტერნაციონალის დროშის ქვეშ ერთნაირის სიამაყით იდგეს დეპოს მუშაც და ნახევრად ველური მთის ხალხიც. შეიძლება ამ„საუცხოვო“ სანახაობის მეცნი ერული დასაბუთება ვერ მისცენ ჩვენმა მარქსისტებმა, მაგრამ სუ რათი მაინც წარმტაცია და შთა ბეჭდილება მისგან ევროპულ სო ციალისტებისთვისაც წარუხოცე ლი დარჩება. ჰქონდა რაიმე მნიშვნელობა ევროპის სოციალისტების გამოსე ირნებას შორეულ საქართველოში! ? გულუბრყვილ ქართველ მენშე ვიკებს ეს ამბავი იმედის ცეცხლს უღვივებს გულში! მათ იქნებ კი დეც დაიჯერეს რომ ინტერნაციო ნალის სულისჩამდგმელად ახლო მომავალში არც ბრიუსელი იქნება და არც პარიზი: მათ ადგილს დაი ჭერს საქართველოს სატახტო ქა ლაქი თვისი პირმშო ნაძალადევით! აქედან დასჭექეს სოციალისტური რევოლუციის ხმა, აქვე იქნებიან მიმრქმელნი დამკვიდრებულ„მეო რე დღისა“... სოციალისტური ცენტრები მრა ვლდება! არ ვიცით, რას იტყვიან ასეთს კომბინაციაზე ქართველი და რუსი კომუნისტები, რომელ თაც ეს ცენტრი მოსკოვში ეგულე ბათ და„მეორე დღეც“ შესრულე ბულ აქტად!... ჩვენ მაინც ვამბობთ, რომ ევრო პელთა მოგზაურობა პატარა საქა რთელოში მნიშვნელოვანი ფაქტია ჩვენი ქვეყნის აღდგენილ დამოუ კიდებლობის ისტორიაში: სოცია ლიზმზე ტკბილ ოცნებას ხალისით ვუთმობთ მენშევიკებს! საქართვე ლოს„პროლეტარიატის“! რიცხვი შეიძლება მათ მართლაც ეხლავე მაჩვენებელ ფაქტორად ეჩვენებათ ჩვენი სამშბლოს სოციალისტურ ავანგარდში მოსაქცევად... ხოლო ჩვენ სოციალისტ-ევროპელთა ჩა მოსვლას უნაყოფოდ არ მივიმჩნე ვთ იმ დიადი საქმის დასრულები სათვის, რომელსაც ეწოდება საქა რთველოს დამოუკიდებელი სახე ლმწიფო! კულტურული ევროპა და ამერიკა დღესაც მოწამლულია იმ შხამიანი ინსტიტუციებით, რომელ საც დაუზოგველად ავრცელებენ ჩვენი ერის მტრები დღეიდან და მოუკიდებლობის გამოცხადებისა. ევროპის გავლენიანი პრესა ხში რად ათავსებდა ყოვლად შეუსაბა მო ცნობებს საქართველოს შესა ხებ და მით, ცხადია, ძლიერი ფე რხდებოდა ჩვენი სამშობლოს და მოუკიდებლობის ცნობის საკითხი. სრულიად გაუცნობელი საქართე ლოს დღევანდელი ვითარებასთან, მის წარსულთან, სახელმწიფოებ რივ ტრადიციებთან, – ევროპიელ ნი ნდობით ეპყრობოდნენ ჩვენს წი ნააღმდეგ გაბნეულ ჭორებს, ხო ლო კანტიკუნტად, აქა-იქ და ისიც შემთხვევით თუ ვინმე მიაწვდიდა ევროპელთ მართალ ხმას საქართე ლოზე, მაგრამ ასეთი სპორადიული გამოძახილი ჰქრებოდა მეჭორეთა შეთანხმებულ ღრიანცელში. თვით ის ოფიციალური წარმო მადგენელნი, რომელთაც ანტანტი სხვადასხვა დროს და სხვადასხვა მიზნით გვიგზავნიდა, უმეტეს შემ თხვევაში იცნობდნენ საქართვე ლოს ევროპის პრესიდან ამოკრე ბილ უმართებულო ჭორებით.

151 საკმარისი იყო მცირე ხანი და ცოტაოდენი დაკვირვება, რომ მათ დიამეტრალურად შეცვლოდათ აზ რი! უკმაყოფილოდ მოსულნი ისი ნი მეგობრებად გამოგვესალმნენ და დახმარებაც აღგვითქვეს დამო უკიდებლობის იურიდიულად ცნო ბისთვის!... ევროპის დემოკრატიის წარმო მადგენელნი, ეჭვი არ არის, დაარ წმებენ თავის აუდიტორიის წინა შე, რომ ქართველ ხალხს, რომელ საც უხსოვარ დროიდან თავისუფა ლი და დამოუკიდებელი ცხოვრება უტარებია, შეუქმნია თავისი ეროვ ნულ-სახელმწიფოებრივი კულტუ რა, – დღესაც ძალუძს თვისი ძა ლ-ღონით გაუძღვეს საკუთარ ბე დს. მათ შემთხვევა მიეცათ, ენა ხათ ჩვენი ხალხი ეროვნული თა ვისუფლების დაბრუნების ჟამს და ვალდებულნი არიან, გააბნიონ თავიანთ ევროპის პრესის საშუა ლებით ქართველობის დაუძნებელ მტერთა მიერ დანთხეული შხამი ანი ჭორები აღდგენილ საქართვე ლოზე. იმედი გვაქვს, ამას არ დაიშურე ბენ ჩვენი სტუმრები და მით ძვირ ფასნი იქნებიან ჩვენი ხალხის ხსო ვნაში“. გაზეთი„საქართველო“, 1920 , №110 . კარლ კაუცკი ბათუმში (სექტემბრის 29 ) „ცენ. კომ. წარმომადგენელი მიე გება კარლ კაუცკის შემდეგი სი ტყვებით: ს.ს.დ.მ.პ. ცენ. კომიტეტ მა დამავალა მე, ძვირფასო მასწა ვლებელო, მოგესალმო მისი სახე ლით. თქვენი ჩამოსვლის ამბავმა გაახარა და გაამაყა ჩვენი ქვეყა ნა. თქვენ იცით, რომ სოციალური მოძრაობა საქართველოში, რომე ლიც 20 წელზე მეტია, რაც დაიწყო და რომელსაც ხელმძღვანელობს ს. დ. პარტია, სარგებლობდა მე თოდებით, რომელიც გვიანდერ ძა დიდმა მასწავლებლებმა მარ ქსმა და ენგელსმა. მარქსისტული მეთოდით ხელმძღვანელობამ შე გვაძლებინა ჩვენი პარტიის გარშე მო მოგვეყარა თავი საქართველოს მთელ პროლეტარიატისათვის და რევოლუციონურ გლეხობისათვის. მარქსისტულმა მეთოდებმა მოგ ვცა შეძლება, დავგდომოდით სწორ გზას როგორც პირველ რევოლუ ციის წლებში, ისე რეაქციის წლებ ში და დაგვეჭირა სწორი პოზიცია საერთაშორისო დიდი ომის დროს. მარქსისტული მეთოდი დაგვეხმა რა ჩვენ თებერვლის რევოლუცი ის ქარტეხილის დროს, აგვეცდინა ჩვენი ქვეყანა როგორც რეაქციას, ისე ანარქიისაგან და დამღუპველ მაქსიმალიზმისგან. ჩვენ ვიხელმ ძღვანელებთ მეცნიერულ სოცი ალიზმის პრინციპებით და ავაშე ნებთ ნოღდ რესპუბლიკას, რომ ლის სათავეში ჩვენი პარტია სდგას. თქვენ მოდით ჩვენთან ჩვენი ბრძო ლის და შემოქმედებითი მუშეაობის შედეგების გასაცნობათ. ვბედავ და გამოვსთქვამ იმედს, რომ თქვე ნი გამოკვლევის შედეგები რამო დენიმეთ მიუტანენ სარგებლობას დასავლეთ ევროპის სოციალ-მოძ რაობასაც. მე დარწმუნებული ვარ, რომ ისინი დაეხმარებიან ჩვენი შე-

152 მოქმედებითი მუშაობის შედეგე ბის გასაცნობათ. შეგვმატებენ ძა ლას და ენერგიას, მაგრამ არა მხო ლოდ ამ იმედების გამო გესალმე ბა თქვენ ს.ს.დ.მ.პ.ც., კომიტეტი ჩვენ ვხედავთ თქვენში ნამდვილ მემკვიდრეს მეცნიერულ სოცია ლიზმის შემქმნელების – მარქსის და ენგელსის. ჩვენ ყოველთვის ვგრძნობდით იდეურ და მორალურ განუწყვეტელ კავშირს მარქსის დიდ მიმდევართან. სოციალისტური საქართველოს ღრმა პატივისცემა და სიყვარუ ლი აქვს თქვენი, დიდი მღელვარე ბით მოგესალმა თქვენ საქართვე ლოს სოციალ-დემოკრატია თავის სამშობლო მიწა-წყალზე და გულ წრფელად გეუბნება თქვენ: კეთილი იყოს თქვენი მობრძა ნება, ძვირფასო ამხანაგო და დიდო მასპინძელო. კაუკციმ შემდეგი სიტყვით უპა სუხა: პირველად ყოვლისა, მიიღეთ ჩემი დიდი მადლობა იმ მისალმები სათვის, რომლითაც დამაჯილდო ვეთ, მაგრამ რომელსაც მე ვიღებ არა მარტო ჩემ თავზე, არამედ, უპირველეს ყოვლისა, საერთაშო რისო სოლიდარობის იდეიას ვაწერ. მე მოვედი თქვენთან არა როგორც განსაზღვრული პარტიის წარმო მადგენელი. პარტიას, რომელსაც ამჟამად მე ვეკუთვნი, ჩემს აქ მო სვლაში მონაწილეობა არ მიუღია. მაგრამ მე შემიძლია განვაცხადო, რომ ევროპის მილიონი პროლე ტარიატი მიესალმება საქართვე ლოს სინამდვილის შესწავლის ყო ველივე ცდას და მიესალმება საქა რთველოს შესახებ სინამდვილეს. ამ აზრით შეიძლება ვსთქვა, რომ მე მოვედი თქვენთან და ვიმუშავებ თქვენთან, როგორც ინტერნაციო ნალის წარმომადგენელი. ინტერნა ციონალში გაისმება მრავალი ათა სი ხმა: გაუმარჯოს საქართველოს რესპუბლიკას, გაუმარჯოს მის სო ციალისტურ პარტიას, გაუმარჯოს მის სოციალ-პროლეტარიატს. კაუცკის პატივსაცემლად გამართული საზეიმო სხდომა საღამოს 8 საათზე ბათომის პროფ. კავშირთა სეკრეტარიატის საზეი მო სხდომა შესდგა კაუცკის ჩამო სვლის გამო. 8 ½ საათზე მოვიდა კაუცკი , რომელთანაც იყვნენ სა განგებო კომისარი ჩხიკვიშვილი. ს.დ.ც. კომიტეტის წარმომადგენე ლი შარაშიძე და დამფ. კრების წე ვრი (ვლასა) მგელაძე . სხდომა გა ხსნა სეკრეტარიატის თავმჯდომა რემ იაოლომ , რომელმაც გამოს თქვა კმაყოფილება ბათომის მუ შებისა კაუცკის ჩამოსვლის გამო. ორატორმა აღნიშნა მისი შრომა და უდიდესი სამსახური საერთაშორი სო სოციალიზმსა და პროფესიონა ლური მოძრაობის კეთილდღეობი სათვის. იაოლომ განაცხადა, რომ საქართველოში, მუშათა მოძრაო ბის სხვა ბელადებთან ერთად, კა უცკის სახელს განსაკუთრებულ სიყვარულით და პატივისცემით იხ სნებედნენ. ის ფაქტი, რომ მუშები და გლეხები ევროპის სოც. დელე გაციასთან შეხვედრის დროს ხში რად ახსენებენ კაუცკის სახელს, მაჩვენებელია მისი, თუ რამდე ნად ახლოა კაუცკის ტაქტიკა საქა რთველოს მშრომელ მასასთან. დამფ. კრების წევრმა და ც.კ.

153 წარმომადგენელმა შარაშიძემ ბო ლოს სიტყვა გერმანულათ სთა რგმნა და წინადადება მისცა დამ სწრეთ, მიესალმონ ლუიზა კაუცკის, რომელიც ცნობილია ევრო პაში ერობის საკითხზე მუშაობითა და, რომელიც მუშათა მოძრაობის პირველ რიგში სდგას. მთელი დარ ბაზი აღფრთოვანებით მიეგება ქ.-ნ კაუცკის. შემდეგ მისასალმებელი სიტყვით გამოვიდა ს. დ. და ს. ფ. პარტიის წარმომადგენლები: გოგოლაძე და ჩაჩავა. კაუცკიმ საპასუხო სიტყვაში სთქვა: გადმოვედი რა ნაპირზე, მე ვიხილე მშრომელი მასის ერთიანო ბა. ეს საუკეთესო თავდებით გა მარჯვებული ბრძოლისათვის. მი უხედავად ევროპის მუშათა მტკი ცე ორგანიზაციისა, იქ მაინც არ არის ასეთი ერთიანობა. მაგრამ პროფ. ინტერნაციონალი, რომე ლიც მთელ მუშათა მოძრაობას აე რთიანებს, განახორციელებს მუშა თა კლასის გაერთიანებსაც და, რა საკვირველია, მიაღწევს თავის მი ზანს. კაუცკიმ დასასრულ უსურვა საქართველოს დემოკრატიას მიზ ნების განხორციელება“. გაზეთი„საქართველოს რესპუბლიკა“, 1920 , №221 გამოქვეყნდა ცნობა სათაურით„კარლ კაუცკი“ თბილისში „კვირას, ოქტომბრის 3 , შესდგა კაუცკის დღე. დილის 10 საათი დან მუშათა სასახლესთან დაიწყო თავის მოყრა წითელ დროშებით პროფ. კავშირებმა, სახ. გვარდიე ლებმა და მოწაფეებმა. დღის 12 სა ათზე პროცესია კაუცკის ბინისკენ გაემართა. აივანზე გამოვიდნენ კა უცკი მეუღლით, ნ. ჟორდანია, ა. ჩხენკელი. მათ გამოსვლას ხალხი აღფრთოვანებით შეხვდა. შემდეგ თავისუფლების მოედანზე შესდგა მიტინგი. პირველად ილაპარაკა ს. ჯიბლაძემ, რომელმაც საქ. სოც. დემ. პარტის სახელით მისასალმე ბელი სიტყვა უთხრა კ. კაუცკის, შემდეგ ილაპარაკა ნ. რამიშვილმა და ბოლოს გამოვიდა კ. კაუცკი, რომლის სიტყვაც ქართულად დ. შარაშიძემ გადათარგმნა. ორატო რების სიტყვა ცალკე დაიბეჭდება“. გაზეთი„საქართველო“, 1920 , №113

154 წერილები სატირულ-იუმორისტული ჟურნალიდან „ეშმაკის მათრახი“ ემილ ვანდერველდე „არ არის ქართველი(და მით უმე ტეს გურული) რომ ემილ ვანდერველდეს სახელი არ გაეგო ნოს. ახლა ბედმა გაგვიღიმა და, ვგონებ, ბევრი ქართველი არ და რჩება რომ ემილ ვანდერველდე ცოცხალი არ ნახოს და მისი სი ტყვის მოსმენით არ აღფრთოვა ნდეს. ემილ ვანდერველდე 1866 წელს დაბადებულა და ცოტა ხნის შე მდეგ დაუარსებია ბელგიის მუშა თა პარტია. 1885 წლიდან იმ ამ პა რტიის ცენტრალურ კომიტეტის წევრათ ითლება და მუშათა მოძრა ობას ხელმძღვანელობს. ემილ ვანდერველდე, ასე ვთქვათ, ბელგიის ნოეა, აკლია მხოლოდ მთავრობის თავმჯდომარეობა. ემილ ვანდერველდე მუდმივი თანამშრომელი იყო საერთაშორი სო სოციალისტური კონგრესებისა, ხოლო საერთაშრისო ომის დაწყე ბამდე ითვლებოდა მეორე ინტერ ნაციონალის ბიუროს თავმჯდომა რეთ. ვანდერველდე ისეთი ორატო რული ნიჭთ არის შემკული, რომ უკეთუ ის ქართველი ყოფილიყო და ქართველთა ჩვეულებისამებრ ლაპარაკში ზომიერება არ სცოდ ნოდა, მთელი ჩვენი რესპუბლიკა დიდ განსაცდელში ჩავარდებოდა. ემილ ვანდერველდეს ერთი დი დი და მიუტევებელი ნაკლი აქვს. – ის არ სვამს ღვინოს! არ სვამს არც თეთრს, არც წითელს, არც„თელი ანს“, არც„ნაფარეულს“! როცა ჩვენ მთრთოლვარე ხელით ამ სტრიქო-

155 ნებს ვწერთ, ემილ ვანდერველდე კახეთის შაგულში, წინანდლის სა ხელმწიფო მამულში იმყოფება. ვინ იცის, იქნებ მოგვხედოს განგებამ, იქნებ იმოქმედოს კახეთის მომხიბ ლავმა ჰაერმა და ემილ ვანდერველდე კახეთიდან ნამდვილ თანამ გრძნობ სოციალისტათ დაგვიბრუ ნდეს. ყველა ქართველი, რომელიც ამ ხნის განმავლობაში სადღეგრძე ლოს ემილ ვანდერველდისას მიირ თმევს, ვალდებულია სხვათა ბედ ნიერებათა შორის უსურვოს მას ამ მიუტევებელ ნაკლისაგან განკურ ნება“. ჟურნალი„ეშმაკის მათრახი“, 1920 , №42 ემილ ვანდერველდე სახალხო სახლში, მიხეილ ჭიაურელის კარიკატურა ჟ ურნალიდან„ეშმაკის მათრახი“, 1920 წელი, № 43 ... „სალამი ძვირფას სტუმრებს! საყვარელო ამხანაგებო! საქართველოს დემოკრატია ძლიერ მოხარულია თქვენი მო ბრძანებით და მისი აქ დახვედრით, ვინაიდან შესაძლებელი იყო თქვე ნს მაგივრათ ჩვენს სამშბლოში სხვა ვინმე მობრძანებულიყო, ხო ლო ჩვენს მაგივრათ აქ სხვა ვინმე დახვედროდა... ვერ დავმალავთ თქვენს წინა შე, ამხანაგებო, რომ მზე მართლაც აღმოსავლეთიდან ამოდის, დასა ვლეთით ჩადის, ჩრდილოეთისაკენ კი ჩრდილს აყენებს. მიუხედავათ ამისა, საქართველოს დემოკრატი ას მუდამ დასავლეთისკენ ეჭრა თა ლი და განა მარტო დემოკრატიას!.. ქართველი არისტოკრატიაც იქით იცქირებოდა დიდის სასოებით და პირველად თქვენ გაუცრუეთ მათ იმედები. ამხანაგებო! თქვენ ქართველი დემოკრატიის შესახებ ათასგვარი უმართლო ამბავი გსმენიათ: და სავლეთის რევოლუციონერთა აზ რით, ჩვენ ვჩგრავთ და ვივიწყებთ ბოლშევიკურ რუსეთს. ხოლო რე აქციონურ დასავლეთის სიტყვით, მოსვენებას არ ვაძლევთ სადენიკი ნო რუსეთს. საქართელოს დემოკრატია ჩვე ნის პირით საჯაროთა და გულახ დით აცხადებს თქვენს წინაშე, რომ 1 – საქართველოს რესპუბლიკას

156 ამხანაგი დებრუკერი, ალექსანდრე ზალცმანის კარიკატურა ჟ ურნალიდან„ეშმაკის მათრახი“, 1920 წელი, № 43 არასოდეს არა ჰქონია იმპერი ალისტური განზრახვა ყოფილი რუსეთის ბოლშევიკური თუ სა დენიკინო ნაწილი თავისი ტერი ტორიისათვის შემოეერთებია. 2 – საქართელოს დემოკრატიულ რესპუბლიკას არასოდეს არ გა ნუზრახავს ევროპის საშინაო საქმეებში ჩარევა არა თუ თავი სი სამხედრო ძალებით, დიპლო მატიური გზითაც კი, რადგან ის ჩვენი ურიცხვი დიპლომატი ური წარმომადგენლები, ევრო პას რომ კალიასავით შესევიან, სრულიად უწყინარი ხალხია: არც აკეთებენ რასმე და არც აშავებენ. 3 – კატეგორიულათ ვაცხადებთ თქვენ წინაშე, ძვირფასო ამხა ნაგებო, რომ საქართველოს დე მოკრატიულ რესპუბლიკას აი ნურშიაც არ მოსვლია ამერიკის შეერთებულ შტატებისათვის დამოუკიდებლობის წართმევა და მისი მექსიკის საზღვრებში მომწყვდევა. მეტსაც ვიტყვი: საქართველოს არა სურს ზე მოხსენებულ რესპუბლიკაზე არც მანდატის აღება. ყოველივე ამის შემდეგ თქვენთვისაც და ჩვენთვისაც განსაცვიფრებელი უნდა იყოს ის დაუმსახურებე ლი არა მეგობრული კილო სა ქართველოს შესახებ, რომელიც გამოთქმულია ამხანაგი ვილ სონისა და კოლბის უკანასკნელ ნოტაში. 4 – დასასრულ მეგობრულის გულ წრფელობით აღვიარებთ თქვენს წინაშე, რომ საქართველოს დე მოკრატიას მუდამ აფიქრებდა დასავლეთ ევროპის პროლეტა რიატის ბედ-იღბალი და ამის გამო არცა ჰქონია განზრავა მისთვის ეკონომიკურ-პოლიტი კური ბლოკადა დაერტყა. ქართველ დემოკრატიას ჩინე ბულათ ახსოვს რუსთაველის სი ეთელ სნოუდენი, ალექსანდრე ზალცმანის კარიკატურა ჟ ურნალიდან„ეშმაკის მათრახი“, 1920 წელი, № 42

157 ტყვები:„რასაცა გასცემ შენია, რაც არა – დაკარგულიაო“ და მზათ არის თავისი წვლილი მიაწოდოს თავის უფროს ამხანაგებს. ის დიდის სიამოვნებით დაუთ მობს ინგლისის პროლეტარიატს საკმაო სამხედრო მასალას(ხა ნჯლებს„ბერდანის“ და„მაჭახე ლას“ სისტემის თოფებს, შუბებს), რომელიც ჯარისა და გვარდიის საწყობებში მოგვეპოვება. ბოდიშს ვიხდით, რომ ტანკები და ზარბაზ ნები არ გვაქვს, თორემ მტრისთვის არა გვშურს არა თუ მოყვრებისა თის. არ გვსურს ინგლისის მუშებისა თის,(ეს კარგათ დაიხსომოს ამხა ნაგმა შოუმ) არც ფართლეულობა (ხონური შალი, დარაიები), არც ხო რბლეულობა(ფეტვი, ღომი, ქერი) არც საქარხნო ნაწარმოებნი(შა მფურები, მაშები, ზედადგრები), შოკოლადებზე კი უკაცრავათ ვა რთ და ნუ დაგვემდურებიან. არაფერი გვშურს საფრანგეთის დემოკრატიისთვისაც: ჩვენ მზათა ვართ თვით ამხანაგი რენოდელის ხელით გაუგზავნოთ მათ(თუ გზა ში არ შესვამს) რამოდენიმე საპალ ნე ღვინო და აგრეთე დიდძალი საყ ნოსავ-სასხურებელი სურნელოვა ნი სითხეები ნაფარეულის სახელ მწიფო მამულებიდან. ჩვენს ძვირფას ბელგიელ მეგო ბრებს თავისუფლად შეუძლიათ პიერ რენოდელი, ალექსანდრე ზალცმანის კარიკატურა ჟ ურნალიდან„ეშმაკის მათრახი“, 1920 წელი, № 42 ისარგებლონ ტყიბულის ქვანახში რით, ბორჯომის ტყეებში ნაკერ ჩხლიდან გამოწურული შაქრით და ყველა იმ მედიკამენტებით, რომე ლიც ჩვენს კარაბადინებში გვიწე რია. აი, ამხანაგებო, ჩვენი გულის ნადები და ჩვენი სურვილები. დარ წმუნებული ვართ, თქვენ უჩვენო დაც დაინახავდით ყოველივე ამას და სახლში დაბრუნების დროს გა დასცემთ დასავლეთის მუშათა კლასს ქართველი დემოკრატიის სალამთან ერთად„ეშმაკის მათრა ხს“ მეგობრულ ამბორსაც“. ეშმაკი და თაგუნა შექანჯალებულის ლექსები „აბა, მომიჯექ დომენტი! – ავსწონ-დავსწონოთ მომენტი, ვსთქვათ არც ნაკლები, არც მეტი ვიმსჯელოთ ობიექტურად დელეგაცია ჩვენ თუ რად გვეწვის სახლში დღეს სტუმრად ? პურ-ღვინო ქართველთ სჩვევია: აბა, სთქვი, ვინ არ გვწვევია;

158 საიდან სით მოსულები ამბობდნენ: – ვართ კონსულები, ამბობდნენ – ვართო მისია, სულყველამ წამოგვასია მტრები და ორგულებია (გვაშიშვლებიეს ხმლებია), მაგრამ ჩვენ ვსცანით მგლებია, (დავაძვრეთ ბევრს კბილებია), აბა, სთქვით, ვინ არ გვწვევია, და ჩვენც, ვით ქართველთ სჩვევია, პურ-ღვინო მაინც მივართვით, გულში რაც გვქონდა, კი არ ვსთქვით, ეხლანდელ დროში სტუმრობა არ არის ძმაო ხუმრობა,ვერ შახვალ ისე ადვილად საუზმეთ, ვახშმათ, სადილათ ასე არ არის მარია! ? სტუმარი ხომ სტუმარია, თუნდ იყვეს ავი კაცია, მაგრამ ეს დელეგაცია სულ სხვანაირი კაცია: აკი სთქვი – მათი სტუმრობა, ვისაც სურს ჩვენი მოყვრობა, (და არ მზაკვრობა და მტრობა), ნახონ მათ ჩვენი მოპყრობა, ლხინი, ზეიმი, დათრობა, დროის ტარება და გართობა... და მათ თუ ჩვენ გვინახულეს, თვის წადილი აისრულეს, მეც იმათ ვედარბაზები, ყურძნით აკუნწულ ვაზებით აჩქეფებული მაჭრითა (ვასიამოვნო მაშ რითა). პირველ ვუთხრათ ვანდერველდეს: შენი ღვაწლი არ დაძველდეს ჟამთა სვლაში არასოდეს. შენებრ კარგად ვინ იცოდეს, მაშვრალთ წყლულის მწყრალობა მეტყვი, რომ აქ შენიდავი, სხვა რაღა ვთქვათ: ეჰხ, ნეტავი. – სულ აქ მოგვცა თქვენი თავი... შემდეგ მიველ, ვინახულე შოუ, ეთელ სნოუდენი, უპურ-ღვინოთ რუსეთიდან რომ იქნენ სწრაფლ განადევნი, მიველ ვკითხე: თუ რუსეთი არის დღეს ის-რამ ისეთი, რომ სულ ყველას ის დღეს კიცხავს, მგლები იქ რად იცვამს ცხვრის ტყავს ? მითხრეს: როგორ გეკადრება აბა, როგორ შეედრება სამოთხესა – ჯოჯოხეთი, სად ჯორჯია, სად რუსეთი, აბა, რა აქვთ ამათ ერთი... ეს სთქვეს, დავრჩი კმაყოფილი, თითქოს ეძღვნათ ფუთი ფქვილი, შემდეგ ვნახე მე ინგელსი, წრფელად მივეც ხელი ხელში უთხარ: თქვენთან მაქვს საკითხი, ჩვენში ასე რომ გამწვავდა, ჩვენ თქვენამდე არვინ გვყავდა ბრძნული რჩევისა მომცემი, უბინოს ნუგეშის მომცემი, გვაქვს„ბინის განყოფილება“ მხოლოდ უკმაყოფილება მოქალაქეთ მან შესძინა, უბინოს ვერ მისცა ბინა (ალბათ ყურზე თუ ეძინა). ერთ რამეს გთხოვთ, დაგვეხმაროთ, მარტო მოსვლა არ გვაკმაროთ, ერთი ჩვენებს რომ ურჩოთ და სწორი გზა აურჩიოთ: თუ რომ უნდათ ბინის საქმე (მართალი ვსთქვა მიჯობს ამ მე), გაარიგონ, მოაგვარონ, უბინოთ ცრემლი არ დაღვარონ, ადგენ და ჩამოიარონ, (მარტო სიტყვა არ გვაკმარონ) და ოთახები დათვალონ და აი, რა დაგვავალონ: თუ ერთს ჰქონდეს რვა ოთახი, არ იქნება აგი ახი, რომ მას ოთხი ჩამოართვან, უბინაოს ის მიართვან ? ! საყვედური რად უნდა სთქვან ? სპეკულიანტ, კონტრაბანდისტ, მაკლერებით და ჩარჩებით

159 ავსებულა ყველა ბინა... სხვები კი ლურჯ ცის ქვეშ ვრჩებით, ჰო და ასე დაგვავალონ, ოთახები დაითვალონ, ეს არ არის საქმე ძნელი, ვარ თქვენთან ამის მთხოვნელი!“ შემდეგ ვნახე რენოდელი, მარკე, რამზე მაკდონალდი, ჰუისმანსსი, დებრუკერი და ყველამ დამიკრა კვერი: სთქვეს: თქვენ ქმნით სამეფოს მაშვრალთ, არ გევხართ იმ ჭკუით დამთვრალთ, ჰხამს ჩვენ ასე ვიხელმწიფოთ მკვახე, ძალით არ ვამწიფოთ“. მწიფე ხილი უნდა ვკრიფოთ ვინც არ უცდის დამწიფებას შეეყრება იგი სნებას. მითხრეს:„ჩვენ სხვაც გვედარბაზა მენშევიკებზე დასმენამ და უმსგავსო მათმა ენამ, ვინ უწყის რა არ დააფრქვია. გავათავეთ!... სათითაოდ შეგაწუხეთ თუ რამესთვის, მაგრამ მჯერა თქვენ საქმისთვის გვესტუმრე და გაგვაცანით, გზა მშვიდობის! გვჯერა გვცანით, თუ რანი ვართ რას ჩავდივართ, როგორი გზით სად მივდივართ, ამას გვჯერა, მოახსენებთ ჩვენს მეგობრებს, მუშებს თქვენებს. ჩვენც თქვენთან ვართ, სულ იცოდეთ და თუ სხვაფერ შეგვიცოდებთ: იქიდან თუ მოგვაწოდებთ ტანსაცმელს და ფეხსაცმელებს, ღმერთი მოგიმართავთ ხელებს, კარგი საქმე გასახელებთ. შექანჯალებული ტომ შოუსთან (პატარა ინტერვიუ) „ინგლისელ სტუმარ ტომ შოუს ვე რავინ უსაყვედურებს ვერც სიგა მხდრესა და, მით უმეტეს, ვერც ფერნაკლულობას, მაგრამ როცა მის კაბინეტში შევედი(ზოგიერთა პოლიტიკურ საკითხთა გამოსარ კვევათ) ამხანაგი შოუ ერთობ ლა ლისფერი და ლოყებავარდებული მეჩვენა. გაგვიწყრა ღმერთი! ალბათ გა აჯავრეს რაზედმე! – გავიფიქრე მე და აკრძალული ალერსით თავი და ვუკარი. გთხოვთ, პატივცემულო ამხა ნაგო, დაბრძანდეთ! – ერთის სი ტყვით მითხრა შოუმ და სკამზე მი მითითა. მეც დავჯექი. სული მოვი ბრუნე და მივმართე. თომას შოუ, ალექსანდრე ზალცმანის კარიკატურა ჟ ურნალიდან „ეშმაკის მათრახი“ , 1920 წელი, № 42

160 კამილ ჰიუსმანსი, ალექსანდრე ზალცმანის კარიკატურა ჟურნალიდან „ეშმაკის მათრახი“, 1920 წელი, № 42 ძვირფასო ამხანაგო! თქვენს წი ნაშე სდგას ეშმაკი, რომელსაც... როგორ თუ ეშმაკი ? მართლაც ახირებული ხალხი ყოფილხართ ეს ქართველები. იმდენი მიყვეს, რომ ეშმაკის ამხანაგიც გამხადეს ? ! – სა მი სიტყვით მითხრა ტომ შოუმ. რა გაეწყობა; ყველაფერს უნდა შევეგუოთ, ამხანაგო ტომ! ქართუ ლი ანდაზის სიტყვით„სტუმა რი მასპინძლის.....“ ეს ხომ თქვენ უკეთ მოგეხსენებათ. სრული ჭეშმარიტება. აი ახლა ძლივძლიობით გადავურჩი სიკ ვდილს. როგორ თუ სიკვდილს ? ვინ გა მოჩნდა ისეთი ვერაგი, რომ სტუმა რზე ხელი აიმაღლა ? რომელი ხელი ამხანაგო! ხე ლიც და ფეხიც. რაღა გავაგრძელო, დღეს აბანოში გეახელი. მერე ? ალბათ ძლიერ ნასიამო ვნები დაბრუნდით. საკმარისია რომ დავბრუნდი. სიამოვნებაზე არაფერს ვიტყვი. მე ათასი ეჭვი დამებადება. ვი ფიქრე: ალბათ ოქროს საათი მოჰ პარეს ჩვენს ძვირფას სტუმარს; შეიძლება სტერლინგები ამოუცო ცეს ჯიბიდან, როგორც ეს ხშირად სჩვევიათ; ვინ იცის, იქნებ პიჯა კიც გააცალეს ხელიდან და მთელს ევროპაში სახელი გაგვიტეხეს-მე თქი და გულმოდგინეობით ვსთხო ვე არ დაემალა ჩემთვის ის ამბავი, რაც მას აბანოში შეამთხვიეს. ტომ შოუმ შეიწყნარა ჩემი თხოვნა დაი წყო. ხანგრძლივმა მგზავრობამ ძლი ერ შემაწუხა და დღეს დილით თქვენს აბანოში განვიზრახე გან ბანა. ჩინებული საქმეა. მიღებით ერთობ თავაზიანათ მიმიღეს, ცალკე ოთახი დამითმეს. მე, რასაკვირველია, თავი არხეი ნათ ვიგრძენი. ტანთ გავიხადე და საბანაოთ გავემზადე. ტომ შოუს სახეს მრისხანება დაეტყო. ცოტა შეისვენა და განა გრძო. უცებ გაიღო კარები და ჩემს ოთახში ვიღაც მეორე კაცი, ტიტ ველი კაცი შემოიჭრა! მართალია, წელზე პატარა ნარმის სარტყელი ამკობდა, იარაღი არაფერი ჰქონია, მაგრამ წამოიდგინეთ, ჩემ ნებადა ურთველად, ძალათ მეორე ტიტვე ლი კაცი შემოიჭრა. სიტყვის თქმაც ვერ მოვასწარი, უცნობმა მრისხა ნეთ მიბრძანა დავწოლილიყავი და იქვე ქვის ტახტზე მიმითითა. შიში და რისხვა ამ მოძალადისადმი ერ თმანეთს შეებრძოლა ჩემს არსე ბაში, მაგრამ საბოლოოთ თანხმო-

161 ბის გრძნობამ სძლია და უსიტყვოთ გავიჭმე ცივი ქვის ფიცარზე.„რაც მომივა, მომივა“-მეთქი განვივლე გულში და ბედისწერას დავემო რჩილე. უცნობმა არც აცივა, არც აცხელა, ერთი მძლავრათ დამკრა ბეჭებზე ხელი და თვალის დახამხა მებაში ჩემს ზურგზე გაჩნდა. რამო დენიმეჯერ ჩაიარ-ჩამოიარა, ვა ტყობდი ძლიერ მოსწონდა სასეირ ნოთ არჩეული ადგილი. მე განძრე ვისა მეშინოდა, ვინაიდან უკეთუ ჩამოვარდნილიყო, უარესი ძალა დობა იყო მისგან მოსალოდნელი. როდესაც სეირნობა მოეწყინა, ალბათ ძირს დაიხედა და თვალში ჩემი თავი ეცა. ის სწრაფად დაიღუ ნა, მტაცა თავში ხელში და საკმაო სისწრაფით მიატრიალ-მოატრია ლა. ცხადია, მას ეგონა, რომ თავი ტანზე ვინტით მქონდა მიმაგრებუ ლი და მოძრაობა მოეხალისა. სა ბედნიეროთ, ეს ასე არ გამოდგა და, სხვათა შორის, ჩემი კისრის სი მტკიცეს უნდა დავუმადლო. რომ აბანოდან თავი გამომყვა. ალბერტ ინგელსი, ალექსანდრე ზალცმანის კარიკატურა ჟურნალიდან„ეშმაკის მათრახი“ , 1920 წელი, № 42 რემზი მაკდონალდი, ალექსანდრე ზალცმანის კარიკატურა ჟ ურნალიდან „ეშმაკის მათრახი“, 1920 წელი, № 42 ხანგრძლივი ტრიალის შემდეგ უცნობი დარწმუნდა, რომ ამაო იყო თავის მოძრაობაზე დანახარჯი შრომა და ამავე მიზნით ეცა ჯერ მარჯვენა ხელს, მერე მარცხენას. აქაც, რასაკვირველია, იმედი გაუ მტყუნდა, მაგრამ ის გულს მაინც არ იტეხდა და თავისი მოღვაწეობა ახლა ფეხებზე გადაიტანა. ასე მატრიალა თითქმის მთელი საათი. მე სულგანაბული ველოდი აღსასრულის წამს თუ არა, სამწუ ხარო შედეგს მაინც. ჩემი მოწინააღმდეგე კი არა სცხრებოდა; ის სულ ახალ-ახალ ოინებს იგონებდა. რაკი დარწმუნდა, რომ შეუძლე ბელია როგორც თავის, აგრეთვე ხელებისა და ფეხების მოძრაობა, ის პატარა ტომრით დამადგა თავს და რაღაცნაირ აქაფებულ მყრალ ნერწყვში გამხვია. მე ვიწექ და ჭეშარიტი ინგლი-

162 სური ხასიათის სიმტკიცით ვითმე ნდი. როცა მას ჩემი მიბრუნებ-მო ბრუნება მოეხალისებოდა, ხან აქე დან გამიტყლაშნებდა, ხან იქიდან. მეც თქვენებურ მწვადივით ვტრი ალებდი და მოუთმენლად მოველო დი ამ საბედისწერო თავგადასა ვლის მშვიდობიანათ დაგვირგვინე ბას. დრო არ მაქვს, ამხანაგო ეშმაკო, და სრულად ვერ აგიწერ იმ სხვადა სხვა გამოცდებს, რომელიც ჩემმა ზურგმა, თავმა, კისერმა, მკლავებ მა, ფეხებმა გადაიტანა, მაგრამ თა ვს მაინც ბედნიერად ვთვლი, ვინა იდან მოსალოდნელი იყო კიდევ უა რესი შემთხვევა. ხუმრობა ხომ არ არის, ოთახში თითქმის ტიტველა კაცი შემოგეჭრეს. ტომ შოუ ადგა, ზრდილობიანად გამომიწოდა ხელი და მითხრა: იმედი მაქვს, ამხანაგო ეშმაკო, როცა ლონდონში ჩამოხვალ, კიდევ გამახსენებ! მეც მადლობა მოვახსენე და გამოვეთხოვე. ვწუხვარ მხოლოდ იმას, რომ თქმაც ვეღარ მოვასწა რი, ის ტიტველი კაცი ყველას ასე აწუხებდა და რომ მას მექისეს ეძა ხიან. ეშმაკი ჟურნალი„ეშმაკის მათრახი“, 1920 , №42 კარლ კაუცკი საქართველოში ბათუმში „დიდი ეშმაკი ვინმეა ეს მოხუცი კა უცკი! დაჯდა რომში, აიღო ხელში ბინო კლი და გაუსწორა ჩვენს ქვეყანას. როდესაც საქართველოს ხმა ჩა უწყდა„ვაშას“ ძახილისაგან და ქა ნცი გამოელია ტაშის ცემისაგან, „ახლა კი აღარ არის საშიშიო“, გა იფიქრა და„ვითარცა მპარავი ღა მესა შინა“, ჩუმად მოადგა ბათომის ნაპირს. ფეხ-აკრეფით გადმოვიდა ხმელეთზე, უნდოდა შეუმჩნელად წამოსულიყო თბილისისაკენ, მა გრამ ანგარიშში მოტყუვდა: „ამხ. ტრიამ(ვლასა მგელაძემ) გაუგო ეშმაკობა და დროზე ჩაუსა ფრდა ნავთსადგურზე, ერთ ცარი ელ ბოჭკაში. ორი ნაბიჯის გადადგმა ძლივს მოასწრო კაუცკიმ, რომ„ტრია“ თა ვის საფარიდან გამოვიდა, წინ გა დაუდგა სტუმარს და თვალის და ხამხამებაში ჰაერში შეათამაშა. კარლ კაუცკი, კარიკატურა ჟურნალიდან„ეშმაკის მათრახი“, 1920 წელი, № 45

163 ღვთის გულისათვის! ნუ გადა მიგდებთ ზღვაში! გამიცივდება და ავად გახდება! – შეევედრა„ტრი ას“ თავზარდაცემული ქალბატონი ლუიზა კაუცკისა. „ტრიამ“ ყურად-იღო ქ-ნი ლუი ზას თხოვნა და აღარ გადაისროლა ზღვაში კაუცკი, ერთ-ორჯერ შეატ რიალა მხოლოდ ხელში, დასვა მი წაზე და მხურვალეთ გადაჰკოცნა. გამარჯობა,„ტრია“ როგორ ხარ ? – ქართულად მიესალმაგო ნს მოსული კაუცკი მას, რაკი იცნო ძველი ნაცნობი და მეუღლეს წარუ დგინა: „ტრიას“ ხელის ჩამორთმევიდან ქ-ნ ლუიზას საშინელი ტკივილი აღ ბეჭდა სახეზე და თვალზე ცრემლი მოადგა. მადლობა ღმერთს, რომ ამას გა დაურჩა მოხუციო, – გაიფიქრა გუ ნებაში და სიმწრით გაუღიმა ახალ გაცნობილ მასპინძელს. ავტომობილთან რომ მივიდნენ, უცებ კაუცკის გზა გადაუღობა და ვით შარაშიძემ, რომელიც თურმე იქვე უთვალთავლებდა მას. დავითს ზაფრანის ფერი ედო და ნიკაპი უკანკალებდა: ეტყობო და, რომ მისასალმებელ სიტყვის წარმოსათქმელად ემზადებოდა. უხერხული სიჩუმე ჩამოვარდა. დი-დი დე-დი-დე-დებულო მასწავლებელო და ძ-ძ-ძვირფასო ამხანაგო! – დაიწყო მას, შეჩერდა და ხმა მაღლა ნერწყვი გადაჰყლაპა. გამარჯობა თქვენი! გაუწოდა ხელი დავითს კაუცკიმ: თქვენც ჩვენთან ერთად წამობრძანდებით ? გაიცანით ჩემი მეუღლე. რა ლამა ზია თქვენი ქვეყანა. თქვენ ალბათ მოგბეზრდათ კიდეც ეს მშვენიერი ბუნება და მე კი თვალი ვერ მომი შორებია... მობრძანდით! ანიშნა მან დავითს ავტომობილის კარები. დავით და„ტრია“ რომ ჩამო ბრძანდნენ, შემდეგ კაუცკი და მი სი მეუღლეც ჩასხდნენ და ავტომო ბილი დაიძრა. რა ამბები დატრიალდა შემდეგ – ამას მერე მოგახსენებთ. თაგუნა ჟურნალი„ეშმაკის მათრახი“, 1920 , №44

164 კარლ კაუცკი საქართველოში ბათუმიდან თბილისისკენ „ტრია“ და დავითი რომ ჩამობრძან დნენ ავტომობილში და უკანა ადგილები დაიჭირეს, შემდეგ კა უცკი და მისი მეუღლეც დასხდენ წინა ადგილებზე და ავტომობილი დაიძრა რკინისგზის სადგურისა კენ. გზაში მათ შეხვდნენ საქართვე ლოს ევროპაში დასაბრუნებლათ გამგზავრებული დელეგატები. როდესაც ავტომობილმა გვე რდით ჩაუქროლა დელეგატებს, ტომ შოუმ ძლივს მოასწრო და კა უცკის რაღაც ბარათი გადასცა. სადგურის ბაქანზე, კაუცკიმ გა შალა შოუს ბარათი და წაიკითხა: ერიდე: ღამით მგზავრობას, კო პალას და მინ... უკანასკნელი სიტყვების დამთა ვრება სიჩქარის გამო, ვერ მოეს წრო შოუს. რას ნიშნავდა ეს დაუმ თავრებელი„მინ“...: მინისტრებს, მინადორას თუ სხვა ვინმეს კიდევ, – საიდუმლოებათ დარჩა კაუცკი სათვის. აი, თქვენი მატარებელი: ჩა ბრძანდით! – უთხრა ტრიამ კაუც კის როგორ თუ ჩემი ? მარტო ჩემი ? – გაკვირვებით შეეკითხა კაუცკი. დიახ, – უპასუხა ტრიამ. ამდენი ვაგონები და მარტო ჩე მი ? მერე როგორ უნდა დავნაწილ დე ამ 15 ვაგონში ? კაუცკის სახეზე შეწუხება დაე ტყო. უცებ მიტრიალდა და ორთქ მავლისკენ წავიდა ჩქარი ნაბიჯით. ამხანაგო მემანქანევ! – მიმა რთა მან მემანქანეს, ორთქმავა ლთან რომ მივიდა. – დიდ ბოდიშს გიხდი, რომ ხელს გიშლი, მაგრამ, ღვთის გულისათის, მოახსნევინეთ ეს ვაგონები.... მე და ჩემი მეუღ ლე თქვენთანაც კარგად მოვეწყო ბით... გთხოვთ ამხანაგო...

165 მაგრამ„ტრიამ“ აღარ დააცალა, აიყვანა ხელში და ვაგონში ჩასვა. ნატანების სადგურზე კარგა ხა ნს მოუხდათ შეჩერება. აქ კაუცკის მატარებელს კიდევ ორი სალონ-ვა გონი მოაბეს. ამ ვაგონებიდან გო ჭების ჭყვირილი, ქათმების კაკანი და ბატკნის ბღავილი მოისმოდა. ეს რაღა ვაგონებია ? იკითხა კა უცკიმ ერთი ეშაკისა გახლავთ, მეორე კი თაგუნასი... თბილისში მოდიან, აუხსნეს მას. კარგი, მაგრამ რას ნიშნავს ეს საოცარი ხმები ? ღარ მოითმინა და ჰკითხა ბოლოს კაუცკიმ. ძალიან ძვირათ უჯდება, მა გრამ ამ„ეშმაკის მათრახის“ თანა მშრომლებზე არაფერი მოქმედებს თითო მათგანს თითო სალონ-ვა გონი აქვს. ჩვეულებრივ სამგზა ვრო ვაგონში ფეხსაც არ შეადგა მენ. ხალხიც აღშფოთებულია მაგა თი საქციელით, მაგრამ ვერაფერს გავხდით. – აუხსნეს კაუცკის საქ მის ვითარება. „ეს სწორედ საოცრება ყოფილა“ – განცვიფრდა კაუცკი. სურსათ-სანოვაგე მიაქვთ საზა მთროთ თბილისში და ცოლ-შვილი მოჰყავთ თან. კაუცკი იძულებული გახდა დაკ მაყოფილიყო ამ განმარტებას... სადგურ სუფსაზე მოუბეს„შე ქანჯალებულს“ ვაგონი, ნიგოეთში, –„ d “-ს, ლანჩხუთში – მორიელის, საჯავახოში – ბუტუნასი. განა ძვირად არ უჯდება სახე ლმწიფოს ეს ცალკე ვაგონები ? ვე თქვენ წარმოიდგინეთ, არც ერთი მინისტრი, არც მინისტრის ამხანაგი, არც რომელიმე დიდი მო ხელე, არც გვარდიის დაწესებულე ბანი არ იკადრებს იმას, რასაც ესე ნი კადრულობენ. ყველანი ერიდე ბიან ცალკე ვაგონით მგზავრობას, რაო და სახელმწიფოს მეტი ხარჯი, არ მოუვიდეს და ხალხში უკმაყო ფილება არ გამოიწვიოსო. ჩვენს დემოკრატობაში ეჭვი არავინ შეი ტანოსო... ესენი კი...

166 საკვირველია! სწორეთ საკვირ ველია! – იძახოდა კაუცკი. სადგურ სამტრედიაში კაი ხანს იცადეს. აქ გრ. სდუჩაინის სალო ნ-ვაგონი იყო მოსაბმელი. როგორც იყო მორჩენ და სად გურზე მესამე ზარი დაირეკა. ორ თქლმავალმა იკივლა, დასჭიმა ძარ ღვები და გახშირებული, ქშენა და იწყო, მაგრამ მატარებელი ვერას გზით ვერ დასძრა ადგილიდან...“ თაგუნა ჟურნალი„ეშმაკის მათრახი“, 1920 , №45

167 შექანჯალებულის ლექსები ვაშა! ვაშა! ტაში! ტაში! დავსცხოთ ტაში, ძმავ, სარგისა! ბიჭო, აგი რა მოგვესწრო ხილვა კარლო კაუცკისა... აბა ჩვენ ვინ არ გვეწვია სწამდათ მარტო თვისი ქისა, ახალ სტუმრებს სხვა აზრი აქვთ ვაშა, მხცოვან კაუცკისა, აბა, მაჭრით ავაზვირთოდ დიდი ყანწი ჯიხვის რქისა, და გადავკრათ სადღეგრძელო ჩვენი კარლო კაუცკისა.... დავითვერი.. მიხარია, თუმცა, თავში არ მაქვს„ისა“, მიხარია, როცა ვხედავ დიდს მოწაფეს კარლ მარქსისა. თურმე მარქსმა რაც იქ სთესა, ხალხი უფრო დღეს აქ მკისა, თუ არ გჯერათ, აბა, ჰკითხეთ ჩვენს ჭაღარა კაუცკისა. მიხარია, ვლხინობ, ვმღერი: ოდელია, აბა დელი... გაუსმანსი, დე ბრუკერი, ინგელსი და რენოდელი, ტომას შოუ, სნოუდენი, ვანდერველდე ემილ... მარკე, ყველა ვნახე: მშრომელ ხალხის მოამაგე, სულის სარკე. ვით კოპწია, მორთულ ქალწულს უნდა ცქერა სწორ სარკისა, ისე ხელებდაკორჟრებულს მუშას – ხილვა კაუცკისა. მე ავავსებ კვლავ ტკბილ მაჭრით დიდს ყანწს, ქართულს, ჯიხვის რქისას, და მივმართავ სადღეგრძელოს ჩვენს მხსნელ, ჩვენ თეთრ გიორგისას. თქვენც დალიეთ და უსურვეთ გამარჯვება გიორგისა... ბევრ გველეშაპს გადაახტა, დღეს მასპინძლობს კაუცკისა. დავითვერი... დამომესხა ვგონებ რქებში ეშმაკისა. უღვინოთაც დამათრობდა ხილვა კარლო კაუცკისა.

168 პურ-მარილით განთქმული ვართ, (ცარიელი თუმც გვაქვს ქისა)... მაჭარს, ყურძენს და ფელამუშს არ მოვაკლებთ კაუცკისა. დეე, მანაც შეისწავლოს გემო ჩვენი ფელამუშის... დეე, მანაც დაინახოს გზა და კვალი ჩვენი მუშის, ტაში, ტაში, ქუხდეს ტაში! ვაშა კარლო კაუცკისა... ვისაც სიბრძნით რამ უთესავს, იმას კიდეც მოიმკისა... მეორმოცეთ გამოვცალე ყანწი დიდი, ჯიხვის რქისა... გამიწითლდა ცხვირის წვერი... მსგავსად ძვირფას ლალის ქვისა, და ამიტყდა ძგერა ჭკვისა. შექანჯალებული ჟურნალი„ეშმაკის მათრახი“, 1920 , №45

169 იხილე კაუცკი! (გურული სცენა) „რა მოგვესრა აგი, რა ამბავია აგი ჩვენს თავზე... რავა გვესევა ცაი და ქვეყანა, მტერი და მოყვარე... ნეტაი, რა შეიქენით ამნაირი, რომ ქვეყანა ჩვენდა სანახავად მოდის, სიზმარში რომ ვერ ვნახავდი, იმი სანე ხალხი ვნახე... ვინ გინდა, რომ არ იყო ჩვენში: ერთხანს გვიტრია ლეს იქიდან-აქედან: ხან თათრებ მა, ხან ანგლიჩანებმა, ხან ბოლშე ნიკებმა... ჩვენი მოყვრები, ძმები და აფხანიკები ცოციალისტები ქე გვიყურებენ შორიდან... მტრებმა რომ ვერაფერი და გვაკლეს და ყველას რომ გვარია ნი ნიახური ვაჭამეთ, ცოტა დაგვა ნებეს თავი... გაგვიგეს აგი ჩვენმა მოყვრებმა და გაუკვირდენ; თქვეს თურმე: ბიჭო, რა ხალხი ყოფილა აგი ქართელები, წამოდი ერთი ვნახო თო... და აგია, ქე მოვასწარი მაგენის ნახვაც... მაგრამ ყველაზე უფრო კაუცკის ნახვა რომ მეღირსა, აგია საქმე... ყველაფერს მოვესწრებო დი, აგი აღარ მეგონა... რაც დე ვიბადე და ცოტა ავი და კაი გევი გე, მას მერე მესმის მისი სახელი... სულ თავიდან პროლეტარი ვიყავი და ქე ვსოციალისტობდი. პაწა წე რა-კითხვა ქე ვიცოდი გვარიანათ, რაცხა სოციალისტების ნაწერებ საც ქე ვკითხულობდი, ხან ჩუმათ – ღელეში ხან ცხადათ, ჩემი თავი გა ვითარებულად მიმაჩთა... ოღონდ ერთი რამე მაწუხებ და: ერთი ჩემსავით გაფცქვნილი ცოციალისტი აფხანაკი მყავდა, ბეგლარე ეთქვა... დავიწყებდით ხშრათ კამათს კრებებზე იქნებოდა თუ კერძოთ... რავაც კი შეატყობდა რომ გავამტყუნებდი, მაშნათე მე ტყოდა: შენ რა იცი, აფხანაკო, რა გეს მის, აგი ასეა მე რომ ვამბობ კაუც კის წიგნებში სწერია, თუ არ გჯე რა, აი, იხილე კაუცკის ესა და ეს ტომი. რავაც კი ჩუუდგებოდი კრი ჭაში, მაშვინათე მეტყოდა: თუ არ გჯერა, კაუცკის ნაწერი, ესა და ეს ტომი წაიკითხე და გეი გებო. ტომიც ამოგვივარდა და გვარიც მეთქი, ვეტყოდი. ბიჭო, სად არის აგი წიგნები, რომ იძახდი, რომ ვერ ვნახე მეთქი... ვეძებდი, ყველას ვე ხვეწებოდი: მაჩვენეთ ერთი აგი წიგნები, ერთი გევიგო რას ამბობს კაუცკი, რომ არ მომცა საშველი მაგ ბიჭმა-მეთქი. თურმე არ შეგ ჭამოს ჭირმა! ბოლოს გევიგე, არც მას არ ქონია აფერი წაკითხული, მე მაწონებდა თურმე თავს და აგი რა ვიცოდი... დავრჩი ასე... დავი ნტერესდი კაუცკის ნაწერებით და პაწაი რაცხა-რაცხები ქე წევიკი თხე მისი ნაწერი. მაგრამ მის ნახ ვას თუ მოვესწრებოდი, ამას რავა ვიფიქრებდი... ამასაც მეესწარი. დევენახე კაუცკი და მაშნათვე გა მახსენდა ბეგლარე და მისი:„იხილე კაუცკი“... მართლაც ვიხილე ნამ დვილი კაუცკი... კაცის საქმე თურ მე ჭკუა ყოფილა, თვარა, ისე ჩვენს დიანოსას გავს, რომ შეხედო“. ლუკაიეს ობოლი ჟურნალი„ეშმაკის მათრახი“, 1920 , №45

170 აკაკი ჩხენკელის მოგონებები სოციალისტების დელეგაციის ვიზიტის შესახებ 1 17 სექტემბერი, 1920 წელი „აჭარის წყალზე ვერ წავედი ევროპელ სოც. დელეგატების მისაღებათ, ექიმობა და დასვენება მეჭივრებოდა და კიდეც ამიტომ გამოვეშურე აბა სთუმნისკენ. მზადება დიდი ყოფილა თფილისში. ვშიშობ, არ გადაამლა შონ. დამფუძნებელი კრების მოწვევა სრულიად უადგილო იყო, არ შეი ძლება ერის უზენაეს დაწესებულების ასე წარამარა მოწვევა, თუ გინდ საზეიმოთ. ამ სტუმრების მიღებას უნდა მისცემოდა ხალხური და პარტი ული ხასიათი და არა სახელმწიფური. ისინი მოდიან არა ოფიციალური მისსიით, უნდათ, გაეცნონ ადგილობრივ პირობებს... 24 სექტემბერი, 1920 წელი მოწყვეტილი ვარ ისე თფილისისგან, რომ არაფერი ვიცი... სოც. დელეგა ციის შესახებ მხოლოდ ორი ნომერი ჩამივარდა ხელში. ხალხს მართლაც აღტაცებით მიუღია: სიტყვები სადგურზე, სიტყვები დამფუძნებელში, სიტყვები მუშათა და პროფესიონალთა საბჭოში, სხდომა ს. დ. ცე-კაში, სხდომა მუშათა სასახლეში ყველაფერი ჩინებულათ მოწყობილა. დელე გაცია იჩენს დიდ ინტერეს საქმის გასაცნობათ, ყოფილა კახეთში, ეხლა ბორჯომში უნდა იყვნენ, წავლენ იმედია, იმერეთში, აბხაზეთში. კაუცკი რომ თან არ იყო, თითქოს უკეთესად გამოვიდა: უეჭველათ, უმთავრეს და უდიდეს ყურადღებას მას მიაქცევდნენ, სხვა დელეგატები დაიჩრდილე ბოდნენ, ეს ნაკლად ჩაითვლებოდა და შეიძლება მათ ისე კარგი შთაბე ჭილება ვერ მიეღოთ და ევროპაშიც ისე არ გამოგვქომაგებოდნენ ისინი. კარგია, რომ ჩვენებმა გადაუხვიეს თავის ორტოდოქსალობას და ასე გუ ლღიად შეხვდნენ მემარჯვენე და ნაწილათ რეფორმისტ-სოციალისტებს: სტუმარს კბილს არ უსინჯავენ. თუმცა მე ვერ ვაპატიებ ვანდერველდეს ვერსალის ზავზე ხელის მოწერას! ჩვენ ყველაზე წინ ქართველები ვართ 1  დღიური დაცულია ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკის ფონდებში(ჩხენ1 ).

171

172 და, როცა სტუმარს ვიღებთ, მარტო მის ხოტბა-დიდებას ვეწევით. ევრო პის მთავრობათა მისსიები ალბათ ცუდ გუნებაზე დადგნენ სოციალისტე ბის ასეთი მიღებით, მაგრამ ასე უკეთესია: ჩვენ უნდა ვეცადოთ აქაც და ევროპაშიც მოვიმხროთ დემოკრატიისა და სოციალიზმის ბელადნი, რომ ამით უზრუნველვყოთ ჩვენი მომავალი. მთავრობებთან ჩვენ ვლაპარა კობთ, როგორც ეკუთვნის, თავაზზიანათ, ლოიალურათ, მაგრამ საჭი როა მათზე გავლენა მათივე დემოკრატიის მეოხებით. ეს არის ერთგვარი ბრძოლა, რომელსაც ჩვენ ვაწარმოებთ არა მარტო აქ, არამედ ევროპა შიაც. რასაკვირველია, სიტყვებშიც ბევრი ფრანგული„კურტუაზია“ გა ურიეს დელეგატებმა, დაგვსახეს სოციალიზმის განმახორციელებლად დღეს და ხვალ! გულში კი იცოდნენ უეჭელათ, რომ დემოკრატია ბოლოს და ბოლოს ძალაუფლების წვრილ მესაკუთრე გლეხობის ხელში გადასვ ლას მოასწავებს. დიდი, დიდი ჩვენ შევძლოთ იქნება, რომ ხელმძღვანე ლობა მუშა კლასს შევანარჩუნოთ, თუ გონიერათ ვიქნებით. ეს შესაძლოა მრეწველობის განვითარებით, სახელმწიფო და კომუნალურ მეურნეობის ზრდით. ჩვენ გვეშინია გავტყდეთ იმაში, რომ ჩვენი მუშაობა უფრო დე მოკრატიულია, ვინემ სოციალისტური. ამიტომ შევრჩით ქვეყანას სათა ვეში. მაგრამ ეგ არის სწორეთ ნამდვილი თავდები სოციალიზმის განხო რციელებისა. ვანდერველდემ ხაზი გაუსვა ჩვენს ეკონომიურ ფინანსიურ სულის ღაფვას, მან შიში გამოთქვა, რომ ჩვენ უცხო კაპიტალის უღელს ქვეშ ამოვყოფთ თავს, მაგრამ იმედი გამოთქვა, რომ ჟორდანიას გეგმა – მთავრობის თანამშრომლობა ნახევარზე მეტი მონაწილეობით უცხო კა პიტალთან – ჩვენ გვიხსნის ამ უღელიდან. ეს გეგმა პირველათ შევიმუ შავეთ ჩვენ ბერლინში, მას შემდეგ რამდენი დრო გავიდა და ჯერაც არა ფერი გაკეთებულა. მე მაფიქრებს ჩვენი ზეზეურობა, უმოქმედობა, უდა რდელობა სწორეთ ეკონომიურ სფეროში. დიდი მიღწევაა დელეგაციის ჩამოსვლა. ეს ამტკიცებს ჩვენს მდგომა რეობას შიგნით და გარეთ, არა იმდენათ ნივთიერათ, რამდენათ მორა ლურათ. ჩვენი ხალხი ცდება, რა თქმა უნდა, რომ ევროპის დემოკრატია დღეს და ხვალ გვიშველის, ის სუსტია ჯერჯერობით, მაგრამ ასეთი იმე დები მეტ მოთმინებას და თავდადებას უნერგავს მას. კარგი იქნება, რომ ჩვენი დელეგაცია წავიდეს სომხეთშიც, ნახავს განსხვავება-მზგავსებას, უკეთ შეიგნებს ჩვენს დაცვას საზღვრებზე. კიდევ უფრო უკეთესი იქნე ბოდა მისი ბაქოში სტუმრობა, მაგრამ ბოლშევიკები არ მიუშვებენ! საბ ჭოთა რუსეთმა ცივი უარი შემოუთვალა ჩვენს მუშათა დელეგაციას რუ სეთში ჩასვლაზე! ვწუხვარ, რომ ვერ დავესწარი დელეგაციის მიღებას, მისი წევრები მიცნობდნენ და, ვაი თუ, იფიქრეს, რომ მე გავურბივარ, არა მგონი... 2 ოქტომბერი, 1920 წელი დავბრუნდი აბასთუმნიდან. აქ ყველანი ევროპის სოც. დელეგაციის შთა ბეჭდილების ქვეშ არიან. დელეგაცია კარგ გუნებაზე დაბრუნებულა, თუ მცა დაქანცულა ამდენი სადილ-ვახშმებით და„რეჩებით“. ხალხი ყველგან საზეიმოთ ხვდებოდა, ხოლო ის არ უნახავს დელეგაციას თვით მუშაობის პროცესში, ეს ნაკლია. აქ დარჩენილა დე-ბრუკერი, მას მინდობილობაც ჰქონია ბელგიის მთავრობისაგან, ეცნობა ყველაფერს, ძლიერ კარგია. გლახა დამემართა, რომ ვერ მოვუსწარი დელეგაციას“.

173 ბიოგრაფიები ლუი დე ბრუკერი ( 1870 1951 ) – ბელგიელი სოცი ალისტი, ჟურნალისტი, ბრიუსელის თავისუფა ლი უნივერსიტეტის პროფესორი, ბელგიის სა მეფო აკადემიის წევრი, მეორე სოციალისტური ინტერნაციონალის წევრი. პირველი მსოფლიო ომის დროს ანტისაომარ კამპანიაში იყო ჩართული. 1920 წლის სექტემბერში ევროპელი სოცია ლისტების დელეგაციის წევრის სტატუსით იმყოფებოდა საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში. ემილ ვანდერველდე ( 1866 1938 ) – ბელგიის მუშათა პარტიის დამაარსებელი და ლიდე რი, ბელგიის პარლამენტის სხვადასხვა მო წვევის დეპუტატი, იუსტიციის, საგარეო საქმეთა და სახალხო ჯანდაცვის მინისტ რი. 1900 1918 წლებში მეორე სოციალისტურ ინტერნაციონალს ხელმძღვანელობდა. ერთა ლიგის შექმნას უჭერდა მხარს, ვერსალის მო ლაპარაკებების დროს კი ბელგიის დელეგაცი ას ხელმძღვანელობდა. 1920 წლის სექტემბერში ევროპელი სოცია ლისტების დელეგაციის წევრის სტატუსით, მეუღლესთან ერთად, იმყოფებოდა საქართვე ლოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში. ალბერტ ინგელსი ( 1872 1941 ) – ფრანგი სოცი ალისტი, საფრანგეთის მესამე რესპუბლიკის პარლამენტის წევრი, მეორე სოციალისტური ინტერნაციონალის წევრი. სოციალისტური გა ზეთის ″ Cri du Nord ″ ხელმძღვანელი. იყო საფრა ნგეთის საქსოვი წარმოების მუშათა გაერთია ნების მდივანი. მეორე მსოფლიო ომის შედეგად ზარალის აღმოფხვრის გეგმაზე მუშაობდა. 1920 წლის სექტემბერში ევროპელი სოცია ლისტების დელეგაციის წევრის სტატუსით იმყოფებოდა საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში.

174 კარლ იოჰან კაუცკი ( 1854 1938 ) – ფილოსოფოსი, ჟურნალისტი, მარქსიზმის თეორიტიკოსი, გერმა ნიის სოციალ-დემოკრატიული პარტიისა და მეორე სოციალისტური ინტერნაციონალის ლიდერი. 1891 წელს აუგუსტ ბებელთან და ედუარდ ბერშტაინთან ერთად გერმანიის სოციალ-დემოკრატიული პარტი ის პროგრამა შეიმუშავა. 1920 წლის სექტემბერში ევროპელი სოციალისტე ბის დელეგაციის ხელმძღვანელის სტატუსით, მეუღ ლე ლუიზა კაუცკისთან ერთად, იმყოფებოდა საქა რთველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში. ჯეიმს რემზი მაკდონალდი ( 1866 1937 ) – დიდი ბრი ტანეთის ლეიბორისტული პარტიის ლიდერი, დიდი ბრიტანეთის პრემიერ-მინისტრი. წლების განმა ვლობაში რედაქტორობდა მემარცხენე ჟურნალს ″ The socialist Review ″. პირველი მსოფლიო ომის დროს რადიკალური პაციფისტური მოწოდებებით გამოირ ჩეოდა და ანტისაომარ პროპაგანდას ეწეოდა. იმოგ ზაურა საბჭოთა რუსეთში. 1920 წლის სექტემბერში ევროპელი სოციალისტებ თან ერთად იმყოფებოდა საქართველოს დემოკრა ტიულ რესპუბლიკაში. ადრიენ მარკე ( 1884 1955 ) – ფრანგი სოციალისტი, ქა ლაქ ბორდოს მერი, საფრანგეთის ტრანსპორტის, შინაგან საქმეთა და სახელმწიფო მინისტრი, სოცი ალისტური პარტიის ჟირონდის ორგანიზაციის მდი ვანი, მემარცხენე გაზეთის ″ Cri populaire ″ გამომცე მელი, მეორე სოციალისტური ინტერნაციონალის წევრი. 1920 წლის სექტემბერში ევროპელი სოციალისტების დელეგაციის წევრის სტატუსით იმყოფებოდა საქა რთველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში. პიერ რენოდელი ( 1871 1935 ) – ფრანგი სოციალისტი. საფრანგეთის პარლამენტის წევრი, მეორე სოცი ალისტური ინტერნაციონალის ერთ-ერთი ლიდე რი, 1906 წლიდან საფრანგეთის სოციალისტური პარტიის მთავარი პოლიტიკური გამოცემის ″ l ΄ Humanité ″ რედაქტორი, ჟურნალის ″ La Vie Socialiste ″ რედაქტორი. 1920 წლის სექტემბერში ევროპელი სოციალისტების დელეგაციის წევრის სტატუსით იმყოფებოდა საქა რთველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში.

175 ეთელ ენეკინ-სნოუდენი ( 1881 1951 ) – ბრიტანელი სო ციალისტი, სამოქალაქო აქტივისტი, ჟურნალისტი, ფემინისტი, მე20 საუკუნის დასაწყისში სუფრა ჟისტული მოძრაობის ერთ-ერთი ლიდერი. პირველი მსოფლიო ომის დროს რადიკალური პაციფისტური მოწოდებებით გამოირჩეოდა და ანტისაომარ პრო პაგანდას ეწეოდა, პირველი მსოფლიო ომის დროს მოგზაურობდა ბრიტანეთში, კანადასა და ამერიკა ში, ომის შემდეგ კი – საბჭოთა რუსეთში. 1920 წლის სექტემბერში ევროპელი სოციალისტების დელეგაციის წევრის სტატუსით იმყოფებოდა საქა რთველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში. თომას შო ( 1872 1938 ) – ბრიტანელი ლეიბორისტი, პო ლიტიკოსი, დიდი ბრიტანეთის შრომისა და სამხე დრო მდივანი, მუშათა საერთაშორისო ინტერნაცი ონალის მდივანი, 1920 წელს ჟენევის სოციალისტურ კონგრეს ხელმძღვანელობდა. იმოგზაურა საბჭოთა რუსეთში. 1920 წლის სექტემბერში ევროპელი სოციალისტების დელეგაციის წევრის სტატუსით იმყოფებოდა საქა რთველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში. ჟან ჟოსეფ კამილ ჰიუსმანსი ( 1871 1968 ) ბელგიის სო ციალისტური პარტიის ლიდერი, ბელგიის სამეფოს პრემიერ-მინისტრი მეორე სოციალისტური ინტერ ნაციონალის მდივანი. 1920 წლის სექტემბერში ევროპელი სოციალისტე ბის დელეგაციის წევრის სტატუსით, მეუღლესა და შვილთან ერთად იმყოფებოდა საქართველოს დე მოკრატიულ რესპუბლიკაში. ევგენი გეგეჭკორი ( 1881 1954 ) – იურისტი, ქართული სოციალ-დემოკრატიის ერთ-ერთი ლიდერი, 1907 1912 წლებში III მოწვევის სახელმწიფო სათათბიროს დეპუტატი ქუთაისის გუბერნიიდან, 1917 წლიდან ამიერკავკასიის კომისარიატის თავმჯდომარე, 1919 წლიდან დამფუძნებელი კრების წევრი, საქართვე ლოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საგარეო საქმე თა მინისტრი, 1919 წლიდან შეითავსა იუსტიციის მინისტრის პოსტიც. 1920 წელს დიპლომატიური მი სიით იმყოფებოდა იტალიაში, დიდ ბრიტანეთსა და საფრანგეთში. საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართვე ლოს ოკუპაციის შემდეგ ემიგრაციაში იმყოფებოდა საფრანგეთში.

176 კონსტანტინე გვარჯალაძე ( 1884 1969 ) – დიპლომა ტი, ქართული სოციალ-დემოკრატიის ერთ-ერთი ლიდერი, 1918 1921 წლებში საქართველოს ეროვნუ ლი საბჭოსა და დამფუძნებელი კრების წევრი, საქა რთველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საგარეო საქმეთა მინისტრის ამხანაგი(მოადგილე), საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს ოკუპაციის შემდეგ ემიგრაციაში იმყოფებოდა საფრანგეთში. გრიგოლ გიორგაძე ( 1879 1937 ) – იურისტი, ისტორი კოსი, ქართველი სოციალ-დემოკრატი. 1918 წლის აპრილში ამიერკავკასიის დემოკრატიული ფედერა ციული რესპუბლიკის სამხედრო მინისტრად დაი ნიშნა. 1918 1921 წლებში საქართველოს ეროვნული საბჭოსა და დამფუძნებელი კრების წევრი. საქა რთველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის სამხედრო მინისტრი. საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს ოკუპაციის შემდეგ საქართველოში დარჩა და ადვო კატად მუშაობდა. 1937 წელს დახვრიტეს. ალექსანდრე დგებუაძე ( 1883 1937 ) – ქართველი სო ციალ-დემოკრატი, 1918 1921 წლებში საქართველოს ეროვნული საბჭოსა და დამფუძნებელი კრების წე ვრი, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დროს სამხედრო საქმეთა მრჩეველი, საბჭოთა რუ სეთის მიერ საქართველოს ოკუპაციის შემდეგ საქა რთველოში დარჩა, სტალინის კრიტიკის გამო დააპა ტიმრეს და 1937 წელს დახვრიტეს. ვიქტორ თევზაია ( 1883 1932 ) – ქართველი სოციალ -დემოკრატი, 1918 1921 წლებში საქართველოს ერო ვნული საბჭოსა და დამფუძნებელი კრების წევრი, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დროს დიპლომატიური წარმომადგენელი უკრაინაში. საბ ჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს ოკუპაციის შემდეგ საქართველოში დარჩა, წერილობითი თა ნხმობით„შეურიგდა“ საბჭოთა ხელისუფლებას. სი ცოცხლე თვითმკვლელობით დაასრულა.

177 კონსტანტინე კანდელაკი ( 1883 1959 ) – ქართველი სოციალ-დემოკრატი, საქართველოს დემოკრატიუ ლი რესპუბლიკის დროს ფინანსთა და ვაჭრობა-მრე წველობის მინიტრის ამხანაგი(მოადგილე), შემდეგ მინისტრი( 1919 1921 ). საბჭოთა რუსეთის მიერ საქა რთველოს ოკუპაციის შემდეგ ემიგრაციაში იმყოფე ბოდა საფრანგეთში. ალექსანდრე ლომთათიძე ( 1882 1924 ) – ქართველი სოციალ-დემოკრატი, 1918 1921 წლებში საქართვე ლოს ეროვნული საბჭოსა და დამფუძნებელი კრე ბის წევრი, დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარის ამხანაგი(მოადგილე). საბჭოთა რუსეთის მიერ სა ქართველოს ოკუპაციის შემდეგ საქართველოში და რჩა. 1922 წელს დააპატიმრეს და ტაშკენტის ციხეში 1924 წელს გარდაიცვალა. ვლასა მგელაძე ( 1868 1943 ) – ქართული სოციალ-დე მოკრატიის ერთ-ერთი ლიდერი, 1918 1921 წლებში საქართველოს ეროვნული საბჭოსა და დამფუძნე ბელი კრების წევრი. საბჭოთა რუსეთის მიერ საქა რთველოს ოკუპაციის შემდეგ ემიგრაციაში იმყოფე ბოდა ჯერ გერმანიაში, შემდეგ საფრანგეთში. ნოე ჟორდანია ( 1868 1953 ) – ქართული სოციალ-დე მოკრატიის ერთ-ერთი დამაარსებელი და ლიდერი, პუბლიცისტი, საქართველოს დემოკრატიული რეს პუბლიკის მთავრობის თავმჯდომარე, 1906 წელს რუსეთის I სახელმწიფო სათათბიროს დეპუტატად აირჩიეს და იყო სოციალ-დემოკრატიული ფრაქცი ის თავმჯდომარე. 1917 წელს თბილისის მუშათა და ჯარისკაცთა საბჭოს აღმასრულებელ კომიტეტს და ამიერკავკასიის მუშათა, ჯარისკაცთა და გლეხ თა დეპუტატთა საბჭოს სამხარეო ცენტრს ჩაუდგა სათავეში. 1917 წლის ნომბერში ეროვნული საბჭოს, საბჭოს აღმასრულებელ კომიტეტს და პრეზიდიუ მის თავმჯდომარედ აირჩეს. 1918 წლიდან რუსეთის სოციალ-დემოკრატიული პარტიისაგან გამოყოფილ საქართველოს სოციალ-დემოკრატიულ პარტიას ხელმძღვანელობდა. საბჭოთა რუსეთის მიერ საქა რთველოს ოკუპაციის შემდეგ ემიგრაციაში იმყოფე ბოდა საფრანგეთში.

178 ისიდორე რამიშვილი ( 1859 1937 ) – მასწავლებელი, განმანათლებელი, ქართული სოციალ-დემოკრატი ის ერთ-ერთი დამაარსებელი და ლიდერი, 1918 1921 წლებში საქართველოს ეროვნული საბჭოსა და დამ ფუძნებელი კრების წევრი. 1921 წელს სტალინის წი ნაღმდეგ გამოსვლის ბრალდებით დააკავეს და საქა რთველოდან გადაასახლეს, 1937 წელს დახვრიტეს. ნოე რამიშვილი ( 1881 1930 ) – ქართული სოციალ-დე მოკრატიის ერთ-ერთი დამაარსებელი და ლიდერი, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთა ვრობის პირველი თავმჯდომარე, შინაგან საქმეთა, სახალხო და განათლების მინისტრი, 1917 წლის რე ვოლუციის შემდეგ კავკასიის გლეხთა დეპუტატე ბის საბჭოების ცენტრის თავმჯდომარე, ქართველ მენშევიკთა ცენტრალური კომიტეტის წევრი, გაზე თის„ერთობა“ რედაქტორი. 1917 წელს საქართვე ლოს ეროვნული საბჭოს წევრად აირჩეს. იყო ამი ერკავკასიის სეიმის წევრი, ასევე ამიერკავკასიის ფედერაციული დემოკრატიული რესპუბლიკის ში ნაგან საქმეთა მინისტრი. 1918 წლის 26 მაისს ნოე რამიშვილის მეთაურობით საქართველოს დროე ბითი მთავრობა შეიქმნა, თუმცა ერთ თვეში გადა დგა და ხელისუფლება ნოე ჟორდანიას გადასცა. საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს ოკუპაციის შემდეგ ემიგრაციაში იმყოფებოდა საფრანგეთში. 1930 წელს პარიზში, ქუჩაში მიმავალს ესროლეს და გარდაიცვალა. კონსტანტინე საბახტარაშვილი ( 1884 1938 ) – ქა რთველი სოციალ-დემოკრატი, დიპლომატი, საქა რთველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ელჩი იტა ლიაში, 1918 1921 წლებში საქართველოს ეროვნული საბჭოსა და დამფუძნებელი კრების წევრი. საქა რთველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრო ბაში მცირე ხნით ეკავა შნაგან საქმეთა მინისტრის მოადგილისა და საგარეო საქმეთა მინისტრის მოა დგილის თანამდებობები. საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს ოკუპაციის შემდეგ ემიგრაციაში იმყოფებოდა საფრანგეთში. დავით შარაშიძე ( 1877 1935 ) – ქართველი სოციალ-დე მოკრატი. 1918 1921 წლებში საქართველოს ეროვ ნული საბჭოსა და დამფუძნებელი კრების წევრი. დაარსების დღიდან რედაქტორობდა სოციალ-დე მოკრატიულ გაზეთს –„ Борьба “. საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს ოკუპაციის შემდეგ ემიგრაცია ში იმყოფებოდა სტამბოლში, შემდეგ საფრანგეთში.

179 ნიკოლოზ(კარლო) ჩხეიძე ( 1864 1926 ) – ქართუ ლი სოციალ-დემოკრატიის ერთ-ერთი დამაარსე ბელი და ლიდერი, 1907 1912 და 1912 1917 წლებ ში III და IV სახელმწიფო სათათბიროს დეპუტატი, სოციალ-დემოკრატიული ფრაქციის თავმჯდომა რე, 1917 წლიდან პეტერბურგის, შემდეგ სრულიად რუსეთის მუშათა და ჯარისკაცთა დეპუტატების საბჭოს ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტის თავმჯდომარე, 1918 წლის თებერვალში ამიერკა ვკასიის სეიმის თავმჯდომარე, ხოლო ამავე წლის 26 მაისიდან ჯერ ეროვნული საბჭოს, ხოლო შემდეგ დამფუძნებელი კრების თავმჯდომარე. საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს ოკუპაციის შემდეგ ემიგრაციაში იმყოფებოდა. 1926 წელს სიცოცხლე თვითმკვლელობით დაასრულა. აკაკი ჩხენკელი ( 1874 1959 ) – ქართველი სოციალ-დე მოკრატი, დიპლომატი, 1918 1921 წლებში საქართვე ლოს ეროვნული საბჭოსა და დამფუძნებელი კრების წევრი, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლი კის საგარეო საქმეთა მინისტრი. საქართველოს დე მოკრატიული რესპუბლიკის სრულუფლებიანი ელჩი საფრანგეთში. 1917 წელს ამიერკავკასიის კომისარი ატში შინაგან საქმეთა კომისარის პოსტი ეკავა, ამი ერკავკასიის დემოკრატიული ფედერაციული რეს პუბლიკის დროს კი იყო მთავრობის თავმჯდომარე. საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს ოკუპაციის შემდეგ ემიგრაციაში იმყოფებოდა საფრანგეთში. ბენიამინ ჩხიკვიშვილი ( 1881 1924 ) – ქართველი სოციალ-დემოკრატი, საქართელოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დამფუძნებელი კრების წევრი, თბი ლისის ქალაქის თავი, აფხაზეთის გუბერნატორი, ქუთაისის და ბათუმის ოლქის გენერალ-გუბერნა ტორი. საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს ოკუ პაციის შემდეგ ემიგრაციაში იმყოფებოდა საფრა ნგეთში. 1924 წელს აჯანყების ორგანიზებისათვის დაბრუნდა, დააპატიმრეს და დახვრიტეს. ბარნაბ ძველაია ( 1880 1937 ) – ქართველი სოციალ-დემოკრატი, საქართველოს დემოკრატიული რეს პუბლიკის დამფუძნებელი კრების წევრი. იყო სე ნაკის მაზრის სოციალ-დემოკრატიული პარტიის ლიდერი და სამაზრო ერობის ხმოსანი. საბჭოთა რუ სეთის მიერ საქართველოს ოკუპაციის შემდეგ და რჩა საქართველოში. მეთაურობდა 1924 წლის აჯა ნყებას სენაკში. 1937 წელს დახვრიტეს.

180 ირაკლი(კაკი) წერეთელი ( 1881 1959 ) – პუბლიცისტი, ქართველი სოციალ-დემოკრატიის ერთ-ერთი გამო რჩეული ლიდერი, რუსეთის II სახელმწიფო სათათ ბიროს ოპოზიციის ლიდერი, 1917 წლის რუსეთის თებერვლის რევოლუციის ერთ-ერთი მეთაური, სა ქართველოს წარმომადგენელი ვერსალის საზავო კონფერენციაზე, 1917 წლის მაისში რუსეთის დროე ბითი კოალიციური მთავრობის წევრი და ფოსტა-ტე ლეგრაფის მინისტრი. ამიერკავკასიის სეიმში, სა ქართველოს ეროვნულ საბჭოსა და დამფუძნებელ კრებაში ხელმძღვანელობდა სოციალ-დემოკრატი ულ მუშათა პარტიას. საბჭოთა რუსეთის მიერ საქა რთველოს ოკუპაციის შემდეგ ემიგრაციაში იმყოფე ბოდა ჯერ საფრანგეთში, შემდეგ ნიუ-იორკში. ნოე ხომერიკი ( 1882 / 4 1924 ) – ჟურნალისტი, ქართვე ლი სოციალ-დემოკრატი, საქართველოს დემოკრა ტიული რესპუბლიკის მიწადმოქმედების მინისტრი. 1918 1921 წლებში საქართველოს ეროვნული საბ ჭოსა და დამფუძნებელი კრების წევრი, საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს ოკუპაციის შემდეგ ემიგრაციაში იმყოფებოდა. კონსტანტინოპოლში პოლიტიკური კომისიის თავმჯდომარედ დაინიშნა. 1923 წელს ბოლშევიკებმა დააკავეს და 1924 წელს აჯანყების დაწყებისთანავე დახვრიტეს. ვალერიან ჯუღელი ( 1887 1924 ) – სამხედრო პირი, პო ლიტიკოსი, ქართველი სოციალ-დემოკრატი, თბილი სის მუშათა და ჯარისკაცთა დეპუტატების საბჭოს აღმასრულებელი კომიტეტისა და საქართველოს ეროვნული საბჭოს წევრი, 1918 წლიდან ამიერკავკა სიის სეიმისა და საქართველოს პარლამენტის წევ რი. 1917 წლიდან სათავეში ჩაუდგა საქართველოს წითელ გვარდიას, რომელიც 1918 წლის ივნისიდან სახალხო გვარდიად იწოდებოდა. საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს ოკუპაციის შემდეგ ემიგრაცია ში იმყოფებოდა. 1924 წელს აჯანყებიას ჩაუდგა სა თავეში და საქართველოში დაბრუნდა, დაპატიმრეს და იმავე წელს დახვრიტეს.

181 საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის რუკა Map of the Democratic Republic of Georgia Karte der Demokratischen Republik Georgien Carte de la République démocratique de Géorgie

182 საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის გერბი მხატვარი იოსებ შარლემანი დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში Coat of Arms of the Democratic Republic of Georgia design by Iosif Charlemagne National Archives of Georgia Wappen der Demokratischen Republik Georgien Zeichner Iosif Charlemagne Sammlung des Nationalarchivs Georgiens Blason de la République démocratique de Géorgie peintre Joseph Charlemagne Collection des Archives Nationales de Géorgie

183 საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ჰიმნი ავტორი კონსტანტინე ფოცხვერაშვილი დაცულია ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკაში Anthem of the Democratic Republic of Georgia author Konstantine Potskhverashvili From the Library of Ivane Javakhishvili Tbilisi State University Hymne der Demokratischen Republik Georgien Autor Konstantine Pozchweraschwili Sammlung der Universitätsbibliothek der Staatlichen Ivane-Javakhishvili-Universität Tbilissi Hymne de la République démocratique de Géorgie, auteur Constantiné Potskhverachvili Collection de la Bibliothèque de l’Université d’Etat de Tbilissi Ivane Javakhishvili

184 საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დროშა ავტორები იაკობ ნიკოლაძე, იოსებ შარლემანი დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში Flag of the Democratic Republic of Georgia authors Iakob Nikoladze, Iosif Charlemagne National Archives of Georgia Flagge der Demokratischen Republik Georgien Autoren Jakob Nikoladse, Iosif Charlemagne Sammlung des Nationalarchivs Georgiens Drapeau de la République démocratique de Géorgie auteurs: Jakob Nikoladzé, Joseph Charlemagne Collection des Archives Nationales de Géorgie

185 ბათუმის პორტი Batumi Port Der Hafen von Batumi Port de Batoumi

186 თბილისი, ქალაქის საბჭოს შენობა(დღევანდელი თბილისის საკრებულო) ფოტო დაცულია საქართველოს პარლამენტის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში Tbilisi City Council building(today Tbilisi Council) Photo from the National Parliamentary Library of Georgia Tiflis, Gebäude des Tifliser Stadtrates(aktueller Tifliser Gemeinderat) Sammlung der Nationalen Parlamentsbibliothek Georgiens Conseil municipal de Tbilissi Collection de la Bibliothèque Nationale du Parlement de Géorgie

187 თბილისი, არტისტული საზოგადოების შენობა, გოლოვინის გამზირი (დღევანდელი შოთა რუსთაველის სახელობის სახელმწიფო თეატრი) ფოტო დაცულია საქართველოს პარლამენტის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში Tbilisi Artistic Society Building, Golovin Avenue(today the Shota Rustaveli Theatre) Photo from the National Parliamentary Library of Georgia Tiflis, Gebäude der Gesellschaft für Kunst, Golowini Prospekt(heutiges Staatliches Schota-Rustaweli-Theater) Sammlung der Nationalen Parlamentsbibliothek Georgiens Société des Arts(actuel Théâtre d’Etat Chota Roustaveli), avenue Yevgeny Golovin (actuelle avenue Roustaveli) Collection de la Bibliothèque Nationale du Parlement de Géorgie

188 საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის სასახლე (ეზოს მხრიდან) ფოტო დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში Government Palace of the Democratic Republic of Georgia(from the yard) National Archives of Georgia Regierungspalast der Demokratischen Republik Georgien(Hofseite) Sammlung des Nationalarchivs Georgiens Palais du Gouvernement de la République démocratique de Géorgie (côté de la cour) Collection des Archives Nationales de Géorgie

189 დამფუძნებელი კრების პლენარულ სხდომათა დარბაზის ინტერიერი (დღევანდელი მოსწავლე-ახალგაზრდობის ეროვნული სასახლე) ფოტო დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში Interior of the Plenary Session Hall of the Constituent Assembly (today’s National Student-Youth Palace) National Archives of Georgia Interieur des Plenarsitzungssaals der Konstituierenden Versammlung (Heutiger Jugendpalast Tbilissi) Sammlung des Nationalarchivs Georgiens Salle des réunions de l’Assemblée Constituante (actuel Palais national des élèves et de jeunesse) Collection des Archives Nationales de Géorgie

190 ნოე ჟორდანია თბილისის რკინიგზის სადგურზე ხვდება სტუმრებს ფოტო დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში Noe Zhordania welcomes guests at Tbilisi Railway station National Archives of Georgia Noe Schordania empfängt die Gäste am Bahnhof von Tiflis Sammlung des Nationalarchivs Georgiens Noé Jordania accueille les hôtes à la gare de Tbilissi Collection des Archives Nationales de Géorgie

191 მეორე ინტერნაციონალის(ევროპელი სოციალისტების) დელეგაციის შეხვედრა დამფუძნებელ კრებაში ფოტო დაცულია ემილ ვანდერველდეს ინსტიტუტის არქივში Welcoming the Second International delegation at the Constituent Assembly Photo from the Institut Émile Vandervelde Archives Empfang der Delegation der Zweiten Internationale in der Konstituierenden Versammlung Foto aus dem Archiv des Émile-Vandervelde-Instituts Accueil de la Délégation de la Seconde Internationale socialiste à l’Assemblée Constituante Collection des archives de l’Institut Emile Vandervelde

192 მეორე ინტერნაციონალის(ევროპელი სოციალისტების) დელეგაცია საქართველოში ფოტო დაცულია ემილ ვანდერველდეს ინსტიტუტის არქივში Delegation of the Second International in Georgia Photo from the Institut Émile Vandervelde Archives Delegation der Zweiten Internationale in Georgien Foto aus dem Archiv des Émile-Vandervelde-Instituts Délégation de la Seconde Internationale socialiste en Géorgie Collection des archives de l’Institut Emile Vandervelde

193 რამსეი მაკდონალდი თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ფოტო დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში Ramsay MacDonald in Tbilisi State University National Archives of Georgia Ramsay MacDonald in der Staatlichen Universität Tbilissi Sammlung des Nationalarchivs Georgiens Ramsay MacDonald à l’Université d’Etat de Tbilissi Collection des Archives Nationales de Géorgie

194 მეორე ინტერნაციონალის(ევროპელი სოციალისტების) დელეგაცია საქართველოში, თბილისი დგანან: კამილ ჰიუსმანსი,(სავარაუდოდ, მისი მეუღლე), რემზი მაკდონალდი, ემილ ვანდერველდე, დე ბრუკერი, პაულ ოლბერგი სხედან: ალბერტ ინგელსი,(შესაძლოა ჰიუსმანსის ქალიშვილი), ადრეან მარკე, ეთელ ანაკინ-სნოუდენი, თომას შოუ,(უცნობი პირი), პიერ რენოდელი ფოტო დაცულია ტიერი ბერიშვილის კოლექციაში Delegation of the Second International in Georgia, Tbilisi Standing: Camille Huysmans,(presumably his wife), Ramsay MacDonald, Emile Vandervelde, Louis de Brouckère, Paul Olberg Sitting: Albert Inghels,(possibly Huysmans’s daughter), Adrien Marquet, Ethel Annakin-Snowden, Thomas Shaw,(unknown person), Pierre Renaudel Photo from Thierry Berishvili‘s collection Delegation der Zweiten Internationale in Georgien, Tiflis Stehend: Camille Huysmans(verm. seine Frau), Ramsay MacDonald, Émile Vandervelde, Louis de Brouckère, Paul Olberg Sitzend: Albert Inghels,(evtl. Camille Huysmans Tochter), Adrien Marquet, Ethel Snowden-Annakin, Thomas Shaw,(unbekannte Person), Pierre Renaudel Privatsammlung von Thierry Berichvili Délégation de la Seconde Internationale socialiste en Géorgie, à Tbilissi Debout: Camille Huysmans,(avec probablement sa femme), Ramsay Macdonald, Emile Vandervelde, De Brouckère, Paul Olberg Assis: Albert Inghels,(avec probablement la fille de C. Huysmans), Adrien Marquet,Ethel Snowden-Annakin, Thomas Shaw,(personne inconnue), Pierre Renaudel Collection privée de Thierry Berichvili

195 ემილ ვანდერველდე, ნოე ჟორდანია, კამილ ჰიუსმანსი, თბილისი ფოტო დაცულია ემილ ვანდერველდეს ინსტიტუტის არქივში Emile Vandervelde, Noe Zhordania, Camille Huysmans, Tbilisi Photo from the Institut Émile Vandervelde Archives Émile Vandervelde, Noe Schordania, Camille Huysmans, Tiflis Foto aus dem Archiv des Émile-Vandervelde-Instituts Emile Vandervelde, Noé Jordania, Camille Huysmans, Tbilissi Collection des archives de l’Institut Emile Vandervelde

196 ირაკლი წერეთელი(ზის მეორე), კამილ ჰიუსმანსი(ზის მეოთხე) უცხოელ პოლიტიკოსებთან ერთად ფოტო დაცულია ემილ ვანდერველდეს ინსტიტუტის არქივში Irakli Tsereteli(sitting second from the left), Camille Huysmans (sitting fourth from the left) with foreign politicians Photo from the Institut Émile Vandervelde Archives Irakli Zereteli(sitzend Zweiter), Camille Huysmans(sitzend Vierter) neben den ausländischen Politikern Foto aus dem Archiv des Émile-Vandervelde-Instituts Irakli Tsereteli(deuxième personne assise), Camille Huysmans (quatrième personne assise), avec des personnalités politiques Collection des archives de l’Institut Emile Vandervelde

197 მეორე ინტერნაციონალის(ევროპელი სოციალისტების) დელეგაცია საქართველოში ფოტო დაცულია ემილ ვანდერველდეს ინსტიტუტის არქივში The Second International Delegation in Georgia Photo from the Institut Émile Vandervelde Archives Delegation der Zweiten Internationale in Georgien Foto aus dem Archiv des Émile-Vandervelde-Instituts Délégation de la Seconde Internationale socialiste en Géorgie Collection des archives de l’Institut Emile Vandervelde

198 თბილისში გამართული აქცია, სიტყვით გამოდის ჯეიმს რემზი მაკდონალდი ფოტო დაცულია ტიერი ბერიშვილის კოლექციაში Ramsay MacDonald’s speech at an action held in Tbilisi Photo from Thierry Berishvili’s collection Kundgebung in Tiflis, James Ramsay MacDonald hält eine Rede auf der Tribüne Privatsammlung von Thierry Berichvili Meeting à Tbilissi, James Ramsay Macdonald devant la tribune Collection privée de Thierry Berichvili

199 მიტინგი თბილისში, ტრიბუნასთან სიტყვით გამოდის ალბერტ ინგელსი ფოტო დაცულია ტიერი ბერიშვილის კოლექციაში Rally in Tbilisi, Albert Inghels addresses the public from the rostrum Photo from Thierry Berishvili’s collection Kundgebung in Tiflis, Albert Inghels hält eine Rede auf der Tribüne Privatsammlung von Thierry Berichvili Meeting à Tbilissi, Albert Inghels devant la tribune Collection privée de Thierry Berichvili

200 დელეგაციის წევრები სუფრასთან ფოტო დაცულია ტიერი ბერიშვილის კოლექციაში Delegation members at the table Photo from Thierry Berishvili’s Collection Delegationsmitglieder am Tisch Privatsammlung von Thierry Berichvili Membres de la Délégation au dîner Collection privée de Thierry Berichvili

201 მეორე ინტერნაციონალის(ევროპელი სოციალისტების) დელეგაციის სტუმრობა საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში ფოტო დაცულია ტიერი ბერიშვილის კოლექციაში The Second International delegation in the Democratic Republic of Georgia Photo from Thierry Berishvili‘s collection Besuch der Delegation der Zweiten Internationale in der Demokratischen Republik Georgien Privatsammlung von Thierry Berichvili Visite de la Seconde Internationale en République démocratique de Géorgie Collection privée de Thierry Berichvili

202 მიტინგი დუშეთში, ტრიბუნასთან სიტყვით გამოდის თომას შო ფოტო დაცულია ტიერი ბერიშვილის კოლექციაში Rally in Dusheti, Thomas Shaw delivers a speech from the rostrum Photo from Thierry Berishvili‘s collection Kundgebung in Duscheti, Thomas Shaw hält eine Rede auf der Tribüne Privatsammlung von Thierry Berichvili Meeting à Douchetie, Thomas Shaw devant la tribune Collection privée de Thierry Berichvili

203 მეორე ინტერნაციონალის(ევროპელი სოციალისტების) დელეგაციის სტუმრობა ყაზბეგში ფოტო დაცულია ტიერი ბერიშვილის კოლექციაში The Second International delegation meeting in Kazbegi Photo from Tierry Berishvili’s collection Besuch der Delegation der Zweiten Internationale in Kasbegi Privatsammlung von Thierry Berichvili Délégation de la Seconde Internationale à Kazbegui Collection privée de Thierry Berichvili

204 მეორე ინტერნაციონალის(ევროპელი სოციალისტების) დელეგაციის სტუმრობა ყაზბეგში ფოტო დაცულია ტიერი ბერიშვილის კოლექციაში The Second International delegation visiting Kazbegi Photo from Thierry Berishvili’s collection Besuch der Delegation der Zweiten Internationale in Kasbegi Privatsammlung von Thierry Berichvili Délégation de la Seconde Internationale à Kazbegui Collection privée de Thierry Berichvili

205 თელავი, XX საუკუნის დასაწყისი ფოტო დაცულია საქართველოს პარლამენტის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში Telavi, beginning of XX century Photo from the National Parliamentary Library of Georgia Die Stadt Telawi, Anfang des 20. Jahrhunderts Sammlung der Nationalen Parlamentsbibliothek Georgiens Ville de Telavi, début du XX siècle Collection de la Bibliothèque Nationale du Parlement de Géorgie

206 გორი, მე-20 საუკუნის დასაწყისი Gori, beginning of XX century Die Stadt Gori, Anfang des 20. Jahrhunderts Ville de Gori, début du XX siècle

207 ბორჯომი, XX საუკუნის დასაწყისი Borjomi, beginning of XX century Die Stadt Bordschomi, Anfang des 20 Jahrhunderts Ville de Bordjomi, début du XX siècle

208 მეორე ინტერნაციონალის(ევროპელი სოციალისტების) დელეგაციის შეხვედრა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის წევრებთან, ბორჯომი ფოტო დაცულია ტიერი ბერიშვილის კოლექციაში Meeting of the Second International Delegation with the government members of the Democratic Republic of Georgia, Borjomi Photo from Thierry Berishvili’s collection Treffen zwischen der Delegation der Zweiten Internationale und den Regierungsmitgliedern der Demokratischen Republik Georgien, Bordschomi Privatsammlung von Thierry Berichvili Rencontre de la Délégation de la Seconde Internationale socialiste avec les membres du gouvernement de la République démocratique de Géorgie, Bordjomi Collection privée de Thierry Berichvili

209 რკინიგზის სადგური ყვირილა ფოტო დაცულია საქართველოს პარლამენტის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში Kvirila railway station Photo from the National Parliamentary Library of Georgia Bahnhof von Kwirila Sammlung der Nationalen Parlamentsbibliothek Georgiens La gare Kvirila Collection de la Bibliothèque Nationale du Parlement de Géorgie

210 ჭიათურის სადგური. შავი ქვით დატვირთული მატარებელი რონოდებით ფოტო დაცულია საქართველოს პარლამენტის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში Chiatura Station. Train loaded with black stone Photo from the National Parliamentary Library of Georgia Bahnhof von Tschiatura. Ein mit schwarzem Stein beladener Zug Sammlung der Nationalen Parlamentsbibliothek Georgiens La gare de Tchiatoura. Les wagons chargés de la pierre noire Collection de la Bibliothèque Nationale du Parlement de Géorgie

211 მეორე ინტერნაციონალის(ევროპელი სოციალისტების) დელეგაცია საქართველოში, მიტინგი, ნოე რამიშვილი ფოტო დაცულია ტიერი ბერიშვილის კოლექციაში The Second International delegation in Georgia, rally, Noe Ramishvili Photo from Thierry Berishvili‘s collection Delegation der Zweiten Internationale in Georgien, Kundgebung, Noe Ramischwili Privatsammlung von Thierry Berichvili Délégation de la Seconde Internationale socialiste en Géorgie, le meeting, Noé Ramichvili Collection privée de Thierry Berichvili

212 ქუთაისი, XX საუკუნის დასაწყისი ფოტო დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში Kutaisi, beginning of XX century National Archives of Georgia Die Stadt Kutaissi, Anfang des 20. Jahrhunderts Sammlung des Nationalarchivs Georgiens Ville de Koutaïssi, début du XX siècle Collection des Archives Nationales de Géorgie

213 მეორე ინტერნაციონალის(ევროპელი სოციალისტების) დელეგაციის სტუმრობა საქართველოში ფოტო დაცულია საქართველოს ეროვნულ არქივში The visit of the Second International delegation to Georgia National Archives of Georgia Besuch der Delegation der Zweiten Internationale in Georgien Sammlung des Nationalarchivs Georgiens Délégation de la Seconde Internationale socialiste en Géorgie Collection des Archives Nationales de Géorgie

214 ფოთი ფოტო დაცულია საქართველოს პარლამენტის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში Poti Photo from the National Parliamentary Library of Georgia Die Stadt Poti Sammlung der Nationalen Parlamentsbibliothek Georgiens Ville de Poti Collection de la Bibliothèque Nationale du Parlement de Géorgie

215 ფოთი, XX საუკუნის დასაწყისი ფოტო დაცულია საქართველოს პარლამენტის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში Poti, beginning of XX century Photo from the National Parliamentary Library of Georgia Die Stadt Poti, Anfang des 20. Jahrhunderts Sammlung der Nationalen Parlamentsbibliothek Georgiens Ville Poti, début du XX siècle Collection de la Bibliothèque Nationale du Parlement de Géorgie

216 ოზურგეთი, XX საუკუნის დასაწყისი ფოტო დაცულია საქართველოს პარლამენტის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში Ozurgeti , beginning of XX century Photo from the National Parliamentary Library of Georgia Die Stadt Osurgeti , Anfang des 20. Jahrhunderts Sammlung der Nationalen Parlamentsbibliothek Georgiens Ville d ’ Ozourguéti , début du XX siècle Collection de la Bibliothèque Nationale du Parlement de Géorgie

217 კარლ კაუცკი ფოტო დაცულია ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკაში Karl Kautsky Photo from the library of Ivane Javakhishvili Tbilisi State University Karl Kautsky Sammlung der Universitätsbibliothek der Staatlichen Ivane-Javakhishvili-Universität Tbilissi Karl Kautsky Collection de la Bibliothèque de l’Université d’Etat de Tbilissi Ivane Javakhichvili

218 კარლ და ლუიზა კაუცკები(მარცხნიდან მეორე და მესამე), სვიმონ ხუნდაძე(აგრონომი) მეუღლესთან ერთად(მარჯვნივ) დაცულია პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკაში Second and third from the left Karl and Luise Kautsky, from the right Svimon Khundadze(agronomist) with his wife Photo from the National Parliamentary Library of Georgia Karl Kautsky(zweiter von links) und Luise Kautsky(dritte von links); Swimon Chundadse(Agronom) neben seiner Frau(von rechts) Sammlung der Nationalen Parlamentsbibliothek Georgiens De gauche, deuxième personne Karl Kautsky avec Louise Kautsky De droite, Svimon Khoundadzé(agronome) avec sa femme Collection de la Bibliothèque Nationale du Parlement de Géorgie

219 კარლ და ლუიზა კაუცკები საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის წევრებთან ერთად ფოტო დაცულია ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკაში Karl and Luise Kautsky with members of the Government of the Democratic Republic of Georgia Photo from the library of Ivane Javakhishvili Tbilisi State University Karl und Luise Kautsky mit den Regierungsmitgliedern der Demokratischen Republik Georgien Sammlung der Universitätsbibliotek der Staatlichen Ivane-Javakhishvili-Universität Tbilissi Karl et Louise Kautsky avec des membres du Gouvernement de la République démocratique de Géorgie Collection de la Bibliothèque de l’Université d’Etat de Tbilissi Ivane Javakhishvili

The Visit of European Socialists to Georgia I

223 PREFACE TO THE PUBLICATION The publication is dedicated to the 100th anniversary of the visit of the delegation of the Second European International to Georgia. This was an extremely important event in the modern history of Georgia. The visit was also considered to be of great importance by the European political circles. At the Second International Conference in Geneva in the summer of 1920, the idea emerged that the European Socialists would visit Georgia to become familiar with the political, economic, and cultural situation and to decide whether it would be possible to influence the governments of the great European powers to recog nize the newly formed Democratic Republic of Georgia de jure. The Georgian government carefully made thorough preparations for the recep tion of the guests. The journey of the delegation members to different parts of the country, which started in Batumi on 14 September 1920, was often characterized by a festive tone. An extraordinary session of the Constituent Assembly was also dedicated to the visit of the European Socialists. The Georgian political elite and the public attached special importance to this visit for the recognition of the country in the international arena. This hope was not unfounded, as foreign politicians on their return from Georgia gave quite a positive assessment of the situation in Georgia in their reports and articles. It is true that the delegation did not include Karl Kautsky, a prominent Social ist party figure, but he later visited Georgia and wrote the book“Georgia – A So cial-Democratic Peasant Republic: Impressions and Observations”, the Georgian translation of which was published by Tbilisi State University in 2018 with the sup port of Friedrich Ebert Foundation. The first volume of the given publication offers the chronicle of the visit of the Second International delegation, which was covered by the Georgian media of the period, as well as the impressions printed in the press; the second volume includes the memoirs of the members of the European Socialist Delegation offered by the Institut Émile Vandervelde(Brussels). The photo documents, preserved in the library of Ivane Javakhishvili Tbilisi State University, National Archives of Georgia, National Library of the Parliament of Georgia, and the personal collections of the Institut Émile Vandervelde and Thierry Berishvili have been used. This publication will be of great help to the scholars interested in the history of Georgia as well as political parties and, in general, a wide range of readers. Zurab Gaiparashvili

224 WE ALWAYS ASPIRED TO THE WEST The Democratic Republic of Georgia welcomed the European guests with a solemn ceremony. The Chairman of the meeting Alexandre Lomtatidze, and the leaders of the factions: Grigol Giorgadze, Shalva Meskhishvili, Giorgi Gvazava, Grigol Veshape li, Ter-Petrosyan, delivered welcoming speeches… All of them were politicians. The only non-politician and non-socialist among the welcoming hosts was the writer Grigol Robakidze, who drew the attention of the European guests in a com pletely different direction – the past relationship between Georgia and the West and Georgia’s constant aspiration towards the West. “Georgians have been waiting for you for two thousand years!” – the writer addressed the Europeans, having in mind the military-political strategic partnership between Georgia and Rome in the first and second centuries, the united struggle of the Roman Empire and the Kingdom of Iberia(Georgia) against the Eastern Empire. Now, during the visit of the leaders of the Second International to independent Georgia, the Georgian writer wanted to see the prospects and hopes for the fu ture of mutual solidarity between Georgia and Europe.“We have always aspired to wards the West,” Grigol Robakidze explained, referring not to one or two centuries, but to the two thousand-year history of Georgia. Some of the leaders of the Second International already had the practice of personal or organizational cooperation with the Georgian revolutionary world. We should remember that one of the prominent members of the European Social ist delegation, Camille Huysmans, was closely involved in the 1905“Sirius” mili tary-revolutionary expedition. As is known, the Georgian Socialist-Federalists, in the summer of 1905, bought a large batch of weapons in the Netherlands – 8,000 rifles with ammunition – and sent it over to Georgia. Camille Huysmans actively assisted them in purchasing weapons. Russian special services claimed that the so-called “International Committee” was involved in the purchase of weapons. The Interna tional Committee was nothing more than a bureau of the Second International, and in 1905 Camille Huysmans, the leader of the Belgian Socialist Party, was elected as its secretary(its chairman was Emile Vandervelde). As it transpires, other Georgian figures also had relations with the Second In ternational. In the early half of 1917, the International published a book of the materials of a meeting held in Stockholm. It also published the report prepared by Georgian patriot figures Mikhako Tsereteli and Giorgi Machabeli(who represented the Georgian National Independence Committee). The given fact was proof that the leaders of the Second International supported not only the socialist movements in Georgia and other countries, but also the national movements.

225 Advancing to September 1920, Huysmans, Vandervelde and other European comrades had arrived to solve a larger problem, which was of great importance for Georgia. They had to get acquainted with the country, and achieve the recognition of its independence by the Entente states and their own governments. At that time, in the form of the Second International, the workers’ and social ist movements in Western Europe had a serious influence on the governments of their own countries. Before the guests arrived in Georgia, the Second Internation al had already publicly expressed its support for Georgia’s independence in 1919. In February 1919, the Second International Conference was held in Bern, which adopted a special resolution on Georgia. It reads:“In response to the call of the Georgian Social-Democratic Party to the International, the Bern International So cialist Conference states that it considers the national independence to be a just demand of the Georgian people, which agrees with the core provision of the right of peoples, self-determination, which has long been published by the International and which is accepted by President Wilson’s program as the basis for truce. The Georgian people showed an undoubted political consciousness when they created, despite the most difficult conditions, a democratic and republican order and lived independently for eight months. Therefore, the International Socialist Conference demands from the Peace Conference that Georgia’s independence should be offi cially recognized. Which rejects any guardianship on the part of one or more states, and which also rejects any surveillance of its democratic institutions”(Newspaper “Sakartvelos Respublika” , June 5, 1919). The Second International was the first international organization not only to support Georgia’s independence, but also to directly call on the Entente High Coun cil to recognize Georgia’s independence. This was at the beginning of 1919, when the Paris Peace Conference had not yet begun to discuss the recognition of Georgia’s de facto independence. In September 1920, de facto recognition was achieved and the legal recognition of Georgia’s in dependence was on the agenda. The“extraordinary” speakers of the Constituent Assembly and the special speakers at the special session emphasized the need for de jure recognition. Alexandre Lomtatidze, Deputy Chairman of the Constituent Assembly and Chair man of the Session:“… There are plenty of obstacles in our path, and one of them is that we have not been recognized de jure so far. Our guests are aware of this fact, but I would like to point this out from this rostrum and resolutely say that our legal recognition should occur as soon as possible. This is required by the vital interests of our people and the democratic republic.” Leo Shengelaia, Chairman of the SR Faction:“Gentlemen! Official Europe has al ready recognized our de facto independence. We have not been legally recognized yet.” Alexandre Lomtatidze:“We urgently need Georgia’s independence to be recog nized legally. The whole Constituent Assembly is unanimous in it.”

226 The Second International has done a lot for the popularization of the idea of Georgia’s independence and its legal recognition in particular. The Second Inter national leaders waged an unprecedented campaign in the countries of Western Europe: they organized demonstrations, rallies, where the demands of Georgia’s de jure recognition were voiced; leading media outlets in Paris, London, Brussels, Amsterdam, Rome and other capitals wrote articles and resolutions in support of Georgia, as well as appeals to the Paris Conference. Among other things, the ex traordinary activity of the rulers of the International played a major role in the legal recognition of Georgia’s independence by the states of the Supreme Council of the Entente in late January 1921. The International kept its word, while official Europe still exercised some sort of diplomatic caution. On 27 January 1921, the Minister of Foreign Affairs of Geor gia received an official statement from the Minister of Foreign Affairs of France, Aristide Briand:“I introduced your letter to the Conference without delay. The con ference unanimously decided to recognize the Georgian government de jure.” As in the case of de facto, now too, the states of the Supreme Council of the Entente recognized the de jure independence of Georgia with a similar entry – the status of “de jure government of Georgia”. There are two types of state recognition in international law. The first is the rec ognition of the state as a subject of international law by other states, which means that the named state is recognized as an independent and sovereign state and a full member of the international community. In the second case, there is recognition of the government, which does not yet have real state power, but is trying to gather it. Such recognition shall mean that the named Government is recognized as the legitimate Government of the State, representing the given State on the international arena. Such acknowledgments take place during revolutions and coups. The First Republic of Georgia was recognized as a subject of international law, with the status of a government, as in the case of a de facto government. The im pression was created that the potential aggressor country was given the opportu nity to use such a vague record to its advantage. It is conceivable that the possibil ity of such dubious recordings was taken into account by the Second International when it indicated in the above-mentioned resolution of the Bern Conference that the influence, mandate or any kind of supervision of any state over independent Georgia should have been ruled out. In other words,“any supervision, whatever it may be, on the part of one or more states, which also denies any oversight of its democratic institutions, was excluded.” The international political reality did not take into account the principles of pure democracy of the International. By demagoguery and distortion of the objective reality, Soviet Russia adjusted the norms of international diplomacy to conquer Georgia in such a way that outwardly made everything“bearable” for Europe – as if the conquest of Georgia did not take place, but rather a change of government; and

227 as if the independent Republic of Georgia as recognized by Soviet Russia under the Treaty of May 7, 1920, remained an independent state which voluntarily merged into the Federation of Soviet Countries. Everything ended. The Democratic Republic of Independent Georgia no lon ger existed. Only the Georgian government, which was in exile, continued to exist, knocking on the doors of the official structures of the states, trying to gain access to international conferences, and garner the support of the then socialist friends of yesterday, who had become Prime Ministers, MPs or influential elites of various states. But it was in vain, the official Europe was soon forced to close the doors of all ministries to the former independent states in the Soviet space, including the Geor gian government. For the longest time, despite being in opposition, the only international, strong, influential organization which remained loyal and supportive was the Second Inter national and the socialist parties of its separate, national countries. The Georgian government in exile, while still in Istanbul appealed to“all socialist parties and workers’ organizations.” In April 1921, the Georgian government had just arrived in Paris, where Noe Zhordania briefed the Central Committee of the French Socialist Party. He was asked what had happened in Georgia. Europe was misinformed due to the strong Soviet-Russian counter-propaganda. Many thought that the anti-Menshevik uprising really took place in Georgia. The second Interna tional and Socialist parties knew perfectly well what had really happened in Geor gia. On the basis of the report made by Zhordania, the French Socialist party issued a manifesto addressing the workers of its country to express protest over Georgia’s occupation by Russia. On June 13 of the same year, Noe Zhordania visited Belgium, where he was met by the organization of the Trade Unions. In Belgium, support and solidarity were expressed to Georgia through letters, articles, meetings and other forms of protest. In November 1921, having arrived in England, Zhordania attended the country’s annual conference of the workers. Here the participants did not end with only the supportive declarations. The Conference adopted a special resolution, which ex pressed the belief that the Georgian people,“without military violence, had to be allowed to choose freely the form of government they regarded beneficial.” The conference also supported the initiative of Georgian Social Democrats. They wanted to set up a mixed international commission, with the participation of the representatives from Socialist and Communist parties and a referendum had to be held in Georgia under their surveillance, which would decide the country’s fate. It would not be an overestimation to say that a similar project would have been regarded quite ridiculous in Kremlin. It is strange how the realist British agreed to support such a project.(Gogi Tskhovrebadze. Georgian Political Emigration and the Issue of Georgia’s Independence in 1921-1925. Meridian Publishing House. Tbilisi. 1996. pp. 60-61).

228 Chronicle of Solidarity Activities of the Second International and European Social Democracy towards Georgia – In the summer of 1921 – Nikoloz Chkheidze and Noe Ramishvili were in Germany. They met with Karl Kautsky, Eduard Bernstein, the President of Germany (Weimar Republic) Friedrich Ebert and others. The meetings were followed by demonstrations of solidarity with Georgia. – For a similar purpose – N. Chkheidze and N. Ramishvili went to Poland and Denmark, with similar results. A rally of two thousand people in support of Georgia was held in the Netherlands. – Evgeni Gegechkori and Svimon Mdivani visited Italy to promote and support Georgia’s independence. – On November 22, the Executive Committee of the Second International adopted a resolution in support of Georgia’s independence and demanded the with drawal of Russian troops from the country. – Europeans also responded to the visits of Georgian politicians with reciprocal visits, but to the Soviet Socialist Republic of Georgia. They wanted to know what was happening on the ground in conquered Georgia. In March 1922, Julius Braunthal, one of the editors of the leading newspaper of the Austrian Socialist Party“Arbeiter Zeitung” and a well-known Social Democrat, arrived in Georgia. Similar protests, demands, statements were written and directed towards So viet Russia from almost all European countries, where the influence of the Second International spread and the socialist parties functioned. In 1921-1922, when the Svaneti uprising was taking place in Georgia, the Second International appealed to the Moscow government, calling for an end to the bloodshed. Moscow was proposed to establish a nine-member joint commission of the three Internationals, or as they called it a commission of nine to observe the prob lems between Georgia and Russia and develop a position on the issue.(Nestan (Elisabed) Kirtadze. Europe and Independent Georgia. 1919-1923. Tbilisi. 1997. pp. 207-212). Unfortunately, the solidarity movement and the activity of the Second International and the European Socialist Parties towards Georgia did not yield the desired result. The fate of the world was decided by the governments of the leading states and not by the oppositions of these states, no matter how powerful and influ ential they may have been. New processes were taking place in the world. Europe gradually recognized Russia’s new Soviet state and established trade and economic relations with it. One of the first states to sign agreement with Soviet Russia, the so called Rapallo Treaty, was Germany(Weimar Republic). This agreement was import ant for Georgia because it was ratified by other Soviet republics as well: Belarus, Ukraine, Armenia and Azerbaijan. Georgia ratified it on February 12, 1922, which

229 meant that Germany recognized the Soviet Socialist Republic of Georgia. Vladimer Akhmetelashvili wrote regarding the issue to Noe Jordania: The German govern ment has taken a terrible step, because the Rapallo agreement was extended over Georgia. With this act, wrote the former representative of the Democratic Republic of Georgia in Germany,“The German government erased our country – the inde pendent existence of Georgia and thus destroyed the Georgian representation in Berlin”(excerpt from Gogi Tskhovrebadze’s work“Georgian Political Emigration and the Issue of Georgia’s Independence in 1921-1925”, p. 52). In February 1924, diplomatic relations were established between England and the Soviet Union. In a short period of time, relations with the Soviet Union were established by many countries in Europe and around the world. Against this background, the activity of the Second International also gradually decreased and soon reduced to a minimum. However, history has boldly marked the brilliant pages of the Second Interna tional and European Democracy – its great support for independent Georgia and its commitment to the principles of freedom. Dimitri Shvelidze Doctor of History Professor

230 GEORGIA, EUROPEAN SOCIALISM, AND THE SECOND INTERNATIONAL On September 14, on a fully paid trip by the Georgian government, and under the watchful eyes of Western intelligence agents, a group of European socialists arrived in Batumi to spend two weeks in the Democratic Republic of Georgia, the first so cialist country in“Europe.” The visit was a welcome distraction for Georgians as well as the guests. The new state’s economic problems were profound and multi ple. The government had inherited an economy devastated by war. It was struggling with hyper-inflation, mass unemployment, and a dramatic collapse in production. In a speech in October 1920, the Chairman of the Government, Noe Zhordania de clared:“Today each of us feels and each of us suffers deeply from the realization that we are not moving toward catastrophe, but that we are already there.” 1 For the Georgian government, the presence of a group of famous Europeans was a demon stration to its citizenry of Western support. It gave a little polish to socialism, which amidst corruption and two and a half years of economic misery, had lost much of its shine. The visit underlined the important connections Georgian social democratic leaders had with Europe’s leading socialists. Since the 1890s, Georgian social dem ocrats had drawn their inspiration from socialist titans like Jean Jaurès, Karl Kautsky, Eduard Bernstein and Otto Bauer. Georgian social democratic leaders like Noe Zhor dania, Akaki Chkhenkeli, and Noe Ramishvili, had spent years as students or exiles in Germany, Switzerland and France, and knew their European contemporaries per sonally. The Georgian social democrats, who had preserved one of the strongest and most active social democratic organizations in the Russian Empire, participated in debates among Europe’s socialist parties on issues like party organization and legal participation. The Georgians had their own ideas on the national question and the role of the peasantry, which did not coincide with those of their Russian comrades in the RSDLP. 2 The European experience was crucial in determining the structure and goals of the Democratic Republic of Georgia in 1918. Georgian social democracy’s dedica 1 ნოე ჟორდანია, საქართველოს რესპუბლიკის მთავრობის თავმჯდომარე (ოფიციალური დოკუმენტები, სიტყვები და გამოსვლები); საკართველოს სახელმწიფოს ხელმძღვანელები, ტომი XIV. (Noe Zhordania, the Chairman of the Georgian Government(official documents, speeches and presentations); Leaders of the Georgian State, Vol. XIV; Senior editor Stephen Jones; editor Emzar Jgerenaia, Tbilisi: Geor gian National Parliamentary Library, 2018, p. 87). 2 On the Evolution of Georgian Social Democracy between 1905 and 1917, see Stephen F. Jones, Socialism in Georgian Colors: the European Road to Social Democracy, 1883-1917,” Cambridge: Harvard University Press, 2005, pp.197-235.

231 tion to the European path of development never wavered. It intensified after the October Revolution of 1917 when the“parting of the ways” with former socialist colleagues in the Bolshevik faction of the RSDLP became unbridgeable. For Geor gia’s social democrats, the differences with Bolshevism were civilizational. Bolshe vism represented Asia and the Russian tradition of autocracy. For Georgian social democrats, being European meant democracy, evolutionary change, and an alli ance with the reformist Second International. The communist Third International (Comintern), created in March 1919, was quite a different animal. It promoted civil war, world revolution, and an anti-imperial alliance with the East. The twenty-one points, which defined the credentials for Comintern membership, demanded that all communist parties follow the Russian model of revolutionary transformation. 1 Ideas of parliamentarianism, democracy, and legal mass parties – supported by most members of the Second International – were far more appealing to Georgia’s social democrats. Unlike the socialist parties in Europe, which were torn apart by disagreements and splits on attitudes toward Bolshevism and the Third Internation al, Georgian social democrats remained united around the idea of a parliamentary path to socialism. There was no equivocation among Georgia’s socialists about the destructive nature of a dictatorship of the proletariat. The Georgian party was well acquainted with the Bolshevik practice of monopolization and centralization of de cision-making. The Second International’s defence of the right of peoples“to decide themselves about their destiny and their national affiliation” without any caveats about class solidarity and world revolution, was closer to the Georgian republic’s interests and policies. 2 Georgian social democrats’ connection to leading European socialists was, at times, critical to advancing Georgia’s foreign policy. Georgia’s democratic socialist colleagues in Europe opposed the Bolshevik model. They no longer accepted rev olution as an inevitable path to a democratic socialist system. Among them was Camille Huysmans, who served from 1905-1922 as the secretary of the Second In ternational. He became Belgium’s 34th prime minister in 1946. As a Flemish activ ist, he understood the needs of small nations like Georgia for self-determination, self-government and, ultimately, independence. Huysmans remarked in October 1921, after the first republic had fallen, that Georgia was“the only socialist state in the entire world.” 3 Ramsay MacDonald, a leading figure in the reformist wing of the Independent Labor Party – in 1924 he became the first Labour Party Prime Min ister in the United Kingdom – and the powerful socialist theoretician and anti-Bol shevik campaigner, Karl Kautsky were both members of the Second International 1 See V.I. Lenin,“Terms of Admission into Communist International,” presented at the Sec ond World Congress of the Cominterm in July 1920, https://www.marxists.org/archive/ lenin/works/1920/jul/x01.htm 2 Julius Braunthal, History of the International, Vol. II: 1914-1943 (trans. John Clark), New York: Praeger, 1967, pp.154-55. 3 L’Internationale Socialiste et la Géorgie “(Georgia and the Socialist International), Paris: Edition du Comité Central du Parti Ouvrier Social-Démocrate de Géorgie, 1921, p.78. This is a collection of writings from the members of the Second International, who visited Geor gia in September 1920.

232 delegation to Georgia. In October 1920, after returning from Georgia, MacDonald wrote that“Our task consists first and foremost in recognizing Georgia de jure, and then giving her aid…” 1 Kautsky, who spent three months in Georgia, from the end of September 1920 to the beginning of January 1921, wrote a book extolling the democratic achievements of the young socialist state( Georgia: A Social Democratic Peasant Republic) 2 . He contrasted Georgia’s democratic methods and evolutionary approach to change with“Russian Bonapartism”. He called on all states to work“for the triumph of the methods of little Georgia.” 3 The Georgian SDLP’s links with the German Social Democratic party(SPD), one of the most powerful of Europe’s social ist organizations, were particularly important. In the summer of 1918, Lado Akhme teli, a junior member of the Georgian government delegation to Germany seeking recognition and trade, cultivated connections with Germany’s top social democrats. He gave a series of presentations to German social democratic members(by then the SPD had split into two factions, the SPD and the USPD, or Independent German Social Democratic Party) about the situation in Georgia. He secured support for the country’s aspirations for independence from both Eduard Bernstein and Kautsky. 4 Many European socialists, such as Emile Vandervelde(Belgium), Hjalmar Brant ing(Sweden), and Friedrich Ebert(Germany) were participants in Europe’s coalition governments established after the war. This gave Georgia some advantages. A num ber voiced support for the republic in the Reichstag and the French National Assem bly, and pushed for Georgia’s de jure recognition at socialist meetings and confer ences. Albert Thomas helped the newly arrived Georgian delegation to the Paris Peace Conference, led by Irakli Tsereteli and Karlo Chkheidze, set up meetings with European diplomats and foreign ministers. 5 When the Great Powers met in Paris on January 24, 1921, to discuss Georgia’s de jure status, Emile Vandervelde’s pub lic support was brought to the leaders’ attention. His patronage of Georgia added weight to Georgia’s case. 6 But, despite socialist leaders’ backing, the small republic was neglected by the Great Powers, and was a“foreign fruit” for most of Europe’s socialists. 7 Irakli Tsereteli and Karlo Chkheidze, when they arrived in Paris in 1919 as 1 Ramsay MacDonald,“Un État Socialiste au Caucase,” Ibid. , p.9. 2 Karl Kautsky, Georgia: A Social Democratic Peasant Republic: Impressions and Observations, (trans. H.J. Stenning), London: International Bookshops Ltd., 1921. Because of the weather and his health, Kautsky barely travelled outside Tiflis. Kautsky did not know Geor gian, and most of the information was gathered though conversations with Georgian col leagues, or from statistical materials supplied by them. Yet Kautsky managed to maintain a critical stance. 3 Ibid. , pp.110-11. 4 Irakli Iremadze,“Germaniashi – 1918”(In Germany, 1918), germanuli-kartuli arkivi , (Sovlab) http://german-georgian.archive.ge/ka/blog/98?fbclid=IwAR0uiVrRnoVdLy9ot WvFtBUZWB0JLd-QqyQZx6XTT7LFfwx8vJ33Vv_lHec 5 See the Central Historical Archive of Georgia(CHAG) 1831/1/435(Chkheidze to Chkhenke li, letter dated March 17th, 1919). 6 “Reconnaisance de jure des états Balts et Caucasiens,” Archive of the Ministère des Af faires Étrangères(MAE) Europe/Russie/609/1918-1919/Z/651/1/159. 7 Akaki Chkhenkeli, Georgia’s Minister of Foreign Affairs in 1918, and a central figure in the Georgian Social Democratic Labor Party, kept a detailed diary of events in Georgia and

233 leaders of the Georgian delegation, were feted as heroes of the Russian Revolution, not as leaders of a newly independent Georgian state. Large numbers of rank-andfile socialists in Europe were focused on Western powers’ intervention in Russia. Georgia was a“sideshow” compared to the great battle between imperialism and communism. This did not help Georgia when Western states, partly under pressure from domestic labor movements, abandoned their fight against Bolshevism. Akaki Ckhkenkeli was a member of the Second International’s Permanent Inter national Commission, and spent much of 1919 at international socialist conferences in Berne(officially, it was the Second International’s 10th Congress), Amsterdam and Lucerne. These meetings were an attempt to revive the Second International, and to define a social democratic post-war order. Not all of Europe’s socialists were convinced. Many French and German socialists supported the Communist Third In ternational or split to form the Vienna International(also known as the Second and a Half International), which convened in Vienna in February 1921. Three hundred thousand German socialists left the USDP in December 1920 to establish the Ger man Communist Party. 1 At the February 1919 Berne Congress, Chkhenkeli present ed the Georgian SDLP’s credentials for the membership of the Second Internation al. 2 In April 1919, the Amsterdam Conference accepted Georgian membership and passed a resolution demanding international recognition for Georgia. An appeal to the Paris Peace Conference to recognize Georgia’s independence de jure without any“tutelage on the part of one or several powers”, was promptly dispatched. 3 At the Lucerne Conference in August 1919, attended by both Irakli Tsereteli and Akaki Chkhenkeli, the Georgian SDLP was awarded four of the 20 votes that were tradi tionally allocated to Russian socialist parties. Lucerne delegates sent an angry letter to the British Labour Party and House of Commons regarding Russia’s continued incursions on Georgian territory(in this case it was General Denikin’s occupation of Gagra). 4 Chkhenkeli wrote in his report to the Georgian government that“for Europe’s socialists, Georgia has become the primary example of a country which differentiates itself from the Bolshevik model”. 5 In July 1920, six Georgian delegates were sent to Geneva to attend, as it turned out, the last(and eleventh) Congress of the Second International. 6 It was here that European socialists like Vandervelde and Europe between 1918 and 1921. The Chkhenkeli Diary has not yet been catalogued and the author has an electronic copy. I reference the diary simply by date. Chkhenkeli Diary , 01.30.1919. 1 Braunthal, Ibid ., p.224. 2 “Au Comité d’organisation de la Conférence Internationale Socialiste,” 28 th Jan., 1919, CHAG 1825/1/209/9/1-5. 3 “L’Internationale& l’independence de la Georgie(Resolution votée à Amsterdam au mois d’Avril, 1919),” CHAG/1864/2/119. See also Zourab(Zurab) Avalishvili, The Independence of Georgia in International Politics, 1918-1921 , Westport(CT): Hyperion Press, 1981, pp.187-88. 4 “General Denikin’s Threat against Georgia, and the Part Played by the English Generals,” CHAG/1864/1/78/091/76-83. 5 CHAG/1831/2/254/1-13. 6 Braunthal, Ibid ., p.230.

Huysmans, following an invitation from Irakli Tsereteli, agreed to a trip to Georgia. The visit was part of a broader political battle against Bolshevism and the Commu nist Third International. Georgia, it was hoped, would prove to European socialists at home, many of whom were alienated by the reformist Second International, that Bolshevism was anti-democratic, monolithic and imperialistic. Lenin’s goal, by con trast, was to destroy the Second International’s credibility. The list of guests who arrived in Batumi in September 1920 was impressive. They all belonged to the democratic socialist wing of European socialism. Along with Camille Huysmans, was Ramsay MacDonald, a leading light in the British La bour Party and future British prime minister(1924). Emile Vandervelde, Minister of Justice in the Belgium government between 1918 and 1921, and an expert on the agrarian question, was also a delegate. Less well known, but important in their own right, were Ethel Snowden(the only female delegate and an ardent feminist), who sat on the Labor Party’s National Executive Committee and wrote critically about the Bolshevik regime after her visit there in April-June 1920. 1 Tom Shaw was a Brit ish MP and active trade union leader, and Louis de Brouckère, advisor to the Bel gium government(he later made his name as a campaigner for disarmament). The French contingent was made up of Pierre Renaudel, a former member of the Na tional Assembly, and close to Jean Jaurès. Renaudel, like all his companions on the French delegation, opposed the Bolshevik model. Like MacDonald and Vandervel de, he was a champion of the Georgian republic’s cause. The French socialist del egation included Adrien Marquet, prominent in the French section of the Second International, and Alfred Inghels, a leader of the French textile workers. 2 A number of wives came along, including Sara Huysmans, Camille’s daughter, who kept a diary of the trip. The Georgian party central committee prepared meticulously for the guests. Ten cars were reserved for a spectacular itinerary through Imereti(where they vis ited the manganese mines in Chiatura), Kartli, Kakheti, to Kazbegi in the north, and Guria in the west(where they met Noe Zhordania’s mother). Posters and graffiti were cleaned from Tiflis’s streets, and the best cameramen were hired to record the events. 3 Georgian socialist newspapers were effusive, referring to the delegation as “our teachers” and the European proletariat as Georgia’s“elder brother”. 4 French 1 Ethel Snowden was a member of a joint TUC-Labor Party delegation to Russia in April-June 1920. She published her book, Through Bolshevik Russia, in September 1920, while she was in Georgia. See also Eric Lee, The Experiment: Georgia’s Forgotten Revolution, 19181921, London: Zed Books, 2017. Ch.12 deals with the Second International delegation’s visit to Georgia. 2 Ibid . pp. 173-74. 3 CHAG/1825-1-188-8. Germane Gogitidze, who at the time worked for Georgia’s Central Union of Cooperatives, produced a series of movies, known today as the Independence Chronicles , which focused on significant moments in the history of the new Georgian state, such as the Georgian repossession of Batumi in July 1920, and the arrival of the members of Europe’s Second International in the fall of 1920. 4 See for example,“chveni stumrebi,”(Our Guests) ertoba (Unity), the GSDLP’s official news paper, September 14th, 1920, p.1.

235 Consul, Louis Nettement, described their arrival in Batumi:“Arches dressed with greenery were at the landing stage and in the principle streets of the town. The sta tion and public monuments were covered in flowers and illuminated. The day was declared a public holiday… 1 ”After a feast, a meeting at the Town Hall, and a visit to the botanical gardens, the guests were whisked off in a former royal train(with a toilet and kitchen) to Tiflis, banners and renderings of the Internationale and the Marseillaise sung at every railway station they passed. Welcomed by Zhordania and the People’s Guard at Tiflis railway station, the socialist stars were led through the city’s streets, decorated with red flags and portraits of Karl Marx, Karl Liebknecht, and Jean Jaurès, to attend a special session of the Constituent Assembly. 2 The visit was a success, but extravagant in a time of horrific poverty. Why was it, one party member complained, that Beniamin Chkhikvishvili, Batumi province’s Governor-General, was spending his time feting visiting socialists rather than reach ing out to disaffected Muslims and preparing the region for war. 3 Zurab Avalishvili, one of the republic’s most effective diplomats, later claimed the visit gave a false impression of Western support. 4 He was skeptical that any association by the Geor gian government with the European socialist movement would help Georgia gain de jure recognition from the leaders of the Great Powers. But there were bene fits. The visit had important propaganda value, and the Georgian government was forced to listen to the critical views of experienced Western socialists. At a public lecture in the House of Tea in Tiflis, Huysmans told them, rather imperiously, that they had to work harder, a full eight-hour day(and not six). 5 The Georgian leaders already knew this, but it supported their own arguments for greater labor discipline at home. Karl Kautsky, at a meeting in Tiflis, counselled Georgians to“give European capitalists guarantees… to encourage them to invest in Georgia. 6 ”He remarked in his book that Georgia’s“system of paper money not only threatens the state with complete bankruptcy… but it has brought growing confusion and paralysis into the whole economic machinery...” 7 When the visitors returned to Europe, they attempted to put Georgia on the European map. In articles, books, and interviews as well as in popular pamphlets, they described their visit to Georgia, and promoted its independence. Socialism in the Orient was a difficult theoretical puzzle for Europe’s Marxists, but Georgia was evidence that socialism could work without the destructive consequences of Bolshevism. The visitors highlighted Georgia’s role as a novel form of democrat 1 “M. Nettement, Consul de France a Tiflis… a Son Excellence M. Leygues…”(21 Sept., 1920), MAE/Z.655.10 /Sept. 1919-Dec. 1922/Georgia/politique interieur/dossier general/30-31. 2 Ibid . 3 “საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის თავმჯდომარეს, ” CHAG/1861/2/144/1. 4 Avalishvili, p.266. 5 L’Internationale Socialiste et la Géorgie , p. 87. 6 “M. Nettement, Consul de France a Tiflis… a Son Excellence M. Leygues…”(21 October, 1920) MAE/Z.655.10/43-44. 7 Kautsky, op.cit., p.62.

236 ic socialism and as a potential template for other small nations seeking indepen dence. Georgia, they argued, represented features of Western civilization amongst the“Asiatic” traditions of Bolshevism and Kemalism. 1 In newspapers such as The Nation , the Labour Leader , Vooruit (Onwards) and Le Peuple (both the latter based in Brussels), they demanded Georgia’s de jur e recognition and its acceptance into the League of Nations. They advocated foreign aid, including military supplies, and encouraged(though without much success) increased trade with Europe. 2 The urgings of the Second International for the defense of Georgia ultimately had little impact on the outcome. Both the Executive of the Second International and the Bureau of the Vienna International(the Vienna International was in ses sion when Georgia was invaded) condemned the Bolshevik invasion. The Execu tive of the Second International demanded a referendum to decide the republic’s future. Georgia – which was a member of the Second International – illustrated the divisions in European socialism between a social democratic vision of multiple parties, free elections, and self-determination, and the Third International, which defended proletarian solidarity and the communist party’s monopoly on political power. This, perhaps, was the last service of the Democratic Republic of Georgia to the European movement. After the invasion of Georgia, it was crystal clear that Bolshevism had abandoned socialist pluralism for authoritarian hegemony. Geor gian social democracy, on the other hand, had provided a different vision in which democracy, socialism and independent statehood were natural partners. It must have been doubly disappointing for Georgia’s leaders when their socialist comrades in Europe – many of whom led Europe’s post-war governments in the 1920s – rap idly recognized the Soviet government. Sweden, Great Britain and Denmark, under social democratic leadership(Hjalmar Branting, Ramsay MacDonald and Thorvauld Stauning), all recognized the USSR in 1924. P.S. I would like to thank Irakli Iremadze and Beka Kobakhidze for their valuable comments on this paper. 1 For a typical expression of this view, see Louis Brouckère,“La Georgia: Le Point de vue International,” L’Internationale Socialiste et la Géorgie , pp.43-77. 2 A number of the publications written after the Soviet annexation of Georgia in March 1921, including pieces by Renaudel, Kautsky, Marquet, and Louis Brouckère, are collected together in L’Internationale Socialiste et la Géorgie , pp.197-291. Stephen Jones Professor, Mount Holyoke College

237 INTERNATIONAL POLITICAL CONTEXT DURING THE VISIT OF THE SECOND INTERNATIONAL TO GEORGIA In 1919, the Third International is established in Moscow. 1 Its purpose is to protect the interests of Soviet Russia in the world. This fact led to the division of all social ist parties. 2 After defeating Denikin and other so-called“White Russians” the red army at tacked the Caucasus, destroyed the Mountainous Republic of the Northern Cauca sus, Azerbaijan and prepared to invade Armenia. There were numerous attempts at destabilization in Georgia as well, although the Georgian Army and National Guard managed to stop the conspirators quickly. 3 In view of all the aforesaid, Moscow chose to negotiate with Georgia, on the basis of which, on May 7, 1920, the Recognition and Peace Treaty was signed be tween the Democratic Republic of Georgia and the Russian Soviet Federative So cialist Republic. 4 After the pressure from Russia eased, the Georgian government resumed com munication with its allies and the newly formed League of Nations to achieve rec ognition of the young Georgian republic. The Georgian government was in close contact with the Social Democratic Party and therefore appealed to the Socialist International for support. 1 On March 2 , 1919 , the Third International , the Communist International , was formed in Moscow , uniting all communist parties and the parties which had separated from the Social Democratic parties . The Communist International was run from Moscow by the Bolshevik Party . 2 On December 25-30, 1920, The 18th Congress of the French Section of the Socialist Inter national was held in Tour. The majority of participants supported the unification with the Third International, the Communist International, which was established 9 months earlier in Moscow. The Tour Congress is considered the date of the division of the Socialists and Communists in France. 3 In May and June of 1920, simultaneously with the plan of invasion of Azerbaijan, Moscow attacked Georgia twice. The first raid took place in the Tskhinvali Region, where“Osse tians revolted against Georgian imperialism...”. The uprising was funded by the agents sent from Moscow. The National Guard became involved in the case and quickly restored state order. The second attack was carried out near the Red Bridge, with the intervention of Azerbaijanis. This issue was jointly regulated by the Georgian Army and the National Guard. 4 The agreement on recognition and peace is signed by Grigol Uratadze for Georgia and Lev Karakhan for Russia. See. Noe Zhordania’s“My Past” and Vladimir Voitinsky’s“Georgian Democracy”.

238 Georgian Social-Democracy maintained contacts with the Socialist International in various ways: • Georgian leaders educated in Europe knew members of the European la bour movement; • Georgian delegates participated in the congresses of the Russian So cial-Democratic Workers’ Party held in various European countries. At the same time, fractures appeared in the international labour movement; at which International was made the decision to unite the socialist parties, the Sec ond, Socialist International, or the Communist International? During this period, the RSFSR(Russian Soviet Federative Socialist Republic) be came the model for the Third International; and the Democratic Republic of Georgia was the only socialist-democratic republic in the world. Could the Second Interna tional adopt Georgia as the model? In September 1920, four months after the recognition of Georgia by the Russian Soviet Federative Socialist Republic, a delegation of the Socialist International ar rived in Georgia to meet with the government and various parties. The delegation consisted of the main representatives of the European socialist parties: Great Britain, Belgium, Germany and France. The delegation were to get acquainted with the“First Socialist-Democratic Re public”, the“Peasants’ Socialist Republic”. 1 As for the local socialists, they wanted to share their experience and“learn something new from the Western socialist teachers”. On September 14, 1920, at 6.15 am, the steamer“Franz Ferdinand” arrived in Batumi, on which the members of the Second International were travelling. On September 15, they were officially received by the Government of Geor gia and its Chairman, members of the Social Democratic Party, leaders of opposi tion parties, trade union representatives, the General Staff of the National Guard. 2 (French-language newspaper“République Géorgienne”, edited by Elisabed Orbeli 1 Karl Kautsky’s expression in the book“Georgia – A Social-Democratic Peasant Republic: Impressions and Observations”. 2 The National Guard is an armed detachment of the Socialists, originally staffed by 100 sol diers. Their aim was to protect the demonstrations from armed Cossacks, who wanted to disrupt the demonstrations of workers and peasants. On December 12, 1917, 300 work ers, socialist fighters, conquer Mount Arsenal; while, at the same time, the city is defended by 33,000 Russian soldiers. The Socialists took possession of the weapons they used in the future battles. The Red Guard was formed, the first armed formation of the Democratic Republic of Georgia. It was them who held up the invaders during the intrusion of Arme nian troops from the Lore Region. This Red Guard later became the National Guard. It was made up of volunteer socialist workers, who maintained order and opposed the attempts at Bolshevik coups. The National Guard continued to exist alongside the Georgian army. A special commission was set up to deal with the matter, but the Bolshevik invasion of March 1921 prevented the two bodies from merging.

239 ani). The Georgian Army also existed at the time, however, the participation of the National Guard did not point to the“ideological orthodoxy” of Georgian democ racy. It indicated the importance of the labour movement in the country which was being born in the collapsed empire. Such a choice would have surprised some members of the delegation. The Topics Discussed during the Visit Recognition of the Republic of Georgia by the Council of International Institutions and Allies, as well as the support of the Socialist International Isidore Ramishvili, a member of the Central Committee of the Constituent Assem bly and the Social Democratic Party, Isidore Ramishvili, during his visit emphasized the following:“Everyone knows that your delegation was created in big countries and this visit is of great importance. My country is delighted to see you and, most of all, the workers of the Social Democratic Party, your junior comrades. Comrades, as you know, for 30 years the foundation was being laid for the socialism of Marx and Engels; the theories of the bishops of this socialist teaching have been realized through your tireless work.” Deputy Foreign Minister, Konstantine Sabakhtarashvili, who was in Batumi to receive guests, touched upon almost the same topics. He addressed the audience in French:“This is the first time that the leaders of Western European socialism have come to get acquainted with the work of Georgian democracy on the ground. We are confident that this meeting will further strengthen the ties that exist between our small democracy and the great democracy of Europe. For more than two years we have been striving for the establishment of a democratic state, Geor gian democracy has passed many tests during this period dear comrades, its eyes were turned to the socialism of Western Europe, of which you are the most worthy representatives. We are glad to have the opportunity to introduce you to the most important work that Georgian democracy could have done in such a short time.” The Mayor of Batumi, Giorgi Anjaparidze, placed similar accents:“It has been two years since we received in this hall the then victorious representative of Turk ish imperialism, Enver Pasha, who is currently a supporter of the 3rd International. There was a danger that Georgia would be completely destroyed, but today in this hall we happily welcome the representatives of the true International, the leaders of the European working class.” While receiving the delegation in Tbilisi, the head of the Government and the National Council, Noe Zhordania, raised the same theme:“First and foremost, I would like to thank you on my own behalf and on behalf of our people for the sup port we received in Lucerne and Amsterdam regarding the recognition of our inde pendence and sovereignty. This step was an encouragement to us in the struggle for

240 existence, for the triumph of our political and social ideas. We are your followers, we share your social doctrine, your political tactics, we are loyal to such great mas ters as Marx, Engels, Kautsky, Jaurès, Vandervelde, Keir Hardie.” The English mem ber of the delegation, Ramsay MacDonald, clearly stated the purpose of the visit. Despite the disagreement that still exists in the Second International which was re-created after the world controversy of 1914-1918, a delegation arrived in Geor gia to study the situation.“The International has sent us to congratulate you on your freedom and to express our support. We watched with great interest the ef forts made by the Georgian people, which were necessary in the fight for freedom. ... Today we shook hands with a free and not an enslaved nation. We have not come here to spend a holiday. Our goal is: to help you and share your experience – because our states have not yet achieved what Georgia has achieved. Georgia is a socialist republic that has remained committed to the European social democracy. ... You have founded the Socialist Republic on your traditions, principles of free dom, free thought, freedom of speech and press. You know that socialism will never tolerate repression. You know that a just government cannot be built on violence.” The delegation recognizes that Georgia, as a worthy successor to its past, is the republic that develops human and international ideals. You know that humanity stands above nationality; the working class movement is inspired by human and international ideals. We welcome its symbol, the red flag, which proudly flies in your hands ... It unites us. We hope we can help you. We will never forget the day when we set foot on the hospitable land of the Socialist Republic of Georgia. I wish you success and prosperity.” The Georgian Social-Democracy shares the principles of the Socialist International as a counterweight to the Communist International Isidore Ramishvili said in his speech in Batumi:“The Social-Democratic Party of Georgia fully accepted the lessons learned from you. Even today, our party being at the head of the country still uses your doctrines. We are moving towards socialism through democracy, and on our way we confront all obstacles.” The Chairman of the Government and Leader of the Social Democratic Party, Noe Zhordania, emphasizes the uniqueness of the Georgian Social-Democrats: “After acknowledging that the historical path of Russian democracy was towards Eastern socialism, Bolshevism – clearly opposed the Georgian people, we took the final position and declared our nation-state on the basis of building an indepen dent democratic republic... It’s already the third year that we have been working in Georgia for the realization of our political ideas. Georgia is a natural bridge between East and West; we also want it to become a political bridge through which socialism can pass from the West to the East.”

241 During the official sitting of the Parliament, the Vice-Chairman, Alexandre Lom tatidze said:“I would like to remind you of one fact from the recent past. Do you remember how selflessly our people fought against so many enemies? The blood of our democracy was shed and sometimes, we even got frustrated. But a strong voice was heard calling on the people to defend their independence, and they set to work with new energy. This voice belonged to European socialism and European socialist parties. At the meetings in Bern, Amsterdam and Lucerne, it was decided that the International Workers’ Party would defend Georgia’s independence. Such support is essential to us. European socialism, however, was not limited to this; re nowned representatives were sent to encourage us. Despite imperialism and Asian repressions, for our people the struggle for freedom is sacred. We thought we had achieved the goal, but after black imperialism, we found ourselves facing red im perialism. But our democracy will not be intimidated. We have overcame many difficulties and become stronger, but this is not the end result. Our democracy has done a tremendous job of building a democratic state; it has not gone without ob stacles, as evidenced by the fact that we are not yet de jure recognized. Our guests know that.” Grigol Giorgadze supported the idea expressed on behalf of the deputies of the Social Democratic Party:“... Georgia categorically rejected the path of Asia and firm ly chose the path of the European working class in political and social struggle... under such conditions we have accomplished the program minimum and created a new force of the workers.” The opinion was shared by the Commander of the National Guard, Valiko Jughe li:“When you leave us, you will know that there is a small democracy at the conflu ence of two worlds, two cultures, two tactics, surrounded by enemies, still fighting between Turkish reactionary hammer and Bolshevik barbarism. You will tell the west European proletariat about us.” The representative of Belgium, Emile Vandervelde, addressed the audience on behalf of the delegation:“On behalf of free Belgium, I welcome free, democrat ic, republican and socialist Georgia! It emerges as an oasis, in the desert that sur rounds us. A red flag is flying on the other side of the Caucasus as well, but that country is suffering from hunger, hardship and death... And here, in the mountain refuge, a democracy is being established, the national spirit of which is hoped for by the international community. In the name of the International, I welcome your country and the socialist awakening.” A request for an opinion from the Georgian Social-Democracy on the creation of a new republic for the Socialist International The first request belongs to one of the founders of the Social Democratic Party, Isidore Ramishvili:“We have revealed our real face, with its positive and negative

242 sides. Now we will present our current state rigorously. Take a look at the path we are taking to reach the goal and point out to the mistakes we would have definitely made when accomplishing such a task so quickly. We, as usual, will pay proper at tention to your advice. Democracy of Georgia and its guide, Social Democracy, sa lute you sincerely. The cheerful hosts are ready to welcome their favourite guests.” Konstantine Sabakhtarishvili voiced a similar request:“ While visiting our country you will no doubt observe the mistakes we’ve made, which was inevitable during the accomplishment of such a hard task, as building a state based on democratic and socialist principles on the ruins of a despotic state. Georgian democracy has still a lot to do on this route, though we are sure that the chosen direction and co-operation with the Western European Democracy will help us to overcome the difficulties and will get us closer to the common ideals.” Similar words were pronounced by Silibistro Jibladze:“Dear guests, the guides of the international proletariat! Let me greet you on behalf of the Central Commit tee of the Social Democratic Party of Georgia. You’re welcome! Our two-year dream has become a reality... Please, get to know our young republic closely and point out the mistakes we have made to avoid them in the future.” In regards with the theme Thomas Shaw answers:“I address you on behalf of the one and a half million Trade Union members. I have visited Soviet Russia, I can say that the steps taken by the Soviet government cannot lead the Russian democ racy to socialism... Georgia occupies a small part of the land, and the whole of Eu rope is watching it. I am sure that the path chosen by Georgia will lead the working class to the socialist goal. We are not here just to support you, we want to share your experience. It took a lot of effort to get a unit like England. Currently, there are no more disagreements and England is on the path to socialism... I am sure that Georgia will not deviate from the chosen path and I will see it in the international family, alongside other states of the League of Nations.” Proposals from the President of the United States, Wilson; risks facing the Georgian nation Giorgi Gvazava, speaking on behalf of the National Democratic Party MPs, stressed the threat that President Wilson’s proposal could pose to Georgia:“For many years we have been accustomed to the idea that Georgia is close to Russia; however, Georgia has much more in common with France, England and Belgium. World War I and the revolution restored the old way of Georgian civilization, the way of con necting the Georgian people with European countries, which was threatened by the American decision, according to which they do not recognize the independence of Georgia. Where have Wilson’s ideas gone, the ideas that should have become the basis of the Treaty of Versailles? Where are the great thoughts on which the League of Nations is based? With regard to Georgia, this note underscores its entire history

243 and the consequences of the revolution. Georgia has always been a homogeneous state, located on one land for centuries. And instead of supporting the protection of Georgia’s rights, America supports the restoration of Russia within its pre-war borders.” Divisions which have emerged in the labour movement; an attempt to divide the working class by creating the Third International Noe Zhordania speaks on the above entitled issue:“The rally of the working class points to their unity once again. Our workers have never deviated from the chosen path, in which we are convinced today. No one can say that the absence of division is a sign of retrogression among our workers; the West notes that there is a similar harmony between their workers... As you know, there is no division in the Belgian workers’ movement, which resembles Georgia in its dimensions, they follow one flag, one party, one tactic, the only, socialist doctrine. Thomas Shaw is one of the members of the delegation who has visited Soviet Russia. His opinion about the ac tions of the Soviet government is negative. Comrade Snowden is an extreme leftist of the Labour Party, a good orator and organizer. Working alongside workers, he has held more than 2,000 rallies in England and America. Mrs. Snowden also visited Soviet Russia to assess the situation. However, like Shaw she came back disappointed. Today we are hosting the outstanding figures of the English working class. Now let’s consider another country, where there is no split in the working class, though a temporary deviation from the general idea is observed, it is France. Its representatives, Renaudel, Inghels, Marquet, are by our side. Comrade Renaudel is the direct successor of the distinguished orator, Jaurès. He is currently a member of the minority party, however, I am sure his party will be in the majority soon. Comrade Renaudel asks a question,“Jaurès or Lenin?” We must believe that the French working class will choose Jaurès.” The commander of the National Guard, Alexandre Dgebuadze, speaks of the working class:“Let the divided proletariat unite as one whole family again and get rid of the capital with a strong blow.” S. Devdariani, Chairman of the Executive Committee of the Central Council of the Georgian Trade Union, speaks about the specificity of the Georgian Trade Union:“Georgia is the only country where the working class is in power having avoided bloodshed, which nearly led poor Russia to destruction. Our working class is part of the trade union and we are doing everything possible to maintain this situ ation. You will encounter different political directions here, nevertheless, the trade unions manage to maintain the unity of the workers’ movement. Trade unions are fighting in the field of economy. The Russian working class provided only for its own needs, and this was what destroyed the country’s productivity, while Georgian workers have not taken any steps to hinder the country.

244 Albert Inghels, a member of the French Socialist Party, comments on Russian society:“I am amazed at the attitude of Georgians. I have never seen such motivat ed people. Despite the great difficulties that Georgia’s democracy has overcome, it has nevertheless taken into account the need to maintain the unity of the workers’ union in order to bring democracy closer to socialism. The whole European working class has its eyes on Georgia. Georgian democra cy has already partially implemented socialism. There is a party that believes that socialism can be realized in a very short time, though this view is wrong. Georgia is on the right path and will lead the working class to victory. The same movement is gaining momentum now in Europe.“The more seats workers have in the parlia ment, the closer they will be to socialism.” GEORGIA BETWEEN THE“BLACK IMPERIALISTS” AND THE“RED IMPERIALISTS” Alexandre Dgebuadze clearly stated his opinion on the mentioned issue:“Despite internal and external struggles, critical moments, the Bolshevik invasion, Georgia continued to build the state, carry out the agrarian reform, create“Eroba”(local self-government) and so on. The demands of the representatives of English and German imperialism often contradicted our socialist consciousness and we reject ed them. When the problem of hunger arose in Georgia, the Russian volunteer ar my offered to help us on the condition that we would allow their forces to be de ployed on our territory. We responded by choosing to starve to death rather than agree to it.” WHO SHOULD MANAGE THE CAPITAL OF GEORGIAN SOCIETIES? Alexandre Dgebuadze expressed the position of the Georgian people on this issue by stating:“Our social revolution will not shed blood. 80% of enterprises are owned by state and social organizations, while 20% are privately owned. Summarizing the visit of the delegation of the Socialist International to Georgia in the autumn of 1920 The meeting with the leaders of the Second International allowed the Georgian government and members of the Social Democratic Party to agree on ideas for the implemented reforms. The Georgian government wanted to ease the pressure from Soviet Russia and Kemalist Turkey and gain the recognition of the Democratic Republic of Georgia by the League of Nations(an organization created by the Allied Council that won

245 World War I). The Georgian government believed that the Council of Allies and the League of Nations would guarantee the safety of its borders and its existence. After the visit, Europe was more familiar with Georgia, as numerous articles were published in the German, English, Belgian and French press. The authors of the articles supported the decisions of the Georgian ministers before the Council of Allies. The Georgian experience impressed the leaders of the Second International to such extent that it made them defenders of the Georgian cause. Karl Kautsky pub lished the book“Georgia – A Social-Democratic Peasant Republic: Impressions and Observations”. The recognition of the independence of the Democratic Republic of Georgia by the League of Nations in January 1921 was, in part, to the credit of European socialist leaders. The leaders of the Second International made a choice between the Russian Soviet Federative Socialist Republic and Georgia, that is, between Bolshevism and Social Democracy. The trip took place during the separation of the Second Interna tional from the Third International. The Second International,“the Workers’ International”, was shaken in 1914 during the Great War. The events were accelerated by the assassination of Jean Jaurès. In 1918-1920, the International Workers’ Party sought to restore it. Added to this was the creation of the Third,“Communist International”, in Soviet Russia. Communists in various countries tried to foment divisions among the socialist par ties in order to create new communist parties. The Social-Democratic Party of Georgia was accepted into the entrails of the Second International. It was represented by Irakli Tsereteli and Konstantine Gvar jaladze. The issue of Georgia was actively raised at every plenary session of the International. The Second International disbanded in 1939 due to World War II. Georgian trade unions and cooperatives were able to share their experience with Western socialist leaders. Unfortunately, a lot of cooperation failed because, in February 1921, Russian troops attacked Georgia without declaring war and despite the peace treaty signed in 1920. As a result of the visit of the International, Georgia received effective support in the resistance. In 1922, a member of the International Co-operative Movement, Victor Serwy, was able to travel to Russian-occupied Georgia and meet with Geor gian cooperatives that were still fighting against the Russian government; the latter was trying to appropriate the wealth of the Georgian cooperatives. This trip is one of the many proofs by which Georgia wanted to emphasize that it is a European nation. However, the Workers’ International failed to provide the necessary assistance from the European nations during the Soviet invasion of Geor gia, nor did it prevent Britain from recognizing the Soviet state in 1924, following the bloody repressions of the Georgian people by Russia. France recognized Soviet Russia, however, in 1921-1930 also recognized the Georgian mission.

246 Official declaration of de jure recognition of the Democratic Republic of Georgia by the Allies, signed on January 27, 1921. Thierry Berishvili President of the French Cultural Association for Friendship with the Georgian People Last member of the Foreign Bureau of the Social Democratic Party of Georgia

247 GEORGIAN MEDIA CHRONICLE

249 European Socialist Delegation in Batumi On September 13, the whole city was preparing to welcome the delegation of Social-Democrats. The city was dec orated with red flags and garlands from the early morning. Workers’ palace and self-government and private buildings are adorned with flowers, green leaves and posters. The city looks festive. The harbour is adorned with roses and post ers that read:“Welcome dear guests. Long live socialism.” In today’s newspa pers, regardless of their affiliation, in ternational letters are published, ma ny private buildings are decorated with posters reading:“Long Live Socialism.” These slogans awaken the old proletari an Batumi, gathering people around the red battle flag. K. Sabakhtarashvili, a government representative and I. Ramishvili, a rep resentative of the Central Committee of Georgia’s Social Democratic Workers’ Party have arrived from Tbilisi. A special train has been prepared near Azizeir to transfer the European guests to Tbilisi in the evening of Sep tember 14. - In the early morning of September 14, Batumi residents took to the streets. We were told that the ship bringing the delegation to Batumi would arrive at 6 o’clock in the morning. The excitement of the people turns into a common en thusiasm and celebration. The disso nance is introduced by the Communists, who have issued a call of abuse to the European Socialists, and most of all Karl Kautsky. This call only evokes derision and enhances the overall fun. - At 6.15 in the morning, the ship “Franz Ferdinand” entered the Batumi port. A delegation of European Social ists arrived by ship, including: Emile Vandervelde, Camille Huysmans, de Brouckère, Mrs. Snowden, Thomas Shaw, Ramsay MacDonald, Renaudel, Inghels, Mrs. Vandervelde, Huysmans’ wife and daughter. Karl Kautsky was tak en ill and stayed in Rome. He will leave for Batumi by the next ship. The dele gation also included Olberg, secretary of K. Kautsky. Newspaper ″ Sakartvelos Respublika ″, 1920, № 209, p. 2 The Reception of the Delegation of Socialists in Batumi Batumi learnt about the arrival of the leaders of European socialism early in the morning. Trade unions took to the streets with red flags. The songs L’Inter nationale and Marseillaise are heard in the streets. People are crowded in the

250 harbour. The ships and the port are dec orated with red flags, flowers and gar lands. - At 9 o’clock, a government repre sentative K. Sabakhtarashvili arrived at the port along with I. Ramishvili of the Central Committee of Social Democrat ic Workers’ Party of Georgia, Head of the City Anjaparidze, representatives of Trade Unions and others. The small vessel“Batumi”, decorated with flow ers, sailed to“Ferdinand” and 15 min utes later arrived with the honourable guests. Representatives of Georgia wel comed the newly arrived delegation. At the port, they were seated into a car that awaited them. Georgian Democra cy hailed them. Workers threw flowers at the guests. Children brought bou quets to the guests. During the proces sion of the delegation the public greet ed Vandervelde, MacDonald, hailed so cialism. The streets were flooded with red flags. People greeted the procession from the balconies and windows. The procession cars were followed by repre sentatives of the workers’ organization and a large number of people. The cars made their way to the Workers’ Palace. A rally is to be held near the palace. Newspaper “Sakartvelos Respublika” , 1920, № 209, p. 2 The Socialists’ Delegation in Batumi At Batumi City Council ( Special correspondent of the Georgian Telegraph Agency ) At 12 noon, a solemn meeting of the City Council was opened in the pres ence of all members of the delegation. The Meeting was opened by the Board Chairman D. Ramishvili. Then, on be half of the Central Committee of the So cial Democratic Party, Isidore Ramishvi li welcomed the delegation and briefed them about the general situation in the republic. Ramishvili said: Our doors are wide open for the precious guests. We welcome you warmly. Come and get fa miliar with our work. Explore every cor ner of Georgia. Everything is open for you. We do not intend to conceal any thing. You will see what we have do ne. Of course, there were certain mis takes in our work. We have fought, we have worked, and have achieved a lot. Ramishvili’s speech is translated in to French, the members of the delega tion thank him. The delegation is greet ed on behalf of the government by Sa bakhtarashvili, then by the head of the city Anjaparidze, who expresses his grat itude and excitement for the arrival of the honourable guests, saying that two years ago this hall was visited by various people, including the honorary mem ber of the so-called Third International, Enver Pasha, who came here with fire and sword. Now the democracy of Ba tumi hails entirely different public. This striking contrast calls out a lot. It defi nitely indicates that the leaders of the Second International approve of our way. The orator addresses the members of the board with a proposal: 1. To re name the best street in Batumi, Marine Avenue, into International Avenue 2. To establish a scholarship in honor of the delegation in two gymnasiums of Batu-

251 mi and to entrust trade unions the se lection of students for the scholarships. 3. The members of the delegation to be awarded honorary citizenship of Batu mi. Anjaparidze’s words are met with loud applause. All proposals were ac cepted unanimously. MacDonald’s greeting. On behalf of the delegation the greetings were an swered by MacDonald, whose appear ance on the podium was met with ap plause and loud greetings. “Citizens of Batumi, we are greeted with unusual warmth. We are so happy to be visiting this country not because we see abundance and wealth of this country, but because this country is a kingdom of democracy. We have heard much of the heroism of the Georgian people and we are glad to see not only the red flags, but the fruit harvested by the workers and citizens of Georgia, which has been forged in the lengthy battle. We wanted to see the victory of democracy in Eu rope and we saw it here in Georgia. We welcome Georgia as the bearer of the idea of ​t​ rue International.” MacDonald delivered his speech in En glish. Many could not understand his words, but it still made a great impres sion. The strong and distinct voice of the English working class leader captivated the assembled people with its firmness and strength. MacDonald’s words were met by loud applause. After the speech, everyone in the hall stood up. The solemn session closed at 1 pm. After that the delegation headed to the Workers’ Palace. A large rally was held in front of the palace. E. Vandervelde’s speech delivered in front of the Batumi Palace Vandervelde gave an extensive speech at the rally in front of the Workers’ Pal ace. The Workers’ Palace was beau tifully decorated with flags and flow ers. As members of the delegation ap proached the Workers’ Palace, the or chestra played the Internationale. The delegation members took off their hats and Vandervelde, Shaw, MacDonald and Renaudel, along with representatives of the trade unions, began to sing the In ternationale. The members of the del egation were invited to the balcony. Af ter that the meeting was opened. The Chairman informs the rally participants about the leaders of the European So cialists. Greetings are delivered by K. Go goladze, on behalf of the S.D Party Batu mi Committee, S. Nakaidze, on behalf of the Trade Unions and L. Kokrashvili, on behalf of the Federalists. Vandervel de said in return:“I begin my speech with great excitement on behalf of the delegation of European Socialists. I am in Georgia for the first time, but I have met Georgians many times. I remem ber 1917, when I met the Chairman of the Petrograd Labour Council, Chair man Chkheidze. Then, we, on the one hand, the representative of enslaved Georgia and I, on the other, understood each other and it became clear to me that the Georgian people aspired for in dependence. When we set foot on the land, we saw the closed shops of Ba tumi, multitude of colours, joyful fac es of the citizens and we realized that they were not performing for us, but ex-

252 pressed their heartfelt emotions in front of us. I put an enormous emphasis on this meeting at which Georgia’s democ racy was so clearly visible. I value your red flags, expressing the free will of the people. These are not the red flags that are flown in the North as a sign of en slavement. We believed that the 1917 Revolu tion took the right path, but Russia did not fulfill our expectations. Red flags there cover up ill-being and mean bar barity. We saw your mountains, appre ciated the path you have taken and we realized that it is a sign of bright socialist system. We do not only wish to get fa miliar with your work, but also to assert legally your independence. Thank you, comrades, for your cordial feelings and for the exciting welcome. Receive our enthusiastic greetings to Free Georgia.” Vandervelde’s speech was followed by incessant applause. Finally, the del egation was greeted by an old worker, member of constituent Council V. Mge ladze. He said: The red flags flying here have been raised on the land soaked with the blood of Georgian democracy. You, dear comrades, will observe our life and all the work we’ve done. The heart of Georgia filled with love is open for you. To Tbilisi Batumi, September 14. After the rally, the members of the delegation went on an excursion to Chakvi, where they inspected the tea factory with great in terest as well as the workshop and the plantation. Chakvi workers met the members of the delegation with flowers and admiration. – A dinner was held in honour of the delegation at 7 pm. All representatives of political and public organizations at tended the dinner. The famous leaders of the International and absent Karl Kautsky were toasted to. – At 10 pm the members of the dele gation left Batumi for Tbilisi on a special train. The delegation was seen off with great honour and respect, The stations beginning from Kob uleti were adorned with garlands. The railway workers waited for the arrival of the guests at the stations and greeted them warmly. Newspaper “Sakartvelo” , 1920, № 101

253 September 17 NON-OFFICIAL PART Europe’s Socialist Delegation in Tbilisi In the streets On September 15, before 8 o’clock in the morning, when the streets of Tbili si got lively, every citizen was in the streets trying to encounter personally the tutors of international socialism, the leaders devoted to the working class. The main streets were lined with our famous troops and guards. The houses were decorated with coloured rugs, red ribbons were hung in the streets with the inscription:“Long live social ism, long live the International”. Smiling members of the government and the Constituent Assembly were heading to wards the station to greet the esteemed guests. Traffic in the city is temporar ily stopped. Hundreds of workers are lined up from Vera Descent to Yerevan Square. Countless flags flutter in the air. There are posters with the inscriptions in all European languages. The order is excellent. It is maintained by the militia. Newspaper “Sakartvelos Respuiblika” , 1920, № 210, p. 1 European Socialist Delegation in Tbilisi In the city By September 15, the entire city was decorated with national and red flags. Particular attention was paid to the route of the delegation starting from Freedom Square to the railway station. The City Council was foliaged with green leaves and festoons. The spire of the building was decorated with the coat of arms of Georgia. The inscription read, “Long live the Workers’ International, long live Socialism”. The main military Headquarters in Rustaveli Street was also decorated with flowers and gar lands. Above the building hung a picture of the Government Chairman, and be low the portraits of Karl Marx, Kautsky and Tsereteli. The palace was specially decorat ed with greenery and flags. Two plat forms for orators were erected in front of the palace. Red flags were flown at the Workers’ Palace, and the entrance columns were decorated with garlands. Similarly were decorated private flats in front of the palace. Performance stage for the choir and orchestra was erected in front of the State Theatre, and an emergency detachment led by Commandant Mi kashavidze was located in front of the Command Division. The building of the Ministry from every side was decorated

254 with national flags and garlands as well as green leaves and slogans:“Proletari ans of the world, unite.” There was a red ribbon stretched across the street in front of the People’s Guard headquarters with the caption: “Greetings to the guests”. The front of Tbilisi station was also decorated with greenery and flowers. There were na tional and red flags all around the sta tion building. At the station Representatives of organizations and factions of various public institutions had already gathered on the station platform by 8 o’clock in the morning. A coat of arms of the state was erected above the entrance door of the Hall of Honour, and below it a picture of Marx adorned with flower garlands. Pictures of Kautsky, Vandervelde and Zhordania were erected in the hall, framed with green leaves. At 8.30 am members of the Gov ernment of the Republic gathered in the hall with the representatives of the Constituent Assembly, Guards, workers’ organizations, of different nationalities and the press. At 9 o’clock the Chair man of the Government N. Zhordania arrived. At 9.15 am, the special train deco rated with flowers and garlands stopped in front of the hall. Benia Chkhikvishvili stepped into the carriage to greet the delegation and ushered the guests out into the hall, were they were greet ed by the government Chairman N. Zhordania. He got acquainted with the delegation members: Emile Vandervel de, Camille Huysmans, de Brouckère, Mrs. Snowden, Thomas Shaw, Ramsay MacDonald, Renaudel, Inghels, Mara is, Vandervelde’s wife and Huysmans’ daughter. Noe Zhordania’s Address After the greetings, the Government Chairman addressed the delegation in French: “The people of Georgia”, said the Chairman,“are pleased to welcome the dear guests, to whom Georgia owes the honour to be supported as the newly independent young republic in Lucerne and Amsterdam. The workers of Georgia had never betrayed their great teachers Marx, Engels, Vandervelde and others when the path of the former comrade Bolsheviks and Georgian Socialists di vided. The Georgian socialists separat ed from them and, loyal to their ideals, began to organize their own lives inde pendently. It is difficult to build a new state under bourgeois conditions. We have many shortcomings in the process of construction. But we move forward unscathed and will continue to advance in the pursuit of our ideals. Greetings to the great teachers of socialism, greet ings to the International and its lead ers.” The delegation members warm ly welcomed the Prime Minister and thanked him for the warmest meeting. Emile Vandervelde’s Response On behalf of the delegation, Emile Vandervelde responded:“Let me ex press my admiration for what I have seen here” – he said –“We are told that you are willing to learn from us, but I say that we, the West, should turn to you.”

255 Vandervelde ended his enthusiastic, very passionate speech with the follow ing words:“Long live the International, long live Georgia!” After the greeting, the delegation became acquainted with the members of the Government of Georgia, the chairman of the Constituent Assembly, the presidium and all the represen tatives present. The members of the delegation then drove separately with the members of the government to the Constituent Assembly, where a solemn session was scheduled. The Chairman of the Government, N. Zhordania drove in the first car with Emile Vandervelde. All the way from the station to the Constituent Assem bly the crowd hailed them with cordial greetings. Newspaper “Sakartvelo” , 1920, № 101 At the Constituent Assembly A solemn session of the Constituent As sembly was held on September 15 due to the arrival of the European Socialist delegation. The hall was decorated with flowers and green leaves. The public, the press and the members of the Con stituent Assembly, gathered well in ad vance, eagerly awaited the dear guests. The delegation arrived at ten o’clock. The meeting was opened by the senior Deputy of the Chairman of the Constit uent Assembly, Al. Lomtatidze. The first speech after the welcoming of the So cialist delegation was delivered by Al. Lomtatidze. Al. Lomtatidze:“Members of the Constituent Assembly! Today the Geor gin people are experiencing emotional an extraordinary feeling, and this feel ings should also be invading the Con stituent Assembly. You must remember, dear citizens, that the independence of the Georgian Democratic Republic was under threat and the word of support was not heard from anywhere. The Georgian people fought like lions for the achievement of a better future and could it happen that the prominent peo ple do not lend us a word of support for the defence of our freedom? You know that the first words in our support were voiced in Socialist Europe, first in Berne, Amsterdam and Lucerne. The socialist Europe has learnt what Georgia wants. Dear members of the Constituent As sembly! I would like to tell you the fol lowing from this tall tribune: 1918 will be considered a precious date in the life of Georgia. What makes it so important for her? This is the date when Georgia gained its independence and promot ed its culture. The working class laid its own foundations. Our democracy led a fierce battle against the red Imperial ism. We believe that it serves the com mon ideals of mankind. We have done a lot and we should do even more to protect our land. We have heated the cultural hearth of mankind. We believe that Georgia and its democracy are do ing the International work. We have not defeated danger yet. One of the states, America, declared that Russia should be restored within its former borders. We do not believe this is going to happen. Today, we are hosting the representa-

256 tives of the countries who will pay heed to our aspirations. Today we are suppos edly known as an Independent state, or maybe we are not. Our Independence should also be recognized de jure and our state should be recognized as a full member of the world states. I am greet ing our guests and telling them – Wel come. Our honourable guests will cheer our people up. Little Georgia will be come a part of the International Europe an detachment. They should remember that Georgia has broken the shackles, removed the iron hoop and taken to the reconstruction of the state.”(Applause) G. Giorgadze:“Citizens, members of the Constituent Assembly! On behalf of the Social-Democratic faction, let me extend my cordial greetings to the leaders and the conscience of the Eu ropean Socialists. Citizens! The struggle of the Georgian working class has not been vain. Georgia has gone through a terrible ordeal to defend the interests of the working class. However, she has escaped this ordeal, and she made a step to the level where the European working class is now. Our teachers are with us today. It will encourage the peo ple. We are standing on the path that ensures our independent existence. The delegation of European Socialists is sin cerely welcome by Old Colchis and Ive ria, today called Georgia, which is hold ing in its hands a three-color state flag and a red flag of socialists.” Sh. Alexi-Meskhishvili speaks on be half of the Social-Federalists. Sh. Alexi Meskhishvili, the orator, considers the arrival of European guests a great honour:“We, Social-Federalists”, says the orator,“have never considered independence as a transitional combi nation. We have always been in favour of independence and have always said that it is impossible to implement so cialism without the idea of ​s​ elf-liber ation of nations. We have one friend – Socialist Europe and our Social-Demo crats. Hail to our guests, hail to Socialist Democracy.” G. Gvazava speaks on behalf of the National Democratic Party G. Gvazava:“ You see the crowds in the streets. Guests have arrived. We have been torn away from the mankind’s cul ture for centuries. We have separated from Russia. Today we are on our own. Georgia should be on her own. The agreement has been reached and no body will be able to alter it”. The orator then touched upon the USA, Willson’s principles and finally added that“Who ever our guests are, they will all defend our Independence.” On behalf of the National Party G. Veshapeli admits that their party op posed the formal convening of the Con stituent Assembly. He welcomes the guests. Among the European represen tatives the orator highlighted the work of Vandervelde, who has done a great service to Belgium. According to the or ator, we should always expect help from Europe. L. Shengelaia (Soc. Rev.) points out that their party does not agree in ma ny issues with the government of Social Democrats, but there is one common opinion among them, a common desire – it is to protect the independence of Georgia. He was then greeted by Ter-Stepa nyants of the Dashnaktsutyun Party. At the end of the session Al. Lomtatidze

257 greeted the honourable guests once again. Members of the Constituent As sembly and the public greeted the hon ourable guests with admiration and, ac companied by applause, the esteemed guests headed for Rustaveli Avenue, where the crowds were eagerly await ing to see the delegation. The applause went on, the crowd hailed them with the words,“Long live dear guests, So cialism, the International”. Newspaper “Sakartvelos Respublika” , № 210 Rally in front of the Constituent Assembly The rally opened at 12 o’clock after the solemn session of the Constitu ent Assembly. The speeches were de livered by: Renaudel, representative of France; Thomas Shaw, MacDonald and Mrs. Snowden, representatives of En gland; and de Brouckère, Belgium. The rally was attended by the Chairman of the Government N. Zhordania, mem bers of the Government: A. Lomtatidze, S. Mdivani, B. Chkhikvishvili; Ramishvili, a member of the Constituent Assembly. Representatives of European socialism spoke at the rally: Pierre Renaudel’s Speech “It was to be expected”, said Renaudel, a French Socialist,“that Socialism would give us a picture of chaos and collapse in the early days of the construction of a new state on the ruins of Tsarism. Fortu nately, our expectations were vain. The Georgian Socialists have established an exemplary order in the work they have undertaken.” The speech of Thomas Shaw, a representative of England “We visited Soviet Russia”, said Thomas Shaw,“and we can compare it to Geor gia: Russia is ruled by the Bolsheviks, and for the sake of justice and truth, I must admit that the power of Bolshe viks gave the Russian people neither freedom nor happiness. We have been in Georgia for a short time, but what we have seen here and felt gives us the right to say that it has given people freedom and happiness.” Shaw greeted Georgia on behalf of 6 million workers and 4 and a half million affiliated Labour party members. The orator expresses the belief that the English Workers’ Par ty will not adopt the Bolshevik but the Socialist Democratic path of Georgia to establish socialism. The orator ended his speech with the words:“Long live socialist Georgia, long live the Interna tional.” Inghels’ Speech Inghels greeted the Georgian proletariat on behalf of the French Socialist Party: “I cannot help but express my surprise at the tremendous energy shown by the Georgian people in building a new so cialist state. This is all the more valuable and surprising that the Georgian people en dured a fierce battle with tsarism. But in this battle they got stronger and have shown us this strength and wisdom.”

258 The speech delivered by Mrs. Snowden “I salute Georgia, with which I and the whole delegation have already fallen in love. Georgia is the first country to prove that it is possible to build social ism without chaos and misery, without poverty and breaching the rights of the majority of people. In my 15 years of work I have never felt what I felt and ex perienced with you. I have never experi enced such a sincere reception, the real joy of people we have seen in Georgia. Let Georgia live for the benefit of social ism as a good example for other coun tries.” MacDonald’s Speech “I greet Georgia, which has realized the State Socialist coup in an exempla ry way.” De Brouckère’s Speech “Georgia is an outpost of socialism and this is its greatest and hardest obliga tion.” The orator is happy to see the unanimity between the government and the people. Newspaper “Sakartvelo” , 1920, № 101 The European Socialists’ Delegation in the Province On the morning of September 19, the Delegation is driven to Kazbegi via the Military Road, where upon the request of the residents, a meeting will be ar ranged. On September 20, the Delegation is to return to Tbilisi. On the morning of September 21, the delegation will depart for Kakheti, where a meeting will be held in Gur jaani. They will stay overnight at Tsinan dali estate. On September 22 they are to return to Tbilisi. On September 23, they will depart for Borjomi. They will stop for a short time at Gori and Khashuri stations. On the night of September 23, they are to depart for Shorapani Station, from where they will travel to Chiatura at 6 o’clock in the morning and arrive there at 9 o’clock. They will return from Chiatura in the evening and on the same night they will depart to Tkibuli station, arriving on the morning of September 25. On September 25, in the afternoon, they will return to Kutaisi, from where they will depart to Poti in the morning. On September 26, at 6 o’clock in the morning, they will stop at Samtredia station, and Abasha station at 6 o’clock, and by 10 o’clock they will arrive in the town of Akhalsenaki. The same day, at 2 o’clock in the afternoon, the delegation will arrive in Poti. The same night they will depart for Guria. On September 27, at 7 o’clock in the morning, they will be in Lanchkhuti; at 8 o’clock at Supsa station, at Natanebi station at 9 and at 12 in Ozurgeti. At 4 o’clock in the afternoon, from Ozurge ti, through Natanebi they will proceed

259 to Tbilisi. They will be in Tbilisi on Sep tember 27 and 28, visiting the workers’ and public institutions. On September 30, the delegation will depart for Eu rope from Batumi. No changes will be introduced to the travel itinerary. K. Gvarjaladze, D. Sharashidze, V. Tevzaia, Nazarov, Ilia Sadradze and the media representative, Leo Rukhadze will be accompanying the delegation on their visits to the provinces. Noe Zhordania will accompany the delegation to Borjomi, N. Khomeriki to Kakheti, A. Lomtatidze to Imereti, N. Ramishvili; to Dusheti they will also be accompanied by B. Chkhikvishvili, V. Jugheli and D. Chkheidze. The depu tees will travel to the provinces before the arrival of the guests and host them locally. No one else, apart from the named persons, is allowed to accompa ny the delegation. Newspaper “Sakartvelos Respublika” , 1920, № 212 In Kazbegi As soon as we approached the Kazbegi Bridge, we saw an arch decorated with flowers. Here we were joined by 100 equestrians. The equestrian procession, accompanied by five flag bearers, was picturesque. People are leading the way carrying the white flag of the Holy Trini ty of the Old Khevi community... In Kaz begi quite a lot of people have gathered. The equestrians stopped at the Church fortress wall. People also stopped. They were greeted by MacDonald. I, as the son of the mountains like you, under stand your excitement. I saw you flying your red flags, preceded by the white flag of St. George. I leave with you in the mountains of Georgia, the greatest notion of camaraderie on behalf of the workers of England, as great as possible. On behalf of the people Bartlome Ghu dushauri addressed the guests:“Only International Democracy is our devoted friend. We hope it will help us to main tain our independence in word and deed as the best condition for the free social transformation of which we, the people of steepness, are the guardians.” Under the loud greetings the people disperse at nine o’clock, and the guests, tired of the multitude of impressions, rest. In Dariali At 8 o’clock, on the morning of Septem ber 20, the delegation went from Kazbe gi to Dariali. The Kazbegi residents are saying farewell to the guests. The day is, but the coolness of Terek River and the snowy peaks is palpable. The pic turesque nature enchants the guests. The militaries and the residents have ar ranged an arch on the bridge with the in scription:“Greetings to the dear guests from our watch posts.” The guests head ed towards the Russian guard posts, where they were met by five Red Army men, and returned after a conversation. The Tsekavshiri 1 camera took pictures. The Dariali Gorge mesmerized the del 1 The Central Union of Consumer Coopera tives of Georgia

260 egation members. The delegation re turned from Dariali to Kazbegi at 10.15. People gathered in Kazbegi on the day of departure again to see the guests off to Mtkheta. The delegation trip to the gorge turned into a festivity. All along the road there were arches with flow ers. The cars were also adorned with flowers. In an hour the delegation will head for Mtskheta. In Dusheti By the time of the return of the delega tion to Dusheti, a podium was arranged in the main square and a big rally was held. The delegation was welcomed by V. Kalandarishvili in the name of the regional committee of Social Demo crats. Snowden said in response: I am the first to address you from this podi um, as the delegation has entitled me to do so, due to yesterday’s greetings, when we were welcomed with the red flags by the women’s organization. We are overwhelmed by the fact how big the women’s role is in Georgia. Unfor tunately, it is not the same in Europe. Here women enjoy equal rights with men, we have not achieved that yet. This is a perfect guarantee for the de velopment of the nation and the work ing class. Yesterday we met highland ers, the gorge residents, red flags are flying among the peaks and we met the people carrying the same red flags, the farming people. Their will is strong and I doubt they could be defeated by any tyrant; we have just returned from Rus sia and when we compare the lifestyle in these two countries, it should be ad mitted that there we saw fear. They are all afraid of each other. The communists are digging each other’s graves there. We shall return to Britain and tell our comrades, the British workers, that the Georgian people have their own gov ernment that rules the country in ac cordance with the people’s will, not like the government of Russia which takes no notice of the people’s will. We shall tell the British workers that the work ing class supports the Georgian govern ment and they are building their inde pendence – a free state, and we shall raise our voices to demand Georgia’s recognition”(Long applause). The next to speak is the French del egate, Adrien Marquet:“We can see and feel the warmth and excitement of the people. We see how passionate the people feel towards us. Yesterday we were in the mountains and there we learned that not only a national feeling was strong in you, but also your interna tional feelings are strong. And it remind ed me of the words of Jaurés, who said: “Patriotism does not separate man from internationalism, and internationalism leads people to true patriotism.” We also met the communists on the border today, who told us that they are all com munists in Russia, and then added that they are only the mobilized soldiers. It is difficult for the foreigners to grasp “communism” by force. Here, the peo ple sharing socialist values and thinking are defending their country. This is your strength and this is why the European working class is holding your hand firm ly.”(Burst of applause) Huysmans ascends the stage, whose appearance excites the people. He says: “Two things surprised me in Georgia;

261 one is the unanimity shown by every Georgian in defending independence and strengthening ideals in a demo cratic way, and the other is the artistic feeling with which you deeply express your joy. You last experienced the Ot toman invasion and Georgia has had many such hard experiences historical ly. We, the Belgians, also experienced four invasions, the last of which was the invasion of German imperialism, which destroyed Belgium. We can understand each other. We defended ourselves selflessly and achieved the goal. Little Belgium survived. Until all the coun tries join the League of Nations, until the whole world is disarmed, you, the children of free Georgia, keep the gun powder dry in the warehouses to repel the attackers. The people, who have the strength and the will to fight, and a per ception of their diverse nature, are not to die. When a state created with the hands of democracy collapses before my eyes, I cannot help but think of your wise leaders and especially the com rades who believed in this idea and died for it”. His words were drowned by the sound of loud applause. In the evening, the honourable guests left for Mtskhe ta. They were seen off by the people with the cries of“Hooray.” In Mtskheta At eight we were in Mtskheta, where an enormous crowd with red flags had gathered. It was planned to go straight to Tbilisi from Dusheti, but the people blocked the cars and expressed the will ingness to meet the guests. Despite ex haustion the guests got out of the cars and listened to the greetings of local or ganizations. The children gave flowers to the delegation members. Here, the people were greeted by Thomas Shaw on behalf of the delega tion. He said:“We got acquainted with your beautiful country and honest and kind people and now, on behalf of the European workers I would like to tell you that we all wish that you preserve your freedom. For this reason, the European workers should take certain steps and demand the recognition of Georgia’s In dependence and its acceptance to the League of Nations. I strongly believe that such freedom-loving people will manage to bring up their children free. I visited Russia and have not seen the smile of joy – Russia is in mourning, as a certain group imposes their will upon the people and they are coerced to do as they are told by the government. Here, you have your government, ruling the country according to the democratic principles. We shall tell the workers in Europe to support you as Georgia is on the path of democracy, moving towards the ultimate ideals of the working class. For this Georgia has to be recognized and should become the member of the free and Independent states. Long live independent Georgia! Long live the International! Shaw’s speech was greeted with loud applause. Flowers are thrown at the guests. Under the general applause and joy, the delegation headed for Tbilisi. Newspaper “Sakartvelos Respublika” , 1920, № 215

262 European Socialist Delegation in the Province In Kakheti In Tsinandali We followed the road to Kakheti. The sun has begun to set and the Caucasus Mountain Range looks even more color ful. The Alazani Gorge took the breath of the guests away. Endless rows of vineyards. Here and there, the harvest ing is underway. The orchards are heavy with fruit. Kakheti is spread out in full splendour, beautiful nature and, wealth. Even one glimpse is enough to see the most beautiful and the richest part of Georgia, spiritual and material treasure. About 5 o’clock we arrived in Tsinanda li, where the delegation was met by the locals. Many have come from Telavi, de spite the fact that the delegation was to visit Telavi on the next day. Some take the opportunity to listen to the guests several times. They are willing to get ac quainted with them. After the greetings the guests departed to Tsinandali estate in carriages. The front gate of the Estate is decorated with flowers and the slo gan:“Welcome, dear guests.” It’s getting dark. Our conversations refer to the things we have seen and heard. We share impressions. Young singers also came to us and joined our conversation. Vandervelde spoke: “When I sat in the corridor, gazing at the beautiful mountains, I remembered that there were people across the range, who were with you three years ago and who fought with you, but your paths split. You took different roads and you parted. Then I remembered what one of the Georgian comrades told me, “You should help us so that Europe rec ognizes our Independence.” That’s what we’re going to do, as soon as we get back home. We believe that in such a case Georgia will play an important part in the East, the symbol of which I saw in your national flag. One of the stripes is black, which reminds me of the peo ple who lost their lives. It is said that we live to the full when we remember our dead. The white piece is a symbol of peace, the red is the symbol of victo ry of the working class.” De Brouckère recalls the meeting held in the Peo ple’s House and says that he considers the greatest honour for his country the comparison made by Noe Zhordania on the first day of their arrival, when he compared Georgia to Belgium.“It fills me with pride as it increases Belgium’s honour for me.” Thomas Shaw says with his usual joviality:“Socialism has been regarded by some as something boring and very monotonous. I do not understand it. I understand socialism so that people are all cheerful, always charming, smiling and happy, without it there is no life, no bliss. The working class, the entire humanity is struggling for this, so that everyone smiles, everyone feels happy, and I saw my ideas materialized in Geor gia in semi reality. Whatever I encoun ter here among these ever-smiling lively people is a source of hope for me, and it is the most precious story I have to tell in my country.” Renaudel’s attention was caught by the fact that here, a city worker and a peasant act in full accord in a common struggle. Both use the same slogans on their flags and both serve the same ide-

263 als. He said:“In Georgia, the ruling party surprisingly brings into accord the inter ests of peasants and workers, and in our country, as Zhordania noted, we have incited the peasants against us, having introduced semi-Bolshevik slogans. It is a big mistake, but I fear that Georgia, weak economically, when obliged to ask for the aid of foreign capital in order to boost economy, finds itself in a rift that exists in other countries. But I must also say that in Georgia they know how to find the remedy for everything at the right time, and perhaps wise policy will find a way out here as well.” Those present were so interested in all the expressed ideas that some times the exchange took the form of a semi-argument. N. Khomeriki responded to some of their comments by saying, among oth er things:“We hear excessive praise regarding us. We’ve done a certain amount, of course, we made mistakes – but in general we went through our idea-program, and here, on the border of Asia and Europe, we nurtured the 2,000-year-old culture of our nation with these new ideas, we gave old trea sures a new shape and a new content, suitable for the time and circumstanc es. It is true that the Bolsheviks are challenging us on the border of Asia in the name of liberation, but we all know that this will be done with the hands of Kemal Pasha and Enver, we know that we shall have to fight a long battle, the Georgian people are capable of fighting, self-sacrifice is in the nature of our peo ple, but on one condition: if you stand by our side. Neither we fear that the de velopment of our industry will cause a deep struggle, the industry will have to face a well consolidated working class, which is in the hegemony of the state and the capital will not be able to turn things upside down.” The evening finished with general conversations and exchange of ideas. After visiting the garden and basements, the exhausted guests retired. In Telavi September 22. Despite the rainy night, the morning is bright. The guests visit the vineyards early in the morning, af ter which they are taken to Telavi in car riages, where a big rally is to be held at 10 o’clock. Telavi residents knew about the arrival of the delegation to Tsinan dali and preparations were underway. The podium was erected at the square in front of the workers’ club, surround ed by the people waving red flags and slogans in honour of the guests. Com rade Andronikashvili presents the guests to the public, after which the ral ly is opened by the town Mayor, Landia, who pronounces a brief greeting. The first to address the rally were Inghels and Thomas Shaw, next was Vandervelde, who said:“Yesterday our friends took us to the Royal es tate, which had hosted the royal fami ly members and the king himself. We were received there with the Georgian hospitality, we were overjoyed, but it was not the same as it used to be in the past. I do not think the comrades were remembering times when there existed violence. But I thought about the con dition this country was in. At the time the world was ruled by the three states, Austria-Hungary, Germany and Russia. The first was ruled by the Habsburgs, where the people were enslaved, Ger-

264 many brandished its arms getting ready for the war, in Turkey the autocratic government suppressed the people. War and Revolution toppled them all. Today our comrade Renner replaced the Habsburgs in Austria-Hungary, Ebert came to power in Germany and in Rus sia the Tsar was killed and Bolshevik chaos reigns in the country, and they ex pect a star to be born out of it. I believe Russia will escape the chaos. As for you, you have achieved the most of what could have been achieved, as you have a deep respect for socialism and democ racy. I can’t help but praise your lead ership and its party, and would like to express a single wish, a more numerous socialist delegation to visit Georgia very soon and a congress of the Internation al to be held here. Georgia will be an adorable child for the International, and when we return to Europe, every social ist party there will make every effort for your independence to be recognized.” The artistic speech drowned in ap plause. The next speech was delivered by Snowden, after which the rally with flags escorted the guests, who went to the Women’s Gymnasium building to see the house of King Erekle’s time. The school yard was full of female stu dents. The guests are given flowers, the school children applauding see the guests to the school building, while the first graders in the school hall perform beautiful songs. The delegation returns to the City Hall, where the welcoming words are pronounced by the represen tative of the S.D. organization S. Mach avariani, Social Federalist – Pataraia, Dashnaktsutyun representative – Ter Arutinov, and S. Nareklishvili on behalf of the Women’s Organization. Huys mans responded to the representatives of the parties and, among other issues, addressed the following subject:“We listened to Social Federalists in Tbilisi, having studied their program we could not find a question that could separate them from the Social Democrats. There is only an agrarian issue that will lose its significance in the course of history and unification will become necessary any way. The Socialist International will take an active part in this unification. We can say about the SRs that they live only by tradition and do not take notice of the current situation, and as for the Dash naks, their representatives have arrived in Tbilisi, they are inviting us to Arme nia and we will be able to send at least part of our delegation there. The duty of Georgia’s Dashnaktsutyun, in particular, should be to establish a strong alliance between Georgia and Armenia. There is disagreement between us and Belgium, but we defend socialist integrity. And we think that at the next Socialist Con gress, to which Vandervelde referred and which will be held in the old tower, where the kings used to dwell, will be attended by all the socialist parties of Georgia.” After the brief speech made by Snowden the guests drove to the sta tion, from where they travelled back on a special train. On September 23, the Delegation will travel through Kartli and visit Bor jomi. Borjomi Fir-groves and a rare sight of Bakuriani road will replace pictur esque Kakheti. Newspaper “Sakartvelos Respublika” , 1920, № 217

265 In Imereti In Shorapani At 8 o’clock sharp the train was in Shora pani, where a large crowd had gathered from the area of ​K​ virila and Shorapa ni. The delegation was met by Com rade Al. Lomtatidze, Chairman of the Constituent Assembly, who had arrived from Tbilisi together with the Minister of Internal Affairs Noe Ramishvili. The guests were seated on a specially pre pared stage, they are presented to the audience. Then the chairman of the ral ly V. Buachidze gives the floor to the representative of the socialist parties of Shorapani region, the representa tive of the Guards headquarters, dem ocratic and national organizations and professional unions S. Menagarishvili, who ended his speech in the following way:“Dear guests, when you return to England, France and Belgium, tell our older brothers, the European working class, that there is a small Georgia in the Gulf of Asia, whose democracy is wag ing a relentless struggle for human ide als. Tell them that Georgian democracy is ready at your call to put a small, but strong detachment at your disposal for the benefit of socialism.” The represen tative of the Belgian workers, comrade Huysmans said in response:“We have come from afar to understand your local life, political-economic reconstruction, what you have and what you can create in the future and we are amazed by your work, we are amazed that the whole na tion is imbued with socialism, and all this in a country, where industry has no foothold and where agriculture is a ma jor sector. We have travelled through Georgia and appreciated the beautiful nature of your country and it makes us happy that you follow our path, reject ing the path of terror and domination of minorities over the majority. If Georgia needs to learn from us in terms of econ omy, we need to copy your way of po litical reconstruction. Our countries are both democratic. We started with the transformation of economic life, and you started with the transformation of political life, and so we follow two dif ferent ways to achieve the same goal. Our country is full of factories, we are in the age of industrial development, and if our people had as much political training as the people here, the imple mentation of socialism would not have been a difficult task.” The long applause and ovations drown Huysmans’ words, after which the Internationale is sung and under general admiration, the dele gation gets on a specially prepared train heading towards Chiatura. In Chiatura, the delegation is shown how the work ers unload black stone wagons, filmed by the Tsekavshiri camera. The steam er takes the guests along the road to the Chiatura Mountains, and after Kar tli, they observe absolutely new images, different nature and landscapes, com pletely different from what they have already seen. All the little stations along the way are decorated with flowers and red flags. In Chiatura At 10.30 the special train was at Chiatu ra station. Like other stations, it is dec orated with flags and garlands. The sta tion is decorated with posters with in ternational slogans. A group of singers

266 performs revolutionary songs and in a general ovation the delegation leaves the station to the committee of the local Social-Democratic Organization, where the guests were greeted by S. Sikha rulidze. On behalf of the delegation, the Committee was welcomed by Emile Vandervelde:“I have been a Mine Work er MP for 10 years and today, when I am here among the Mine Workers, when I’m getting acquainted with your organi zation, I see the unity of our goals, that we serve the same ideals, and these im ages of socialist figures from all coun tries that adorn your organization affirm the solidarity of our workers. After that, the whole delegation – accompanied by Minister Ramishvili, Al. Lomtatidze, representatives of local or ganizations and others, headed towards the specially arranged stage, where mine workers and local residents had gathered. The rally is opened by com rade Z. Guruli, who briefly welcomes the guests. A. Shaw, delegation member representing England, member of the House of Commons and the worker is the first to address the audience:“You are not only a nation for us, but a new experience that the whole working class of Europe is observing. But there is the other experience, the second example, next to you. I have travelled through Russia and will try to compare the two systems. I will speak about good and bad qualities of Russia. It is good that it cares for the elderly and the young, al though the positive sides end with this. I deeply believe that without democ ratization socialism is impossible, and democracy implies complete freedom. Workers in Petrograd and Moscow go on hunger strike, both cities are dying. The worker receives a quarter of the food he needs to survive. You cannot ex press your opinion if you are not a com munist, if you do not support the com munists, if you do not get permission from them, and what do we see at the same time in Georgia. Conditions were relatively similar in Russia and Georgia; here we saw free people, here we saw freedom of assembly, printing, and con science. Your country is rich in nature with the battle tested organization of people. It raises hopes that in the near future you will move forward econom ically. And when we come to England, we have to ask the workers there which path we should take, Russian tyranny, coercion, or a free route of Georgia. I will tell them: we must follow the path of Georgia. There are 6 million workers in England, it’s true that we do not get the idea of ​f​reedom so quickly, but once the British think about it, they will de fend it, and I think in 10 years there will be a workers’ government in England, at the same time, other countries will also follow the path of democracy. Socialism will come and give the mankind every thing that has not been given by any class at any time. The working class will win. The International will win.” A French representative, Renaudel addresses the public after Mr. Shaw:“In 1914, when the air was filled with the smell of gunpowder, when the war was about to break out, the International tried to intervene to prevent the ruling classes from arranging bloodshed. The congress was scheduled for August 9 in Vienna, where the issue was raised. But the imperialists managed to start the war. On August 2, the war broke out. Workers in various countries were un prepared to stop the war. But the course of this five-year war has awakened even

267 the workers of backward nations, and now everyone fears the war. The war is over, but the possibility that it may break out again still exists. Mine work ers are fighting against the war with special energy. Earlier, at the Miners’ International Congress in Geneva was said the following:“Coal is the bread of war, and if the capitalists dare to start war again, we shall starve the war. You will not give them coal and you, fellow workers, will go hand in hand with the miners of the whole world.” Vandervelde ascends the rostrum and is greeted by applause. He says: “Here is this black stone, these mines connect us. I want you to know about the fellowship that handles the black stone sent from here. There this mate rial is processed by your comrades, the working socialists. They struggle for an 8-hour workday, they struggle to im prove their working conditions, they do their duty honestly, they work to lay the foundation of labor for the future estab lishment. To this day, black stones were used to make grenades, as well as armor and explosives, with which the capital ists were destroying the country. From now on, the working class will not allow war, and the whole democracy will use the fruits of your labor to build ships.” Z. Guruli thanks the guests on behalf of the people and in general applause the guests go to the Black Stone Indus trialists Council Hospital building where they were invited to dinner and where, on behalf of the industrialists, a speech was delivered by G. Zhuruli to which de Brouckère responded, we shall offer the speeches delivered by them separately. At 4 pm the guests went to see Papava Washing Factory and the mines, where they stayed until 7 pm and carefully in spected both the factory and the mines. In the evening, the guests were invited by the city board, after which they left for Shorapani at 9 o’clock at night, from where they visited Tkibuli and then Ku taisi on September 25. Newspaper “Sakartvelos Respublika” , 1920, № 219 European Socialist Delegation in the Province In Imereti In Tkibuli Early in the morning of September 25, a special train left for Tkibuli, where the delegation was to visit the mines by 12 o’clock, and return to Kutaisi at 3 o’clock, where a large crowd was trying to meet them. No sooner had we approached Gelati area, than the dawn broke. And we could observe the people from the station who were there to greet the for eign guests with enthusiasm. It was 9 o’clock when the train stopped at the residential houses of Tkibuli miners. The miners, having come out of the mines to greet the guests, were covered with coal dust and they covered the square like dark grey clouds. They greeted the guests with the songs. The Internatio nale was sung. Black, smoky faces break into smile and an unusual pleasure is imprinted on their faces. Under the gen eral ovation the guests are led to the po dium, covered with artificially decorat ed branches. The stage is surrounded

268 by the black workers of the Black Mine, with their wrinkled and contemplative faces. An hour earlier, these people struggled with the rock with their picks, building their future. The first person to ascend the stage is Mrs. Snowden from England, who compares the existing situation in Rus sia and Georgia and appeals to the workers not to surrender, to defend the valuable achievement, never walk back from the chosen path of democracy and continue their fight for socialism. Then speaks the French delegate, worker Inghels:“The political forms you have created are of great interest to us as well. If you fail here, then the capi talists and their governments will tell people: this is what happened to the socialist government, it will not be able to run the country and this fact would supply our enemies in Europe with the proof against us. Today Georgia is a model for us and when you fully per ceive the importance, you will have to work harder to strengthen the freedom gained through this struggle. The French workers are fighting for the mines to be handed over to the state, and you al ready have achieved it, you have to ap preciate the fact, and you have to stand by the socialist government to create exemplary working conditions and im prove production. It will be the great est document in our hands against our governments.” Vandervelde speaks finally, applaud ed by the workers. He hails the miners’ proletariat and promises to tell the sto ry of their struggle to the workers’ army of Europe, who embrace the workers of the whole world. After the end of the rally, the delegation visited the mines and the council of the local Trade Unions, where the workers answered all the questions of the delegation. The del egates were mostly interested in the or ganizational issues, working conditions, past history and what was done at that time. After the continuous conversation the workers saw the delegation to the train, which left for Kutaisi. To Kutaisi It was already midday. The surround ings of Gelati and the mountain peaks covered with shrubs, with their beauty, created a new chapter in the journey, as the villages of East Georgia are very dif ferent from the villages of West Georgia and Imereti, in particular. We were a lit tle late as there arose a little problem with the baggage car and we stopped for almost an hour. The train arrived in Kutaisi at four o’clock instead of two. Neither the delegates nor we, the hosts expected a grand meeting, especially in Kutaisi, from where a large part of the city population had moved to Tbilisi, and we did not think they would be able to arrange a memorable reception. At the station The moment the train approached the station, a vast number of people ap peared. Only representatives of political parties, organizations and institutions are standing on the platform. The mu sic plays, the Internationale. The station is decorated with garlands and flowers; the walkway is paved with carpets. Ev eryone seems so excited. Unspeakable enthusiasm reigned. The station build-

269 ing is crowded with people, and the square behind the station represents one whole moving lake coloured with flowers. The balconies of the houses, the roofs and even the trees are full of people. The situation resembles the first days of the revolution, filled with in definite delight and hopes. With spon taneous enthusiasm and incredible joy, the Tsekavshiri camera works with particular vivacity. The horse carriages lined up in the square follow one an other and lead the guests to the City Council. Here is the last carriage and the people’s sea roared. Multitudes of flags set off, they passed a beautiful arch, embroidered with flowers and clothed with living branches, the visi tors are greeted from every house and every tree. Hurray and the applause are heard from everywhere. People throw flowers. The carriages are covered with bouquets. Students follow the carriages sending greetings, smiles, admiration and live flowers to the visitors. From the station to the city garden You think you have got away from the people grouped at the station and you want to get to your destination soon, but the efforts to accelerate the car riages are all vain. The road, all along, is blocked by people. The school yard is crowded with students and people. The flags are left behind the proces sion, new waves of people have taken over the road and tightly circled the car riages, but they are also pushed back by another wave and so it continues till the city garden, where the whole gym nasium street and the garden turn into the area of a sea of people. The carriag es are prevented from rushing, while the bouquets and flowers have em broidered the streets in different col ors. An arch decorated with rare artist ry with international slogans is erected near the garden. Carpets and pictures of the fighters can be seen from the hous es. This is how old Kutaisi was adorned, old Kutaisi from the heart of which nev er has been extinguished the fire of ad miration, which from 1905 stood at the forefront of the warriors, with its old tradition and old flags. It welcomed the guests with admiration. They are for eign, but nevertheless close friends. At the City Council At 5.15 pm the guests came to the hall of the City Council, where the extraor dinary meeting is to be held. The chair man of the Board, L. Grigolia greeted the guests on behalf of the self-government saying:“We are visited by the represen tatives of the cradle of political freedom of mankind – England, France, the coun try of the great revolution, small but he roic and cultural Belgium. We welcome you and say on behalf of entire Georgia, on behalf of Kutaisi, that the Democratic Republic of Geor gia is based on a cohesive democracy of cities and villages, that the basis of our government is the self-government of cities and nations.”

270 In response to this, Vandervelde says:“We are happy and proud that the city of Kutaisi, whose past reminds us of knightly times, welcomes us so generously. During the dark, reactionary times in the past and tsarism domination, this city used to provide the best fighters not only for Georgia, but the whole Great er Russia, its People’s Representation, brave revolutionaries, like Kaki Tsereteli and others. Since we set foot in Georgia, we had two surprising and exciting re ceptions. The first was in Tbilisi and now here in Kutaisi, in the old revolutionary Kutaisi. Here we feel a special brotherly bond and hospitality, and let’s hail to gether,“Long live democratic Georgia, long live the great International.” The deputees applauded and the delegation members head for the city garden, where large crowds are gath ered for the rally. Newspaper“ Saqartvelos Respublika ”, 1920, № 221 At the Kutaisi Rally Thomas Shaw says:“I have come to you not only as a representative of English workers, but also of the whole profes sional movement, as I joined the union when I was 11. Until now, the English professional movement has been a more apolitical organization. And now, after the war, when life demands the solution of many questions, our pro fessional movement has changed direc tion, it has found the path you have cho sen. I encountered your representative at Geneva International Congress, and I wish your representative to attend the Congress of Professional Movement, in order to become part of the whole fam ily of international workers.” During the conversation with the staff of the Telegraph Agency, the mem bers of the delegation expressed their satisfaction with the visit to this beauti ful country, Georgia. Renaudel said:“Georgia is able to attract a lot of tourists from abroad. It will be no less exciting than travelling to Switzerland. It is necessary to promote Georgia in order to attract tourists to this site, which is also of great econom ic importance. For this it is necessary to reduce the cost of travel from Europe to Georgia, arrival and return should not cost more than 1000 kronas.” Huysmans and Renaudel said they would definitely return to Georgia in the spring. De Brouckère, a member of the delegation, will stay in Tbilisi until October 15. Newspaper “Sakartvelo” , 1920, № 109

271 In Samegrelo Abasha September 26. At 10 o’clock sharp a special train stopped at Abasha Sta tion, where a crowd had already gath ered. The station is exceptionally dec orated, representatives of the political parties and democratic organizations are standing on the platform. Behind the platform guardians and the public are lined up and waiting for the hon orable guests at the stage arranged for the purpose. The delegation members are led to the podium under the ap plause, where Comrade Barnaba Dz velaia makes a speech. Then Marquet and Snowden address the hosts. Their words aroused great admiration among the people, who reward the guests with long applause. The next person to speak is Besarion Dundua, a representative of the Socialist-Revolutionaries. He greets the guests and criticizes the actions of the Mensheviks.“It is believed here”, he says,“that the peasants were given land. It is not true. They have not re ceived land. The peasants opposed the law that the Menshevik government ad opted.” Dundua’s address causes great dissatisfaction among the people. Voic es of protest are heard. Huysmans takes the floor thereafter. Huysmans’ Address “I am very grateful to the comrade who came out here on behalf of the Social ist-Revolutionaries. I did not intend to speak here, but his words made me say something in return. The difference that exists here between the socialist parties does not allow them to have separate organizations. This is especially true of Socialist-Revolutionaries, who only have the old tradition and rely upon it. There is a difference of opinion in Belgium as well, but all Socialists are united in one party. I do not want to respond to the criticism that the representative of So cialist-Revolutionaries expressed re garding the land reform. Considering that to all of you, who know the laws and have seen them being applied in life, it is not necessary. I just want to tell him that the Constituent Assembly of Georgia is elected with the best vot ing rights existing and, as I was told, 80 percent of the population of the coun try are land workers, and when the rep resentation of these people in the Con stituent Assembly adopts such laws, to me they are sacred, based upon the will and needs of the People. Difference of opinions does not frighten me at all, as truth is born in argument, but no one has a right to stand aside in the face of the common hardship, and I want to greet together with you the Constituent Assembly and its government, on which the majority of the people rely. We want neither Marais nor Lenin, who rely up on the minority and rule the country by brute force. Long live the union of all true Socialists, long live the salvation of the Republic, which is dear to us all and means a lot to international democra cy.”(Long applause)

272 The rally is coming to an end. The people, singing and carrying flags disperse slowly. Meanwhile the station and both sides of the platform are sur rounded by the people saying farewell to the honorable guests. Representa tives of local organizations invited the guests to tea served in a specially deco rated tent, after which the guests are es corted to the train, and leave for Senaki, where people had been expecting the delegation’s arrival since the morning. In Senaki At 11.45 the train was already in Sena ki. The delegation is greeted at the sta tion by the head of the town, Comrade Gegenava, after which the guests, es corted by the representatives of local organizations, move towards the stage arranged nearby, where the residents have assembled, adorned with flying flags. The horse guards and everyone who could have come all arrive at this extraordinary gathering. The meeting is opened by Comrade Anjaparidze, af ter which Comrade R. Gamsakhurdia greets the guests upon the request of the Committee of Social-Democrats. On behalf of the delegation Comrade Huys mans takes the floor and is applauded by the audience. At the end of the ral ly, the procession moved towards the local self-government office, where the delegation became acquainted with its work. The delegation members ex pressed their wish to take some statis tical information with them. From the self-government office, the delegation went to the city council, where on be half of the self-government they were greeted by Petre Kavtaradze. The city council renamed Renova tion Street into The International Street in honor of the delegation and allocated two scholarships to the needy students at the Women’s and Boys’ Gymnasiums. From here, the delegation went to the site prepared for the construction of the People’s House, where Huysmans, Snowden, and Marquet took part in laying the foundation of the People’s House. After the ceremony, the Senaki local self-government invited the dele gation to dinner, after which the guests were seen off to Poti with a standing ovation. In Poti The special train arrived in Poti at 5 o’clock in the evening; a torrential downpour fell. Nevertheless, there are a lot of people in the streets from the station to the city garden. Trade Unions and various organizations are marching with flags to the partially built church, where a large rally is to be held. The delegation, escorted by the Inte rior Minister N. Ramishvili and Al. Lom tatidze, headed to the Social Democrat ic Party Poti Committee headquarters, where the guests were greeted by Com rade Samsonidze, who said:“Today, we are hosting our teachers and the best representatives of socialist Europe. The bell of Socialism is to toll in Europe first

273 and its life-giving rays should fall upon us as well. The very fact, dear com rades, that you are with us today and no one holds on to your passports is an unmistakable proof that a new era has come, and the day of our dreams is not far away. We believe that the great and difficult issue of unification of the Euro pean proletariat will finally be resolved positively, the entire working class will pick up one infallible weapon, take the right path to socialism, wage a fierce struggle against capitalism, defeat it and the Georgian proletariat and democra cy already established will assume the right place in this struggle.” From the headquarters the delega tion went to the rally. The sea of ​p​ eople stands under the solemn pillars of the unfinished Poti cathedral. The night is falling, and in this semi-dark temple, the walls delight the visitors with the reflec tion of every sound, assuming symbolic significance and, as Huysmans said, en hances and fortifies the unmistakable truth that socialism serves. He recalled the Basel Congress of 1912, when repre sentatives of the international socialist movement had gathered in the cathe dral and the ferocious bells of the old cathedral of Basel were tolling to gather all of the oppressed and offended under the red flag. Snowden and Marquet also addressed the public. The words of each orator were drowned by long applause. After the rally, the delegation inspected the elevators and the port. Despite the fact that it rained all the time, people did not disperse and the guests were greeted with admiration everywhere. At 12 o’clock at night the delegation left for Samtredia, from where it depart ed to Guria the next day. Newspaper “Sakartvelos Respublika” 1920, № 224 Europe’s Socialist Delegation in Georgia In Guria In Lanchkhuti The special train left Samrtredia ear ly in the morning. The sunny day com pliments the festive mood in Guria, its unlimited excitement, traditional revo lutionary passion. The day before Huys mans said:“Tomorrow we’ll be in Guria and meet Gurian farmers. We have heard a lot about their movement in Eu rope.” In anticipation to see Guria, they all feel that it will open a new page in their journey throughout Georgia. Guria will further increase the delight born in Batumi, during the first encounter two weeks before, and add its experienced voice, forged in the battle, to the com mon aspiration of the nation. It was half past seven when the train stopped in Lanchkhuti. The station is full of people. Everything is adorned with flowers and garlands. A choir of young people led by Chavleishvili is standing on the station platform and performing the Internationale. The guests are mak ing their way through the crowd, sur rounded by children and there are flow ers everywhere. They are walking on a carpet of fresh flowers accompanied by the general admiration of people and the endless“Hurray”. The rally is to take

274 place in the city square, where a dec orated stage has been arranged. There are many people in the square. The rally is launched by the head of the city, Com rade V. Sharashenidze, who greets the guests cordially. Huysmans responds by saying:“We are thoroughly learning the methods of the struggle of Georgia’s so cial-democracy, so that we can use them in our countries and in this way gain all the power. Many may think that there is no hardship in Europe. You should not think that the cost of living in Europe is less than here. You know that during the war the people of Belgium lived only on public aid. Our country was being destroyed for 4 years, imperialist heels were crushing people’s property, but when the terms of the truce were estab lished and the Belgian people returned to their homes, we demanded from the government that the Belgian peo ple would take part in the governance of their country, we demanded the im provement of conditions for workers, 8-hour workday, sickness and unem ployment insurance. We demanded the eradication of education monopoly for the wealthy, and since all this required great expenses, we demanded that these expenses be borne by our bour geoisie. All this was done by the Belgian working class, but, at the same time, this very working class worked with all the energy and strength to rebuild the ruined country and return it back to normality. It has been achieved by the selfless labour of the people. The erad ication of the common calamity, doom, poverty and devastation inflicted by the war can be achieved only by labor, only the working class can avoid this disaster. And as we observe your struggle on the political arena, in view of the great trib ulation you have endured to avoid ruin, we deeply believe that your revolution ary energy and organized talent will be used to rebuild and restore a devastat ed, war-torn country.“And if we are to learn from you how to gain political rights, then you need to learn from us how to restore economic life and launch an attack at this front with great force in order to bring the boat of free Geor gia to peace.” Huysmans’ words are met with long applause. Then, in his speech made on behalf of the work ers of England, Snowden promised the rally participants to uphold the ideals and political freedom of free Georgia in Europe. After the rally, N. Zhordania’s mother invites the guests; she serves breakfast. The guests visited Andreika’s grave, after which they headed towards the station. The rally had not broken up yet and the participants were waiting for the re turn of the guests. In the meantime, the old Georgian dance Khorumi was per formed on the stage, which was filmed by the Tsekavshiri camera. Huysmans was very interested in this simple artis tic folk dance. A sea of ​p​ eople with flags and songs escorted the delegation and marched to the station, from where, un der the general applause and sounds of the Internationale music, the train set off for Jumati. From Lanchkhuti to Natanebi Several minutes later the train was in Ju mati, where the locals greeted the dele gation with flags and Comrade Jijeishvili made a speech. On behalf of the dele gation, Marquet greeted the crowd, af ter which the people see off the train

with revolutionary songs. Supsa was also ready for the festivities. People and students are standing on the plat form, which is decorated with flowers and rugs. The podium has also been ar ranged nearby, decorated with flowers as well. On behalf of the local hosts, the guests are greeted by S. Sadradze, and a pupil Ilia Kashia greets them on be half of the local schoolchildren:“We, little citizens of the Democratic Repub lic of Georgia, will try to become consci entious workers and we will serve your ideals honestly. Hurray to the Demo cratic Republic of Georgia. Hurray to our dear guests.” The guests were fascinated by the pupil’s words. On behalf of the delega tion, Snowden spoke, expressing hope that Georgia’s revolutionary people will raise the following generation as real defenders of people and by doing so, will give socialist ideals the best fighters for better future. From Natanebi to Ozurgeti The train progresses towards Natane bi under applause, arriving in half an hour. The station is decorated with flow ers, once again. An arch has been ar ranged on the way to Ozurgeti which reads:“Greetings to the honorable guests”. Cars, carriages and equestri ans are awaiting them, in order to take them to Ozurgeti, where the public, from the entire region, are waiting for the arrival of the delegation. Delegation members get into the cars and leave for Ozurgeti. The day is sunny. The Natane bi environs surrounded by Adjara-Guri an Mountains are remarkably pictur esque. At Meria station, the delegation is stopped by people with flags, where Benia Toidze delivers a speech on behalf of the Social-Democratic organization. Near Gurianta Village, the villagers have also erected an arch with flowers and an inscription,“Welcome Dear Guests”. Horsemen with a flag-bearer arrive to greet the guests, leading the cars. Many People from Kakhura, also bearing flags, met the delegation near Ozurgeti; and on behalf of the Social-Democratic orga nization they are greeted by A. Klerkhe lidze. The cars and the horsemen are followed by the villagers, the guests are given flowers on the road. The residents of nearby villages are hurrying to Ozu rgeti. They wish to attend the meeting and listen to the guests. In Ozurgeti The delegation arrived in Ozurgeti at 12.25. They were accompanied by the Interior Minister N. Ramishvili, Chair man of the Constituent Assembly, Al. Lomtatidze and some members of the Assembly among others. Ozurgeti was decorated for the festivity. The head quarters of the Guardsmen, Wom en’s Gymnasium, City Council, and lo cal self-government and the Council of Trade Unions are adorned with flow ers, garlands and rugs. The streets are full of people. The garden in front of the self-government office is crowded. Red flags are flying over the heads of the people who have arrived from villages.

276 And the sounds of revolutionary songs can be heard from everywhere. The head of the city, Comrade Giorgi Mur manidze greets the guests near the City Council:“Revolutionary Guria has been ravaged many times, for being a hearth of the opposition to the Tsarism. Here the first red flags were flown and the people voiced the first words of liberty.” From the city self-government, the delegation heads for the Council of Trade Unions of Guria, where the guests are greeted by G. Koplatadze, who says: “The working class in our country is so unanimous that their ideological differ ences do not prevent them from unit ing into one union. And this unanimity saved the Georgian democracy from the victory of red and black Imperialism. If we have managed to maintain the achievements of the revolution so far, we will get even stronger from now on, because the European working class, from which we have learnt how to fight for socialism, is and will be with us.” The delegation was very pleased to see that the difference in opinion did not prevent the public from being in the same building, under the same roof and from serving the same cause. From there, the delegation went to the local self-government, where S. Chanturishvili greeted the guests:“All efforts are being made to defend the independence of our people’s repub lic, which is mainly threatened by the joint reaction of the two powers, the Ottomans and Russia, and the outcome of this unequal struggle depends on whose side the other states take. The hope of our people, apart from their own strength, is based on the part of the people of Europe, whose international policy line on the national question is determined by the way of protecting the nation’s right to self-determination.” After visiting the local self-gov ernment, the delegation headed to a special podium, on which a rare artifi cial arch from boxwood branches was constructed. The square in front of the garden is crowded. The whole of Guria has gathered here today. Everyone is trying to get near the podium to listen to the speakers. The rally is opened by Comrade G. Shilakadze, who on behalf of Guria’s Social-Democratic organi zation, the Socialist Federalist revolu tionaries, young Marxists and Workers; Trade Unions of Guria says:“There is one thing which is unshakable and inev itable for each of us – it is Georgia’s in dependence, this is the will of the whole Georgian nation of the whole Georgian democracy, regardless of the stand or the faith, and it cannot be destroyed and crushed, even if the entire nation lies dead.” Huysmans ascends the tribune, hailed by a long applause.“We, Euro pean Socialists, and you are united by minds, feelings, struggle and our goals for the future, but our ties should be come even stronger. In Belgium, we are connected by cooperatives, through which we cultivate the land and market the goods. I have seen here a coopera tive that unites the people of Guria and all corners and brings them together into a central union. We will take mea sures to get the ships out of the Bel gian ports to Georgia and the Belgian cooperatives will bring their products to you, and you will produce your own product, so that we can get closer to each other through economic ties”. Huysmans ends his address in Georgian and says:“Comrades, I am sorry that I

277 cannot speak Georgian. Long live Inter national.” People’s admiration knows no boundaries, they throw their hats up and shout“Hurray to Comrade Huys mans!” Marquet speaks:“I know that 15 years ago, in 1905, you first raised a red flag against Russian Tsarism and were the first to oust the Tsarist gov ernment, but the enemy was strong and you were defeated. However, you have never surrendered and carried this red flag through battles and fire.” Snowden is the last to speak. She greets the peo ple on behalf of the British workers and promises that on her return to Europe, the delegation will make every effort to recognize Georgia’s independence and strengthen economic relations. Accompanied by general applause, the delegation is thanked by the chair man of the rally, and the sound of the Internationale leads the guests to the local City Hall, where the city board and Local self-government invited the dele gation to dinner. At 4 pm, the delegation accompa nied by N. Ramishvili, Al. Lomtatidze, Benia Chkhikvishvili and V. Jugheli, left for Shemokmedi Village to see a historic Church. The streets of the villages were still full of people returning from the ral ly, where the guests were greeted with applause. At daybreak, the delegation visited the Monastery of Queen Tamar’s era, its rare location fascinates visitors. To the east there are the Adjara Moun tains, Vakisjvari and Nigoiti Mountains to the north, the Adjara Range to the south, the Black Sea to the west and in this arc, the green areas of Guria stood out with special beauty at sunset. On the way back, the roads resound with happy voices of villagers carrying the torches, anxious to meet the visitors. Children brought fruit and a cheerful roar is heard. Guria met the guests with its usual hospitality, open hearts and admiration; it celebrated September 27, the day of the European Socialists in Guria and actually saw live pictures of the fighters kept in a drean for 20 years. The old hearth is heated with the sparks of the revolutionary force of Guria, which began its movement from Batu mi factories and today unfolds with all the experience of the past and the hope forged in battle. The slogan“Proletar ians of the world, unite!” born in the factories of Batumi 20 years ago, flies over Guria and the entire Georgia to day, starting from the icy mountains of ferocious Terek and ending at the tops of the gentle and tender mountains of Guria. The delegation returned from Ozu rgeti at night and went to Tbilisi on a special train. Newspaper “Sakartvelos Respublika” , 1920, № 224 The European Delegtion at Nadzaladevi People’s House Joint Sitting of Tbilisi Organizations At 5 o’clock, the hall is already over crowded, there are many people in Cherkezishvili Street, in front of the Workers’ House, willing to enter the hall. Ramishvili and Huysmans appear, the applause and shouts of hurray are heard, the Internationale is played. The session is opened by the chair man of Tbilisi Committee, Comrade

278 G. Bakhtadze, who delivers some brief words of welcome.“Our organizations are grateful and salute the comrades who have heard us and come to us. We are now in the workers’ district, the par ty work started here, the mobilization of forces for freedom started here. There are many pressing issues, economic is sues mostly, but we believe that with the support of the International and the delegation we shall overcome the difficulties. Our economic underdevel opment is not our fault. The autocrat ic government has not left behind ma chines or developed industry, which is the reason of the low productivity of la bor. However, we have rich natural re sources, sensible and tightly-knit work ing class, therefore, we shall resolve our problems eventually. Even so, it will be very hard to overcome all the hardships on our own. West European proletariat, with whom we will not sever the ideo logical and organizational connection as long as we are alive, should support us in this endeavour. With their help we shall win. Hail to our guests, hail to the International.”(Applause) D. Lortkipanidze greets the guests as a representative of the First District Workers’ Organization. He quotes sever al episodes from the revolutionary past, remembering the comrades who died in battle and noting the great importance of the Red Guards in saving Georgia. And says:“We have learned all about this constant struggle from Noe Zhor dania, Silibistro Jibladze, Irakli Tsereteli, Karlo Chkheidze, Isidore Ramishvili and others. We studied scientific socialism from them and then put the theory into practice.” “We wanted a democratic govern ment, we established a democratic re public(applause is heard, Renaudel and Shaw enter the hall and go to the presid ium table) and now you can go and see the fruits of our labor, compare them to the fruits of Russia’s labour, and appre ciate these two systems. Then, tell the story to the proletariat of Europe. We have established political equality, but failed to establish economic equality, it is the fault of the conditions. We are not economically developed, we are experi encing economic hardship, but it does not scare us, you will help us to improve it. We have rich natural resources, and you are to become our tutors in teach ing us how to apply them. From now on, there will be a bridge between us, with you on one side and us on the other. We will strengthen this bridge and you can be sure that when the socialist trumpet is heard in Europe, we shall be by your side. Dear comrades, we hope that your visit will strengthen the opinion of our people and their ability to fight. Your thoughts and aspirations have already been partially realized in us, political rights have been obtained, now we must take care of economic improvement. In this we count on your help”. The orator ends his address.“Long live the Interna tional, long live Socialism.”(Applause) Huysmans’ Address The floor is given to Huysmans, whose speech is met with long applause. He says:“We thought that on the last day of our visit, as we are leaving at 10 am today, a meeting would not be sched uled, but our comrades expressed a wish – they want to listen to us, yet not for the appreciation of their nature and

279 the wealth of their country, but to dis cuss, before our departure, the flaws we have seen in this country. That’s why I took the floor. I want to express cer tain criticism regarding the issues. At the end of the war the working class in our country was going through extreme hardship. 800,000 people out of 3 mil lion were out of work and lived in pover ty, depending only on public assistance. Others were emaciated and sick. It was due to the fact that my small country, which is 3 times smaller than Georgia and has 3 times more inhabitants, was occupied by Germany; it destroyed our country, and took the locals to Germa ny and made them work there. As a re sult, they got sick and found themselves in a deplorable condition. The Bolshevik spirit overwhelmed us as well. We could have embarked upon an easy but de structive path – we could have told the workers – the government is responsi ble for all the hardships that befell us, so let us overthrow it. Let us seize the pow er. But this would have led to the de struction of the country and therefore we refused to take that path. We chose a harder but more reliable way. We told the workers: you should have the right to elections, Unions, freedom of speech and other freedoms and all that has to be realized, and you should accept it. At the same time, perform your duty, re build your country. Manage it. Many re sented it, but we did not shy away from our responsibilities. It was our duty. We went from village to village and talked to the workers, we carried on propa ganda. And quite soon in our country, which is economically developed with the abundance of mountain-mines, one year later the production of the mines was the same as before the war. It was not a success of our work, but also of the consciousness and the unity of the proletariat. I am going to tell you the same I told our workers. I compare our countries and there is a difference. We have a bourgeois government, which is a result of agreement between the different circles. We have a great influ ence, yet the government is not ours. But in our country there is economic strength, development. For example, you have natural ports – Poti and Batu mi, but they are unequipped. Yesterday I saw Poti, There are only 2,000 employ ees. One of our ports, Antwerp, employs 24,000 people. Well, you can compare the work here and there, the condition of your harbor, and our development. While the length of your railroad is one mile, ours is 1000 miles. Our industry is well developed, while yours is in its in fancy. But, on the other hand, you have the greatest opportunity compared to us and, in this respect, you stand above us. You have two things that we do not have: first – the power is already in your hands. You have the people’s rule. On the other hand, you are super rich. By processing Manganese alone, you can feed your people. You have fertile land, you work 10 times more but earn 3 times less. Nevertheless you are our hope. You are an only country where Socialists are in power. That’s why your victory is our victory as well. You should get stronger economically and develop your industry, this requires work. Work not only for yourselves but for us as well – your work is under the scrutiny of our enemies and all your errors will be used against us. In this regard, it is my duty to tell you, try not to dash our hopes, make your naturally rich country a role model for us and for the whole Europe through regular, diligent work. I would like to tell you a lot more, I could talk about other impressions – but we will say all this in the report that you will read. At the end

280 of the speech I will tell you, that nature and technology are not sufficient, the will of the working class and the firm determination of the Georgian work ers must be added – they should give their country everything they can. This is a necessary condition for your victory, otherwise you will be defeated. In the Middle Ages, Georgians were known for their chivalry, bravery, and hero ism. Historians tell us that at the time when the Tartars ruled in Palestine, only Georgians were allowed to fly their own flag in Jerusalem. This testifies to their great courage. Your bravery is also men tioned on the pages of the new history. You fought a lot for freedom and sacri ficed a lot for it. And now that the peace is established, and there is no more sa ber-rattling – show your willpower, dear comrades, cultivate your rich country – develop it and build its strength. Then you will enter our ranks forever, we shall march together towards our goal. That’s the path I am pointing at comrades.” (Applause) Newspaper “Sakartvelos Respublika” , 1920, № 222

281 The Delegation of European Socialists in the People’s House in Nadzaladevi The speech delivered by Thomas Shaw Thomas Shaw delivered the following speech:“Dear comrades and friends. It is very difficult to restrain oneself, when we are all overwhelmed by your cordial welcome, picturesque nature, and nev ertheless allow us to express certain criticism, which will help you to avoid mistakes in the future. Allow us to give you friendly advice. Our trip to Geor gia served two reasons. We wanted to study your country closer. This study was not in-depth, but whatever we have seen here is absolutely sufficient for the general description. Secondly, we should inform the proletariat regard ing what we liked and what we did not like about you. I have more opportunity to answer these questions as I have just returned from Soviet Russia. We visit ed Soviet Russia and we saw that there is no freedom there. There is no free dom of elections, not to say anything about other freedoms. 600, 000 thou sand people exercise dictatorship over the multi-million population of Russia. There are some positive sides there as well, namely, there are great plans for attending the disabled and the sick and improving the children’s care. Howev er, this is not sufficient. Children, even if they are brought up in good conditions, will never feel gratitude when, as soon as they grow up, they find themselves in the Soviet slavery again. In Georgia, all these freedoms are observed, they rely on fair basis. In Russia, people wear rags and are all hungry. You have a shortage of many things, but you are in a much better condition. You cannot even imag ine what hunger is. I am not telling you that Georgia needs two types of sup port, political and economic. I am not going to talk much about the issue. You know but very well that the support for Georgia, your international recognition and acceptance to the League of Na tions is the best tool against every en emy, and here I give you my word of honor that we, through the influence of proletariat, shall do everything pos sible to help you get the guarantee for normal life conditions, an opportuni ty to strengthen your talents and ex perience, which will definitely increase a hundredfold after the de jure recog nition of your state. In a few words, I will tell you on behalf of our proletar iat, you have a great economic oppor tunity, but production requires knowl edge, organization and technique. The desire of the worker is also required. The worker must acknowledge that he is devoting all his energy to the real ization of the highest ideal of his class in the country which is the first social ist experiment, only with the will of the worker your country is to become a role model. You are under the scrutiny of the whole proletariat. You should never ne gate the experience of another country. Their aid, whatever they offer you; con tact European cooperatives to get all the goods you need from your friends cheaply, in order to alleviate hardship. According to Marx, use everything you can, act in accordance with the difficult conditions that you’re in. The second friendly advice would be – do not ask your government to perform miracles, having in mind that the people, having been oppressed for one hundred years,

282 will not be able to create new forms of life in a short time. Be more patient in tough times, do everything slowly, sup port your government. You can do more together. Outline the goals the accom plishment of which is possible, provid ed that, according your political system. You are the masters of your fate, you are the rulers of your country. I will say it once again, accentuate it as an encour agement and advice of a friend – take care of your own business, while we give you an honest word – we will not rest for a single minute until our prole tariat helps you in every way. I will tell you a little story that I saw when I was coming by train from Batumi to Tbilisi. Early in the morning, I saw a small castle on the mountain, wrapped in a fog, and thought that it was the castle that had conquered the Georgian people for 100 years, but the sun shone, the fog dissi pated and I saw that the castle was ru ined, and that it was already past and the sun was the future. I said to myself, these people have beautiful mountains, valleys, and that is the sun of socialism that has shone and will soon offer the fruits of socialism. Long live socialism, long live the international and liberated Georgia.” Shaw ends his address and his final words are drowned by applause. Renaudel:“Comrades, the two pre vious orators advised you to be patient. French workers had such patience in 1848. They said:“The three months would be like a hell and then we shall rest.” However, over three months had passed and they could not gain freedom; finally, the war broke out, which de stroyed everything. The words of Jaurès came true. He said:“If a war breaks out, it will destroy everything, prepare the ground for the reaction, push humani ty backwards, and we will have to work hard to rebuild the ruins. It all came true, everything was destroyed, and we are working to restore the ruins. And now we tell the capitalists – enough with patience, we shall not allow you to add another drop of to the blood what you have already spilt. I spoke to Zhordania yesterday, who told me that you would behave neither like our parliamentari ans nor like Russians. Then I asked him how the progress was achieved, how you gained victory and became similar to Switzerland, with election laws and equality. He told me: We adopted a con stitution that came straight out of the people’s heart and soon it will be ap proved. I sincerely wish you to become a model for mankind. We shall hold you example for Europe. The road we have embarked upon is not an easy one, but we should not turn off it. Decrees alone will not do the job. We have seen the power of decrees in Russia, where they have destroyed everything. The working class will be able to solve the problem of production and revive it, transform it basically. But workers must know that every second is precious, we must not waste a single minute to settle the com plication of our economic situation. You will endure this flaw somehow and you will not shy away from work. You are very strong in organizations and coop eratives; only two obstacles frighten me – external – these fears are connected with the capitalists who want to destroy you in order to see more benefit. Espe cially, since you, as socialists, are under the scrutiny of the world; as for the sec ond, there are many other nations in Georgia posing domestic threat – their dissatisfaction. I heard reproaches from them. You have to meet their claims, give them freedom. This is what inter national democracy requires from you. And you can do it and act on it. I met the Azerbaijanis and talked to them, my

283 blood froze from the news I heard. The people who swear by communism are committing atrocities. It deprives people of their freedom and almost completely destroys them. You have to take hege mony in your hands and lead the local nations, show everyone the inadequacy of the people who are committing such atrocities, and liberate them. Too many countries, including your neighbour, want Asia to revolt against Europe. This is a dream, they cannot achieve it. We saw Georgia, another country that wants to build a bridge between Europe and Asia and connect them. You can do it. We’ve met the warriors here, the mountain dwellers. I’ve also been told that Georgian workers would rather die than give up the achieved freedom. It is an absolute truth. You have proved it by the tombs of your compatriots. You deserve support and we shall support you, keep calm, believe in the Europe an working class, who will help you un doubtedly. The General Conference of French Workers will soon convene and I’m sure it will determine the choice of your path, method and you will not fol low the path of your neighboring coun try and this working class will give you a hand.(Applause) Chairman. One more time I express my gratitude to our guests on behalf of the meeting, I wish to meet you again soon, but not only as the representa tives of the proletariat, but the rep resentatives of the European Socialist Governments.”(Applause) The session closes.“The Internationale” is played. The audience applauds the delegates. Newspaper “Sakartvelos Respublika” , 1920, № 223 September 28 Batumi September 28, by direct line. Karl Kautsky arrived with his wife this morn ing. In the port they were met by B. Ch khikvishvili, representative of the Cen tral Committee of the S.D. Party of Geor gia D. Sharashidze, Vlasa Mgeladze, Tsu ladze, and Kautsky’s Secretary Olberg. On behalf of the Central Committee of the S.D. Party, Kautsky was welcomed by D. Sharashidze. Kautsky thanked the audience. Kautsky will wait for the oth er members of the delegation in Batumi and will leave for Tbilisi on the evening of 29 or early morning of 30. Kautsky visited Batumi, Makhinjauri and Chakvi areas. Having arrived in Bartskhana in the evening, he was met by the Guards and Bartskhana Democracy. The car was seen off with loud hurrays. Workers’ rally was held at the Work ers’ Palace at 7 pm. Kautsky delivered a speech at the rally. His words were followed by a long round of applause. People’s voices were heard from the street shouting“Long live Kautsky” and singing revolutionary songs. Kautsky stepped out on the balcony and greet ed the people in Georgian. The Batumi working class duly celebrated Kautsky’s visit. Newspaper “Sakartvelo” , 1920, № 109

284 Departure of the Socialists’ Delegation of Europe “On September 28, at 11.20 pm, the European socialist delegation left Tbili si for Batumi to return to Europe. The people who came to the station to see them off were: Chairman of the govern ment N. Zhordania, Deputy Chairmen of the Constituent Assembly A. Lomtatidze and S. Mdivani, members of the govern ment N. Ramishvili, N. Khomeriki, Chief of the Guard V. Jugheli and others. The members of the delegation expressed profound gratitude for the warm wel come. They got into the carriage. At 11.20 the train left. The delegation will leave Batumi on September 29.” Newspaper “Sakartvelos Respublika” , 1920, № 220 Departure of the Delegation from Batumi “On September 27, at 7 p.m., the Eu ropean Socialist delegation left Batu mi. Before the departure of the ship, the members of the delegation, as well as those who escorted them went on board. Among them were: Minister of Agriculture Khomeriki, D. Sharashidze, Jugheli, V. Mgeladze, Anjaparidze, Chkh ikvishvili and others. One of the attend ees addressed the leaving delegation. Vandervelde replied:“We will never forget the love and respect with which you met us. This made us forget about all the hardships of our country. Accept our sincere thanks.” Newspaper “Sakartvelos Respublika” , 1920, № 222 Address of the Delegation Members “The European Socialist delegation leaves the territory of Georgia and re turns to Europe, sending brother ly greetings to the Republic of Georgia and the Georgian people. The delega tion thanked Georgia for its idea of ​e​ s tablishing a united democracy and close contact between peasants and workers, and fulfilling the elementary demand for justice, based on the principles of in ternational socialism, which recognizes the establishment of peace all over the world. The delegation remembers the statement of the President of Georgia, Noe Zhordania, on his arrival in Tbilisi, that this country will never bend before any imperialist country and that Geor gia is the way from Europe to Asia. This country must be protected by free peo ple who, like in the past, will continue to defend freedom and independence. We are leaving the borders of Georgia excited by the deep impressions of the trip, which were received in Kazbegi and Kakheti, covered with vineyards, where the working people gathered around us, declaring their loyalty for the Interna tional, the International which cannot be imagined without Democracy, just as Democracy without socialism. Georgia’s

285 democracy has declared war on the op pressors, including those hiding in the guise of revolutionaries, and has been able to defend its freedom and stand at the forefront of the International. In this struggle for freedom and inde pendence, it must hope for the loyalty of the world proletariat. Long live free Georgia in the restored International.” Newspaper “Sakartvelos Respublika” , 1920, № 121

MEMOIRS OF AKAKI CHKHENKELI ABOUT THE VISIT OF THE SOCIALIST DELEGATION September 17, 1920 “I failed to travel to Adjaristskali to meet the European Social Democrats, I needed medical treatment and rest, so I went to Abastumani. In Tbilisi, preparations were in full progress. Hope they do not overdo the welcome. The convocation of the Con stituent Assembly was utterly inappropriate; you can’t call the sitting of the Constit uent Assembly again and again. The reception of these guests should have been a public and party affair not a state one. They’re not here on an official visit, just to get acquainted with the conditions. September 24, 1920 I’m entirely disconnected from Tbilisi and have no idea what’s going on there... On ly two newspaper issues came my way on Soc. Delegation. Seems they were re ceived by the people with much excitement. Speeches at the station, Constituent Assembly, Workers’ and Trade Councils; sitting at the Central Committee of Social Democrats, the meeting at the Workers’ Palace was arranged perfectly. The dele gation expresses a keen interest in the state of affairs. They’ve travelled to Kakheti, must be in Borjomi now. I hope they will go to Imereti and Abkhazia. It was some how good that Kautsky was not among them. He would have attracted most of the attention, and other members would have felt overshadowed. It would have been considered rude and they might not have received such a good impression and their support would be less ardent in Europe. It is nice that we have turned away from our orthodoxy and received so generously the right-wing and partly reform ist-socialists: One can’t be choosy regarding the guests. However, I will never for give Vandervelde for signing the Treaty of Versailles! We are Georgians, first of all, and when we receive a guest, we only praise him. The missions of European gov ernments may have been in a bad mood for such a lavish reception of Socialists, but it’s for the better; we must try to attract the leaders of democracy and socialism to our side both here and in Europe, in order to secure our own future. We talk to gov-

287

288 ernments in a proper manner, politely and loyally. But, at the same time, we need to influence them through their own democracy. It is a kind of struggle that we are waging not only here but also in Europe. Of course, the delegates mixed many French“courtesies” in their words, portraying us as the implementers of socialism today and tomorrow! They knew in their hearts that democracy would finally lead to the transfer of power to the small owners, peasantry. At the most we will be able to maintain leadership in the working class if we are wise. This may be achieved by the development of industry, the growth of state and communal agriculture. We are afraid to confess the fact that our work is more democratic than socialist. That is why we have remained to lead the country. But this is the true guarantee for the implementation of socialism. Vandervelde underlined the plight of our economic and financial situation, he feared we would find ourselves under the yoke of foreign capital, but hoped that Zhordania’s plan, governmental partnership with more than half participation of foreign capital, would free us from that yoke. This plan was first developed by us in Berlin; plenty of time has passed since then and nothing has been done yet. I think of our superficiality, inaction, carelessness, especially in the economic sphere. The arrival of the delegation is a great achievement. It affirms our condition inside and out, not so much materially as morally. Our people are mistaken, of course, that European democracy will save us today and tomorrow, it has been weak so far, but such hopes instill more patience and dedication in them. It would be good for our delegation to go to Armenia as well, to see the differences and similarities, to better understand how our borders should be protected. It would have been even better for them to visit Baku, but the Bolsheviks would not allow it! Soviet Russia coldly refused to receive a delegation of our workers to Russia! I am sorry that I could not attend the reception of the delegation, its members knew me and I hope they did not think that I am avoiding them… October 2, 1920 I have returned from Abastumani. Everyone here is under the impression of European Socialists. The delegation returned in a good mood, though exhausted of so much dinner receptions and speeches. They were given solemn receptions by the people everywhere, but the delegation did not see them in the process of work, and it is not good. De Brouckère stayed here, he also had a power of attorney from the Belgian government, he was informed about everything, it is very good. Such a pity I missed the meeting with the delegation.” 1 1  Ivane Javakhishvili Tbilisi State University Library. Akaki and Kita Chkhenkeli Foundation…

289 BIOGRAPHIES Louis de Brouckère (1870-1951) – Belgian socialist, jour nalist, professor at the Free University of Brussels, member of the Royal Academy of Belgium, member of the Second Socialist International. He was involved in the anti-war campaign during the First World War. In September 1920, he was a member of the Europe an Socialist delegation visiting the Democratic Repub lic of Georgia. Jean Joseph Camille Huysmans (1871-1968) – Leader of the Belgian Socialist Party. Prime Minister of the Kingdom of Belgium. Secretary of the Second Socialist International. In September 1920, as a member of the European So cialist delegation, he visited the Democratic Republic of Georgia with his wife and daughter. Albert Inghels (1872-1941) – French socialist. Member of Parliament of the Third French Republic, Member of the Second Socialist International. Head of the so cialist newspaper“Cri du Nord”. Was the secretary of the French Textile and Knitting Workers’ Union. Worked on a plan to eliminate losses inflicted by World War I. In September 1920, he was a member of the Europe an Socialist delegation that visited the Democratic Re public of Georgia

290 Karl Johann Kautsky (1854-1938) – Philosopher, journalist, theorist of Marxism, leader of the German Social Demo cratic Party and the Second Socialist International. In 1891, together with August Bebel and Eduard Bernstein, he devel oped the program of the German Social Democratic Party. In September 1920, as head of the European Socialist dele gation, he and his wife, Luise Kautsky, visited the Democrat ic Republic of Georgia. James Ramsay MacDonald(1866-1937) – Leader of the Brit ish Labour Party, Prime Minister of the United Kingdom. For years he was the editor of the left-wing magazine“The So cialist Review.” During World War I, he was known for his radical pacifist calls and anti-war propaganda. Travelled to Soviet Russia. In September 1920, he visited the Democratic Republic of Georgia together with the European Socialists. Adrien Marquet (1884-1955) – French socialist. Mayor of Bor deaux. French Minister of Labour and Social Security Provi sions. Secretary of the Gironde organization of the Socialist Party. Publisher of the left-wing newspaper“Cri populaire.” Member of the Second Socialist International. In September 1920, as a member of the European Socialist delegation he visited the Democratic Republic of Georgia. Pierre Renaudel (1871-1935) – French socialist. Member of the French Parliament. One of the leaders of the Second Socialist International. Editor of“l΄Humanité”, the main po litical publication of the French Socialist Party since 1906. Editor of the magazine“La Vie Socialiste.” In September 1920, as a member of the European Social ist delegation, he travelled to the Democratic Republic of Georgia.

291 Thomas Shaw (1872-1938) – British Labourist, politician, Brit ish Labour and Military Secretary. Secretary of the Interna tional Workers’ International. In 1920, he chaired the Gene va Socialist Congress. Also, travelled to Soviet Russia. In September 1920, he visited the Democratic Republic of Georgia as a member of the European Socialist delegation. Ethel Annakin-Snowden (1881-1951) – British socialist, civic activist, journalist and feminist. One of the leaders of the suffragette movement in the early 20th century. During World War I, she was known for her radical pacifist calls and anti-war propaganda. During the First World War, she travelled throughout Britain, to Canada and America, and to Soviet Russia after the war. In September 1920, she was a member of the European So cialist delegation which visited the Democratic Republic of Georgia. Emile Vandervelde (1866-1938) – Founder and leader of the Belgian Workers' Party. Member of the Belgian Parliament of various convocations. Minister of Justice, Foreign Affairs and Public Health. In 1900-1918, he led the Second Social ist International. He supported the creation of the League of Nations and headed the Belgian delegation during the Versailles talks. In September 1920, as a member of the European Socialist delegation, he and his wife visited the Democratic Republic of Georgia. Nikoloz(Karlo) Chkheidze (1864-1926) – One of the founders and leaders of the Georgian Social Democracy. Member of III and IV State Duma in 1907-1912 and 1912-1917, Chair man of the Social-Democratic Faction. Chairman of the Cen tral Executive Committee of the Council of Deputies of the Workers’ and Soldiers’ Union of St. Petersburg since 1917. In February 1918, he chaired the Transcaucasian Sejm, and from May 26 of the same year, chaired first the National Council and then the Constituent Assembly. After the occu pation of Georgia by Soviet Russia, he was forced to live in exile. In 1926, he ended his life by suicide.

292 Akaki Chkhenkeli (1874-1959) – Georgian Social Democrat, diplomat and Member of the National Council of Georgia and the Constituent Assembly in 1918-1921. Minister of Foreign Affairs of the Democratic Republic of Georgia, as well as Ambassador Extraordinary and Plenipotentiary of the Democratic Republic of Georgia to France. In 1917, held the post of Commissar of Internal Affairs at the Transcaucasian Commissariat, and was the Chairman of the Government in the Transcaucasian Democratic Federal Republic. After the occupation of Georgia by Soviet Russia, he immigrated to France. Beniamin Chkhikvishvili (1881-1924) – Georgian Social Demo crat. Member of the Constituent Assembly of the Democrat ic Republic of Georgia. Head of Tbilisi, Governor of Abkha zia, Governor-General of Kutaisi and Batumi districts. After the occupation of Georgia by Soviet Russia, he immigrated to France. In 1924, he returned to organize an uprising, was arrested and shot. Alexandre Dgebuadze (1883-1937) – Georgian Social Demo crat. Member of the National Council of Georgia and the Constituent Assembly in 1918-1921. Military Affairs Advisor in the Democratic Republic of Georgia. After the occupation of Georgia by Soviet Russia, he remained in Georgia, was arrested for criticizing Stalin and shot in 1937. Barnaba Dzvelaia (1880-1937) – Georgian Social Democrat. Member of the Constituent Assembly of the Democratic Republic of Georgia. He was the leader of the Social-Dem ocratic Party of Senaki region and member of the local self-government. After the occupation of Georgia by Soviet Russia, he stayed in Georgia. He headed the 1924 uprising in Senaki. In 1937, he was shot.

293 Evgeni Gegechkori (1881-1954) – Lawyer and one of the lead ers of the Georgian Social-Democracy. Member of the State Duma of III convocation in 1907-1912 from Kutaisi province. Chairman of the Transcaucasian Commissariat since 1917. Member of the Constituent Assembly since 1919. Minister of Foreign Affairs of the Democratic Republic of Georgia, since 1919, also held the post of the Minister of Justice. In 1920, he carried out diplomatic missions in Italy, Great Britain and France. After the occupation of Georgia by Sovi et Russia, he immigrated to France. Grigol Giorgadze (1879-1937) – Lawyer, historian and Geor gian Social Democrat. In April 1918, he was appointed Mil itary Minister of the Transcaucasian Democratic Federal Republic. Member of the National Council of Georgia and the Constituent Assembly in 1918-1921. Military Minister of the Democratic Republic of Georgia. After the occupation of Georgia by Soviet Russia, he remained in Georgia and worked as a lawyer. He was shot in 1937. Konstantine Gvarjaladze (1884-1969) – Diplomat and one of the leaders of the Georgian Social-Democracy. Member of the National Council of Georgia and the Constituent Assem bly in 1918-1921. Deputy Minister of Foreign Affairs of the Democratic Republic of Georgia. After the occupation of Georgia by Soviet Russia, he immigrated to France. Valerian Jugheli (1887-1924) – Military figure, politician and Georgian Social Democrat. Member of the Executive Com mittee of the Tbilisi Workers’ and Soldiers’ Council of Dep uties and the Georgian National Council, member of the Transcaucasian Sejm and the Parliament of Georgia since 1918. From 1917, headed the Georgian Red Guards, which from June 1918 was named the People’s Guard. Emigrating from the country after the occupation of Georgia by Soviet Russia, in 1924, he led an uprising and returned to Georgia, was arrested and shot the same year.

294 Konstantine Kandelaki (1883-1959) – Georgian Social Demo crat. Deputy Minister of Finance and Trade-Industry during the Democratic Republic of Georgia, then Minister(19191921). After the occupation of Georgia by Soviet Russia, im migrated to France. Noe Khomeriki (1882 /4-1924) – Journalist and Georgian So cial Democrat. Minister of Agriculture of the Democratic Republic of Georgia, as well as Member of the National Council of Georgia and the Constituent Assembly in 19181921. Lived in exile after the occupation of Georgia by Sovi et Russia. Appointed Chairman of the Political Commission in Constantinople. Arrested by the Bolsheviks in 1923 and shot in 1924, shortly after the uprising began. Alexandre Lomtatidze (1882-1924) – Georgian Social Demo crat. Member of the National Council of Georgia and the Constituent Assembly in 1918-1921. Deputy Chairman of the Constituent Assembly. After the occupation of Georgia by Soviet Russia, he remained in Georgia. He was arrested in 1922 and died in Tashkent Prison in 1924 Vlasa Mgeladze (1868-1943) – One of the leaders of the Geor gian Social-Democracy. Member of the National Council of Georgia and the Constituent Assembly in 1918-1921. After the occupation of Georgia by Soviet Russia, he immigrated firstly to Germany and then to France.

295 Isidore Ramishvili (1859-1937) – Teacher, educator, one of the founders and leaders of the Georgian Social-Democ racy. Member of the National Council of Georgia and the Constituent Assembly in 1918-1921. Arrested in 1921 on the charges of protesting against Stalin and deported from Georgia, shot in 1937. Noe Ramishvili (1881-1930) – one of the founders and lead ers of the Georgian Social Democracy. First Chairman of the Government of the Democratic Republic of Georgia, Min ister of Internal Affairs, Minister of Public Education. After the 1917 Revolution, he was the chairman of the Centre for Councils of Peasants of the Caucasus, a member of the Cen tral Committee of the Georgian Mensheviks. Editor of the newspaper“Ertoba”. In 1917 he was elected member of the National Council of Georgia. He was a member of the Transcaucasian Sejm, as well as the Minister of Internal Affairs of the Transcaucasian Federal Democratic Republic. On May 26, 1918, the Provi sional Government of Georgia was formed under the lead ership of Noe Ramishvili, but he resigned within a month and handed over the power to Noe Zhordania. After the occupation of Georgia by Soviet Russia, he immigrated to France. In 1930, he was shot dead in the street in Paris. Konstantine Sabakhtarashvili (1884-1938 ) – Georgian Social Democrat, diplomat and Ambassador of the Democratic Re public of Georgia to Italy. Member of the National Council of Georgia and the Constituent Assembly in 1918-1921. For a short time, he held the positions of Deputy Minister of Internal Affairs and Deputy Minister of Foreign Affairs in the Government of the Democratic Republic of Georgia. After the occupation of Georgia by Soviet Russia, he immigrated to France. Davit Sharashidze (1877-1935) – Georgian Social Democrat. Member of the National Council of Georgia and the Con stituent Assembly in 1918-1921. From the day of its founda tion was the editor of the Social-Democratic newspaper – «Борьба». After the occupation of Georgia by Soviet Russia, immigrated to Istanbul, then to France.

296 Victor Tevzaia (1883-1932) – Georgian Social Democrat. Mem ber of the National Council of Georgia and the Constitu ent Assembly in 1918-1921. Diplomatic Representative in Ukraine from the Democratic Republic of Georgia. After the occupation of Georgia by Soviet Russia, he remained in Georgia,“reconciled” with the written consent of the Soviet authorities, ending his life by suicide. Irakli(Kaki) Tsereteli (1881-1959) – Publicist, one of the prom inent leaders of the Georgian Social-Democracy. Leader of the Opposition of the Second Russian State Duma, one of the leaders of the Russian Revolution of February 1917, rep resentative of Georgia at the Versailles Peace Conference. Member of the Provisional Coalition Government of Rus sia in May 1917 and Minister of Post and Telegraph. In the Transcaucasian Sejm, the Georgian National Council and Constituent Assembly, he headed the Social-Democratic Workers’ Party. After the occupation of Georgia by Soviet Russia, he immigrated first to France and then to New York. Noe Zhordania (1868-1953) – One of the founders and leaders of the Georgian Social Democracy. Publicist, Chairman of the Government of the Democratic Republic of Georgia. In 1906 was elected member of the First State Duma of Russia and was the chairman of the Social-Democratic faction. In 1917, he headed the Executive Committee of Tbilisi Work ers’ and Soldiers’ Council and the Regional Centre of the Transcaucasian Workers’, Soldiers’ and Peasants’ Council of Deputies. In November 1917 he was elected Chairman of the Nation Council, the Executive Committee of the Council and the Presidium. From 1918, he headed the Georgian Social-Dem ocratic Party, which had separated from the Russian So cial-Democratic Party. After the occupation of Georgia by Soviet Russia, he immigrated to France.

Der Besuch der europäischen Sozialisten in Georgien I

299 VORWORT Diese Ausgabe ist dem 100. Jahrestag des Besuchs der Delegation der Zweiten eu ropäischen Internationale in Georgien gewidmet. Dieses Ereignis ist äußerst wichtig für die neuere georgische Geschichte, aber auch von besonderer Bedeutung für die europäischen politischen Kreise. Bei der Genfer Konferenz der Zweiten Inter nationale im Sommer 1920 wurde entschieden, dass die europäischen Sozialis ten Georgien besuchen würden. Sie sollten ihre aktuelle politische, wirtschaftliche und kulturelle Situation analysieren und entscheiden, ob es möglich sei, die Re gierungen der europäischen Großmächte zu beeinflussen und die neugegründete Demokratische Republik Georgien de jure anzuerkennen. Die georgische Regierung hatte sich auf den Empfang der Gäste besonders vorbereitet. Die Reise der Delegationsmitglieder, welche am 14. September 1920 in Batumi startete und in verschiedene Regionen von Georgien führte, hatte oft einen feierlichen Charakter. Dem Besuch der europäischen Sozialisten wurde auch eine außerordentliche Sitzung der Konstituierenden Versammlung gewidmet. Die georgische politische Elite und die Gesellschaft legten besonderen Wert auf diesen Besuch, um das Land anzuerkennen und auf die internationale Bühne zu bringen. Diese Hoffnung war nicht ganz unbegründet, da die ausländischen Politiker, die aus Georgien nach Europa zurückkehrten, die Situation in Georgien in ihren Berichten und Artikeln positiv einschätzten. Karl Kautsky, ein bekannter Parteiaktivist und So zialist, war aufgrund seiner Krankheit nicht als Mitglied der Delegation gekommen. Er besuchte das Land aber später und schrieb ein Buch mit dem Titel Georgien : Eine Sozialdemokratische Bauernrepublik – Eindrücke und Beobachtungen , dessen geor gische Übersetzung von der Staatlichen Ivane-Javakhishvili-Universität Tbilissi mit der Unterstützung der Freidrich-Ebert-Stiftung Georgien im Jahre 2018 veröffen tlicht wurde. Im ersten Band der Ausgabe sind die Chronik des Besuchs der Delegation der Zweiten Internationale und die in der damaligen georgischen Presse gedruckten Berichte und Eindrücke veröffentlicht. Der zweite Band enthält die Berichte der eu­ ropäischen sozialistischen Delegationsmitglieder, die vom Émile-Vandervelde-Insti­ tut(Brüssel) zur Verfügung gestellt wurden. Außerdem sind hier die Fotodokumente aus den Archiven der Universitätsbibliothek der Staatlichen Ivane-Javakhishvili-Uni versität Tbilissi, des georgischen Nationalarchivs, der Nationalen Parlamentsbiblio thek Georgiens, des Émile-Vandervelde-Instituts, sowie aus der Privatsammlung von Thi­erry Berishvili verwendet. Diese Ausgabe wird sowohl für die Fachleute, die sich mit der Geschichte und den politischen Parteien Georgiens beschäftigen, als auch für ein allgemeines Lese publikum von Interesse sein. Zurab Gaiparashvili

300 WIR STREBTEN IMMER SCHON GEN WESTEN Die europäischen Gäste wurden von der Konstituirenden Versammlung der Demokratischen Republik Georgien mit einer feierlichen Sitzung begrüßt. Der Vorsitzende der Versammlung Alexander Lomtatidse, die Führer der Fraktionen Grigol Giorgadse, Schalwa Meschischwili, Giorgi Gwasawa, Grigol Weschapeli, TerPetrosyan aber auch andere Politiker hielten zu diesem Anlass Begrüßungsreden. Der einzige Nichtpolitiker und Nichtsozialist unter den Rednern war der Schrift steller Grigol Robakidse, der die Aufmerksamkeit der Europäer in eine ganz andere Richtung lenkte. Dabei ging es um die Beziehungen zwischen Georgien und dem Westen in der Vergangenheit und den ständigen Streben des Landes nach Westen. „Seit zweitausend Jahren werden Sie von den Georgiern erwartet!“, wandte sich der Schriftsteller an die Europäer und hatte die militärpolitische und strate gische Partnerschaft zwischen Georgien und Rom im ersten und zweiten Jahrhun dert und den gemeinsamen Kampf des Römischen Reiches und des Königreichs Iberia(Georgien) gegen das Partherreich im Auge. Der georgische Schriftsteller wünschte sich von dem Besuch der Führer der Zweiten Internationale eine weitere Perspektive für das unabhängige Georgien und setzte Hoffnungen auf die künftige Solidarität zwischen Georgien und Europa.„Wir strebten immer schon gen West en“, erklärte Grigol Robakidse und meinte damit nicht nur ein oder zwei Jahrhun derte, sondern die zweitausendjährige Geschichte Georgiens. Einigen Führern der Zweiten Internationale war die georgische revolutionäre Welt durch ihre persönliche oder organisatorische Zusammenarbeit vertraut. Es sei daran erinnert, dass einer der prominentesten Mitglieder der europäischen sozialistischen Delegation, Camille Huysmans, 1905 mit der militär-revolutionären Expedition des berühmten Schiffes Sirius zu tun hatte. Bekanntlich erwarben geor gische Sozialföderalisten im Sommer 1905 eine große Menge Waffen(8500 Geweh re und Munition) in den Niederlanden und schickten diese nach Georgien. Camille Huysmans unterstützte sie beim Kauf dieser Waffen. Die russischen Sonderdienste behaupteten, dass an diesem Waffenerwerb das sogenannte„Internationale Komi tee“, ein Büro der Zweiten Internationale, beteiligt war. 1905 wurde Camille Huys mans, Führer der belgischen Sozialistischen Partei(unter dem Vorsitz von Émile Vandervelde) zum Sekretär dieses Büros gewählt. Wie sich erwies, hatten auch andere georgische Persönlichkeiten Beziehun gen zur Zweiten Internationale. Anfang 1917 veröffentlichte die Internationale Materialien der Stockholmer Tagung in einem Buch, in dem auch die Vorträge der georgischen Patrioten Michako Zereteli und Giorgi Matschabeli, beide Vertreter des Georgischen Nationalen Unabhängigkeitskomitees, die sich zu dieser Zeit in Stock-

301 holm aufhielten, veröffentlicht wurden. Die Führer der Zweiten Internationale be wiesen damit, dass sie nicht nur die sozialistischen Bewegungen in Georgien und in anderen Ländern, sondern auch die nationalen Bewegungen unterstützten. Im September 1920 waren Huysmans, Vandervelde und andere europäische Kollegen in Georgien angekommen, um ein größeres und wichtigeres Problem für Georgien zu lösen. Sie wollten dieses Land erkunden, dessen Unabhängigkeit von den Entente-Staaten und ihren eigenen Regierungen anerkannt werden sollte. Zu dieser Zeit hatten die Arbeiter- und sozialistischen Bewegungen Westeuro pas im Namen der Zweiten Internationale einen starken Einfluss auf die Regierun gen ihrer eigenen Länder. Bevor die europäischen Gäste nach Georgien kamen, hatte die Zweite Internationale im Jahre 1919 ihre öffentliche Unterstützung für die Unabhängigkeit Georgiens zum Ausdruck gebracht. Im Februar 1919 fand die Zweite Internationale Berner Konferenz statt, bei der eine Sonderresolution zur Sit uation in Georgien verabschiedet wurde:„Als Reaktion auf den Aufruf der Geor gischen Sozialdemokratischen Partei an die Internationale erklärt die Internationale Sozialistische Berner Konferenz, dass sie die nationale Unabhängigkeit als eine ge rechte Forderung des georgischen Volkes betrachtet, die mit dem Selbstbestim mungsrecht der Völker übereinstimmt; dies werde von der Internationale veröffen tlicht und Präsident Wilsons Programm als Grundlage für einen Waffenstillstand angenommen. Das georgische Volk erreichte zweifellos einen politischen Erfolg, als sich angesichts der Schwierigkeiten eine demokratische und republikanische Re gierung bildete und das Land innerhalb von acht Monaten in die Unabhängigkeit führte. Die Internationale Sozialistische Konferenz fordert von der Friedenskon ferenz die offizielle Anerkennung der Unabhängigkeit Georgiens und ist gegen jede Vormundschaft eines oder mehrerer Staaten sowie gegen die Überwachung ihrer demokratischen Institutionen.“ 1 Die Zweite Internationale war die erste Organisation, die nicht nur die Un abhängigkeit Georgiens unterstützte, sondern auch den Hohen Rat der Entente direkt aufforderte, diese Unabhängigkeit Georgiens anzuerkennen. Es war Anfang 1919, als die Pariser Friedenskonferenz noch nicht beschlossen hatte, die Anerken nung der De-facto-Unabhängigkeit Georgiens zu erörtern. Im September 1920 wurde die De-facto-Anerkennung erreicht. Auf der Tage sordnung stand die rechtliche Erklärung der Unabhängigkeit Georgiens. Die Redner der außerordentlichen Sitzung der Konstituierenden Versammlung betonten die Notwendigkeit einer De-jure-Anerkennung. Alexander Lomtatidse,(Genosse) Stellvertreter des Vorsitzenden der Kon stituierenden Versammlung und Vorsitzender der Sitzung, sagte:„Wir stehen vor Hindernissen, und eines davon ist, dass Georgien nicht rechtlich anerkannt ist. Un sere Gäste sind darüber informiert, aber ich möchte von dieser Tribüne aus darauf hinweisen und entschlossen sagen, dass die rechtliche Unabhängigkeit Georgiens so bald wie möglich erklärt werden sollte. Es liegt im Interesse unseres Volkes und seiner demokratischen Republik.“ 1  Die Zeitung Sakartwelos Respublika (Die Republik Georgien) 5. Juni 1919.

302 Leo Schengelaia, Vorsitzender der Sozialistischen Fraktion sagte:„Sehr geehrte Herren! Das offizielle Europa hat unsere De-facto-Unabhängigkeit erklärt, aber wir sind rechtlich noch nicht anerkannt.“ Alexander Lomtatidse:„Wir brauchen die Unabhängigkeit Georgiens so bald wie möglich, um rechtlich anerkannt zu werden. Die gesamte Konstituierende Ver sammlung ist sich in dieser Sache einig.“ Die Zweite Internationale beschäftigte sich mit der Förderung der Unabhän gigkeit Georgiens und insbesondere seiner rechtlichen Anerkennung. Die Führer der Internationale starteten eine Kampagne in den Ländern Westeuropas: Sie or ganisierten Manifestationen, Kundgebungen und Demonstrationen, bei denen die De-jure-Anerkennung Georgiens gefordert wurde. In den führenden Nachrichtena genturen von Paris, London, Brüssel, Amsterdam, Rom und anderen Hauptstädten wurden viele Artikel zum Thema der Unterstützung Georgiens mittels der Anerken nung der Unabhängigkeit verfasst sowie Resolutionen und Ansprachen an die Paris er Konferenz veröffentlicht. Unter anderem spielte die außerordentliche Tätigkeit der Führer der Internationale eine wichtige Rolle bei der rechtlichen Anerkennung der Unabhängigkeit Georgiens durch den Hohen Rat der Entente-Staaten Ende Jan uar 1921. Die Internationale hielt ihr Wort, obwohl das offizielle Europa immer noch di plomatische Vorsicht walten ließ. Am 27. Januar 1921 erhielt der georgische Außen minister eine offizielle Erklärung des französischen Außenministers Aristide Briand: „Ich habe Ihren Brief auf der Konferenz sofort vorgestellt. Die Konferenz hat ein stimmig beschlossen, die georgische Regierung de jure anzuerkennen. Wie im Fall der De-facto-Anerkennung hat der Hohe Rat der Entente-Staaten die De-jure-Un abhängigkeit Georgiens mit dem ähnlichen Eintrag als De-jure-Regierung Georgiens anerkannt.“ Im Völkerrecht gibt es zwei Weisen der Anerkennung von Staaten: die erste ist die Anerkennung eines Staates als Völkerrechtssubjekt von einem oder mehre ren Staaten, was die Anerkennung dieses Staates als unabhängiges und souveränes Subjekt und vollwertiges Mitglied der internationalen Gemeinschaft bedeutet. Im zweiten Fall handelt es sich um die Anerkennung einer Regierung, die noch nicht über eine reale Staatsgewalt verfügt, aber versucht, diese zu erlangen. Diese Art Anerkennung bedeutet, dass diese als legitime Regierung des Staates anerkannt wird und ihn auf internationaler Ebene vertritt. Dergleiche Anerkennungen werden bei Revolutionen und Umstürzen praktiziert. Die Erste Republik Georgien wurde als Völkerrechtssubjekt mit dem Status ein er Regierung anerkannt, wie im Fall einer De-facto-Regierung. Das erweckte den Eindruck, dass ein potenzielles Angreiferland die Gelegenheit haben würde, solch einen vagen Eintrag zu seinem Vorteil zu nutzen. Die Zweite Internationale hat all das berücksichtigt, als es in der Berner Konferenzresolution darauf hingewiesen hat, dass kein Druck irgendeines Staates auf das freie, unabhängige Georgien ausgeübt werden durfte, das heißt, dass sie gegen jede Vormundschaft eines oder mehrerer Staaten sowie gegen die Überwachung ihrer demokratischen Institutionen war.

303 Die internationale politische Realität nahm aber keine Rücksicht auf die demokratischen Prinzipien der Internationale. Durch Demagogie und Verzerrung der objektiven Wirklichkeit passte Sowjetrussland die Eroberung von Georgien so an die Normen der internationalen Diplomatie, dass für das offizielle Europa alles „erträglich“ schien, als ob Georgien nicht besetzt war, sondern nur ein Regierung swechsel stattgefunden hat. Und als ob sich die unabhängige Republik Georgien, der von Sowjetrussland laut dem Vertrag vom 7. Mai 1920 als unabhängiger Staat anerkannt war, sich freiwillig an die Sowjetunion angegliedert habe. Alles war zu Ende. Die unabhängige Demokratische Republik Georgien exist ierte nicht mehr. Die ins Exil geflüchtete georgische Regierung versuchte indessen an die Türen der offiziellen Institutionen verschiedener Staaten anzuklopfen und an internationalen Konferenzen teilzunehmen, um die Unterstützung der ehemaligen sozialistischen Freunde zu erreichen, die nun Premierminister, Minister, Parlamen tarier oder einflussreiche Eliten in ihren Ländern waren. All das war erfolglos. Das offizielle Europa sah sich bald gezwungen, die Türen aller Ministerien für die ehemaligen unabhängigen Staaten im sowjetischen Raum, einschließlich der georgischen Regierung, zu schließen. Am längsten zeigte ihre Treue und Unterstützung immer noch die einzig starke und einflussreiche, jedoch in Opposition befindliche Organisation, die Zweite In ternationale, die von ihren nationalen sozialistischen Parteien der verschiedenen Länder weitergeführt wurde. Die georgische Regierung, welche aus Georgien ins Exil ging und sich noch in Istanbul aufhielt, appellierte an„alle sozialistischen Parteien und Arbeiterorgani sationen.“ Im April 1921 befand sich die georgische Regierung dann schon in Paris, als Noe Schordania vor dem Zentralkomitee der französischen Sozialistischen Partei einen Vortrag hielt. Er wurde befragt, was in Georgien geschehen sei. Europa war durch einer starke sowjetisch-russische Gegenpropaganda falsch darüber inform iert. Viele dachten, dass in Georgien wirklich ein antimenschewistischer Aufstand organisiert worden sei. Die Zweite Internationale und die sozialistischen Parteien wussten aber genau, was in Georgien wirklich geschah. Auf Basis von Schordani as Vortrag wurde ein Manifest der Französischen Sozialistischen Partei verfasst, in dem sie die Arbeiter im eigenem Land dazu aufforderte, wegen der Besetzung Georgiens gegen Sowjetrussland zu protestieren. Am 13. Juni desselben Jahres besuchte Noe Schordania Belgien, wo er von der Gewerkschaftsorganisation empfangen wurde. In Frankreich und Belgien wurde durch Briefe, Artikel, Treffen und verschiedene weitere Formen des Protests zur Unterstützung und Solidarität für Georgien aufgerufen. Im November 1921 traf Noe Schordania in England ein, um an der Jahreskon ferenz der Arbeiterpartei teilzunehmen. Aussagen zur Unterstützung wurden hier bei nicht gemacht. Die Konferenz nahm eine Sonderresolution an, worin der Glaube bekundet wurde, dass das georgische Volk„frei von militärischer Gewalt eine Re gierungsform bilden kann, die es für wünschenswert hält.“

304 Die Konferenz ergriff die Initiative der georgischen Sozialdemokraten, zur Bil dung einer gemeinsamen, internationalen Kommission mit Vertretern der sozialis tischen und kommunistischen Parteien. Unter ihrer Aufsicht sollte ein Referendum in Georgien abgehalten werden, um das Schicksal des Landes zu entscheiden. Man kann ohne Übertreibung annehmen, dass man sich über ein solches Vorhaben im Kreml sicher köstlich amüsiert hat. Seltsam, dass die sonst so realistischen Briten diesem Projekt zugestimmt haben. 1 Chronik der solidarischen Aktivitäten der Zweiten Internationale und der europäischen Sozialdemokratie für Georgien •  Im Sommer 1921 hielten sich Nikolos Tscheidse und Noe Ramischwili in Deutschland auf. Dort trafen sie unter anderem Karl Kautsky, Eduard Bernstein und den deutschen Staatspräsidenten(der Weimarer Republik) Friedrich Ebert. In Deutschland fanden mehrere Solidaritätsmanifestatio nen für Georgien statt. •  Nikolos Tscheidse und Noe Ramischwili besuchten mit einem ähnlichem Ziel Polen und Dänemark. In den Niederlanden fand eine Demonstration von zweitausend Menschen zur Unterstützung Georgiens statt. •  Ewgeni Gegetschkori und Swimon Mdiwani besuchten Italien, um die Unabhängigkeit Georgiens zu propagieren und Unterstützung für sie zu gewinnen. •  Am 22. November nahm das Exekutivkomitee der Zweiten Internationale eine Resolution zur Unterstützung der Unabhängigkeit Georgiens an und forderte den Abzug russischer Truppen aus dem Land. •  Als Reaktion auf den Besuch der georgischen Politiker reisten auch die europäischen Politiker nun in die Sozialistische Sowjetrepublik Georgien. Sie wollten genauer wissen, was im eroberten Georgien geschieht. Im März 1922 kam Julius Braunthal, Vertreter der Österreichischen Sozialistischen Partei und bekannter Sozialdemokrat, einer der Herausgeber der führenden Arbeiter-Zeitung, nach Georgien. An Sowjetrussland wurden zahlreiche Proteste und Aufforderungen der ver schiedenen europäischen Länder gerichtet, in denen die Zweite Internationale einen großen Einfluss hatte und sozialistische Organisationen funktionierten. Als in den Jahren 1921-1922 der Aufstand von Swanetien(Georgien) im Gange war, forderte die Zweite Internationale die Moskauer Regierung dazu auf, unnötiges Blutvergießen zu vermeiden. Der Vorschlag an Moskau war, dass eine gemeinsame, 1 გოგი ცხოვრებაძე. ქართული პოლიტიკური ემიგრაცია და საქართველოს დამოუკიდებლობის საკითხი 1921-1925 წლებში . გამომც.„მერიდიანი“. თბილისი. 1996. გვ . 60-61[Gogi Tskhovrebadze. Georgische politische Emigration und zur Frage der Unabhängigkeit Georgiens in den Jahren 1921‒1925. Tiflis: Meridiani, 1996. S. 60 61].

305 neunköpfige Kommission aus allen drei Internationalen, eine s.g.„Neuner Kommis sion“ die problematische Situation zwischen Georgien und Russland beobachten und dazu ihre Position erarbeiten würde. 1 Die Solidaritätsbewegung und Aktivitäten der Zweiten Internationale und der sozialistischen Parteien Europas gegenüber Georgien führten jedoch zu keinem Ergebnis. Das Schicksal der Welt lag in den Händen der Regierungen der führenden Staaten und nicht in denen der Oppositionen dieser Staaten. In der Welt entwick elten sich neue Prozesse. Europa erkannte Russland nach und nach als neuen Sow jetstaat an und bahnte Handels- und Wirtschaftsbeziehungen mit diesem Land an. Als einer der ersten Staaten schloss Deutschland(die Weimarer Republik) mit Sowjetrussland den sogenannten Vertrag von Rapallo. Dieser Vertrag war für Georgien von zentraler Bedeutung, weil er von den anderen Sowjetrepubliken: Weißrussland, der Ukraine, Armenien und Aserbaidschan, ratifiziert wurde. Geor gien ratifizierte diesen Vertrag am 12. Februar 1922, so dass Deutschland die Sozial istische Sowjetrepublik Georgien anerkannte. Aus diesem Grund schrieb Wladimer Achmetelaschwili an Noe Schordania:„Die deutsche Regierung hat einen schreck lichen Schritt gemacht, weil die Gültigkeit des Vertrages von Rapallo auf Georgien ausgedehnt wurde. Die deutsche Regierung hat unser Land, die unabhängige Exis tenz Georgiens zerstört, und die georgische Vertretung in Berlin wurde geschlos sen.“ 2 Im Februar 1924 wurden diplomatische Beziehungen sowohl zwischen En gland und der Sowjetunion als auch in kurzen Abständen zwischen der Sowjetunion und vielen europäischen Ländern aufgenommen. Vor diesem Hintergrund gab die Zweite Internationale ihre Tätigkeit allmählich auf und beschränkte sich auf ein Minimum an Aktivitäten. Die große Solidarität der Zweiten Internationale und der europäischen Demokratie für das unabhängige Georgien und ihre Treue zu den Prinzipien der Freiheit sind in die Geschichte eingegangen. Dimitri Shvelidze Prof. Dr. für Geschichte 1 ნესტან(ელისაბედ) კირთაძე. ევროპა და დამოუკიდებელი საქართველო . 19191923 წწ“. თბილისი . 1997. გვ . 207-212[Nestan(Elisabed) Kirtadze. Europa und das un abhängige Georgien.(1919‒1923). Tiflis, 1997. S. 207 ‒ 212]. 2 გოგი ცხოვრებაძის ნაშრომიდან„ქართული პოლიტიკური ემიგრაცია და საქართველოს დამოუკიდებლობის საკითხი 1921-1925 წლებში“, გვ. 52[Auszug aus Gogi Tskhovrebadzes Werk Georgische politische Emigration und zur Frage der Un abhängigkeit Georgiens in den Jahren 1921‒1925. S. 52].

306 GEORGIEN, DER EUROPÄISCHE SOZIALISMUS UND DIE ZWEITE INTERNATIONALE Am 14. September 1920 traf eine Gruppe europäischer Sozialisten in Batumi ein, um zwei Wochen in der Demokratischen Republik Georgien, dem ersten sozialis tischen Land„Europas“ zu verbringen. Diese Reise war voll von der georgischen Regierung finanziert und wurde aufmerksam von westlichen Geheimagenten beo bachtet. Der Besuch war sowohl für die Georgier als auch für die Gäste eine will kommene Ablenkung. Die wirtschaftlichen Probleme des neuen Staates waren tief greifend und vielschichtig. Die Regierung hatte eine vom Krieg zerrissene Wirtschaft geerbt. Sie kämpfte gegen Hyperinflation, Massenarbeitslosigkeit und den drama tischen Zusammenbruch der Produktion. In einer Rede im Oktober 1920 betonte der Regierungsvorsitzende Noe Schordania:„Heute fühlt jeder von uns, und leidet tief unter der Erkenntnis, dass wir uns nicht in Richtung einer Katastrophe bewe gen, sondern bereits in einer solchen befinden.“ 1 Die georgische Regierung konnte ihren Bürgern durch den Besuch bekannter europäischer Sozialisten westliche Un terstützung demonstrieren. Der Sozialismus, der durch Korruption und zweieinhalb Jahren Wirtschaftskrise viel von seinem Glanz verloren hatte, wurde so etwas auf poliert. Der Besuch machte die Wichtigkeit der Beziehungen der georgischen So zialdemokraten zu den führenden Sozialisten Europas deutlich. Seit den 1890erJahren ließen sich die georgischen Sozialdemokraten von sozialistischen Titanen wie Jean Jaurès, Karl Kautsky, Eduard Bernstein und Otto Bauer inspirieren. Die geor gischen sozialdemokratischen Führer wie Noe Schordania, Akaki Tschkhenkeli und Noe Ramischwili hatten einige Jahre ihres Lebens als Studenten oder Exilanten in Deutschland, Frankreich und der Schweiz verbracht und kannten ihre europäischen Zeitgenossen daher persönlich. Die georgischen Sozialdemokraten, die eine der stärksten und aktivsten sozialdemokratischen Organisationen im russischen Reich beibehalten konnten, nahmen an Debatten zwischen den europäischen sozialis tischen Parteien zu Themen wie Parteiorganisation und rechtliche Beteiligung teil. Die Georgier hatten zur nationalen Frage und zur Rolle der Bauernschaft ihre ei genen Vorstellungen, die nicht mit denen ihrer russischen Genossen in der SDAPR übereinstimmten 2 . 1 ნოე ჟორდანია, საქართველოს რესპუბლიკის მთავრობის თავმჯდომარე (ოფიციალური დოკუმენტები, სიტყვები და გამოსვლები); საქართველოს სახელმწიფოს ხელმძღვანელები, ტომი XIV[Noe Schordania, Vorsitzender der Repub lik Georgien(offizielle Dokumente, Reden und Präsentationen); Führer des georgischen Staates, Band XIV](Noe Jordania, the Chairman of the Georgian Government(Official Documents, Speeches and Presentations); Leaders of the Georgian State, Vol. XIV) Senior Editor, Stephen Jones; Editor Emzar Jgerenaia, Tbilisi: Georgian National Parliamentary Li brary, 2018, p.87). 2 Zur Evolution der georgischen Sozialdemokratie zwischen 1905-1917 siehe Stephen F.

307 Die europäische Erfahrung spielte für die Festlegung der Struktur und der Ziele der Demokratischen Republik Georgien im Jahre 1918 eine entscheidende Rolle. Die georgische Sozialdemokratie blieb dem europäischen Entwicklungspfad treu. Nach der Oktoberrevolution im Jahr 1917 wurde die Trennung von den ehemaligen so zialistischen Kollegen in der bolschewistischen Fraktion der SDAPR unvermeidlich. Für Georgiens Sozialdemokraten waren die Unterschiede zum Bolschewismus zi vilisatorischer Natur. Für sie stand der Bolschewismus für Asien und die russische Tradition der Autokratie. Für die georgischen Sozialdemokraten bedeutete Eu ropäismus Demokratie, evolutionären Wandel und ein Bündnis mit der reform istischen Zweiten Internationale. Die im März 1919 gegründete Kommunistische Internationale(Komintern) war ein ganz anderes Phänomen. Sie unterstützte den Bürgerkrieg, die Weltrevolution, und ein anti-imperiales Bündnis mit dem Osten. Die einundzwanzig Punkte, die die Voraussetzungen für die Mitgliedschaft in der Komintern definierten, verlangten, dass alle kommunistischen Parteien dem rus sischen Modell einer revolutionären Transformation folgten. 1 Ideen des Parlamen tarismus, der Demokratie und der legalen Massenparteien, die von den meisten Mitgliedern der Zweiten Internationale unterstützt wurden, waren für die geor gischen Sozialdemokraten weitaus attraktiver. Im Gegensatz zu den sozialistischen Parteien in Europa, die wegen Meinungsverschiedenheiten und Spaltungen in Be zug auf den Bolschewismus und die Dritte Internationale zersplittert waren, war en sich die georgischen Sozialdemokraten über die Idee eines parlamentarischen Weges hin zum Sozialismus einig. Unter den georgischen Sozialisten gab es keinen Zweifel am destruktiven Charakter der Diktatur des Proletariats. Allzu gut war die georgische Seite mit der bolschewistischen Praxis von Monopolisierung und Zen tralisierung von Entscheidungsfindung vertraut. Die Zweite Internationale und ihre Verteidigung des Völkerrechts, demzufolge die Menschen„selbst über ihr eigenes Schicksal und ihre nationale Zugehörigkeit[ohne jegliche Einschränkungen hinsicht lich Klassensolidarität und Weltrevolution] entscheiden“, kam den Interessen der Republik Georgien und ihrer Politik eher entgegen 2 . Die Beziehungen der georgischen Sozialdemokraten zu den führenden eu ropäischen Sozialisten war von zentraler Bedeutung, um die georgische Außenpoli tik weiterzuentwickeln. Die europäischen sozialistischen Kollegen der georgischen Sozialdemokratie lehnten das bolschewistische Modell in Europa ab. Für sie wurde die Revolution als unvermeidlicher Weg zum demokratischen sozialistischen System zunehmend inakzeptabel. Einer davon war Camille Huysmans, der in den Jahren von 1905 bis 1922 als Sekretär der Zweiten Internationale fungierte. 1946 wurde er 34. Premierminister Belgiens. Als flämischer Aktivist verstand er das Streben kleiner Jones, Socialism in Georgian Colors: the European Road to Social Democracy, 1883-1917, Cambridge: Harvard Univ. Press, 2005, pp.197-235. 1 V.I. Lenin,“Terms of Admission into Communist International,” vorgestellt am zweit en Weltkongress der Komintern im Juli 1920, https://www.marxists.org/archive/lenin/ works/1920/jul/x01.htm 2 Julius Braunthal, History of the International, Vol. II: 1914-1943(trans. John Clark), New York: Praeger, 1967, pp. 154-55.

308 Nationen wie Georgien nach Selbstbestimmung, Selbstverwaltung und Unabhän gigkeit. C. Huysmans betonte nach dem Untergang der ersten Republik im Oktober 1921, dass Georgien„der einzige sozialistische Staat auf der ganzen Welt“ gewesen sei 1 . Ramsay MacDonald, eine führende Persönlichkeit des reformistischen Flügels der Unabhängigen Labour-Partei – im Jahre 1924 wurde er zum ersten Labour-Pre mierminister gewählt – und der einflussreiche sozialistische Theoretiker und an ti-bolschewistische Aktivist Karl Kautsky waren beide Teil der Delegation der Zweit en Internationale in Georgien. Nach der Rückkehr aus Georgien schrieb MacDonald im Oktober 1920:„Unsere Aufgabe besteht in erster Linie darin, Georgien de jure anzuerkennen und Unterstützung zu gewährleisten.“ 2 Kautsky, der von Ende Sep tember 1920 bis Januar 1921 drei Monate in Georgien verbrachte, schrieb ein Buch, in dem er die demokratischen Errungenschaften des jungen sozialistischen Staates lobte(Georgien: Eine sozialdemokratische Bauernrepublik) 3 . Er stellte Georgiens demokratische Methode und den evolutionären Ansatz nach Veränderung dem „russischen Bonapartismus“ gegenüber. Er forderte alle Staaten auf, sich„für den Triumph der Methoden des kleinen Georgiens“ 4 einzusetzen. Von besonderer Be deutung waren die Beziehungen der georgischen Sozialdemokratischen Partei(SPG) zur Sozialdemokratischen Partei Deutschlands(SPD), die eine der mächtigsten so zialistischen Organisationen Europas war. Im Sommer 1918 pflegte Lado Achmeteli, ein Juniormitglied der georgischen Regierungsdelegation in Deutschland, der An erkennung und Handel anstrebte, Beziehungen zu den führenden deutschen So zialdemokraten. Er hielt eine Reihe von Vorträgen über die Situation in Georgien vor deutschen Sozialdemokraten(bis dahin hatte sich die SPD in zwei Fraktionen aufgeteilt, in die SPD und die USPD – die Unabhängige Sozialdemokratische Partei Deutschlands). Er konnte Eduard Bernsteins und Karl Kautskys Unterstützung in Be zug auf die Anerkennung der Unabhängigkeit Georgiens gewinnen 5 . Viele europäische Sozialisten, darunter Émile Vandervelde(Belgien), Karl Hjal mar Branting(Schweden) und Friedrich Ebert(Deutschland), waren Mitglieder der europäischen Koalitionsregierungen der Nachkriegszeit. Dies verschaffte Georgien einige Vorteile. Sie sprachen sich für die georgische Republik im Reichstag und in der französischen Nationalversammlung aus und drängten bei sozialistischen Tref fen und Konferenzen auf ihre de-jure Anerkennung. Albert Thomas unterstützte die neu auf der Pariser Friedenskonferenz eingetroffene georgische Delegation unter der Leitung von Irakli Zereteli und Karlo Tscheidse dabei, Treffen mit europäischen Diplomaten und Außenministern in die Wege zu leiten 6 . Als sich die Großmächte 1 ’Internationale Socialiste et la Géorgie(Georgia and the Socialist International), Paris: Edi tion du Comité Central du Parti Ouvrier Social-Démocrate de Géorgie, 1921, p.78. 2 Ramsay MacDonald,“Un État Socialiste au Caucase,” Ebd. S. 9. 3 Karl Kautsky, Georgia: A Social Democratic Peasant Republic: Impressions and Observa tions,(trans. H.J. Stenning), London: International Bookshops Ltd., 1921. 4 Ebd. S. 110-11. 5 Irakli Iremadze, Germaniashi – 1918(In Deutschland – 1918) Deutsch-georgisches Ar chiv(Sovlab) http://germangeorgian.archive.ge/ka/blog/98?fbclid=IwAR0uiVrRnoVdLy 9ot-WvFtBUZWB0JLdQqyQZx6XTT7LFfwx8vJ33Vv_lHec 6 Vergleiche hierzu das Zentrale Historische Archiv Georgiens(CHAG) 1831/1/435(Tsche-

309 am 24. Januar 1921 in Paris trafen, um mitunter den de-jure-Status Georgiens zu erörtern, wurden die Staats- und Regierungschefs auf die öffentliche Unterstützung Émile Vanderveldes aufmerksam. Unter seiner Schirmherrschaft rückte die Frage Georgiens in den Vordergrund 1 . Trotz der Unterstützung durch die sozialistischen Führer wurde die kleine Republik Georgien von den Großmächten vernachläs sigt und von den meisten führenden europäischen Sozialisten als eine„exotische Frucht“ angesehen 2 . Als Irakli Zereteli und Karlo Tscheidse, 1919 als Leiter der georgischen Delegation nach Paris kamen, wurden sie als Helden der russischen sozialistischen Revolution und nicht als Führer des neu etablierten, unabhängigen georgischen Staates geehrt. Ein Großteil der führenden europäischen Sozialisten richtete seine Aufmerk samkeit auf die Intervention der Westmächte in Russland. Georgien war im Ver gleich zum großen Kampf zwischen Imperialismus und Kommunismus ein Neben schauplatz. Georgien half es nicht, als westliche Staaten, teilweise unter dem Druck der lokalen Arbeiterbewegung, ihren Kampf gegen den Bolschewismus aufgaben. Akaki Tschenkeli war Mitglied der Ständigen Internationalen Kommission der Zweiten Internationale, und verbrachte einen Großteil des Jahres 1919 auf inter nationalen sozialistischen Konferenzen in Bern(offiziell war es der 10. Kongress der Zweiten Internationale), Amsterdam und Luzern. Diese Treffen waren ein Ver such, die Zweite Internationale wieder aufzubauen und eine sozialdemokratische Nachkriegsordnung zu schaffen. Nicht alle europäischen Sozialisten waren davon überzeugt. Viele französische und deutsche Sozialisten unterstützten die Kommu nistische Dritte Internationale oder spalteten sich zur Wiener Internationale(auch als Zweieinhalbte Internationale bekannt) ab, die sich im Februar 1921 in Wien traf. Im Dezember 1920 verließen dreihunderttausend deutsche Sozialisten die USPD, um die Kommunistische Partei Deutschlands zu gründen 3 . Tschenkeli legte auf dem Berner Kongress im Jahr 1919 Zertifikate der SPG für die Mitgliedschaft in der Zweiten Internationale vor 4 . Im April 1919 nahm die Amsterdamer Konferenz die Mitgliedschaft Georgiens an und verabschiedete eine Resolution, in der die inter nationale Anerkennung Georgiens gefordert wurde. Die Pariser Friedenskonferenz wurde umgehend aufgefordert, die Unabhängigkeit Georgiens de jure ohne„Vor mundschaft einer oder mehrerer Weltmächte“ anzuerkennen 5 . Auf der Luzerner idse an Tschenkeli, Brief vom 17. März 1919) 1 Reconnaissance de jure des états Baltes et Caucasiens, Archives de la Ministère des Af faires Étrangères(MAE) Europe/Russie/609/1918-1919/Z/651/1/159. 2 Akaki Tschenkeli, Außenminister Georgiens im Jahre 1918 und eine zentrale Persönlich keit der georgischen Sozialdemokratischen Arbeiterpartei, führte ein detailliertes Tage buch über die Ereignisse in Georgien und Europa in den Jahren 1918-1921. Das Tschenke li-Tagebuch wurde noch nicht katalogisiert und der Autor verfügt über eine elektronische Kopie. Ich beziehe mich einfach nach Datum auf das Tagebuch. Das Tschenkeli-Tagebuch, 01.30.1919. 3 Braunthal, Ebd. S. 224. 4 “Au Comité d’organisation de la Conférence Internationale Socialiste,” 28 Jan. 1919, ZHAG 1825/1/209/9/1-5 5 “L’Internationale& l’independence de la Georgie(Resolution votée à Amsterdam au

310 Konferenz im August 1919, an der sowohl Irakli Zereteli als auch Karlo Tscheidse teilnahmen, erhielt die SPG vier der 20 Stimmen, die traditionell den russischen sozialistischen Parteien zugeteilt wurden. Die Luzerner Delegierten schickten einen wütenden Brief über die erneuten Interventionen Russlands auf georgischem Ter ritorium an die britische Labour-Partei und das britische Unterhaus(in diesem Fall handelte es sich um die Besetzung von Gagra durch den Kommandeur Denikin) 1 . Tschenkeli sandte seinen Bericht an die georgische Regierung, in dem stand, dass „Georgien von den europäischen Sozialisten als wichtigstes Beispiel eines Landes wahrgenommen wird, das sich vom bolschewistischen Modell unterscheidet. 2 “ Im Juli 1920 wurden sechs georgische Delegierte nach Genf gesandt, um, wie sich herausstellte, am letzten(und elften) Kongress der Zweiten Internationale teilzu nehmen 3 . Dort nahmen europäische Sozialisten wie Vandervelde und Huysmans eine Einladung Irakli Zeretelis zu einer Reise nach Georgien an. Der Besuch war Teil eines weitreichenden politischen Kampfes gegen den Bolschewismus und die Dritte Internationale. Man hoffte, dass Georgien den europäischen Sozialisten zu Hause, von denen sich viele von der Zweiten Internationale entfremdet hatten, beweisen könne, dass der Bolschewismus antidemokratisch, monolithisch und imperialistisch war. Im Gegensatz dazu war es Lenins Ziel, die Glaubwürdigkeit der Zweiten Inter nationale zu zerstören. Die Liste an Gästen, die im September 1920 in Batumi ankamen, war bee indruckend. Sie alle gehörten zum demokratisch sozialistischen Flügel des eu ropäischen Sozialismus. Mit Camille Huysmans kam Ramsay MacDonald, der Vor sitzende der britischen Labour-Partei und spätere britische Premierminister(1924) an. Émile Vandervelde, der von 1918 bis 1921 als Justizminister der belgischen Re gierung und Experte für Agrarfragen fungierte, war ebenfalls Delegierter. Eine weni ger bekannte, aber nicht weniger wichtige Persönlichkeit war Ethel Snowden(die einzige weibliche Delegierte und leidenschaftliche Feministin), die im nationalen Ex ekutivkomitee der Labour-Partei war und nach ihrem Besuch in den frühen 1920erJahren kritisch über das bolschewistische Regime schrieb 4 . Thomas Shaw war ein britischer Abgeordneter und aktiver Gewerkschaftsführer, und Louis de Brouckère Berater der belgischen Regierung(er machte sich später einen Namen als Aktiv ist für Abrüstung). Französische Delegationsmitglieder waren Pierre Renaudel, ein ehemaliges Mitglied der Nationalversammlung, der Jean Jaurès nahestand. Renau mois d’Avril, 1919),” ZHAG /1864/2/119. Siehe auch: Zourab(Zurab) Avalishvili, The Inde pendence of Georgia in International Politics, 1918-1921, Westport(CT): Hyperion Press, 1981, pp.187-88. 1 “General Denikin’s Threat Against Georgia, and the Part Played by the English Generals,” ZHAG/1864/1/78/091/76-83 2 ZHAG /1831/2/254/1-13. 3 Braunthal, Ebd. S. 230. 4 Von April bis Juni 1920 war Ethel Snowden Mitglied der gemeinsamen Delegation der TUC-Labour Partei in Russland. Im September 1920 während des Aufenthalts in Georgien veröffentlichte sie ihr Buch„Through Bolshevik Russia“. Siehe auch Eric Lee, The Experi ment: Georgia’s Forgotten Revolution, 1918-1921, London: Zed Books, 2017. Das 12. Kap itel befasst sich mit dem Besuch der Delegation der Zweiten Internationale in Georgien.

311 del sprach sich wie alle seine Kameraden in der französischen Delegation gegen das bolschewistische Modell aus. Er war wie Ramsay MacDonald und Émile Vandervel de Anhänger der Idee einer georgischen Republik. Zur französischen Delegation gehörten außerdem Adrien Marquet, der in der französischen Sektion der Zweiten Internationale bekannt war, und Albert Inghels, der Führer der französischen Texti larbeiter 1 . Einige Delegierte wurden von ihren Ehefrauen begleitet. Dabei war auch Camille Huysmans Tochter, Sara Huysmans, die ein Tagebuch zur Reise führte. Das Zentralkomitee der SPG bereitete sich akribisch auf die Gäste vor. Zehn Autos wurden für eine spektakuläre Route durch Imeretien(wo sie die Bergwerke in Tschiatura besuchten), Kartli, Kachetien, Kasbegi im Norden und Gurien in West georgien(wo sie Noe Schordanias Mutter besuchten) reserviert. Auf den Tiflisser Straßen wurden die Hauswände von alten Plakaten und Kritzeleien gereinigt. Die besten Kameraleute wurden angestellt, um die Ereignisse zu filmen 2 . Die geor gischen sozialistischen Zeitungen waren überschwänglich und bezeichneten die Delegierten als„unsere Lehrer“ und das europäische Proletariat als„ältere Brüder“ Georgiens 3 . Der französische Konsul Louis Nettement beschrieb ihre Ankunft in Ba tumi folgendermaßen:„Der Ankunftsort und die zentralen Straßen der Stadt war en mit grün geschmückten Bogen verziert. Der Bahnhof und die öffentlichen Geb äude waren mit Blumen bedeckt und beleuchtet. Der Ankunftstag der Delegation wurde zum gesetzlichen Feiertag erklärt…“ 4 . Nach einem Festmahl, einem Treffen im Rathaus und einem Besuch im Botanischen Garten wurden die Gäste in einem ehemaligen königlichen Zug(mit Toilette und Küche) nach Tbilisi gebracht, Alle Sta tionen, an denen der Sonderzug vorbeifuhr, waren mit Bannern der Internationale geschmückt, und es erklang die Marseillaise. Die sozialistischen Gäste wurden von N. Schordania und der Volksgarde am Bahnhof von Tiflis empfangen und durch die Straßen der Stadt geführt – welche mit roten Fahnen und Porträts von Karl Marx, Karl Liebknecht und Jean Jaurès geschmückt waren- um an einer Sondersitzung der konstituierenden Versammlung teilzunehmen 5 . Der Besuch war erfolgreich, aber in Anbetracht der schrecklichen Armut im Land zu ausgefallen. Warum widmete eines der Parteimitglieder Benjamin Tschchikwischwili, der Generalgouverneur der Provinz Batumi, seine Zeit dem Be such der Sozialisten anstatt sich an unzufriedene Muslime zu wenden und die Re gion auf den Krieg vorzubereiten 6 . Surab Awalischwili, einer der einflussreichsten 1 Ebd. S. 173-74. 2 Germane Gogitidse, der zu dieser Zeit für die georgische Zentralunion der Genossen schaften arbeitete, produzierte eine Reihe von Filmen, die heute als Chroniken der Un abhängigkeit bekannt sind, die sich auf wichtige historische Ereignisse(Wiederinbe sitznahme von Batumi als Teil von Georgien im Juli 1920, Ankunft der Delegationsmitglie der der Zweiten Internationale im Herbst 1920) des neuen georgischen Staates beziehen. 3 Siehe auch Tschweni Stumrebi(Unsere Gäste), Ertoba(Einigkeit) die offizielle Zeitung der SDPG, 14. September 1920, S. 1. 4 M. Nettement, Consul de France a Tiflis…a Son Excellence M. Leygues…”(21 Sept., 1920), MAE/Z.655.10 /Sept. 1919-Dec. 1922/Georgia/politique interieur/dossier general/30-31 5 Ebd. 6 “ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის თავმჯდომარეს “

312 Diplomaten der Republik, argumentierte später, dass der Besuch einen falschen Eindruck hinsichtlich westlicher Unterstützung erweckt habe 1 . Er war skeptisch, ob eine Beziehung der georgischen Regierung mit der europäischen sozialistischen Bewegung generell dazu beitragen könne, dass Georgien mit Unterstützung der Großmächte de jure anerkannt würde. Aber es gab Vorteile. Dieser Besuch hatte eine wichtige propagandistische Bedeutung, und die georgische Regierung war gezwungen, auf die kritischen Ansichten der berühmten europäischen Sozialisten zu hören. Während eines öffentlichen Vortrags im Tifliser Teehaus betonte C. Huys mans ziemlich arrogant, dass die Georgier härter arbeiten müssten, einen vollen achtstündigen(statt sechsstündigen) Arbeitstag. 2 Die georgischen Führer wussten dies bereits, aber ein solcher Appell untermauerte ihre eigenen Argumente für eine strengere Arbeitsdisziplin im Land. Bei einem Treffen in Tbilissi gab Karl Kautsky den Georgiern den freundlichen Rat,„den europäischen Kapitalisten Garantien dafür zu geben, um sie zu ermutigen, in Georgien zu investieren“ 3 . In seinem Buch bemerkte er, dass„das georgische Papiergeldsystem nicht nur den Staat mit einem völligen Bankrott bedroht… sondern zu einer steigenden Verwirrung in der Wirtschaft und Lähmung des Wirtschaftsbetriebs geführt hat. 4 “ Nach der Rückkehr in ihre Länder versuchten die Delegierten, Georgien auf die europäische Landkarte zu setzen. In Artikeln, Büchern und Interviews sowie in populären Broschüren beschrieben sie ihren Besuch in Georgien und unterstützten dessen Unabhängigkeit. Der Sozialismus im Orient war für die europäischen Marx isten ein schwieriges theoretisches Rätsel, aber Georgien war ein Beweis dafür, dass sich der Sozialismus auch ohne die zerstörerische Folgen des Bolschewismus etablieren konnte. Die Besucher betonten Georgiens Rolle als eine neue Form des demokratischen Sozialismus und ein potentielles Vorbild für andere kleine Na tionen, die Unabhängigkeit anstrebten. Ihren Aussagen zu Folge repräsentierte Georgien Merkmale der westlichen Zivilisation und der„asiatischen“ Traditionen des Bolschewismus und Kemalismus 5 . In Zeitungen wie The Nation, The Labor Read er, Vooruit(Onward) und Le Peuple(beide hatten ihren Sitz in Brüssel) forderten sie die de jure Anerkennung Georgiens und seine Aufnahme in den Völkerbund. Sie unterstützten auch die Auslandshilfen für Georgien, einschließlich der militärischer Lieferungen, und regten(wenn auch ohne großen Erfolg) dazu an, den Handel zwischen Europa und Georgien auszuweiten 6 . (An den Vorsitzenden der Demokratischen Republik Georgien), ZHAG /1861/2/144/1. 1 Avalishvili, p. 266. 2 L’Internationale Socialiste et la Géorgie, p.87. 3 “M. Nettement, Consul de France a Tiflis…a Son Excellence M. Leygues…”(21 October, 1920) MAE/Z.655.10/43-44. 4 Kautsky op.cit., p.62. 5 Siehe einen typischen Ausdruck dieser Meinung Louis Brouckère,“La Georgia: Le Point de vue International,” L’Internationale Socialiste et la Géorgie, pp.43-77. 6 Die Publikationen, die nach der sowjetischen Besatzung der Republik Georgien im März 1921 verfasst wurden, darunter die Werke von Renaudel, Kautsky, Marquet und Lou is Brouckère, wurden in einem Sammelband L’Internationale Socialiste et la Géorgie veröffentlicht, pp.197-291.

313 Letztendlich hatten die Versuche der Zweiten Internationale, Georgien zu verteidigen, wenig Einfluss auf das endgültige Ergebnis. Sowohl das Exekutivkomi tee der Zweiten Internationale als auch das Büro der Wiener Internationale(die Wiener Internationale Konferenz fand statt, als in Georgien interveniert wurde) verurteilten die bolschewistische Invasion. Das Exekutivkomitee der Zweiten Inter nationale forderte, ein Referendum durchzuführen, um über die Zukunft der Re publik zu entscheiden. Georgien, Mitglied der Zweiten Internationale, illustrierte die Spaltungen des europäischen Sozialismus zwischen einer sozialdemokratischen Vision mehrerer Parteien, freier Wahlen und der Selbstbestimmung und der Dritten Internationale, die die proletarische Solidarität und das politische Machtmonopol der Kommunistischen Partei verteidigten. Dies war der wahrscheinlich letzte Dienst der georgischen Sozialdemokratie an der europäischen Bewegung. Nach der Inter vention in Georgien wurde klar, dass der Bolschewismus den sozialistischen Plu ralismus zu Gunsten autoritärer Hegemonie aufgegeben hatte. Die georgische So zialdemokratie hatte hingegen ein anderes Bild geliefert, dem zu Folge Demokratie, Sozialismus und staatliche Unabhängigkeit natürliche Partner sein konnten. Als die sozialistischen Genossen – von denen viele die Nachkriegsregierungen in den 1920er Jahren in Europa leiteten – die Sowjetunion ziemlich schnell anerkannt en, müssen die georgischen Führer doppelt enttäuscht gewesen sein. Schweden, Großbritannien und Dänemark erkannten unter sozialdemokratischer Führung (Hjalmar Branting, Ramsay MacDonald und Thorvauld Stauning) die UdSSR schon im Jahre 1924 an. P.S. Der Autor bedankt sich bei Irakli Iremadze und Beka Kobakhidze für ihre wertvollen Kommentare zum Artikel. Stephen Jones Professor, Mount Holyoke College

314 DER BESUCH DER ZWEITEN SOZIALISTISCHEN INTERNATIONALE IN GEORGIEN IM INTERNATIONALEN UND POLITISCHEN KONTEXT 1919 wurde in Moskau die Dritte Internationale 1 gegründet, um die rechtlichen In teressen Sowjetrusslands zu verteidigen . Ihre Gründung führte zur Spaltung sozial istischen Partei. 2 Nachdem die Rote Armee Denikin und verschiedene Generäle der sogenannt en„Weißen Garde“ besiegt hatte, griff sie den Kaukasus an und zerstörte die Nord kaukasische Republik sowie die Republik Aserbaidschan und bereitete sich auf eine Invasion der Republik Armenien vor. In Georgien wurden zahlreiche Versuche zur Destabilisierung unternommen, doch die georgische Armee und die Nationalgarde konnten den Verschwörern aktiven Widerstand leisten. 3 In Anbetracht all dessen entschied sich Moskau, mit der georgischen Re gierung Verhandlungen zu führen. Auf deren Grundlage wurde am 7. Mai 1920 der Anerkennungs- und Friedensvertrag 4 zwischen der Demokratischen Republik Geor gien und der Russischen Sozialistischen Föderativen Sowjetrepublik unterzeichnet. Nachdem der russische Zwang gelockert wurde, nahm die georgische Re gierung Verbindungen mit ihren Alliierten und dem neu gegründeten Völkerbund 1  Die Dritte Internationale – die Kommunistische Internationale –, in der sich alle kommunis tischen sowie die Abspaltungen der sozialdemokratischen Parteien zusammenschlossen, wurde am 2. März 1919 in Moskau gegründet und direkt von der russischen bolschewist ischen Partei dominiert. 2  Vom 25. bis zum 30. Dezember 1920 fand der 18. Kongress der französischen Sektion der Sozialistischen Internationale in Tours statt. Die große Mehrheit der Teilnehmer stim mte für einen Zusammenschluss mit der Dritten Internationale , die neun Monate zuvor in Moskau gegründet worden war, zur Kommunistischen Internationale. Nach dem Kongress folgte die Spaltung zwischen Sozialisten und Kommunisten. 3  Im Mai 1920, parallel zum aserbaidschanischen Angriffsplan, wurde Georgien von Sow jetrussland zwei Mal angegriffen. Der erste Angriff begann in Zchinwali, wo die Osseten gegen den georgischen Imperialismus rebellierten. Der ossetische Aufstand wurde durch russische Agenten unterstützt. Die Nationalgarde marschierte in Zchinwali ein und sorgte für die Wiederherstellung der staatlichen Ordnung. Der zweite Angriff wurde in der Nähe der Roten Brücke unter Beteiligung der aserbaidschanischen Truppen unternommen. Die georgische Armee und die Nationalgarde stellten mit vereinten Kräften die Ordnung wie der her. 4  Der Anerkennungs- und Friedensvertrag wurde zwischen dem georgischen Vertreter Grigol Uratadse und dem russischen Vertreter Lew Karachan unterzeichnet(siehe Noe Schorda nias Buch Meine Vergangenheit, IX. Kapitel [Noé Jordania, Mon Passé, ch. IX, Copyright 2008 Christine Pagava-Boulez] und Wladimir Woytinskis Die Georgische Demokratie [Vlad imir Woytinski, La Démocratie géorgienne, Paris, Alcan Lévy, 1921]).

315 auf, um die junge georgische Republik international zu etablieren. Die georgische Regierung hatte enge Beziehungen mit den Sozialdemokratischen Parteien, wes wegen sie sich an die Sozialistische Internationale wandte, um Unterstützung zu erhalten und weltweite Anerkennung zu erlangen. Die georgische Sozialdemokratie konnte mit der Sozialistischen Internationale auf verschiedenen Wegen kommunizieren: • Die georgischen Führer, die in Europa studiert hatten, kannten die Mitglie der der europäischen Arbeiterbewegung. • Die georgischen Delegierten nahmen an den Kongressen der So zialdemokratischen Arbeiterpartei Russlands in verschiedenen eu ropäischen Ländern teil. Darüber hinaus entstanden in der internationalen Arbeiterbewegung Meinungsverschiedenheiten, die eine Parteispaltung provozierten: Welcher Inter nationale sollten die sozialistischen Parteien beitreten? Der Zweiten Sozialistischen Internationale oder der Dritten Kommunistischen Internationale? Zu dieser Zeit galt die RSFSR(Russische Sozialistische Föderative Sowjetrepub lik) als Vorbild für die Dritte Internationale und die Demokratische Republik Geor gien war der einzige demokratische sozialistische Staat in der Welt. Konnte sie zum Vorbild der Zweiten Internationale werden? Im September 1920, vier Monate nach der Anerkennung Georgiens durch die Russische Sozialistische Föderative Sowjetrepublik, besuchte die Delegation der So zialistischen Internationale Georgien, um sich mit der Regierung und den verschie denen politischen Parteien zu treffen. Die Delegation bestand aus den wichtigsten Vertretern der europäischen sozialistischen Parteien aus den Ländern: Großbritan nien, Belgien, Deutschland, Frankreich. Die Delegation sollte sich mit der„ersten Sozialistisch-Demokratischen Repub lik“ und der„Sozialistischen Bauernrepublik“ 1 vertraut machen. Die georgischen Sozialisten erhofften sich ihrerseits eine Erfahrungsaustausch mit der Delegation und von den„europäischen sozialistischen Lehrmeistern etwas Neues lernen zu können.“ Am 14. September 1920, traf um 6:15 Uhr die Delegation der Zweiten Interna tionale mit dem Schiff Franz Ferdinand im Hafen von Batumi ein. Am nächsten Tag, den 15. September wurde sie von der georgischen Regierung und dessen Vorsit zenden, den Mitgliedern der Sozialdemokratischen Partei, den Führern der Opposi tionsparteien sowie den Vertretern der Gewerkschaften und dem Generalstab der 1  Karl Kautskys Bezeichnung für die Unabhängige Republik Georgien in seinem Buch Georgien: Eine Sozialdemokratische Bauernrepublik – Eindrücke und Beobachtungen . Tbilissi, 2018.

316 „Nationalgarde“ 1 offiziell empfangen. 2 Zu dieser Zeit hatte Georgien bereits eine Ar mee, aber die Anwesenheit der Nationalgarde war beim Empfang ein Zeichen dafür, dass man keine„ideologische Orthodoxie“ der georgischen Demokratie anstrebte und die Arbeiterbewegung, die sich in einem zerfallenen Reich entwickelte, eine große Bedeutung für das Land hatte. Es ist sicher, dass einige Delegationsmitglieder von dieser Entscheidung überrascht waren. Schwerpunkte während des Treffens Die Anerkennung der Republik Georgien durch internationalen Organisationen und den Alliierten Rat, sowie die Unterstützung der Zweiten Internationale Isidore Ramischwili, Mitglied des Zentralkomitees der Konstituierenden Versam mlung und der Sozialdemokratischen Partei, sowie Sonderdelegierter der Partei, brachte in seiner Rede beim Empfang Folgendes zum Ausdruck: „ Es wurde bekannt, dass Ihre Delegation aus Mitgliedern von großen Ländern gebildet wurde und Ihr Besuch von zentraler Bedeutung ist. Mein ganzes Land sowie die Arbeiter der So zialdemokratischen Partei, Ihre Kollegen, freuen sich, Sie hier zu empfangen. Meine Genossen, Sie wissen, dass der Sozialismus von Marx und Engels innerhalb von 30 Jahren in Georgien aufgebaut worden ist. Die Theorien der Hauptvertreter dieser sozialistischen Lehre wurden durch unermüdliche Arbeit in die Tat umgesetzt.“ Der Stellvertretende Außenminister Konstantine Sabachtaraschwili, der die Gäste in Batumi empfing, verwies in seiner Rede auf die gleichen Themen. Er wand te sich an das Publikum auf Französisch: „ Die Führer des westeuropäischen Sozial ismus sind zum ersten Mal nach Georgien gekommen, um sich vor Ort über die Arbeit der georgischen Demokratie zu informieren. Wir sind überzeugt, dass diese Begegnung dazu beiträgt, die Beziehungen zwischen unserer kleinen Demokratie und der großen europäischen Demokratie zu vertiefen. Seit mehr als zwei Jahren 1  Die Nationalgarde war eine bewaffnete Organisation der Sozialisten, die ursprünglich aus 100 Truppen bestand. Ihr Ziel war es, die Arbeiter- und Bauernkundgebungen vor bewaff neten Angriffen der Kosaken, welche die Demonstrationen stören wollten, zu schützen. Am 12. Dezember 1917 eroberten 300 Arbeiter und sozialistische Kämpfer den Berg Arse nal, während die Stadt von 33 000 russischen Truppen verteidigt wurde. Die Sozialisten be saßen bereits die Waffen, die sie in den kommenden Kriegen verwendeten. Die Rote Garde wurde als erste bewaffnete Formation der Demokratischen Republik Georgien gegründet. Sie stoppte die Angreifer während des Angriffs der armenischen Truppen aus dem Gebiet Lore und wurde später in Nationalgarde unbenannt. Die sozialistischen Arbeiter traten der Garde freiwillig bei; sie sorgten für Ordnung und wandten sich gegen die Versuche bolschewistischer Staatsstreiche. Die Nationalgarde bestand neben der georgischen Ar mee. Eine Sonderkommission wurde eingesetzt, um die georgischen Streitkräfte neu zu organisieren. Der bolschewistische Angriff im März 1921 verhinderte jedoch den Prozess der Vereinbarung zwischen den beiden Organisationen. 2  Journal« République Géorgienne» №59, septembre, 1920(französische Zeitung heraus gegeben von Elisabed Orbeliani, Sakartwelos Respublika(Die Republik Georgien), № 59, September 1920 ) .

317 versuchen wir, einen demokratischen Staat aufzubauen. Die georgische Demokratie hat zu dieser Zeit viele Herausforderungen erfolgreich gemeistert. Dabei richtete sich ihr Blick jedes Mal auf den westeuropäischen Sozialismus, dessen wichtigsten Vertreter Sie sind. Wir freuen uns über die Gelegenheit, Sie über unsere wichtigste Arbeit zu informieren, die die georgische Demokratie in dieser kurzen Zeit leisten konnte.“ In der Rede des Bürgermeisters von Batumi, Giorgi Andschaparidse, wurden die gleichen Akzente gesetzt:„Vor zwei Jahren empfingen wir in diesem Saal den Vertreter des siegreichen türkischen Imperialismus, Enver Pascha, der uns zur Zeit der Dritten Internationale seine Unterstützung gewährte. Es bestand die Gefahr, dass Georgien vollständig zerstört würde, aber heute empfangen wir hier mit großer Freude die Vertreter der wahren Internationale und die Führer der europäischen Arbeiterklasse.“ Beim Empfang der Delegation in Tiflis behandelte der Führer der Regierung und des Nationalrates, Noe Schordania, das gleiche Thema:„In erster Linie möchte ich Ihnen meinen herzlichen Dank und die Dankbarkeit unseres Volkes für Ihre Unterstützung bei der Anerkennung unserer Unabhängigkeit und Souveränität in Luzern und Amsterdam aussprechen. Diese Entscheidung gab uns die Motivation, für unsere Existenz zu kämpfen und unsere politischen und sozialistischen Ideen zu verwirklichen. Wir sind den großen Meistern Marx, Engels, Kautsky, Jaurès, Vandervelde und Keir Hardie treu geblieben. Wir sind ihre Nachfolger, wir befolgen ihre sozialistischen Lehren und verfolgen ihre politische Taktik.“ Ramsay MacDonald, das englische Mitglied der Delegation, sprach deutlich vom Zweck ihres Besuchs. Trotz der Meinungsverschiedenheiten, die in der neu gegründeten Zweiten Internationale nach dem Ersten Weltkrieg von 1914–1918 noch bestanden, war die Delegation nach Georgien gekommen, um die Situation zu analysieren.„Wir sind als Gesandte der Internationale nach Georgien gekommen, um Ihnen zur erlangten Freiheit zu gratulieren und unsere Unterstützung für Geor gien zu demonstrieren. Wir verfolgten die Bemühungen des georgischen Volkes, für seine Freiheit zu erkämpfen, mit großem Interesse. ... Heute reichen wir einer freien und unabhängigen Nation die Hand. Wir sind nicht zur Erholung nach Georgien gekommen. Unser Ziel ist es, unseren Beistand zu zeigen und Ihre Erfahrungen zu teilen. Was Georgien vermochte, haben unsere Sta aten noch nicht geschafft. Georgien ist eine sozialistische Republik, die den Prinzip ien der europäischen Sozialdemokratie treu geblieben ist. ... Sie haben eine sozialistische Republik nach Ihren Traditionen, den Prinzipien der Freiheit, der Meinungs-, Gedanken- und Pressefreiheit aufgebaut. Sie wissen, dass der Sozialismus Repressionen verurteilt und mit Gewalt keine gerechte Re gierung gebildet werden kann. Die Delegation erkennt an, dass Georgien als wür diger Nachfolger seiner Vergangenheit eine Republik ist, die für humanistische und internationale Ideale kämpft.

318 Sie wissen, dass die Menschheit über der Nationalität steht und dass die Ar beiterbewegung von humanistischen und internationalen Idealen inspiriert ist. Die Delegation begrüßt Ihr Symbol, die rote Fahne, die stolz in Ihren Händen weht,... sie vereint uns. Wir hoffen, wir können Sie unterstützen. Uns beliebt der Tag, an dem wir das gastfreundliche Land der Sozialistischen Republik Georgien betreten haben, für immer in Erinnerung. Ich wünsche Ihnen viel Erfolg und Wohlstand.“ Die georgische Sozialdemokratie tritt im Gegensatz zur Kommunistischen In ternationale für die Prinzipien der Sozialistischen Internationale ein. Isidore Ramischwili hielt seine Rede in Batumi:„Die Sozialdemokratische Partei Georgiens blieb ihrer Lehre treu. Auch die Regierung, die heute an der Spitze des Landes steht, verfährt nach ihrer Doktrin. Wir beschreiten den demokratischen Weg zum Sozialismus und kämpfen, um alle Hindernisse aus dem Weg zu räumen.“ Der Regierungsvorsitzende und Leiter der Sozialdemokratischen Partei, Noe Schordania, betonte die Besonderheit der georgischen Sozialdemokratie:„Na chdem mir bewusst wurde, dass der historische Weg der russischen Demokratie zum östlichen Sozialismus, dem Bolschewismus, führt – der eindeutig gegen das georgische Volk gerichtet ist –, haben wir eine endgültige Position eingenommen, unseren Nationalstaat erklärt und eine unabhängige demokratische Republik auf gebaut... Seit drei Jahren versuchen wir, unsere politischen Ideen in Georgien zu verwirklichen. Georgien ist eine natürliche Brücke zwischen Ost und West; wir wün schen uns auch, dass es eine politischen Brücke wird, die den Sozialismus in Ost und West verbinden kann.“ Auf der offiziellen Sitzung des Parlaments führte der stellvertretende Vorsit zende, Alexander Lomtatidse, in seiner Rede aus:„Ich möchte mich auf eine Tatsa che aus der jüngeren Vergangenheit beziehen. Sie erinnern sich daran, wie unser Volk mit allen Kräften und Möglichkeiten gegen alle Feinde gekämpft hat. Wir ver gossen unser Blut im Kampf und erlebten auch Enttäuschungen. Dann erhob sich eine starke und gewaltige Stimme, die das Volk aufforderte, seine Unabhängigkeit zu verteidigen und das setzte seinen Kampf mit neuer Energie fort. Das war die Stimme des europäischen Sozialismus und der europäischen sozialistischen Partei en. Bei den Sitzungen in Bern, Amsterdam und Luzern wurde beschlossen, dass die Internationale Arbeiterpartei die Unabhängigkeit Georgiens verteidigen würde. Eine solche Unterstützung ist von zentraler Bedeutung. Der europäische Sozialis mus beschränkte sich nicht darauf. Er sandte bekannte Vertreter nach Georgien, um uns zu unterstützen. Trotz des Imperialismus und der asiatischen Repressionen steht der Kampf für die Freiheit über allem. Wir dachten unsere Ziele wären schon erreicht, aber nach dem schwarzen Imperialismus standen wir dem roten Imperi alismus von Angesicht zu Angesicht gegenüber. Unsere Demokratie fürchtet nichts. Wir konnten viele Schwierigkeiten überwinden und sind stark geworden, doch dies ist kein endgültiges Ergebnis. Unsere Demokratie konnte ihren wichtigen Beitrag zum Aufbau eines demokratischen Staates leisten, was nicht ohne Hindernisse ver läuft. Ein klarer Beweis dafür ist, dass Georgien noch nicht de jure anerkannt wird.“

319 Grigol Giorgadse unterstützte die im Namen der Abgeordneten der So zialdemokratischen Partei geäußerte Idee:„Georgien weigert sich kategorisch, dem asiatischen Weg zu folgen, und hat den Weg der europäischen Arbeiterklasse und des politischen und sozialen Kampfes gewählt. Unter solchen Bedingungen waren wir an der Legislativarbeit beteiligt. Wir konnten ein Minimalprogramm durchset zen und die dafür schaffen.“ Der Kommandeur der Garde, Waliko Dschugeli, teilte diese Meinung:„Wenn Sie Georgien verlassen, werden Sie wissen, dass an der Grenzen zweier Welten, zweier Kulturen und zweier Taktiken eine kleine Demokratie existiert, die, umge ben von zahlreichen Feinden, von dem reaktionären türkischen Hammer und der bolschewistischen Barbarei, weiterkämpft. Sie werden dem westeuropäischen Pro letariat über unseren Kampf erzählen.“ Im Namen der Delegation hielt der belgische Vertreter Émile Vandervelde die Gegenrede:„Im Namen des freien Belgiens begrüße ich das freie, demokratische, republikanische und sozialistische Georgien! Es ist wie eine Oase in trostloser Wüste, die sich überall um uns herum erstreckt. Auf der anderen Seite des Kauka sus weht auch die rote Fahne, aber in einem Land, wo die Menschen unter Hunger, Not und Tod leiden. Und hier, in diesen Bergen, wird eine Demokratie aufgebaut, die danach strebt, die Unterstützung der Internationale zu erhalten. Im Namen der Internationale begrüße ich Ihr Land und Ihr politisches sozialistisches Erwachen.“ Die georgische Sozialdemokratie bittet die Sozialistische Internationale um ihre Stellungnahme zur Frage des Aufbaus einer neuen Republik Isidore Ramischwili, einer der Gründer der Sozialdemokratischen Partei richtete die erste Bitte an die Internationale:„Wir haben unser wahres Sein mit all den Vorund Nachteilen gezeigt und versuchen, Sie voll über das Leben in unserem Land zu informieren. Sehen Sie sich den Weg an, den wir gegangen sind, um unsere Ziele zu erreichen und weisen Sie uns auf die Fehler hin, die wir ganz sicher bei ein er so raschen Erledigung der Sache begangen haben. Wir werden Ihre Ratschläge wie immer berücksichtigen. Die georgische Demokratie und dessen Führer, die So zialdemokratie, grüßen Sie herzlich. Die fröhlichen Gastgeber sind gern bereit, ihre lieben Gäste zu empfangen.“ Eine ähnliche Rede hielt Silibistro Dschibladse:„Sehr geehrte Gäste, Führer des internationalen Proletariats! Ich begrüße Sie im Namen des Zentralkomitees der Sozialdemokratischen Partei Georgiens. Herzlich willkommen! Unser zweijäh riger Traum ist verwirklicht. Machen Sie sich mit unserer jungen Republik vertraut. Weisen Sie uns auf die Fehler hin, um diese in der Zukunft zu vermeiden.“ Konstantine Sabachtaraschwili richtete an die Internationale die gleiche Bitte: „Bei der Erkundung unseres Landes werden Ihnen unsere Fehler auffallen, die bei der Erledigung der schweren Arbeit, bei dem Aufbau eines rein demokratischen und sozialistischen Staates, auf den Ruinen eines despotischen Staates, leider un-

320 vermeidlich sind. Auf diesem Weg steht die georgische Demokratie und sie hat noch viel zu tun. Wir sind davon überzeugt, dass unser politischer Kurs und un sere Zusammenarbeit mit der europäischen Demokratie dazu beitragen, die Schwi erigkeiten zu überwinden und für die gemeinsamen Ideale zu kämpfen.“ Auf diese Rede antwortete Thomas Shaw:„Ich halte meine Rede im Namen von sechseinhalb Millionen englischer Gewerkschafter. Ich besuchte Sowjetruss land und bin davon überzeugt, dass die Führer der Sowjetregierung die russische Demokratie nicht zum Sozialismus führen können. Georgien ist ein kleines Land, auf das das ganze Europa seinen Blick gerichtet hat. Ich finde, dass der Weg, auf dem Georgien ist, die Arbeiterklasse zu ihrem Endziel – zum Sozialismus – führt. Wir sind hierher gekommen, nicht nur, um Ihnen unsere Unterstützung zu geben, sondern Ihre Erfahrungen kennenzulernen. Es hat große Mühe gekostet, um eine solche Ein heit wie England zu gründen. Zurzeit bestehen keine Meinungsverschiedenheiten, und England ist auf dem Weg zum Sozialismus. Ich bin sicher, dass Georgien von seinem politischen Kurs nicht abweichen und wie die anderen Staaten des Völker bunds in die internationale Familie aufgenommen wird.“ Die Vorschläge des amerikanischen Präsidenten Thomas Wilson; Risiken für die georgische Nation Giorgi Gwasawa hielt im Namen der Abgeordneten der Nationaldemokratischen Partei seine Rede, welche die reale Gefahr zum Ausdruck bringt, der Georgien we gen der Vorschläge von Präsident Wilson unterliegen könnte:„Viele Jahre lang ha ben wir uns an die Idee gewöhnt, dass Georgien eng mit Russland verbunden ist. Georgien hat aber auch viele Gemeinsamkeiten mit Frankreich, England und Bel gien. Der Weltkrieg und die Revolution trugen dazu bei, den alten Weg der geor gischen Zivilisation erneut zu beschreiten. Den Weg, der das georgische Volk mit den europäischen Ländern verbindet. Dieser wurde nun wegen der Entscheidung von Amerika in Gefahr gebracht, das die Unabhängigkeit Georgiens nicht anerkan nt wird. Wohin sind Ideen von Wilsons entschwunden, die den Friedensvertrag von Versailles untermauern sollten? Wo sind die großen Ideen, auf denen der Völker bund basiert? In Bezug auf Georgien unterstreicht die oben erwähnte Note die Be deutung dessen Geschichte und die Ergebnisse der Revolution. Georgien war im mer schon ein homogener Staat, der während der Jahrhunderte ein und dasselbe Territorium bewohnt hat. Anstatt die rechtliche Anerkennung Georgiens zu unter stützen, befürwortet Amerika jedoch die Wiedererrichtung der Vorkriegsgrenzen von Russland.“ Abspaltungen der Arbeiterklasse; Spaltungsversuche durch die Gründung der Dritten Internationale Noe Schordania sprach zum folgendem Thema:„Die Manifestation der Arbeiter klasse deutet noch einmal auf ihre Einheit. Dass unsere Arbeiter bisher noch nie von ihrem Kurs abgewichen sind, wird auch heute klar. Keiner könnte behaupten,

321 dass das Abhanden sein eines Zerwürfnis unter unseren Arbeitern ein Zeichen der Rückständigkeit ist. Die Vertreter der westlichen Arbeiterbewegung meinen, dass auch bei ihnen eine solche Harmonie herrscht. Wie bekannt, bestehen in der bel gischen Arbeiterklasse, die dem Umfang nach der georgischen ähnlich ist, keine Meinungsverschiedenheiten. Sie folgt einer Fahne, einer Partei, einer Taktik und verfährt nach der einzigen, sozialistischen Doktrin. Thomas Shaw ist einer der Del egationsmitglieder, der Sowjetrussland besucht hat. Er hat schätzt die Taten der Sowjetregierung negativ ein. Ethel Snowden vertritt die äußerst linke Position der Arbeiterpartei. Sie ist eine gute Rednerin und Organisatorin. Zusammen mit den Ar beitern in England und der USA hat sie mehr als 2000 Kundgebungen durchgeführt. Ethel Snowden besuchte auch Sowjetrussland, um die Situation zu analysieren und kehrte so wie Thomas Shaw enttäuscht aus Russland zurück. Heute sind die wichtigsten Vertreter der englischen Arbeiterklasse bei uns zu Gast. Betrachten wir nun die Situation in einem anderen Land, in Frankreich, wo es zwar keine Meinungsverschiedenheiten gibt, aber doch kleine Abweichungen vom gemeinsamen politischen Kurs. Die Vertreter aus Frankreich: Pierre Renaudel, Albert Inghels und Adrien Marquet sind hier anwesend. Pierre Renaudel gilt als Nachfolger des bekannten Redners Jean Jaurès. Zurzeit ist er Mitglied der Minder heitenpartei, aber ich bin überzeugt, dass er bald der Mehrheitspartei angehören wird. Genosse Pierre Renaudel stellt die Frage: Jaurès oder Lenin? Wir sind fest überzeugt, dass die Arbeiterklasse in Frankreich Jaurès wählen wird.“ Der Kommandeur der Nationalgarde, Alexander Dgebuadse, sprach von der Arbeiterklasse:„Möge sich das zersplitterte Proletariat wieder vereinen in eine Familie und den Kapitalismus mit einem Schlag vernichten“ S. Dewdariani, Vorsitzender des Exekutivkomitees des Zentralrates der Gew erkschaften Georgiens, hielt seine Rede über die Besonderheiten der georgischen Gewerkschaften:„Georgien ist das einzige Land, in dem die Arbeiterklasse die re giert und dafür kein Blut vergießen musste. Das brachte das armselige Russland am Rande der Zerstörung. Unsere Arbeiterklasse ist ein Teil der Gewerkschaften, und wir setzen alle Bemühungen dran, dass es dabei bleibt. Obwohl hier verschie dene politische Bewegungen vertreten sind, bewahren die Gewerkschaften die Ein heit der Arbeiterklasse. Die Gewerkschaften befinden sich auf dem Kampffeld der Wirtschaft. Die russische Arbeiterklasse berücksichtigte nur ihre eigenen Forderun gen, was die Produktivität des Landes zu Grunde richtete. Die georgische Arbeiterk lasse hat hingegen nichts gemacht, was das Land hemmen würde.“ Albert Inghels, Mitglied der Sozialdemokratischen Partei Frankreichs, äußerte seine Meinung zur russischen Gesellschaft:„Ich bin von der Kühnheit der Georgi er überrascht. Solche zielstrebigen Menschen habe ich nirgendwo getroffen. Trotz der enormen Schwierigkeiten, die die georgische Demokratie überwinden konnte, hat sie die Einheit der Arbeiterbewegung bewahrt, um die Demokratie schließlich zum Sozialismus zu führen. Die gesamte europäische Arbeiterklasse hat ihren Blick auf Georgien gerichtet. Die georgische Demokratie konnte den Sozialismus in ihrem

322 Land teilweise etablieren. Zwar hat sich der Sozialismus aus Sicht einer Partei in zu kurzer Zeit etabliert, aber ist diese Ansicht falsch. Georgien ist auf dem richtigen Weg und kann führt die Arbeiterklasse zum Sieg. Dieselbe Bewegung sammelt jetzt alle Kräfte in Europa. Je mehr Sitze die Arbeiterklasse im Parlament erhält, desto näher kommt sie dem Sozialismus.“ Georgien zwischen den„schwarzen und roten Imperialisten“ Alexander Dgebuadse äußerte sich sehr klar zu diesem Thema:„Trotz der internen und externen Kämpfe, trotz der kritischen Momente und der bolschewistischen Angriffe, setzte Georgien den Aufbau eines demokratischen Staates fort. Es war in der Lage, eine Agrarreform durchzuführen, die lokale Selbstverwaltung zu en twickeln und anderes. Die Vertreter des englischen und deutschen Imperialismus stellten an das georgische Volk Forderungen, die entgegen unseres sozialistischen Bewusstseins waren und von uns abgelehnt wurden. Als in Georgien die Hunger snot ausbrach, bot uns die russischer Freiwilligenarmee ihre Hilfe an, mit der Bedi ngung, ihre Truppen auf georgischem Territorium stationieren zu können. Wir ha ben diesen Vorschlag abgelehnt und uns entschieden, lieber Hunger zu leiden, als ihn anzunehmen.“ Wer sollte das georgische Kapital verwalten? Alexander Dgebuadse brachte die Position des georgischen Volkes zu diesem The ma zum Ausdruck:„Die georgische Revolution wird ohne Blutvergießen vonstat tengehen. 80% der georgischen Unternehmen sind im Besitz der staatlichen und sozialen Organisationen, 20% aber in Privatbesitz.“ Zusammenfassung des Besuchs der Delegation der Zweiten Sozialistischen Internationale im Herbst 1920 in Georgien Dieses Zusammentreffen mit den Führern der Zweiten Internationale ermöglichte es der georgischen Regierung und der Sozialdemokratischen Partei, die Überlegun gen zu den durchgeführten Reformen zusammenzufassen. Die georgische Regierung war bemüht, sich vom Druck Sowjetrusslands und der kemalistischen Türkei zu befreien und die Anerkennung der Demokratischen Republik Georgien durch den Völkerbund(eine Organisation, die sich aus dem Alliierten Rat bildete und den Zweiten Weltkrieg überlebte) zu erlangen. Aus der Sicht der georgischen Regierung waren der Alliierte Rat und der Völkerbund die Garanten dafür, um ihre Grenzen und Existenz zu bewahren. Nach dieser Visite hatte Europa eine bessere Vorstellung von Georgien. In der deutschen, englischen, belgischen und französischen Presse erschienen zahlreiche Artikel über das Land. Ihre Autoren unterstützten die Entscheidungen der geor gischen Minister im Alliierten Rat. Die Führer der Zweiten Internationale waren von der georgischen Erfahrung so beeindruckt, dass sie zu Beschützern der georgischen Sache wurden. Karl Kautsky veröffentlichte das Buch Georgien: Eine Sozialdemokratische Bauernrepublik .

323 Im Januar 1921 wurde die Unabhängigkeit der Demokratischen Republik Geor gien durch den Völkerbund anerkannt, was den europäischen und sozialistischen Führern zu verdanken war. Die Führer der Zweiten Internationale haben sich entschieden zwischen der Russischen Sozialistischen Föderativen Sowjetrepublik und Georgien, d.h. zwischen dem Bolschewismus und der Sozialdemokratie. Ihre Reise fiel mit der Periode Ab spaltung der Zweiten von der Dritten Internationale zusammen. Die Zweite Internationale, die„Arbeiterinternationale”, hatte 1914 durch die Konflikten des Ersten Weltkriegs gelitten. Die Ermordung von Jean Jaurès bes chleunigte diesen Prozess. Von 1918 bis 1920 gab es Bemühungen, die Arbeiter internationale wieder aufzubauen. In Sowjetrussland wurde indessen die Dritte Internationale, die„Kommunistische Internationale“, gegründet. Die Kommunisten versuchten, eine Auseinandersetzung zwischen den sozialistischen Parteien der ver schiedenen Länder zu provozieren, um neue kommunistische Parteien zu gründen. Die Sozialdemokratische Partei Georgiens wurde ein Teil der Zweiten Interna tionale. Sie wurde von Michako Zereteli und Konstantine Gwardschaladse vertre ten. Georgien war bei jeder Plenarsitzung der Internationale ein Diskussionsthema. Die Zweite Internationale ging im Zuge des Zweiten Weltkrieges im Jahre 1939 wie der unter. Die georgischen Genossenschaften und Gewerkschaften konnten ihre Er fahrungen mit den Führern der europäischen sozialistischen teilen. Eine engere Zusammenarbeit fand leider nicht mehr statt, weil die russischen Truppen ohne Kriegserklärung und trotz eines 1920 unterzeichneten Friedensvertrages in Geor gien einfielen. Der Besuch der Internationale trug dazu bei, dass Georgien während des wid ersprüchlichen Kampfes ihre Unterstützung erhielt. Victor Serwy, Mitglied der Be wegung internationaler Kooperative, hatte die Möglichkeit, 1922 das durch Sow jetrussland besetzte Georgien zu bereisen und mit georgischen Genossenschaften zusammenzutreffen, die gegen die russische Regierung weiterkämpften. Die rus sische Regierung war bestrebt, den Reichtum der georgischen Genossenschaften zu monopolisieren. Diese Reise ist eine der zahlreichen Beweise dafür, dass sich Georgien als eine europäische Nation betrachtet. Doch die Arbeiterinternationale konnte Georgien während der sowjetischen Invasion keine Unterstützung der europäischen Na tionen bieten und sich auch nicht gegen England stellen, als es 1924 nach den Re pressionen in Georgien durch Sowjetrussland den Sowjetstaat anerkannte. Auch Frankreich erkannte Sowjetrussland an, aber in den Jahren 1921–1933 zugleich auch die georgische Exilregierung in Frankreich.

324 Offizielle Erklärung der De-jure-Anerkennung der Demokratischen Republik Georgien von den Alliierten, unterzeichnet am 27. Januar 1921. Thierry Berichvili Präsident der französischen Assoziation der Freundschaft mit dem georgischen Volk Letztes Mitglied des Auslandsbüros der Sozialdemokratischen Partei Georgiens

325 georgische medienchronik

327 Die europäische sozialistische Delegation in Batumi Am 13. September bereitet sich die Stadt den ganzen Tag auf den Emp fang der sozialistischen Delegation vor. Bereits am Morgen sind die Stadt, der Hafen von Batumi, der Arbeiterpalast, sowie die Selbstverwaltungs- und pri vate Gebäude mit roten Fahnen, Girlan den, Plakaten und Blumen geschmückt. In der ganzen Stadt herrscht eine be sonders feierliche Stimmung. Überall sind Plakate mit folgender Inschrift zu sehen:„Herzlich willkommen! Es lebe der Sozialismus!“ Diese Slogans weck en den alten proletarischen Geist von Batumi und führen dazu, dass sich die Menschen um die alte rote Kriegsflagge versammelten. Zudem sind in den heu tigen Zeitungen ungeachtet von deren politischer Richtungen ausschließlich in ternationale Briefe zu lesen. Aus Tiflis sind der Regierungsver treter Konstantine Sabachtaraschwili und das Mitglied des Zentralkomi tees der Arbeiterpartei der So zialdemokratischen Partei Georgiens Isidore Ramischwili eingetroffen. In der Nähe von Azizye (des heu tigen Freiheitsplatzes) wird ein Sonder zug bereitgestellt, mit dem die eu ropäischen Gäste am Abend des 14. September nach Tiflis fahren werden. Am frühen Morgen des 14. Sep tember versammeln sich die Bewohner von Batumi auf der Straße. Es wird bekannt gegeben, dass das Schiff mit der Delegation um 8 Uhr morgens in Batumi eintreffen wird. Die Begeister ung der Menschen wächst allmählich in einen allgemeinen Enthusiasmus und eine feierliche Stimmung über. Für eine Dissonanz sorgen die Kommunisten mit ihrem Aufruf zur Beleidigung der eu ropäischen Sozialisten, insbesondere von Karl Kautsky. Dieser Aufruf führt nur zur Verspottung und trägt zur allge meinen Heiterkeit bei. Die Zeitung Sakartwelos Respublika ( Die Republik Georgiens ), 1920 , № 209 Die Ankunft der Sozialistischen Delegation in Batumi Batumi, den 14. September(Tele gramm). Frühmorgens, um 6:15 Uhr legt im Hafen von Batumi das Schiff Franz Ferdinand an, an dessen Bord die europäischen Sozialisten sind: Émile Vandervelde, Camille Huysmans, Lou is de Brouckère, Ethel Snowden, Thom as Shaw, James Ramsay MacDonald, Pierre Renaudel, Albert Inghels, Frau Vandervelde, Frau Huysmans und ihre

328 Tochter. Karl Kautsky musste wegen Er krankung in Rom bleiben und wird mit dem nächsten Schiff in Batumi erwar tet. Die Delegation wird vom Kautskys Sekretär, Paul Olberg begleitet. Die Zeitung Sakartwelos Respublika ( Die Republik Georgiens ), 1920 , № 209 Empfang der sozialistischen Delegation in Batumi Die Stadt Batumi hat am frühen Mor gen von der Ankunft der Führer des eu ropäischen Sozialismus erfahren. Die Gewerkschaften marschieren mit roten Fahnen durch die Straßen. Lieder der Zweiten Internationale und die Marseil laise sind zu hören. Die Menschen ha ben sich im Hafen von Batumi versam melt. Auch die Schiffe sind mit roten Fahnen, Blumen und Girlanden ges chmückt. Um 9 Uhr kommen der Re gierungsvertreter Konstantine Sa bachtaraschwili, das Mitglied des Ze ntralkomitees der Arbeiterpartei der Sozialdemokratischen Partei Georgiens Isidore Ramischwili, der Bürgermeis ter Andschaparidse, die Vertreter der Gewerkschaften u. a. dazu. Das kleine mit Rosen geschmückte Schiff Batumi segelt zum Franz Ferdinand rüber und bringt die wichtigen Gäste 15 Minuten später ans Ufer. Die Regierungsvertreter Georgiens begrüßen die Delegation im Hafen. Danach stiegen sie in ein Auto, das extra für sie bereit steht. Die Delega tion wird mit großer Begeisterung emp fangen. Die Arbeiter werfen den Gästen Blumen zu und die Kinder übergeben ih nen einen Blumenstrauß. Im Vorbeige hen der Delegation sind folgende Zurufe zu hören:„Es lebe Vandervelde, es lebe MacDonald, es lebe der Sozialismus!“ Die Straßen sind mit roten Fahnen be deckt. Menschen stehen auf den Bal konen und an Fenstern. Dem Auto der Gäste folgen die Vertreter der Arbeiter organisation und eine große Menschen menge. Die Autos fahren zum Arbeit erpalast. Dort wird eine Kundgebung stattfinden. Die Zeitung Sakartwelos Respublika ( Die Republik Georgiens ), 1920 , № 209 , S . 2 Die Delegation der Sozialisten in Batumi Im Stadtrat von Batumi Spezialkorrespondent der Telegraphenagentur Georgiens Mittags um 12:00 Uhr wird in Anwe senheit der Delegationsmitglieder die feierliche Sitzung des Stadtrates durch den Vorsitzenden des Stadtrates Daw it Ramischwili eröffnet. Danach begrüßt Isidore Ramischwili die Anwesenden im Namen des Zentralkomitees der So zialdemokratischen Partei Georgiens und spricht über die allgemeine Situa tion der Republik. Er sagt unter ander em:„ Werte Gäste, unsere Türen stehen

329 Ihnen offen, seine Sie herzlich begrüß! Besichtigen Sie jede Ecke in Georgiens und schauen Sie sich unsere Arbeit an! Alles steht ihnen offen. Wir werden Ih nen nichts verbergen. Sie können alles sehen, was wir getan haben. Natürlich haben wir bei unserer Arbeit auch Fe hler gemacht, dennoch haben wir viel gekämpft, gearbeitet und auch Vieles erreicht.“ Ramischwilis Rede wird für die Delegationsmitglieder ins Französische übersetzt und sie bedanken sich bei ihm. K. Sabachtaraschwili begrüßt die Delegation im Namen der georgischen Regierung. Auch der Bürgermeister Andschaparidse begrüßte die Gäste und bringt seine Dankbarkeit und Freude über die Ankunft der wichtigen Gäste wie folgt zum Ausdruck:„In diesem Saal waren vor zwei Jahren verschiedene Personen zu Besuch, darunter der Eh renmitglied der sogenannten Dritten In ternationale Enver Pascha, der mit Feuer und Schwert gekommen ist. Heute sind hier andere Menschen anwesend. Dies er bemerkenswerte Kontrast sagt Vie les aus und ist ein Indikator dafür, dass die Führer der Zweiten Internationale unseren politischen Weg anerkennen.“ Der Redner macht den Vertretern des Stadtrates verschiedene Vorschläge: 1. Die beste Straße von Batumi- die Ma rine Avenue- sollte in die Zweite Inter nationale Avenue umbenannt werden; 2. In zwei Gymnasien von Batumi soll ten zu Ehren der Delegation Stipendi en vergeben werden, über deren Ver gabe die Gewerkschaften entscheiden sollten; 3. Den Delegationsmitgliedern sollte die Ehrenbürgerwürde von Batu mi verliehen werden. Andschaparidses Rede wird mit tosendem Applaus quit tiert und alle seine Vorschläge einstim mig angenommen. Ramsay MacDonalds Rede. Ram say MacDonald, dessen Auftritt auf der Tribune stark applaudiert wird, antwor tet auf die Begrüßung im Namen der Delegation:„Liebe Bürgerinnen und Bürger von Batumi, Sie haben uns mit großer Begeisterung empfangen. Wir sind nicht nur glücklich, dass wir das Land und sein Reichtum besichtigen können, sondern weil es ein Reich der Demokratie ist. Wir haben vom Hel dentum des georgischen Volkes gehört und freuen uns hier nicht über die roten Flaggen, sondern über die Ergebnisse und Früchte, die nach jahrelangen Be mühungen mit den Händen der geor gischen Arbeiter und Bürger geschaf fen wurden. Wir hofften den Sieg der Demokratie in Europa zu erleben und haben das in Georgien gesehen. Wir be grüßen Georgien als den Träger der Idee einer echten Internationale!“ Ramsay MacDonald hält seine Rede auf Englisch. Auch wenn die Rede von vielen Anwesenden nicht verstan den wird, hinterlässt sie einen guten Eindruck auf die Menschen. Sie sind von der kräftigen Stimme des Anführers der englischen Arbeiterklasse fasz iniert. Seine Rede wird mit donnern dem Applaus quittiert. Die feierliche Sitzung wird um 13:00 Uhr beendet. Anschließend geht die Delegation zum Arbeiterpalast, wo eine große Kundge bung stattfindet.

330 Die Rede von Émile Vandervelde vor dem Arbeiterpalast von Batumi Émile Vandervelde hält eine ausführli che Rede bei der Kundgebung vor dem wunderschönen mit Fahnen und Blu men geschmückten Arbeiterpalast. Als die Delegationsmitglieder sich dem Ar beiterpalast nähern, spielt das Orches ter die Internationale. Sie nehmen ihre Hüte ab und Vandervelde, Shaw, Mac Donald, Renaudel stimmen zusammen mit den Vertretern der Gewerkschaften die Internationale an. Die Delegation smitglieder nehmen auf dem Balkon Platz und die Kundgebung wird eröffnet. Der Vorsitzende stellt der Gesellschaft die Führer der europäischen Sozialisten vor. Sie werden im Namen des Komitees der sozialdemokratischen Partei von Batumi von K. Gogoladse, der Gewerk schaften von S. Nakaidse, der Föderalis ten von L. Korkaschwili begrüßt. É. Vandervelde antwortet darauf: „Bei dieser Ansprache im Namen der europäischen sozialistischen Delegation bin ich sehr aufgeregt. Ich bin zum er sten Mal in Georgien, habe die Georgier aber schon oft getroffen. 1917 begeg nete ich dem Vorsitzenden des Petro grader Arbeiterrates, Nikolos Tscheidse. Wir haben uns gut verstanden und mir wurde das Streben des georgischen Vol kes nach der Unabhängigkeit klar. Als wir ans Land kamen, sahen wir die ges chlossenen Verkaufsstände von Batumi, das Fahnenmeer, die fröhlichen Gesich ter der Bürger, und uns wurde klar, dass diese freundliche Haltung nicht bloß aufgesetzt, sondern ernst gemeint ist. Ich möchte diesen großartigen Empfang besonders erwähnen, weil darin die georgische Demokratie ersichtlich wird. Ihre roten Fahnen sind mir wertvoll, denn sie repräsentieren den freien Wil len der Menschen. Sind nicht mit roten Fahnen im Norden gleichzusetzen, welche im Zeichen der Sklaverei wehen. Zwar glaubten wir fest daran, dass die Revolution von 1917 in die richtige Richtung geht, doch sind wir im Bezug auf Russland in unseren Hoffnungen enttäuscht worden. Da sind rote Fahnen ein Zeichen für die Barberei. Wir haben Ihre Berge gesehen, Ihren Weg erkun det und gespürt, dass dies als Symbol für die sonnige sozialistische Ordnung gilt. Unser Ziel ist, nicht nur Ihre Arbeit kennenzulernen, sondern Ihnen bei der rechtlichen Anerkennung der Unabhän gigkeit zu verhelfen. Vielen Dank für die freundliche Aufnahme; Wir begrüßen das freie Georgien!“ É. Vanderveldes Rede wird lange applaudiert. Zum Schluss begrüßt ein ehemaliger Arbeiter und Mitglied der Konstituierenden Versammlung, Wla sa Mgeladse, die Delegation. Er sagt: „Die hier gehissten roten Fahnen sind auf dem Boden gewachsen, der mit dem Blut der Demokratie gesprengt ist. Meine lieben Freunde, Sie werden un ser ganzes Leben und all unsere Arbeit sehen. Das Liebe gefüllte Herz Geor giens steht ihnen offen.“

331 Tschakwi Am 14. September machen sich die Delegationsmitglieder nach der Kund gebung zu einen Ausflug nach Tschak wi auf, wo sie eine Teefabrik, die Werk statt und Plantage besuchen. Die Arbeit er von Tschakwi empfangen die Delega tionsmitglieder mit Blumen und großer Begeisterung. Um 19 Uhr wird ein Din ner zu Ehren der Delegation gege ben. Alle Vertreter der politischen und öffentlichen Organisationen sind beim Abendessen anwesend. Man trinkt auf das Wohl der berühmten Anführer der Zweiten Internationale sowie auf Karl Kautsky an. Um 10 Uhr abends verlas sen die Delegationsmitglieder Batumi mit einem Sonderzug nach Tiflis. Unterwegs sind die Stationen mit Girlanden und Blumen geschmückt. Die Eisenbahnarbeiter, die überall auf die Durchfahrt des Zuges warten, empfan gen die Gäste mit großer Begeisterung. Die Zeitung Sakartwelo ( Georgien ), 1920 , № 101

332 17. September INOFFIZIELLE SEKTION Die Delegation der europäischen Sozialisten in Tiflis Auf den Straßen Am 15. September ist es auf den Straßen von Tiflis schon vor 8 Uhr mor gens ungewöhnlich laut. die Menschen füllen sehr früh die Straßen und wol len die Führer des internationalen So zialismus mit eigenen Augen sehen. En tlang der Hauptstraßen hat sich unsere berühmte Armee und Garde aufgereiht. Die Häuser sind mit bunten Teppichen geschmückt, und auf den Straßen hän gen rote Banner mit der Inschrift:„Es lebe der Sozialismus, es lebe die Zweite Internationale!“ Die Vertreter der Re gierung und der Konstituierenden Ver sammlung schreiten mit einem Lächeln im Gesicht zum Bahnhof, um die wich tigen Gäste zu empfangen. Der Verkehr ist vorübergehend eingestellt und die Arbeiter hatten sich von dem Vera An stieg bis zum Eriwan-Platz aufgestellt. Unzählige Fahnen wehen im Wind. Es gibt Plakate mit Inschriften in allen eu ropäischen Sprachen. Die Ordnung ist ausgezeichnet, für die Ordnung sorgt die Miliz. Die Zeitung Sakartwelos Respublika ( Die Republik Georgiens ), 1920 , № 210 , S . 1 Europäische sozialistische Delegation in Tiflis In der Stadt Am 15. September ist die gesamte Stadt mit Nationalflaggen und roten Fahnen geschmückt. Besonderes beindruckend ist der Weg vom Freiheitsplatz bis zum Bahn hof. Das Stadtverwaltungsgebäude ist mit Girlanden und am Giebel mit einem großen Wappen Georgiens geschmückt. Darauf steht:„Es lebe die Zweite In ternationale, es lebe der Sozialismus!“ Das Hauptquartier des Militärs auf der Rustawelistraße war mit Blumen und Girlanden verziert. Oben am Gebäude hing das Porträt des Regierungsvorsi tzenden; darunter hingen die Porträts von Karl Marx, Karl Kautsky und Irakli Zereteli. Vor dem Palast, der speziell mit Gir landen und Flaggen geschmückt ist, sind zwei Rednertribünen aufgestellt. Auf dem Arbeiterpalast wehen rote Fahnen, die Eingangshalle ist mit Girlanden ges chmückt. Festlich geschmückt sind auch das Stadtverwaltungsgebäude und die private Wohnungen gegenüber.

333 Vor dem Stadttheater ist eine spezielle Bühne für den Chor und das Orchester errichtet. Vor der Komman dantur ist eine Sondereinheit post iert, angeführt von Kommandant Mi kaschawidse. Das Ministeriumsgebäude ist an allen vier Seiten mit Nationalflag gen, Grünem, Girlanden und mit den folgenden Inschriften„Proletarier aller Länder, vereinigt Euch!“ verziert. Vor dem Generalstab der Volks garde ist über die ganze Straße ein rotes Banner mit Aufschrift„Willkom men liebe Gäste!“ gespannt. Vor dem Tifliser Bahnhofsgelände ist eine Blu mengewölbe errichtet, das Bahnhofs gebäude selbst mit Nationalflaggen und roten Fahnen verziert. Am Bahnhof Die Vertreter der verschiedenen öffen tlichen Organisationen und Frak tionen versammeln sich frühmorgens um 8 Uhr am Bahnsteig. Über der Ein gangstür zum Halle ist ein Staatswap pen angebracht. In der Halle Hängen Bilder von Karl Marx, Karl Kautsky, Émile Vandervelde und Noe Schordania, die mit Blumen und Girlanden verziert sind. Um 07:30 Uhr versammeln sich in der Bahnhofshalle die Regierungsver treter der Republik, Vertreter der Kon stituierenden Versammlung Georgiens, der Arbeiterorganisation der Volksgarde, der verschiedenen Völkerschaften und der Presse. Der Regierungsvorsitzende Noe Schordania trifft um 9 Uhr in der Halle ein. Um 9:15 Uhr fährt der mit Blumen und Girlanden geschmückte Sonderzug im Bahnhof ein. Benjamin Tschchik wischwil betritt als Erster das Zugabteil und führt die Gäste zur Eingangshalle. Der Regierungsvorsitzende Noe Sschor dania begrüßte die Delegationsmitglie der und stellte sich jedem einzelnen vor: Émile Vandervelde, Camille Huysmans, Louis de Brouckère, Frau Snowden, Thomas Shaw, James Ramsay MacDon ald, Pierre Renaudel, Albert Inghels, Adrien Marquet, Frau Vandervelde und Huysmans Tochter. Begrüßungswort von Noe Schordania Der Regierungsvorsitzende begrüßt die Delegationsmitglieder auf Französisch: „Das georgische Volk empfängt Sie, li ebe Gäste mit Freude, weil sie sich für die Unabhängigkeit der jungen Repub lik Georgien in Luzern und Amsterdam eingesetzt haben. Die georgischen Ar beiter sind ihren großen Lehrern Marx, Engels, Vandervelde treu geblieben, als die Wege der Bolschewiki und der geor gischen Sozialisten auseinandergingen. Die georgischen Sozialisten begannen den eigenen Idealen folgend, ihr Leb en unabhängig aufzubauen. Unter der herrschenden Bourgeoisie bedarf es großer Mühe, ein neues Staatswesen zu bilden. Dieser Prozess weist zwar viele Makel auf, doch wir gehen in die richtige Richtung und machen unablässig weiter, um unsere Ideale zu verwirklichen. Her zliche Grüße an die großen Lehrmeister des Sozialismus, an die Internationale

334 und ihre Führer.“ Die Delegationsmit- tzenden und dankten ihm für den her glieder begrüßen den Regierungsvorsi- vorragenden Empfang. Die Antwortrede von Émile Vandervelde Émile Vandervelde wendet sich im Namen der Delegation an die Ge sellschaft und sagt:„Lassen Sie mich meine Begeisterung darüber ausdrück en, was ich hier persönlich gesehen und erlebt habe. Uns wurde gesagt, dass Sie von uns etwas lernen wollen; ich bin je doch der Meinung, dass wir, der West en uns von Ihnen was absehen sollten.“ Vandervelde schloss seine begeisterte, sehr leidenschaftliche Rede mit folgen den Worten:„Es lebe die Internationale, es lebe Georgien!“ Nach der Begrüßung machte sich die Delegation mit den Regierungsver tretern, den Vorsitzenden der Konstitu ierenden Versammlung, dem Präsidium sowie allen Anwesenden bekannt. An schließend fahren die Delegationsmit glieder mit den Regierungsvertretern zur Konstituierenden Versammlung, wo eine feierliche Sitzung stattfinden soll. Im ersten Auto sitzen der Re gierungsvorsitzende Noe Schordania und Émile Vandervelde. Auf dem ganzen Weg dahin wurden sie mit großer Freude und Begeisterung begrüßt. Die Zeitung Sakartwelo ( Georgien ) 1920 , № 101 Auf der Sitzung der Konstituierenden Versammlung Die Ankunft der europäischen sozialis tischen Delegation war Anlass zur fei erlichen Sitzung der Konstituierenden Versammlung am 15. September. Der Saal war mit verschiedenen Blumen und Pflanzen geschmückt. Die Versam mlungs- und Pressevertreter warteten gespannt auf die angesehenen Gäste. Um 10 Uhr trafen die Delegationsmit glieder ein. Die Sitzung wurde vom Vor sitzenden der Konstituierenden Versam mlung, Alexander Lomtatidse eröffnet. Alexander Lomtatidse:„Sehr geeh rte Mitglieder der Konstituierenden Versammlung! Heutzutage ist das geor gische Volk in einer besonderen Stim mung, die wir in der Konstituierenden Versammlung auch teilen. Wenn Sie sich erinnern, meine lieben Bürger, kam uns keiner zur Hilfe, als die Unabhängigkeit der Demokratischen Republik Georgien bedroht war. Unser Volk kämpfte tap fer für eine bessere Zukunft. Vermögen es die fortgeschrittenen Völker auch diesmal nicht, uns bei der Verteidigung unserer Freiheit zu unterstützen? Wie Sie bereits wissen, wurde unsere Un abhängigkeit zuerst im sozialistischen Europa, in Bern, Amsterdam und Luzern verkündet. Das sozialistisches Europa hat verstanden, was Georgien wollte. Sehr geehrte Mitglieder der Konstituier enden Versammlung, ich möchte Ihnen von dieser hohen Tribüne aus Folgendes sagen: Das Jahr 1918 wird als wesentli ches Datum für Georgien angesehen. Doch warum ist dieses Datum genau ge nommen so wichtig?

335 In diesem Jahr erlangte Georgien seine Freiheit und seine Kultur wieder und die Arbeiterklasse schuf ihren ei genen Nährboden. Unsere Demokratie kämpft ständig gegen den roten Impe rialismus. Sie glaubt daran, den human istischen Idealen zu dienen. Wir haben viel getan und werden in Zukunft noch mehr Arbeit leisten. Wir haben unser Land verteidigt. Wir glauben fest daran, dass Georgien mit seiner Demokratie internationale Arbeit leisten wird. Wir laufen immer noch Gefahr. Ein Staat, die Vereinigten Staaten, hat anerkannt, dass Russland in den früheren Grenzen verbleiben sollte. Wir sind der Meinung, dass dies nicht geschehen darf. Heu te sind die Vertreter verschiedener Länder anwesend, die das für wichtig erachten. Wir gelten heute sowohl als ein unabhängiger als auch als ein nicht unabhängiger Staat. Unsere Un abhängigkeit muss rechtlich anerkannt werden. Ich begrüße unsere angeseh enen Gäste und sage ihnen: Herzlich willkommen! Solche Gäste können un ser Volk bestärken. Das kleine Georgien wird der internationalen europäischen Gruppe beitreten. Vergessen Sie nicht, dass das kleine Georgien seine Fesseln gebrochen, die Eisenkette gelöst und mit dem Wiederaufbau des Staates be gonnen hat.“(Beifall) Grigol Giorgadse:„Liebe Bürger innen und Bürger, sehr geehrte Mit glieder der Konstituierenden Versam mlung, lassen Sie mich im Namen der Sozialdemokratischen Fraktion die Führer der europäischen Sozialisten herzlich begrüßen. Unsere Arbeiterk lasse hat sich vorwärts gekämpft. Geor gien befand sich bei der Verteidigung der Interessen der Arbeiterklasse oft in großer Not, aber viele Mängel wurden beseitigt. Es ist auf die gleiche Bühne getreten, auf der die europäische Arbe iterklasse steht. Unsere Lehrer sind heu te anwesend, was unserem Volk Mut und Kraft gibt. Wir sind auf dem Weg zur Unabhängigkeit. Die Delegation der europäischen Sozialisten wird vom alten Kolchis und Iberia, von Georgien, das die dreifarbige Nationalflagge und die roten sozialistischen Fahnen hochhält, aufrichtig begrüßt.“ Im Namen der Sozialföderalisten beteuert Schalwa Aleksi-Meschischwili die Wichtigkeit der Ankunft der ang esehenen Gäste in Georgien:„Wir So zialföderalisten haben die Unabhän gigkeit nie als Übergangskombination betrachtet. Wir haben uns immer für die Unabhängigkeit eingesetzt und die Meinung geäußert, dass es unmöglich ist, den Sozialismus ohne die Befrei ungsidee der Nationen zu etablieren. Das sozialistische Europa und die So zialdemokraten bieten dem kleinen Georgien ihre Freundschaft an. Es leben unsere angesehenen Gäste! Es lebe die Sozialdemokratie!“ Im Namen der Nation aldemokratischen Partei spricht Giorgi Gwasawa:„Sie sehen die große Anzahl der Menschen auf den Straßen. Wir ha ben Gäste in Georgien. Im Laufe der letz ten Jahrhunderte wurden wir von der allgemeinen Kultur abgeschnitten. Wir haben uns von Russland abgegrenzt. Sie sind heute für sich und wir für uns. Georgien muss für sich sein. Dafür gibt es einen Vertrag, den niemand ver wischen kann.“ Danach bezieht sich der Redner auf die amerikanische Note und Wilsons Prinzipien und betont, egal wer in Georgiens zu Gast ist, ein jeder würde dessen Unabhängigkeit verteidigen.

336 Im Namen der Nationalpartei bet ont G. Weschapeli, dass seine Partei gegen die offizielle Einladung auf der Konstituierenden Versammlung war. Er begrüßt die Gäste. Er hebt unter an deren europäischen Vertretern Émile Vanderveldes Wirken hervor und seine Leistungen, die er für Belgien erbracht hat. Nach Ansicht des Redners„kön nen wir immer auf die Hilfe von Europa zählen.“ Leo Schengelaia(Sozialrevolu tionär) konstatiert, dass seine Partei mit der Regierung, der Sozialdemokratie in Vielen nicht übereinstimmt, aber gibt ein gemeinsames Ziel, einen gemeins amen Wunsch- die Verteidigung der Unabhängigkeit von Georgien. Anschließend begrüßt Garegin Ter-Stepanian im Namen der Daschnakzutjun Partei die Anwesend en. Nach der Sitzung wird die Delega tion erneut von Al. Lomtatidse begrüßt. Die Mitglieder der Konstituierenden Versammlung und das ganze Publikum schreiten unter tosendem Applaus zur Rustawelistraße, wo eine große Men schenmenge auf die angesehenen Gäste wartet. Endlich kommen sie und werden auf der Straße lautstark be grüßt:„Es leben unsere angesehenen Gäste! Es lebe der Sozialismus! Es lebe die Internationale!“ Die Zeitung Sakartwelos Respublika ( Die Republik Georgiens ) № 210 Kundgebung vor der Konstituierenden Versammlung Die Kundgebung wurde um 12:00 Uhr nach der feierlichen Sitzung der Kon stituierenden Versammlung eröffnet. An der Kundgebung nahmen der Re gierungsvorsitzende Noe Schorda nia, die Regierungsvertreter Alexander Lomtatidse, Swimon Mdiwani, Benja min Tschchikwischwili sowie das Mit glied der Konstituierenden Versam mlung Dawit Ramischwili teil. Ihre Be grüßungsreden hielten die Vertreter aus Frankreich- Pierre Renaudel, England Thomas Shaw, Ramsay MacDonald und Frau Snowden und aus Belgien- Louis de Brouckère. Die Begrüßungsrede von Pierre Renaudel Wir haben vermutet, sagt Pierre Renau del, Vertreter des französischen Sozial ismus, dass es bei euch beim Aufbau eines neuen Staates auf den Ruinen des Zarismus zum Chaos kommen würde, doch glücklicherweise haben sich un sere Vermutungen nicht bewahrheitet. Die georgischen Sozialisten haben die Führung übernommen und eine vor bildliche Ordnung geschaffen. Die Begrüßungsrede von Thomas Shaw Wir haben bereits Sowjetrussland bereist, sagt Thomas Shaw, und kön nen es daher mit Georgien vergleichen: In Russland sind die Bolschewiki an die Macht gekommen, und ich muss zu Recht gestehen, dass die Herrschaft der Bolschewiki dem russischen Volk wed er Freiheit noch Glück gebracht hat. Zwar sind wir erst seit kurzem in Geor gien, jedoch konnten jedoch in dies er Zeit beobachten und erkennen, dass die Menschen hier freier und glückli-

337 cher sind. Thomas Shaw begrüßte das georgische Volk im Namen der 6,5 Mil lionen Arbeiter und der 4,5 Millionen Vertreter der Arbeiterpartei Englands. Der Redner bringt seine Überzeugung zum Ausdruck, dass nicht die Bolschewi ki, sondern die georgische sozialistische Demokratie der Arbeiterpartei Englands auf den richtigen Weg weisen wird. Er beendete seine Rede mit folgen den Worten:„Es lebe das sozialistische Georgien, es lebe die Internationale!“ Die Begrüßungsrede von Albert Inghels Albert Inghels begrüßt das georgische Proletariat im Namen der französischen Sozialistischen Partei:„Ich bewunde re das georgische Volk um seinen un ermüdlichen Eifer, den es beim Aufbau eines neuen sozialistischen Staates ge zeigt hat. Dies ist umso wertvoller und überraschender, als das georgische Volk einen erbitterten Kampf gegen den Zar ismus geführt hat. In diesem Kampf ist es zu Kräften gekommen und zeigte uns seine Stärke und Weisheit.“ Die Begrüßungsrede von Ethel Snowden „Ich begrüße das Land Georgien, in das wir, die gesamte Delegation, bereits ver liebt sind. Georgien ist das erste Land, das bewiesen hat, dass es möglich ist, den Sozialismus ohne Chaos und Armut der meisten Menschen zu etablieren. Während meiner 15-jährigen Arbeit bin ich noch nie so aufrichtig und herzlich empfangen worden wie hier. Lang lebe Georgien zum Wohle des Sozialismus, als ein Vorbild für andere Länder.“ Begrüßungswort von Ramsay MacDonald „Ich begrüße Georgien, das den sozialis tischen Umsturz des Staates vorbildlich gemeistert hat.“ Die Begrüßung von Louis de Brouckère „Georgien wird als ein Vorposten des Sozialismus betrachtet und darin liegt auch seine größte und schwierigste Ver pflichtung.“ Der Redner freut sich über die Einstimmigkeit zwischen Regierung und dem Volk. Die Zeitung Sakartwelo ( Georgien ) 1920 , № 101 Die europäische sozialistische Delegation in den Provinzen Georgiens Am Morgen des 19. September fährt die Delegation auf der Militärstraße nach Kasbegi, wo auf Wunsch der Mochew en( Bewohner der Region Chewi) eine Kundgebung stattfinden wird. Am 20. September kehrt die Dele gation nach Tiflis zurück. Am 21. September fährt die Delega tion nach Kachetien, wo in Gurdschaani eine Kundgebung stattfinden wird. Sie übernachten im Landgut Tsinandali und kehren am 22. September nach Tiflis zurück. Am Morgen des 23. September fahren sie nach Bordschomi und steigen

338 unterwegs für eine kurze Zeit an der Sta tionen Gori und Chaschuri aus. Am Spätabend des 23. September fahren die Gäste nach Sohorapani, von wo sie am nächsten Morgen um 6 Uhr nach Tschiatura abreisen und um 9 Uhr in der Stadt ankommen werden. Aus Tschiatura kehrt die Delegation am Spätabend nach Tkibuli zurück, und kommen am Morgen des 25. September dort an. Am 25. September fahren sie um 15 Uhr nach Kutaissi und von dort aus nach Poti. Sie steigen am 26. September frühmorgens um 6 Uhr an den Stationen von Samtredia und Abascha aus. Um 10 Uhr kommen sie in Achalsenaki an. Die Delegation kommt am selben Tag um 14:00 Uhr am Bahnhof Poti an und fährt dann am Spätabend nach Gu rien weiter. Am 27. September werden sie um 7 Uhr morgens am Bahnhof von Lantschchuti sein; um 8 Uhr in Supsa; um 9 Uhr in Natanebi und um 12 Uhr in Osurgeti. Die Delegation verlässt die Stadt nachmittags um 16 Uhr über Na tanebi nach Tiflis. Am 27. und 28. Sep tember werden sie die Arbeiter- und öffentlichen Institutionen in Tiflis be suchen. Am 30. September wird die Del egation von Batumi nach Europa abrei sen und keine Änderungen vornehmen. Die Delegation wird in den Provinzen überall von Konstantine Gwardschal adse, Dawit Scharaschidse, Biktor Tew saia, Nasarow, Ilia Sadradse und Leo Ruchadse(Pressevertreter) begleitet. Die Delegation wird in Bordschomi von Noe Schordania, in Kachetien von Noe Chomeriki, Al. Lomtatidse und Noe Ramischwili, in Duscheti von Benjamin Tschchikwischwili, Waliko Dschugeli und Dawit Tschcheidse begleitet. Die Zeitung Sakartwelos Respublika ( Die Republik Georgiens ) № 212 Die europäische sozialistische Delegation in den Provinzen In Kasbegi Als wir uns der Brücke von Kasbegi näherten, sahen wir einen mit Blumen geschmückten Bogen, wo uns ungefähr hundert Reiter trafen. Das malerische Bild zeigte eine Kavallerie, die von fünf Fahnenträgern begleitet wurde. Die weiße Flagge der Dreifaltigkeit wehte im Wind der alten Schlucht. In Kasbegi ver sammelten sich unzählige Menschen. Die Reiter bleiben mit ihren Pferden am Zaun der Kirche stehen. Ramsay Mac Donald hielt seine Rede unter tosendem Applaus und sagte:„Als Sohn der Berge kann ich Ihre Begeisterung sehr gut ver stehen. Ich habe gesehen, wie Ihr mit eu ren roten Fahnen daherkamt und davor die weiße Flagge des Heiligen Georgi us flatterte. Ich hinterlasse Euch hier, in den Bergen Georgiens, im Namen der englischen Arbeiter den teuersten aller Begriffe- die Freundschaft.“ Im Namen des Volkes wandte sich Bartlome Gu duschauri an die Gäste:„Nur die inter nationale Demokratie kann dem kleinen Georgien ihre bedingungslose Freund schaft anbieten, und wir hoffen, dass

339 sie uns bei der Bewahrung unserer Un abhängigkeit, als besten Voraussetzu ng für eine freie sozialistische Trans formation, mit Wort und Tat beistehen werden. Mit tosendem Applaus wurde die Kundgebung um 21:00 Uhr beendet, wonach sich die durch viele Eindrücke erschöpften Gäste zu Ruhe legten. In der Darialschlucht Am 20. September verließ die Delega tion um 8 Uhr Kasbegi in Richtung der Darialschlucht. Die Bewohner von Kas begi begleiteten ihre angesehenen Gäste. Es war ein sonniger Tag, doch die Kälte des Tergi Flusses und der schneebedeckten Berge war zu spüren. Die Gäste waren von der herrlichen Na tur fasziniert. Auf der Dariali-Brücke hatten die Armee und die Bewohner einen Bogen mit den Worten„Unseren lieben Gästen von den Wachposten!“ aufgestellt. Die Gäste gingen in Richtung der russischen Wachposten, wo sie von fünf Rotarmisten empfangen wurden. Nach dem Gespräch kehrten sie zurück. Die Vertreter von Zekawschiri (der Ze ntralunion) machten Fotos. Die Dele gation hat die atemberaubende Auss icht auf die Darialschlucht genossen. Sie kehrt um 10:15 Uhr nach Kasbegi zu rück, wo sich unzählige Menschen ver sammelten haben, um die Gäste nach Mzcheta zu verabschieden. Im Allge meinen gleicht die Reise der Delega tion in die Chewi Region einem Fest. Der ganze Weg ist mit Blumenarchen und mit Blumenverzierten Autos ges chmückt. Die Delegation verbringt noch eine Stunde in Kasbegi und macht sich dann nach Mzcheta auf. In Duscheti Als die Delegation in Duscheti ankom mt, ist vor dem kommunalen Selb stverwaltungsgebäude( Eroba ) eine Tribüne errichtet, wo eine große Kundgebung stattfindet. Die Delega tion wird von W. Kalandarischwili im Namen des Ujesd-Komitees der So zialdemokratischen Partei begrüßt. Ethel Snowden hält die erste Rede: „Ich spreche von dieser Tribüne als Erste im Namen der Delegation, weil uns bei den gestrigen Empfang, das erste Mal eine Frauenorganisation mit Flaggen begrüßt hat. Wir freuen uns sehr über die Rolle, welche die Frauen in Georgien spielen. Leider ist das bei uns noch nicht so! Hier gleicht die Frau einem Mann. Das ist ein Garant für die zukünftige En twicklung der Demokratie, der Nation und ihrer Arbeiterklasse. Gestern sind wir den Menschen in der Darialschlucht begegnet, wo die roten Fahnen auf den steilen Bergen wehen. Dieses Volk hat einen freien Willen, und wir bezweifeln, dass irgendeine Tyrannei es besiegen kann. Wir haben gerade Russland be sucht, und wenn wir das Leben in Geor gien und Russland vergleichen, müssen wir ehrlich sagen, dass wir in Russland nur Angst gesehen haben. Dort bringen selbst die Kommunisten einander ins Grab. Wenn wir nach Großbritannien fahren und unsere Genossen, unsere Ar beiterklasse Englands, treffen, werden wir darüber berichten, dass das geor gische Volk eine eigene Regierung hat, die das Land nach dem Willen des Volkes regiert. Demgegenüber findet die der zeitige Regierung Russlands den Willen ihres Volkes für unwichtig. Wir werden der Arbeiterklasse Englands berichten, dass die Regierung der Demokratischen

340 Republik Georgien von der Arbeiter klasse unterstützt wird, dass sie die Regierung der Arbeiterklasse darstellt und ihre Unabhängigkeit anzuerkennen ist und sie einen freien Staat aufbaut. Wir werden sie mit Georgien bekannt machen.“(Tosender Applaus) Dann hielt der Delegationsver treter Frankreichs, Adrien Marquet, seine Rede:„Wir erleben die georgische Gastfreundschaft. Gestern waren wir in den Bergen und haben dort erfahren, dass bei Euch sowohl die nationalen als auch die internationalen Gefühle stark vermittelt sind. Ich komme zu Jean Jaurès’ Worten: ‚Patriotismus trennt den Menschen nicht vom International ismus, sondern Internationalismus führt die Menschen zu wahrem Patriotismus.‘ Wir haben die Kommunisten an der Grenze getroffen, die uns gesagt haben, dass alle Kommunisten sind, und dann erwähnten, dass sie nur mobilisierte Soldaten darstellen. Ein Ausländer kann diesen ‚Zwang im Kommunismus‘ nicht begreifen. In Georgien verteidigen so zialistisch gesinnte Menschen ihr Land. Dies ist Ihre Stärke, und deshalb werden Sie von der europäischen Arbeiterklasse unterstützt.“(Tosender Applaus) Camille Huysmans trat auf die Tribüne und wurde vom begeisterten Publikum mit Applaus begrüßt. Er sagt: „Zwei Sachen haben mich in Georgien überrascht: dazu Einem, dass sich alle Georgier über die Verteidigung der Unabhängigkeit einig sind und ver suchen, die humanistischen Ideale auf demokratische Weise zu verwirklichen. Zum Zweiten aber Ihre artistischen Ge fühle, mit denen sie ihre Freude ehrlich und aufrichtig ausdrücken können. Sie haben zuletzt die osmanische Invasion erfahren und historisch gesehen ha ben sie ja in Georgien viel Schreckliches erlebt. Wir Belgier haben auch vier In vasionen erlebt, darunter die letzte In vasion durch den deutschen Imperialis mus, die Belgien zerstört hat. Wir kön nen einander gut verstehen. Wir haben unser Land mit aller Kraft verteidigt und unser Ziel erreicht. Das kleine Belgien hat sich gerettet. Solange noch nicht alle Länder dem Völkerbund beigetre ten sind, solange die Welt noch nicht entwaffnet ist, bewahrt, Ihr Bürger des freien Georgier, eure Waffenmunition li eber trocken im Lager, um die Angreifer abzuwehren. Ein solches Volk, das die Kraft und den Willen zum Kampf hat, kann nicht aussterben. Wenn ich den demokratisch aufgebauten Staat sehe, muss ich an Eure weisen Anführer den ken, insbesondere an die Genossen, die an diese Idee geglaubt und sich dafür geopfert haben.“ Seine Rede war im tosendem Applaus kaum noch zu hören. Am Abend reisten die angesehenen Gäste nach Mzcheta weiter. Die Men schen verabschiedeten sich von den Gästen mit großer Begeisterung. In Mzcheta Wir waren um 8 Uhr in Mzcheta, wo sich eine große Anzahl von Menschen mit Fahnen versammelt hatte. Eigen tlich hatten die Absicht, von Duscheti di rekt nach Tiflis zu fahren, aber die Men schen blockierten die Autos und ver langten, die Gäste zu begrüßen. Trotz der Müdigkeit stiegen die Gäste aus den Autos aus und wurden von den öffen tlichen Organisationen begrüßt. Eine Kindergruppe überreichte den Gästen Blumensträuße. Im Namen der Dele gation begrüßte Thomas Shaw alle An wesenden. Er sagte:„Wir haben Ihr

341 schönes Land, Ihr ehrliches und wun dervolles Volk gesehen, und nun müs sen wir Ihnen im Namen der Arbeiter klasse ganz Europas zeigen, unseren großen Wunsch übermitteln, dass Sie ihre gewonnene Freiheit nicht verlie ren. Dazu muss die europäische Arbeit erklasse Maßnahmen ergreifen und die Anerkennung der Unabhängigkeit Geor giens und den Beitritt zum Völkerbund fordern. Ich glaube, dass solche freien Menschen ihre Kinder frei erziehen kön nen. Ich besuchte Russland und konnte dort nicht dieses freudige Lächeln seh en, weil dort das Volk betrübt ist, weil es die Gewalt einer Gruppe ist und sie dem Willen der Regierung gehorchen müssen. Hier aber ist eine Regierung, die sich von demokratischen Prinzipi en leiten lässt. Wir werden die Arbeit erklasse in Europa motivieren, um Ih nen zu helfen, und werden dort die Na chricht überbringen, dass Georgien auf dem Weg zur Demokratie ist und nach den endgültigen Idealen der Arbeiterk lasse strebt. Aus diesem Grunde muss es anerkannt, frei und unabhängig dem Völkerbund beitreten. Es lebe das un abhängige Georgien! Es lebe die Inter nationale!“ Thomas Shaws Rede wurde mit tosendem Applaus quittiert. Die Gäste wurden unter allgemeinem Applaus mit Blumen begrüßt und fuhren nach Tiflis. Die Zeitung Sakartwelos Respublika ( Die Republik Georgiens ), 1920 , № 215 Die europäische sozialistische Delegation in den Provinzen Georgiens In Kachetien Tsinandali Wir fahren nach Telawi. Die Sonne hat sich schon geneigt und der Kaukasus sieht noch malerischer aus. Das Ala sani-Tal fasziniert die Besucher mit sein er besonderen Schönheit. Man sieht unendliche Weinberge, die Bauern sind schon am pflügen und säen, und die Ob stgärten schmücken die Höfe mit ihren reifen Früchten. Kachetien erstreckt sich voll mit seiner bezaubernden Na tur, dem Reichtum und dem wahren Dasein. Der Schatz und Reichsten ein er der schönsten Ecken von Georgiens ist augenscheinlich. Um 17:00 Uhr kom men wir in Tsinandali an, wo die Delega tion von den Bewohnern der umliegen den Dörfer empfangen wird. Aus Telawi sind viele Leute gekommen, auch wenn die Delegation am nächsten Tag diese Stadt besuchen wird. Ein jeder hat den Wunsch, den Reden der Delegations mitglieder zu zuhören. Adrien Marquet hält eine Rede, nach der die Gäste mit Kutschen in das Landgut Tsinandali ein fahren. Die Eingangstür zum Innenhof des Landgutes ist mit Blumen und der Aufschrift„Liebe Gäste, Herzlich will kommen!“ geschmückt.

342 Am späten Abend führen wir ein Gespräch und teilten unsere Eindrücke miteinander. Die jungen Sänger kamen zu uns rüber. É. Vandervelde sagt:„Als ich im Korridor saß und die wunder schönen Berge betrachtet habe, dachte ich mir vor, dass hinter diesen Bergen ein Volk lebt, das mit euch den gleichen Weg gegangen ist und mit euch zusam men gekämpft hat, aber die Wege gingen auseinander. Ein georgischer Genosse hat uns gesagt: ‚Sie könnten uns bei der Anerkennung der Unabhängigkeit unterstützen.‘ Wir werden alles dafür tun und glauben daran, dass Georgien, dessen Symbol ich in der georgischen Flagge gesehen habe, eine große Rolle im Osten spielen wird. Der schwarze Teil der Flagge steht symbolisch für das Gedenken an die verstorbenen Genos sen, der weiße für den Frieden und der rote für den Sieg der Arbeiterklasse.“ Louis de Brouckère erinnert sich an ein Treffen im Volkshaus. Er sagt:„Es freut mich besonders, dass Noe Schor dania beim Treffen im Volkshaus Geor gien mit Belgien verglichen hat, was die Würde des belgischen Volkes stärken kann.“ Thomas Shaw tritt, wie gewohnt heiter auf und sagt:„Der Sozialismus wird meistens als langweilige, eintöni ge Gesellschaftsordnung betrachtet. Ich kann das nicht begreifen. Ich verstehe den Sozialismus so, dass alle Menschen fröhlich, immer charmant, lächelnd und glücklich sind; ohne dem gibt es kein Leben, keine Glückseligkeit. Die Arbe iterklasse und die ganze Menschheit kämpfen dafür, dass jeder lächeln und glücklich sein kann. Meine Vorstellung davon habe ich in Georgien halb ver wirklicht gesehen. Da die Menschen hier fröhlich und glücklich sind, ist das ein Hoffnungsstrahl, etwas Kostbares, worüber ich in meinem Land erzählen werde.“ Pierre Renaudel geht auf die Situ ation ein, dass hier die Bauern und Ar beiter mit vereinten Kräften handelten: Auf der Flagge steht das gemeinsame Motto, und sie kämpfen für gemein schaftliche Ideale. Er sagt:„Die geor gische Regierung Georgiens bringt die Interessen der Arbeiter und Bauern erstaunlich mit seinen in Einklang. Bei uns haben wir die Bauern, wie das Noe Schordania erwähnt hat, gegen uns auf gehetzt, da wir halbbolschewistische Losungen ausgerufen haben. Das war ein großer Fehler. Ich befürchte, dass ein wirtschaftlich schwaches Georgien, das gezwungen wäre, beim auslän disches Kapital um Hilfe zu bitten, um die Industrie anzukurbeln, nicht zu ei nem Zerwürfnis kommt, so wie in an deren Ländern. Ehrlich gesagt, findet man in Georgien immer rechtzeitig eine Lösung und sicher wird die kluge geor gische Politik auch diesmal eine Ausweg finden.“ Das Interesse zu all den Ansichten ist so groß, dass es bei den Auftritten hin und wieder zu einer Debatte kam. Noe Chomeriki beantwortet einige Überlegungen und sagt unter ander em:„Wir hören zu viel Lob. Wir haben einiges gemacht, dabei auch Fehler begangen, aber im Allgemeinen sind wir auf dem richtigen Weg. Hier an der Grenze von Asien und Europa haben die 2000 Jahre alte Kultur unserer Nation mit den neuen Ideen verjüngt, den al ten Schatz in eine neue Form gegossen und dem einen neuem Inhalt gegeben, entsprechend der Zeit und Umstände.

343 Zwar versuchen die Bolschewiki, uns an der asiatischen Grenze unter dem Vorwand der Befreiung in die Quere zu kommen, aber dies geschieht durch Ke mal Pascha und Enver. Wir wissen, dass noch viele Kämpfe bevorstehen und das georgische Volk das schafft. Die Natur unseres Volkes ist Selbstaufopferung, aber mit einer Bedingung; wenn sie uns zur Seite stehen. Wir befürchten auch nicht, dass die industrielle Entwicklung erbitterte Kämpfe in unserem Land her vorrufen wird. Die Industrie findet hier eine vereinte Arbeiterklasse, die die Kontrolle über den Staat hat, und daran kann das Kapital nichts mehr ändern.“ Der Abend endet mit einem Gespräch und Gedankenaustausch un tereinander. Nach der Besichtigung des Gartens und des Kellers ruhten sich die Gäste aus. In Telawi Trotz des regnerischen Wetters ist der Himmel klar. Die Gäste besuchen die Weinberge, anschließend fahren sie mit Kutschen nach Telawi, wo um 10 Uhr eine große Kundgebung stattfinden soll. In Telawi wusste man im Voraus von der Ankunft der Delegation in Tsinan dali und bereitete sich auf den Besuch vor. Vor dem Arbeiterclub wurde eine Tribüne errichtet, die mit Fahnen und Inschriften zu Ehren der Gäste ges chmückt war. Die Gäste werden vom Genossen Konstantine Andronikaschwi li vorgestellt, danach wird die Kundge bung vom Bürgermeister Lindia eröff net. Er begrüßt die Gäste und hält eine kurze Ansprache. Die ersten Reden halten Albert In ghels und Thomas Shaw; dann spricht Vandervelde:„Unsere Genossen bracht en uns in das alte Landgut Tsinandali, wo früher selbst der König und seine Verwandten angesehene Gäste war en. Dort erlebten wir echte georgische Gastfreundschaft. Wir haben uns vergnügt, aber nicht so wie früher. Ich glaube, dass unsere Genossen sich an die Zeit der Gewalt erinnern. Ich dachte hingegen an den Zustand dieses Landes vor dem Krieg. Das Land wurde damals von drei Reichen bestimmt: Österre ich-Ungarn, Deutschland und Russland. An der Spitze des Ersteren standen die Habsburger, wo Volk versklavt war. In Deutschland leis man Waffen klingen und bereitet sich auf den Krieg vor und in Russland überwältigte die un begrenzte Macht der Monarchie das Volk. Der Krieg und die Revolution ha ben alle diese drei Staatsregierungen zunichtegemacht. In Österreich-Ungarn ist in der Staatsregierung anstatt der Habsburger unser Genosse Karl Renner, in Deutschland- Friedrich Ebert. In Rus sland wurde der König ermordet, und an seine Stelle kam das bolschewistische Chaos, woraus ein glänzender Stern ges chaffen wird. Ich glaube, dass Russland einen Weg aus dem Chaos findet. Die Georgier erhielten aus diesem ganzen Kampf das Beste, was möglich war. Denn sie haben eine richtige Einstellung zum Sozialismus und zur Demokratie. Ich komme nicht umhin, Ihre Führer und die Partei dafür nicht zu loben. Ich wün schte, dass bald zahlreiche sozialistische Delegationen nach Georgien kommen und ein Internationaler Kongress hier stattfindet. Georgien gilt für die Interna tionale als Musterknabe. Nach unserer Rückkehr in Europa werden wir, die so zialistischen Parteien, alle Bemühungen daransetzen, um die Unabhängigkeit Georgiens anzuerkennen.“

344 Seine Rede wird mit tosendem Ap plaus quittiert. Anschließend spricht Eth el Snowden zum Volk. Nach der Kundge bung gehen die Gäste zum Gelände des Frauengymnasiums, um dort das Wohn haus von König Erekle II. zu besichtigen. Der Schulhof ist voller Gymnasiastin nen. Die Gäste werden mit Blumen und Beifall begrüßt und von den Schülerin nen zum Schulgebäude begleitet. In der Aula singt der Schulchor wunderschöne Lieder. Danach kehrt die Delegation zum Stadtratsaal, wo sie vom Vertreter der sozialdemokratischen Organisation, S. Matschawariani, vom Sozialföderalisten Pataraia, von der Daschnakzutjun-Partei Ter-Arutinow und im Namen der Fraue norganisation von S. Nareklischwili be grüßt werden. Camille Huysmans antwortete auf die Ansichten der Parteivertreter mit folgenden Worten:„Wir haben die Rede der Sozialföderalisten gehört, ihr Programm gelesen und keine Frage ent deckt, die sie von den Sozialdemokraten trennen würde. Es ist nur ein Agrarprob lem, das im Verlauf des historischen Prozesses seine Bedeutung verloren hat, und eine Vereinigung ist notwen dig. Die Sozialistische Internationale beteiligt sich aktiv an dieser Verein igung. Über die sozialrevolutionäre Partei kann man eines sagen, dass sie nur nach Traditionen lebt und die aktu elle Situation nicht berücksichtigt. Was die Daschnakzutjun-Partei betrifft, sind ihre Vertreter in Tiflis angekommen, laden uns nach Armenien ein und wir können einige von uns entsenden. Die Aufgabe der Daschnakzutjun-Partei in Georgien besteht darin, enge Beziehu ngen zwischen Georgien und Armenien aufzubauen. In Belgien gibt es zwar Meinungsverschiedenheiten, aber wir verteidigen die sozialistische Integrität. An dem nächsten sozialistischen Kon gress, den der Genosse Vandervelde erwähnte, werden alle sozialistischen Parteien Georgiens teilnehmen.“ Nach der kurzen Rede von Ethel Snowden fahren die Gäste zum Bahnhof, um mit dem Sonderzug zurückzukehren. Am 23. September wird die Dele gation Kartli und Bordschomi besichti gen. Die Schönheit von Kacheti wurde durch die hervorragenden Aussichten von Borschomi und durch den Weg nach Bakuriani ersetzt. Die Zeitung Sakartwelos Respublika ( Die Republik Georgiens ), 1920 , № 217 In Imeretien Schorapani Der Zug hält am Bahnhof Schorapani, wo sich eine große Anzahl von Men schen aus der Gegend von Kwirila und Schorapani versammelt hat. Die Delega tion wird vom Vorsitzenden der Konsti tuierenden Versammlung Al. Lomtatidse und vom Innenminister Noe Ramischwi li empfangen, die speziell aus Tiflis an gereist sind. Die Gäste platzieren sich auf einer speziell aufgestellten Bühne und werden der Gesellschaft vorg estellt. Dann erteilt der Vorsitzende der Kundgebung W. Buatschidse dem Ver treter der Sozialistischen Parteien des

345 Bezirks Schorapani, der demokratischen Lokalen Selbstverwaltungen und der Gewerkschaften, S. Menagrischwili das Wort, der es so ausdrückt:„Liebe Gäste, wenn Sie nach England, Frankreich und Belgien zurückkehren, berichten Sie un seren älteren Brüdern, der Arbeiterk lasse Europas, über das kleine Geor gien, dessen Demokratie hart für seine humanistischen Ideale kämpft, er zählen Sie weiter, dass die Georgische Demokratie immer in Bereitschaft ist, ihre kleine, aber geistig starke Truppe zum Wohl des Sozialismus einzusetzen.“ Der Vertreter der Belgischen Arbeiter partei Camille Huysmans erwidert da rauf:„Wir haben einen langen Weg zu rückgelegt, um über Ihr alltägliches Leb en, Ihren politischen und wirtschaftli chen Wiederaufbau, das, was Sie besit zen und was Sie in der Zukunft schaffen können, zu erfahren. Wir sind erstaunt, dass die ganze Nation im Sozialismus lebt und das in einem Land, wo sich die industrielle Entwicklung noch im Fluss befindet und die Landwirtschaft ein en wichtigen Sektor darstellt. Wir ha ben die wunderbare Natur Ihres Lan des genossen und freuen uns, dass Sie unseren Weg folgen, wenn Sie die Herrschaft der Mehrheit über die Min derheit und den Terror ablehnen. Wenn das georgische Volk aus der wirtschaft lichen Situation Europas lernen soll, so müssen wir dann etwas im Bereich des politischen Wiederaufbaus von Ihnen übernehmen. Unsere beiden Länder sind demokratisch. Wir haben mit der Entwicklung des Wirtschaftslebens, ab er sie haben mit der Erneuerung des politischen Lebens begonnen, trotzdem verfolgen wir gemeinsame Ziele. In un serem Land wurden viele Fabriken ge gründet und wir befinden uns jetzt im Zeitalter der industriellen Entwicklung. Hätte das belgische Volk eine ähnliche politische Bildung wie das georgische, würde es nicht so schwer sein, den So zialismus aufzubauen.“ Huysmans Re de wird mit starkem Applaus quittiert. Nach der Begrüßung steigt die Dele gation in den Sonderzug ein, der für die Bahnstrecke Tschiatura bereit ste ht, um die Bergwerke zu besuchen. Die Arbeiter zeigen der Delegation wie die schwarzen Steine aus den Waggons en tladen werden. Jeder Schritt wird vom Photographen des Zekawschiri(Zentra lunion) fotografiert. Nach dem Aufen thalt in Kartli beobachten hier die Gäste eine ganz andere, üppige Natur. Unter wegs sind alle kleinen Stationen mit Blu men und roten Fahnen verziert. In Tschiatura Um 9:30 Uhr hält der Sonderzug am Bahnhof von Tschiatura. Diese Station ist wie alle anderen mit internationalen Losungen, Blumen und Girlanden ges chmückt. Es sind die revolutionären Lie der zu hören. Unter lautem Applaus ver läßt die Delegation die Station und be gibt sich zum Komitee der lokalen so zialdemokratischen Organisation, wo sie von Ser. Sicharulidse empfangen wird. Im Namen der Delegation begrüßt Émile Vandervelde das Kommitee. Er sagt: „Ich war 10 Jahre lang als Bergbau-Ab geordneter tätig und heute, als ich mit Bergleuten getroffen und Ihre Organisa tion besucht habe, stelle ich fest, dass wir ein gemeinsames Ziel haben und für ein Ideal kämpfen. Die Bilder der Sozial isten aller Länder, mit denen Ihre Organ isation geschmückt sind, bekräftigen die Solidarität unserer Arbeiter.“ Die gesamte Delegation schreitet in Begleitung vom Innenminister N. Ra-

mischwili, von Al. Lomtatidse, den Ver tretern der lokalen Organisationen auf die speziell dafür errichtete Bühne, vor der sich die Bergleute und dortigen Be wohner versammelt haben. Die Kund gebung wird von Sakaria Guruli eröff net, der eine kurze Begrüßungsrede hält. Von Seiten der Delegaten spricht zuerst der Vertreter von England, der Abgeordnete Thomas Shaw:„Sie sind nicht nur eine Nation, sondern auch eine neue Erfahrung, dem die Arbeit erklasse Europas gebannt zuschaut. Es gibt auch eine andere Erfahrung, ein anderes Beispiel. Ich war in Russland und versuche jetzt, die beiden Systeme miteinander zu vergleichen. Ich werde sowohl über das Gute als auch über das Schlechte von Russlands sprech en. Es kümmert sich um die Erziehung junger Generation und um die alten Menschen, aber nur dies sind die pos itiven Aspekte Sowjetrusslands. Ich bin fest davon überzeugt, dass es keinen Sozialismus ohne Demokratie gibt und sie völlige Freiheit bedeutet. Die Arbe iter in Petrograd und Moskau befinden sich im Hungerstreik und beide Städte sterben aus. Die Arbeiter bekommen zu wenig Lohn. Sie können ihre eigene Meinung nicht frei äußern, wenn Sie kein Kommunist sind und keine Geneh migung der Kommunisten haben, Und was sehen wir jetzt in Georgien? Die Arbeitsbedingungen waren in Russland und Georgien relativ gleich. Hier sehen wir freie Menschen. In Georgien gibt es die Freiheit der Versammlung, der Pres se und des Gewissens. Ihr Land ist reich an Natur und gut organisiert. Das weckt die Hoffnung, dass Georgien in der na hen Zukunft wirtschaftliche Fortschritte machen wird. Nach der Rückkehr nach England müssen wir dort die Arbeiter fragen, ob wir uns für die Tyrannei Rus slands, für den Zwang oder für das freie Georgien entscheiden wollen. Ich sage aber, dass wir auf den Weg von Geor gien geführt werden müssen. Es gibt 6 Millionen Arbeiter in England. In un serem Land entwickelt sich die Idee der Freiheit nicht so schnell, aber wenn die Engländer einmal von dieser Idee beses sen sind, werden sie daran festhalten, und ich denke, dass sich in 10 Jahren in England eine Arbeiterregierung bilden wird. Andere Länder werden den Weg der Demokratie beschreiten. Der Sozial ismus wird sich aufbauen und der Men schheit das geben, was sie von einer an deren Klasse noch nie erhalten hat. Die Arbeiterklasse und die Internationale werden gewinnen.“ Anschließend hält der Franzose Pierre Renaudel seine Rede:„Als im Jahr 1914 der Krieg beginnen sollte, versuchte die Internationale, bei dies er feindlichen Auseinandersetzung der Krieg führenden Mächte einzugreifen. Am 9. August fand zu diesem Thema der Wiener Kongress statt. Doch die Im perialisten konnten Krieg entfachen. Die Arbeiter in verschiedenen Ländern war en nicht bereit, den Krieg zu beenden. Aber der Kriegsverlauf hat in diesen fünf Jahren selbst die Arbeiter der unter entwickelten Nationen aus dem Schlaf gerüttelt und nun fürchteten ihn alle. Der große Krieg ist nun beendet, aber es drohen noch Gefahren. Die Bergarbeiter kämpfen mit besonderer Energie gegen den Krieg. In Genf fand ein internatio naler Kongress der Bergleute statt, wo betont wurde, dass die Kohle ein wichti ger Rohstoff für den Krieg sei und wenn es die Kapitalisten nochmal wagen, einen Krieg zu beginnen, würden sie von uns keine Kohle mehr bekommen.“

347 Émile Vandervelde, der mit stürmisch em Applaus begrüßt wird, besteigt die Tribüne und sagt:„Der schwarze Stein hier, diese Bergwerke verbinden uns miteinander. Ich will, dass Sie über die europäischen Genossenschaft erfahren, die das von hier gesandte Mangan ver arbeiten. Dort wird dieser Rohstoff von Ihren Genossen, den sozialistischen Arbeitern verarbeitet. Sie kämpfen um den 8-Stunden-Tag und die Verbesse rung der Arbeitsbedingungen. Sie leis ten gute Arbeit, arbeiten hart, um eine Arbeitsgrundlage zu schaffen. Bis zum heutigen Tag werden aus Kohle Hand granaten, Bomben, Kanonen und an dere explosive Betäubungsmittel pro duziert, die das ganze Land beschädigt haben. Es darf nicht wieder zum Krieg kommen. Unsere Demokratie wird die Arbeitsergebnisse der Arbeiterklasse nutzen, um Schiffe zu bauen.“ Sakaria Guruli dankt den Gästen im Namen des Volkes und unter allgemeinem Applaus gehen sie zum Mittagessen. Dann hält G. Dschuruli eine kurze Rede im Namen der Industriellen. Darauf antwortet Lou is de Brouckère. 16 Uhr nachmittags besuchten die Gäste die Bergminen von Tschiatura und Papawas Waschfabrik, wo sie bis 19 Uhr verweilen. Am Abend werden die Gäste von der Stadtsverwal tung zum Abendessen eingeladen. Da nach fährt die Delegierten nach Schora pani. Am 25. September besichtigten die Gäste zuerst Tkibuli und dann Kutaissi. Die Zeitung Sakartwelos Respublika ( die Republik Georgiens ), 1920 , N219 In Imeretien Tkibuli Am frühen Morgen des 25. September fährt der Sonderzug nach Tkibuli, wo die Delegation bis 12 Uhr die Bergwerke von Tkibulis besichtigt und um 15 Uhr nach Kutaissi zurückkehren soll, wo sich be reits eine große Anzahl von Menschen versammelt hat. Als sich der Zug dem Gebiet Gelati nähert, steigt die Sonne auf. Am Bahnhof werden die Gäste mit großer Begeisterung empfangen. Um 9 Uhr hielt der Zug in der Nähe der Arbe iterhäuser von Tkibuli. Die Arbeiter, die die Minen für einige Minuten verlassen hatten, schwelten im Kohlenstaub, be deckten den Platz wie bleifarbene Wolk en und begrüßten ihre Lehrmeister mit Gesang. Es erklang die Internationale. Auf den schwarzen, rauchigen Gesich tern sieht ein Lächeln, das ungewöhn liches Vergnügen ausdrückt. Unter Ap plaus werden die Gäste auf die Bühne gebracht, die mit künstlich verzierten Zweigen bedeckt ist. Die schwarzen Ar beiter der Schwarzen Mine versammeln sich schnell um die Tribüne mit ihren faltigen und nachdenklichen Gesichten. Bei diesen Menschen, die noch vor ein er Stunde wie Geister mit Schlegel und Eisen gegen die Herzen der Berge kämp ften, war ein Hoffnungsstrahl zu sehen, die Hoffnung auf eine bessere Zukunft. Die Tribüne betritt zu erst die En gländerin- Ethel Snowden. Sie vergle icht die aktuelle Situation Russlands mit Georgien und fordert die Arbeiter auf, ihre wertvolle Freiheit zu verteidigen und weiterhin durch Demokratie für den Sozialismus zu kämpfen.

348 Der französische Delegierte Albert Inghels wendet sich an die Arbeiter von Tkibuli mit folgenden Worten:„Die politischen Formen, die Sie geschaffen haben, sind von großer Bedeutung. Wenn Sie besiegt würden, würden die Kapitalisten und die Regierungen ihrem Volk sagen, dass die sozialistische Re gierung das Land nicht regieren kann und diese Tatsache wäre dann zugun sten unserer Feinde in Europa. Heute gilt Georgien zum Vorbild und wenn Sie das in Betracht ziehen, müssen Sie eine harte und schwere Arbeit leisten, um die gewonnene Freiheit zu stärken. Die französischen Arbeiter kämpfen dafür, dass dem Staat die Leitung der Bergwerke übertragen wird, in Geor gien ist das schon passiert. Sie müssen das wirklich schätzen und an der Seite der sozialistischen Regierung stehen, um vorbildliche Arbeitsbedingungen zu schaffen und die Produktion zu ver bessern. Dies wird ein guter Beweis ge gen unsere Regierungen sein.“ Anschließend hält Émile Vandervel de die Rede, die von den Arbeitern stark applaudiert wird. Er begrüßt das Prole tariat und verspricht ihm, der Arbeiter partei Europas eine Auskunft über den Kampf des georgisches Volkes zu geben. Nach der Kundgebung besuchte die Del egation die Bergwerke Tkibulis und den lokalen Gewerkschaftsrat. Die Arbeiter beantworten alle Fragen der Delegier ten. Sie interessierten sich insbesonde re für die Arbeitsbedingungen der Or ganisationen, die Vergangenheit und die derzeitige Situation. Nach einem langen Gespräch begleiten die Arbeiter die Del egationsmitglieder zum Zug, mit dem diese nach Kutaissi fahren. Auf nach Kutaissi Es ist schon Mittag. Das Gelati-Gebiet und die üppig bepflanzten Berggipfel bildeten mit ihrer Schönheit ein neues Blatt auf der Reise. Die Dörfer in West georgien und insbesondere in Imeretien unterscheiden sich stark von den Dör fern in Ostgeorgien. Wir kommen in Ku taissi um 16:00 Uhr statt um 14:00 Uhr an, da unser Zug wegen technischer Probleme in der Nähe von Gelati eine Stunde anhalten musste. Weder die Delegierten noch die Begleiter sind auf so einen hervorragenden Empfang ge fasst, so wunderbar organisiert, in An betracht dessen, dass eine Großzahl der Bewohner von Kutaissi nach Tiflis umgezogen ist. Am Bahnhof Als sich der Zug dem Bahnhof nähert, ist eine große Anzahl von Menschen zu sehen. Auf dem Bahnsteig haben sich nur die Vertreter politischer Parteien, der Organisationen und Institutionen versammelt. Es ist die Internationale zu hören. Die Station ist mit Girlanden und Blumen geschmückt, der Weg mit Tep pichen ausgelegt. Es herrscht eine sehr lebhafte und enthusiastische Stimmung. Der Bahnhofsplatz ist wie ein wogender See von Menschen mit bunten Blumen.

349 Das gesamte Bahnhofsgelände, die Bal kons, Dächer und sogar die Bäume sind voller Menschen. Auf einem Blick erinnert das an die ersten Tage der Revolution mit ihrer grenzenlosen Begeisterung und Hoff nungen, mit dessen spontanen Enthu siasmus und unglaublicher Freude. Der Kameramann von Zekawschiri (Zentra lunion) arbeitet unermüdlich. Auf dem Platz sind Pferdekutschen aufgereiht, die eine nach der anderen die Gäste zum Stadtrat bringen. Da kommt die letzte Kutsche und die Menschenmenge drängte sich hinterher. Ein Fahnenmeer bricht auf, und passiert die wunder schöne, mit Blumen und grünen Zwei gen verzierte Arche. Kein Ort, kein Haus und kein Baum lässt die Besucher un beachtet. Überall sind Hurra-Zurufe und Applaus zu hören. Man wirft den Gästen Blumen zu, so dass die Pferdekutschen mit Blumensträußen bedeckt sind. Hier und da versperren junge Leute den Kutschen kurz den Weg und schenk en den vorbeifahrenden Gästen ihr Lächeln, ihre Bewunderung und frische Blumen. Vom Bahnhof zum Stadtpark Man denkt, dass man sich von der Men schenmenge am Bahnhof entfernt hat und möchte bald ans Ziel gelangen, aber vergebens bemühen sich die Kutschen, schneller vorwärts zu kommen. Die Straßen sind voller Menschen. Der Hof des Realgymnasium ist voller Jugend lichen. Zwar ist das Flaggenmeer weit hinter der Prozession zurückgeblieben, aber neue Wellen erheben sich auf den Straßen, umzingeln die Kutschen und hindern sie daran, schneller zu fahren. Und so geht es die ganze Gymnasium straße entlang bis zum Stadtpark, der auch überfüllt ist. Der ganze Weg ist mit Blumensträußen und Blumen in bunten Farben bestickt. Vor dem Park ist eine künstlerisch verzierte Arche mit inter nationalen Slogans errichtet. Die Häus er sind mit alten Teppichen und Bildern der Kämpfer geschmückt. Das so ges chmückte alte Kutaissi, das seit 1905 in den Reihen der Kämpfer steht und die Begeisterung dafür immer noch warm hält, empfängt seine ausländischen Gäste, aber auch guten Freunde, mit seiner alten Traditionen, alten Flaggen und großer Begeisterung. Im Stadtrat Um 16:15 Uhr kommen die Gäste im Stadtrat an, wo eine außerordentli che Sitzung stattfindet. Der Vorsit zende des Stadrates L. Grigolia begrüßt die Gäste im Namen der Selbstverwal tung und sagt:„Unsere Gäste sind die Vertreter aus England, der Wiege der politischen Freiheit; aus Frankreich, dem Land der großen Revolution; und aus Belgien, dem kleinen aber hel denhaften und kulturträchtigen Land. Wir begrüßen Sie und sagen Ihnen im Namen von Georgien und Kutaissi, dass die Demokratische Republik Geor gien auf den demokratischen Prinzipi en von Städten und Dörfern basiert. Die

350 Stadträte und die lokalen Selbstverwal tungen stellen die Grundlagen unser er Regierung dar.“ Im Namen der Del egation spricht Émile Vandevelde vom revolutionären Kampfgeist des alten Kutaissi und bedankt sich für den be sonderen Empfang in der Stadt. Dabei hat er folgendes betont:„Wir sind glück lich und stolz darauf, dass die Stadt Ku taissi, deren Vergangenheit an die Rit terzeiten erinnert, die europäischen Gäste so freundlich empfangen hat. Während der Herrschaft des Zarismus und der dunklen reaktionären Kräfte hat diese Stadt nicht für Georgien, son dern für das große Russland und dessen Staatsduma ihre besten revolutionären Kämpfer, wie Kaki Zereteli und andere eingesetzt hat. Nach unserer Ankunft in Georgien, erlebten wir zwei überra schende und aufregende Begegnungen, erstmal in Tiflis und jetzt hier in Kutais si. Im alten, revolutionären Kutaissi, er leben wir eine besondere brüderliche Liebe und Gastfreundschaft. Es lebe die Demokratische Republik Georgien! Es lebe die Internationale!“ Danach geht die Delegation zum Stadtpark, wo sich zur Kundgebung eine große Menge versammelt hat. Bei der Kundgebung in Kutaissi Thomas Shaw sagt unter Anderem:„Ich bin nicht nur als Vertreter der Arbeiter partei Englands, sondern auch der ges amten Gewerkschaftsbewegung nach Georgien gekommen, weil ich dem Verein seit elf Jahren beigetreten bin. Bis zum heutigen Tag wurde die Gew erkschaftsbewegung in England eher als eine unpolitische Organisation be trachtet. Als nach dem Krieg, viele zu lösende Fragen aufgeworfen wurden, hat unsere Gewerkschaftsbewegung ihren politischen Kurs geändert und ein en eigenen Weg gefunden. Bei dem in ternationalen Genfer Kongress habe ich Ihren Vertreter getroffen und ich wün sche Ihnen, dass die Vertreter aus Geor gien am Kongress der Gewerkschaftsbe wegung teilnehmen, damit Sie ein Teil der gesamten internationalen Arbeiter familie werden.“ Der Delegierte Adrien Marquet sagt unter anderem:„Vor drei Jahren wurde die Zarenfamilie der Ro manows gestürzt. Wir waren fest davon überzeugt, dass Russland den richtigen Weg folgt, haben uns aber geirrt. Die Georgier haben alles, was sie durch die Revolution gewonnen haben, behalten und wir sehen, welche Not Sie in den letzten zwei Jahren durchgemacht ha ben. Sie wissen aber, dass man ein Land unmöglich mit einmal verändern kann. Es bedarf eines methodischen Hin tereinander bei der Arbeit und keiner anachronistischen Ausschreitungen und der Vernichtung des Bestehenden. Nach unserer Rückkehr in Europa werden wir über ein kleines Land im Osten bericht en, das seine Unabhängigkeit mit den Grundprinzipien der europäischen Demokratie verteidigen will. Und das Proletariat verpflichtet ist, Euch dabei zu unterstützen.“ Nach der Rede von Adrien Mar quet besteigt Ramsay MacDonald die Tribüne, den die Leute mit Applaus begegnen. Es sagt:„Liebe Georgier, es tut mir leid, dass ich meinen Dank für diesen tollen Empfang nicht auf Geor gisch ausdrücken kann. Aber der beste Dank wird sein, wenn wir uns zurück in England, dort im Parlament, in den Gew erkschaften und der Arbeiterpartei für die Unabhängigkeit Georgiens einsetzen

351 und es propagieren, damit das Proletar iat die europäischen Regierungen zwin gen kann, Georgien als einen unabhän gigen Staat anzuerkennen(tosender Applaus). Sie haben schon früher ein en Kampf geführt, als Kutaissi in der Zeit des Zarismus seine besten, für die Freiheit kämpfenden Menschen nach Sibirien geschickt hat. Die Geschichte Georgiens ist nicht nur die Geschichte Georgiens, sondern auch die Geschichte des Kampfes für die Zivilisation, für die Verteidigung gegen die östliche Barba rei und den nördlichen Imperialismus. Als ich nach Kasbegi gekommen bin, war der Himmel mit Wolken bedeckt. Aber am nächsten Tag wurde es wieder hell und die mit glänzende Corona der Berggipfel kam zum Vorschein. Dabei stellte ich mir den Tag der Befreiung der Arbeiterklasse vor. Georgien ist auf dem richtigen Weg dazu, ohne etwaige Abweichungen und wir versprechen, für seine Unabhängigkeit zu kämpfen.“ Auf seine Rede folgte ein tosender Applaus. Am 28. September fährt die eu ropäische sozialistische Delegation von Tiflis nach Batumi, um nach Europa zurückzukehren. Sie wurden vom Vor sitzenden der Regierung N. Schordania, den Stellvertretern des Vorsitzenden der Konstituierenden Versammlung, Genos sen Al. Lomtatidse und S. Mdiwani, vom Regierungsmitglied N. Chomeriki, vom Kommandeur der Garde W. Dschugeli und anderen begleitet. Die Delegations mitglieder bedankten sich bei den Geor giern für den tollen Empfang. Der Zug fährt um 23:20 Uhr ab. Die Delegation verlässt am 29. September die Stadt Batumi. Im Gespräch mit den Mitarbeit ern der Telegraphenagentur äußerten die Delegationsmitglieder ihre Zufrie denheit über den Besuch des wunder schönen Landes Georgien. Pierre Re naudel sagte:„Georgien kann unzählige ausländische Touristen anziehen. Die Reise würde nicht weniger interessant sein, als in die Schweiz. Man sollte für Georgiens propagieren, um Touristen in dieses Land zu holen, was von großer wirtschaftlicher Bedeutung ist. Dafür ist eine Vergünstigung der Reisekosten von Europa nach Georgien erforderlich. Eine Hin- und Rückreise sollte nicht mehr als 1000 Kronen betragen.“ Camille Huysmans und Pierre Re naudel äußerten den Wunsch, im näch sten Frühling wieder nach Georgien zu kommen. Das Delegationsmitglied Louis de Brouckère wird bis zum 15. Oktober in Tiflis bleiben. Die Zeitung Sakartwelo ( Georgien ) 1920 , № 109 In Mingrelien Abascha Am 26. September hält der Sonderzug um 10 Uhr am Bahnhof von Abasha, wo sich eine große Anzahl von Menschen versammelt hat. Die Station ist be sonders dekoriert. Auf dem Bahnsteig warten Vertreter der politischen Partei en und demokratischer Organisationen auf die Gäste. Hinter dem Bahnhof ist die Volksgarde aufgestellt. Zahlre iche Menschen warten auf die wertvol len Gäste um eine speziell dekorierten Tribüne herum. Die Delegierten werden

352 unter lautem Applaus von der Station bis zur Tribüne begleitet, wo Barnaba Dswelaia im Namen aller revolutionären und demokratischen Organisationen eine Begrüßungsrede hält. Adrien Mar quet und Ethel Snowden halten die Ge genreden. Ihre Worte erregen große Bewunderung bei den Menschen und sie belohnen die Gäste mit anhalten dem Applaus. Danach begrüßt Besarion Dundua, als Vertreter der sozialrevolu tionären Bewegung, die Gäste und kri tisiert die Taten der Menschewiki.„Man sagt hier“, sagte er,„dass der Bauer das Land erhalten hat, dass er frei sei. Das stimmt nicht. Die Bauern haben kein Land erhalten. Der Bauer war gegen das Gesetz, das die menschewistische Re gierung dem Land gegeben hat.“ Dun duas Wort verursacht große Unzufrie denheit unter den Menschen. Protest stimmen sind zu hören. Die Gegenrede von Camille Huysmans Huysmans ergreift das Wort:„Ich bin dem Genossen sehr dankbar, der hier im Namen der Sozialrevolutionäre eine Rede hielt. Ich hatte keine Absicht zu sprechen, aber er hat mich dazu veran lasst, ein paar Worte zu sagen. Die Un terschiede, welche hier zwischen den sozialistischen Parteien bestehen, erlau ben es ihnen nicht, getrennte Organisa tionen zu führen. Das gilt insbesonde re für die Sozialrevolutionäre, die nur die alten Traditionen wahren und sich darauf stützen. Auch in Belgien gibt es Meinungsverschiedenheiten, aber alle Sozialisten sind in einer Partei vereint. Ich möchte hier im Wesentlichen nicht auf die Kritik eingehen, die der Vertreter der Sozialrevolutionäre in Bezug auf die Landreform geübt hat. Das ist für jene, denen diese Gesetzen vertraut sind und deren Umsetzung in der Realität geseh en haben, nicht nötig. Ich möchte ihm nur sagen, dass die Gesetzgebende Versammlung von Georgien mit dem besten Wahlrecht der Welt gewählt wurde und wie mir hier gesagt wurde, 80 Prozent der Einheimischen Land wirte sind. Wenn also durch die Gründ ungsversammlung als Vertreter dieser Menschen solche Gesetze beschlossen werden, ist es für mich heilig, es ist der Wille und Wunsch der Menschen selbst. Ich habe überhaupt keine Angst vor Meinungsverschiedenheiten, denn da raus ergibt sich die Wahrheit. Aber nie mand hat das Recht, angesichts dieser gemeinsamen Notlage beiseite zu tre ten, und ich möchte mit Ihnen die Ge setzgebende Versammlung und ihre Re gierung begrüßen, auf die sich die Meh rheit der Bevölkerung verlässt. Wir wol len weder einen König noch Lenin, die sich auf die Minderheit verlassen und das Land mit Gewalt regieren. Es lebe die Vereinigung aller wahren Sozialis ten, es lebe die Rettung der Republik, die uns allen am Herzen liegt und die für die internationale Demokratie von großer Bedeutung ist.“(Anhaltender Applaus) Die Kundgebung endet. Zahlreiche Menschen entfernen sich mit Fahnen in der Hand und singend von der Tribüne. Indessen ist am Bahnsteig der Zug von beiden Seiten von Menschen umgeben, um die ausländischen Gäste zu verab schieden und letzte Grüße auszuricht en. Die lokalen Organisationen laden die Gäste in einem speziell dekoriertes Zelt zum Tee ein. Danach wird die Del-

353 egierten mit Applaus begleitet. Der Zug fährt nach Senaki, wo die Delegation schon seit dem frühen Morgen erwartet wurde. Senaki Bereits 11:45 Uhr trifft der Zug in Sen aki ein. Die Delegation wird vom Stad toberhaupt Gegenawa am Bahnhof be grüßt. Die Gäste, die von den Vertretern aller lokalen Organisationen begleitet werden, treten auf eine spezielle Bühne, vor der sich die Bewohner un ter den wehenden Fahnen versam melt haben. Bei diesem besonderem Fest ist auch Kavallerie anwesend. Die Kundgebung wird vom Genossen Gior gi Andschaparidse eröffnet. Danach hält der Genosse Raschden Gamsachurdia im Namen des sozialdemokratischen Kommitees seine Begrüßungsrede. Im Namen der Delegation spricht Genosse Camille Huysmans, der mit großem Ap plaus belohnt wird. Nach der Kundge bung ging die Prozession zur Eroba (der lokalen Selbstverwaltung), wo die Del egierten mit der Arbeit von Eroba in diesem Bezirk bekannt gemacht wird. Die Delegationsmitglieder äußern den Wunsch, bestimmte statistische Infor mationen mitzunehmen. Die Gäste ge hen auch zum Stadtrat, wo sie Petre Kawtaradse im Namen der Selbstver waltung begrüßt. Der Stadtrat hat zu Ehren der Delegation die Ganachleba Straße in die Strasse der Zweite Interna tionale umbenannt und am Frauen- und Knabengymnasium zwei Stipendien für mittellose Schüler vergeben. Von hier aus geht die Delegation zur neueingerichteten Baustelle für das Volkshaus, wo C. Huysmans, E. Snowden und A. Marquet an der Grundsteinle gung des Volkshauses teilnehmen. Die Eroba (Lokale Selbstverwaltung) und der Stadtrat laden die Delegations mitglieder zum Mittagessen ein. Dann werden die Gäste unter tosendem Ap plaus nach Poti verabschiedet. In Poti Der Sonderzug ist um 17 Uhr in Po ti. Trotz des heftigen Regens waren die Straßen vom Bahnhof bis zum Stadt park voller Menschen. Die Vertreter der Gewerkschaften und verschiedener Or ganisationen eilen zur unvollendeten Kathedrale, wo eine große Kundgebung geplant ist. Die Delegationsmitglieder gehen in Begleitung von Innenminis ter N. Ramischwili und Al. Lomtatidze zum Komitee der Sozialdemokratischen Partei von Poti, wo sie vom Genossen Samsonidse begrüßt werden. Er sagt: „Unter uns sind heute die Lehrmeis ter und die besten Vertreter des eu ropäischen Sozialismus. In Europa wird zum ersten Mal die Glocke des Sozialis mus geläutet, deren lebensspendender Schall bis zu uns herreichen soll. Selbst die Tatsache, dass Sie heute hier sind und mit Ihren Pässen einreisen konnten, ist ein Beweis dafür, dass eine neue Ära begonnen hat und der lang ersehnte Tag bald kommt. Wir glauben fest daran, dass das große und schwierige Problem der Vereinigung des europäischen Pro letariats endlich positiv gelöst wird und die gesamte Arbeiterklasse mit einer wahren Waffe in der Hand den aufrecht en Weg zum Sozialismus beschreiten wird, um einen heftigen Kampf gegen den Kapitalismus zu führen und ihn zu besiegen. In diesem Kampf werden das Proletariat und die Demokratie Geor giens, die bereits auf dem richtigen Weg sind, ihren Platz einnehmen.“ Von hier aus geht die Delegation zur Kundgebung. Zahlreiche Menschen stehen unter den furchterregenden

354 Säulen der unvollendeten Kathedrale von Poti. Die Nacht zieht ein und diese halbdunkle Kathedrale, von deren Wän den jedes Wort widerhallt, hat eine symbolische Bedeutung für die Kundge bung und untermauert, wie Huysmans sagt, die unverwechselbare Wahrheit, der der Sozialismus dient. Er erinnert sich an den Kongress in Basel 1912, auf dem sich die Vertreter der internatio nalen sozialistischen Bewegung in der alten Kathedrale von Basel versammelt hatten. Das heftige Glockenleuten der alten Kathedrale rief alle Unterdrück ten und Entwürdigten herbei, um sich unter der roten Fahne zu versammeln. Ethel Snowden und Adrien Marquet halten auch ihre Reden, die lange ap plaudiert wurden. Nach der Kundge bung besuchte die Delegation die Silos Behälter und den Hafen von Poti. Ob wohl es ununterbrochen regnet, stehen zahlreiche Menschen auf den Straßen und begrüßten die Gäste überall mit Be geisterung. In der Mitternacht fährt die Delegation erst nach Samtredia und am nächsten Tag nach Gurien. Die Zeitung Sakartwelos Respublika ( die Republik Georgiens ), 1920 , № 224

355 DIE EUROPÄISCHE SOZIALISTISCHE DELEGATION IN GEORGIEN In Gurien Lantschchuti Am früheren Morgen fährt der Sonder zug aus Samtredia ab. Der Himmel ist wolkenlos. Der sonnige Tag trägt zur gemeinsamen feierlichen Stimmung in Gurien bei, zu dessen überschwängli chen Begeisterung und revolutionären Leidenschaft. Am Tag sagt sagte C. Huysmans:„Morgen werden wir in Gu rien sein, die Bauern von Gurien tref fen, von deren Bewegung wir sogar in Europa gehört haben.“ In dieser Erwar tung, Gurien sehen zu wollen, haben al le das Gefühl, dass während des Aufen thalts der Delegation in Georgien Gu rien eine besondere Rolle spielen wird. Guria wird die Begeisterung, die beim ersten Treffen vor zwei Wochen in Batu mi ausgelöst wurde, weiterhin steigern und den gemeinsamen Aufruf der Na tion mit seiner im alten, revolutionären Kampf erhoben Stimme krönen. Es ist halb acht, als der Zug in Lantschchuti einfährt. Der Bahnhof ist mit Menschen gefüllt. Alles ist mit Blumen und Girlanden geschmückt. Auf dem Bahnsteig singt ein Chor die Internationale unter der Leitung von Tschawleischwili. Die Kinder bilden ein en Kreis um die Gäste und so schreiten sie durch die Massen auf blumenbe deckten Straßen, der wie ein Teppich unter ihnen ausgebreitet ist. Die Kund gebung soll auf dem Stadtplatz stat tfinden, wo eine spezielle Bühne dafür geschmückt und voll mit Menschen umgeben ist. Die Kundgebung wird vom Stadtoberhaupt W. Scharasche nidse eröffnet, er begrüßt die Gäste. C. Huysmans hält die Gegenrede:„Wir sind dabei die Kampfmethoden der geor gischen Sozialdemokratie zu ergründen, damit wir diese anwenden und so die volle Macht ergreifen können. Viele sind der Meinung, dass in Europa keine Krise herrscht. Denken Sie nicht, dass die Lebenshaltungskosten bei uns geringer sind als bei Ihnen. Sie wissen, dass das belgische Volk während des Krieges nur mit Hilfe der allgemeinen Unterstützung überlebt hat. Innerhalb von vier Jahren wurden unser Land und das Eigentum der Menschen von der imperialistischen Regierung zerstört, doch als die Bedin gungen des Waffenstillstands festgelegt wurden und das belgische Volk in sein Heim zurückkehrte, forderten wir von der Regierung, dass belgische Volk am Regieren des Landes teilnehmen müss, wir forderten die Verbesserung des Zustands der Arbeiter, den Achtstun dentag, Kranken- und Arbeitslosenversi cherung. Wir forderten die Abschaffung des Bildungsmonopols für die wohl habenden Klassen. Und da all dies hohe Kosten verursacht, forderten wir, dass diese Kosten von unserer Bourgeoisie getragen werden. Das hat die Arbeiter klasse Belgiens erreicht. Aber zugleich arbeitet sie mit voller Kraft und Energie daran, um das zerstörte Land wieder

356 aufzubauen und in einen normalen Zu stand zu versetzen. Möglich wurde dies durch harte Arbeit, schonungslose Ar beit, die von vielen Menschen geleistet wird. Die Spuren des gemeinsamen Un glücks, des Elends, der Armut und der Zerstörung, die der Krieg hinterlassen hat, kann nur durch eine harte Arbeit der Arbeiterklasse beseitigt werden. Wenn wir beobachten, wie das geor gische Volk den politischen Kampf ge führt und so die großen Schwierigkeiten vermieden hat, wie es überleben kon nte, glauben wir fest daran, dass Ihre revolutionäre Energie und Ihr Organi sationstalent zum Wiederaufbau eines wirtschaftlich degradierten und durch den Krieg zerstörten Landes eingesetzt werden muss. Wenn wir von Ihnen le rnen, wie man politische Rechte erlangt, so sollten Sie von uns den wirtschaftli chen Wiederaufbau lernen, damit das Schiff des freien Georgiens in Friede Weitersegeln kann.“ C. Huysmans Rede wird stark applaudiert. Danach spricht E. Snowden, die dem georgischen Volk im Namen der Arbeiterpartei Englands verspricht, in Europa für die Ideale des freien Georgien zu kämpfen und seine politische Freiheit zu verteidigen. Die Gäste werden von N. Schordanias Familie zum Frühstück eingeladen. Sie besuchen das Grab von Andreika und gehen dann zum Bahnhof. Die Kund gebung ist noch nicht beendet und die Menschen warten auf die Gäste. In der Zwischenzeit hat man einen alten geor gischen Tanz- Chorumi auf der Bühne aufgeführt, was vom Kameramann der Zekawschiri (Zentralunion) aufgezeich net wird. C. Huysmans zeigte großes In teresse an diesem einfachen aber kün stlerisch aufgeführten Volkstanz. Eine große Anzahl von Menschen begleiten die Delegierten mit Fahnen und Gesang zum Bahnhof, von wo aus der Sonder zug unter allgemeinem Beifall und den Klängen der Internatioanale nach Dschumati fährt. Von Lantschchuti nach Natanebi Einige Minuten später kommt der Zug in Dschumati an, wo die Einheimischen die Delegation mit Fahnen begrüßten und Genosse Dschidscheischwili eine Be grüßungsrede hält. Im Namen der Del egation begrüßte A. Marquet das Volk, danach werden die Gäste mit revolu tionären Liedern begleitet. Auch Sup sa hat sich für den Empfang festlich vorbereitet. Auf dem Bahnhof sind Ju gendliche und Schüler zu sehen. Sie ha ben direkt am Bahnhof eine mit Blu men und Teppichen dekorierte Tribüne errichtet. Die Gäste werden im Namen des Volkes von Herrn Sadradse und im Namen der Schüler von Ilia Kaschia be grüßt:„Liebe Gäste, wir begrüßen Sie im Namen der Schüler unserer erneuerten Schule. Wir versuchen als kleine Bürg er der Demokratischen Republik Geor gien bewusste Arbeiter zu werden, um Ihren Idealen treu zu dienen. Es lebe die Demokratische Republik Georgien! Es leben unsere wertvollen Gäste!“ Die Schüler begeistern die Delegierten mit ihrer Rede. Hier spricht auch Snowden im Namen der Delegation und drückt die Hoffnung aus, dass das georgische revolutionäre Volk die nächste Genera tion als Beschützer des Volkes erziehen wird, um aus ihnen gute Kämpfer für die sozialistischen Ideale und eine bessere Zukunft zu schmieden.

357 Von Natanebi nach Osurgeti Der Zug fährt unter lautem Applaus nach Natanebi. Nach einer halben Stunde sind wir in Natanebi. Die Station ist mit Blumen geschmückt. Auf dem Weg nach Osurgeti ist ein Schild mit der Aufschrift zu sehen:„Herzlich willkom men, liebe Gäste.“ Autos, Pferdekustch en und Kavallerie warten auf die Gäste, um sie nach Osurgeti zu begleiten, wo sie von zahlreichen Menschen empfan gen werden. Die Delegationsmitglieder steigen in die Autos und fahren nach Os urgeti. Es ist ein sonniger Tag. Die Ge gend Natanebi, umgeben von den Ad scharischen und Gurischen Bergen, ist von besonderer Schönheit. Menschen mit den Fahnen in der Hand versuchen, die Delegation aufzuhalten. Im Rathaus hält Benja Toidse eine Begrüßungsrede im Namen der sozialdemokratischen Or ganisation. In der Nähe vom Dorf Guri anta ist ein mit Blumen geschmücktes Schild mit der Aufschrift„Es leben un sere Gäste!“ zu sehen. Die Delegierten werden unterwegs von einer Kavallerie mit einem Fahnenträger empfangen. Sie reiten der Autokolonne vorweg. In der Nähe von Osurgeti treffen die Gäste die Bewohner aus dem Dorf Kachuri und Al. Klerchelidse begrüßt die Delegierten im Namen der sozialdemokratischen Organisation. Die Einheimischen fol gen den Autos und Pferdekutschen mit Fahnen und Blumen. Unterwegs werden die Gäste überall begrüßt. Die Men schen aus den umliegenden Dörfern sind unterwegs und eilen nach Osurgeti, um die Kundgebung nicht zu verpassen und den besonderen Gästen zuzuhören. In Osurgeti Die Delegation kommt um 12:25 Uhr in Osurgeti an. Sie werden vom Innen minister N. Ramischwili, vom Vorsitzen den der Konstituierenden Versammlung Al. Lomtatidse, und von einigen Vertre tern der Konstituierenden Versammlu ng begleitet. Osurgeti ist festlich ges chmückt. Das Hauptquartier der Volks garde, das Frauengymnasium, die Eroba (Lokale Selbstverwaltung), und die Gewerkschaften sind mit Girlanden und Teppichen dekoriert. Die Straßen sind voller Menschen. Vor der Selbstverwal tung und dem Stadtpark haben sich die Dorfbewohner unter zahlreichen roten Fahnen versammelt, überall sind rev olutionäre Lieder zu hören. Die Gäste werden vom Stadtoberhaupt, dem Genossen Giorgi Murmanidse begrüßt, der sagt:„Gurien, das revolutionäre Gu rien wurde mehrmals zerstört, weil die Menschen gegen die Königsherrschaft waren. Hier wurde zum ersten Mal die rote Fahne gehißt und vom Volk das Wort zur Freiheit ausgesprochen.“ Von der Selbstverwaltung fährt die Delegation zum Gewerkschaftsrat Guriens, wo sie im Namen der Gew erkschaften von G. Koplatadse begrüßt werden. Er sagt:„Die Arbeiterklasse ist sich in unserem Land so einig, dass sie die ideologischen Unterschiede nicht daran hindern, sich in einem Verband zusammenzuschließen. Diese Einigkeit hat die georgische Demokratie vor dem Sieg des roten und schwarzen Imperi alismus gerettet. Wenn wir heute die Errungenschaften der Revolution vertei digen konnten, werden wir von nun an noch stärker sein, weil Georgien von der europäischen Arbeiterklasse unter stützt wird., die uns gelernt hat, für den Sozialismus zu kämpfen.“

358 Die Delegation ist sehr erfreut zu sehen, dass sich unterschiedlichen Or ganisationen in einem Gebäude, unter einem Dach versammelt haben und der Unterschied sie nicht daran hindert, ein er Sache zu dienen. Von hier aus ging die Delegation zur Eroba (der lokalen Selbstverwaltung), wo sie von S. Tschanturischwili begrüßt wird. Er sagt:„Unser Volk unternimmt alle Anstrengungen, um die Unabhän gigkeit der Republik zu verteidigen, die hauptsächlich von zwei Mächten bedroht ist., den gemeinsamen Reak tionen des osmanischen Reiches und Russlands. Das Ergebnis dieses ungle ichen Kampfes hängt davon ab, wohin sich die Gerechtigkeitswaage anderer Staaten bewegt. Die ganze Hoffnung unseres Volkes, abgesehen von der ei genen Stärke, basiert auf dem Teil des europäischen Volkes, dessen interna tionale Politik bezüglich der nationale Frage vom Schutz des Selbstbestim mungsrechts einer Nation geprägt ist.“ Nach dem Besuch von Eroba schreitet die Delegation zur einer speziell festlich geschmückten Tribüne, auf der ein Bogen aus Buchsbaumzweigen auf gebaut ist. Der Platz vor dem Park ist vol ler Menschen. Heute ist hier ganz Gurien versammelt. Jeder versucht in der Nähe der Tribüne zu stehen, um den Rednern zuzuhören. Die Kundgebung wird vom Genossen G. Schilakadse eröffnet, der im Namen der sozialdemokratischen Organisation, Sozialföderalisten, Sozial revolutionären, jüngeren Marxisten und der Arbeiterklasse Guriens auftritt:„Es gibt eine Tatsache, die für jeden Geor gier unabdingbar ist und außer Frage steht. Zusammen mit der georgischen Demokratie ist es der Wunsch der ges amten Bevölkerung- die unabhängige Existenz Georgiens, was der unerschüt terliche Wille der gesamten georgischen Nation ist, unabhängig von Status und Glauben und es kann nur dann zerstört werden, wenn der ganze Boden von Georgien mit den Leichen des geor gisches Volkes übersät ist.“ C. Huysmans besteigt unter anhal tendem Applaus die Tribüne und sagt: „Wir, die europäischen Sozialisten sind mit Ihnen in unseren Gedanken, Ge fühlen, Kämpfen und unseren Zielen für die Zukunft vereint, aber wir brauchen noch engere Beziehungen, wir müssen noch näher beieinander sein. Wir sind in Belgien in der Genossenschaft vere int, kultivieren mit dessen Hilfe das Land und bringen die Ware auf den Markt. Ich habe hier eine Genossenschaft besucht, die die Menschen in Gurien und alle Eck en vereint und sich zu einer zentralen Union zusammenschließen. Wir werden alle Maßnahmen ergreifen, um unsere Schiffe aus den belgischen Häfen nach Georgien zu schicken und die Produkte der belgischen Genossenschaften zu Ih nen zu bringen. Sie können Ihre produz ierte Waren nach Belgien schicken und durch die wirtschaftlichen Beziehungen kommen wir uns näher.“ Zum Schluss sagt er auf Georgisch:„Genossen, es tut mir leid, dass ich nicht Georgisch spre chen kann. Es lebe die Internationale!“ Die Menschen zeigten ihre Begeisterung und werfen ihre Hüte in die Luft:„Hur ra, es lebe Huysmans!“ Adrien Marquet spricht als nächster und sagt mitunter: „Ich weiß, dass in Georgien 1905, vor 15 Jahren , die rote Fahne gegen den russischen Zarismus gehisst wurde und Sie sich als erste gegen die Verwaltung der Machthaber erhoben haben, doch der Feind war stark und das georgische

359 Volk wurde besiegt. Trotzdem haben Sie Ihre Waffen nicht fallen lassen und inmitten eines schrecklichen Feuers, doch noch die rote Fahne hochgehalten aus dem Feuer gerissen und hochge halten.“ E. Snowden begrüßt das Volk im Namen der Arbeiterpartei Englands und verspricht ihnen ihr Bestes zu tun, um die Unabhängigkeit Georgiens nach der Rückkehr in Europa anzuerkennen und die wirtschaftlichen Beziehungen zwischen Georgien und England zu verstärken. Unter allgemeinem Applaus be dankt sich der Vorsitzende der Kundge bung bei der Delegation und die Stim men der Internationale begleiten die Gäste zum örtlichen Rathaus, wo sie von der Lokalen Selbstverwaltung zum Abendessen eingeladen wurden. Nachmittags, um 4 Uhr fährt die Delegation in Begleitung von N. Ramischwili, Al. Lomtatidse, Benja Tschchikwischwili und W. Dschugeli in das Dorf Schemokmedi, um dort die his torische Kathedrale zu besichtigen. Die Straßen des Dorfes sind immer noch voll mit Menschen, die von der Kundgebung zurückgekehrt sind und die Gäste mit Applaus begrüßten. Als die Delegierten die zur Zeiten Königin Tamars errichtete Kathedrale besuchen, bricht bereits der Abend ein. Die Besucher sind von der Lage fasziniert. Im Osten die Ausläufer der Adscharischen Berge, im Norden das Nigoiti Gebirge, im Süden die Ad scharien-Gebirgskette, im Westen das Schwarze Meer. Umgeben von diesen Bergen war die besondere Schönheit die grüne Ebene von Gurien bei Son nenuntergang besonders schön. Auf dem Rückweg sind die Straßen voll mit Dorfbewohnern, die die Gäste mit an gezündeten Fackeln begrüßen. Die Kind er bieten Obst an, überall sind fröhliche Stimmen zu hören. Gurien hat die Gäste mit all sein er Gastfreundschaft, offenem Herzen und voller Begeisterung empfangen. Die Menschen feiern den 27. Septem ber, den Tag der europäischen Sozial isten und ihr 20 Jahre alter Traum mit den Bildnissen der Kampfgenossen ist zur Realität geworden. Der alte Ofen ist vom Funken der revolutionären Kraft des Gurischen Volkes entfacht, das sich zuerst in den Fabriken von Batumi in Bewegung setzte und nun mit all seinen vergangenen Erfahrungen und im Kampf abgehärteten Hoffnungen entfaltet. Der Slogan„Proletarier aller Länder, verein igt Euch!“, der in den Fabriken von Batu mi geschaffen wurde, ist heute nicht nur in Gurien sondern auch in ganz Geor gien zu hören, von den eisigen Bergen von wilden Tergi Flusses bis hin zu den Gipfeln der sanften Berge von Gurien. Die Delegation kehrt um Mitternacht mit dem Sonderzug aus Osurgeti nach Tiflis zurück. Die Zeitung Sakartwelos Respublika ( Die Republik Georgien ) 1920 , № 224

360 Die europäische Delegation im Volkshaus von Nadsaladewi Ein gemeinsames Treffen der Tifliser Organisationen Um 5 Uhr ist der Saal überfüllt von Menschen. Eine große Menge versam melt sich vor dem Arbeiterhaus auf der Tscherkesischwili Straße, um den Saal zu betreten. Ramischwili und Huysmans erschienen. Ein tosender Applaus setzt ein und es wird die„Internationale“ ges pielt. Die Sitzung wird vom Stellvertreter des Vorsitzenden des Tifliser Komitees, G. Bachtadse eröffnet, der eine kurze Begrüßungsrede hält. Er sagt:„Unsere Organisationen sind den Gästen, die uns Gehör geschenkt und nach Geor gien gekommen sind, sehr dankbar. Wir begrüßen sie sehr herzlich in einem Ar beiterviertel, wo unsere Parteiarbeit be gonnen hat und alle Kräfte für die Frei heit vereint wurden. Viele Probleme, insbesondere die wirtschaftlichen, lie gen uns auf der Seele, aber wir können mit Unterstützung der Internationale und Ihrer Delegation den Sieg davontra gen. Wir haben keine Schuld an unserer wirtschaftlichen Unterentwicklung. Die Autokratie hat keine Produktionsinstru mente zur Verfügung gestellt, um die In dustrie zu entwickeln, sodass es keine große Arbeitsproduktivität gibt . Aber wir sind reich an hervorragender Natur. Unsere Arbeiterklasse ist sich einig und bewusst, dass wir diese Schwierigkeit überwinden können. Ohne Unterstützu ng können wir diese Probleme nicht al leine lösen. Wir brauchen die Hilfe des europäischen Proletariats, zu dem wir bis zum Lebensende ideologische und organisatorische Verbindungen haben werden. Mit seiner Unterstützung kön nen wir einen Sieg feiern. Es leben un sere Gäste! Es lebe die Internationale!“ (Beifall) D. Lortkipanidse, als Vertreter des ersten Bezirks der Arbeiterorganisa tion, begrüßt die Gäste. Er erinnert sich an mehrere Episoden aus der revolu tionären Vergangenheit, an die Genos sen, die im Kampf ums Leben gekom men sind. Er betont, dass die Rote Gar de eine wichtige Rolle bei der Rettung der Republik Georgien gespielt hat. Er sagt:„Wir wurden von Noe Schorda nia, Silibistro Dschibladse, Irakli Zerete li, Karlo Tscheidse, Isidore Ramischwili und anderen auf den ständigen Kampf vorbereitet. Wir wurden in dem wis senschaftlichen Sozialismus von diesen Personen geschult und haben dann die Theorie in die Praxis umgesetzt. Unser Ziel war, eine demokratische Regierung zu bilden und wir haben eine demokratische Republik geschaf fen.(Tosender Applaus! Den Saal be treten Pierre Renaudel und Thomas Shaw und gehen zum Präsidiumstisch). Sehen Sie jetzt unsere Arbeitsleistung und vergleichen Sie diese mit den Leistungen in Russland. Schätzen die beiden Regierungssysteme ein. Geben Sie dem europäischen Proletariat die Information weiter. Wir haben wegen unserer wirtschaftlichen Bedingungen eine politische Gleichheit, aber keine wirtschaftliche Gleichheit herstel len können. Jetzt befinden wir uns in wirtschaftlichen Schwierigkeiten, aber das macht uns keine Angst, das Sie uns dabei helfen, diese zu bewältigen. Geor-

361 gien ist reich an Natur. Wir können von Ihnen lernen, diese richtig zu nutzen. Ab jetzt wird die Brücke zwischen unseren Kulturen geschlagen, auf einer Seite stehen Sie und auf der anderen wir. Wir werden diese Brücke allmählich festigen und seien Sie versichert, dass auch wir behilflich sein können, wenn in Europa die sozialistische Glocke läutet. Liebe Genossen, wir hoffen, dass Ihre Ankun ft in Georgien das Bewusstsein unseres Volkes stärkt und seine Kampffähigkeit erhöht. In Georgien sind Ihre Ideen und Bestrebungen zur Hälfte verwirklicht, die politischen Rechte erlangt und jetzt müssen wir uns um die wirtschaftliche Verbesserung kümmern. Wir rechnen mit Ihrer Unterstützung.“ Der Redner beeendet seine Rede:„Es lebe die In ternationale! Es lebe der Sozialismus!“ (Applaus) Camille Huysmans Rede Das Wort wird Huysmans erteilt, dessen Rede vom Publikum mit Applaus aufge nommen wird. Er sagt:„Wir dachten, dass wegen des letzten Tages von unser em Aufenthalt, da wir heute um 10 Uhr abreisen, keine Sitzung geplant war ab er unsere georgischen Genossen haben den Wunsch geäußert, uns zuzuhören, um nicht nur die Natur und den Reich tum des Landes zu preisen, sondern vor der Abreise auch über die Nachteile zu sprechen, die wir in diesem Land geseh en haben. Deswegen ergreife ich das Wort, um am Gesehene Kritik zu üben. Am Ende des Krieges war die Arbeiter klasse in Belgien in großen wirtschaftli chen Nöten. Bei der Notlage von 3-Mil lionen Bevölkerung waren 800.000 ar beitslos und lebten von Sozialhilfe. An dere waren ausgemergelt und krank. All dies passierte, weil mein kleines Land, das dreimal kleiner ist als Georgien und dreimal mehr Einwohner hat, von Deutschland besetzt war. Die Besetzer zerstörten unser Land, brachten unsere Arbeiter in ihr Land, wo sie harte Arbe it leisteten. Danach erkrankten viele Ar beiter und hatten es sehr schwer. Der bolschewistische Geist gelangte auch nach Belgien. Wir hätten den einfachen, aber zerstörerischem Weg wählen und unseren Arbeitern sagen können, dass dieses Unglück voll von der belgischen Regierung verschuldet ist, dass dies er gestürzt und die Macht ergriffen werden muss, was aber zur Zerstörung des Landes führen würde. Deshalb ha ben wir ganz bewusst nicht den zer störerischen Weg eingeschlagen, son dern einen schwierigen und zuverläs sigeren. Wir haben unseren Arbeit ern gesagt: Ihr müsst die Wahl-, Gew erkschafts- und Redefreiheit haben. All das muss erledigt werden, damit es Euch zukommt. Ihr habt eure Pflicht er füllt und das Land wieder aufgebaut. Viele waren dagegen, aber wir hatten keine Angst davor, weil es unsere Pflicht war. Wir sind von Dorf zu Dorf gezo gen, um mit den. Arbeitern zu sprech en und zu agieren. Und scho bald, in ei nem Jahr, wurden in unserem Land, das wirtschaftlich entwickelt und mit Berg minen gesegnet so Viel produziert wie in der Nachkriegszeit. Dies war die Leis tung nicht nur unserer Arbeit, sondern auch des proletarischen Bewusstseins. Das, was ich unseren Arbeitern gesagt habe, muss ich auch Ihnen sagen. Ich vergleiche Georgien mit Belgien und Sie können den Unterschied ganz klar seh en. Wir haben im Allgemeinen eine bür gerliche Regierung, als Resultat der Ab sprache verschiedener Kreise untere inander. In Belgien haben wir großen Einfluss, aber die Regierung gehört uns nicht. Unser Land ist wirtschaftlich stark

362 und entwickelt. Ihr besitzt zum Beispiel natürliche Häfen- in Poti und Batumi, deren Infrastruktur nicht ausgebaut ist. Gestern habe ich den Hafen von Pott besucht, wo 2.000 Arbeiter arbeiten. In unserem Hafen von Antwerpen sind dagegen 24.000 Arbeiter beschäftigt. Vergleichen Sie die Arbeitsbedingungen zwischen hier und dort, sowie den Zu stand der Häfen. Sie besitzen eine Eisen bahnen, aber wenn dessen Länge 1 Werst beträgt, so ist unsere Eisenbahn länge 1000 Werst. Wir haben eine en twickelte Industrie, aber die georgische ist noch im Fluss. Andererseits haben Sie im Vergleich zu Belgien die größte Chance. Sie besitzen das, was wir nicht haben: erstens liegt die Macht bereits in Ihren Händen. In Georgien herrscht das Volk; und zweitens sind sie sehr re ich, nur mit der Manganverarbeitung könnte das ganze Volk genügend Mit tel zum Leben haben. Georgien ist ein fruchtbares Land. Das georgische Volk arbeitet zehnmal mehr als wir und verd ient dreimal weniger. Wir setzen unsere Hoffnung auf Georgien, wo die Sozialis ten das Land führen. Ihr Gewinn ist un ser Erfolg. Sie müssen ihre wirtschaftli chen stärken, Ihre Produktion entwick eln und dafür muss man viel arbeiten. Arbeiten Sie nicht nur für sich, sondern auch für uns- unsere Gegner halten ein waches Auge auf Ihre Arbeit und ver wenden all Ihre Fehler im Kampf gegen uns. Deshalb ist es meine Pflicht, Ihnen zu sagen, dass unsere Hoffnungen nicht enttäuscht werden sollten, machen Sie Ihr an Natur reiches Land durch sukz essive Arbeit zum Vorbild für uns und ganz Europa. Ich könnte noch viel mehr sagen, meine Eindrücke teilen, aber wir werden all das in einem Bericht zusam menfassen, den Sie dann lesen können. Am Ende meiner Rede möchte ich bet onen, dass eine reiche Natur und Tech nik nicht ausreichend ist. Dazu bedarf es die Willensstärke der georgischen Ar beiterklasse und deren festen Entschei dungen. Im Mittelalter waren die Geor gier für ihre Ritterlichkeit, Tapferkeit und Heldentum bekannt. Historiker er zählen, dass in der Zeit der Herrschaft der Tataren in Palästina die Georgier ihre eigene Flagge in Jerusalem hissen konnten. Dies zeugt von Ihrer Stärke. Auch in der neuen Geschichte wird von ihrer Tapferkeit erzählt. Die Georgier ha ben viel für ihre Freiheit gekämpft und viel dafür geopfert. Wenn nun friedliche Zeiten in Georgien Einzug halten, wenn keine Schüsse mehr fallen, dann zeigen Sie, liebe Genossen, Ihre Willensstärke, kultivieren Sie Ihr reiches Land, entwick eln und stärken Sie es! Sie werden ein Teil unserer Gruppe und wir werden gemeinsam auf unser Ziel zugehen. So fordere ich Sie dazu auf, Genossen. (Beifall). Die Zeitung Sakartwelos Respublika ( Die Republik Georgien ) 1920 , № 222 Die europäische Delegation im Volkshaus von Nadsaladewi Die Rede von Thomas Shaw Thomas Shaw:„Liebe Genossen und Freunde, wenn man so herzlich emp fangen wird und diese wunderbare Na tur erlebt, kann man seinen Dank kaum mit Worten ausdrücken! Es ist völlig überflüssig zu sagen, dass wir nicht nach

363 Georgien gekommen sind, um unange messenen Kritik zu üben, sondern nur Empfehlungen, die Ihnen helfen, in der Zukunft Fehler zu vermeiden. Lassen Sie mich deshalb einige freundlichen Ratschläge geben. Unsere Reise nach Georgien hatte das Ziel, das Land so gut wie möglich zu erkunden. Diese Erkund ung war nicht umfassend möglich, ab er was wir gesehen haben, reicht aus, um es allgemein zu charakterisieren. Wir müssen dem europäische Prole tariat berichten, was wir an Gutes und Schlechtes bei Ihnen gesehen haben. Ich habe eher die Möglichkeit, diese Fragen zu beantworten, da ich gerade aus Sowjetrussland zurückgekehrt bin. Wir besuchten Sowjetrussland, wo kein erlei Freiheit, keine Wahlfreiheit und keine andere, auch keine höhere Frei heit herrscht. Es stimmt zwar, dass es dort auch einiges Positives gibt. Russ land kümmert sich um die behinderten und kranken Menschen, es gibt große Pläne zur Kinderbetreuung, um diese auf ein höheres Niveau zu bringen, aber das reicht nicht aus. Wenn diese recht gut gepflegten Kinder in Zukunft als Sk laven angestellt werden, werden sie sich bei ihrem Land nicht dafür nicht bedan ken. Im Vergleich zu Russland basiert die georgische Freiheit auf rechtliche Grundprinzipien. In Sowjetrussland tra gen die Menschen Lumpen und sind am Hungern. Bei Ihnen ist auch nicht alles ausreichend, aber viel besser als in Sow jetrussland. Sie könnten sich nicht vor stellen, was echter Hunger bedeutet. Ich muss Ihnen nicht sagen, dass Georgien sowohl politische als auch wirtschaftliche Hilfe braucht. Auf die politische Hilfe gehe ich nicht detailliert ein, weil Sie besser wissen, dass die internationale Anerkennung und Ihr Beitritt im Völkerbund die Garantie ge gen alle Feinde ist. Wir werden alle Be mühungen daransetzen, um mit der Un terstützung des europäischen Proletari ats ein normales Leben in Georgien zu garantieren, Ihnen die Gelegenheit zu geben, Ihre Fähigkeiten und Erfahrun gen zu stärken, was nach der rechtlichen Anerkennung Georgiens tausendmal mehr Chancen haben wird. Im Namen unseres Proletariats möchte ich Ihnen sagen, dass Sie ein großes wirtschaftli ches Potenzial haben, zu dessen Ankur belung es an Wissen, Organisation und Technik bedarf. Dazu gehört auch der Wille der Arbeiter. Sie müssen sich be wusst sein, dass sie ihre ganze Kraft und Mut dem höchsten Ideal der Arbeiter klasse in Georgien opfern, einem Land, das das erste sozialistisches Experiment darstellt. Nur wenn die Arbeiter einen solchen Wunsch hegen, wird Ihr Land zum Vorbild. Das Proletariat des ganzen Landes setzt seine Hoffnungen auf Sie. Lassen Sie sich die Erfahrungen der an deren Länder nicht entgehen. Verzicht en Sie nicht auf deren Unterstützung! Wenden Sie sich an europäische Genos senschaften, um alle nötigten Waren günstig zu bekommen und die Not zu lindern. Wie schon Karl Marx sagte, nut zen Sie alle Möglichkeiten, die sich inter den schwierigen Bedingungen ergeben. Zwingen Sie Ihre Regierung nicht, ein Wunder zu vollbringen, da die seit hun dert Jahren erdrückten Menschen nicht plötzlich neue Lebensformen erschaffen können. Haben Sie ein wenig Geduld mit den Schwierigkeiten! Wenn Sie nicht alles auf einmal schaffen, machen sie es mit Geduld und helfen Sie der Re gierung. Mit vereinter Kraft vermag man viel mehr. Setzen Sie ihrer Regierung sol che Ziele, die erreicht werden können. Sie sind jetzt selbst Herr über Ihr eigenes

364 Schicksal und Herrscher des Landes. Ich werde Ihnen noch einmal sagen, und nehmen Sie das als eine Ermutigung und eine Vorschlag ihres Genossen – Sie müssen Ihre Arbeit selbst meistern. Wir geben Ihnen ein ehrliches Wort, von un serem Proletariat in jeder Hinsicht un terstützt werden zu können. Ich erzähle Ihnen eine kurze Episode, die ich geseh en habe, als ich mit dem Zug von Batumi nach Tiflis gefahren bin; am frühen Mor gen sah ich eine kleine im Nebel verhüll te Burg auf dem Berg, und dachte mir, das ist die Burg, welche das georgische Volk in den letzten 100 Jahren besetzt hat. Dann ging die Sonne auf, der Nebel verflog und ich sah, dass eine Ruine war, dass es schon Vergangenheit ist und die Sonne aber die Zukunft. Ich dachte mir, diese Menschen verfügen über wun derschöne Berge, Täler und darüber scheint die strahlende Sonne des So zialismus, die bald ihre Früchte tragen wird. Es lebe der Sozialismus! Es lebe die Internationale! Es lebe das freie und unabhängige Georgien!“ Thomas Shaw beendet seine Rede, die tosend applau diert wird. Pierre Renaudel sagt:„Genossen, die beiden Vorredner haben Ihnen ger aten, geduldig zu sein. Die französische Arbeiterklasse hatte diese Geduld. Im Jahre 1848 hat man ihnen gesagt: ‚Die ersten drei Monate werden höllisch sein, und dann werden wir uns erho len können‘, aber drei Monate vergin gen und noch viel mehr Monate und sie waren immer noch nicht frei. Vor Kurzen brach dann der Krieg aus und zerstörte alles. Jean Léon Jaurès Worte waren berechtigt, der sagte: ‚Wenn ein Krieg ausbricht, wird er alles zerstören, den Boden für die Reaktionen vorbere iten, die Menschheit zurückwerfen, und wir werden hart arbeiten müssen, um die Ruine wieder aufzubauen.‘ Es hatte recht, alles wurde zerstört, wir arbeiten daran, die Ruinen wieder aufzubauen. Aber jetzt sagen wir dem Kapitalisten, dass unsere Geduld am Ende ist. Wir wollen keinen einzigen Tropfen Blut mehr vergießen. Gestern habe ich mit N. Schordania ein Gespräch geführt. Er erwiderte mir, dass sie im Gegensatz zu Frankreich und Russland kein Blut ver gießen und so gewinnen. Dann habe ich gefragt, wie sie so vorangekommen sind, wie Sie es geschafft haben, gleich der Schweiz den Sieg mit Wahlregeln und Gleichberechtigung davonzutragen. Er antwortete mir, dass sie eine Ver fassung aus dem Herzen des Volkes ges chaffen haben, die sie bald unterzeich net wird. Mein Wunsch ist, dass Geor gien zum Vorbild für die Menschheit wird. Wir haben uns entschieden den schwierigen Weg zu gehen, aber wir müssen unseren politischen Kurs nicht ändern. Dekrete allein reichen nicht aus. Sie hatten eine große Wirkung in Russland, aber alles wurde zerstört. Die Arbeiterklasse wird in der Lage sein, die neue Produktion zu schaffen und dies weiterzuentwickeln. Sie müssen keine einzige Minute verschwenden, um die komplizierten wirtschaftlichen Prob leme zu lösen. Ihre Organisationen und Genossenschaften sind stark vertreten. Ich fürchte mich nur vor zwei Hindernis sen: dem Äußeren Gefahr, den Kapital isten, die dieses Land zerstören wollen, um mehr Gewinn zu erzielen. Noch dazu, weil Ihr Volk seine Hoffnung auf die georgischen Sozialisten setzt. Und die Inneren Gefahr, die verschiedene nationale Minderheiten im Land und ihre Unzufriedenheit. Ich habe mir ihre Vorwürfe angehört. Sie müssen ihre

365 Unzufriedenheit beheben und ihnen Freiräume schaffen, so wie es die in ternationalen Demokratie verlangt. Ich habe die Aserbaidschaner getroffen, die mir erzählt haben, dass die Menschen, die auf den Kommunismus schwören, schreckliche Dinge getan haben. Die Freiheit dieses Volkes ist bedroht. Sie müssen jetzt die Hegemonie überneh men und die hiesigen Völkerschaften anführen. Zeigen Sie allen die Missetat en jener, die dieses Übel anrichtet. Be freien sie die Menschen von ihren. Sehr Viele und Ihr Nachbarland will Asien ge gen Europa aufbringen. Das ist nur ein Wunschtraum und kann nicht gesche hen. Wir haben Georgien gesehen und wissen, dass man hier eine Brücke legen will zwischen Europa und Asien. Sie kön nen alles erreichen. Wir haben hier die besten georgischen Kämpfer und Berg bewohner getroffen. Ich habe gehört, dass die georgischen Arbeiter bis zum letzten Blutstropfen für ihre Freiheit kämpfen werden. Dies entspricht der Wahrheit, Sie haben es mit den Gräbern bewiesen. Sie verdienen die Hilfe und wir werden Ihnen beistehen. Bewahren Sie Ruhe und glauben Sie an die eu ropäische Arbeiterklasse, die Ihnen unbedingt zur Seite stehen wird. Bald wird die Generalkonferenz der franzö sischen Arbeiterklasse stattfinden. Ich bin mir sicher, dass wir dem georgischen und nicht dem russischen Weg folgen. Diese Arbeiterklasse reicht Ihnen auch unbedingt die Hand.“(Applaus) Der Vorsitzende sagt:„Ich danke nochmals unseren Gästen im Namen der Versammlung. Ich hoffe, dass Sie nicht nur als Vertreter des Proletariats, sondern als Vertreter der europäischen sozialistischen Regierung wieder nach Georgien kommen und wir uns treffen werden.“(Beifall) Die Sitzung endet. Die Musik spielt die„Internationale“. Die Delegierten werden vom Publikum mit tosendem Applaus begleitet. Die Zeitung Sakartwelos Respublika ( Die Republik Georgien ) 1920 , № 223 In Batumi Karl Kautsky und seine Frau kommen am Morgen des 28. September in Ba tumi an. Im Hafen werden sie von Ben jamin Tschchikwischwili, von den Ver tretern des Zentralkomitees der So zialdemokratischen Partei Georgiens D. Scharaschidse, Wlasa Mgeladse, Zu ladse und von Kautskys Sekretär Olberg empfangen. Im Namen des Zentralkomi tees der Sozialdemokratischen Partei begrüßte D. Scharaschidse die Gäste. Kautsky dankt den Gastgebern für den freundlichen Empfang. Er wird auf die anderen Delegationsmitglieder warten und am 29. oder am 30. Septemeber nach Tiflis fahren. Kautsky besucht Ba tumi, Machindschauri und Tschaqwi. Am Abend, als er nach Barzchana kom mt, empfängt ihn die Garde und die Barzchana-Demokraten. Sie werden von den Menschen mit großer Begeisterung verabschiedet. Um 19 Uhr findet im Ar beiterpalast eine Arbeiterkundgebung statt, wo Kautsky seine Rede hält. Auf seine Worte folgt ein langer Applaus. Auf den Straßen sind revolutionäre Lie der und die Ausrufe„Es lebe Kautsky“ zu hören. Kautsky kommt auf den Bal-

366 kon und begrüßt die Menschen auf tumi feiert die Ankunft und den Aufen Georgisch. Die Arbeiterklasse von Ba- thalt von Kautsky. Die Zeitung Sakartwelo ( Georgien ) 1920 , № 109 Die Abreise der europäischen sozialistischen Delegation Am späten Abend des 28. Septem ber verläßt die Delegation um 23:20 Uhr Tiflis und fährt nach Batumi, um nach Europa zurückzukehren. Der Re gierungsvorsitzende N. Schordania, die Stellvertreter(Genossen) des Vorsitzen den der Konstituierenden Versammlu ng, Al. Lomtatidse und S. Mdiwani, die Regierungsmitglieder, N. Ramischwi li, N. Chomeriki, der Kommandeur der Garde, W. Dschugeli und andere sind am Bahnhof anwesend, um sich von der Delegation zu verabschieden. Die Dele gationsmitglieder danken für den freun dlichen Empfang. Sie stiegen in den Zug ein. Um 23:20 Uhr fährt der Zug ab. Die Delegation verlässt Batumi am 29. Sep tember. Die Zeitung Sakartwelos Respublika ( Die Republik Georgien ) 1920 , № 220 Die Abreise der Delegation von Batumi nach Europa Am 29. September um 7 Uhr verläßt die europäische sozialistische Delegation Batumi. Vor derm Ablegen des Schiffes steigen die Delegationsmitglieder, sow ie ihre Begleiter auf die Plattform hi nauf. Folgende Personen waren mitunt er anwesend: der Landwirtschafts minister N. Chomeriki; D. Schara schidse, W. Dschugeli, W. Mgeladse, Andschaparidse, B. Tschchikwischwili und andere. Einer der Begleiter wand te sich an die Delegationsmitglieder. É. Vandervelde hielt die Gegenrede:„Wir werden niemals die Liebe und den Res pekt vergessen, mit denen Sie uns emp fangen haben. Dieser Besuch ließ uns alle Probleme unseres Landes verges sen. Empfangen Sie unseren aufrichti gen Dank.“ Die Zeitung Sakartwelos Respublika ( Die Republik Georgien ) 1920 , № 222 Ansprache der Delegationsmitglieder zum Abschied Die sozialistische Delegation Europas verlässt Georgien und kehrt nach Eu ropa zurück. Sie sendet einen brüder lichen Gruß an die Republik Georgien und an das georgische Volk. Die Delega tion, welche von der Idee der einheitli chen Demokratie und dem engen Ver hältnis der Arbeiter und Bauern durch drungen ist, dankt Georgien. Damit er füllt es das elementare Bedürfnis der Gerechtigkeit, das auf den Prinzipien des internationalen Sozialismus basiert,

367 um den Frieden auf der Welt zu verteidi gen. Die Delegation erinnert sich an die Erklärung des Präsidenten Noe Schorda nia bei ihrer Ankunft in Tiflis, dass dieses Land keinem imperialistischen Land ge horchen kann und dass der Weg von Georgien sowohl nach Europa als auch nach Asien führt. Dieses Land muss von freien Menschen geschützt werden, die wie in der Vergangenheit, so auch in Zukunft ihre Freiheit und Unabhän gigkeit schützen werden.„Wir verlassen die Grenzen Georgiens sehr begeistert von der Reise durch dieses Land. Einen starken Eindruck machte auf uns Kasbe gi und Kachetien, das mit Weinbergen bedeckt ist. Die dort versammelten Ar beiter hatten großen Respekt vor der In ternationale, die ohne Demokratie un vorstellbar ist, wie auch die Demokratie nicht ohne den Sozialismus existiert. Die georgische Demokratie erklärte den Un terdrückern Krieg, einschließlich der er, die sich unter dem Deckmantel der Revolution verstecken. Das Land konnte seine eigene Freiheit verteidigen und an der Spitze der Internationale stehen. In diesem Kampf für die Freiheit und Un abhängigkeit sollte es auf das Mitgefühl des Weltproletariats hoffen. Es lebe das freie Georgien in der wiederhergestell ten Internationale!“ Die Zeitung Sakartwelos Respublika ( Die Republik Georgien ) 1920 , № 221

368 ERINNERUNGEN VON AKAKI TSCHENKELI AN DEN BESUCH DER SOZIALISTISCHEN DELEGATION 1 17. September 1920 „Ich konnte die sozialistische Delegation nicht in Adscharien empfangen da ich ärztliche Behandlung und Ruhe brauchte und nach Abastumani gefahren bin. Es gab wohl große Vorbereitungen für den Empfang in Tiflis. Ich hoffe, dass es nicht übertrieben wird. Aus meiner Sicht sollten wir die Konstituierende Versammlung nicht dazu einberufen. Es ist nicht angebracht, die wichtigste Institution des Landes zu jeder Veranstaltung einzuberufen, sei es eine Feier. Dieser Empfang der Gäste hätte eher auf der Volks und Parteiebene verlaufen sollen und nicht Regierungse bene. Die Delegation ist hier, um sich mit den örtlichen Gegebenheiten bekannt zu machen und nicht zu einem offiziellen Besuch. 24. September 1920 Ich bin so weit weg von Tiflis, dass ich nichts weiß… Ich konnte mir nur zwei Zeitun gen beschaffen, die sich auf den Besuch der Delegation beziehen. Sie wird von den Menschen tatsächlich mit Begeisterung empfangen: die Reden am Bahnhof, bei der Konstituierenden Versammlung, im Arbeiter- und Gewerkschaftsrat; die Sitzung des Zentralkomitees der Sozialdemokratischen Partei, die Sitzung im Arbeiterpalast. Al les lief perfekt. Die Delegation zeigt großes Interesse daran, sich mit den Bedingun gen des Landes vertraut zu machen. Sie besuchte die Region Kachetien, jetzt sind sie wahrscheinlich in Bordschomi. Ich denke, sie wird die Regionen Imeretien und Abchasien besuchen. Vielleicht ist es sogar besser, dass Kautsky nicht zusammen mit den Delegationsmitgliedern ankommen konnte, weil sonst die ganze Aufmerk samkeit auf ihn gerichtet wäre und die anderen Delegierten in den Hintergrund treten würden. Das wäre uns zum Nachteil gekommen, weil sie dann möglicher weise keinen guten Eindruck bekommen hätten und uns in Europa nicht unterstüt zen würden. Unser Volk hat sich von seiner Orthodoxie abgewandt und konnte die rechtmäßigen und teilweise sozialistisch-reformistischen Gäste herzlich empfan gen: Einem Gast schaut man nicht aufs Maul. Ich kann Émile Vandervelde jedoch 1  Aus dem Tagebuch, im Bibliotheksfonds der Staatlichen Ivane-Javakhishvili-Universität Tbilissi aufbewahrt

370 nicht verzeihen, dass er den Friedensvertrag von Versailles unterzeichnet hat! Wir sind Georgier und wenn wir einen Gast empfangen, zollen wir ihm viel Lob und Auf merksamkeit. Mit einem solchen Empfang der Sozialisten werden die Botschaften der europäischen Regierungen vielleicht unzufrieden sein, aber so ist es besser: Wir müssen versuchen, die Unterstützung der Führer der Demokratie und des Sozialis mus hier und in Europa zu gewinnen, um unsere Zukunft zu sichern. Wir führten Verhandlungen mit anderen Regierungen. Wir waren höflich und loyal, aber wir müssen durch die Demokratie Einfluss auf sie nehmen. Es ist eine Art Kampf, den wir nicht nur hier, sondern auch in Europa führen. Die Delegierten ver wendeten viele französische„Höflichkeitsformen“ in ihren Reden und haben sich ein Bild von uns als Verwirklicher des Sozialismus gemacht! Ich bin sicher, dass sie zutiefst in ihrem Herzen wissen, dass die Demokratie schließlich zur Machtüber gabe an die Bauern führen wird. Wir können, wenn unsere Handlungen vernünftig sind, die Führung der Arbeiterklasse überlassen. Es hängt von der Entwicklung der Industrie des Staates und der kollektiven Wirtschaft ab. Wir haben Angst zuzuge ben, dass wir uns mit Demokratie und nicht mit dem Sozialismus beschäftigen. Deshalb befinden wir uns bis jetzt an der Spitze des Landes und es ist ein echter Garant für den Aufbau des Sozialismus. Émile Vandervelde hob unsere wirtschaft lichen und finanziellen Schwierigkeiten hervor. Er befürchtete, dass wir in das Joch des ausländischen Kapitals gespannt werden können, aber er hoffte auch, dass Noe Schordanias Plan, der die Zusammenarbeit der Regierung mit mehr als der Hälfte des Anteils am ausländischem Kapital betrifft, uns von diesem Joch befreien wird. Wir haben diesen Plan zuerst in Berlin ausgearbeitet. Danach ist viel Zeit vergangen aber noch nichts getan. Unsere Oberflächlichkeit, unsere Untätigkeit und Nachläs sigkeit im wirtschaftlichen Kontext machen mir große Sorgen. Der Besuch der Delegation ist ein großer Erfolg. Er verbessert unsere innenund außenpolitische Lage zwar nicht materiell, aber moralisch. Unser Volk liegt falsch in der Annahme, dass die europäische Demokratie uns sofort helfen kann; sie ist immer noch schwach, aber solche Hoffnungen machen unserem Volk Mut. Es wäre gut, wenn unsere Delegation nach Armenien fahren könnte, um die Ge meinsamkeiten und Unterschiede zu sehen, sowie um unsere Grenzen zu sichern. Es könnte noch besser sein, wenn sie nach Baku zu fahren, aber die Bolschewiki werden keinen Zugang gewähren! Sowjetrussland weigerte sich, die Delegation zu empfangen. Zu meinem Bedauern konnte ich am Empfang der Europäischen Dele gation nicht teilnehmen. Die Delegationsmitglieder kennen mich, und ich fürchte, sie werden denken, dass ich es vermeide, mich mit ihnen zu treffen. 2. Oktober 1920 Ich bin aus Abastumani zurückgekommen. Jeder ist beeindruckt von dem Besuch der europäischen sozialistischen Delegation. Die Delegation war glücklich hier zu sein, war aber nach so vielen Abendessen und Reden erschöpft. Überall wurde die Delegation festlich aufgenommen, aber sie konnte die Menschen nicht beim Arbe itsprozess beobachten, was ein Fehler war. Louis de Brouckère, der eine Vollmacht von der belgischen Regierung bekam, blieb in Georgien. Er lernt alles im Detail ken nen und ist sehr professionell. Ich bedauere sehr, dass ich mich nicht mit den Dele gationsmitgliedern treffen konnte.“

371 BIOGRAPHIEN Louis de Brouckère (1870-1951) war ein belgischer So zialist, Journalist, Professor an der Freien Universität Brüssel, Mitglied der Belgischen Königlichen Akade mie und der Zweiten Sozialistischen Internationale. Er war während des Ersten Weltkriegs an einer An tikriegskampagne beteiligt. Im September 1920 besuchte er als Mitglied der europäischen sozialistischen Delegation die Demokratische Republik Georgien. Jean Joseph Camille Huysmans (1871-1968) war Vor sitzender der Sozialistischen Partei, Premierminister des Königreichs Belgien und Sekretär der Zweiten Sozialistischen Internationale. Im September 1920 besuchte er mit seiner Frau und seinem Kind als Mitglied der europäischen so zialistischen Delegation die Demokratische Republik Georgien. Albert Inghels (1872-1941) war ein französischer So zialist, Abgeordneter des Parlaments der Dritten Französischen Republik, Mitglied der Zweiten So zialistischen Internationale, Leiter der sozialistischen Zeitung Cri du Nord . Er war als Sekretär des Natio nalen Textilarbeiterverbandes Frankreichs tätig. Inghels arbeitete an einem Plan, um den durch den Zweiten Weltkrieg verursachten Schaden zu beseitigen. Im September 1920 besuchte er als Mitglied der europäischen sozialistischen Delegation die Demokratische Republik Georgien.

372 Karl Johann Kautsky (1854-1938) war ein Philosoph, Jour nalist, marxistischer Theoretiker, Vorsitzender der So zialdemokratischen Partei Deutschlands und der Zweiten Sozialistischen Internationale. Im Jahre 1891 bereitete er zusammen mit August Bebel und Eduard Bernstein das Erfurter Programm der Sozialdemokratischen Partei Deutschlands. Er veröffentlichte das Buch Georgien: Eine Sozialdemokratische Bauernrepublik. Im September 1920 besuchte er mit seiner Frau Luise Kautsky als Leiter der europäischen sozialistischen Delega tion die Demokratische Republik Georgien. James Ramsay MacDonald (1866-1937) war Vorsitzender der Labour-Partei und Premierminister des Vereinigten Köni greichs. Er war jahrelang Herausgeber der linken Zeitschrift The Socialist Review . Während des Ersten Weltkriegs war MacDonald bekannt für seine radikalen pazifistischen Forderungen und führte eine Antikriegspropaganda. Er bereiste Sowjetrussland. Im September 1920 besuchte er zusammen mit eu ropäischen Sozialisten die Demokratische Republik Geor gien. Adrien Theodore Ernest Marquet (1884-1955) war ein französischer Sozialist, Bürgermeister von Bordeaux, auch Staats, Verkehrs- und Innenminister Frankreichs. Er war als Sekretär der Organisation der Sozialdemokratischen Partei Gironde tätig. Marquet war Herausgeber der linken Zei tung Cri populaire und Mitglied der Zweiten Sozialistischen Internationale. Im September 1920 besuchte er als Mitglied der eu ropäischen sozialistischen Delegation die Demokratische Republik Georgien. Pierre Narcisse Renaudel (1871-1935) war ein französischer Sozialist, Mitglied des französischen Parlaments und ein er der Führer der Zweiten Sozialistischen Internationale. Ab 1906 war Renaudel Chefredakteur der wichtigsten politischen Zeitung der Sozialistischen Partei Frankreichs l΄Humanité und dann Herausgeber der Zeitschrift La Vie Socialiste . Im September 1920 besuchte er als Mitglied der eu ropäischen sozialistischen Delegation die Demokratische Republik Georgien.

373 Thomas(Tom) Shaw (1872-1938) war ein Mitglied der britischen Labour-Partei, Politiker, Militär- und Gewerk schaftssekretär des Vereinigten Königreichs. Er war auch Sekretär der Arbeiter- Internationale. Im Jahre 1920 leitete Shaw den Genfer Sozialistischen Kongress. Er bereiste Sowjetrussland. Im September 1920 besuchte er als Mitglied der eu ropäischen sozialistischen Delegation die Demokratische Republik Georgien. Ethel Annakin-Snowden (1881-1951) war eine britische so zialistische und feministische Politikerin, Bürgeraktivistin, Journalistin. Sie war bekannt als eine der Führenden der suffragistischen Bewegung im frühen 20. Jahrhundert in Großbritannien. Während des Ersten Weltkriegs war sie bekannt für ihre radikalen pazifistischen Forderungen und führte eine Antikriegspropaganda. Während des Ersten Weltkriegs bereiste sie Großbritannien, Kanada, die USA und nach dem Krieg Sowjetrussland. Im September 1920 besuchte sie zusammen mit der eu ropäischen sozialistischen Delegation die Demokratische Republik Georgien. Émile Vandervelde (1866-1938) war Gründer und Vorsit zender der Arbeiterpartei in Belgien. Er war Abgeordneter verschiedener Konvokationen des belgischen Parlaments. Er war Justiz, Außen- und Gesundheitsminister. Von 1900 bis 1918 leitete Vandervelde die Zweite Sozialistische In ternationale. Er unterstützte die Gründung des Völker bundes und leitete die belgische Delegation während der Versailler Gespräche. Im September 1920 besuchte er mit seiner Frau als Mit glied der europäischen sozialistischen Delegation die Demokratische Republik Georgien. Noe Chomeriki (1882-1924) war Journalist, georgischer So zialdemokrat, Landwirtschaftsminister der Demokratischen Republik Georgien. In den Jahren 1918-1921 war er Mit glied des Nationalrates und der Konstituierenden Versam mlung Georgiens. Nach der Besetzung Georgiens durch Sowjetrussland ging er ins Exil. Er wurde zum Vorsitzenden der Politischen Kommission in Konstantinopel ernannt. Im Jahre 1923 wurde Chomeriki von den Bolschewiki ver haftet und im Jahre 1924 erschossen.

374 Alexander Dgebuadse (1883-1937) war ein georgischer Sozialdemokrat. In den Jahren 1918-1921 war er Mit glied des Nationalrates und der Konstituierenden Ver sammlung Georgiens. Er war militärischer Berater der Demokratischen Republik Georgien. Nach der Besetzung Georgiens durch Sowjetrussland blieb er in Georgien. Er wurde wegen Kritik an Stalin verhaftet und dann im Jahre 1937 erschossen. Walerian Dschugeli (1887-1924) war ein Militär, Politiker, georgischer Sozialdemokrat, Mitglied des Exekutivkomi tees des Rates der Arbeiter- und Soldatendeputierten von Tiflis und des Nationalrates Georgiens. Ab 1918 war er Mitglied des Transkaukasischen Sejms und des Parlaments Georgiens. Ab 1917 war Dschugeli Kommandeur der Roten Garde Georgiens, die ab Juni 1918 in Volksgarde unbenan nt wurde. Nach der Besetzung Georgiens durch Sowjetrus sland ging er ins Exil. Er führte den Aufstand 1924 und keh rte nach Georgien zurück, wo er verhaftet und im selben Jahr erschossen wurde. Barnaba Dswelaia (1880-1937) war ein georgischer So zialdemokrat, Mitglied der Konstituierenden Versammlung der Demokratischen Republik Georgien. Er war der Führer der Sozialdemokratischen Partei im Bezirk Senaki. Nach der Besetzung Georgiens durch Sowjetrussland blieb er in Georgien. Dswelaia führte den Aufstand im Jahre 1924 in Senaki und wurde 1937 erschossen. Ewgeni Gegetschkori (1881-1954) war ein Rechtsanwalt, einer der Führer der georgischen Sozialdemokratie. In den Jahren 1907-1912 war er Abgeordneter der III. Sta atsduma aus der Provinz Kutaissi. Er war Vorsitzender des Transkaukasischen Kommissariats ab 1917. Im Jahre 1919 war Gegetschkori Mitglied der Konstituierenden Versam mlung. Im Jahre 1919 wurde er zum Außenminister der Demokratischen Republik Georgien und dann im Jahre 1920 zum Justizminister gewählt. Im Jahre 1920 war er auf einer diplomatischen Mission in Italien, Großbritannien und Frankreich. Nach der Besetzung von Georgien durch Sowjetrussland wanderte er nach Frankreich aus.

375 Grigol Giorgadse (1879-1937) war ein Rechtsanwalt, Historik er, georgischer Sozialdemokrat. Im April 1918 wurde er zum Kriegsminister der Transkaukasischen Föderativen Re publik gewählt. In den Jahren 1918-1921 war er Mitglied des Nationalrates und der Konstituierenden Versammlung Georgiens. Giorgadse wurde zum Verteidigungsminister der Demokratischen Republik Georgien gewählt. Nach der Besetzung Georgiens durch Sowjetrussland blieb er in Georgien und arbeitete als Anwalt. Er wurde im Jahre 1937 erschossen. Konstantine Gwardschaladse (1884-1969) war Diplomat, einer der Führer der georgischen Sozialdemokratie. In den Jahren 1918-1921 war er Mitglied des Nationalrates und der Konstituierenden Versammlung Georgiens. Gward schaladse war Genosse(Stellvertreter) des Außenmin isters der Demokratischen Republik Georgien. Nach der Besetzung Georgiens durch Sowjetrussland wanderte er nach Frankreich aus. Konstantine Kandelaki (1883-1959) war ein georgischer So zialdemokrat. Kandelaki wurde zum Genossen(Stellver treter) Finanz- und Handelsminister und danach zum Min ister(1919-1921) ernannt. Nach der Besetzung Georgiens durch Sowjetrussland wanderte er nach Frankreich aus. Alexander Lomtatidse (1882-1924) war ein georgischer So zialdemokrat. In den Jahren 1918-1921 war er Mitglied des Nationalrates und der Konstituierenden Versammlu ng Georgiens. Lomtatidse wurde zum Genossen(Stellver treter) des Vorsitzenden der Konstituierenden Versam mlung Georgiens ernannt. Nach der Besetzung Georgiens durch Sowjetrussland blieb er in Georgien. Er wurde im Jahre 1922 verhaftet und starb im Jahre 1924 im Gefäng nis von Taschkent.

376 Wlasa Mgeladse (1868-1943) war einer der Führer der geor gischen Sozialdemokratie. In den Jahren 1918-1921 war er Mitglied des Nationalrates und der Konstituierenden Ver sammlung Georgiens. Nach der Besetzung Georgiens durch Sowjetrussland wanderte er zunächst nach Deutschland und dann nach Frankreich aus. Isidore Ramischwili (1859-1937) war Lehrer, Aufklärer und einer der Gründer und Führer der georgischen So zialdemokratie. In den Jahren 1918-1921 war er Mitglied des Nationalrates und der Konstituierenden Versammlung Georgiens. Er wurde im Jahre 1921 beschuldigt, gegen Sta lin zu sein und verhaftet. Ramischwili wurde aus Georgien vertrieben und im Jahre 1937 erschossen. Noe Ramischwili (1881-1930) war einer der Gründer und Führer der georgischen Sozialdemokratie, erster Vorsitzender der Regierung der Demokratischen Republik Georgien, Innen minister, Volks- und Bildungsminister. Nach der Revolution von 1917 war er Vorsitzender des transkaukasischen Zen trums des Bauernrates, Mitglied des Zentralkomitees der georgischen Menschewiki. Ramischwili war Herausgeber der Zeitung Ertoba (Einigkeit). Im Jahre 1917 wurde er zum Mitglied des Nationalrates Georgiens gewählt. Ramischwili war Mitglied der Transkaukasischen Sejms sowie Innenmin ister der Transkaukasischen Demokratisch-Föderativen Re publik. Am 26. Mai 1918 wurde die Provisorische Regierung Georgiens unter der Führung von Noe Ramischwili gebildet, trat jedoch innerhalb eines Monats zurück und übergab die Führung an Noe S chordania. Nach der Besetzung Georgiens durch Sowjetrussland verließ er das Land und ging nach Frankreich ins Exil. Im Jahre 1930 wurde er auf der Straße in Paris ermordert. Konstantine Sabachtaraschwili (1884-1938) war ein geor gischer Sozialdemokrat, Diplomat, Botschafter der Demokratischen Republik Georgien in Italien. In den Jahren 1918-1921 war er Mitglied des Nationalrates und der Kon stituierenden Versammlung Georgiens. Sabachtaraschwili war kurze Zeit zuerst als Stellvertreter des Innenministers und dann Außenministers der Demokratischen Republik Georgien tätig. Nach der Besetzung Georgiens durch Sow jetrussland wanderte er nach Frankreich aus.

377 Dawit Scharaschidse (1877-1935) war ein georgischer So zialdemokrat. In den Jahren 1918-1921 war er Mitglied des Nationalrates und der Konstituierenden Versammlung Geor giens. Vom Tag der Gründung der sozialdemokratischen Zeitung Борьба war er als Redakteur tätig. Nach der Be setzung Georgiens durch Sowjetrussland wanderte er nach Istanbul und dann nach Frankreich aus. Noe Schordania (1868-1953) war einer der Gründer und Führer der georgischen Sozialdemokratie, Publizist, Vorsit zender der Regierung der Demokratischen Republik Geor gien. Im Jahre 1906 wurde er zum Abgeordneten der I. Staatsduma Russlands gewählt und war Vorsitzender der Sozialdemokratischen Fraktion. Im Jahre 1917 leitete er das Exekutivkomitee des Arbeiter- und Soldatenrates von Tiflis und das Regionalzentrum des Transkaukasischen Arbeiter, Soldaten- und Bauernrates. Im November 1917 wurde er zum Vorsitzenden des Nationalrates, des Exekutivkomitees und des Präsidiums gewählt. Ab 1918 leitete Schordania die Sozialdemokratische Partei Georgiens, die sich von der Sozialdemokratischen Partei Russslands getrennt hat. Nach der Besetzung Georgiens durch Sowjetrussland wanderte er nach Frankreich aus. Biktor Tewsaia (1883-1932) war ein georgischer So zialdemokrat. In den Jahren 1918-1921 war er Mitglied des Nationalrates und der Konstituierenden Versammlung Georgiens. Tewsaia war als diplomatischer Vertreter der Demokratischen Republik Georgien in der Ukraine tätig. Nach der Besetzung Georgiens durch Sowjetrussland blieb er in Georgien und hat sich mit der sowjetischen Regierung durch schriftliche Zustimmung„versöhnt.“ Er hat Selbst mord begangen. Benjamin Tschchikwischwili (1881-1924) war ein georgischer Sozialdemokrat, Mitglied der Konstituierenden Versam mlung der Demokratischen Republik Georgien. Er war Bür germeister von Tiflis, Gouverneur von Abchasien, Gener algouverneur der Distrikte Kutaissi und Batumi. Nach der Besetzung Georgiens durch Sowjetrussland wanderte er nach Frankreich aus. Im Jahre 1924 kehrte er zurück, um einen Aufstand zu organisieren. Er wurde verhaftet und erschossen.

378 Nikolos(Karlo) Tscheidse (1864-1926) war einer der Gründer und Führer der georgischen Sozialdemokratie. In den Jahren 1907-1912 und 1912-1917 war er Abgeordneter der III. und IV. Staatsduma Russlands, Vorsitzender der So zialdemokratischen Fraktion. Ab 1917 wurde er zum Vorsit zenden(zuerst in Sankt-Petersburg) des Zentralen Exekutiv komitees des Rates der Arbeiter- und Soldatendeputierten Russlands gewählt. Im Februar 1918 war Tscheidse Vorsit zender des Transkaukasischen Sejms. Im selben Jahr war er als Vorsitzender des Nationalrates und dann der Konstituie renden Versammlung tätig. Nach der Besetzung Georgiens durch Sowjetrussland ging er ins Exil. Im Jahre 1926 hat er Selbstmord begangen. Akaki Tschenkeli (1874-1959) war ein georgischer So zialdemokrat, Diplomat. In den Jahren 1918-1921 war er Mitglied des Nationalrates und der Konstituierenden Versammlung Georgiens. Er wurde zum Außenminister der Demokratischen Republik Georgien gewählt. Er war außerordentlicher und bevollmächtigter Botschafter der Demokratischen Republik Georgien in Frankreich. Im Jahre 1917 war Tschenkeli als Innenkommisar des Transkauka sischen Kommissariats und dann als Vorsitzender der Re gierung der Transkaukasischen Demokratisch-Föderativen Republik tätig. Irakli(Kaki) Zereteli (1881-1959) war ein Publizist, einer der herausragenden Führer der georgischen Sozialdemokratie und der II. Staatsduma Russlands. Er war einer der Führer der Februarrevolution 1917. Zereteli nahm er als Vertreter Georgiens an der Versailler Friedenskonferenz teil. Im Mai 1917 wurde er zum Abgeordneter der Provisorischen Koalitionsregierung Russlands und zum Minister für Post und Telegraphen gewählt. Er war als Führer der So zialdemokratischen Arbeiterpartei des Transkaukasischen Sejms, des Nationalrates und der Konstituierenden Ver sammlung Georgiens tätig. Nach der Besetzung Georgiens durch Sowjetrussland wanderte er zunächst nach Frank reich und dann nach New York aus.

Visite des Socialistes européens en Géorgie I

381 AVANT-PROPOS Cet ouvrage est dédié au centenaire de la visite de la Seconde Internationale de l’Europe en Géorgie. C’était un évènement d’une grande importance pour l’histoire contemporaine du pays. Cette visite a été appréciée par des partis politiques eu ropéens. La décision de la visite de l’Internationale socialiste en Géorgie a été prise durant la Conférence de la Seconde Internationale de Genève, en été de 1920. Le but de la visite était de faire la connaissance de la situation politique, économique et culturelle de la Géorgie, afin de convaincre les Grandes Puissances à reconnaître de jure la jeune République démocratique de Géorgie. Le Gouvernement géorgien s’est particulièrement préparé pour l’accueil so lennel des invités. Les membres de la Délégation ont été accueillis le 14 septem bre 1920, à Batoumi. De différentes régions les ont accueillies chaleureusement. Une séance extraordinaire s’est déroulée à l’Assemblée Constituante. Pour l’élite politique géorgienne et le peuple la visite de la Seconde Internationale avait une grande importance au niveau de leur reconnaissance internationale. Cet espoir était fondé. En rentrant dans leurs pays, les socialistes européens ont donné une évaluation positive dans des articles et des comptes rendus. Karl Kautsky, dirigeant socialiste renommé, n’a pu venir en Géorgie avec la déléga tion pour cause de maladie. Il est arrivé plus tard. En rentrant il a écrit l’ouvrage:­ « Géorgie, une république paysanne social-démocrate: impressions, observations». Sa traduction a été préparée et éditée par l’Université d’Etat de Tbilissi avec la collaboration de la Fondation Friedrich Ebert en 2018. Dans la première volume nous présentons aux lecteurs: la presse géorgienne de l’époque, qui décrit la visite de la Seconde Internationale, des impressions, et dans la seconde: des comptes rendus des membres de la délégation, que l’Institut Emile Vandervelde(Bruxelles) nous a fait parvenir; les photos conservées à la Bib liothèque de l’Univer­sité d’Etat de Tbilissi, aux Archives Nationales de Géorgie, à la Bibliothèque Natio­nale du Parlement, à l’Institut Emile Vandervelde et à la collec tion privée de Thierry Berichvili. Notre ouvrage est important pour le large public, intéressé par l’histoire des partis politiques de Géorgie. Zurab Gaiparashvili

382 NOUS ÉTIONS TOUJOURS TENDUS VERS L’OCCIDENT L’Assemblée Constituante de la République démocratique de Géorgie a accueilli les invités européens lors d’une séance solennelle. Le président de la séance, Alex andre Lomtatidzé, les leaders de tous les partis représentés au Parlement: Grigol Guiorgadzé, Chalva Meskhichvili, Guiorgui Gvazava, Grigol Vechapeli, Ter-Petrossian et les autres hommes politiques ont prononcé les discours de bienvenue. Parmi les hôtes géorgiens il y avait un homme apolitique et non-socialiste, l’écrivain Grigol Robakidzé. Il a attiré l’attention des Européens pour souligner les relations entre la Géorgie et l’Occident dans le passé et l’aspiration permanente de la Géorgie envers l’Europe:« Pendant deux mille ans les Géorgiens vous at tendaient»- l’écrivain sous-entendait le partenariat militaire et politique entre la Géorgie et l’Empire romain au I-II siècles, la lutte de l’Empire romain et du Royaume d’Ibérie(la Géorgie de l’Est) contre l’Empire Parthe. Et ce jour, l’écrivain voulait voir la perspective de futures relations lors de cette visite des leaders de la Seconde In ternationale entre la Géorgie et l’Europe.« Nous étions toujours tendus vers l’Occi dent, disait Grigol Robakidzé et il parlait de l’histoire de deux mille ans de la Géorgie et pas d’un ou deux siècles. Quelques leaders de la Seconde Internationale avaient déjà des contacts personnels ou organisationnels avec le monde révolutionnaire géorgien. Rap pelons-nous qu’un des leaders distingués de la Délégation socialiste, Camille Huysmans était étroitement lié à l’expédition révolutionnaire-militaire du navire « Sirius» de 1905. Selon des données, en été de 1905, les sociaux-fédéralistes géorgiens ont acheté un grand lot d’armes – 8 500 fusils avec les munitions – en Hollande. Camille Huysmans a aidé des Georgiens pour cet achat. Des Services de Sécurité russes prétendaient que« le Comité international» a été lié à cette affaire. En vérité ce comité n’était que le bureau de la Seconde Internationale, dont le secrétaire était Camille Huysmans, leader du parti socialiste belge, en 1905, et le Président de l’Internationale était Emile Vandervelde. D’autres personnalités géorgiennes avaient des contacts avec la Seconde Inter nationale. Début de 1917 l’Internationale a édité des interventions de la réunion de Stockholm. Parmi ces interventions il y a celles de Mikhako Tsereteli et de Guiorgui Matchabeli(représentants du Comité de l’Indépendance de Géorgie). Ce qui prouve que les membres de la Seconde Internationale soutenaient non seulement le mou vement socialiste de Géorgie et d’autre pays, mais aussi le mouvement national. Au mois de septembre de 1920, Camille Huysmans, Emile Vandervelde et d’autres dirigeants européens sont venus en Géorgie pour régler des problèmes de haute importance pour la Géorgie. Ils devaient faire connaissance du pays et puis réussir à obtenir sa reconnaissance de jure par l’Entente et les pouvoirs de leurs propres pays.

383 A cette époque la Seconde Internationale, les organisations ouvrières et so cialistes de l’Europe occidentale avaient une grande influence sur les pouvoirs de leurs pays. Avant l’arrivée de la Délégation en Géorgie ses membres avaient déjà soutenu son indépendance en 1919. En février de 1919, à la Conférence de la Sec onde Internationale la résolution spéciale a été rédigée concernant la question de la Géorgie:« A la suite de la demande du parti social-démocrate de Géorgie, la Con férence Internationale Socialiste déclare que selon sa considération, la demande de l’indépendance nationale de la part de Géorgie est juste et conforme à la régu lation fondamentale du droit du peuple, l’autodétermination, qui a longtemps été proclamée par l’Internationale et acceptée dans le programme du Président Wilson comme une base du traité. Le peuple géorgien a montré un bon esprit politique en créant un système démocratique et républicain malgré de dures conditions. Il y a déjà huit mois qu’il vit en indépendance. C’est pour quoi, la Conférence Interna tionale Socialiste demande à la Conférence de Paix, la reconnaissance officielle de l’indépendance de la Géorgie. Nous sommes contre aucune tutelle d’un ou de plu sieurs Etats, contre aucune surveillance de ses institutions démocratique.»(Journal « République Géorgienne», 5 juin, 1919). La Seconde Internationale était la première organisation internationale qui soutenait l’indépendance de la Géorgie et de plus, qui demandait au Conseil su prême de l’Entente de reconnaitre l’indépendance de la Géorgie. Et c’était au début de 1919, où la Conférence de Paix de Paris ne menait pas encore des discussions concernant la reconnaissance de facto de la Géorgie. En septembre 1920, la Géorgie a été reconnue de facto et la reconnaissance de jure était à l’ordre du jour. La réunion extraordinaire de l’Assemblée Constituante de Géorgie mettaient en relief l’importance de la reconnaissance de jure du pays. Alexandre Lomtatidzé, vice-président de l’Assemblée Constituante et président de la séance:« … il y a beaucoup d’obstacles sur notre chemin et parmi eux, le fait que nous ne sommes pas encore reconnus de jure. Nos invités sont au courant mais je voudrais souligner cette question depuis cette tribune, notre reconnaissance de jure doit se réaliser le plus vite possible, car cela est nécessaire pour les intérêts vitaux de notre peuple et sa république démocratique.» Léo Chenguelaïa, président de la fraction social-révolutionnaire:« Messieurs! Pour le moment l’Europe nous a officiellement reconnu de facto, mais pas encore de jure». Alexandre Lomtatidzé répond à cette réplique:« L’Assemblée Constitu ante est unanime au sujet de notre reconnaissance de jure le plus vite possible.» La Seconde Internationale s’est penchée sur la question de l’indépendance et la reconnaissance de jure de la Géorgie. Les membres de l’Internationale ont lancé une campagne sans précédent dans les pays européens: ils organisaient des man ifestations, des meetings, des démonstrations où on entendait des demandes de la reconnaissance de jure de la Géorgie. Dans la presse de Paris, de Londres, de Bruxelles, d’Amsterdam, de Rome et d’autres villes principales on voit des articles soutenant la Géorgie, parlant des résolutions et des demandes à l’adresse de la

384 Conférence de Paris. Les actions, les efforts des membres de l’Internationale ont joué un rôle important pour la reconnaissance de jure de la Géorgie par le Conseil suprême de l’Entente à la fin du mois de janvier, 1921. L’Internationale a tenu sa parole, mais il y avait quelques prudences dans les démarches des institutions officielles de l’Europe. Le 27 janvier, 1921, le Ministre des Affaires Etrangères de France Aristide Briand a envoyé une lettre à son homo logue géorgien:« J’ai immédiatement présenté votre lettre à la Conférence. Celleci a unanimement décidé de reconnaitre le Gouvernement de la Géorgie de jure. Comme c’était le cas pour la reconnaissance« de facto» cette fois aussi les Etats de l’Entente avaient fait la même note et ont reconnu« De jure le Gouvernement de la Géorgie». En Droit International il existe deux types de reconnaissance de l’Etat. Le pre mier c’est la reconnaissance de l’Etat comme sujet de Droit International par un autre ou d’autres Etats, ce qui veut dire que l’Etat est reconnu a part entière comme membre de la communauté internationale, sous le statut indépendant et souverain. Le deuxième type c’est la reconnaissance du Gouvernement, qui n’a encore pas le vrai pouvoir étatique, mais qui essaie de l’avoir. Ce type de reconnaissance veut dire que le Gouvernement est reconnu comme le gouvernement légitime de l’Etat et il peut le représenter au niveau international. Ce type de reconnaissance a souvent lieu pendant les révolutions ou les coups d’Etats. Donc la première République de la Géorgie est reconnue comme sujet de Droit International sous le statut du Gouvernement, comme c’était le cas de la reconnais sance de facto. Cela faisait l’impression que cette notice assez vague laissait la pos sibilité au pays agresseur de l’utiliser à son avantage. Est-ce que la Seconde Interna tionale a envisagé cela, quand elle a signalé dans la résolution de la Conférence de Berne qu’il était tout à fait exclu, toute influence, tout mandat ou toute surveillance sur la Géorgie,« Nous sommes contre toute tutelle, d’un ou de plusieurs Etats, con tre toute surveillance de ses institutions démocratique»? La réalité politique internationale n’a pas pris en compte les principes de la pure démocratie de l’Internationale. En faisant la démagogie et en déformant la réalité objective, la Russie soviétique a réussi à mettre dans le cadre de la diplo matie internationale l’invasion soviétique de la Géorgie. De l’extérieur tout était « acceptable» pour les institutions européennes, il semblait que ce n’était pas l’oc cupation d’un pays, c’était seulement le changement du gouvernement, comme ci la reconnaissance de l’indépendance de la République de Géorgie signée par la Russie soviétique le 7 mai 1920, n’était pas annulée et la Géorgie s’inscrivait volon tairement dans la fédération des états soviétiques. Tout a été fini, la République démocratique de la Géorgie a cessé son exis tence. Seul le gouvernement géorgien parti en émigration continuer à exister. Il revenait auprès des organes et des institutions de différents Etats pour obtenir l’ac cès aux Conférences internationales et le soutien des anciens amis socialistes, qui à cette période étaient des premiers ministres, des ministres, des parlementaires, ou des personnalités influentes.

385 Mais en vain, l’Europe officielle a été obligée de fermer les portes des Ministères devant des états ex-indépendants qui ce jour-là faisaient partie de l’es pace soviétique, parmi eux – le gouvernement de la Géorgie. L’Internationale socialiste, l’organisation influente mais toujours dans l’opposi tion, et ses partis socialistes de différents pays, sont restés fidèles au gouvernement géorgien et l’on soutenu très longtemps. Parti en émigration, le gouvernement géorgien a fait la déclaration pour tous les partis socialistes et les organisations ouvrières depuis Istanbul. Au mois d’avril de 1921, le gouvernement émigré est arrivé à Paris, Noé Jordania est intervenu au Comité central du parti socialiste de France. Le sujet de l’intervention était la situation de la Géorgie. L’auditoire posait des questions autour de ce qui s’est passé en réalité en Géorgie. L’Europe a été désinformée par une forte contre-propagande russe soviétique. Beaucoup de personnes pensaient qu’en Géorgie il y avait une in surrection anti-menchevique. Mais la Seconde Internationale et les partis socialistes connaissaient très bien la réalité. Suite à l’exposé de Noé Jordania le parti socialiste français a préparé un manifeste et s’est adressé aux ouvriers de son pays. Il leur demandait de protester contre l’occupation de la Géorgie par la Russie soviétique. Le 13 juin 1921, Noé Jordania est parti en visite en Belgique où il a été accueilli par l’organisation syndicale du pays. En France et en Belgique le soutien et la soli darité envers la Géorgie ont été exprimé par des lettres, des articles, des réunions, de différentes formes de protestations etc. En 1921, au mois de novembre, N. Jordania est parti en Angleterre pour as sister à la Conférence annuelle du parti ouvrier. Sauf des déclarations du soutien, là on a préparé une résolution selon laquelle le peuple géorgien« devait avoir la possibilité de choisir le système de son gouvernement, sans aucune menace armée contre lui.» La Commission a aussi soutenu l ’ initiative des sociaux démocrates géorgiens , qui concernait à la création de la commission paritaire des représentants des partis socialistes et communistes . Ces derniers devaient surveiller le referendum en Géorgie . Ce referendum devait déterminer l ’ avenir du pays . Sans aucune exagération , on peut imaginer la réaction joyeuse du Kremlin à propos de ce projet . Il est étonnant comment est ce que les Anglais réalistes pouvaient accepter un tel projet 1 . 1 გიორგი ცხოვრებაძე, ქართული პოლიტიკური ემიგრაცია და საქართველოს დამოუკიდებლობის საკითხი 1921-1925 წლებში. გამომც.„მერიდიანი“. თბილისი. 1996. გვ. 60-61.[Guiorgui Tskhovrebadzé, Emigration politique géorgienne et la question de l’indépendance de la Géorgie 1921-1925. Tbilissi: Meridiani, 1996. pp. 60-61].

386 LA CHRONIQUE DES ACTIVITÉS DE LA SECONDE INTERNATIONALE ET LA SOCIAL-DÉMOCRATIE EUROPÉENNE ENVERS LA GÉORGIE •  En été 1921, Nicolas Tchéidzé et Noé Ramichvili ont été en Allemagne. Ils ont été accueillis par Karl Kautsky, Edouard Bernstein, Friedrich Ebert, président de l’Allemagne(de la république de Weimar) et d’autres personnalités. Les rencontres et les réunions exprimaient la solidarité à la Géorgie. •  Ensuite, N. Tchéidzé et N. Ramichvili sont allés en Pologne et au Danemark. Les résultats ont été pareils. Une manifestation du soutien de la Géorgie qui comptait 200 000 personnes a eu lieu en Hollande. Pour la popularisation de l’indépendance de la Géorgie et pour l’obtention du soutien, Evguéni Guéguétchkori et Simon Mdivani sont allés en Italie. •  Le 22 novembre, la réunion du Comité exécutif a préparé une résolution qui soutenait l’indépendance de la Géorgie et demandait le retrait des troupes armées du pays. •  Les Européens rendaient aussi visite aux Georgiens mais en République socialiste soviétique de Géorgie. Ils voulaient faire la connaissance de la réalité de la Géorgie occupée. En 1922, au mois de mars, l’éditeur de l’« Arbeiter – Zeitung», journal principal du parti socialiste de l’Autriche, Julius Braunthal est venu en Géorgie. Des protestations , des demandes et des déclarations pareilles provenaient des pays européens influencées par la Seconde Internationale et des partis ouvriers , contre la Russie soviétique . En 1921 1922 , pendant l ' insurrection de Svanétie , la Seconde Internationale a demandé au gouvernement de Moscou d ’ arrêter le massacre . Elle a proposé à Moscou de créer une commission de neuf personnes , membres des trois Internationales , qui surveilleraient la situation entre la Géorgie et la Russie , et en tireraient des conclusions 1 . Malheureusement , les actions de solidarité de la Seconde Internationale et des partis socialistes européens n ’ ont eu de résultat . L ’ avenir du monde était déterminé par les grandes puissances et non pas par les opposants des gouvernements de ces pays , malgré leurs influences . De nouvelles tendances se dessinaient dans le monde . Petit à petit l ’ Europe reconnaissait l ’ Etat russe soviétique et établissait avec lui des relations commerciales et économiques . Un des premiers états qui a signé un traité de Rapallo avec la Russie soviétique était l ’ Allemagne ( la république de Weimar ). Ce traité était important pour la Géorgie 1  ნესტან(ელისაბედ) კირთაძე. ევროპა და დამოუკიდებელი საქართველო. 19191923 წწ“. თბილისი . 1997. გვ . 207-212[Nestan(Elisabeth) Kirtadzé, L’Europe et la Géor gie indépendante. 1919-1923. Tbilissi, 1997. p. 207-212].

387 car il a été ratifié par d ’ autres pays soviétiques comme : la Biélorusse , l ’ Ukraine , l ’ Arménie , l ’ Azerbaïdjan . La Géorgie l ’ a ratifié le 12 février 1922 ce qui voulait dire que l ’ Allemagne a reconnu la République socialiste soviétique de Géorgie . A ce sujet Vladimer Akhmetelachvili écrivait à Noé Jordania :« La démarche du gouvernement allemand est horrible , car le traité de Rapallo touche la Géorgie . Avec cet acte l ’ Allemagne a effacé notre pays , l ’ existence indépendante de la Géorgie et la représentation diplomatique à Berlin .» 1 En février 1924, des relations diplomatiques ont été établies entre l’Angleterre et l’Union soviétique. Puis, de nombreux pays d’Europe et du monde ont suivi le même chemin. Suite à ces actions, les démarches de la Seconde Internationales devenaient de plus en plus faibles. Mais l’histoire consigne et doit consigner le soutien et la fidélité de la Seconde Internationale et la démocratie européenne, envers la République indépendante de Géorgie. Dimitri Shvelidze Docteur en Histoire Professeur 1 ამონარიდი მოყვანილია გიორგი ცხოვრებაძის ნაშრომიდან„ქართული პოლიტიკური ემიგრაცია და საქართველოს დამოუკიდებლობის საკითხი 19211925 წლებში“, გვ . 52[Extrait de l’œuvre de Guiorgui Tskhovrebadzé, Emigration poli tique géorgienne et la question de l’indépendance de la Géorgie 1921-1925. p. 52]. 

388 LA GÉORGIE, LE SOCIALISME EUROPÉEN ET LA SECONDE INTERNATIONALE Le 14 septembre, la délégation des socialistes européens arrive à Batoumi afin de passer un séjour dans« le premier pays socialiste d’Europe». Les frais de voy age sont payés par le Gouvernement de la République géorgienne. La Délégation voyageait sous la surveillance des services secrets de l’Occident. La visite devient bénéfique pour les Géorgiens, aussi bien que pour les invités. La jeune république avait beaucoup de problèmes fondamentaux au niveau économique. Le Gouver nement géorgien a hérité d’une économie catastrophique due à l’effondrement de l’empire russe, il luttait contre l’hyperinflation, contre le chômage et contre une faible production. En octobre de 1920, le président du Gouvernement, Noé Jorda nia déclare:« Aujourd’hui nous ne nous dirigeons plus vers la catastrophe, nous sommes devant elle et chacun de nous voit cela et chacun de nous est très inquiet de cette situation 1 .» Pour le Gouvernement de la Géorgie la visite des leaders eu ropéens apparaissait comme un soutien aux citoyens géorgiens. Elle apportait un peu de lumière au socialisme dans le combat contre la corruption et contre la pau vreté. Cette visite a mis en relief les relations que les social-démocrates géorgiens avaient avec des leaders socialistes européens. Depuis 1890, les social-démocrates géorgiens prenaient l’inspiration des« maîtres socialistes» comme Jean Jaurès, Karl Kautsky, Eduard Bernstein, Otto Bauer. Les leaders de la social-démocratie géorgienne, Noé Jordania, Akaki Tchenkéli et Noé Ramichvili ont fait des séjours pendant des années en Allemagne, en Suisse et en France en tant qu’étudiants ou comme exilés. Ils connaissaient personnellement leurs contemporains européens. Les social-démocrates géorgiens ont construit une des plus fortes et une des plus actives organisations social-démocrates dans l’Empire russe. Ils prenaient part aux débats des partis socialistes d’Europe où ils soulevaient les questions concernant l’organisation du parti et la participation aux activités légales. Les Georgiens avaient leur propre opinion concernant des problèmes nationaux et du rôle de la paysan nerie, ce qui ne correspondait pas à celle des camarades russes de POSDR 2 . 1  ნოე ჟორდანია, საქართველოს მთავრობის თავმჯდომარე. საქართველოს სა ხელმწიფოს ხელმძღვანელები(ოფიციალური დოკუმენტები, სიტყვები, გამოს ვლები), ტომი XIV / მთავარი რედაქტორი: სტეფან ჯონსი, იდეის ავტორი: ემზარ ჯგერენაია. თბილისი: საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა, 2018 . გვ. 87 .[ Noé Jordania , président du Gouvernement géorgien , Les Leaders de la République géorgienne ( Documents officiels , discours , interventions ), T . XIV . Rédacteur en chef : Stephen Jones ; Rédacteur Emzar Djguerenaïa . Tbilissi : Bibliothèque Nationale du Parlement de Géorgie , 2018 . p . 87 ]. 2  On the evolution of Georgian social democracy between 1905-1917, voir Stephen F. Jones, Socialism in Georgian Colors: the European Road to Social Democracy, 1883-1917,” Cam-

389 L’expérience européenne a joué un rôle très important dans l’établissement des structures et des buts de la République démocratique de Géorgie en 1918. Tout s’est accéléré après la Révolution d’Octobre de 1917, quand la scission avec les excollègues socialistes de POSDR bolcheviques est devenue inévitable. La différence entre la social-démocratie géorgienne et le bolchevisme était civilisationnelle. Le bolchevisme représentait l’Asie et la tradition de l’autocratie russe. Pour les social-démocrates géorgiens les caractéristiques européens étaient la démocratie, l’évolution, l’alliance avec la Seconde Internationale. L’Internationale communiste, également appelée Troisième Internationale ou Komintern, l’organi sation réalisée en mars 1919, était tout à fait différente, elle encourageait la guerre civile, la révolution mondiale, l’alliance avec l’orient et le modèle russe de la trans formation, ce qui a été souligné dans les vingt et un articles pour l’adhésion à l’In ternationale communiste 1 . Les concepts du parlementarisme, de la démocratie et de loi étaient beaucoup plus proches pour les social-démocrates géorgiens. Contrairement aux partis so cialistes européens, dont les opinions se divisaient concernant le bolchevisme et la Troisième Internationale, les social-démocrates géorgiens restaient unis et fidèles aux idéaux du socialisme parlementaire. Contrairement à certains militants européens, les socialistes géorgiens voyaient très bien le caractère destructif de« la dictature de prolétariat». Les Géor giens connaissaient bien la pratique bolchevique concernant l’hégémonisme et la centralisation des décisions. La politique de la République de Géorgie partageait des principes de la Seconde Internationale: le droit des peuples de l’autodétermi nation, sans aucune remise en cause de la solidarité de classe et de la révolution mondiale 2 . Le contact des social-démocrates géorgiens avec les socialistes européens avait une énorme importance pour le développement de la politique étrangère de la Géorgie. Les socialistes européens ont été confrontés au modèle bolchevique, qui voyait dans la révolution, la voie menant vers le système démocratique socialiste. Parmi ces socialistes il y avait Camille Huysmans. De 1905 à 1922 il est secrétaire de la Seconde Internationale. Plus tard il devient le 34ème Premier-Ministre de la Belgique. Il comprenait très bien la volonté des petites nations à l’autodétermi nation, du self-gouvernement et de l’indépendance. Après l’effondrement de la Première République géorgienne, en octobre 1921, Camille Huysmans a déclaré que la Géorgie était un seul Etat socialiste dans le monde 3 . Ramsay MacDonald, leader de l’aile réformiste du parti indépendant travailliste, devient en 1924 le pre bridge: Harvard Univ. Press, 2005, pp.197-235. 1 Voir V.I. Lenin,“Terms of Admission into Communist International,” presented at the Sec ond World Congress of the Cominterm in July 1920, https://www.marxists.org/archive/ lenin/works/1920/jul/x01.htm 2 Voir V.I. Lenin,“Terms of Admission into Communist International,” presented at the Sec ond World Congress of the Cominterm in July 1920, https://www.marxists.org/archive/ lenin/works/1920/jul/x01.htm 3  L’Internationale Socialiste et la Géorgie, Paris: Edition du Comité Central du Parti Ouvrier Social-démocrate de Géorgie, 1921, p.78.[Recueil d’articles des membres de la Seconde Internationale qui ont visité la Géorgie en septembre 1920].

390 mier représentant des Travaillistes à la tête du Gouvernement de Grande Bretagne. Avec Karl Kautsky, théoricien socialiste antibolchévique, ils étaient membres de la Seconde Internationale, membres de la délégation visitant la Géorgie. En octobre 1920, après son retour en Europe, R. MacDonald écrivait:« Notre tâche consiste avant tout à reconnaitre la Géorgie de jure , ensuite à l’aider(…) 1 .» Karl Kautsky est resté en Géorgie pendant trois mois de la fin de septembre 1920 au début janvier 1921. Il a édité un livre dans lequel il parle des réussites démocratiques de la jeune République 2 . Il était contre le changement des méth odes démocratiques de la République de Géorgie par le« bonapartisme russe». Il invitait d’autres Etats à soutenir« le développement de la jeune République 3 .» Des relations du parti social-démocrate géorgien avec celui de l’Allemagne, le SPD étaient particulièrement importantes. Le SDP était l’une des plus fortes or ganisations socialistes en Europe. En été 1918, Lado Akhmeteli, nouveau représen tant de la délégation du Gouvernement géorgien en Allemagne, a contacté les social-démocrates allemands afin d’obtenir la reconnaissance et de tisser des liens commerciaux. Il a organisé plusieurs réunions pour les membres du parti so cial-démocrate allemand, qui était divisé en deux parties, le SPD et USPD(parti so cial-démocrate indépendant d’Allemagne) où il a analysé la situation et l’état de la Géorgie. Les efforts de L. Akhmeteli ont abouti au soutien de la Géorgie par Edouard Bernstein et de Karl Kautsky 4 . Beaucoup de socialistes européens, parmi eux Emile Vandervelde(Belgique), Hjalmar Branting(Suède), Friedrich Ebert(Allemagne), deviennent membres des gouvernements de coalition, ce qui était avantageux pour la Géorgie. Ces socialistes soutenaient la reconnaissance de jure de la Géorgie pendant les conférences social istes, au Reichstag et à l’Assemblée Nationale française. Pendant la Conférence de la Paix de Paris, Albert Thomas aide la délégation géorgienne, ayant comme responsables Irakli Tsereteli et Carlo Tchéïdzé, à organ iser des rencontres avec les diplomates et les ministres des Affaires Etrangères eu ropéens 5 . Emile Vandervelde a soutenu la reconnaissance de jure de la Géorgie pendant la réunion de« Grandes Puissances», qui a eu lieu le 24 janvier 1921. Son discours a donné plus d’importance à cette question aux yeux des leaders eu ropéens 6 . Malgré le soutien des leaders socialistes, la petite République n’était pas 1 Ibid . Ramsay MacDonald, Un État Socialiste au Caucase, p.9 2  Karl Kautsky, Georgia: A Social Democratic Peasant Republic: Impressions and Observa tions, (trans. H.J. Stenning), London: International Bookshops Ltd., 1921. 3 Ibid . p. 110-111 4  ირაკლი ირემაძე,„გერმანიაში 1918 “, გერმნულ-ქართული არქივი,( Sovlab ) [ Irakli Iremadzé , En Allemagne – 1918 . Les archives allemandes géorgiennes . http://german-georgian.archive.ge/ka/blog/98?fbclid=IwAR0uiVrRnoVdLy9otWvFtBUZWB0JLd-QqyQZx6XTT7LFfwx8vJ33Vv_lHec 5  იხ. საქართველოს საისტორიო ცენტრალური არქივი(სსცა), 1831 / 1 / 435 (ჩხეი ძის წერილი ჩხენკელს, 17 მარტი, 1919 წ).[ Voir Les Archives Historiques Centrales , (სსცა) 1831 / 1 / 435 ( Lettre de Tchéïdzé à Tchenkéli , 17 mars , 1919 )] 6  Reconnaissance de jure des états Baltes et Caucasiens, Archives de la Ministère des Af faires Étrangères(MAE) Europe/Russie/609/1918-1919/Z/651/1/159.

391 bien appréciée par des socialistes de plus haut niveau 1 . Pendant le séjour à Paris, en 1919, Irakli Tsereteli et Carlo Tchéïdzé étaient accueillis avec honneur, mais comme les héros de la Révolution socialiste russe, non comme les leaders de la jeune Ré publique de Géorgie indépendante. La plupart des socialistes européens de plus haut niveau faisaient attention à l’intervention des forces occidentales dans les affaires de la Russie. La Géorgie leur semblait être un épiphénomène dans un grand combat entre l’impérialisme et le communisme. Akaki Tchenkéli était membre de la Commission internationale permanente de la Seconde Internationale. Presque toute l’année de 1919 il assistait aux con férences socialistes internationales à Berne, officiellement c’était 10e réunion de la Seconde Internationale, à Amsterdam et à Lucerne. Ces rencontres étaient réalisées dans le but de la reconstruction de la Seconde Internationale et de la définition de l’ordre social-démocrate après la guerre. Tous les socialistes européens n’étaient pas convaincus. De nombreux socialistes français et allemands étaient pour l’Internationale communiste ou pour la division afin de créer une Internationale de Vienne(également appelée une Internationale Deux et Demi) qui a eu lieu en février 1921, à Vienne. Trois cent mille socialistes allemands ont quitté USDP en décembre 1920, afin de créer le parti communiste allemand 2 . En février 1919, au Congrès de Berne, A. Tchenkéli a présenté la candidature du parti social-démocrate géorgien pour deve nir membre de la Seconde Internationale 3 . En avril 1919, la Conférence d’Amster dam a reconnu la Géorgie comme membre et a approuvé la résolution demandant sa reconnaissance internationale. La demande a été immédiatement envoyée à la Conférence de la Paix de Paris pour la reconnaissance de jure de la Géorgie, sans « aucune tutelle d’un ou de plusieurs pouvoirs». En août 1919, se déroulait la Con férence de Lucerne, à laquelle 4 voix sur 20 ont été données aux social-démocrates géorgiens représentés par Irakli Tsereteli et Carlo Tchéïdzé. Traditionnellement ces voix étaient attribuées aux partis socialistes russes 4 . Les Délégués du Congrès de Lucerne ont adressé une lettre alarmante au parti travailliste britannique et à la Chambre des Communes concernant l’invasion de la Géorgie par les Russes(dans ce cas-là on parlait de l’occupation de la ville de Gagra 5 ). Dans la lettre envoyée en 1  Akaki Tchenkéli, en 1918, Ministre des Affaires Etrangères de la République démocratique de Géorgie. Un des leaders du parti social-démocrate géorgien. Il a tenu un journal intime entre 1918-1921. Ce journal n’est pas encore catalogué, mais l’auteur possède d’une copie électronique. Je fais référence à la date, 01.30.1919. 2  Braunthal, Ibid ., p.224. 3 Au Comité d ’ organisation de la Conférence Internationale Socialiste , 28th Jan ., 1919 , ცსსა, 1825 / 1 / 209 / 9 / 1 5 . 4 L ’ Internationale & l ’ indépendance de la Géorgie ( Résolution votée à Amsterdam au mois d ’ Avril , 1919 ), სსცა/ 1864 / 2 / 119 . Voir : Zourab ( Zurab ) Avalishvili , The Independence of Georgia in International Politics , 1918 1921 , Westport ( CT ): Hyperion Press , 1981 , pp . 187 88 . 5 General Denikin ’ s Threat Against Georgia , and the Part Played by the English Generals , სსცა/ 1864 / 1 / 78 / 091 / 76 83 .

392 Géorgie A. Tchenkéli écrivait:« Pour les socialistes européens la Géorgie est deve nue l’état modèle, différent du système bolchevique 1 ». En juillet 1920, six Délégués géorgiens ont été envoyés à Genève pour assister au XIe Congrès de la Seconde Internationale 2 . Durant ce Congrès E. Vandervelde, C. Huysmans et d’autres person nalités ont donné leurs accords à Irakli Tsereteli pour le voyage en Géorgie. Cette visite portait aussi le caractère combattant contre le bolchevisme et la Troisième Internationale. Il y avait une lueur d’espoir que les Georgiens convaincraient des so cialistes européens, dont la partie était liée à la Seconde Internationale réformiste, à l’anti-démocratie, au monolithisme et à l’impérialisme du bolchevisme. De son côté Lénine voulait détruire la fiabilité de la Seconde Internationale. La liste des hôtes arrivés à Batoumi en septembre 1920, était impression nante. C’étaient des représentants de la social-démocratie européenne: Camille Huysmans, Ramsay MacDonald, leader du parti travailliste britannique et futur Premier-Ministre en 1924, Emile Vandervelde, Ministre de la Justice de Belgique de 1918 à 1921 et expert des questions agraires. Ethel Snowden, peut-être qu’elle était moins connue mais son arrivée était aussi importante, seule déléguée femme, féministe, elle était membre du Comité exécutif du parti travailliste. Après la visite, elle a présenté une œuvre critique contre le régime bolcheviste 3 . Thomas Shaw, député britannique, leader du syndicat, Louis de Brouckère, conseiller du Gouver nement de Belgique, connu plus tard grâce à la campagne de désarmement. La France était représentée par Pierre Renaudel, l’héritier du grand tribun Jean Jaurès, ancien membre de l’Assemblée Nationale. Pierre Renaudel partageait des idées de J. Jaurès et était contre le modèle bolchevique. Il soutenait la Géorgie comme Emile Vandervelde et Ramsay MacDonald. Dans la délégation française il y avait Adrien Marquet et Albert Inghels, leader de la Fédération nationale ouvrière textile de France 4 . Quelques hôtes sont arrivés avec leurs femmes, il y avait aussi la fille de Camille Huysmans, Sara Huysmans, qui tenait le journal de voyage. Le Comité central du parti géorgien était très bien préparé pour l’accueil des invités. Dix voitures étaient réservées pour réaliser le voyage: en Imérétie, où ils ont visité les mines, en Kartlie, en Kakhétie, à Kazbegui, en Gourie, où ils ont ren du visite à la mère de Noé Jordania. Les rues et des bâtiments de Tbilissi ont été décorés d’affiches et d’inscriptions. Les meilleurs caméramans travaillaient pour en registrer tous les événements 5 . Dans la presse géorgienne de l’époque on disait que 1  სსცა/ 1831 / 2 / 254 / 1 13 . 2  Braunthal, Ibid ., p.230. 3  Ethel Snowden était membre d’une delegation conjointe TUC-Parti Travailliste qui a été en visite en Russie en avril-juin 1920. Elle a publié son livre“Through Bolshevik Russia” en septembre 1920, pendant qu’elle était en Géorgie. Voir Eric Lee, The Experiment: Georgia’s Forgotten Revolution, 1918-1921, London: Zed Books, 2017. Ch.12 deals with the Second International delegation’s visit to Georgia. 4 (ref. to work). 5  სსცა/ 1825 1 188 8 . Germane Gogitidzée , travaillant à l ’ époque pour l ’ Union centrale des Coopératives de Géorgie , a produit une série de films , connus aujourd ’ hui sous le nom de Chroniques de l ’ indépendance . Ces films présentent des moments importants de l ’ histoire du nouvel État géorgien . On y trouve la reprise de Batoumi par des Géorgiens en juillet 1920 , et l ’ arrivée des membres de la Seconde Internationale d ’ Europe à l ’ automne 1920 .

393 les membres de la Délégation de la Seconde Internationale étaient« des maîtres» et le prolétariat européen, c’était« le frère» de la Géorgie 1 . Le Consul de France, Louis Nettement, a décrit l’arrivée à Batoumi:« L’endroit du débarquement et les rues sont décorés d’arcs et de verdure. La gare et des monuments publics sont aussi décorés de fleurs. L’arrivée de la Délégation devient une fête populaire 2 .» Après la fête il y avait une réunion à la mairie, les hôtes ont visité le jardin botanique et se sont dirigés vers Tbilissi en train royal(avec toilettes et restaurant). Chaque gare sur la route était décorée et on entendait la Marseillaise. Noé Jordania a accueilli les hôtes à la gare de Tbilissi avec la Garde Populaire. Les maîtres européens du socialisme sont amenés à l’Assemblée Constituante afin d’assister à une réunion extraordinaire. Les rues entre la gare et l’Assemblée Constituante étaient décorées de drapeaux et de portraits de Karl Marx, de Karl Liebknecht et de Jean Jaurès 3 . La visite a eu beaucoup de succès mais était un peu exagérée en ce temps de pauvreté. Un ancien membre du parti a remarqué que Benjamin Tchikhvichvili, gouverneur général du district de Batoumi, faisait plus d’attention à l’hospitalité pendant la visite de la Seconde Internationale, qu’au séparatistes musulmans et aux préparatifs pour les luttes dans la région 4 . Zourab Avalichvili, diplomate renommé de la République démocratique de Géorgie, écrivait plus tard que la visite a donnée à la Géorgie une fausse impression du soutien de l’Occident 5 . Il était sceptique sur l’idée que l’alliance avec le mouvement socialiste européen pouvait aider la Géor gie à obtenir une reconnaissance de jure. Mais cette visite a eu une importance de propagande. Le Gouvernement géorgien a entendu les opinions critiques des socialistes occidentaux. Pendant la réunion à la Maison de Thé de Tbilissi, Camille Huysmans a souligné que les ouvriers devaient travailler encore plus, la journée de travail devait être réellement de huit heures, et non pas de six heures 6 . Les di rigeants géorgiens se rendaient compte de ce fait mais cette remarque les a encour agés. Durant la même réunion Karl Kautsky a remarqué, qu’il fallait« donner des garanties aux capitalistes européens(…) les encourager à faire des investissements en Géorgie 7 .» Il a écrit dans son livre:« Le système de papier-monnaie menace l’Etat non seulement d’une faillite complète, mais provoque également une paral ysie croissante de l’économie 8 .» Après la rentrée en Europe les invités ont essayé de positionner la Géorgie 1  Voir des journaux officiels du POSDG« Tchveni Stumrebi »(Nos hôtes), ou« Ertoba » (Unité), le 14 septembre 1920, p.1 2  M. Nettement, Consul de France à Tiflis…à Son Excellence M. Leygues…(21 Sept., 1920), MAE/Z.655.10 /Sept. 1919-Dec. 1922/Georgia/politique interieur/dossier general/30-31 3 Ibid . 4  საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის თავმჯდომარეს, სსცა/ 1861 / 2 / 144 / 1 [ Au président du Gouvernement de la République démocratique de Géorgie . სსცა/ 1861 / 2 / 144 / 1 ]. 5  Avalishvili, p.266 6 L’Internationale Socialiste et la Géorgie , p.87 7  M. Nettement, Consul de France à Tiflis…à Son Excellence M. Leygues…(21 Octobre, 1920) MAE/Z.655.10/43-44 8  K. Kautsky, 1921, p.62

394 sur la carte européenne. Ils ont décrit leur séjour en Géorgie dans des livres, des interviews, des pamphlets populaires, ils soutenaient l’indépendance de la jeune République. Le socialisme oriental était difficile à comprendre pour les marxistes européens, mais la Géorgie apporter la preuve que le socialisme pouvait fonction ner sans les éléments destructifs du bolchevisme. Les invités européens ont vu dans l’expérience de la Géorgie une nouvelle forme du socialisme démocratique pour les petites nations. Selon eux, la Géorgie présentait des caractéristiques de la civil isation occidentale coincée entre le bolchevisme et le« kémalisme» de l’Asie 1 . Les membres de la Délégation demandaient la reconnaissance de jure de la Géorgie et son adhésion dans la Société des Nations dans des articles publiés dans les journaux comme« The Nation»,« Labor Labour»,« Vooruit»(Onward) et« Le Peuple». Ils précisaient l’aide qui pouvait être apporté à la Géorgie, l’équipement mili taire et le commerce entre la Géorgie et l’Europe 2 . En fin de compte, les vives insistances de la Seconde Internationale concernant la défense de la Géorgie ont eu l’impact sur les résultats. Le Comité exécutif de la Seconde Internationale aussi bien que le Bureau international de Vienne(c’était durant le Congrès de Vienne que l’intervention de la Géorgie s’est réalisée) ont dénoncé l’invasion des bolcheviques en Géorgie. Le Comité exécutif de la Seconde Internationale a demandé le référendum afin de définir l’avenir de la République. Etant membre de la Seconde Internationale, la Géorgie a illustré la séparation ex istant au sein du socialisme européen entre, d’une part la vision social-démocrate de la démocratie qui sous entendait des élections multipartistes, libres et l’au todéfinition et d’autre part, la Troisième Internationale et ses adeptes qui défen daient la« solidarité prolétarienne» et l’hégémonisme du parti communiste sur le pouvoir politique. Peut-être que c’était le dernier service de la social-démocratie géorgienne pour le mouvement européen. Après l’annexion de la Géorgie il était évident que le bolchevisme a définitivement nié le pluralisme socialiste et a choisi l’hégémonisme autoritaire. La social-démocratie géorgienne avait une vision dif férente selon laquelle la démocratie, le socialisme et l’indépendance de l’Etat ne font qu’un. Il devait être doublement décevant pour les leaders de la Géorgie le fait que les camarades socialistes de l’Europe, dont la plupart étaient dirigeants des gouvernements après la guerre, ont reconnu le Gouvernement soviétique. La Suède, la Grande-Bretagne et le Danemark(sous la direction des social-démocrates comme Hjalmar Branting, Ramsay MacDonald et Thorvald Stauning) ont reconnu l’URSS en 1924. Stephen Jones Professeur, Mount Holyoke College P.S. L’auteur de l’article remercie Irakli Irémadzé et Beka Kobakhidzé des commen taires importants qu’ils ont préparés pour l’article. 1  L’expression typique utilisée par Louis de Brouckère dans« La Géorgie: le point de vue International» in L’Internationale Socialiste et la Géorgie, pp. 43-77. 2  Un certain nombre d’articles édités après l’annexion soviétique de la Géorgie en mars 1921, parmi eux les articles de P. Renaudel, K. Kautsky, A. Marquet et L. de Brouckère in L’Internationale Socialiste et la Géorgie , pp.197-291.

395 LE CONTEXTE INTERNATIONAL PENDANT LEQUEL LA DÉLÉGATION DE L’INTERNATIONALE SOCIALISTE EFFECTUE SON VOYAGE EN GÉORGIE En 1919, Moscou crée la troisième Internationale 1 , pour la défense de la Russie soviétique et favoriser son extension dans le monde. La création de cette troisième Internationale divise tous les partis socialistes de monde entier 2 . Après avoir vaincu les forces de Denikine et des différents généraux des « Russes blancs», les forces de l’armée rouge commencent le« grignotage» du Caucase, en détruisant la république des Montagnards du Nord Caucase, la répub lique d’Azerbaïdjan et s’apprêtent à envahir la république d’Arménie. Plusieurs ten tatives de déstabilisation sont organisées par ces mêmes troupes en Géorgie, où l’armée géorgienne met les troupes russes en déroute et la Garde Nationale arrête immédiatement les conspirateurs 3 . Devant la réaction immédiate des forces armées géorgiennes, Moscou préfère la négociation avec le gouvernement géorgien. Un traité de reconnaissance mu tuelle et de paix est signé entre la république fédérative soviétique de Russie et la Géorgie démocratique, le 7 mai 1920 4 . L’étau, du côté russe, étant desserré, le gouvernement géorgien peut continuer ses démarches auprès des alliés et de la Société des Nations naissante, pour une re 1  Le 2 mars 1919, se crée à Moscou, la IIIe Internationale – l’Internationale Communiste, rassemblant tous partis communistes et les scissionnistes des partis social-démocrates. L’Internationale Communiste est directement dirigé de Moscou par le parti bolchevique. 2  Le Congrès de Tours, le 18e Congrès de la Section française de l’internationale socialiste, se déroule à Tours du 25 au 30 décembre 1920. Une grande majorité des congressistes votent le ralliement à la IIIe Internationale, l’Internationale Communiste, créée 9 mois plus tôt à Moscou. C’est de ce congrès que date la division des socialistes et des communistes en France. 3  En mai et juin 1920, pendant que Moscou programme l’invasion de la République d’Azer baïdjan, lance 2 attaques contre la Géorgie. La première est lancée dans la région de Tskhinvali où« les Ossètes se soulèvent contre l’impérialisme géorgien…». Ces soulève ment sont financés et à l’initiative des agents envoyés par Moscou. La Garde Nationale intervient, met en déroute les« insurgés» et rétablit rapidement l’ordre républicain. La seconde attaque est menée par des troupes russes accompagnées par des éléments Azéris dans la région du Pont Rouge, dans le sud-est de la Géorgie. Ces troupes sont repoussées par l’armée géorgienne et la Garde Nationale. 4  Le traité de reconnaissance et de paix a été négocié et signé par Grigol Ouratadzé pour la Géorgie et par Lev Karakhan pour la Russie. Voir les articles des livres de Noé Jordania, Mon Passé, ch. IX, Copyright 2008 Christine Pagava-Boulez, et de Vladimir Woytinski« La Démocratie Géorgienne», Paris, Alcan Lévy, 1921

396 connaissance internationale de la jeune république géorgienne. Ce gouvernement était intimement lié au Parti Social-démocrate de Géorgie, il est donc normal que celui-ci se tourne vers l’Internationale Socialiste pour favoriser aider et obtenir sa reconnaissance internationale. La social-démocratie géorgienne avait eu quelques contacts avec l’Internatio nale Socialiste par différents biais: • de ses dirigeants qui avaient effectués leurs études en Europe et de ce fait, avaient eut des liens avec des dirigeants du mouvement ouvrier européen, • des différents congrès du Parti Ouvrier Social-démocrate de Russie, lorsque les délégués géorgiens participaient à ceux-ci qui se déroulaient dans dif férents pays d’Europe. De plus au niveau du mouvement ouvrier international avait eu lieu un débat qui provoquait une scission;« A quelle internationale, la seconde, l’internationale Socialiste ou la troisième, l’internationale communiste, les partis socialistes allaient se rallier? A cette époque la RSFSR(la Russie soviétique) est le modèle de la IIIe Inter nationale et la République démocratique de Géorgie est le seul état socialiste démocratique du monde, la Seconde Internationale pouvait-elle s’y référer? En septembre 1920, 4 mois après sa reconnaissance par la République Fédéra tive Socialiste de Russie, une délégation de l’Internationale Socialiste, vient visiter la Géorgie, rencontrer le gouvernement et les cadres des différents partis politiques. Cette délégation est composée des principaux représentants des grands partis socialistes européens: Grande Bretagne, Belgique, Allemagne et France. Elle vient découvrir ce« l’un des Premiers états socialistes démocratiques du monde», cette« République socialiste paysanne 1 ». Quand aux militants socialistes de ce pays, fort nombreux, ils espèrent con fronter leurs expériences et« apprendre de leurs maîtres socialistes occidentaux». Le 14 septembre, 1920, à 6 h15 mn arrive à Batoumi, le vapeur“Franz-Fer dinand” avec à son bord les délégués composant la délégation de l’Internationale Socialiste. Le 15 septembre, le premier jour officiel de leur réception, le Président du Gouvernement Géorgien accueille les membres de la délégation avec tous ses min istres, les cadres du parti social démocrate, les leaders des partis d’opposition, les responsables des syndicats et des associations populaires et l’état major de la« Gar 1  Expression employée par Karl Kautsky dans son livre“Georgia, a social-democratic peas ant Republic: impressions and observations”, Tbilisi, 2018.

397 de Nationale» 1 (Compte rendu du journal francophone 2 ). Et pourtant l’Armée Géor gienne existe bien. Mais ce choix montre la force du mouvement ouvrier géorgien qui assure les fonctions régaliennes de l’Etat en construction. Montrer ce symbole n’est pas neutre. La création de la Garde Nationale n’est pas un choix« idéologique orthodoxe» de la Social-démocratie géorgienne, mais la solution choisie pour ré soudre le problème réel d’un état qui renait dans l’effondrement d’un empire. Il est certain que ce symbole du étonner certains membres de la délégation. Les thèmes politiques abordés lors de cette visite A propos de la reconnaissance de la République Géorgienne par les instances internationales et le Conseil des Alliés ainsi du besoin du soutien de l’Internationale Socialiste. Lors de son discours, Isidore Ramichvili membre de l’Assemblée Constituante, membre du Comité Central du Parti social-démocrate, délégué spécialement par le Comité Central du Parti Social-démocrate ouvrier de Géorgie pour recevoir les délégués à Batoumi, aborde immédiatement ce terme: « Nul n’ignore que votre délégation s’est formée dans les plus grands pays, chacun sait la haute signification qu’aura votre visite; votre connaissance intime de la situation actuelle de la Géorgie. Certes, tout mon pays est en liesse de vous voir, mais les ouvriers du parti social-démocrate, vos camarades cadets, se réjouissent plus encore, leurs cœurs palpitent à votre venue. Camarades, vous savez déjà que durant ces 30 années les bases d’un grand apostolat ont été posées en Géorgie, l’apostolat du socialisme scientifique de Marx et d’Engels, ces grands prêtres de l’enseignement socialiste, incarné dans la vie par votre sage et incessant travail. 1  La Garde Nationale. Son premier noyau est créé sous la forme des« 100 rouges», organ isation armée des socialistes, chargée de défendre la sécurité des manifestants contre les attaques armées des cosaques, qui cherchent à réprimer les manifestations ouvrières ou paysannes. Le 12 décembre 1917, 300 ouvriers, militants socialistes géorgiens s’empare de l’arsenal de Tiflis, alors que la ville est gardée par plus de 33 000 soldats russes. Les armes récupérées, servent à l’organisation militaire des militants socialistes ouvriers et pa ysans. La Garde Rouge est née. C’est la première force militaire organisée de la République démocratique de Géorgie. Lors de l’attaque des troupes armées Arméniennes du territoire de la région de Lori, c’est la Garde qui fixera les attaquants, en les stoppant, le temps que les forces armées géorgiennes interviennent et repoussent les envahisseurs. Cette gar de Rouge deviendra la Garde Nationale, composée d’ouvriers et militants socialistes, qui après leur travail dans la production, sont volontaires pour garder des dépôts, assurer l’or dre dans ces périodes troubles et réprimer les tentatives de coups d’état des bolcheviques. La Garde Nationale sera équipée à côté de l’armée géorgienne. Une commission d’étude est créée pour réorganiser les forces armées géorgiennes. L’attaque des bolchevique en février et mars 1921, empêchera leur fusion. 2  « République Géorgienne», №59, septembre, 1920, dirigé par Elisabeth Orbeliani.

398 C’est seulement maintenant que de vrais amis, des affections réelles sont venus vers nous, vous êtes arrivés, remplissant nos cœurs d’espérances et de joie.» C’est aussi l’un des thèmes du discours de Constantin Sabakhtarichvili, Soussecrétaire d’État au Ministère des Affaires Étrangères, délégué spécialement par le Gouvernement à Batoumi pour l’accueil des membres de la délégation. Son dis cours est prononcé en langue française: « C’est la première fois que les représentants les plus éminents du socialisme de l’Europe occidentale viennent chez nous pour prendre connaissance sur place de l’œuvre de la démocratie géorgienne. Nous sommes persuadés que cette rencontre renforcera encore plus les liens, qui existent entre notre petite démocratie et la grande démocratie de l’Europe. Travaillant depuis plus de deux ans à la fondation d’un État démocratique, la démocratie géorgienne a eu pendant ce temps beaucoup d’épreuves et subir et toutes les fois qu’elle les subissait, chers camarades, ses regards étaient dirigés vers le socialisme de l’Europe occidentale, dont vous êtes les plus dignes représentants. Nous sommes heureux d’avoir l’occasion de vous faire connaître la tâche minutieuse et délicate que la démocratie géorgienne a du accomplir pendant ce court délai.» Comme le discours de Guiorgui Andjaparidzé, Maire de Batoumi. « Il y a deux ans que nous recevions dans cette salle le représentant de l’impéri alisme turc alors victorieux, Enver Pacha. Ce même Enver Pacha qui est devenu à présent partisan de la 3e Internationale. On lançait alors d’ici des menaces d’anéan tir complètement la Géorgie, tandis qu’aujourd’hui nous saluons dans cette salle, avec joie et solennité, les représentants de la véritable Internationale, les meneurs de la classe ouvrière de l’Europe.» Dès leur réception à Tiflis, Noé Jordania, Président du Gouvernement ainsi que du Conseil National, développe-lui aussi ce thème: « Permettez-moi tout d’abord de vous adresser mes remerciements chaleureux et de vous exprimer la reconnaissance de notre peuplé pour l’appui que nous avons reçu de vous à Lucerne et Amsterdam en reconnaissant notre indépendance et notre souveraineté. Cet acte nous fut un encouragement dans notre lutte pour l’existence et pour le triomphe de nos idées politiques et sociales. Nous sommes vos disciples, votre doctrine sociale est la nôtre, votre tactique politique est la nôtre, nous som mes restés fidèles aux grands maîtres, Marx, Engels, Kautsky, Jaurès, Vandervelde, Keir Hardie, fidèles au socialisme occidental.» Ramsay Macdonald, membre de la délégation anglaise annonce clairement les buts de la visite de la délégation et répond aux questionnements géorgiens: Malgré les divergences qui existent encore dans la Seconde Internationale qui se reconstruit après son éclatement lors du premier conflit mondial de 1914, 1918, la délégation est venue pour analyser la situation concrète et apprendre de l’expéri ence géorgienne.

399 “Nous arrivons chez vous en envoyés de l’Internationale pour vous féliciter de votre liberté nouvellement conquise et pour vous promettre le secours de différentes nuances que nous représentons. Nous avons suivi avec intérêt et sympathie les ef forts du peuple géorgien pour gagner leur liberté. …Nous avons serré aujourd’hui la main d’une libre nation, non d’un peuple asservi. Nous ne sommes pas venus en voyage de vacances, mais pour suivre vos leçons, peut-être vous aider. Nous voulons vos leçons car nos états n’ont pas pu faire encore ce que la Géorgie a su réaliser. La Géorgie est bien une république socialiste qui est restée fidèle aux principes de la Social-démocratie européenne …Vous avez fondé une république socialiste et fidèle à vos traditions, vous l’avez fondée sur les principes de la liberté, liberté de pensée, liberté de parole, lib erté de la presse. La répression est hostile, vous le savez, à l’esprit du socialisme. Vous savez que la violence ne peut pas servir de base à un gouvernement juste. La délégation reconnait que la Géorgie, si elle présente des aspects hérités de sa propre histoire est une république développe l’idéal humain et international. « Vous savez que l’humanité est au-dessus de la nationalité, que le grand mouvement des classes ouvrières, tout en chérissant l’héritage reçu sous diverses formes nationalistes, est pourtant inspiré par l’idéal humain et international. Nous saluons son symbole: le drapeau rouge, flottant fièrement entre vos mains… Il nous lie à vous. Nous espérons vous venir en aide, mais en tout cas n’oublierons jamais, soyez-en sûrs, le jour où nos pieds foulèrent le sol hospitalier de la République So cialiste Géorgienne. Nous lui souhaitons succès, prospérité sans borne.» La Social-démocratie géorgienne applique les principes de l’IS, face à la l’Internationale Communiste. Ce thème est l’un des plus importants et pour la Géorgie comme pour les membres de la Délégation Isidore Ramichvili membre de l’Assemblée Constituante, membre du Comi té Central du Parti social-démocrate, lors de son discours à Batoumi:« Le parti social-démocrate de Géorgie demeurait ferme devant cet enseignement cherchant l’incarnation de vos préceptes. Notre parti, aujourd’hui à la tête de la Géorgie re nouvelée, est toujours guidé par vos doctrines. Nous allons vers le socialisme suiv ant la voie démocratique d’après vos enseignements, luttant contre tous ceux qui veulent barrer le chemin que nous avons choisi.» Noé Jordania, Président du Gouvernement et leader du parti social-démocrate, insiste la spécificité de la social-démocratie géorgienne: « Après avoir constaté que, la voie historique de la démocratie russe qui s’en allait vers le socialisme ori ental, bolchevisme – se trouvait en flagrante contradiction avec celle du peuple géorgien, nous nous sommes retirés alors sur notre dernière position, en procla mant notre état national, en édifiant la république démocratique indépendante…

400 Et voilà la troisième année que travaillons en Géorgie pour la réalisation de nos idées politiques. La Géorgie, c’est le pont naturel entre l’Orient et l’Occident; nous voulons aussi qu’elle soit le pont politique, par où passera le socialisme d’Occident en Orient.» Lors de la séance officielle du parlement, pour les accueillir, le vice-président de celui-ci Alexandre Lomtatidzé, déclare: « Je veux vous rappeler un des moments de notre passé récent. Vous souvenez-vous avec quelle abnégation notre peuple se défendait contre les ennemis multiples, menaçant notre pays? Le sang de notre démocratie coulait sans cesse, la livrant, parfois au désespoir. Mais, une voix sonore et autoritaire sonna. Elle appelait le peuple à défendre l’indépendance et le peu ple continua sa lutte avec une énergie nouvelle. Cette voix appartenait à l’Europe socialiste, aux partis socialistes européens. A Berne, à Amsterdam, à Lucerne, les réunions des socialistes européens décidèrent que la défense de l’indépendance de la Géorgie serait la tâche de la classe ouvrière internationale. Cet appui est pour nous d’une importance énorme; cette voix a eu sur nous une grande influence. Mais l’Europe socialiste ne s’est pas arrêtée là, elle a compris les tendances de nôtre démocratie: pour augmenter nos forces, pour fortifier notre volonté, elle nous en voie des représentants renommés. Malgré l’impérialisme, et le despotisme asiat ique qui oppressaient notre peuple, il tenait haut toujours le drapeau saint de la lutte pour la liberté y occupant toujours les premiers rangs. On pouvait se croire arrivés au but. Mais nous voilà de nouveau devant l’impérialisme rouge, remplaçant l’impérialisme noir. Notre démocratie ne le craindra pas plus que l’autre. Nous avons beaucoup accompli durant ces temps effroyables, nous sommes devenus plut forts, mais pas définitivement. Notre démocratie a entrepris un travail immense en créant un état de choses démocratique, et elle rencontre beaucoup d’obstacle sur son chemin. Le fait que nous ne sommes pas encore reconnus juridiquement en est un. Nos hôtes le savent.» …Soutenu par le discours de Grigol Guiorgadzé, au nom des députés du parti social-démocrate: « …La Géorgie s’est refusée catégoriquement à suivre le chemin de l’Asie et a choisi irrévocablement la voie de la lutte politique et sociale que la classe ouvrière de l’Europe parcourt victorieusement…. C’est dans des conditions semblables que nous avons su accomplir un programme minimal grâce à notre tra vail législatif et que nous avons créé la force de la masse ouvrière.» Appuyé par Valiko Djougheli, Commandant de la Garde Nationale: « Et quand vous nous quitterez, vous saurez qu’il existe aux confins de deux mondes, de deux cultures, de deux tactiques, une petite démocratie, qui lutte, qui est cernée par ses ennemis, qui se trouve suspendue entre le marteau de la réaction turque et l’en clume de la barbarie bolcheviste! Vous parlerez alors de nous, de notre lutte au prolétariat de l’Europe occidentale.» C’est Emile Vandervelde, membre de la délégation Belge qui répond pour la délégation: « …c’est au nom de la Belgique délivrée, libérée, rendue à elle même que je salue la libre Géorgie, démocrate, républicaine et socialiste! Dans le désert d’hom mes qui nous entoure, cette terre est comme une oasis.

401 Là-bas, de l’autre côté du Caucase, flotte encore le drapeau rouge, mais dans un pays qui souffre de la faim, de la misère et de la mort…Ici, à l’abri de ces mon tagnes, s’est crée une démocratie dont l’ardent esprit national s’appuie sur l’Inter nationale. Et c’est au nom de l’Internationale que je salue à la fois votre pays et votre éveil socialiste.» La Social-démocratie géorgienne demande à l’Internationale Socialiste qu’elle donne son avis sur les réalisations de la nouvelle République Première demande d’Isidore Ramichvili, l’un des fondateurs du parti social-démocrate, à Batoumi: « Nous vous avons montré notre vrai visage, nos qualités et nos défauts, sans rien cacher. Nous vous ouvrons toutes grandes les portes de notre existence, entrez au cœur de notre vie, apprenez à la connaître toute entière. Voyez la route que nous suivons pour atteindre le but final et montrez nous ensuite les fautes que nous avons sûrement commises dans la hâte d’un grand tra vail, et nous suivrons vos conseils avec l’attention soutenue que nous leur avons tou jours témoignée. La démocratie de Géorgie et son guide la sociale démocratie vous saluent profondément par la voie de son comité central. Des hôtes joyeux sont prêts à recevoir des visiteurs aimés,» Même demande de la part de Constantin Sabakhtarichvili: « Certes, cette œu vre n’est pas sans défauts comme vous le verrez vous-mêmes en visitant notre pays, car la tâche de reconstruire sur les ruines d’un État despotique un État purement démocratique, basé sur les principes socialistes, cette tâche n’est pas facile à ac complir. La démocratie géorgienne a encore beaucoup à faire dans ce but et nous sommes persuadés que son bon sens et sa collaboration avec la démocratie de l’Europe occidentale nous aideront à surmonter toutes les difficultés et à nous rap procher de l’idéal commun qui nous est cher à tous.» Soutenu par Silvestre Djibladzé: « Chers hôtes, guides du prolétariat inter national! Je vous salue de la part du comité central du parti social-démocrate de la Géorgie. Soyez les bienvenus! Notre rêve de deux années est devenu une réal ité… . Nous vous prions du fond du cœur de faire connaissance plus intimement avec notre jeune république, de nous indiquer nos méprises, qui, grâce à vous, seront écartées.» Sur ces sujets, Thomas Shaw répond aux interrogations géorgiennes: « Je vous parle au nom, de 6 millions et 1/2 de trade-unionistes anglais. Mon voyage en Russie m’a convaincu que les meneurs actuels du gouvernement soviétiste ne sauraient amener la démocratie russe au socialisme…La Géorgie est un petit coin de terre, sur lequel l’Europe entière a les yeux fixés. Je suis persuadé que le chemin choisi par la Géorgie conduira sa classe ouvrière à son but final le socialisme. Nous sommes venus ici, non seulement pour vous aider, mais aussi pour bénéficier des leçons que nous donnent vos expériences…Il a fallu beaucoup d’efforts pour arriver à une unité semblable en Angleterre. Actuellement, les désaccords passés n’existent plus et la démocratie anglaise a pris le chemin, menant au socialisme…J’ai la certi-

402 tude de voir la Géorgie rester fermement sur la voie choisie et de la voir reçue aussi dans la famille internationale au même titre que les autres Etats figurant à la Ligue des Nations.» Les propositions de Wilson, Président américain présentent des risques pour la Nation Géorgienne Guiorgui Gvazava, au nom des députés du parti National-démocrate, s’inquiète et souligne le danger réel qu’elles représentent pour la Géorgie: « Nous étions habitués, depuis de longues années à nous considérer très proches de la Russie; cependant, en réalité, la Géorgie a beaucoup plus d’affinités avec la France, l’An gleterre et la Belgique. La guerre mondiale et la révolution ont restauré le chemin ancien de la civilisation géorgienne, le chemin nous liant avec les pays de l’Europe le peuple géorgien a été douloureusement frappé de la note américaine ne recon naissant pas l’indépendance de la Géorgie. Je me suis demandé, où en sont les idées profondes de Wilson, ces idées qu’il voulait présenter comme base du traité de Ver sailles? Où en sont les grandes pensées sur lesquelles s’appuie la Ligue des Na tions? Quant à la Géorgie cette note annule complètement toute son histoire, ain si que les résultats de la révolution. La Géorgie a toujours été un état homogène, possédant depuis des siècles le même territoire. Et au lieu de soutenir et de défen dre ses droits, l’Amérique insiste sur la reconstitution de la Russie dans ses limites d’avant la guerre Les divisions au sein du mouvement ouvrier; les tentatives de divisions par la création de la troisième Internationale Noé Jordania aborde très rapidement le problème: « Cette manifestation de la classe ouvrière témoigne une fois de plus de la solidarité et de l’unité de notre mou vement ouvrier. Nos ouvriers n’ont pas quitté la route qu’ils ont toujours suivie, nous avons pu nous en convaincre aujourd’hui. D’aucuns inclinent à dire que l’absence de schisme et de division dans notre milieu ouvrier est un signe de rétrogradation, mais les représentants du mouvement ouvrier de l’Occident constatent que cette harmo nie complète existe chez eux, aussi bien, que chez nous… . Vous savez que le mouve ment ouvrier de la Belgique, à laquelle la Géorgie ressemble par ses dimensions, ne connaît pas les dissensions, qu’il suit le drapeau d’un seul parti, d’une même tac tique, d’une doctrine socialiste unique. Thomas Shaw fut l’un des membres de la délégation qui visita la Russie des Soviets, d’où il rapporta une opinion défavorable de l’œuvre et de l’action du pou voir Soviétiste. Notre camarade Snowden appartient à l’extrême gauche du parti ouvrier. Orateur éloquent, grande organisatrice, elle travaille surtout parmi les ou vrières et a organisé après la guerre plus de 2 000 meetings en Angleterre et en Amérique. Snowden a visité la Russie des Soviets dans le but de connaître tout ce que le gouvernement soviétiste a fait de bon, mais en est revenue, tout comme Shaw, complètement découragée. Les meilleurs représentants de l’Angleterre, ceux, qui

403 expriment la pensée, la puissance et l’unité du mouvement ouvrier anglais sont ici. Passons à un autre pays, où se manifeste, non point un schisme, mais une dévi ation passagère du mouvement ouvrier, dans cette idée commune. C’est la France. Ses représentants, Renaudel, Inghels et Marquet se trouvent ici. Le camarade Renaudel est le frère d’armes et l’héritier direct du grand tribun Jaurès. Le camarade Renaudel se trouve actuellement dans le parti d’une minorité, qui se transformera bientôt en majorité, j’en suis certain. Le camarade Renaudel pose la question de la façon suivante:« Ou Jaurès, ou Lénine?». Il faut croire que la classe ouvrière française sera pour Jaurès.» Alexandre Dguebouadzé, dirigeant de la Garde Nationale appelle à l’unité du mouvement ouvrier: « Que le prolétariat dispersé se fondra de nouveau, en une famille unique qui renversera d’un coup puissant le Capital» S. Devdariani, président du comité exécutif du conseil central des syndicats professionnels de Géorgie, explique la spécificité des syndicats géorgiens qui ont gardé leur unité: « La Géorgie est le seul état au monde, où la classe ouvrière représente tout le pays, où elle incarne la dictature sans verser le sang et sans avoir recours aux cruautés excessives qui ont mené la malheureuse Russie à la ruine…. Toute notre classe ouvrière fait partie des syndicats professionnels, et nous tenons particulièrement à ce qu’il en soit ainsi. Vous verrez ici les courants politiques les plus divers, mais les syndicats professionnels peuvent se vanter d’une victoire in contestable: elles réussissent à conserver l’unité du mouvement ouvrier en dépit de toutes les conditions. Les syndicats professionnels sont obligés de mener la lutte économique, d’introduire la conscience et le système parmi les éléments de cette lutte. En Russie la classe ouvrière n’a pris en considération que ses propres exigences et ce fut une des raisons qui détruisirent les forces productives du pays. La classe ouvrière géorgienne a su ne pas avancer d’exigences qui auraient enrayé le dével oppement de ses forces productives.» Albert Inghels, représentant du parti socialiste français, donne son point de vue sur la société russe: « Je suis frappé de la hardiesse des géorgiens, qu’il n’existe nulle part de peuple aussi résolu. Durant cette période de catastrophes, la démocratie géorgienne a su accomplir un acte grandiose: elle a su unifier le mouvement professionnel ouvrier, afin de rapprocher la démocratie du socialisme. La Géorgie est un coin de terre, vers lequel sont tournés les regards de toute la classe ouvrière d’Europe. La démocratie géorgienne a déjà réalisé une partie du socialisme. Il existe un parti qui croit pouvoir réaliser le socialisme en un très bref délai, mais ceux, qui suivent cette direction verront bientôt leur erreur, car la voie qu’a prise la Géorgie, est la seule capable d’amener la classe ouvrière à la victoire. Le même mouvement grandit actuellement en Europe et, plus les ouvriers auront de places dans les parlements, plus ils se rapprocheront du socialisme.»

404 La Géorgie coincée entre les « impérialistes noirs » et les « impérialistes rouges » Le discours d’Alexandre Dguebouadzé, dirigeant de la Garde Nationale est clair et déterminé: « Aux moments les plus critiques, aux heures où l’ennemi extérieur menaçait la vie même du peuple, la démocratie Géorgienne était frappée dans le dos par les bolcheviks, qui cherchaient des moments propices à leurs attaques. Mal gré une lutte extérieure et intérieure pour ainsi dire ininterrompue, la démocratie de la Géorgie a su entreprendre l’édification de son État, elle a réalisé la réforme agraire, créé les« Eroba», etc. Ses ennemis plus d’une fois voulurent mettre des obstacles à son œuvre. Les représentants de l’impérialisme anglais et allemand exigeaient parfois de nous des choses contraires à notre conscience de socialistes et que nous refusions catégoriquement d’accomplir. Lorsque la Géorgie souffrait de la faim, l’Armée Volontaire Russe nous offrait du pain à condition de leur laisser organ iser leurs forces sur notre territoire; nous répondîmes que nous mourrions avant de permettre à des forces ténébreuses de se former chez nous.» Qui doit gérer le capital des sociétés géorgiennes? Alexandre Dguebouadzé, dirigeant de la Garde Nationale exprime clairement la po sition géorgienne:« Notre révolution sociale ne verse pas le sang. 80% de nos en treprises appartiennent aux organisations de l’État et aux organisations sociales, et 20% seulement à des particuliers.» Bilan du voyage de la délégation de l ’ Internationale Socialiste en Géorgie Pendant l’automne 1920 Cette rencontre avec les dirigeants de la Seconde internationale permit au gou vernement géorgien, à ses Ministres et aux dirigeants du parti Social-démocrate de confronter leurs idées et les réformes entreprises, avec les partis socialistes eu ropéens. Le gouvernement géorgien cherchait à débloquer l’encerclement et le blocus, dont faisaient pression la Russie Soviétique et la Turquie Kémaliste, alors alliés. Le gouvernement géorgien cherchait la reconnaissance de la République Démocra tique de Géorgie par la Société des Nations(SDN), organisation issue du Conseil des Alliés, vainqueur de la grande guerre. Il pensait que l’autorité du Conseil des Alliés et de la SDN suffirait à garantir les frontières de son état et son existence. La Géorgie fut mieux connue en Europe puisque plusieurs dizaines d’articles parurent dans la presse allemande, anglaise, belge et française. Ces articles soute naient les démarches des ministres géorgiens auprès des gouvernements des états composant le Conseil des Alliés.

405 L’effet de cette expérience socialiste sur les dirigeants de la seconde interna tionale fut si grand qu’à leur retour ils furent les meilleurs défenseurs de la cause géorgienne. Karl Kautsky écrivit son essai« La Géorgie, une République paysanne socialiste». La reconnaissance par la Société des Nations en janvier 1921, de la République Démocratique de Géorgie, comme un état indépendant fut le résultat, en partie de ce travail de ces dirigeants socialistes européens. Les dirigeants de la Seconde Internationale tranchèrent entre la Répub lique Socialiste Fédérative de Russie et la Géorgie, entre le Bolchevisme et la Social-démocratie. Ce voyage s’est effectué lors d’une période où les partis social istes se divisaient entre Seconde Internationale et Troisième Internationale. La Seconde Internationale,« l’Internationale ouvrière» avait éclaté en 1914, lors du conflit de la grande guerre. L’Internationale n’avait pu empêcher le conflit, l’assassinat de Jean Jaurès avait accéléré les évènements. Lors de ces années, 1918 à 1920, l’Internationale Ouvrière essayait de se reconstruire. D’autant plus qu’en 1919, la Russie Soviétique avait créé la Troisième Internationale,« l’Internationale Communiste». Les Communistes de tous les pays tentaient la scission dans tous les partis socialistes, afin de créer les nouveaux partis communistes. Le Parti Social-démocrate de Géorgie fut admis au sein de la seconde Interna tionale. Ses représentants, Irakli Tsereteli et Constantin Gvardjaladzé relancèrent la question géorgienne à chaque évènement se déroulant en Géorgie et à chaque séance plénière de l’Internationale. En 1939, l’Internationale fut dissoute, encore une fois, en raison du déclenchement du second conflit mondial. Les mouvements, syndicaliste et coopératif géorgiens naissant purent échang er leurs expériences avec des leaders socialistes occidentaux. Malheureusement de nombreuses coopérations qui auraient du se développer n’ont pu se réaliser puisqu’en février 1921, les troupes russes, sans déclaration de guerre et malgré le traité de paix signé en mai 1920, attaquèrent la Géorgie. Mais ce voyage favorisa un soutien effectif à la résistance géorgienne. En 1922, un cadre du Mouvement Coopératif International, Victor Serwy, pu réaliser, dans la Géorgie occupée par les troupe russes, un séjour de travail et rencontrer les mem bres de la coopérative géorgienne qui luttaient encore, contre la main mise du pou voir russe, qui tentait de s’accaparer les richesses des coopératives géorgiennes. Ce voyage est une des nombreuses preuves vivantes de la volonté de la na tion géorgienne de s’affirmer comme Nation européenne. Mais les dirigeants de l’Internationale Ouvrière ne purent faire apporter l’aide nécessaire des Nations eu ropéennes lors de l’invasion soviétique de la Géorgie en février 1921 et ne purent empêcher l’Angleterre de reconnaître l’Etat soviétique en 1924, juste après la ré pression sanglante contre le peuple géorgien. L’Etat français reconnut la Russie so viétique, mais de 1921 à 1930, la Légation géorgienne était reconnue par la France.

406 Annonce de la reconnaissance officielle« De jure» de la République démocratique de Géorgie, par les puissances Alliées, signée le 27 janvier 1921. Thierry Berichvili Président de l’ association française culturelle& d’ amitié avec le peuple géorgien. Dernier membre du bureau à l’ étranger du parti social- démocrate de Géorgie.

407 CHRONIQUE DES MÉDIAS GÉORGIENS

409 Délégation socialiste européenne à Batoumi Le 13 septembre, Batoumi se préparait­à recevoir la délégation social iste. Dès le matin la ville était parée de drapeaux rouges et de guirlandes. Sur le Palais du Travail, sur l’Hôtel de Ville et sur tous les autres bâtiments se bal ançaient des fleurs, de la verdure et des placards. La ville entière prenait un air de fête, le débarcadère était décoré de fleurs, de verdure et de pancartes avec l’inscription:« Salut à nos chers hôtes ! Vive le socialisme!» Dans tous les journaux, sans distinction de parti, on trouvait les articles internationaux. Sur beaucoup de maisons privées on voyait des pancartes avec l’inscription:« Vive le socialisme!» Et ces mots d’ordre éveillaient le vieux Batoumi prolétaire, l’appelant sous le glorieux drapeau rouge des combats. Constantiné Sabakhtarachvili, représentant le gouvernement et Issi doré Ramichvili, représentant le Comité Central du parti social-démocrate de Géorgie, arrivèrent de Tiflis. Près de la place« Azizié», le train spécial, prêt à emmener nos hôtes vers Tiflis le soir du 14 septembre était préparé. A l’aube du 14 septembre toute la population de Batoumi était dehors. La nouvelle se répand que le bateau amenant nos hôtes sera à Batoumi à 8 heures du matin et l’animation du peuple se fait, plus vive encore. Seuls les communistes introduisent la disso nance avec les discours vilipendant les socialistes européens et surtout Karl Kautsky. Ces discours ne provoquent que des moqueries et font augmenter la joie au sein du peuple. A 6 heures 15 mn arrive à Batoumi, le vapeur« Franz-Ferdinand» avec à son bord les délégués composant la déléga tion de l’Internationale Socialiste: Emile Vandervelde, Camille Huysmans, Louis de Brouckère, Mme Snowden, Thom as Shaw, Ramsay Macdonald, Pierre Renaudel, Albert Inghels, Adrien Mar quet, Mme Vandervelde, la femme et la fille de Huysmans. Karl Kautsky était resté à Rome à cause de maladie. Il ar riverait à Batoumi avec le prochain va peur. Le secrétaire de Karl Kautsky, Ol berg(Paul) est arrivé à Batoumi avec la délégation. Journal « Sakartvelos Respublika »( La République Géorgienne ) 1920 , N ° 209 p . 2 Accueil de la délégation socialiste à Batoumi La nouvelle de l’arrivée des leaders so- toute la ville de Batoumi. La délégation cialistes d’Europe s’est répandue dans est accueillie au son de l’Internationale

410 et de la Marseillaise par les syndicats. Le port, décoré de drapeaux rouges, de fleurs et de banderoles, s’était rempli. A 9 heures précises, Constan tiné Sabakhtarachvili, représentant le gouvernement et Isidore Ramichvili, représentant le comité central du parti social-démocrate de Géorgie, Guiorgui Andjaparidzé, maire de la ville, les syn dicats et d’autres personnalités sont ar rivés. Le petit bateau« Batoumi», orné de fleurs, s’est dirigé vers le« Franz Ferdinand» et un quart d’heure après il a amené nos chers hôtes. Ils ont été accueillis par les représentants de la Géorgie. Les invités sont montés dans les cars qui les attendaient et ont pris la direction de Tiflis. La démocratie de la Géorgie les accueillit avec des ovations et des« Vive». Les ouvriers jetaient des fleurs. Les adolescents leur proposaient des bouquets. La population scandait: « Vive Vandervelde»,« Vive Macdon ald»,« Vive le socialisme». Les rues ont été couvertes de drapeaux rouges. Les gens se précipitaient sur les balcons et auprès des fenêtres. Les représentants des organisations ouvrières et la grande partie de la population suivaient les cars qui les ont amenés au Palais du Travail où un meeting a été organisé. Journal « Sakartvelos Respublika »( La République Géorgienne ) 1920 , N ° 209 p . 2 Délégation socialiste à Batoumi Au Conseil Municipal de la ville de Batoumi ( Le correspondant spécial de l ’ Agence télégraphique de la Géorgie ) A midi une séance solennelle s’ouvre devant tous les membres de la Délé gation par le Président du Conseil, David Ramichvili. Après, c’est Issidoré Ramichvili intervient, au nom du par ti social-démocrate de Géorgie. Il expli que la situation générale de la Répub lique et il rajoute:« Nos portes sont ou vertes pour nos chers hôtes, nous vous saluons chaleureusement. Voyez notre travail, visitez chaque région de la Géor gie. Tout vous est ouvert, nous vous montrons tout, sans rien vous cacher. Vous allez voir nos actions. Bien sûr il y a des défauts. Nous luttons, nous travail lons mais nous avons déjà réussi beau coup de réalisations», le discours de Ramichvili est traduit simultanément en français. Les membres de la Délégation le remercient. Constantiné Sabakhtarachvili salue la Délégation au nom du Gou vernement, puis le maire de la ville, Guiorgui Andjaparidzé. Il remercie les chers hôtes d’être venus et déclare:« Il y a deux ans, nous recevions dans cette salle différentes personnalités, parmi elles, un membre glorieux de la 3e Inter nationale, Enver Pacha. Ce même Enver Pacha est arrivé ici avec le feu et l’épée. Aujourd’hui la démocratie de Batoumi salue dans cette salle des personnes tout à fait différentes, ce qui montre clairement que les directions que nous suivons sont soutenues par les leaders de la 2e Internationale.» Pour honorer

411 les membres de la Délégation, après la proposition du maire, le conseil munic ipal décide: 1. de changer le nom de l’Avenue Marine en Avenue de l’Internationale, 2. de fonder des bourses dans deux collèges de Batoumi. Ces bourses sont mises à la disposition du conseil des unions des ouvriers, 3. de nommer tous nos hôtes, citoyens d’honneur de la ville de Ba toumi. Les propositions de Guiorgui Andjaparidzé sont accompagnées d’applaudissements. Discours de Ramsay Macdonald Au nom de la Délégation, il répond à l’accueil. Son apparition sur la tribune déclenche des applaudissements et des Vivas! « Citoyens de Batoumi! Vous nous avez souhaité la bienvenue d’une manière vraiment hospitalière. Nous sommes ravis de venir dans ce pays non parce que nous voudrions découvrir ce pays et ses richesses, mais surtout parce que ce pays est le royaume de la Démocratie. Nous avons entendu parler de l’héroïsme du peuple géorgien. Au jourd’hui vous avez décoré votre ville de verdure et de drapeaux pour nous montrer comment vous voulez fêter notre visite. Mais ce qui nous touche le plus, ce sont des résultats des ac tions des ouvriers et des citoyens pen dant ce temps. Nous voudrions voir la victoire de la démocratie en Europe et la voyons ici, en Géorgie. Nous salu ons la Géorgie fidèle aux principes de l’Internationale.» Macdonald est intervenu en an glais, une grande partie de l’auditoire n’a rien compris, mais malgré cela le très impressionné. La voix claire et nette du leader des ouvriers anglais capte l’auditoire avec sa fermeté. Son discours est accompagné des applaudissements. Tout le monde est debout. La séance solennelle s’achève à 13 heures, la Délégation est dirigée vers le Palais de Travail devant lequel un grand meeting est organisé. Discours d’Emile Vandervelde Emile Vandervelde prononce un long discours au meeting organisé devant le Palais de Travail. Le Palais lui-même est décoré d’une grande quantité de drapeaux rouges et de fleurs. Au mo ment de l’arrivée des délégués, l’orches tre joue l’Internationale. Les membres de la Délégation enlèvent leurs cha peaux. Vandervelde, Shaw, Renaudel, Macdonald, tous les invités et tous les représentants des unions profession nelles chantent les paroles de l’hymne. Les membres de la délégation montent sur un balcon, le meeting s’ouvre. Le président du meeting présente des leaders socialistes de l’Europe. Les hôtes sont salués par C. Gogoladzé, représentant du comité du parti so cial-démocrate de Batoumi, S. Nakaidzé, représentant du syndicat, L. Korkachvili, représentant du parti social-fédéraliste. Vandervelde intervient:« En prenant la parole, au nom de la Déléga tions socialiste, je suis très ém u. C’est la première fois, Citoyens, que je prends contact avec la Géorgie, mais non pas avec les Géorgiens. Je me souviens qu’en 1917, j’ai rencontré à Petrograd Tchéïdzé, qui présidait l’assemblée des

412 soviets. Nous nous sommes rejoints sur la question de l’asservissement. L’inten tion de la liberté du peuple géorgien est devenue claire pour moi. Dès que nous avons mis le pied sur votre terre, nous avons remarqué qu’avec les commerces fermés, les forêts de drapeaux, les visages joyeux des citoyens vous ne faites pas des performances, mais c’est juste pour nous montrer les vœux de vos cœurs. Je mets en relief cet accue il glorieux, dans lequel on voit bien la démocratie de la Géorgie. Les drapeaux rouges sont pour moi très chers, comme le symbole du libre esprit du peuple. Ce ne sont pas les mêmes drapeaux roug es flottant dans le nord afin d’asservir le peuple. Nous croyions que le Révolution de 1917 suivait la bonne route, mais la Russie nous fait faux bond. Leurs drapeaux rouges sont pour cacher la misère et le barbarisme. Nous avons adoré vos montagnes et vos routes, nous avons ressenti que votre pays est une oasis du système socialiste. Notre but ce n’est pas seulement prendre con naissance de vos actions mais aussi vous soutenir, de reconnaître votre indépen dance de« jure». Je vous remercie de votre accueil chaleureux. Veuillez recev oir nos salutations distinguées. Je salue votre pays!» Des applaudissements conclu ent­ le discours de Vandervelde. Après lui, Vlassa Mguéladzé, l’ancien ouvri er, membre de l’Assemblée constitu ante salue la Délégation. Il dit:« Les drapeaux rouges que vous voyez ici ont poussé sur la terre arrosée par le sang de la démocratie géorgienne. Chers ca marades, vous allez voir notre vie et nos actions. Le cœur de la Géorgie rempli d’amour est ouvert pour vous.» Tchakvi Le 14 septembre à Batoumi. Après le meeting les membres de la Déléga tions partent pour Tchakvi pour faire une excursion. Là, ils visitent une usine et des plantations de thé. Les ouvriers de Tchakvi les accueillent chaleureuse ment, avec des fleurs. A 19 heures, les hôtes sont invités à un repas de gala. On y trouve des représentants de toutes les organisa tions publiques ou politiques. Ils por tent le toast pour des leaders de l’Inter nationale qui assistent au repas, et pour Karl Kautsky qui est absent. A 22 heures, la Délégation part de la gare de Batoumi pour Tiflis par un train spécial. Toutes les gares que traverse le train spécial, sont décorées de guirlan des de fleurs. Et les ouvriers du chemin de fer attendent impatiemment les hôtes pour les saluer. Journal « Sakartvelo »( Géorgie ), 1920 , N101

413 Le 17 septembre PARTIE NON OFFICIELLE Délégation socialiste à Tiflis Dans des rues Le 15 septembre il n’était pas même 8 heures que toute la population se pré cipite dans les rues. Chaque citoyen es saye de voir de ses propres yeux, les maitres du socialisme international, des leaders dévouées à la classe ouvrière. Sur les principales avenues on voit no tre célèbre armée et la Garde Natio nale. Les maisons sont décorées de ta pis, dans les rues il y a des banderoles avec des slogans:« Vive le socialisme! Vive l’Internationale! Les membres du Gouvernement et ceux de l’Assemblée Constituante se dirigent vers la gare pour accueillir les chers hôtes. La circulation dans les rues est arrêtée, les ouvriers s’alignent des hauteurs de Véra jusqu’à la place d’Erevan. Un nombre innombrable de drapeaux flottent dans les airs, ainsi que des banderoles en plusieurs langues eu ropéennes. Le maintien de l’ordre est excellent, assuré par la milice. Journal « Sakartvelos Respublika »( La République Géorgienne ) 1920 , N ° 210 p . 1 Délégation socialiste de l ’ Europe à Tiflis Dans la ville Le 15 septembre toute la ville est ornée de drapeaux nationaux et rouges. La plus remarquable est la rue entre l’avenue Roustaveli et la gare, la mairie porte une décoration spéciale. Sur la façade on voit le blason de la ville et l’inscription:« Vive l’Internatio nale, vive le Socialisme!» Le siège de l’Etat major sur l’avenue Roustaveli est aussi orné de fleurs, sur sa façade il y a le portrait du chef de Gouvernement et au-dessous ceux de Karl Marx, Karl Kautsky et Tsereteli. Le palais est spécialement orné, devant il y a deux tribunes pour les ora teurs. Sur le Palais du Travail flottent des drapeaux rouges, les colonnes de l’entrée aussi bien que le siège d’Eroba et des maisons privées sont ornés de guirlandes. Devant le théâtre d’Etat une es trade est érigée pour le chœur et l’or chestre. Devant la division de Com mandement, le détachement spécial défile, en tête avec le Commandant Mi-

414 kachavidzé. Le ministère est aussi orné de drapeaux rouges, de guirlandes, d’in scription:« Prolétaires de tous les pays, unissez-vous!» Devant le siège de l’état-major, sur toute la rue il y a une banderole avec l’inscription:« Bonjour aux hôtes!» Devant la gare de Tiflis on voit un arc, orné de fleurs et de guirlandes et la gare elle-même, de fanions et de drapeaux. A la gare A 8 heures, la gare est bondée de monde, des représentants des entre prises publiques et des fractions. L’ar moirie de l’Etat trône au-dessus de la porte de la salle d’accueil, au-dessous de laquelle il y a le portrait de Marx. Dans la salle, des portraits de K. Kautsky, E. Vandervelde et N. Jordania. A 8 heures, les membres du Gou vernement, de l’Assemblée Constitu ante, des organisations ouvrières, de la Garde, des différentes nationalités, de la presse se réunissent dans la salle. Le président Noé Jordania vient à 9 heures. A 9 heures 15, le train spécial s’ar rête devant la salle. Bénia Tchikhvichvili est le premier à entrer dans le wagon pour saluer les hôtes. Le Délégation le suit et ils entrent dans la salle où ils sont attendus par Noé Jordania. Il les salue et se présente à chaque hôte: Emile Vandervelde, Camille Huys mans, De Brouckère, Mme Snowden, Thomas Shaw, Ramsay Macdonald, Pierre Renaudel, Albert Inghels, Adrien Marquet, Mme Vandervelde et la fille de Huysmans. Discours de Noé Jordania Le président s’adresse à la Délégation en français: « Le peuple géorgien accueille chaleureusement nos chers hôtes; nous vous sommes très reconnaissants de votre soutien de l’Indépendance de la jeune République, de Lucerne à Amsterdam. Pendant le schisme entre les actuels bolcheviks et les socialistes géorgiens, les ouvriers de la Géorgie sont restés fidèles aux grands maitres: Marx, Engels, Vandervelde et les au tres. Les socialistes géorgiens restent fidèles à leurs idéaux et commencent la construction de leurs vies. Il est dif ficile de bâtir un nouvel Etat dans des conditions du système bourgeois. Nous avons beaucoup de défauts dans cette construction, mais nous continuons no tre chemin d’une façon très ferme et nous le continuerons pour la réalisation de nos idéaux. Je salue les maîtres du socialisme, vive l’Internationale et ses leaders!» Les membres de la Délégation remercient chaleureusement Noé Jor dania de cet accueil. L’intervention d’Emile Vandervelde Emile Vandervelde répond au nom de la Délégation:« Je me permets d’exprim er ma passion devant tout ce que j’ai vu. On nous dit que vous voudriez appren dre de chez nous, mais ce sont nous, les occidentaux, qui doivent revenir vers vous.» Vandervelde termine son dis cours sur les mots suivants:« Vive l’In ternationale, vive la Géorgie!» Après les discours de salutation les membres de la Délégation sont présentés aux membres du Gouver nement, au président de l’Assemblée Constituante, au présidium et à l’au-

415 ditoire. Aprés quoi avec les membres du Gouvernement, ils se dirigent vers l’Assemblée Constituante où a lieu la séance solennelle. Le président Noé Jordania avec Emile Vandervelde s’installent dans la première voiture. Le peuple les salue sur la route entre la gare et l’Assemblée Constituante. Journal « Sakartvelo »( Géorgie ), 1920 , № 101 A l ’ Assemblée Constituante En honneur de la délégation social iste d’Europe le 15 septembre a lieu la séance solennelle de l’Assemblée Constituante. La salle des séances est décorée de fleurs. La salle est remplie du public, des représentants de la pres se, les membres de l’Assemblée Consti tuante attendent impatiemment l’ar rivée des chers hôtes. A 10 heures pré cises, la délégation arrive. La séance est déclarée ouverte par le vice-président du parlement, Alexandre Lomtatidzé. En premier il salue la délégation, après quoi il commence son discours: « Citoyens, Membres de l’Assem blée Constituante! Notre peuple traverse des journées remarquables. Pour partager ce sen timent le présidium a convoqué cette séance extraordinaire. Citoyens! Vous souvenez-vous il n’y avait pas aucun aide contre les dangers qui menaçait l’indépendance de la République démocratique de la Géorgie. Notre peuple luttait avec une énergie nouvelle pour établir et assurer son meilleur avenir. Est-ce que les peu ples avancés d’aujourd’hui ne nous sou tiennent pas, ne nous aident pas et ne votent pas pour protéger notre liberté? Vous savez que la première voix du soutien appartenait à l’Europe social iste: à Berne, à Amsterdam, à Lucerne. L’Europe socialiste a bien compris les vœux de la Géorgie. Membres de l’As semblée Constituante, de cette tribune je voudrais déclarer que l’an 1918 va marquer l’histoire de la Géorgie! Pour quoi et pour qui cette date peut être importante? La Géorgie a créé son indépen dance, a retrouvé sa culture, la classe ouvrière a créé son espace. Notre démocratie lutte de manière acharnée contre« l’impérialisme rouge». Elle est sûre que son effort sert aux grands idéaux de l’humanité. Nous avons effec tué beaucoup de travail et il faut qu’il devienne plus intense. Nous avons gardé notre terre. Nous avons suscité le foyer de la culture humaine. Nous croyons que la Géorgie et sa Démocratie servent aux activités internationales. Nous ne nous sommes pas encore débarrassés du danger. Il faut aussi noter le fait suivant, les États Unis ont annoncé qu’elle voudrait voir la Russie réunifiée, dans ses anci ennes limites. Nous ne pensons pas que cela puisse arriver. Aujourd’hui parmi nous il y a des représentants de pays qui vont faire attention à cela. Aujourd’hui nous sommes reconnus comme un Etat indépendant et en même temps nous ne sommes pas reconnus. Notre recon naissance doit être juridique et nous

416 devons être membre international à part entière. Je salue nos chers hôtes et je leur souhaite la bienvenue. Ils encourageront notre peuple. La petite Géorgie doit re joindre le détachement européen. Vous ne devez pas oublier que la Géorgie s’est libérée des chaînes et du cercle de fer et qu’elle a commencé d’édifier un nouvel Etat.»(Applaudissements). Discours de Grigol Guiorgadzé « Citoyens, membres de l’Assemblée Constituante! Permettez-moi de salu er sincèrement, au nom de la fraction sociale-démocrate, les meneurs des so cialistes d’Europe. La lutte extraordi naire pour la défense de l’indépendance de la Géorgie et pour les intérêts de la classe ouvrière ne s’est pas achevée sans laisser de traces. La situation du pays, semblait souvent critique. Cepen dant la masse ouvrière géorgienne a su repousser énergiquement ces assauts et aujourd’hui se trouve au niveau de la classe ouvrière européenne. La vis ite des meneurs encourage notre peu ple. Nous suivons la voie qui garantit notre indépendance. L’ancienne Col chide et la vieille Ibérie, la Géorgie qui tient aujourd’hui le drapeau tricolore et le drapeau rouge salue la Délégation so cialiste de l’Europe! Shalva Alexis-Meskhichvili prend la parole au nom des sociaux-fédéralistes: L’orateur apprécie beaucoup la vis ite des chers hôtes. « Nous, les sociaux-fédéralistes, n’avons jamais évalué l’indépendance comme une combinaison transitoire. Nous avons toujours été pour l’indépen dance, nous disions toujours qu’il était impossible d’établir le socialisme sans libération de la nation. Nous avons comme ami l’Europe socialiste et nous avons nos sociaux-démocrates. Vive nos hôtes, vive la social-démocratie!» Guiorgui Gvazava prend la parole au nom des nationaux-démocrates: « Nous voyons les rues couvertes par la foule. Aujourd’hui nous accue illons nos hôtes. Pendant des siècles nous sommes restés loin de la culture de l’humanité, mais aujourd’hui nous nous sommes séparés de la Russie. Nous continuons nos chemins séparément. La Géorgie doit être indépendante, ce qui est assuré par le traité et personne ne peut le nier.» Puis l’orateur parle de la note américaine, des principes de Wilson et il rajoute qu’il est persuadé que les hôtes défendront notre indépendance. Grigol Vechapeli prend la parole au nom du parti nationaliste, il dit que leur parti a été contre cette invitation officielle par l’Assemblée Constituante. Vechapeli a salué les hôtes. Parmi les représentants de l’Europe l’orateur a souligné les activités de Vandervelde qu’il apprécie comme les plus impor tantes pour la Belgique. Selon l’orateur nous pouvons toujours compter au sou tien de l’Europe. Léo Chenguélaïa prend la parole au nom des sociaux-révolutionnaires. L’orateur déclare que leur parti ne rejoint pas toujours les décisions du Gou vernement, ou de la social-démocratie, mais« il y a une opinion commune entre nous, un vœu unanime, c’est la défense de l’indépendance de la Géorgie.» Ensuite, Ter-Stepaniantz au nom du parti Dachnak salue l’auditoire.

417 Enfin la séance est fermée par Alexandre Lomtatidzé. Les membres de l’Assemblée Con stituante et le public marche sur l’ave nue Roustaveli avec les invités. Les applaudissements de la foule qui les attendait sur l’avenue les accue illent:« Vive les chers hôtes, vive le so cialisme, vive l’Internationale!» Journal « Sakartvelos Respublika »( La République Géorgienne ), № 210 Le meeting devant l ’ Assemblée Constituante Après la séance solennelle de l’Assem blée Constituante, à midi le meeting est déclaré ouvert. Le représentant de la France, Pierre Renaudel, ceux de l’An gleterre, Thomas Shaw, Ramsay Mac donald et Mme Snowden, celui de la Belgique, De Brouckère interviennent. Le Président, Noé Jordania, les membres du Gouvernement: A. Lom tatidzé, S. Mdivani, B. Tchikhkvichvili, Noé Ramichvili assistent au meeting. Les représentants du socialisme de l’Eu rope interviennent. Discours de Pierre Renaudel Le représentant du socialisme français déclare:« On attendait le chaos et des tourmentes pendant le premier étape de la construction d’un nouveau Etat so cialiste sur les ruines du tsarisme. Mais heureusement les prévisions ne se sont pas réalisées. Une fois venus au pouvoir les socialistes géorgiens ont mis de l’or dre de manière exemplaire. Discours du représentant de l’Angleterre Thomas Shaw « Notre voyage en Russie nous a convain cu que ces deux pays ne peuvent être comparé; il y a des bolcheviks qui gou vernent en Russie et on doit remarquer au nom de la justice et de la vérité que le pouvoir des bolcheviks n’a pas donné de liberté ni de joie au peuple russe. Il n’y a pas longtemps que nous sommes en Géorgie, mais déjà nous pouvons dire qu’ici c’est la liberté et la joie qui règne.» Shaw a salué la Géorgie au nom de 6 millions et ½ de trade-unionistes et 4 millions et ½ de membres du parti ou vrier anglais. L’orateur espère que dans le futur pour établir le socialisme le par ti ouvrier de l’Angleterre va choisir la voie de la Géorgie sociale-démocrate et pas celle des bolcheviks. L’orateur a ter miné son discours avec des mots suiv ants:« Vive la Géorgie socialiste, vive l’Internationale!» Discours d’Albert Inghels Il salue le prolétariat géorgien au nom de la Section française de l’Internatio nale ouvrière(S.F.I.O.):« Je dois ex primer mon étonnement concernant l’énergie que le peuple géorgien a mon tré dans la construction d’un nouvel état socialiste. C’est doublement frap pant et cher car le peuple géorgien a su bi une lutte très dure contre le tsarisme. Mais dans cette lutte la Géorgie est de venu plus forte et elle nous a montré sa fermeté et sa sagesse.»

418 Discours de Mme Snowden Discours de Ramsay Macdonald « Je salue la Géorgie qui pour toute la Délégation est devenue très chère et aimable. C’est le premier pays qui a prouvé que l’on peut établir le social isme sans chaos et sans tourment, sans pauvreté du peuple, sans privation de droits. Pendant les quinze ans de travail je n’ai jamais ressenti tout ce que j’ai vé cu avec vous. Je n’ai jamais vu d’accue il aussi chaleureux et sincère qu’ici, en Géorgie. Que la Géorgie vive pour le bi en-être du socialisme, comme un exem ple pour les autres pays!» « Je salue la Géorgie, le pays qui a réal isé l’exemple d’un Etat socialiste!» Discours de Louis de Brouckère « La Géorgie est l’avant-poste du socialisme et c’est son devoir le plus grand et le plus dur.» L’orateur exprime son bonheur d’avoir vu l’unanimité en tre le Gouvernement et le peuple. « Sakartvelo »( La Géorgie ) 1920 , № 101 Délégation socialiste de l ’ Europe dans les provinces Le 19 septembre, la Délégation rejoint la ville de Kazbegui par la route militaire, où un meeting a lieu selon la demande des habitants. Le 20 septembre, la Délégation rentre à Tiflis. Le matin du 21 septembre, la Délé gation se dirige vers Kakhétie. A Gour jaani se déroule un meeting. La déléga tion passe la nuit dans le domaine de Tsinandali. Le 22 septembre, la Délégation rentre à Tbilissi. Le 23 septembre la Délégation va à Bordjomi. Sur la route les invités s’arrêtent dans les gares de Gori et de Khachouri. Dans la nuit du 23 septembre, la Délégation part vers la gare de Chorapa ni, d’où à 6 heures du 24 septembre, ils repartent pour Tchiatoura, à 9 heures ils sont sur place. Le soir ils rentrent de Tchiatoura et dans la nuit ils repartent vers la gare de Tkibouli; ils sont sur place le matin du 25 septembre. Le 25 septembre à 15 heures, la délégation arrive à Koutaïssi. Le 26 septembre, elle part vers Poti. A 6 heures du matin, elle s’arrête à la gare de Samtredia, à 8 heures l’ar rêt à la gare d’Abacha, à 10 heures, à Akhalsenaki. Le même jour à 14 heures, la Délé gation arrive à la gare de Poti, d’où elle repart vers la Gourie. Le 27 septembre, à 7 heures, la gare de Lantchkhouti, à 8 heures, à la gare de Soupsa, 9 heures, à la gare de Natanebi, à 12 heures, dans la ville d’Ozourgeti. A 16 heures, la délégation repart vers Tiflis.

419 Le 27 et le 28 septembre, à Tiflis, visite le Palais du Travail et des entre prises publiques. Le 30 septembre, départ depuis Batoumi vers l’Europe. La Délégation socialiste est ac compagnée dans les provinces par: C. Gvardjaladzé, D. Charachidzé, V. Tevzaïa, Nazarov, Ilia Sadradzé et le représentant de la presse – Léo Roukhadzé. A Bordjomi la Délégation est ac compagnée par Noé Jordania; En Ka khétie par N. Khomeriki; En Imérethie par Al. Lomthathidzé, Noé Ramichvili; A Douchethie il y aura des compagnons supplémentaires: Benia Tchikhvichvili, Valiko Djugheli et Datha Tchkeidzé. Les députés arrivent sur place avant les hôtes. Les personnes qui ne sont pas nommées ici ne peuvent pas suivre la Délégation. Journal « Sakartvelos Respublika »( La République Géorgienne ), 1920 , № 212 A Kazbegui L’entrée du pont de Kazbegui était décore d’arc et de fleurs. Des centaines chevaliers nous ont rejoints. Des che valiers, avec cinq porte-étendards et la foule qui suivait le drapeau de la Sainte Trinité de l’ancienne communauté de vallée, donnait une merveilleuse image. Beaucoup de gens se sont réunis à Ka zbegui. Les chevaliers se sont arrêtés devant les remparts de l’église. Macdon ald s’est adressé au peuple:« Comme vous je suis aussi le fils des montagnes et je comprends très bien votre délec tation. Je voyais comment vous faisiez flotter des drapeaux rouges qui suiva ient le drapeau blanc du St. Georges. Au nom des ouvriers anglais je vous laisse le plus grand décalogue que je puis vous donner.» Bartholomé Goudouchaou ri a pris la parole au nom du peuple: « Seule la démocratie internationale est notre amie généreuse et nous espérons qu’elle va nous aider à soutenir notre In dependence, qui est la meilleure condi tion pour des changements socialistes et dont nous, les fils sommes passion nés.» Vers neuf heures le peuple s’est dégagé sous les déclarations« Vive». Les hôtes sont allés se reposer après la longue journée impressionnante. La passe de Darial Le 20 septembre, dès l’aube la Déléga tion s’est dirigé vers la passe Darial. Les habitants de Kazbegui venaient dire au revoir aux hôtes. Le jour était bien en soleillé mais le froid des montagnes nei geux rendait le temps un peu frais. Les hôtes adoraient la vue. Sur le pont de Darial on voyait l’arc avec une inscrip tion:« En honneur de nos chers hôtes de postes de garde». La Délégation s’est dirigée vers les postes de garde russes, il y avait cinq soldats de l’armée rouge; ils se sont parlé et la Délégation est rev enue. L’appareil cinématographique du conseil central a pris des photos. La Délégation passionnée de la passe de Darial est rentrée à 10:15 à Kazbegui.

420 Les locaux venaient de leur dire les der niers adieux. La Délégation est allée vers Mtskheta. La visite à la région de Khévi a pris une ambiance de la fête. A Douchétie A Douchétie, on avait préparé la tribune devant l’institution locale« Eroba» pour faire le meeting. V. Kalandarichvi li a salué la délégation au nom du comi té social-démocrate du district. Mme Snowden a pris la parole pour répon dre:« Je m’adresse à vous au nom de la délégation, le sujet de mon intervention est l’organisation des femmes qui nous a accueillie hier avec des drapeaux. Nous sommes très heureux de voir le rôle des femmes en Géorgie ce qui n’existe pas encore chez nous. Ici la femme est l’égale de l’homme ce qui garantit le dévelop pement de la nation et la démocratie de sa classe ouvrière. Hier nous som mes allés à Khévi, là-bas nous avons vu des drapeaux rouges flottant même dans sur les rochers, tous les habitants, tous les paysans avaient des drapeaux rouges en mains. Votre peuple est telle ment déterminé qu’il ne peut être abat tu par aucune tyrannie. Nous revenons de Russie, nous comparons ces deux pays et nous voyons la différence. En Russie c’est la peur qui règne, chacun a peur de l’autre. Même les commu nistes entre eux ne se comprennent pas. Quand nous rentrerons en Angle terre, nous raconterons à vos cama rades, les ouvriers anglais, que le peu ple géorgien a le Gouvernement qui di rige le pays selon la volonté du peuple et pas comme en Russie, où le Gouver nement n’écoute pas du tout son peu ple. Nous allons dire aux ouvriers an glais, que le Gouvernement de la Ré publique démocratique de Géorgie est soutenu par la classe ouvrière, que c’est le Gouvernement des ouvriers, qui con struit une république indépendante et libre. Nous ferons tout notre possible pour que la Géorgie soit connue.(Ap plaudissements) Puis c’est le délégué français, Adrien Marquet qui prend la parole: « Nous voyons bien l’accueil chaleu reux des habitants. Hier nous sommes allés dans les montagnes et là nous avons bien compris qu’en vous, le sens de l’international est encore plus fort que celui du national. Et là, je me suis rappelé les mots de Jaurès:« Le patri otisme ne sépare pas la personne de l’internationalisme, et l’international isme amène le peuple vers le vrai pa triotisme». Nous avons rencontré les communistes près de la frontière qui nous ont dit qu’en Russie tout le monde est communiste, et peu de temps après ils ont remarqué qu’ils ne sont que des soldats mobilisés. Chez vous on ne peut pas trouver même une seule personne qui est un« communiste» forcé. Ici les gens sont inspirés par le socialisme et le peuple garde son propre pays. C’est ici votre force et c’est pourquoi la classe ouvrière de l’Europe répond à votre main tendue.»(Applaudissements) Puis Camille Huysmans monte à la tribune, à son apparition le public est ravi.« Deux choses m’ont étonné en Géorgie: la première c’est l’unanimité avec laquelle votre peuple lutte pour l’indépendance et le développement des voies démocratiques; la deuxième ce sont les émotions avec lesquelles vous exprimez votre joie. Vous venez de subir une invasion des Ottomans et historiquement parlant la Géorgie gar de de nombreux souvenirs identiques. Nous, les Belges, nous avons subi quatre invasions, la dernière c’était l’invasion de l’impérialisme allemand qui a anéan-

421 ti la Belgique. Donc, nous vous com prenons bien. Nous nous défendions de toutes nos forces et nous avons réussi. La petite Belgique a été sauvée. Avant que la Géorgie devienne membre de la Société des Nations, avant le désarme ment du pays, gardez la poudre à can ons, vous les enfants de la Géorgie libre, pour vous défendre des agresseurs. Le peuple qui a autant de force et de dé termination et l’amour de son pays, ne peut pas être effacé. Quand je vois l’Etat construit avec la démocratie, je me sou viens de vos sages dirigeants, et surtout des camarades qui sont morts pour cette idée.» De longs applaudissements ont suivi le discours. Le soir les chers hôtes se sont dirigés vers Mtskhéta. Les gens scandaient des« Vivas». A Mtskhéta A 8 heures la délégation était à Mtskhé ta. Selon l’itinéraire depuis Douchétie les hôtes devaient directement aller à Tiflis, mais sur la route beaucoup de monde s’était massé et demandé à ren contrer les membres de la délégation. L’ensemble des enfants offre des bou quets de fleurs aux hôtes. Même si les hôtes étaient fatigués ils décident de rencontrer les gens sur la route avec leurs drapeaux en mains, c’étaient les organisations locales. Cette fois, Thomas Shaw prend la parole au nom de la délégation:« Nous avons visité votre beau pays, nous avons pris connaissance des gens honnêtes et sympathiques. Je voudrais vous dire au nom de tous les ouvriers de l’Europe que nous voudrions bien, que vous ne perdiez pas votre liberté. Pour cela les ouvriers de l’Europe doivent prendre des mesures et demander la reconnais sance de l’indépendance de la Géorgie auprès de la Société des Nations et son intégration en son sein. Je suis sûr que vous, comme des gens libres, vous pou vez élever une génération libre. J’étais en Russie et là-bas je n’ai pas vu le souri re de la joie, là tout est en deuil car tout est forcé par un groupe et le peuple est obligé de faire ce que le Gouvernement impose et pas ce que le peuple veut lui-même. Vous avez le Gouvernement qui suit les principes démocratiques. En Europe nous proclamerons aux ouvri ers de vous soutenir, nous leur dirons que la Géorgie est sur le chemin de la démocratie et suit les idéaux de la classe ouvrière. La Géorgie doit être reconnue et intégrée libre et indépendante dans la famille des Nations. Vive la Géorgie indépendante! Vive l’Internationale! Les mots de Shaw sont couverts par les applaudissements. Les gens jet tent des fleurs. La Délégation prend la direction de Tiflis. Journal « Sakartvelos Respublika »( La République Géorgienne ), 1920 , № 215

422 La Délégation socialiste de l ’ Europe dans la province En Kakhétie A Tsinandali Nous suivons la route de Telavi. Le soleil décline vers le Caucase et la chaîne devi ent de plus en plus colorée. La vallée d’Alazani impressionne beaucoup les hôtes. On aperçoit des vignes à l’in fini. Les paysans labourant la terre et les fruitiers décorent les champs. On voit la Kakhétie avec toute sa richesse, toute sa vérité et sa nature impressionnante. Ici, on peut voir tout le trésor de la ré gion, aussi bien spirituel que matériel. Vers 17 heures, nous sommes à la gare de Tsinandali. La Délégation est accue illie par de nombreux habitants des vil lages des alentours et même de Tela vi, alors que demain, l’étape suivante est pour Telavi pour la Délégation. Mais chacun essaie d’écouter les interven tions des hôtes deux ou trois fois. C’est Adrien Marquet qui prend la parole, après quoi la Délégation se dirige en calèches vers le musée national du do maine de Tsinandali. L’entrée du musée est décorée de fleurs et d’inscription: « Pour nos chers hôtes». Tard dans la soirée, nous parta geons entre nous nos impressions. Il y a aussi le chœur des chanteurs avec nous. Vandervelde dit:« Assis dans le couloir j’ai regardé de merveilleuses montagnes, je pensais que derrières ces monts, il y a des gens qui étaient avec vous et qui luttaient avec vous il y a trois ans, mais après vos voies se sont séparées. Alors je me suis souvenu des mots d’un camarade géorgien qui me disait aujourd’hui:« Vous devez nous soutenir, l’Europe doit reconnaitre no tre indépendance.» C’est certain nous ne pouvons pas agir différemment. Dès notre rentrée nous commencerons à travailler. Nous espérons que la Géorgie va jouer son rôle très important dans l’est, dont j’ai vu des symboles sur son drapeau. Le drapeau géorgien contient trois couleurs, le noir me fait penser aux camarades morts, on dit que nous vivons pleinement en gardant le souve nir des morts. Le blanc est le symbole de la paix et le rouge c’est la victoire de la classe ouvrière». De Brouckère se rap pelle au meeting qui a eu lieu à la Mai son Publique:« La comparaison que Jordania a fait le premier jour pendant notre accueil à la Maison Publique m’a paru l’expression d’une grande con sidération envers mon pays, il a com paré la Géorgie à la Belgique. Cela me rend très heureux car cette comparai son augmente la dignité de mon pays.» Thomas Shaw dit avec son enthou siasme habituel:« Quelqu’un pense que le socialisme c’est le système mono tone et ennuyeux. Je ne comprends pas cette attitude. Pour moi le socialisme est une forme qui rend les gens joyeux, attirants, souriants, heureux et sans cela, pas de vie, ni bonheur. La classe ouvrière avec toute l’humanité se bat tent pour ces idéaux. En Géorgie j’ai vu mes rêves réalisés. Je vois des gens toujours souriants et cela me donne de l’espoir. C’est un fait très important que je dois apporter dans mon pays.» Pierre Renaudel s’arrête sur le fait, qu’ici le paysan et l’ouvrier lutte ensem ble, tous deux ont les mêmes slogans

423 sur leurs drapeaux et les deux servent les mêmes idéaux. Il dit:« En Géorgie le parti au pouvoir fait cohabiter les intérêts des paysans avec ceux des ou vriers. Mais chez nous, comme Jordania a remarqué, des relations avec des pay sans ne sont pas réglées du tout. Puisque nos slogans étaient demi-bolchevistes et c’est notre grand défaut. J’ai peur que la Géorgie, pays économiquement faible, n’affronte les mêmes problèmes, qui existent dans nos pays, quand elle sera obligée de demander des soutiens financiers à l’étranger pour développer l’industrie. Mais il fait remarquer qu’en Géorgie on trouve des remèdes au bon moment et j’espère que l’on trouvera une politique sage afin de résoudre ces problèmes.» Des opinions exprimées provo quaient parfois des discussions. Noé Khomeriki répond aux re marques et il rajoute:« Les louanges que nous entendons sont exagérées. Nous n’avons pas encore réalisé beau coup de choses et bien sûr, nous avons fait des erreurs. Mais globalement nous suivons notre programme, notre idéal et ici, sur la frontière de l’Asie et de l’Eu rope nous avons fécondé la culture de 2000 ans avec de nouvelles idées. Nous avons enrichi l’ancien trésor en lui don nant un nouveau sens dans cette péri ode et ces circonstances concrètes. Il est vrai que sur la frontière de l’Asie les bol cheviks rivalisent avec nous au nom de la défense de la liberté de l’Asie, mais tout le monde sait que cela va être réalisé par Kemal-Pacha et Enver. Nous savons très bien qu’il reste encore beaucoup de choses à faire. Notre peuple pourra lutter, la caractéristique de notre peuple c’est le sacrifice mais à une condition, que vous nous souteniez. Nous n’avons pas peur du développement industriel qui peut provoquer des confrontations. Chez nous l’industrie va être accueilli par la classe ouvrière qui tient en main l’hégémonie de l’Etat et le capital ne pourra pas renverser le système.» Le soir est passé en échangeant des idées. Après la visite du jardin et des caves du musée les hôtes sont allés se reposer. A Telavi Malgré la nuit pluvieuse le matin du 22 septembre est clair. A l’aube les hôtes vi sitent les vignes et puis ils partent pour Telavi en calèches. A 10 heures, il y a un meeting dans la ville. La veille on savait déjà que les hôtes étaient à Tsinanda li c’est pourquoi les travaux d’organisa tion étaient déjà commencés. Une tri bune décorée de drapeaux et d’inscrip tions en honneur des invités est érigée devant le Club des ouvriers. Le cama rade Andronikachvili présente les hôtes au public. Le maire de la ville a déclaré ouvert le meeting et prononce le dis cours de bienvenu. Les premiers intervenants étaient Albert Inghels et Thomas Shaw. Puis c’est Emile Vandervelde qui intervient: « Hier nos camarades nous ont amenés dans le domaine des descendants du roi et ses parents nous ont accueillis. Nous avons été reçus avec l’hospitalité géor gienne qui ne ressemblait pas au passé récent. Je pensais à l’état du pays avant la guerre. A l’époque le monde était di rigé par trois pouvoirs: l’Autriche-Hon grie, l’Allemand et la Russie. En Au triche-Hongrie régnait la dynastie des Habsbourg qui asservissait le peuple, en Allemagne on préparait des fusils pour faire la guerre et en Russie l’auto-

424 cratie absolue étranglait son peuple. La guerre et la révolution les ont renversés tous les trois. En Autriche-Hongrie à la place des Habsbourg il y a notre cama rade Renner, en Allemagne, Ebert, mais en Russie le Roi est assassiné, à sa place c’est le chaos bolchevique qui règne pour accoucher d’une étoile. Je crois que la Russie va se libérer de ce chaos. Et vous, vous avez subi le maximum de cette lutte, car l’amour envers le social isme et les principes démocratiques sont profondément ancrés en vous. Pour ces raisons je ne peux que féliciter vos dirigeants et leur parti. Je vous sou haite que la Délégation socialiste plus nombreuse vienne en Géorgie pour le Congrès de l’Internationale. La Géorgie va devenir un enfant honorable pour l’Internationale. Dès notre rentrée en Europe chaque parti socialiste va faire tout son possible pour la reconnais sance de votre indépendance.» De longs applaudissements cou vrent ces derniers mots du discours. Puis Mme Snowden prend la parole. Après quoi le public suit les hôtes jusqu’au Gymnase des filles qui date de l’épo que d’Héréklé II. La cour de l’école est comble. Tout est décoré de fleurs, les élèves applaudissent les hôtes. Dans la salle de l’école le chœur des élèves de la classe de CP interprète de belles chan sons. La Délégation rentre dans la salle de réunion. Les discours de bienvenue sont prononcés par les représentants des partis, S. Matchavariani pour les so cial-démocrates, Pataraïa, pour les so cial-fédéralistes, Ter-Aroutinov pour les Dachnak et S. Nareklichvili au nom de l’Organisation des Femmes. Huysmans répond aux discours des représentants des partis et remarque:« Nous avons fait connaissance des sociaux-fédéral istes à Tiflis, nous avons découvert leur programme et nous n’avons pas trouvé une seule raison qui les sépare des soci aux-démocrates. Il n’y a que la question agraire qui va prendre d’importance pendant ces mouvements historiques, ces deux partis seront obligés de se réunir. L’internationale socialiste va ar demment prendre part dans cette af faire. Concernant le parti sociaux-révo lutionnaires je puis dire qu’ils ne vivent que selon des traditions et ils ne font pas attention à ce qui se passe actuelle ment. En ce qui concerne les Dachnak, leurs représentants sont venus à Tiflis, ils nous invitent en Arménie et nous pensons que l’on pourra y envoyer une partie de la Délégation. Plus concrète ment, le but des Dachnak de Géorgie doit être la création des relations très fortes entre la Géorgie et l’Arménie. Chez nous, en Belgique nous avons aussi des désaccords mais nous gardons l’unanimité socialiste. Je pense que le prochain Congrès socialiste, dont parlait le camarade Vandervelde et qui peut avoir lieu dans l’ancien palais habité par des rois, sera composé par tous les par tis socialistes de la Géorgie.» Après le court discours de Mme Snowden les hôtes sont partis vers la gare où le train spécial les attend. Le 23 septembre la Délégation part en visite à Bordjomi où les membres pourront apprécier les bois de sapins et la pinède, les sites splendides de la route de Bakouriani. Journal « Sakartvelos Respublika »( La République Géorgienne ), 1920 № 217

425 Trajet en Imérétie A Chorapani A 8 heures le train est à Chorapani. La foule se rassemble aux alentours de Kvirila et Chorapani. La Délégation est accueillie par Alexandre Lomtatidzé, président de l’Assemblée Constituante et Noé Ramichvili, ministre des Affaires Intérieures, spécialement venus de Ti flis. Les hôtes sont invités à prendre leurs places sur la tribune. Ils sont présentés au public. Le prési dent du meeting, V. Bouatchidzé, donne la parole aux représentants, des partis socialistes du district de Chorapani, du quartier général de la Garde, des organ isations d’Eroba et des syndicats. S. Menagarichvili, termine son discours sur les mots suivants: « Chers hôtes, quand vous rentrerez en Angleterre, en France, en Belgique dites à nos frères aînés, à la classe ouvrière de l’Europe, qu’il y a la petite Géorgie à la frontière de l’Asie et que sa démocratie mène une lutte ferme pour les idéaux humains. Dites que la Géorgie est prête à vous donner sa petite mais spirituel lement force armée pour servir les in térêts du socialisme.» Puis le représentant des ouvriers belges, le camarade Camille Huysmans intervient: « Nous sommes venus de loin pour faire la connaissance de votre vie quo tidienne, du développement politique et économique, de vos résultats et de votre potentiel. Nous sommes étonnés de votre travail, et du fait que toute la Nation est imprégnée du socialisme. Et tout cela dans un pays où l’indus trie n’est pas encore bien développée et l’agriculture représente le domaine le plus important. Nous avons visité plusieurs régions de votre pays et nous sommes ravis de voir que vous suiv ez notre voie en refusant la terreur et la domination de la minorité sur la ma jorité. Si la Géorgie doit apprendre sur les questions économiques de notre part, nous devons apprendre du dével oppement politique de la Géorgie. Nos pays, sont démocratiques. Nous avons commencé par la réorganisation de la vie économique, mais vous avez com mencé par l’aspect politique, cela veut dire que par deux voies différentes nous nous dirigeons vers un seul but. Il y a beaucoup d’usines dans notre pays, nous sommes à l’époque du dévelop pement industriel et si notre peuple est fin prêt politiquement comme le vôtre, la réalisation du socialisme ne se rait pas une tache si difficile que cela.» De longs applaudissements couvrent les mots de Huysmans. On chante l’Inter nationale et la Délégation monte dans le train pour aller vers Tchiatoura. Pen dant ce temps les ouvriers montrent aux hôtes le déchargement de pierre noire des wagons ce qui est filmé par l’appar eil du Conseil central. Les hôtes adorent les vues qui sont toute à fait différentes de celles déjà visitées. Toutes les petites gares sur la route sont ornées de fleurs et de drapeaux rouges. A Tchiatoura A 10 heures 30 mn, le train est à Tchia toura. Comme les autres gares, la gare de Tchiatoura est aussi décorée de

426 drapeaux rouges et de guirlandes. On y trouve des affiches avec des slogans in ternationaux. Les chanteurs présentent des chants révolutionnaires et sous les ovations, la Délégation va vers le Comi té d’organisation social-démocrate. Les hôtes sont accueillis par S. Sikharou lidzé. Emile Vandervelde intervient au nom de la Délégation:« Pendant dix ans j’étais délégué des ouvriers des mines et aujourd’hui en regardant votre organisation je vois clairement l’analo gie de nos buts. Nous avons les mêmes idéaux et les portraits des socialistes de tous les pays présentés ici prouvent la solidarité de nos ouvriers.» Ensuite la Délégation en compag nie du Ministre Noé Ramichvili, Alexan dre Lomtatidzé, des représentants des organisations locales et d’autres per sonnalités, se dirige vers l’estrade où les ouvriers des mines et des habitants se réunissent. Le camarade Zakaria Gourouli ou vre le meeting qui prononce un court discours de bienvenu. Au nom de la Délégation, c’est le camarade Thomas Shaw, le député de la Chambre des communes, qui intervient le premier: « Vous êtes non seulement une na tion mais une nouvelle expérience pour nous qui est observé par toute la classe ouvrière de l’Europe. A côté de vous il y a un autre exemple, c’est la Russie. J’ai déjà visité la Russie et je vais essayer de comparer ces deux cas. Je vais parler des caractéristiques positives et négatives de la Russie. C’est bien que l’état se charge des vieilles personnes et des jeunes. Mais les côtés positifs se terminent sur cela. Je suis sûr que sans la démocratie le socialisme n’existe pas, et la démocratie sous-entend la liberté. Les ouvriers de Petrograd et de Moscou passent leurs vies dans la famine. Les deux villes meurent. L’ouvrier reçoit ¼ dont il a besoin pour survivre. Personne n’est autorisé d’exprimer son opinion si elle n’est pas communiste ou si elle ne sout ient pas les communistes. En Géorgie je vois tout le contrai re. Les conditions étaient presque pa reilles dans deux pays. Mais en Géor gie nous avons vu l’homme libre qui peut se réunir, éditer des publications, et vivre en liberté. Votre pays possède une nature très riche et le sens de l’or ganisation bien expérimenté, ce qui donne l’espoir que dans le futur proche vous vous développerez économique ment. Quand nous rentrons en Angle terre nous poserons la question devant nos ouvriers, quelle voie devons nous choisir: la voie de la tyrannie russe ou celle de la liberté géorgienne? De mon côté je choisis la voie de la Géorgie. En Angleterre il y a 6 ½ million d’ouvriers, il est vrai que chez nous les idées libres ne pénètrent pas très vite mais une fois l’opinion approuvée, l’An glais protégera cette opinion pour tou jours. Je pense que dans dix ans en An gleterre le Gouvernement ouvrier trou vera sa place. Les autres pays suivront aussi la voie de la démocratie. Le social isme viendra et donnera à l’humanité ce qu’aucune classe, aucune époque n’a pas pu donner. La classe ouvrière vaincra, l’Inter nationale vaincra!» Pierre Renaudel intervient après Thomas Shaw:

427 « En 1914 quand l’odeur de la pou dre à canon régnait dans l’air, quand la guerre était commencée, l’Internatio nale a essayé d’empêcher les classes dominantes à organiser les massacres. Le Congrès de Vienne devait avoir lieu le 9 août et cette question était à l’or dre du jour. Mais les impérialistes ont pu commencer la guerre malgré nos efforts. Déjà le 2 août, les opérations militaires s’enflammaient. Les ouvriers de différents pays n’étaient pas prêts à lutter contre la guerre. Mais les cinq ans de guerre ont éveillé tous les ou vriers de tous les pays, même ceux des pays arriérés et aujourd’hui tout le monde essaye d’éviter la guerre. Il n’y a pas longtemps qu’a Genève a eu lieu le Congrès international des ouvriers des mines, où on a pu entendre:« Le char bon représente le pain de la guerre, si le capitalisme ose encore une fois de plus, recommencer la guerre, nous mettrons la guerre en famine, nous ne donnerons pas de charbon et vous, les camarades ouvriers de tous les pays, vous devez aussi nous soutenir, nous devons réagir ensemble.» Ensuite Emile Vandervelde prend la parole, il est accueilli avec de forts ap plaudissements: « Ces mines, cette« pierre noire» sont des points communs entre nous. Je voudrais que vous connaissiez l’associa tion des camarades qui travaillent sur la « pierre noire», ce sont vos camarades, des ouvriers socialistes. Ils luttent pour la journée de travail de huit heures, ils luttent pour l’amélioration des condi tions de travail. Ils accomplissent hon nêtement leurs devoirs pour préparer la base d’un nouveau système. Jusqu’au jourd’hui on créait des explosifs, des grenades, des engins blindés avec cette « pierre noire», les capitalistes détrui saient les pays. Mais à partir de mainte nant, les ouvriers ne permettront plus la guerre et le résultat de leur travail ser vira à la démocratie, aux constructions des bateaux.» Zakaria Gourouli remercie des hôtes d’être venus. La Délégation est in vitée pour le diner avec le Conseil des industriels. Guiorgui Jourouli intervient au nom des Industriels. Puis c’est Louis de Brouckère qui prend la parole. A 16 heures, les hôtes vont à l’usine de lavage de Papava. Ensuite, ils visitent les mines. Le soir ils sont invités par la Munic ipalité et à 21 heures la Délégation part vers Chorapani. Le 25 septembre elle visite Tkvibouli et Koutaissi. Journal « Sakartvelos Respublika »( La République Géorgienne ) 1920 , N ° 219 Délégation socialiste de l ’ Europe en Imérétie A Tkvibouli Tôt le matin du 25 septembre, le train part vers la ville de Tkvibouli. La Délé gation doit visiter les mines avant mi di et à 15 heures elle doit retourner à Koutaïssi. Les membres de la Délégation sont attendus par beaucoup de monde. A 9 heures le train s’arrête non loin des

428 mines de Tkvibouli, près des habitations des ouvriers. Les ouvriers sortent des mines pour saluer les hôtes. Le chœur chante l’Internationale. Les ouvriers ont des visages couverts de suie. Ils amènent la Délégation vers l’estrade décorée. Les ouvriers se ressemblent autour avec des expressions de curios ité. Ils travaillent avec des pioches dans les fonds des rochers, mais l’espoir de l’avenir se dessine sur leurs visages. Mme Snowden intervient la première, elle compare la situation en Russie et en Géorgie, elle appelle les ouvriers à ne pas se décourager et à continuer la lutte pour la protection de la démocratie et du socialisme. Le Délégué français Albert Inghels s’adresse aux ouvriers de Tkvibouli: « Les formes politiques que vous avez créées sont notable pour nous. Si vous perdez ici, alors les capitalistes et leurs gouvernements diront à leurs peuples,« voilà ce qui est arrivé au gouvernement socialiste, il ne peut pas diriger un pays», ce qui encouragera nos ennemis en Europe. Aujourd’hui le cas de la Géorgie est exemplaire pour nous et vous devez vous rendre compte de ce fait, vous devez travailler encore plus fort pour renforcer la liberté ob tenue par votre lutte. Les ouvriers en France luttent pour que les mines pas sent à l’Etat, mais vous, c’est déjà un fait. Vous devez apprécier cela et sou tenir votre gouvernement socialiste afin de créer de meilleures conditions de travail et améliorer l’industrie. Tout cela sera un bon exemple contre nos gouvernements.» Pour la clôture c’est Emile Vandervelde qui prend la parole. Les ouvriers l’accueillent avec de grandes ovations. Vandervelde salue le prolétar iat des mines et leur promet de passer leur message à l’armée des ouvriers de l’Europe qui soutient les ouvriers de tous les pays. Après le meeting la Délégation vis ite les mines et le Conseil des syndicats locaux. Les ouvriers donnent des expli cations à toutes les questions posées, par exemple concernant les conditions de travail, le passé des mines, et les actualités. Après la réunion les ouvriers ac compagnent la Délégation jusqu’au train et celle-ci rentre à Koutaïssi. Vers Koutaïssi Dans l’après-midi, le train s’approche des alentours du village Guélati. Les pa ysages sont splendides. La nature de l’ouest se différencie de celle de l’est et surtout les vues d’Imérétie. Nous prenons du retard sur le chemin à cause du wagon des bagages qui a été séparé de la composition du train. Nous arri vons à Koutaïssi à 16 heures au lieu de 14 heures. Nous n’attendons pas un très grand accueil car la plupart des habi tants de Koutaïssi ont déménagé à Ti flis. Mais nous sommes agréablement surpris. A la gare Le train vient de s’approcher de la gare et nous remarquons beaucoup de monde qui se précipite pour accueil lir les hôtes. Sur le quai il n’y a que les représentants des partis politiques, des différentes organisations et des entre prises. Le chœur joue l’Internationale. La gare est décorée, tout à l’air très vif. Tout le monde est plein d’enthousi asme. La gare est pleine et il y a la foule

429 tout autour et sur les balcons, mêmes sur les arbres. On attend la Délégation avec des fleurs en mains. D’un seul coup vous avez devant vous les images des premières journées de la révolution, pleine d’espoir. Le cinématographe du Conseil central tra vaille sans arrêt. Des phaétons installés sur la place amènent les hôtes à la Mu nicipalité. Derrière eux la foule suit avec des drapeaux et des fleurs. On entend des« Vivas» de tous les côtés. Les élèves jettent des fleurs aux phaétons. Entre la gare et le square Les rues sont pleines de gens. La cour de l’école est remplie d’élèves et d’ha bitants. Les gens se précipitent vers le gymnase. Tout est décoré de fleurs et de drapeaux. On voit un arc décoré avec des slogans. On aperçoit des portraits des combattants depuis les balcons. On remarque une lueur d’espoir qui règne dans cette ville depuis 1905. Koutaïssi rencontre les hôtes comme des anciens amis, selon ses traditions. Au Conseil de la ville A 17 heures 15 mn, les hôtes arrivent à la Municipalité où la réunion ex traordinaire du Conseil a lieu. Le prés ident du Conseil, L. Grigolia salue les hôtes au nom du Conseil:« Aujo urd’hui nous avons l’honneur d’accue illir les représentants du pays du ber ceau de la liberté politique humaine, l’Angleterre, de la grande révolution, la France, un héros sur le plan culturel, la Belgique. Nous vous saluons avec toute la Géorgie et nous vous disons au nom de la ville de Koutaïssi que la Répub lique démocratique de Géorgie s’ap puie sur la démocratie unie des villes et des villages. La Municipalité et les„Ero ba“(Collectivités locales) présentent la base de notre gouvernement.» Puis Emile Vandervelde intervient:« Nous sommes ravis que la ville de Koutaïs si dont l’histoire, nous fait penser aux temps chevaleresques, nous accueille d’une telle manière. Dans le passé, à l’époque tsariste ce que l’on peut appel er le temps sombre, cette ville donnait de meilleurs soldats et des révolution naires rares, comme Kaki Tsereteli, non seulement à la Géorgie mais à toute la Russie, au Douma de l’Etat. Dès notre arrivée en Géorgie nous avons vu deux accueils distingués, l’un à Tiflis et l’au tre ici, à Koutaïssi, dans l’ancienne ville révolutionnaire. Ici nous avons ressenti l’unanimité fraternelle et l’hospitalité. Je me permets de prononcer avec vous « Vive la Géorgie démocratique, vive l’Internationale!» On entend les ovations du chœur. La Délégation se dirige vers le square qui est pleine, tout le monde attend le meeting. Journal « Sakartvelos Respublika »( La République Géorgienne ) 1920 , N ° 221 Le meeting à Koutaïssi Thomas Shaw prend la parole:« Au- non pas seulement comme représen jourd’hui je me présente devant vous tant des ouvrier anglais, mais comme

430 représentant du syndicat, car je m’y su is inscrit quand j’avais 11 ans. Jusqu’au jourd’hui le mouvement professionnel d’Angleterre n’était pas une organisa tion proprement politique. Mais après la guerre, suite aux problèmes de la vie quotidienne à résoudre nous avons changé de direction et nous sommes tombés sur votre voie. J’ai rencontré vos représentants au Congrès international de Genève et j’espère que nous aurons la possibilité de vous voir au Congrès du mouvement professionnel pour que vous puissiez adhérer dans la famille in ternationale des ouvriers.» Le délégué, camarade Marquet in tervient:« Il y a trois ans que le royau me des Romanov fut renversé. Les so cialistes européens espéraient que les Russes choisissent la bonne direction, mais hélas. Vous seuls avez su garder la réus site révolutionnaire. Nous voyons que pendant ces deux ans vous avez rencon tré beaucoup de difficultés, vous avez eu des problèmes concernant la nourri ture, mais tout cela peut être surmonté par le travail. Vous savez que le pays ne peut être changé d’un seul coup, vous avez besoin de travail méthodique et systématique et pas de manœuvres an archiques qui déferait ce qui est déjà fait. En rentrant en Europe nous allons dire que dans l’est, il y a un petit pays qui voudrait protéger son indépen dance avec des principes sur lesquelles la démocratie et le prolétariat de l’Eu rope s’appuient.» Après Adrien Marquet, Ramsay Macdonald intervient, il est salué par de longs applaudissements:« Chers camarades et amis géorgiens, je ne peux même exprimer assez de remer ciements pour cet accueil chaleureux. Je crois que la meilleure façon de vous remercier sera les informations faites auprès des syndicats, des parlements et des partis ouvriers afin d’obliger les gouvernements européens à recon naître votre indépendance(Applau dissements). Sous le tsarisme vous envoyiez vos fils de l’école de Koutaïssi en Russie pour mener des luttes pour la libération des peuples, cela veut dire qu’historiquement il y a longtemps que vous luttez pour la liberté. L’histoire de la Géorgie ce n’est pas une histoire d’un pays, c’est l’histoire de la lutte pour la civilisation, c’est l’histoire contre la bar barie de l’est et la protection contre l’impérialisme du nord. Quand j’étais à Kazbegui le ciel était couvert de nuages, mais le lendemain j’ai vu les sommets couronnés des rayons du soleil et ce qui me fait penser à la victoire des ouvriers. La Géorgie suit la voie très juste vers cette victoire. Nous vous promettons que nous lutterons pour que la Géorgie obtienne l’adhésion à la Société des Na tions.» De longs applaudissements cou vrent le discours de Macdonald. Le départ de la Délégation socialiste Le 28 septembre, à 11 heures 20 mn, la Délégation part de Tiflis vers Batou mi. Le président Noé Jordania, les cama rades de l’Assemblée Constituante: Al exandre Lomtatidzé et Simon Mdivani, les membres du gouvernement Noé Khomeriki, le Commandant de la Garde Populaire, Valiko Djougheli et d’autres

431 personnalités viennent à la gare pour dire les derniers adieux aux hôtes. Les membres de la Délégation remercient des personnalités pour cet accueil chaleureux. Le 29 septembre, la Délégation part de Batoumi vers Europe. Les membres de la Délégation par lent de leur satisfaction après la visite de la merveilleuse Géorgie aux corre spondants de l’Agence télégraphique de Géorgie. Pierre Renaudel déclare:« La Géorgie a un très bon potentiel tour istique. Ce voyage ne sera pas moins intéressant que celui effectué en Su isse. Vous avez besoin de publicité afin d’attirer des touristes, ce qui vous aid era économiquement. Pour cela il est nécessaire de baisser les prix du voyage entre l’Europe et la Géorgie, la route ne doit couter plus que 1000 couronnes (unité monétaire). Huysmans et Renaudel disent qu’ils reviendront au printemps en Géorgie. Et De Brouckère va rester à Tiflis jusqu’au 15 octobre. Journal « Sakrtvelo »( La Géorgie ), 1920 , № 109 La Mingrélie A la ville Abacha Le 26 septembre, à 10 heures le train spécial s’arrête à la gare d’Abacha. La gare est pleine, décorée particu lièrement, sur le quai on aperçoit les représentants des partis politiques, et ceux des organisations démocratiques. Derrière la gare il y a la Garde Popu laire et des locaux, tout le monde at tend les interventions des chers hôtes. Les applaudissements et les ovations suivent les hôtes depuis la gare jusqu’à la tribune. Le premier c’est le camarade Barnaba Dzvelaïa qui intervient au nom des organisations révolutionnaires et démocratiques. Puis ce sont M. Mar quet et Mme Snowden qui prennent la parole. Leurs interventions bénéficient de longs applaudissements. A ce mo ment le représentant des sociaux-révo lutionnaires, Bessarion Doundoua inter vient, il salue les invités et critique les actions des mencheviks:« Vous avez entendu que les paysans ont reçu de la terre, ce n’est pas la vérité, les paysans n’ont rien reçu. Les paysans sont contre la loi que le Gouvernement menchevik a donné au pays.» Ces mots provoquent le mécontentement dans la foule, il y a des protestations. Camille Huysmans in tervient afin de répondre. Le discours de Camille Huysmans: « Je remercie le camarade d’intervenir au nom des sociaux-révolutionnaires. Je ne pensais pas de prendre la parole maintenant, mais il m’en a obligé. La différence qui existe ici entre les par tis socialistes ne donne pas la possibil ité d’avoir de différentes organisations. Surtout cela concerne aux sociaux-révo lutionnaires, qui n’ont que l’ancienne tradition à se baser. Il y a la divergence en Belgique, mais tous les socialistes font un seul parti. Je ne voudrais pas répondre à la critique que le social-révo lutionnaire a exprimé concernant la ré-

432 forme agraire. Cela n’est pas nécessaire pour vous car vous connaissez ces ré formes en pratique. Je voudrais juste re marquer que l’Assemblée Constituante est élue par le droit de vote et com me vous m’avez dit, 80% des citoyens sont des paysans; les lois issues d’un tel choix sont sacrées pour moi, c’est la volonté du peuple. La divergence ne me fait pas peur, car de celle-ci naît la vérité. Personne n’a le droit de se dé gager au temps difficile. Je salue avec vous l’Assemblée Constituante et le Gouvernement, qui est fondé sur la ma jorité du peuple. Nous ne sommes pas ni pour Roi ni pour Lénine qui dirige le peuple avec des baïonnettes et dont le gouvernement est basé sur la minorité. Vive l’union de tous les socialistes, vive la rédemption de la République, qui est très chère pour nous tous, pour la démocratie internationale.(Applau dissements). Le meeting se termine. Le public, avec des drapeaux en mains, en chan tant, se dirige vers la gare pour dire les derniers adieux aux hôtes. Avant de partir les hôtes sont invités à prendre du thé. Le train part, les hôtes sont at tendus à la ville de Senaki. A Senaki A 11 heures moins le quart le train s’ar rête à la gare de Senaki. La Délégation est accueillie par le maire de la ville, le camarade Guéguénava. Non loin de la gare la tribune est prête. Les hôtes y vont avec des représentants des or ganisations locales. Les drapeaux flot tent tout autour. On aperçoit aussi des soldats de la garde en chevaux. Le ca marade Andjapharidzé ouvre le meet ing. Puis à la demande du Comité so cial-démocrate du district, intervient le camarade Rajdén Gamsakhourdia. Ca mille Huysmans prend la parole au nom de la Délégation. Des ovations suivent son discours. Une fois le meeting fermé les participants se dirigent vers l’Ero ba(Collectivités locales). La Déléga tion prend la connaissance des activités des Collectivités locales du district. Les membres décident d’amener quelques données statistiques avec eux. Puis la Délégation va au Conseil municipale, où au nom du self-gouvernement, elle est accueillie par Pétré Kavtaradzé. En hon neur de la Délégation la Municipalité donne le nom« l’Internationale» à la rue récemment renouvelée et attribue deux bourses aux pauvres élèves du ly cée des Filles et des Garçons. Après la visite de la Municipalité la Délégation va visiter l’endroit du futur Maison populaire. Camille Huysmans, Mme Snowden et Adrien Marquet pren nent part à poser les fondations du bâ timent. Avant de quitter la ville la Délé gation est invitée au repas par l’Eroba et la Municipalité. A Poti A 17 heures le train est à Poti. Malgré une averse entre la gare et le square les rues sont pleines. Les représentants des syndicats et d’autres organisations se précipitent, des drapeaux en mains, vers l’église dont la construction n’est pas en core terminée. C’est là que le meeting a lieu. La Délégation est accueillie par le ministre des Affaires Intérieures, Noé Ramichvili et Alexandre Lomthathidzé. Ils vont vers le siège du Comité de Poti du parti social-démocrate. Le camarade Samsonidzé salue les hôtes:« Aujo urd’hui nous accueillions nos maîtres,

433 les meilleurs représentants du social isme européen. La première cloche socialiste doit sonner en Europe et c’est par là que de vifs rayons doivent pénétrer chez nous. Chers camarades, le fait que vous êtes à côté de nous aujourd’hui, et que personne ne vous prend des passeports, indique qu’il y a une nouvelle époque. Le jour rêvé n’est plus loin. Nous croyons que la question assez dure et grande de l’unification du prolétariat de l’Europe sera régler posi tivement. Toute la classe ouvrière pren dra le même arme et se dirigera d’une voie certaine vers le socialisme, luttera contre le capitalisme, le renversera. In stallée sur la bonne voie, le prolétari at géorgien et sa démocratie tiendront leur place dans cette lutte.» D’ici la Délégation va au meeting. La foule est réunie autour des colons de l’église. La nuit tombe. Il fait à moitié noir dans l’église. Les murs donnent l’écho à chaque mouvement. Comme Camille Huysmans remarque, tout cela rend plus fort la vérité que sert le social isme. Il se souvient du Congrès de Bâle de 1912 où les représentants du mou vement socialiste international se sont réunis à la cathédrale et ses cloches furieuses appelaient tous les oppressés et tous les offensés à se réunir sous le drapeau rouge. Mme Snowden et M. Marquet prennent aussi la parole. Après chaque discours on entend de longs applaudissements. Après le meeting la Délégation visite des élévateurs et le port. Malgré que la pluie ne cesse pas, les habitants ne se dispersent pas et accompagnent partout les hôtes. A minuit la Délégation part pour la ville de Samtredia, d’où elle partira en Gourie. Le journal « Sakartvelos Respublika »( La République géorgienne ), 1920 , № 224 Délégation socialiste de l ’ Europe en Géorgie En Gourie A Lantchkhouti A l’aube le train spécial part de la gare de Samtredia. Le ciel est bleu. Le jour ensoleillé s’harmonise avec l’ambiance festive et traditionnellement révolu tionnaire de Gourie. La veille Camille Huysmans remarque:« Demain nous serons en Gourie, nous rencontrerons ses paysans, dont les activités sont con nues en Europe.» Tout le monde sent que la visite de Gourie va écrire une nouvelle page dans le séjour de la Délé gation. La première admiration de l’ac cueil à Batoumi sera couronnée en Gou rie avec la voix endurcie dans des révo lutions qui présente l’écho du peuple de toute la Géorgie. A 7 heures et demi le train est à Lantchkhouti. La gare décorée est rem plie de peuple. Sur le quai le chœur dirigé par le camarade Tchavleichvi li chante l’Internationale. Les hôtes entourés d’enfants vont vers la place centrale où le meeting a lieu. La place est aussi pleine. La tribune est prête.

434 Le camarade V. Charachenidzé ouvre le meeting et salue les membres de la Délégation. Puis Camille Huysmans in tervient:« Nous observons les méth odes de la social-démocratie de Géor gie de façon très attentive afin de les appliquer chez nous pour obtenir le pouvoir. Beaucoup d’entre vous pense qu’il n’a pas de pauvreté en Europe. Ne pensez pas que chez nous les prix sont moins chers que chez vous. Com me vous le savez, pendant la guerre la Belgique ne survivait qu’avec des aides populaires. L’impérialisme détruisait notre pays et le bien du peuple pendant quatre ans. Mais après le traité, le peu ple belge s’est retourné chez lui. Nous avons demandé au pouvoir: la partic ipation du peuple au gouvernement du pays, l’amélioration des conditions des ouvriers, 8 heures de travail, l’as surance du travail en cas de maladie et de chômage, l’annulation du monopole sur le plan de l’éducation des classes riches, car cela demandait beaucoup d’argent, ces frais devez être payés par notre bourgeoisie. Nos demandes ont été accomplies par la classe ouvrière. En même temps nos ouvriers menaient le travail de toute leur force pour restaur er le pays détruit et le mettre dans des conditions normales. Nous avons réussi grâce au travail infatigable réalisé par le peuple. Le malheur, la pauvreté, l’em barras peuvent être détruit seulement avec le travail, avec la classe ouvrière. En observant votre lutte sur le terrain politique, nous envisageons le grand embarras que vous avez survécu et nous espérons que votre énergie révolution naire et le talent d’organisation seront utilisés en faveur de la restauration de votre pays qui est économiquement arriéré après la guerre. Si nous devons apprendre de vous comment il faut ob tenir les droits politiques, vous devez apprendre de nous la restauration de la vie économique, comment attaquer ce front, afin de diriger la Géorgie vers la paix.» De longs applaudissements suivent le discours. Puis Mme Snowden prend la parole. Au nom des ouvriers anglais elle promet de soutenir des idéaux de la Géorgie libre et sa liberté politique en Europe. Après le meeting la mère de Noé Jordania invite les membres de la Délé gation pour le petit-déjeuner. Les hôtes rendent hommage à Andréika Jordania, le fils de Noé Jordania. La Délégation va vers la gare, le peuple est encore sur place, sur la scène les danseurs présentent la danse natio nale« Khoroumi». Le cinématographe du Comité Central filme ces événe ments. Camille Huysmans est très in téressé de la danse nationale. Les hôtes montent dans le train sous les ovations, le chœur chante l’Internationale. Le train part pour Djoumati. Entre Lantchkhouti et Natanébi Le train s’arrête pour un petit temps à Djoumati. Des locaux accueillent des hôtes avec des drapeaux. Le camarade Djidjeichvili salue la Délégation. Adrien Marquet prend la parole au nom de la Délégation. Après quoi le train se dirige vers les bords de Soupsa. La gare est pleine. Non loin de la gare on remarque la tribune décorée de fleurs et de tapis. Sim. Sadradzé salue les invités, puis c’est un élève, Ilia Kachia qui intervient au nom des élèves de l’école renouvelée: « Nous, de petits citoyens de la Répub lique démocratique de Géorgie, nous

435 essayerons de devenir de bons ouvriers et de servir honnêtement à vos idéaux. Vive la République démocratique de Géorgie! Vive nos chers hôtes!» Les mots de l’élève mettent en admirations les hôtes. Mme Snowden intervient au nom de la Délégation, elle espère que le peuple révolutionnaire de la Géorgie élèvera une nouvelle génération en pro tectrice des gens, de cette génération sortiront de meilleurs combattants pour les idéaux socialistes. Entre Natanébi et Ozurgueti Le train part vers Natanébi sous les ova tions et les déclarations de« Viva». Une demie heure après le train et à Natané bi. La gare est décorée de fleurs, on voit un arc sur la route vers Ozurgueti avec une inscription:« Salue chers hôtes!» Les voitures, des phaétons et des cheva liers attendent la Délégation pour l’ame ner à Ozurgueti où elle est attendue par beaucoup de monde, les gens venus du marché saluent les membres de la Délé gation. Il y a du soleil. Les montagnes d’Adjarie et de Gourie entourent Na tanébi et donnent des vues splendides. Près de la mairie la Délégation est ac cueillie par le représentant de l’organi sation social-démocrate, Bénia Toidzé. A l’entrée du village Gourianta des locaux saluent les hôtes. On aperçoit le groupe de chevaliers et le porte-drapeau en tête, ils sont en avant des voitures. Non loin d’Ozourgueti, dans le village Kak houri, des locaux accueillent les hôtes et Al. Klerkhelidzé les salue au nom de l’or ganisation social-démocrate. Les rues sont pleines de la foule, tout le monde se précipite vers Ozurgueti afin d’écout er le meeting. A Ozurgueti A midi vingt-cinq la Délégation est à Ozurgueti. Elle est accompagnée par le Ministre des Affaires Intérieures, Noé Ramichvili, le président de l’Assemblée Constituante, Alexandre Lomthathidzé, avec quelques membres et d’autres per sonnalités. La ville est décorée pour la fête, le siège de la Garde, le Lycée des Filles, la Municipalité, l’Eroba(Collec tivités locales) et l’Union des Syndicats. Les rues et le square devant la Munic ipalité sont pleins, il y a innombrable drapeaux rouges qui flottent au-dessus. On entend partout les chants révolu tionnaires. Le maire de la ville, le cama rade Guiorgui Mourmanidzé accueille les hôtes:« La Gourie révolutionnaire a été dévastée et ravagée plusieurs fois, car c’était le foyer des opposants du Roi. C’est ici que le drapeau rouge a flotté pour la première fois et le peuple a ex primé son libre opinion.» Puis la Délégation va à l’Union des Syndicats, où elle est accueillie par G. Koplatadzé:« Dans notre pays il y a une telle unanimité des ouvriers que la dif férence d’idées ne les empêche pas de s’inscrire à la même Union. Cette una nimité a sauvé la démocratie géorgi enne de l’impérialisme rouge et noir. Si juste aujourd’hui nous avons pu retenir la réussite de la Révolution, nous serons plus forts dans l’avenir, car la classe ou vrière de l’Europe est avec nous et sera toujours. C’est elle qui nous a appris la lutte pour le socialisme.» Les membres de la Délégation sont contents de voir ensemble des gens dont l’avis est parfois différent sur telle ou telle chose. Et cela n’est pas un ob stacle pour servir à un but.

436 Puis les hôtes vont à l’Eroba(Col lectivités locales) où S. Tchantourachvili les salue et dit:« Tout l’effort de notre peuple est orienté vers la protection de l’indépendance de la République de Géorgie qui est menacée par deux forces, celle des Ottomans et celle des Russes. Le résultat de cette lutte inégale dépend de l’ébranlement de la justice des autres Etats. Le peuple géorgien compte sur eux et sur la partie des peu ples de l’Europe, dont les orientations politiques sont basées sur la Justice et le droit de l’autodétermination de la nation.» Après la visite de L’Eroba la Délé gation va vers la tribune spéciale décorée de buis. Le square et la place sont pleins, toute la Gourie se précipite pour écouter les orateurs. Le camarade G. Chalikadzé ouvre le meeting au nom des organisations sociale-démocrates, sociale-fédéralistes, sociale-révolution naires, de jeunes marxistes et des syndi cats:« Il y a une chose ferme et inévita ble pour la démocratie de la Géorgie et pour toute l’humanité – c’est l’existence de l’indépendance de la Géorgie. C’est la volonté du peuple géorgien, malgré leur situation et leur religion, détruire cette volonté sera possible sous une condition, si la terre de la Géorgie est couverte des cadavres des Georgiens.» Camille Huysmans prend la pa role:« Nous, les socialistes européens et vous, nous avons en partage l’esprit, le sens, la lutte, les buts futurs, mais il est nécessaire d’avoir le contact en core plus étroit, il faut que nous nous approchions encore. En Belgique nous sommes réunis en coopérative et c’est par cette société que nous labourons la terre et envoyons le produit sur le marché. Ici j’ai vu des coopératives qui réunissent les habitants de Gourie et ceux d’autres régions dans l’Union Cen tral. Nous prendrons des mesures pour que des vapeurs des ports belges aillent en Géorgie afin d’importer des produits belges chez vous, vous aussi devez pro duire et comme cela, nous pouvons avoir des échanges économiques.» C. Huysmans termine son discours en géor gien et dit:« Camarades, je suis désolé de ne pas parler le géorgien. Vive l’Inter nationale!» Le public est énormément impressionné. Tout le monde scande: « Vive le camarade Huysmans!» Puis Adrian Marquet intervient: « Je sais qu’en 1905 vous avez dressé le drapeau rouge pour la première fois contre le tsarisme russe et vous étiez les premiers à expulser l’administration autocrate. Mais l’ennemi était fort et vous avez perdu. Mais cela ne vous a pas découragé, vous n’avez pas cessé la lutte. Vous avez passés sous le terrible feu, sous la fureur et vous avez n’avez pas incliné ce drapeau rouge. Ethel Snowden salue le public au nom des ouvriers anglais, elle dit que la Délégation va faire tout son possible pour que la Géorgie soit reconnue in dépendante et pour renforcer les con tacts économiques. Le président du meeting remercie la Délégation et sous les applaudisse ments et le chant de l’Internationale les hôtes vont vers la salle de l’Assemblée locale où ils sont invités au repas. Dans l’après-midi, à quatre heures, N. Ramichvili, Al. Lomthathidzé, Bénia Tchikhvichvili et V. Djouguéli accompag nent la Délégation au village Chemok medi pour la visite de l’ancienne église. Les locaux sont dans les rues et saluent

437 les hôtes. L’église date de l’époque de la Reine Thamar. La Délégation adore les vues splendides tout autour; cet endroit est entouré des montagnes, de l’est et du sud les montagnes d’Adjarie, du nord celles de Nigouéthi, de l’ouest la mer. Les alentours sont merveilleux au coucher du soleil. Les locaux restent toujours sur la route de l’Ozourgueti, ils servent des fruits aux hôtes. La Gourie accueillit les hôtes avec toute son hospitalité et du plein cœur. Le 27 septembre c’est la fête en Gourie, le peuple a vu des mil itants dont ils gardaient des portraits dans leurs cœurs pendant vingt ans. Le vieux foyer est allumé par l’étincelle des habitants révolutionnaires de Gourie qui a commencé par les usines de Ba toumi et qui est épanouie aujourd’hui avec toute son expérience et tout son espoir. Le slogan né dans des usines de Batoumi-« Prolétaires de tout le pays, unissez-vous!»- flotte sur la Gourie et sur toute la Géorgie. Dans la nuit la Délégation part en train spécial pour Tiflis. Le journal « Sakartvelos Respublika »( La République géorgienne ), 1920 , № 224 Délégation de l ’ Europe à la Maison Publique du quartier Nadzaladevi Réunion conjointe des organisations à Tiflis A cinq heures la salle est déjà pleine. Sur la rue Tcherkezichvili, devant la Mai son des Ouvriers, de nombreux citoyens se précipitent pour entrer dans la salle. N. Ramichvili et C. Huysmans apparais sent. On entend des applaudissements, des cris de« Viva» et le chant de l’Inter nationale. Le vice-président du Comité de Tiflis, G. Bakhtadzé ouvre la réunion et salue l’auditoire:« Nos organisations saluent les camarades et les remercie d’être venus. Maintenant nous sommes dans le quartier des ouvriers, la lutte pour la liberté et les travaux du parti ont commencé juste d’ici. Il y a beaucoup de questions à résoudre et parmi elles la question économique est prioritaire pour nous. Nous espérons que grâce à la visite de l’Internationale et à l’effort de ses membres nous gagnerons. Le sous-développement économique n’est pas notre faute, car l’autocratie ne nous a laissé aucun moyen, ni manufacture, c’est pourquoi aujourd’hui la production n’est pas grande, mais nous avons une riche nature, la classe ouvrière progres sive est unie, et nous surmonterons ces difficultés. Mais cette affaire est difficile à régler pour nous seuls, nous comptons sur le prolétariat de l’Europe occiden tale, nous ne cesserons jamais le con tact idéologique et organisationnel avec eux. Nous gagnerons avec leur soutien. Vive nos hôtes, vive l’Internationale!» (Applaudissements). D. Lorthkipanidzé salue les hôtes comme représentant de l’organisation du premier quartier. Il évoque quelques épisodes du passé révolutionnaire, des camarades qui ont sacrifié leurs vies à la lutte; il remarque l’importance de la Garde Rouge pour la Géorgie,« Noé Jor-

438 dania, Silvestre Djibladzé, Irakli Tserete li, Carlo Tchéïdzé, Isidore Ramichvili et les autres personnalités nous ont appris cette lutte obstinée, le socialisme scien tifique que nous mettions en pratique. Notre but était d’avoir le gouvernement démocratique, nous avons constitué la République démocratique(on entend des applaudissements, P. Renaudel et T. Shaw entre dans la salle et se di rigent vers le présidium). Maintenant vous pouvez voir le résultat de notre travail, vous pouvez le comparer avec celui de la Russie et apprécier ces deux systèmes. Après quoi vous passerez votre opinion au prolétariat européen. Nous avons l’égalité politique, mais nous n’avons pas l’égalité économique, ce qui dépend des conditions. Nous ne sommes pas économiquement dével oppés, nous subissons des difficultés économiques, mais cela ne nous effraie pas, nous comptons sur votre soutien. Nous possédons de riche nature et nous vous considérons comme nos maîtres dans l’apprentissage de son exploita tion. Dès aujourd’hui il y a un pont en tre nous. Et nous renforcerons ce pont et soyez sûrs que pour le moment où la voix socialiste donnera le signe en Eu rope, nous serons avec vous. Chers ca marades, nous espérons que votre visite encouragera notre peuple dans sa lutte. Vos opinions et vos buts sont à moitié réalisés chez nous. Les droits politiques sont obtenus, maintenant nous devons améliorer l’économie. Nous espérons que vous nous aiderez dans cette af faire.» L’orateur finit son discours par ces mots:« Vive l’Internationale, vive le Socialisme!»(Applaudissements). Discours de C. Huysmans C. Huysmans intervient, l’auditoire l’ac cueille avec des applaudissements. Il dit:« Aujourd’hui nous n’envisagions pas le meeting, car nous partons ce soir, mais les camarades avaient envie de nous écouter, non pas pour entendre le panégyrique de leur pays ou de leur nature, mais pour recevoir des informa tions concernant des défauts que nous avons remarqués. C’est pour quoi je prends la parole. Je voudrais analyser ce que j’ai vu dans ce pays. Après la guerre la classe ouvrière dans notre pays sub issait une grande pauvreté. 800 000 personnes étaient en chômage et vi vaient avec de l’aide publique. D’autres étaient épuisés et malades. C’est parce que mon pays qui est trois fois plus pe tit que le vôtre, mais le nombre de la population y est trois fois plus, a été oc cupé par l’Allemand. L’Allemand a détru it notre pays, il a amené nos ouvriers chez lui et les obligeaient de travailler là-bas. Après ce temps très dur nos ou vriers se sont tombés malades. L’esprit bolcheviste a aussi pénétré chez nous, nous aurions pu dire aux ouvriers que tout cela était à cause de notre gouver nement, qu’il fallait prendre le pouvoir et le renverser. Mais cette action aurait suivi par la destruction du pays, c’est pourquoi nous avons refusé de suiv re cette voie. Et nous avons choisi une voie beaucoup plus difficile mais plus fi able. Nous avons déclaré aux ouvriers qu’ils ont le droit de la parole et de l’ac tion libre; par contre vous devez accom plir votre devoir, faire fonctionner votre pays. Tout le monde n’était pas content, mais cela ne nous a fait pas peur, c’était notre tâche. Nous avons mené une pro-

439 pagande dans presque chaque village. Dans notre pays il y a beaucoup de mon tagnes et de mines, il est économique ment développé et durant une année nous avons réussi à effectuer le même chiffre de produits qu’avant la guerre. Ce résultat ne venait pas seulement de nous, c’était grâce au travail conscient du prolétariat. Je dois vous dire ce que j’ai déjà dit à nos ouvriers. Je compare nos deux pays, vous allez voir la dif férence. Dans mon pays nous avons le gouvernement bourgeois qui existe sous l’accord de quelques cercles poli tiques. Notre influence est grande mais le pouvoir ne nous appartient pas. Mais notre pays est économiquement fort et avancé. Vous avez deux ports à Poti et à Batoumi, mais ils ne sont pas aménagés. Hier j’ai visité la ville de Poti, 2 000 ou vriers travaillent dans le port. Dans celui d’Anvers il y a 24 000 ouvriers. Vous pouvez comparer ces deux ports et leurs développements. Vous avez des chemins de fer, mais si vous en avez une verste, nous avons 1 000 verstes. Notre industrie est bien développée, la vôtre est en train de se former. Par contre, vous avez un grand potentiel, et de ce point de vue vous êtes avant nous. Vous avez deux choses dont nous sommes privés: la première c’est le pouvoir; la deuxième c’est la richesse, vous êtes très riches. Seul le traitement du man ganèse peut nourrir votre peuple. Votre terre est fertile, vous travaillez dix fois plus que nous, mais vous récolter trois fois moins que nous. Vous êtes notre es poir car la Géorgie est le seul pays où les socialistes sont au pouvoir. C’est pour quoi votre défaite sera notre défaite et votre victoire – notre victoire. Vous de vez vous développer économiquement et améliorer votre industrie, ce qui de mande beaucoup de travail. Vous de vez travaillez pas seulement pour vousmême mais pour nous aussi car tous nos ennemis vous observent et ils vont utiliser vos défaites dans la lutte con tre nous. Je voudrais vous demander de ne pas nous désespérer, faite de votre riche pays un exemple pour nous et pour toute l’Europe. Je pourrais en parl er encore, mais vous allez lire toutes les opinions dans un exposé. Je voudrais re marquer que seul la nature et la tech nique ne sont pas suffisantes, il vous faut la patience et la ferme volonté des ouvriers de recevoir tout dont le poten tiel a votre pays. C’est une condition in contournable vers la victoire, sine qua non. Aux moyens âges les Georgiens ont été connu par leur chevalerie, leur bravoure et leur héroïsme. Les histo riens racontent qu’à l’époque quand les Tatars régnaient en Palestine, seuls les Georgiens ont pu arborer leur drapeau à Jérusalem. Ce qui prouve leur bravoure. Cela continue dans votre histoire récen te; vous avez beaucoup lutté pour la liberté, le sacrifice était énorme. Après que la paix sera établie et on n’enten dra plus de coups de feu, vous, les ca marades ouvriers, faites travailler votre pays et renforcez-le! Dans ce cas-là vous nous rejoindrez et nous suivrons la voie vers notre but. C’est ce que je vous propose les camarades!»(Applaudisse ments). Journal « Sakartvelos Respublika »( La République Géorgienne ) 1920 , N ° 222

440 Délégation de l ’ Europe à la Maison Publique du quartier Nadzaladevi Discours de Thomas Shaw « Chers camarades et amis, il est émou vant de voir un tel accueil. Il est superflu de dire merci et d’ajouter que nous som mes venus pour faire la critique qui vous aidera à éviter toutes les défaites dans l’avenir. Je me permets de vous donner quelques conseils amicaux. Notre visite a deux raisons: nous voudrions examin er votre pays du mieux que nous pouvi ons. Ce n’est pas une observation pro fonde mais suffisante pour avoir l’idée. Une autre raison c’est de préparer la présentation devant notre prolétariat concernant la question de la Géorgie. J’ai plus de possibilité de parler de tout cela car je viens de rentrer de la Russie soviétique. J’ai vu qu’il n’y a pas aucune liberté dans ce pays, pas de liberté de travail, les ouvriers sont obligés de faire le travail indésirable. Il y a 600 000 per sonnes qui ont érigé la dictature. Mais il y a des côtés positifs au niveau de soin des malades et des blessés, d’édu cation des adolescents. Mais cela n’est pas suffisant car, un adolescent élevé dans de bonnes conditions ne sera pas ravi d’être un esclave dès l’âge adul te. En Géorgie le droit de la liberté est respecté juridiquement. En Russie so viétique les gens portes des guenilles et la famine règne là-bas. Il est vrai que chez vous tout n’est pas suffisant mais vous vivez mieux qu’eux. Vous ne pou vez pas imaginer qu’est-ce que c’est que la famine. Je ne vais pas répéter que la Géorgie doit se développer politique ment et économiquement. Je ne parle rai pas surtout de la politique, car vous savez très bien que votre garantie con tre votre ennemie c’est votre reconnais sance internationale et votre adhésion à la Société des Nations. Je vous pro mets que je vais faire tout mon possi ble pour que notre prolétariat vous ga rantisse la vie normale, vous donne la possibilité de renforcer votre talent et votre expérience, ce soutien va être beaucoup plus fort après la reconnais sance de jure de votre Etat. Je vous dis au nom de notre prolétariat que vous avez un bon potentiel économique qui a besoin de savoir-faire, d’organisation, de technique et de volonté de l’ouvri er. L’ouvrier doit comprendre qu’il sac rifie toutes ses forces aux réalisations des idéaux de sa classe dans un pays qui est la première expérience social iste. Tout cela est incontournable pour la réussite. Tout le prolétariat vous re garde. C’est pourquoi vous devez pren dre en compte l’expérience des autres pays et s’adresser à leurs coopératives pour que vos camarades vous fournis sent des produits nécessaires aux prix raisonnables et soulagent votre misère. Selon K. Marx, il faut profiter de tout ce que c’est possible, et réagir selon des conditions difficiles. Deuxième conseil amical: ne demandez pas au gouver nement des miracles, réalisez bien que le peuple opprimé pendant cent ans ne pourra pas tout de suite construire une nouvelle vie. Il vous faut vous munir de patience, tout va se former petit à pe tit. Soutenez votre gouvernement, en semble vous pourrez faire plus. Deman dez au gouvernement des actions réalis-

441 ables. De plus que selon le système poli tique géorgien vous êtes des patrons de vous-mêmes et des dirigeants de votre pays. Prenez mes paroles comme l’en couragement et les conseils amicaux. Occupez-vous vous-même de vos af faires et je vous promets que notre pro létariat va vous aider à cette démarche. Je voudrais vous raconter une petite his toire, quand je partais de Batoumi vers Tiflis, j’ai remarqué une forteresse sur la colline entourée de la brume, une pensée m’est venue, c’était l’histoire du pays; dans quelques secondes quand le soleil s’est levé et a illuminé la forteres se, j’ai remarqué qu’elle était en ruine et je me suis dit, cette forteresse est le passé, l’avenir c’est le soleil. Ce peuple est riche de la nature et le socialisme c’est comme le soleil au-dessus. Vive le socialisme, vive l’Internationale avec la Géorgie!»(Applaudissements). Discours de Pierre Renaudel « Chers camarades, les deux orateurs vous ont conseillés d’être patients. Les ouvriers français ont aussi été patients. En 1848 la classe ouvrière de France était consciente de la difficulté des trois mois qui les attendaient, mais elle savait aussi qu’après cette période elle pourrait se reposer. Ces trois mois sont passés et encore plus, mais la classe ouvrière n’a pas pu obtenir sa liberté. Cette péri ode a été suivie par la guerre destruc tive. Les paroles de J. Jaurès sont justi fiées: si la guerre s’éclate, elle détruira tout, elle préparera l’humanité pour la réaction, et empêchera son développe ment. Il nous faudra beaucoup d’efforts pour la reconstruction. Tout a été vrai ment détruit et maintenant nous essay ons de faire des travaux de reconstruc tions. Maintenant c’est le temps d’agir, nous ne devons pas donner la possibil ité au capitalisme de verser le sang en core une fois. Hier j’ai parlé avec Jor dania. Il m’a dit que son pouvoir n’agit pas comme notre Parlement ou celui de la Russie, alors j’ai demandé comment est-ce que vous avez pu vous avancer et d’avoir des lois électorales et l’égal ité pareilles à celles de la Suisse. Il m’a répondu que vous avez créé une Consti tution qui est fondée sur la volonté du peuple. Et cette Constitution va être ap prouvée très bientôt. Je voudrais que vous deveniez l’ex emple pour toute humanité. Nous mon trons votre exemple à l’Europe. La voie que nous suivons est difficile mais inévi table. Seuls les décrets ne suffisent pas. Nous avons vu que les décrets n’ont ser vi qu’a la destruction en Russie. La classe ouvrière pourra reconstruire l’industrie et faire des transformations néces saires. Mais elle doit savoir que chaque seconde coûte très cher. Nous n’avons pas de temps à perdre pour bien régler des problèmes économiques. Je suis sûr que vous survivrez ces difficultés. Vos organisations et vos coopératives sont fortes. Il n’y a que deux obstacles qui me font penser: les capitalistes, qui veulent vous détruire pour en tirer des profits, surtout que comme socialistes vous êtes bien soutenus, et le danger à l’intérieur du pays qui vient du mécontentement des habitants multinationaux. J’ai déjà entendu leurs reproches. Vous devez les satisfaire, leur donner de la liberté. C’est ce que vous demande la démocratie in ternationale. Vous pourrez le faire. J’ai rencontré des Azerbaïdjanais, leurs his toires m’ont fait dresser les cheveux sur la tête, les gens font des choses horri bles au nom du communisme, ils les privent de la liberté. Vous devez avoir l’hégémonie et se mettre en tête de ces

442 nations et les libérer des oppresseurs. Beaucoup de pays, vos voisins parmi eux, veulent ameuter l’Asie contre l’Eu rope, mais ils n’y parviendront pas. Le deuxième pays que nous avons visité, c’est la Géorgie. Là nous avons vu la ferme volonté de construire le pont en tre l’Europe et l’Asie. Vous réussirez, j’ai vu chez vous des soldats, des montag nards. Comme je sais, pour les ouvriers géorgiens mieux vaut mourir pour la liberté que la céder. Vous avez prouvé votre courage et vous méritez le sout ien. Vous pouvez compter sur la classe ouvrière européenne. La Conférence générale aura lieu bientôt en France et je suis sûr que nos ouvriers choisiront votre chemin et pas celui de vos voisins. Et cette classe ouvrière va vous soute nir.»(Applaudissements). Président de la séance :« Je remercie encore une fois nos chers hôtes, j’espère que nous nous rencon trons prochainement et vous serez non seulement les représentants des pro létariats mais ceux des gouvernements socialistes de l’Europe.»(Applaudisse ments). La séance est fermée. On en tend l’Internationale. L’auditoire ap plaudit aux hôtes. Journal « Sakartvelos Respublika »( La République Géorgienne ) 1920 , N ° 223 Batoumi Le 28 septembre, Karl Kautsky arrive avec sa femme à Batoumi. Ils sont accue illis par B. Tchikhvichvili, D. Charachidzé, représentant du Comité central du parti social-démocrate, Vlassa Mguéladzé, M. Tsouladzé, et P. Olberg, secrétaire de K. Kautsky. David Charachidzé salue les in vités au nom du Comité central du parti social-démocrate. K. Kautsky a remercié les hôtes de l’accueil. K. Kautsky attendra les membres de l’Internationale à Batoumi et après leur départ il se dirigera vers Tiflis. K. Kautsky visite Batoumi, Makhindjaouri, et Tchakvi. Vers le soir, sur la route de Bartskhana il rencontre la Garde qui le salue. A 19 heures il y a le meeting au Palais des ouvriers où K. Kautsky inter vient. Son discours est suivi de longs applaudissements. On entendait des « Vivas» et des chants révolutionnaires dans la rue. K. Kautsky sort sur le balcon et salue le peuple en géorgien. La classe ouvrière de Batoumi fête son arrivée avec un grand honneur. Journal « Sakartvelo »( Géorgie ), 1920 , № 109 Départ de la Délégation socialiste Le 28 septembre, à 11 heures 20 mn, la Délégation part de Tiflis vers Batou mi. Le président Noé Jordania, les cama rades de l’Assemblée Constituante: Al exandre Lomtatidzé et Simon Mdivani, les membres du gouvernement Noé Khomeriki, le Commandant de la Garde Populaire, Valiko Djougheli et d’autres personnalités viennent à la gare pour dire les derniers adieux aux hôtes.

443 Les membres de la Délégation remercient des personnalités pour cet accueil chaleureux. Le 29 septembre, la Délégation part de Batoumi vers Europe. Journal « Sakartvelos Respublika »( La République Géorgienne ) 1920 , N ° 220 Départ de la Délégation de Batoumi Le 27 septembre à 19 heures la Délé gation part de Tiflis vers Batoumi. Les membres de la Délégation montent sur le bateau avec des Georgiens: Ministre de l’agriculture, N. Khomeriki, D. Char achidzé, V. Djougheli, V. Mgueladzé, M. Andjaparidzé, B. Tchikhvichvili, et les autres personnalités. Un des Geor giens prend la parole, puis E. Vandervel de intervient et dit qu’ils n’oublieront jamais cet accueil chaleureux qui les a fait oublier la misère de ce pays. E. Vandervelde remercie de tout son cœur. Journal « Sakartvelos Respublika »( La République Géorgienne ) 1920 , N ° 222 Déclarations des membres de la Délégation La Délégation socialiste de l’Europe quitte la Géorgie et se rend en Europe. Elle passe le bonjour fraternel à la Ré publique de Géorgie et son peuple. La Délégation remercie la Géorgie pour sa conception de la Démocratie et son ex périence de l’unité des ouvriers et des paysans. Ce qui répond au besoin fon damental de justice, qui est basé sur les principes du socialisme international qui défendent la paix dans tous les pays. La Délégation se souvient du dis cours du président Noé Jordania à Tiflis qui disait que cette terre ne peut être soumise par aucun pays impérialiste et que la Géorgie est la route de l’Europe vers l’Asie. Ce pays doit être protégé par le peuple libre, qui aussi bien que dans le passé, comme dans le futur va lutter pour la liberté et l’indépendance. Nous quittons la Géorgie avec des impressions particulières que nous avons eues à Kazbegui et dans les vignes de Kakhétie. Nous avons rencontré des gens qui déclaraient leur amour envers l’Internationale qui n’existe pas sans la démocratie, comme la démocratie n’ex iste pas sans le socialisme. La Démocratie géorgienne a dé claré la lutte contre les oppresseurs et ceux qui se cachent sous le masque des révolutionnaires, elle a su protéger la liberté et s’installer à l’avant-garde de l’Internationale. Dans cette lutte la Géorgie peut compter sur le prolétariat mondial. Vive la Géorgie libre qui sera mem bre de l’Internationale Socialiste recon stituée! Journal « Sakartvelos Respublika »( La République Géorgienne ) 1920 , N ° 221

444 MÉMOIRES D’AKAKI TCHENKÉLI CONCERNANT LA VISITE DE LA SECONDE INTERNATIONALE Le 17 septembre 1920 Je n’ai pas pu accueillir les délégués socialistes européens, j’avais besoin de me soi gner, c’est pourquoi je suis allé à Abastoumani. Je sais qu’à Tiflis on se prépare pour un accueil solennel, j’espère qu’ils n’exagèrent pas. A mon avis, il ne fallait pas in viter l’Assemblée Constituante, c’est impossible d’inviter l’institution suprême de la nation à chaque événement. Je trouve que cet accueil devait se dérouler dans un cadre plutôt populaire et du parti, mais pas étatique. Les hôtes viennent pour faire la connaissance des conditions et des situations locales, ils ne sont pas en visite of ficielle. Le 24 septembre 1920 Je suis loin de Tiflis, et je ne suis pas au courant de tout ce qui se passe là-bas. Je n’ai que deux numéros du journal concernant la visite de l’Internationale. Il me semble que le peuple a accueilli les hôtes avec un grand enthousiasme, les interventions à la gare, les interventions à l’Assemblée Constituante, au Conseil des syndicats, au Comité central du parti social-démocrate, la réunion au Palais des ouvriers. Tout a été parfaitement organisé. La Délégation est bien intéressée par des conditions du pays, elle a visité la région de Kakhétie, maintenant elle doit être à Borjomi. Je pense que la Délégation visitera la région d’Imérétie et celle d’Abkhazie. Peut-être qu’il est mieux que Kautsky n’a pas pu venir avec les membres de l’Inter nationale, car toute l’attention aurait été orientée vers lui, ce qui n’aurait pas été apprécié par les autres délégués et de fait, aurait affaibli leur soutien en Europe. C’est bien que nos camarades n’ont pas mis en avant leur politique« orthodoxe» et ont chaleureusement accueilli les hôtes« à moitié socialistes-réformistes». On n’examine pas des hôtes, selon les critères politiques géorgiens. Mais je ne pardonne pas à Emile Vandervelde la signature du Traité de Ver sailles! En accueillant un hôte, nous, les Georgiens ne font que son éloge. Il me

445

446 semble que les missions des gouvernements de l’Europe ne sont pas contentes de fait que nous avons solennellement accueilli les socialistes, mais c’est une bonne chose. Nous devons essayer d’obtenir le soutien des leaders de la démocratie et du socialisme ici et en Europe afin de garantir notre avenir. Nous menons des pourparlers courtois et polis avec d’autres gouvernements, mais il faut les influenc er par la voie de la démocratie. Cela ressemble à une lutte que nous menons ici et en Europe. Bien sûr, dans des discours des Délégués il y avait beaucoup de« courtoisie française», ils ont créé de nous, une image des artisans du socialisme. Mais je suis sûr qu’ils avaient un sourire en trouvant qu’en fait, la démocratie ne présage que le transfert du pouvoir à la paysannerie. Dans le meilleur cas, si nos actions sont raisonnables, nous pourrons laisser la direction à la classe ouvrière. Ce qui est admissible par le développement de l’in dustrie, de l’économie étatique et collective. Nous avons peur d’avouer que notre travail est plutôt démocratique que so cialiste. C’est pourquoi nous sommes à la tête du pays. Mais c’est par là que le socialisme peut être mis en œuvre. Emile Vandervelde a mis en relief nos grandes difficultés économiques et fi nancières. Il craint que nous nous mettions sous le joug du capital étranger, mais il espère aussi que le plan de Noé Jordania, concernant la coopération du gouver nement avec plus de la moitié de participation de capitaux étrangers nous débarras sera de ce joug. Pour la première fois nous avons élaboré ce plan à Berlin. Beaucoup de temps s’est passé. Notre caractère superficiel, notre inaction et insouciance dans le cadre économique, m’inquiètent beaucoup. La visite de la Délégation est un grand succès. Cela renforce notre situation à l’intérieur et à l’extérieur, pas tout à fait matériellement, mais plutôt moralement. Notre peuple se trompe en pensant que la démocratie européenne peut nous aider immédiatement, elle est encore faible, mais de pareils espoirs encouragent notre peuple. Il sera bien si la Délégation socialiste va en Arménie. Elle pourra faire la comparaison et analyser notre sécurité sur nos frontières. Il sera encore mieux, si elle pouvait aller à Bakou, mais les bolcheviks ne donneront pas leur accord. La Russie soviétique a refusé la visite de notre délégation ouvrière dans leur pays. Je suis désolé de ne pas assister à l’accueil de la Délégation européenne, ses membres me connaissent et je crains qu’ils puissent penser que je les évite mais je ne pense pas… Le 2 octobre 1920 Je suis rentré d’Abastoumani. Tout le monde est sous les impressions de la visite de l’Internationale socialiste. La Délégation était contente, mais un peu fatiguée après tant de repas et d’interventions. Partout l’accueil était chaleureux, mais la Déléga tion n’a pas pu voir le peuple au travail, ce qui est un défaut.

447 De Brouckère est resté en Géorgie, il est mandaté par le gouvernement belge. Il fait la connaissance détaillée de tout, ce qui est très bien. Je suis vraiment désolé de ne pas avoir rencontré les membres de la Délégation. 1 1 Bibliothèque de l’Université d’Etat de Tbilissi Ivane Javakhishvili, le fond Akaki et Kita Tch enkéli.

449 BIOGRAPHIES Louis de Brouckère(1870-1951) Socialiste belge, journaliste, professeur à l’Université libre de Bruxelles, membre de l’Académie Royale de Bel gique. Dirigeant de la Seconde Internationale Socialiste. Engagé dans la campagne anti-guerre pendant la Première guerre mondiale. En septembre de 1920, membre de la délégation de la Seconde Internationale, il visite la Répub lique démocratique de Géorgie. Jean Joseph Camille Huysmans(1871-1968) Leader du parti social-démocrate de la Belgique, Premier Ministre en 1904 et en 1945. Il est secrétaire de la Seconde Internationale pendant 17 ans de 1905 à 1922. En septembre de 1920, avec sa femme et son fils, il est en visite en République démocratique de Géorgie comme membre de la Délégation de l’In ternationale socialiste. Albert Inghels(1872-1941) Secrétaire de la Fédéra tion nationale ouvrière textile de France. Social iste français. Député du Parlement et Rédacteur en chef du quotidien socialiste« Le Cri du Nord». Il travaillait sur le projet d’élimination des dom mages causés par la Seconde guerre mondiale. En septembre de 1920, membre de la délégation de la Seconde Internationale, il visite la Répub lique démocratique de Géorgie.

450 Karl Johann Kautsky(1854-1938) Philosophe, journaliste, théoricien marxiste, leader du parti social-démocrate de l’Allemagne et dirigeant de la Seconde Internationale Socialiste. Avec August Bebel et Eduard Bernstein Karl Kautsky élabore le programme du parti social-démocrate allemand. En septembre de 1920, avec sa femme, Luise Kautsky, il visite la République démocratique de Géorgie. De son sé jour, il publie son livre« La République démocratique de Géorgie, une république socialiste paysanne». J ames Ramsay Macdonald(1866-1937) Leader du parti travailliste, Premier Ministre de la Grande Bretagne. Ed iteur du magazine gauche« The Socialist Review». Pen dant la Première Guerre mondiale Ramsay Macdonald se distingue avec des proclamations pacifistes radicales et mène une propagande anti-guerre. Il voyage en Russie soviétique. En septembre de 1920, membre de la délégation de la Sec onde Internationale, il visite la République démocratique de Géorgie. Adrien, Theodore, Ernest Marquet(1884-1955) Social iste français, Maire de la ville de Bordeaux, Ministre des Travaux publics, de l’Intérieur, Ministre d’Etat. Secrétaire de l’organisation du parti social-démocrate de la Gironde. Rédacteur du journal de gauche« Cri populaire». Membre de la Seconde Internationale. En septembre de 1920, il visite la République démocra tique de Géorgie. Pierre, Narcisse Renaudel(1871-1935) Socialiste français, députe, leader de la Seconde Internationale socialiste. A partir de 1906, administrateur à« L’Humanité», respons able de la rédaction du journal« La Vie Socialiste». En septembre de 1920, membre de la Délégation social iste, il visite la République démocratique de Géorgie.

451 Thomas Shaw(1872-1938) Syndicaliste britannique, homme politique, secrétaire militaire. Secrétaire de l’Internatio nale Socialiste. En 1920 il dirige le Congrès Socialiste de Genève. Il voyage en Russie soviétique. En septembre de 1920 , membre de la Délégation socialiste , il visite la République démocratique de Géorgie . Ethel Snowden-Annakin(1881-1951) Socialiste britannique, militante des droits civils, journaliste, féministe. Une des leaders du mouvement Suffragiste. Pendant la Première Guerre mondiale Ethel Snowden-Annakin se distingue avec des proclamations pacifistes radicales et mène une propa gande anti-guerre. Pendant la Première guerre mondiale elle voyage au Royaume-Uni, au Canada, aux Etats-Unis. Après la guerre mondiale elle visite la Russie soviétique. En septembre de 1920, membre de la Délégation social iste, elle visite la République démocratique de Géorgie. Emile Vandervelde(1866-1938) Militant et dirigeant du par ti ouvrier belge. Député plusieurs fois au Parlement de la Belgique. Ministre de la Justice, des Affaires Etrangères et de la Santé. Président de la Seconde Internationale en 1900-1918. Il soutient la création de la Société des Na tions. Et pendant les pourparlers de Versailles il dirige la délégation belge. En septembre de 1920, membre de la délégation de la Sec onde Internationale, avec sa femme, il visite la République démocratique de Géorgie. David Charachidzé(1877-1935) Dirigeant social-démocrate géorgien. Journaliste, rédacteur du journal so cial-démocrate„Борьба“(la Lutte) dès son apparition. Pendant 1918-1921, membre du Conseil National et de l’Assemblée Constituante. Après l’occupation de la Géorgie par l’armée de la Russie soviétique il part en émigration à Istanbul puis en France.

452 Alexandre Dguébouadzé(1883-1937) Syndicaliste et di rigeant Social-démocrate géorgien. De 1918-1921, mem bre du Conseil National et de l’Assemblée Constituante. Membre de l’Etat major de la Garde Nationale. Conseiller des Affaires militaires de la République démocratique de Géorgie. Après l’occupation de la Géorgie par l’armée de la Russie soviétique il reste en Géorgie. Il est arrêté et fusillé en 1937. Valerian(Valiko) Djougheli(1887-1924) Ancien militant bol chévique qui rallie la social-démocratie géorgienne. En 1917 commandant de la Garde rouge géorgienne. La Gar de rouge deviendra la Garde Nationale en juin 1918. Mem bre du Comité exécutif du Conseil des députés ouvriers et soldats et du Conseil national. A partir de 1918 membre du Seïm transcaucasien et de l’Assemblée Constituante. Après l’occupation de la Géorgie par l’armée de la Russie soviétique il part en émigration en France. En 1924 il rent re en Géorgie clandestinement, où il est arrêté et fusillé, avant l’insurrection. Barnab Dzvelaïa(1880-1937) Membre du parti so cial-démocrate. Député de l’Assemblée Constituante et membre du Comité électoral des Collectivités locales du district de Sénaki. Après l’occupation de la Géorgie par la Russie soviétique il reste en Géorgie, dirige l’organisation de l’insurrection na tionale de 1924 à Sénaki. Il est fusillé en 1937. Evguéni Guéguétchkori(1881-1954) Homme de loi, un des leaders de la social-démocratie géorgienne. Représentant de la circonscription de Koutaïssi à la IIIe Douma dans les années 1907-1912. Président du Commissariat Transcau casien à partir de 1917. En 1919 membre de l’Assemblée Constituante. Ministre des Affaires Etrangères de la Ré publique démocratique de Géorgie, à partir de 1919 Min istre de la Justice. En 1920 il part en visite diplomatique en Italie, au Royaume-Uni et en France. Après l’occupation de la Géorgie par l’armée de la Russie soviétique il part en émigration en France.

453 Grigol Guiorgadzé(1879-1937) Homme de loi, historien, di rigeant social-démocrate géorgien. En avril 1918, nommé comme Ministre de l’Armée de la République démocra tique fédérative de Transcaucasie. Dans les années 19181921 membre du Conseil National et de l’Assemblée Constituante. Ministre de la Défense de la République démocratique de Géorgie. Après l’occupation de la Géorgie par l’armée de la Russie soviétique il reste en Géorgie, où il est fusillé en 1937. Constantiné Gvardjaladzé(1884-1969) Diplomate, un des leaders de la social-démocratie géorgienne. Dans les an nées 1918-1921 membre du Conseil National et de l’Assem blée Constituante. Vice-ministre des Affaires Etrangères de la République démocratique de Géorgie. Après l’occupation de la Géorgie par l’armée de la Russie soviétique il part en émigration en France. Noé Jordania(1868-1953) Un des fondateurs et leader de la social-démocratie géorgienne. Publiciste, président du Gouvernement de la République démocratique de Géor gie. Député de la Première Douma, président de la fraction social-démocrate. En 1917, il dirige le Comité Exécutif des ouvriers et des soldats de Tbilissi et le Conseil transcau casien régional des députés ouvriers, soldats et paysans. En novembre 1917 il est nommé comme président du Comité exécutif et du présidium du Conseil National. Dès 1918 il dirige le parti social-démocrate de Géorgie, séparé de celui de la Russie. Après l’occupation de la Géorgie par l’armée de la Russie soviétique il part en émigration en France. Constantiné Kandelaki(1883-1959) Dirigeant social­ -démocrate géorgien. Ministre des Finances et vice-min istre de la Commerce et de l’Industrie de la République démocratique de Géorgie et plus tard Ministre de cette dernière Ministère(1919-1921). Après l’occupation de la Géorgie par l’armée de la Russie soviétique il part en émigration en France.

454 Noé Khomériki (1882/4-1924) Journaliste, so cial-démocrate géorgien. Ministre de l’Agriculture de la République démocratique de Géorgie. Pendant les années 1918-1921, il est membre du Conseil Nation al et de l’Assemblée Constituante. Après l’occupation de la Géorgie par l’armée de la Russie soviétique il part en émigration. Président de la Commission politique à Constantinople. Arrêté en 1923 par les bolcheviks et fusillé en 1924 au com mencement de l’insurrection nationale. Alexandre Lomthathidzé(1882-1924) Dirigeant so cial-démocrate géorgien. Dans les années 19181921 membre du Conseil National et de l’Assem blée Constituante. Vice-président de l’Assemblée Constituante. Après l’occupation de la Géorgie par l’armée de la Russie soviétique il reste en Géorgie. En 1922 il est arrêté, en 1924 il meurt dans la prison de Tachkent, où il a été déporté. Vlassa Mguéladzé(1868-1943) Ouvrier imprimeur, un des leaders de la social-démocratie géorgienne. Dans les années 1918-1921, membre du Conseil Na tional et de l’Assemblée Constituante. Après l ’ occupation de la Géorgie par l ’ armée de la Russie soviétique il part en émigration en Allemagne puis en France . Issidoré Ramichvili(1859-1937) Professeur, un des fondateurs et leader de la social-démocratie géorgi enne. Dans les années 1918-1921 membre du Con seil National et de l’Assemblée Constituante. Arrêté en 1921 pour les déclarations faites contre l’occupa tion de la Géorgie, fusillé en 1937.

455 Noé Ramichvili(1881-1930) L’un des fondateurs de la social-démocratie géorgienne et son leader. Après la révolution de 1917, président du centre des conseils des députés paysans, membre du Comité central du parti social-démocrate de Géorgie. Rédacteur du journal« Ertoba», organe central du parti. En 1917 élu comme membre du Conseil national de Géorgie. Membre du Séïm de la Transcaucasie, ministre de l’Intérieur de la République démocratique fédérative de Transcaucasie. Le 26 mai 1918, il est en tête du gouvernement provisoire de la Géorgie en devant le premier Président du Gouvernement de Géorgie. Un mois après il démissionne et laisse le poste à Noé Jordania. Il devient Ministre des affaires intérieures et de l’Instruction Publique. Après l’occupation de la Géorgie par l’armée de la Russie soviétique il part en émigration en France. En 1930 il est assassiné à Paris en pleine rue. Constantiné Sabakhtarachvili(1884-1938) Dirigeant social-démocrate géorgien, diplomate, Ambassa deur de la République démocratique de Géorgie en Italie. Dans les années 1918-1921 membre du Conseil National et de l’Assemblée Constituante. Vice-ministre de l’Intérieur et des Affaires étrangère. Après l’occupation de la Géorgie par l’armée de la Russie soviétique il part en émigration en France. Nicolas(Carlo) Tchéïdzé(1864-1926) Un des fon dateurs et leader de la social-démocratie géorgi enne. En 1907-1912 et 1912-1917 député de la III et IV Douma, président de la fraction du parti social-démocrate. Dès 1917 président du Comité exécutif du Soviet de Petrograd et puis de toute la Russie. Président du Seïm transcaucasien en février 1918. A partir du 26 mai de la même année, prési dent du Conseil National, puis celui de l’Assemblée Constituante. Après l’occupation de la Géorgie par l’armée de la Russie soviétique il part en émigration en France. En 1926 Nicolas Tchéïdzé se suicide. Akaki Tchenkéli(1874-1959) Social-démocrate géor gien, diplomate. Dans les années 1918-1921 membre du Conseil National et de l’Assemblée Constituante. En 1917 Commissaire de l’Intérieur au Commissari at transcaucasien. Vice-président du Gouvernement de la République démocratique fédérative de Trans caucasie. Ministre des Affaires étrangères de la Ré publique démocratique de Géorgie. Ambassadeur plénipotentiaire de la République démocratique de Géorgie en France. Après l’occupation de la Géorgie par l’armée de la Russie soviétique il part en émigration en France.

456 Bénia(Benjamin) Tchikhvichvili(1881-1924) Dirigeant social-démocrate géorgien, membre de l’Assem blée Constituante, maire de la ville de Tbilissi. Gou verneur de l’Abkhazie. Gouverneur des régions de Koutaïssi et de Batoumi. Après l’occupation de la Géorgie par l’armée de la Russie soviétique il part en émigration en France. Il rentre dans son pays pour l’organisation de l’insur rection nationale de 1924, où il est arrêté et fusillé, avant l’insurrection. Victor Thevzaïa(1883-1932) Cadre du parti so cial-démocrate de Géorgie. Dans les années 19181921 membre du Conseil National et de l’Assemblée Constituante. Représentant diplomatique de la Ré publique démocratique de Géorgie en Ukraine. Après l’occupation de la Géorgie par l’armée de la Russie soviétique il reste en Géorgie et« se réconci lie» avec le gouvernement soviétique avec son con sentement écrit. En 1932 il se suicide. Irakli(Kaki) Tsereteli (1881-1959) Publiciste, un des leaders particulier de la social-démocratie géorgi enne. Député et leader de l’opposition de la Sec onde Douma de Russie. Un des dirigeants de la révolution russe de février. En mai 1917, membre du Gouvernement provisoire de la Russie, et minis tre des Postes et Télégraphes. Dirigeant du parti so cial-démocrate des ouvriers au Seïm transcaucasien, au Conseil national et à l’Assemblée Constituante. Représentant de la Géorgie pour le Traité de paix de Versailles. Après l’occupation de la Géorgie par l’armée de la Russie soviétique il part en émigration en France. Puis il s’exilera à New-York.

457 აბაშიძე კიტა 76 აივაზიანი 74 ალექსი-მესხიშვილი შალვა 10 , 56 ალექსიძე 70 ანდრონიკაშვილი კონსტანტინე 104 , 108 , 110 ანჯაფარიძე 30 , 42 , 44 , 45 , 132 არუთინოვი 109 ახმეტელაშვილი ალექსანდრე-სანდრო 16 , 104 , 110 ახმეტელი ლადო 20 ბაბლიძე 112 ბაუერზაქსი 70 ბაღაშვილი აპ. 103 ბახტაძე ა. 44 ბახტაძე გ. 140 ბედოიძე გიგო 90 ბეკზადიანი 74 ბერნშტეინი ედუარდ 15 ბლიუმი ლეონ 52 ბრაინინგი იალმარ 20 ბრანტინგი იალმარ 26 ბრაუნტალი იულიუს 15 ბრიანი არისტიდ 12 ბრიუკერი ლუი 25 , 49 , 52 , 54 , 60 , 61 , 62 , 63 , 77 , 95 , 124 , 148 , 169 ბროკერსი ლუი დე 23 ბრიუკერი ლუი დე 9 , 158 , 163 , 167 ბუაჩიძე ვ. 115 გავაშელი მიხეილ 124 , 126 გაზარიანი 74 გამსახურდია რაჟ. 132 გეგენავა 132 გეგეჭკორი ევგენი 15 , 171 გვაზავა გიორგი 10 , 34 , 57 გვარჯალაძე კონსტანტინე 37 , 90 , 111 , 112 , 122 , 172 გველესიანი გრიგოლ 124 , 126 პერსონალიები გიორგაძე გრიგოლ 10 , 32 , 56 , 172 გიუტმანსი კამილ 42 გოგოლაძე 152 გოგოლაძე კ. 46 გრიგოლია ლ. 121 გულისაშვილი ერემია 103 გურული ზ. 116 , 118 დგებუაძე ალექსანდრე 35 , 36 , 85 , 172 დგებუაძე გრიგოლ 67 დევდარიანი 35 , 72 დეკანოზიშვილი გიორგი 76 დენიკინი ანტონ 22 , 27 , 155 ებერტ ფრიდრიხ 9 , 15 , 20 , 108 ენგელსი ფრიდრიხ 29 , 30 , 54 , 134 , 151 ენკინ-სნოუდენი ეთელ 171 ვანდერველდე ემილ 7 , 8 , 9 , 10 , 11 , 20 , 22 , 32 , 42 , 46 , 47 , 49 , 52 , 54 , 57 , 62 , 63 , 65 , 66 , 67 , 69 , 70 , 74 , 77 , 78 , 80 , 83 , 84 , 85 , 90 , 91 , 95 , 98 , 99 , 101 , 102 , 104 , 105 , 106 , 108 , 109 , 110 , 111 , 113 , 116 , 118 , 119 , 121 , 124 , 125 , 148 , 149 , 154 , 155 , 157 , 163 , 166 , 167 , 169 ვეშაპელი გრიგოლ 10 , 57 ვილსონი ვუდრო 11 , 34 , 57 , 156 ვრანგელი პეტრე 147 ზდანოვიჩი გიორგი 76 თევზაია ვიქტორ 68 , 90 , 172 თოიძე ბენია 137 ინგელსი ალბერტ 9 , 23 , 35 , 42 , 54 , 61 , 62 , 77 , 102 , 108 , 119 , 124 , 157 , 163 , 169 კალანდარიშვილი ვ. 93 კანდელაკი კონსტანტინე 173 კარაჯევი 67 კაუცკი კარლ 7 , 9 , 15 , 17 , 19 , 20 , 24 , 25 , 28 , 30 , 37 , 41 , 42 , 47 , 49 , 52 , 62 , 65 , 77 , 95 , 100 , 101 , 102 , 134 , 147 , 148 , 151 , 152 , 153 , 160 , 161 , 162 , 163 , 164 , 165 , 166 , 170 კაუცკი ლუიზა 152 , 161 , 170 კობოიძე ანდრია 91 ლასხიშვილი გიორგი 74 , 76 , 77 , 80 , 83 ლენინი ვლადიმერ 22 , 35 , 43 , 64 , 67 , 132 ლინდია 108 ლიუკი 74 ლომთათიძე ალექსანდრე 10 , 12 , 32 , 55 , 173 ლორთქიფანიძე დ. 141 ლორთქიფანიძე ვლადიმერ 76 მაკდონალდი რემზი 9 , 19 , 22 , 23 , 26 , 30 , 42 , 45 , 46 , 49 , 52 , 54 , 60 , 61 , 62 , 63 , 74 , 92 , 95 , 103 , 113 , 114 , 122 , 123 , 124 , 158 , 170 მარკე ადრიენ 9 , 23 , 25 , 35 , 42 , 54 , 62 , 77 , 93 , 106 , 122 , 124 , 131 , 132 , 133 , 136 , 139 , 158 , 163 , 170 მარქსი კარლ 24 , 25 , 29 , 30 , 52 , 53 , 54 , 62 , 63 , 84 , 95 , 100 , 111 , 113 , 126 , 129 , 134 , 138 , 145 , 149 , 151 , 163 , 170 მაყაშვილი კოტე (კონსტანტინე) 70 მაჩაბელი გიორგი 11 მაჭავარიანი ს. 109 მგელაძე ვლასა 47 , 147 , 148 , 152 , 160 , 173 მდივანი სამსონ 76 მდივანი სიმონ 15 მელაძე გიორგი 111 მურმანიძე გიორგი 138 ნაზაროვი 90 ნარეკლიშვილი ს. 109 ნაჩალაჟდიანი 67 ნუცუბიძე შალვა 67 , 68 , 85 ოლბერგი 42

458 პაპავა 118 პლეხანოვი გიორგი 62 ჟორდანია ანდრეიკა 136 ჟორდანია ნოე 14 , 16 , 17 , 23 , 27 , 30 , 31 , 34 , 54 , 55 , 60 , 62 , 65 , 67 , 84 , 86 , 136 , 141 , 148 , 153 , 173 , 174 ჟორესი ჟან 17 , 23 , 24 , 30 , 35 , 37 , 52 , 62 , 63 , 64 , 78 , 93 , 98 , 99 , 145 ჟურული გიორგი 118 რამიშვილი ა. 44 რამიშვილი დ. 45 რამიშვილი ისიდორე 29 , 31 , 33 , 41 , 42 , 45 , 141 , 174 რამიშვილი ნოე 15 , 17 , 90 , 115 , 116 , 122 , 124 , 133 , 137 , 140 , 153 , 174 რენოდელი პიერ 9 , 23 , 25 , 35 , 42 , 46 , 49 , 52 , 54 , 60 , 62 , 63 , 64 , 77 , 102 , 105 , 106 , 107 , 112 , 113 , 117 , 123 , 124 , 141 , 145 , 147 , 156 , 158 , 163 , 170 რობაქიძე გრიგოლ 10 , 70 , 72 რუხაძე ლეო 58 , 90 რშტუნი 74 საბახტარაშვილი კონსტანტინე 30 , 33 , 41 , 45 , 52 , 174 სადრაძე ილია 90 სადრაძე სიმ. 136 სიხარულიძე სერ. 116 სნოუდენი ეთელ 9 , 22 , 35 , 42 , 49 , 52 , 54 , 60 , 61 , 62 , 63 , 74 , 77 , 91 , 93 , 105 , 109 , 119 , 124 , 131 , 132 , 136 , 137 , 139 , 157 , 163 სტაუნინგი თორვოლდ 26 სტეპანიანცი 57 ტოროტაძე ერ. 74 , 81 , 82 ტოფჩიანი 74 ფალიაშვილი ზაქარია 69 ფაღავა ვ. 44 ფოცხვერაშვილი კონსტანტინე 80 ქავთარაძე პეტრე 132 ქორქაშვილი ლ. 46 ღუდუშაური ბართლომე 92 შარაშენიძე ვ. 135 შარაშიძე დავით 90 , 147 , 148 , 152 , 153 , 161 , 174 შენგელაია ლეო 12 , 57 შილაკაძე გ. 138 შო თომას 9 , 22 , 33 , 34 , 42 , 52 , 54 , 60 , 75 , 94 , 107 , 108 , 123 , 124 , 143 , 158 , 159 , 161 , 163 ჩაჩავა 152 ჩერქეზიშვილი ვარლამ 73 , 76 , 140 ჩიტაძე შიო 76 ჩხეიძე დავით 90 ჩხეიძე ნიკოლოზ(კარლო) 15 , 20 , 21 , 46 , 66 , 101 , 141 , 175 ჩხენკელი აკაკი 17 , 20 , 21 , 22 , 153 , 166 , 175 ჩხიკვიშვილი ბენიამინ 43 , 54 , 60 , 139 , 147 , 175 ჩხკენკელი აკაკი 21 ძველაია ბარნაბა 131 , 175 წერეთელი ირაკლი(კაკი) 20 , 21 , 22 , 37 , 53 , 62 , 84 , 141 , 176 წერეთელი მიხეილ 11 , 76 , 77 , 81 წულაძე 147 ჭანტურიშვილი ს. 138 ჭუმბაძე არისტო 76 , 81 , 82 ჭუმბურიძე ნ. 122 , 123 ხომერიკი ნოე 90 , 105 , 107 , 148 , 176 ჯიბლაძე სილიბისტრო 33 , 43 , 141 , 153 ჯიჯეიშვილი 136 ჯორჯაძე არჩილ 76 , 99 ჯუღელი ვალიკო 32 , 67 , 85 , 90 , 91 , 139 , 148 , 176 ჰუისმანი კამილ 9 , 10 , 11 , 22 , 42 , 47 , 54 , 63 , 77 , 124 , 126 , 127 , 131 , 132 , 133 , 136 , 139 , 141 , 158 , 171

459 გეოგრაფიული ადგილები აბასთუმანი  171 172 აბაშა  89 , 131 ავსტრია  15 , 78 , 100 , 108 ალექსანდროვკა  103 ბათომი  41 42 , 44 47 , 51 52 , 87 , 140 , 142 , 145 , 147 148 , 152 , 162 ბათუმი  7 , 9 , 17 , 22 24 , 28 , 30 31 , 41 , 44 46 , 90 , 124 , 135 , 148 , 151 , 162 , 164 , 179 ბაკურიანი  109 , 114 115 ბელგია  10 , 14 , 19 20 , 22 23 , 28 , 32 , 34 , 37 , 49 50 , 52 , 57 , 60 , 63 , 65 , 69 , 94 95 , 98 99 , 101 102 , 105 , 107 , 109 , 111 , 113 , 115 , 121 , 123 124 , 127 , 131 , 135 136 , 139 , 154 , 157 , 172 173 , 175 ბორჯომი  89 90 , 109 , 114 115 , 157 , 171 გორი  89 , 111 გურია  23 , 89 , 124 , 133 , 135 , 138 140 გურიანთა  137 გურჯაანი  89 , 104 , 110 დარიალი  92 93 თბილისი, თფილისი, ტფილისი  23 24 , 27 , 30 , 41 , 43 , 47 , 51 53 , 62 , 75 , 82 , 84 , 87 , 89 90 , 94 95 , 102 , 109 , 111 112 , 115 , 120 121 , 124 , 140 , 145 , 148 149 , 153 , 162 , 164 165 , 171 , 177 , 179 180 თელავი  51 , 106 , 108 , 135 იმერეთი  23 , 90 , 115 , 118 , 120 , 122 , 171 ინგლისი  14 , 16 , 34 35 , 38 , 46 , 48 , 50 , 52 , 60 61 , 63 , 74 , 88 , 92 93 , 95 , 115 117 , 121 123 , 127 , 136 , 147 , 157 , 159 კახეთი  23 , 89 90 , 102 104 , 106 , 109 110 , 149 , 155 , 171 კოჯორი  74 ლანჩხუთი  89 , 135 136 , 165 მელაანი  103 104 მოსკოვი  15 , 27 , 117 , 150 მცხეთა  93 94 , 111 ნატანები  136 137 , 165 ნოტანები  89 90 ოზურგეთი  89 90 , 137 , 140 რუსეთი  9 , 13 16 , 18 , 21 22 , 27 28 , 33 38 , 43 , 47 48 , 50 , 52 , 56 , 60 , 63 , 66 67 , 71 74 , 77 79 , 81 , 88 , 91 96 , 101 , 108 , 111 , 117 , 119 , 121 122 , 127 130 , 138 139 , 141 , 144 , 146 147 , 155 156 , 158 , 172 , 174 180 საგარეჯო  102 სამეგრელო  124 , 131 სამტრედია  51 , 89 , 127 , 133 , 135 , 165 საფრანგეთი  12 , 14 , 17 , 20 , 23 , 28 , 34 35 , 38 , 49 50 , 52 , 60 61 , 63 , 99 , 115 , 119 , 121 , 145 , 147 , 157 , 173 180 სენაკი  89 , 132 , 179 სიღნაღი  44 , 51 , 104 სუფსა  89 ტყვიბული, ტყიბული  89 , 118 , 157 უნგრეთი  108 ფასანაური  90 ფოთი  89 , 132 133 , 142 ქართლი  23 , 109 , 111 , 113 , 116 ქიზიყი  103 , 110 ქუთაისი  89 , 114 , 118 126 , 175 , 179 ყაზბეგი  23 , 81 , 89 , 91 93 , 123 , 149 შორაპანი  89 , 115 ჩაქვი  47 , 148 წინანდალი  51 , 106 , 108 ჭიათურა  23 , 89 , 114 , 116 ხაშური  51 , 89 , 112 113 ხევი  91 93

460 ტექსტში გამოყენებული შემოკლებანი დამფ. კრება - დამფუძნებელი კრება მთავ. თავმჯდ. - მთავრობის თავმჯდომარე პროფ. კავშირები - პროფესიული კავშირები პოლიტ. ორგანიზაციები - პოლიტიკური ორგანიზაციები რკ. გზელთა პროფ. კაშირის ცენტრ. გამგეობა - რკინიგზელთა პროფესიული კავშირის ცენტრალური გამგეობა საქართ. სოც.-დემ. პარტია - საქართველოს სოციალ-დემოკრატიული პარტია ს. დ. პარტია - სოციალ-დემოკრატიული პარტია ს.ს.დ.მ.პ.ც.კ. - საქართველოს სოციალ-დემოკრატიული მუშათა პარტიის ცენტრალური კომიტეტი საკ. კორ. - საკავშირო კორესპონდენტი ს. ფედერალისტთა პარტია - სოციალისტ-ფედერალისტური პარტია სოც. დელ. - სოციალისტური დელეგაცია სოც. რევ. პარტია - სოციალისტ-რევოლუციური პარტია ცენტრ. კოოპ. კავშირი - ცენტრალური კოოპერატივის კავშირი

რედაქტორები: ქართული ტექსტის ─ ნათია დვალი ინგლისური ტექსტის ─ ნანა კაჭაბავა , ალექსანდრა ბრაისონი გერმანული ტექსტის ─ ქეთევან შეყილაძე ნათია მიქელაძე-ბახსოლიანი ფრანგული ტექსტის ─ თამარ ხეტაშვილი დიზაინერი ─ მარიამ ებრალიძე Editors: Georgian text ─ English text ─ German text ─ French text ─ Natia Dvali Nana Katchabava , Alexandra Bryson Ketevan Shekiladze Natia Mikeladse-Bachsoliani Tamar Khetashvili Designer ─ Mariam Ebralidze 0179 , თბილისი, ი. ჭავჭავაძის გამზირი 14 14 , Ilia Tchavtchavadze Ave ., Tbilisi 0179 Tel :+ 995 ( 32 ) 2250484 , # 6284;#6278 www . press . tsu . ge