Κλιματική δράση. Κοινωνικά. Δίκαιη. Εγχειρίδιο επιχειρημάτων υπέρ μιας οικολογικής κοινωνίας χωρίς διακρίσεις

Ευχαριστίες Η έκδοση αυτή δεν θα είχε ολοκληρωθεί χωρίς την υποστήριξη τόσο πολλών συνεργατών και συναδέλφων. Οι συνεργάτες μας στις Βρυξέλλες, τη Γερμανία, τη Βόρεια Μακεδονία, τη Ρουμανία και τη Σλοβακία επιμελήθηκαν τα προσχέδια των κειμένων, ενώ περισσότεροι από 30 συνάδελφοι από το δίκτυο του ιδρύματος Friedrich-Ebert-Stiftung(FES) σε όλο τον κόσμο προσέφεραν πολύτιμα στοιχεία για τις επιμέρους ενότητες. Τη γλωσσική επιμέλεια ανέλαβε η Carla Welch, η οποία βοήθησε στη διαμόρφωση μιας«ενιαίας φωνής» μέσα από το προσωπικό ύφος καθενός από τα οκτώ μέλη της συντακτικής ομάδας. Εξίσου σημαντική ήταν, τέλος, η συμβολή της συναδέλφου Marie Meier από το FES, η οποία υποστήριξε τη δημιουργία του εγχειριδίου από την αρχή μέχρι το τέλος, φροντίζοντας κάθε λεπτομέρεια με μεγάλη αφοσίωση και επαγγελματισμό.

4 – Περιεχόμενα Περιεχόμενα Πρόλογος σελίδα 6 Χρειαζόμαστε επειγόντως μια τολμηρή πολιτική για το κλίμα. Προϋπόθεση για τη βιωσιμότητα και την επιτυχία αυτής της πολιτικής είναι να είναι κοινωνικά δίκαιη. Στο παρόν εγχειρίδιο επιχειρημάτων παρουσιάζουμε τρόπους για να κάνουμε ό,τι οφείλουμε ως κοινωνία τώρα, προτού να είναι πολύ αργά. Εισαγωγή σελίδα 12 Στο εγχειρίδιο εφαρμόζουμε τους κανόνες καλής πρακτικής για αποτελεσματική επικοινωνία σχετικά με το κλίμα. Στην εισαγωγή περιγράφονται οι κανόνες επικοινωνίας για το κλίμα, καθώς και η δομή του εγχειριδίου και τα κεφάλαια που περιλαμβάνει. 1 σελίδα 18 Φιλόδοξη δράση για το κλίμα με σκοπό την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα Η κλιματική αλλαγή απειλεί τα θεμέλια της ευημερίας μας. Αντίθετα, η φιλόδοξη δράση για το κλίμα μπορεί να μειώσει την υφιστάμενη κοινωνική αδικία, τόσο σε παγκόσμιο επίπεδο όσο και σε κάθε χώρα μεμονωμένα. Οι σοσιαλδημοκράτες ανέκαθεν αγωνίζονται για την κοινωνική δικαιοσύνη. Έχουν αντιμετωπίσει με επιτυχία στο παρελθόν θεμελιώδεις μεταβάσεις με κοινωνικά δίκαιο τρόπο και μπορούν να αντλήσουν ιδέες από ένα ευρύ απόθεμα εμπνευσμένων εννοιολογικών μοντέλων για την περιβαλλοντική και την κοινωνική βιωσιμότητα. 4 5 σελίδα 82 σελίδα 110 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός Μέσω της ενεργειακής μετάβασης, θα επιτευχθούν τέσσερις στόχοι για την εξέλιξη των κοινωνιών μας. Πρώτον, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας θα εκδημοκρατίσουν τα συστήματα ηλεκτρικής ενέργειας. Δεύτερον, αυτό θα βοηθήσει να διασφαλίσουμε προσιτή πρόσβαση σε αξιόπιστη ενέργεια για όλους: εργαζομένους, επιχειρήσεις και καταναλωτές. Τρίτον, η ενεργειακή μετάβαση θα συμβάλει σαφώς στην καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής και της συνακόλουθης κοινωνικής στρέβλωσης. Τέλος, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας θα βελτιώσουν την ατομική και τη δημόσια υγεία. Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας Ο μετασχηματισμός της κινητικότητας προσφέρει τεράστιες ευκαιρίες για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής μας. Είναι μία απαραίτητη αλλαγή, που ήδη συντελείται, καθώς εκατοντάδες κοινότητες εφαρμόζουν ιδέες για έξυπνη και βιώσιμη κινητικότητα, με θετικό αντίκτυπο στην υγεία των πολιτών και καθιστώντας τους αστικούς χώρους πιο φιλικούς για την κοινότητα, τις τοπικές οικονομίες πιο εύρωστες, τις κοινωνίες πιο δίκαιες και το περιβάλλον καθαρότερο για εμάς και τις επόμενες γενιές.

Περιεχόμενα – 5 2 3 σελίδα 40 σελίδα 64 Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και το μέλλον των θέσεων εργασίας Η οικοδόμηση μιας κοινωνίας και μιας οικονομίας που δεν θα βασίζονται πλέον σε ορυκτά καύσιμα υψηλής περιεκτικότητας σε άνθρακα(«απαλλαγή από τις ανθρακούχες εκπομπές») θα απαιτήσει μαζικές επενδύσεις καθώς και τεχνική και κοινωνική καινοτομία. Ταυτόχρονα, αποτελεί ευκαιρία για τη δημιουργία πολλών νέων και ασφαλών θέσεων εργασίας, νέων προϊόντων και υπηρεσιών. Διευρυνόμενες μεγα-τάσεις Η απαλλαγή από τις ανθρακούχες εκπομπές δεν είναι ο μόνος μετασχηματισμός που βιώνουμε σήμερα. Για παράδειγμα, η ψηφιοποίηση και η δημογραφική αλλαγή, καθώς και η μεταβαλλόμενη φύση της απασχόλησης θα επηρεάσουν σημαντικά τον τρόπο και τον χρόνο εργασίας μας. 6 7 σελίδα 138 σελίδα 156 Πολιτικά μέσα για την άμβλυνση της κλιματικής κρίσης Όλα τα απαραίτητα πολιτικά μέσα για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής είναι ήδη διαθέσιμα – πρέπει απλώς να εφαρμοστούν, κατά προτίμηση σε συνδυασμό με υπερεθνικές, εθνικές, περιφερειακές και επιμέρους δράσεις. Αμοιβαία οφέλη για τη δημοκρατία και τις φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα Η δημοκρατία είναι η πλέον κατάλληλη μορφή διακυβέρνησης για τη διασφάλιση αποτελεσματικών και ορθών πολιτικών για το κλίμα. Και, αντίστροφα, με φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα, μπορούμε επίσης να προστατεύσουμε τη δημοκρατία.

6 – Πρόλογος Πρόλογος Αγαπητέ αναγνώστη, αγαπητή αναγνώστρια, Υπάρχουν ορισμένα ζητήματα για τα οποία μπορούμε να υποστηρίξουμε, με βάση αρκετά στοιχεία που διαθέτουμε, ότι επιδέχονται συνολική λύση παρά τον εξαιρετικά περίπλοκο και απαιτητικό χαρακτήρα τους και ότι, επιπλέον, η επίλυσή τους θα άλλαζε αμέσως τη ζωή μας προς το καλύτερο. Η πολιτική για το κλίμα είναι ένα τέτοιο ζήτημα, και με αυτό το εγχειρίδιο επιχειρημάτων επιδιώκουμε να συμβάλουμε στην κοινή προσπάθεια για την αντιμετώπιση της συγκεκριμένης πρόκλησης. Ωστόσο σκεφτήκαμε ότι θα ήταν καλό να ξεκινήσουμε με μια προσωπική ιστορία. Μια ιστορία που σχετίζεται με έναν από τους συντάκτες του εγχειριδίου. Κατά τη διαδικασία συγγραφής του δικού του κεφαλαίου, ο συντάκτης μας, ο οποίος ζει στα περίχωρα της πόλης και σε απόσταση 11 χιλιομέτρων από το γραφείο, άρχισε να πηγαίνει στη δουλειά με το ποδήλατο δύο ή τρεις φορές την εβδομάδα αντί να μετακινείται με το αυτοκίνητο, όπως έκανε συνήθως. Αυτό είναι ένα εξαιρετικό παράδειγμα για το πώς μικρά ερεθίσματα και κίνητρα, τα οποία θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε«παρωθήσεις»(nudges), είτε φυσικές είτε ψυχολογικές, μπορούν να αλλάξουν τον τρόπο ζωής μας προς το καλύτερο. Στην περίπτωση του συγκεκριμένου συντάκτη, τα οφέλη αυτά ήταν, μεταξύ άλλων, η βελτίωση της φυσικής του κατάστασης και της υγείας του, η εξοικονόμηση χρημάτων, η μη συμβολή στην ατμοσφαιρική ρύπανση και η δυνατότητα να περνά χρόνο στην ύπαιθρο οργανώνοντας τις σκέψεις του και απολαμβάνοντας τον καθαρό αέρα. Ακόμα πιο σημαντική, όμως, ήταν η ικανοποίηση που χάρισε στον συντάκτη η θετική αίσθηση ότι συνέβαλλε στη δημιουργία ενός υγιέστερου μέλλοντος για τα παιδιά του. Αυτό είναι και το πρώτο βασικό μήνυμα αυτού του εγχειριδίου: Αλλάζοντας τον τρόπο ζωής μας, καθιστώντας τον πιο συμβατό με το περιβάλλον μας, μπορούμε να αποτρέψουμε αυτές τις δραματικές αλλαγές προς το χειρότερο, τις συνέπειες ενός επιδεινούμενου κλίματος που θα επηρεάσει όλους μας. Μπορούμε να βελτιώσουμε τη σημερινή ποιότητα ζωής μας . Όπως φάνηκε από την αντίδρασή μας στην πανδημία της COVID-19, όταν αντιμετωπίζουμε νέες δυσκολίες, μπορούμε να προσαρμοζόμαστε και να αλλάζουμε τον τρόπο ζωής μας, καθιστώντας τον πιο βιώσιμο. Το ίδιο ισχύει και για τις προσπάθειές μας να αντιμετωπίσουμε την κλιματική κρίση. Οι πολιτικές και οι καλές πρακτικές σε αυτόν τον τομέα κάθε άλλο παρά ευσεβείς πόθοι είναι. Όλα αυτά αποτελούν ήδη μέρος της καθημερινότητας χιλιάδων ανθρώπων σε πόλεις, περιφέρειες και χώρες με προοδευτικές περιβαλλοντικές πολιτικές ανά τον κόσμο. Η συλλογική δράση είναι ζωτικής σημασίας για την επίτευξη των αναγκαίων αλλαγών στις υποδομές προκειμένου να επέλθουν αλλαγές συμπεριφοράς. Αντί να το αφήσουμε στις αγορές, αυτό το κοινό εγχείρημα πρέπει να αποτελέσει μία δημοκρατική διαδικασία βασισμένη στην καθολική αλληλεγγύη και ισχυρή δέσμευση σε έναν κοινό σκοπό. Δράση για το κλίμα σημαίνει κοινωνική δικαιοσύνη Το δεύτερο βασικό μήνυμα του εγχειριδίου μας είναι ότι η κοινωνική δικαιοσύνη και η κοινωνική ευημερία είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με το περιβάλλον και το κλίμα . Σε τελική ανάλυση, οι οικονομικά ασθενέστεροι ή οι μεσαίες τάξεις είναι αυτοί που πλήτ-

Πρόλογος – 7 τονται περισσότερο από την κλιματική κρίση, όχι εκείνοι που περιβάλλονται από την ασφάλεια ενός πλέγματος προνομίων και διαθέτουν ένα επαρκές οικονομικό μαξιλάρι που θα απορροφήσει τις ολέθριες συνέπειές της. Οι μικροί αγρότες και αγρότισσες είναι αυτοί που χάνουν τη βάση βιοπορισμού τους λόγω της ξηρασίας. Οι ηλικιωμένοι πολίτες αυτοί που υπομένουν όλο και πιο ζεστά καλοκαίρια. Οι μετακινούμενοι εργαζόμενοι και εργαζόμενες των προαστίων της μεσαίας τάξης αυτοί που βρίσκονται συνεχώς εγκλωβισμένοι σε μποτιλιάρισμα ή ζουν κοντά σε αυτοκινητόδρομους και βιομηχανικές περιοχές, εισπνέοντας μονίμως τους ρύπους που εκπέμπονται. Ή οι εργαζόμενοι και εργαζόμενες σε εργοστάσια αυτοκινήτων, που βλέπουν τις θέσεις εργασίας τους να κινδυνεύουν, επειδή η διοίκηση της εταιρείας αγνοεί τον άνεμο της αλλαγής, εμμένοντας επί μακρόν σε παρωχημένες τεχνολογίες και αφήνοντας αναξιοποίητες άπειρες επιχειρηματικές ευκαιρίες. Είτε πρόκειται για τον αποκεντρωμένο ενεργειακό εφοδιασμό, τις βιώσιμες μεταφορές και τη δίκαιη μετάβαση των βασιζόμενων στον άνθρακα περιοχών είτε για την παροχή βιώσιμων, πράσινων, θέσεων εργασίας στους πρώην εργαζομένους στον τομέα του άνθρακα, διασφαλίζοντας έτσι τη σταθερότητα του εισοδήματος για τις οικογένειές τους, οι φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα βοηθούν τους ανθρώπους που, σε διαφορετική περίπτωση, θα πλήττονταν περισσότερο από τις επιπτώσεις ενός ραγδαία μεταβαλλόμενου κλίματος. Οι πολιτικές αυτές τους παρέχουν ασφάλεια και προοπτικές. Στην κατά μέτωπο αντιμετώπιση των προκλήσεων της σημερινής κλιματικής πραγματικότητας που βιώνουμε, οι πράσινες πολιτικές θέτουν τη ζωή μας και τη ζωή των παιδιών μας σε πιο στέρεη βάση. Η Ε.Ε. έχει θέσει στόχο να γίνει η πρώτη ήπειρος με ουδέτερο ισοζύγιο άνθρακα έως το 2050. Αυτό κάθε άλλο παρά ουτοπικό είναι. Το θετικό είναι ότι υπάρχουν ήδη καθιερωμένα εργαλεία σοσιαλδημοκρατικής πολιτικής που υποστηρίζουν, επί παραδείγματι, την ενεργειακή απόδοση, την αντικατάσταση των ορυκτών καυσίμων από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, τη βιώσιμη κινητικότητα, τη διαχείριση των αποβλήτων, τη μετάβαση από μια γραμμική σε μια κυκλική οικονομία. Με αυτές τις πολιτικές μπορούμε να επιτύχουμε τους στόχους μας. Πρέπει απλώς να εντείνουμε τις προσπάθειές μας, να επιταχύνουμε τη διαδικασία και να βασιστούμε στις πολλές καλές πρακτικές που έχουν αποφέρει απτά, πρακτικά αποτελέσματα όσον αφορά την περιβαλλοντική βιωσιμότητα των κοινωνιών μας, τη βελτίωση της ποιότητας ζωής μας, καθώς και αυτής των επερχόμενων γενεών .

8 – Πρόλογος Με την υποστήριξη των πολιτών Είναι πραγματικά ενθαρρυντικό το γεγονός ότι οι άνθρωποι σε όλο τον κόσμο τάσσονται σε συντριπτικά ποσοστά υπέρ μιας τέτοιας πολιτικής: Η πλειονότητα των πολιτών έχει εκφράσει την υποστήριξή της προς τις κυβερνήσεις προκειμένου να δώσουν προτεραιότητα στη δράση για το κλίμα, ακόμα και κατά τη μετά COVID-19 περίοδο οικονομικής ανάκαμψης. Σύμφωνα με το Ευρωβαρόμετρο του Δεκεμβρίου 2019, το 94% των Ευρωπαίων δηλώνει ότι η προστασία του περιβάλλοντος είναι σημαντική για αυτούς προσωπικά, ενώ το 78% συμφωνεί ότι τα περιβαλλοντικά ζητήματα έχουν άμεση επίδραση στην καθημερινότητα και την υγεία τους. Οι πολίτες σε όλο τον κόσμο στην πλειονότητά τους(68%) συμφωνούν ότι, εάν οι κυβερνήσεις τους δεν δράσουν τώρα για να αμβλύνουν την κλιματική κρίση, θα διαψεύσουν τις προσδοκίες τους. Σχεδόν έξι στους δέκα(57%) αναφέρουν ότι δεν προτίθενται να ψηφίσουν ένα πολιτικό κόμμα που δεν λαμβάνει σοβαρά υπόψη την κλιματική κρίση με τις πολιτικές του. Δεν πρέπει να επιτρέψουμε να μείνουν ανεκπλήρωτες αυτές οι προσδοκίες για δράση, τις οποίες διαμηνύουν οι πολίτες. Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής οφείλουν να δράσουν στη βάση μιας τόσο ισχυρής κοινωνικής συναίνεσης. Οι παγκόσμιοι και οι ευρωπαϊκοί στόχοι για το κλίμα, τους οποίους καλύπτει η Πράσινη Συμφωνία της Ε.Ε. και άλλες πολιτικές, είναι επιστημονικά τεκμηριωμένοι και ουσιαστικά αδιαμφισβήτητοι. Η αλήθεια είναι ότι, για να τους πετύχουμε, θα πρέπει επιπλέον να επανεξετάσουμε ορισμένες έννοιες, ιδίως εκείνες που διαμόρφωσαν το δυτικό οικονομικό μοντέλο τους τελευταίους αιώνες: την ισχυρή προσήλωση στο ΑΕΠ και την ανάπτυξη, την αδικαιολόγητη αξία που αποδίδεται σε δραστηριότητες επιζήμιες για το περιβάλλον μας, την κοινωνική δικαιοσύνη και την ευημερία μας. Καθώς το κυρίαρχο οικονομικό μοντέλο μας έχει ολέθριες συνέπειες για το φυσικό μας περιβάλλον και προκαλεί επιπλέον ευρεία κοινωνική αδικία, καθίσταται όλο και πιο προφανές ότι τα προβλήματα της περιβαλλοντικής κρίσης και της κοινωνικής διάσπασης έχουν μια κοινή γενεσιουργό αιτία: τη νεοφιλελεύθερη καπιταλιστική λογική, με τα μάντρα της για απεριόριστη ανάπτυξη, ανταγωνιστικότητα, κερδοφορία και εκμετάλλευση των πόρων με κάθε κόστος. Συνεπώς, οι δύο αυτές κρίσεις πρέπει να αντιμετωπιστούν με το ίδιο σύνολο λύσεων. Για να το πούμε καθαρά, χωρίς περιστροφές, αν θέλουμε να διασφαλίσουμε ότι θα συνεχίσει να υπάρχει ανθρώπινη ζωή στον πλανήτη μας, η κρατούσα αντίληψη για την πρόοδο και την ποιότητα ζωής πρέπει να ενσωματώνει στοιχεία όπως η βιωσιμότητα, η διαγενεακή δικαιοσύνη και η αλληλεγγύη, το κοινό καλό και έναν τρόπο ζωής συμβατό με τις ανάγκες και τα όρια του φυσικού οικοτόπου μας, της μητέρας γης. Καθώς θα διαβάζετε αυτό το εγχειρίδιο επιχειρημάτων, θα μπορέσετε να εντοπίσετε ορισμένες γενικές αρχές που πρέπει πάντα να συνεκτιμώνται όταν αξιολογούμε τις προκλήσεις που καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε. Αυτές οι αρχές μάς παρέχουν ένα πλαίσιο και έναν γενικό προσανατολισμό. Η πρώτη είναι η αρχή της αποδοτικότητας: Πώς μπορούμε να ελαχιστοποιήσουμε τη χρήση ενέργειας και πόρων για την παραγωγή μιας δεδομένης οικονομικής εκροής; Η δεύτερη αρχή είναι της«αποσύνδεσης»: Πώς μπορούμε μακροπρόθεσμα να αποσυνδέσουμε πλήρως τις οικονομικές μας δραστηριότητες από την περιορισμένη διάθεση των φυσικών πόρων; Για να επιτευχθεί αυτό, πρέπει να καθοδηγούμαστε από την τρίτη αρχή, αυτήν της συνέπειας, δηλαδή οι ροές υλικών και ενέργειας πρέπει να αναμορφωθούν κατά τέτοιον τρόπο, ώστε να είναι συμβατές με τις ανάγκες και τα όρια του οικοσυστήματος που μας περιβάλλει. Η τέταρτη αρχή που πρέπει να συνεκτιμηθεί είναι της επάρκειας: Πώς μπορούμε να αλλάξουμε τα καταναλωτικά μας πρότυπα με τέτοιον τρόπο, ώστε να χρησιμοποιούμε απλώς λιγότερους φυσικούς πόρους από ό,τι στο παρελθόν; Τέλος, εξίσου σημαντικές είναι οι αρχές της κοινωνικής δικαιοσύνης, της ισονομίας και της αλληλεγγύης: Πώς θα διασφαλίσουμε ότι κατά την αντιμετώπιση της κλιματικής πρόκλησης όλοι θα επωμίζονται ένα μερίδιο της ευθύνης ανάλογα με τις δυνατότητες και τις ανάγκες τους, έτσι

Πρόλογος – 9 ώστε οι προσπάθειές μας να μην αφήσουν κανέναν στο περιθώριο. Ανεξάρτητα από το αν μιλάμε για αύξηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, ολοκλήρωση της μετάβασης στο πεδίο της κινητικότητας(mobility), δημιουργία βιώσιμων πράσινων θέσεων εργασίας κ.λπ., οι βασικές αρχές που περιγράφονται εδώ διασφαλίζουν ότι δεν κάνουμε μόνο διαφορετικά πράγματα, αλλά ότι όντως κάνουμε τα πράγματα διαφορετικά. Με άλλα λόγια, γινόμαστε πραγματικά βιώσιμοι. Σε αυτή την έκδοση, θα βρείτε 171 σελίδες γεμάτες επιχειρήματα, παραδείγματα καλών πρακτικών, δεδομένα και αριθμητικά στοιχεία που καταδεικνύουν ότι κάτι τέτοιο είναι απόλυτα εφικτό, ότι είναι πολλοί οι τομείς και οι περιπτώσεις όπου αυτό ήδη συμβαίνει, αλλά και το πώς μπορούμε να εντείνουμε τις προσπάθειές μας και να επιδείξουμε μεγαλύτερη τόλμη στην επιδίωξη των κοινών μας στόχων, καθιστώντας τη ζωή και τις κοινωνίες μας όχι μόνο περιβαλλοντικά βιώσιμες, αλλά και κοινωνικά δικαιότερες. Τα σημεία ανατροπής του 1,5°C Είναι φυσικό κάθε αλλαγή να προκαλεί αβεβαιότητα. Ωστόσο, η αδράνεια όσον αφορά την κλιματική κρίση θα δημιουργήσει πολύ μεγαλύτερη αβεβαιότητα εξαιτίας των δραματικών συνεπειών για το περιβάλλον που έχουν τεράστιο αντίκτυπο σε όλους μας. Εάν δεν καταφέρουμε να περιορίσουμε την αύξηση της μέσης παγκόσμιας θερμοκρασίας στον 1,5°C, υπάρχει μεγάλος κίνδυνος το σύστημα της Γης να φθάσει σε«σημεία ανατροπής», μετά τα οποία η μέση παγκόσμια θερμοκρασία θα συνεχίσει να αυξάνεται, χωρίς να μπορούμε να σταματήσουμε αυτόν τον φαύλο κύκλο . Η καταστροφή των δασών –τα οποία χρησιμεύουν ως«φυσικές δεξαμενές άνθρακα»– από πυρκαγιές λόγω ξηρασίας, η έκλυση μεθανίου, που προκαλείται από την τήξη των μόνιμα παγωμένων εδαφών, ή η απώλεια παγοκάλυψης –η οποία προηγουμένως αντανακλούσε μεγάλο μέρος του ηλιακού φωτός στην ατμόσφαιρα– είναι μόνο τρία «σημεία ανατροπής» στα οποία πιθανώς έχουμε ήδη φτάσει. Για αυτόν τον λόγο, άλλωστε, το 2015 η συντριπτική πλειονότητα των κρατών υπέγραψε τη συμφωνία του Παρισιού για το κλίμα, δημιουργώντας ένα πολυμερές πλαίσιο για«τη διατήρηση της αύξησης της μέσης θερμοκρασίας του πλανήτη αρκετά κάτω από το όριο των 2°C πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα και τη συνέχιση των προσπαθειών για τον περιορισμό της αύξησης της θερμοκρασίας σε 1,5°C πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα, αναγνωρίζοντας ότι αυτό θα μειώσει σημαντικά τους κινδύνους και τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής», όπως αναφέρεται στο άρθρο 2. 1 Η Διακυβερνητική Επιτροπή για την Αλλαγή του Κλίματος(IPCC), ένας διεθνής επιστημονικός φορέας που συγκεντρώνει τα πορίσματα χιλιάδων από τους πλέον διακεκριμένους παγκοσμίως επιστήμονες στον τομέα του κλίματος, περιέγραψε τις τεράστιες διαφορές μεταξύ της αύξησης της μέσης θερμοκρασίας του πλανήτη κατά 1,5°C και 2°C στην εκτενή ειδική έκθεσή της«Global Warming of 1.5°C», 2 υπογραμμίζοντας τη σημασία της μη εκδήλωσης των σημείων ανατροπής του κλιματικού συστήματος της Γης. Σε αυτό το εγχειρίδιο, όταν κάνουμε λόγο για«φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα», εννοούμε πολιτικές σύμφωνες με τον στόχο του 1,5°C , πολιτικές που μπορούν να μας σώσουν από την ανεξέλεγκτη, αυτοτροφοδοτούμενη παγκόσμια υπερθέρμανση. Με τον όρο«φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα», εννοούμε έναν πραγματικό κοινωνικο-οικολογικό μετασχηματισμό προς το καλύτερο και όχι μόνο μερικές πράσινες διακοσμητικές πινελιές σε κατά τα άλλα συμβατικές πολιτικές. Επομένως,«αν θέλουμε να μείνουν όλα όπως είναι, τότε πρέπει όλα ν’ αλλάξουν». 3 Με άλλα λόγια, αν θέλουμε να συνεχίσουμε να ζούμε σε έναν κατοικήσιμο πλανήτη, τότε οι κοινωνίες μας πρέπει να αλλάξουν – προς το καλύτερο. Εάν αποτύχουμε, η κλιματική κρίση θα αποσταθεροποιήσει όχι μόνο το φυσικό μας περιβάλλον, αλλά και τις κοινωνίες και την ευημερία μας. Γνωρίζουμε τις ανησυχίες σε σχέση με αυτήν την αλλαγή, και αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο σε κάθε κεφά-

10 – Πρόλογος λαιο γίνεται ευθεία αναφορά σε αυτές, καταρρίπτοντας τους μύθους που περιβάλλουν τις πολιτικές για το κλίμα και εργαλειοποιούν το θεμιτό αίσθημα αβεβαιότητας των ανθρώπων. Το καλύτερο πάντως όσον αφορά τη δράση για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης είναι ότι δεν βασίζεται σε ευσεβείς πόθους. Η δράση για το κλίμα έχει αναφορές σε –και αντλεί έμπνευση από– εκατοντάδες παραδείγματα καλών πρακτικών που παρέχουν πραγματικά αποτελέσματα . Συνεπώς, κατά τη συγγραφή αυτού του εγχειριδίου περιοριζόμαστε στα γεγονότα και μόνο, σε ρεαλιστικές πολιτικές και πρακτικές λύσεις, και δεν επιδιδόμαστε σε φανταστικά σενάρια. «Τίποτα δεν έρχεται από μόνο του. Και λίγα μόνο πράγματα έχουν διάρκεια. Συνεπώς, εστιάστε στη δύναμή σας, καθώς και στο γεγονός ότι κάθε εποχή απαιτεί τις δικές της απαντήσεις· πρέπει κανείς να σταθεί στο ύψος της αν θέλει να κάνει το καλό». Αυτή η φημισμένη ρήση του αείμνηστου Βίλι Μπραντ, ειπωμένη πριν από είκοσι οκτώ χρόνια, ταιριάζει εξίσου καλά και στη σημερινή συγκυρία. Στη δική μας περίπτωση, γνωρίζουμε τις προκλήσεις που καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε και έχουμε επίγνωση των δυνάμεων που διαθέτουμε. Πρέπει όμως να πολλαπλασιάσουμε τις προσπάθειές μας. Ευελπιστούμε ότι αυτή η έκδοση θα συμβάλει από την πλευρά της στην επίτευξη αυτού ακριβώς του στόχου. Είναι καθήκον των πολιτικών ιδρυμάτων και των ομάδων προβληματισμού να προτείνουν λύσεις, να αποτυπώνουν καλές πρακτικές και να αποκρυσταλλώνουν διδάγματα, και στη συνέχεια να φροντίζουν να διατίθενται προς εφαρμογή, βοηθώντας με αυτόν τον τρόπο τους υπεύθυνους λήψης αποφάσεων, τους διαμορφωτές της κοινής γνώμης, τους ενεργούς και δραστήριους πολίτες, καθώς και τα μέλη της κοινότητας να αντιμετωπίσουν τις πλέον πιεστικές προκλήσεις προς το συμφέρον των σημερινών και των μελλοντικών γενεών. Ως σοσιαλδημοκράτες, θεωρούμε ότι αυτό είναι καθήκον μας. Ιστορικά, το σοσιαλδημοκρατικό κίνημα ήταν αυτό που διεκδίκησε και πέτυχε κοινωνικές αλλαγές, φωτίζοντας τον δρόμο για τις κοινωνίες στους δύσκολους καιρούς, με απώτερο στόχο να τις καταστήσει πιο ανθρώπινες και πιο δίκαιες. Ποιος άλλος θα μπορούσε να είναι καλύτερα εφοδιασμένος για την εξεύρεση του σωστού συμβιβασμού, της ισορροπίας και συνέργειας μεταξύ κλίματος, κοινωνικής ασφάλειας και δικαιοσύνης;

Υποσημειώσεις 1 https://unfccc.int/files/essential_background/convention/application/pdf/english_paris_agreement.pdf 2 https://www.ipcc.ch/sr15/ 3 Αυτό το γνωστό παράθεμα προέρχεται από το μυθιστόρημα Ο Γατόπαρδος του Giuseppe Tomasi di Lampedusa. Πρόλογος – 11

12 – Εισαγωγή Εισαγωγή Η επικοινωνία για το κλίμα και η δομή του εγχειριδίου Οι επιστήμονες προειδοποιούν για την υπερθέρμανση του πλανήτη από τη δεκαετία του 1970. Σήμερα κατακλυζόμαστε διαρκώς από πληροφορίες σχετικά με την κλιματική κρίση και ακούμε στις ειδήσεις για περιβαλλοντικές καταστροφές σε καθημερινή βάση. Παρότι είναι πανταχού παρόν αυτό που έχει χαρακτηριστεί ως«γνώση προβλήματος»(σε αντιδιαστολή προς τη γνώση δράσης), είναι μνημειώδης η έλλειψη δράσης – τόσο σε πολιτικό όσο και σε ατομικό επίπεδο. Οι λόγοι για το χάσμα αυτό μεταξύ ευαισθητοποίησης, πρόθεσης και συμπεριφοράς είναι πολλαπλοί. Μελέτες έχουν δείξει ότι οι απλές εκστρατείες ενημέρωσης –οι οποίες χρησιμοποιούνται συχνά για την ευαισθητοποίηση σχετικά με την κλιματική καταστροφή– σπάνια οδηγούν σε αλλαγή της φιλοπεριβαλλοντικής συμπεριφοράς ενός ατόμου(Steg& Vlek, 2009). Υπό το πρίσμα αυτό, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής για το κλίμα, οι υπέρμαχοι της αειφορίας και οι ακτιβιστές του περιβάλλοντος μπορούν να αξιοποιήσουν πολύτιμες γνώσεις της περιβαλλοντικής ψυχολογίας και της επιστήμης της επικοινωνίας. Γνωρίζουμε ότι η απλή αναφορά των γεγονότων δεν αρκεί για την καταπολέμηση των κλιματικών κρίσεων. Χρειάζεται στρατηγική σκέψη κατά τη διαμόρφωση του μηνύματος, αν θέλουμε να προσεγγίσουμε το κοινό μας και να αποφύγουμε πιθανές αντιστάσεις ή αντιδραστικότητα, που θα μπορούσαν τελικά να ακυρώσουν τον πρωταρχικό μας σκοπό. Σε αυτό το εγχειρίδιο επιχειρημάτων εφαρμόζονται στην πράξη πολλές από τις αρχές της ψυχολογίας της επικοινωνίας για το κλίμα, που παρατίθεται στη συνέχεια. Παρέχονται έτσι πολύτιμες συμβουλές σε σοσιαλδημοκράτες που δραστηριοποιούνται στο πλαίσιο του κοινωνικο-οικολογικού μετασχηματισμού, προκειμένου να καταστεί αποτελεσματικότερη η επικοινωνιακή πράξη. Πρώτα απ’ όλα, η ομάδα των συντακτών έλαβε υπόψη της την πιθανή ομάδα-στόχο που θα διαβάσει το εγχειρίδιο. Μέσα από την περιγραφή των ατόμων στα οποία απευθύνεται δυνητικά το εγχειρίδιο, προσδιορίσαμε ορισμένους κοινούς παρονομαστές για τις αξίες, τις ταυτότητες, τα νοητικά μοντέλα, τα δημογραφικά χαρακτηριστικά, τις συνήθειες και τις συνθήκες που πλαισιώνουν τους ανθρώπους που ευελπιστούμε να προσεγγίσουμε με αυτή την έκδοση. Πολλές φορές το καλό συνταίριασμα της επικοινωνίας μας με το κοινό-στόχο είναι εξίσου σημαντικό με το περιεχόμενο του ίδιου του μηνύματος (Webster& Marshall, 2019). Ένα άλλο θεμελιώδες ζήτημα που τέθηκε ήταν ο τρόπος διατύπωσης των συγκεκριμένων επιχειρημάτων. Η κοινωνική ψυχολογία και η γνωστική γλωσσολογία έχουν δείξει ότι ο τρόπος επικοινωνίας του περιεχομένου ουσιαστικά μεταβάλλει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι ανταποκρίνονται σε αυτό(Lakoff& Wehling, 2008). Υπ’ αυτό το πρίσμα, το εγχειρίδιό μας παρέχει στον αναγνώστη και την αναγνώστρια ενεργητικά επιχειρήματα για να διατυπώσουν το δικό τους αφήγημα . Αντί να απαντάμε απλώς και μόνο σε έναν ηγεμονικό λόγο, δημιουργήσαμε στέρεα επιχειρήματα που μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως εργαλεία για να αφηγηθείτε τη δική σας ιστορία σοσιαλδημοκρα-

Εισαγωγή – 13 τικού μετασχηματισμού προς την παγκόσμια δικαιοσύνη και βιωσιμότητα. Αυτού του είδους η επιχειρηματολογία διαμορφώνει ένα γενικό αφήγημα που καθιστά αυτό το εγχειρίδιο πρακτικό στη χρήση του, αλλά και πηγή ενδυνάμωσης. Κάθε κεφάλαιο είναι σχεδιασμένο έτσι ώστε να εμπνέει τον αναγνώστη και την αναγνώστρια να προσεγγίσουν διαφορετικά τα κρίσιμα ζητήματα και να ανακτήσουν την ικανότητα αυτενέργειας σε μια ιστορία αλλαγής στην οποία συμμετέχουμε όλοι. Καθώς θα εντρυφάτε στα επιμέρους κεφάλαια, θα παρατηρήσετε ότι όλα ξεκινούν με ένα θετικό, απτό όραμα . Αυτό προκαλεί μια θετική αίσθηση στον αναγνώστη και την αναγνώστρια, ενισχύοντας τη δεκτικότητα και το θάρρος που χρειάζεται κανείς προκειμένου να προσδιορίσει και να αξιοποιήσει ευκαιρίες για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης και των αιτιών της, αντί να αποσύρεται από τα διακυβευόμενα ζητήματα(Harré, 2011). Σε ένα πλαίσιο ανησυχητικής κλιματικής καταστροφής και τεράστιας παγκόσμιας αδικίας, αυτό συχνά είναι πιο εύκολο στα λόγια παρά στην πράξη. Είναι όμως σημαντικό να υπενθυμίζουμε στον εαυτό μας τους πιθανούς κινδύνους και τις ανεπιθύμητες ενέργειες από την κοινοποίηση μιας χιονοστιβάδας μηνυμάτων που προκαλούν δυσάρεστα συναισθήματα, όπως φόβο, αγωνία, ενοχή και υπαρξιακό άγχος. Διότι είναι μεν πολύ πιθανόν το κοινό-στόχος μας να κατανοή­ σει το επιχείρημα –ίσως μάλιστα να συνειδητοποιήσει πόσο ρεαλιστική είναι η απειλή και να καλλιεργήσει τις βιοσφαιρικές και αλτρουιστικές αξίες του–, όμως η επιβλαβής συμπεριφορά θα συνεχιστεί – ή μπορεί και να επιδεινωθεί. Αυτό το φαινόμενο αποτελεί αντικείμενο έρευνας εδώ και δεκαετίες και δημιουργεί μια κατάσταση που η κοινωνική ψυχολογία ονομάζει«γνωστική ασυμφωνία»(cognitive dissonance). Κατά συνέπεια, δια­ τρέχουμε τον κίνδυνο να διεγείρουμε συμπεριφορές που είναι περιβαλλοντικά προβληματικές, αποσπώντας την προσοχή του αναγνωστικού κοινού από τους κινδύνους, αναγκάζοντάς το να τους επανερμηνεύσει με ωφελιμιστικούς τρόπους και να αναπτύξει απάθεια προς τα προβλήματα ή να ενεργοποιήσει υλιστικές αξίες(Crompton& Kasser, 2009). Ένας πιθανός τρόπος αντιμετώπισης αυτού του διλήμματος είναι να επικεντρωθούμε σε εποικοδομητικά οράματα για τη βιωσιμότητα και τη δικαιοσύνη, τα οποία πρωτίστως εμπνέουν και κινητοποιούν. Στρέφουν την προσοχή του αναγνωστικού κοινού στα προτεινόμενα μηνύματα και προκαλούν θετικά συναισθήματα. Αυτό, με τη σειρά του, αναδεικνύει σημαντικές ιδιότητες που είναι απαραίτητες για την κοινωνική πρόοδο(Harré, 2011). Εκτός από τη διέγερση της δημιουργικότητας και της δεκτικότητας, τα θετικά συναισθήματα βελτιώνουν επίσης την ικανότητα του αναγνωστικού κοινού να επεξεργάζεται τις ανησυχητικές πληροφορίες, που αποτελούν αναπόφευκτο και κρίσιμο μέρος της επικοινωνίας για το κλίμα . Σε αυτό το εγχειρίδιο δεν αποφεύγουμε τις σκληρές πτυχές της πραγματικότητας, τις οποίες όλοι και όλες γνωρίζουμε πολύ καλά. Παρουσιάζονται όμως με τρόπο που διευκολύνει την επεξεργασία τους, ενθαρρύνοντας τους αναγνώστες και τις αναγνώστριες να αντλούν από αυτές κίνητρα για δράση αντί να αποσύρονται αναγκαστικά από τα κρίσιμα ζητήματα.

14 – Εισαγωγή Ένα άλλο σημαντικό ζήτημα στη στρατηγική επικοινωνία είναι η γλώσσα που χρησιμοποιούμε. Η χρήση προοδευτικής νοηματικής πλαισίωσης(framing) είναι καθοριστική για να επιφέρει την αλλαγή και να αναδείξει ότι είναι δυνατός ο μετασχηματισμός . Επομένως, σε αυτό το εγχειρίδιο δόθηκε μεγάλη προσοχή στη νοηματική πλαισίωση που επικεντρώνεται σε ένα δίκαιο και βιώσιμο μέλλον. Χρησιμοποιώντας συγκεκριμένες λέξεις και φράσεις και συμπεριλαμβάνοντας ή αποκλείοντας εκούσια ορισμένες πτυχές της ευρύτερης συζήτησης, αποσκοπούμε στην ανάδειξη πιο χρήσιμων τρόπων θέασης του κόσμου. Υπό αυτό το πρίσμα, οι νοηματικές πλαισιώσεις των αντίστοιχων επιχειρημάτων έχουν σχεδιαστεί με τρόπο ώστε να αγγίζουν ένα πολύ συγκεκριμένο αξιακό σύστημα. Καθιστούν τα μηνύματα παρακινητικά και αποτελούν αποτελεσματικούς μοχλούς δράσης. Με την ενσωμάτωση επικλήσεων σε έννοιες όπως η δικαιοσύνη και η ισονομία, προωθούνται εγγενείς αξίες που ενισχύουν την παρακίνηση για την οικοδόμηση ενός πιο βιώσιμου, δίκαιου και δημοκρατικού κόσμου. Για παράδειγμα, το πρώτο κεφάλαιο ξεκινά απευθείας με το αφήγημα ότι η φιλόδοξη δράση για το κλίμα είναι σημαντική για την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα. Εστιάζοντας στις μελλοντικές γενιές, στις κοινωνικές τάξεις και στη διαίρεση μεταξύ παγκόσμιου Βορρά-Νότου, αυτό το αφήγημα αποτυπώνει τον τρόπο με τον οποίο η δράση για το κλίμα αποτελεί ένα χρήσιμο εργαλείο για την καταπολέμηση της αδικίας. Η υιοθέτηση αυτής της οπτικής –αντί να επικεντρωνόμαστε στο κόστος της κλιματικής δράσης ή ακόμα και να αφήνουμε ελεύθερο το πεδίο για μια συζήτηση που θεωρεί ότι η δράση για το κλίμα είναι ένα μέσο προς έναν εξωγενή σκοπό(όπως τα εταιρικά κέρδη, η ισχύς, η επιτυχία ή η εθνική ασφάλεια)– είναι χρήσιμη για μια διατηρήσιμη παρακίνηση. Επίσης, φροντίσαμε ιδιαίτερα να λάβουμε υπόψη το αντίστοιχο κοινό-στόχο για τα διάφορα επιχειρήματα. Όταν λαμβάνεται υπόψη ποιο είναι το ενδιαφέρον των πιθανών αναγνωστών και αναγνωστριών, τι έχουν κοινό και τι σχετίζεται με την κοινή τους ταυτότητα ως σοσιαλδημοκρατών, τα μηνύματα είναι πιθανότερο να φτάσουν στον στόχο τους(PIRC, 2011). Κι αυτό θα το δείτε ξεκάθαρα στο πρώτο κεφάλαιο, που δίνει έμφαση στην ισχυρή σχέση μεταξύ των σοσιαλδημοκρατικών αγώνων του παρελθόντος και της κοινωνικής δικαιοσύνης. Το πρώτο και το δεύτερο κεφάλαιο, ειδικότερα, καλύπτουν ταξικά θέματα και την παγκοσμιοποίηση. Κατά την εξέταση πτυχών της δικαιοσύνης, της ασφάλειας, της οικονομίας και της απασχόλησης, ήταν αναγκαίο να ξεχωρίσουμε τις λιγότερο προνομιούχες ομάδες, τους ανθρώπους που δεν ωφελήθηκαν τόσο από την παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία. Προσπαθήσαμε να χρησιμοποιήσουμε όσο το δυνατόν πιο συμπεριληπτική γλώσσα, αποφεύγοντας οριοθετήσεις του «άλλου» 1 και βασιζόμενοι περισσότερο στις ομοιό­ τητες. Θελήσαμε να αναδείξουμε με σαφήνεια τις επιμέρους δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι, αλλά και να επισημάνουμε ταυτόχρονα τα υποκείμενα συστημικά προβλήματα, καθώς και πιθανούς τρόπους αντιμετώπισής τους(Underhill, 2020). Κατά συνέπεια, οι συστάσεις που διατυπώνονται σε αυτό το εγχειρίδιο μπορούν να συμβάλουν στην προώθηση της αλληλεγγύης και της ενσυναίσθησης και στην οικοδόμηση μιας κοινωνίας χωρίς αποκλεισμούς (PIRC, 2011). Ένα άλλο βασικό στοιχείο σε κάθε κεφάλαιο του εγχειριδίου είναι τα Παραδείγματα Καλών Πρακτικών, που υποδεικνύουν πώς μπορεί να επιτευχθεί η αλλαγή, η οποία είναι απολύτως εφικτή, υπογραμμίζοντας θετικά κοινωνικά πρότυπα που εφαρμόζουν άλλα άτομα και θεσμοί που ήδη εργάζονται για τον μετασχηματισμό. Οι άνθρωποι είναι κοινωνικά όντα. Το να μαθαίνουμε για πράγματα που κάνουν άλλοι άνθρωποι(όσο πιο όμοιοι είναι αυτοί οι άνθρωποι με εμάς, τόσο το καλύτερο) επηρεάζει σε βάθος τις δικές μας ενέργειες. Ουσιαστικά, η επίδραση των κοινωνικών προτύπων είναι μια από τις σημαντικότερες –και συγχρόνως από τις πιο υποσυνείδητες– κινητήριες δυνάμεις της ανθρώ-

πινης συμπεριφοράς. Το να μαθαίνουμε για βιώσιμες πρωτοβουλίες και για το έργο που επιτελούν άνθρωποι με τις ίδιες αντιλήψεις με εμάς μπορεί να είναι πιο παρακινητικό και επιδραστικό από την επίγνωση μόνο των περιβαλλοντικών προβλημάτων από τα οποία εκπορεύεται η ίδια αυτή δράση(Klöckner, 2013). Με την αναφορά παραδειγμάτων καλών πρακτικών επιδιώ­ κουμε να αναδείξουμε αλλαγές που ήδη έχουν συντελεστεί, με βάση τις οποίες οι μελλοντικές αλλαγές προβάλλουν πιο πραγματοποιήσιμες. Στα παραδείγματα καλών πρακτικών δίνεται έμφαση στον ρόλο που διαδραματίζουν οι άνθρωποι στην ίδια την αλλαγή, καθιστώντας τα ακόμα περισσότερο πηγή έμπνευσης για τον αναγνώστη και την αναγνώστρια. Ένα άλλο σημαντικό πλεονέκτημα των παραδειγμάτων καλών πρακτικών είναι ότι παρέχουν γνώση δράσης σχετικά με τον τρόπο αντιμετώπισης ορισμένων ζητημάτων. Έτσι μπορεί να ενισχυθεί η αίσθηση ότι έχουμε την ικανότητα να προχωρήσουμε στις αναγκαίες δράσεις για την προστασία του περιβάλλοντος. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, καθώς τόσο η ατομική όσο και η συλλογική αυτο-αποτελεσματικότητα έχουν αποδειχθεί απαραίτητες για μια φιλοπεριβαλλοντική συμπεριφορά(Klöckner, 2013). Όπως είπε εύστοχα κάποτε ο Άλμπερτ Αϊνστάιν:«Δεν μπορούμε να λύσουμε τα προβλήματά μας ακολουθώντας τον τρόπο σκέψης που είχαμε όταν τα δημιουρ­ γήσαμε». Το εγχειρίδιο αυτό αναδεικνύει κάποια φλέγοντα ζητήματα για τις βιομηχανικές, καπιταλιστικές κοινωνίες. Ακόμα πιο σημαντικό είναι όμως ότι δεν περιορίζεται στην απλή ανάλυση του status quo, αλλά περιγράφει και πιθανούς τρόπους για να προχωρήσουμε προς ένα πιο δίκαιο, βιώσιμο και σοσιαλδημοκρατικό μέλλον. Εισαγωγή – 15

16 – Εισαγωγή Υποσημειώσεις και Πηγές Υποσημειώσεις 1 Η χρήση γλώσσας που μας αποστασιοποιεί έναντι άλλων ομάδων. Πηγές Crompton, T.& Kasser, T.(2009): Meeting environmental challenges: The role of human identity, διαθέσιμο στον σύνδεσμο: www.valuesandframes.org/ downloads(τελευταία προσπέλαση: 1.11.2016). Klöckner, C. A.(2013): A Comprehensive Model of the Psychology of Environmental Behaviour – a Meta-Analysis, στο Global Environmental Change, 23(5), 1028–1038. Lakoff, G.& Wehling, E.(2008): Your Brain’s Politics. How the Science of Mind Explains the Political Divide. Heidelberg: Carl-Auer Publishers. Public Interest Research Centre(2011): The Common Cause Handbook. A Guide to Values and Frames for Campaigners, Community Organizers, Civil Servants, Fundraisers, Educators, Social Entrepreneurs, Activists, Funders, Politicians, and everyone in between. Harré, N.(2011): Psychology for a Better World. Auckland Department of Psychology, University of Auckland, διαθέσιμο στον σύνδεσμο: www.psych.auckland.ac.nz/psychologyforabetterworld(τελευταία προσπέλαση: 16.6.2020). Steg, L.& Vlek, C.(2009): Encouraging pro-environmental behaviour: An integrative research agenda, στο Journal of Environmental Psychology, 29 , 309–317. Underhill, R.(2020): A Practical Guide For Communicating Global Justice and Solidarity – An alternative to the language of development, aid and charity , διαθέσιμο στον σύνδεσμο: https://www.healthpovertyaction.org/wp-content/uploads/2019/04/A-Practical-Guide-For-Communicating-Global-Justice-and-Solidarity.pdf(τελευταία προσπέλαση: 17.6.2020). Webster, R.& Marshall, G.(2019): The#TalkingClimate Handbook. How to have conversations about climate change in your daily life. Oxford: Climate Outreach.

18 – Titel 1 Φιλόδοξη δράση για το κλίμα με σκοπό την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα Η φιλόδοξη δράση για το κλίμα είναι ένα αναγκαίο εργαλείο για την καταπολέμηση της αυξανόμενης αδικίας – τόσο σε παγκόσμιο επίπεδο όσο και μεμονωμένα σε κάθε χώρα. Οι σοσιαλδημοκράτες ανέκαθεν αγωνίζονταν για την κοινωνική δικαιοσύνη. Έχουν αντιμετωπίσει με επιτυχία θεμελιακές μεταβάσεις με κοινωνικά δίκαιο τρόπο και διαθέτουν ευρύ απόθεμα εμπνευσμένων εννοιολογικών μοντέλων για την περιβαλλοντική και την κοινωνική βιωσιμότητα.

1 Φιλόδοξη δράση για το κλίμα με σκοπό την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα – 19 Σε αυτό το κεφάλαιο θα αναδείξουμε τη σημασία που έχουν οι φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα για την εξασφάλιση της κοινωνικής δικαιοσύνης(Μέρος Α) και της κοινωνικής προόδου (Μέρος Β). Θα δείξουμε επίσης ότι η έννοια του κοινωνικο-οικολογικού μετασχηματισμού δεν είναι νέα για τη σοσιαλδημοκρατία, αλλά ότι αποτελεί ουσιαστικά αναπόσπαστο μέρος της ιστορικής της εξέλιξης(Μέρος Γ). Μάγδα, τι θα ήθελες φέτος για τα γενέθλιά σου; Μια φιλόδοξη πολιτική για το κλίμα, για να γίνω μια υπέροχη γιαγιά σαν εσένα όταν θα μεγαλώσω.

20 – 1 Φιλόδοξη δράση για το κλίμα με σκοπό την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα Μέρος Α: Η φιλόδοξη δράση για το κλίμα είναι σημαντικό εργαλείο για την καταπολέμηση της αυξανόμενης αδικίας, τόσο σε παγκόσμιο επίπεδο όσο και μεμονωμένα σε κάθε χώρα. Οι φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα προωθούν την κοινωνική δικαιοσύνη. Αυτό είναι κάτι που υπογραμμίζουν εξίσου ολοένα και περισσότεροι προοδευτικοί πολίτες αλλά και σοσιαλδημοκράτες πολιτικοί. Παρακάτω θα φωτίσουμε τους συσχετισμούς μεταξύ κλιματικής κρίσης και κοινωνικής δικαιοσύνης για διάφορες περιθωριοποιημένες ομάδες. Σε διάφορες χώρες ανά τον κόσμο βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια κρίση δικαιοσύνης. Εξαιτίας της κλιματικής κρίσης, οι λιγότερο προνομιούχες ομάδες της κοινωνίας υφίστανται τριπλή επιβάρυνση από την αυξανόμενη αδικία: 1. οι περιθωριοποιημένοι πολίτες πλήττονται περισσότερο από τις συνέπειες της κλιματικής κρίσης: • Όταν μια πόλη πλήττεται από ένα κύμα καύσωνα, οι θερμοκρασίες των 40°C επηρεάζουν πολύ περισσότερο τους ηλικιωμένους που ζουν σε ένα αποπνικτικό διαμέρισμα 40 τετραγωνικών από τους ενοίκους μιας μεγάλης, όμορφης κατοικίας με σκιερό κήπο, που τους χαρίζει δροσιά. Ομοίως, ένας καλοπληρωμένος υπάλληλος μπορεί να ανάψει το κλιματιστικό ή ακόμα και να φύγει από το γραφείο, ενώ ένας εργατοτεχνίτης που δουλεύει σε ένα αφόρητα ζεστό εργοστάσιο δεν μπορεί να απομακρυνθεί από τη γραμμή παραγωγής. Δεν είναι μόνο θέμα προσωπικής άνεσης: Ακόμα και στην εύπορη Γερμανία, 20.000 άτομα έχασαν τη ζωή τους λόγω καύσωνα τα τελευταία χρόνια –αριθμός διπλάσιος από τον αριθμό των θυμάτων σε τροχαία δυστυχήματα. 1 Άλλες φυσικές καταστροφές που προκαλούνται από την υπερθέρμανση του πλανήτη θα πλήξουν επίσης πιο πολύ τα περιθωριοποιημένα τμήματα της κοινωνίας, διότι τα σπίτια, τα σχολεία και οι χώροι εργασίας τους συχνά βρίσκονται σε μέρη όπου οι φυσικοί κίνδυνοι είναι πιο πιθανοί, για παράδειγμα σε ασταθές έδαφος ή σε περιοχές ευάλωτες σε πλημμύρες. 2 • Επιπλέον, οι τομείς που πλήττονται περισσότερο από την κλιματική κρίση είναι αυτοί όπου απασχολείται σήμερα κυρίως χαμηλής ειδίκευσης εργατικό δυναμικό . Αναφερόμαστε στον αγροτικό τομέα, ο οποίος ήδη πλήττεται από ξηρασία, καταιγίδες, λειψυδρία και ολοένα πιο απρόβλεπτα καιρικά φαινόμενα, καθώς και στον τουρισμό, ο οποίος, εκτός από αυτές τις προκλήσεις, αντιμετωπίζει και το πρόβλημα της ανόδου της στάθμης της θάλασσας(βλ. επίσης Κεφάλαιο 2, σελ. 50). Συνεπώς, οι λιγότερο προνομιούχοι είναι πιο ευάλωτοι στις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης. Σύμφωνα με εκτιμήσεις της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας(ILO), θα χαθούν 80 εκατομμύρια θέσεις εργασίας πλήρους απασχόλησης μέσα στην επόμενη δεκαετία εξαιτίας της κλιματικής κρίσης, αλλά ακόμα και αυτός ο αριθμός εξαρτάται από τη διατήρηση της υπερθέρμανσης του πλανήτη κάτω από τους+1,5°C. Αν δεν επιτύχουμε αυτόν τον στόχο, ακόμα περισσότεροι άνθρωποι θα χάσουν τη δουλειά τους. Μελέτες δείχνουν ότι οι πολίτες της Ε.Ε. θεωρούν τον κίνδυνο απώλειας των θέσεων εργασίας τους λόγω των επιπτώσεων της υπερθέρμανσης του πλανήτη(ή λόγω της ανισότητας) υψηλότερο από τον κίνδυνο απώλειας θέσεων εργασίας λόγω των μέτρων μείωσης των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα. 3

1 Φιλόδοξη δράση για το κλίμα με σκοπό την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα – 21 2. οι κοινωνικά περιθωριοποιημένες ομάδες έχουν μικρότερη ικανότητα αντιμετώπισης τέτοιων επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης, διότι είναι απλώς λιγότερο ανθεκτικές: • Το κόστος που συνεπάγεται ένα πλημμυρισμένο υπόγειο ή μια κατεστραμμένη από καταιγίδα στέγη συνιστά μεγαλύτερη επιβάρυνση για τις φτωχότερες ομάδες της κοινωνίας από ό,τι για τους εύπορους πολίτες με καλή ασφαλιστική κάλυψη. Οι άνθρωποι που εργάζονται σε σοβαρά πληττόμενους τομείς είναι συνήθως λιγότερο ευέλικτοι όταν πρόκειται να αλλάξουν τον τρόπο δουλειάς τους. Ένας αγρότης μικρής κλίμακας μπορεί να μη διαθέτει τα απαραίτητα κεφάλαια και γνώσεις για την εγκατάσταση ενός καινοτόμου συστήματος άρδευσης που εξοικονομεί νερό για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων ενός κύματος ξηρασίας, για παράδειγμα. 3. είναι ακόμα πιο άδικο, διότι, τρίτον, οι μη προνομιούχες ομάδες της κοινωνίας συμβάλλουν λιγότερο στην κλιματική κρίση – και αυτό ισχύει για κάθε χώρα, τόσο σήμερα όσο και στο παρελθόν. 4 • Οι λιγότερο προνομιούχοι κάνουν λιγότερα αεροπορικά ταξίδια, είτε για επαγγελματικούς λόγους είτε για αναψυχή, δεν οδηγούν (μεγάλα) αυτοκίνητα, έχουν πολύ μικρότερα διαμερίσματα να θερμάνουν και αγοράζουν λιγότερα καταναλωτικά προϊόντα. Στην πραγματικότητα, το 45% των παγκόσμιων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου(ΕΑΘ) οφείλεται στο πλουσιότερο 10% του παγκόσμιου πληθυσμού, ενώ το φτωχότερο 50% ευθύνεται μόνο για το 13% των εκπομπών. Αν και οι περισσότεροι από αυτούς τους πλούσιους«παραγωγούς εκπομπών» βρίσκονται στις βιομηχανικές χώρες του Παγκόσμιου Βορρά, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι το ένα τρίτο αυτών ζει σε χώρες μεσαίου εισοδήματος, όπως η Ρωσία. 5

22 – 1 Φιλόδοξη δράση για το κλίμα με σκοπό την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα Ο ειδικός εισηγητής των Ηνωμένων Εθνών για την ακραία φτώχεια και τα ανθρώπινα δικαιώματα, ο Φίλιπ Άλστον, έχει μάλιστα προειδοποιήσει για τον κίνδυνο«ενός σεναρίου“κλιματικού απαρτχάιντ”, όπου οι πλούσιοι θα πληρώνουν για να ξεφύγουν από την υπερθέρμανση, την πείνα και τις συγκρούσεις, ενώ ο υπόλοιπος κόσμος θα αφήνεται στην τύχη του». 6 Όλοι θέλουμε οι κοινωνίες μας να είναι δίκαιες, και όλοι επιδιώκουμε την καταπολέμηση της αυξανόμενης ανισότητας. Οι τρεις λόγοι που περιγράφηκαν παραπάνω –ότι δηλαδή οι περιθωριοποιημένοι είναι πιο ευάλωτοι, λιγότερο ανθεκτικοί και έχουν συμβάλει λιγότερο στις εκπομπές– καθιστούν επιτακτική την ανάγκη να αντιμετωπιστεί η κλιματική κρίση, προκειμένου να αποτραπεί ένα βαθύτερο χάσμα μεταξύ των πλουσίων και των φτωχών του κόσμου. Η κλιματική κρίση δεν είναι όμως μόνο κρίση δικαιοσύνης από την άποψη των προνομιούχων έναντι των μειονεκτουσών ομάδων της κοινωνίας, αλλά και από πολλές άλλες απόψεις, και ειδικότερα από την άποψη της δικαιοσύνης: α) μεταξύ των γενεών, β) μεταξύ των εθνών και γ) μεταξύ ανδρών και γυναικών. 1. θέλουμε ένα καλύτερο μέλλον για τα παιδιά και τα εγγόνια μας. • Θέλουμε να ζουν με αξιοπρέπεια και χωρίς φόβο, να μπορούν να αναπτύσσουν τα ταλέντα τους και να φροντίζουν τα αγαπημένα τους πρόσωπα. Όμως εμείς και οι γονείς μας έχουμε καταναλώσει τόσο πολλούς πόρους, που δεν θα περισσέψουν αρκετοί για τις μελλοντικές γενιές. 7 Όξινοι ωκεανοί γεμάτοι με πλαστικά απόβλητα αντί για ψάρια, εγκαταλελειμμένα τοπία, φθίνουσα βιοποικιλότητα και κοινωνίες που βρίσκονται όλο και πιο συχνά σε κατάσταση κρίσης λόγω της εξάπλωσης ασθενειών, φυσικών καταστροφών και της δραματικής αύξησης του κόστους που προκύπτει από την ανάγκη προσαρμογής στη νέα κατάσταση – ωραία κληρονομιά θα αφήσουμε στα παιδιά μας! 8 Δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι τα κινήματα νέων ανά τον κόσμο κά-

1 Φιλόδοξη δράση για το κλίμα με σκοπό την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα – 23 νουν τα πάντα για να υπενθυμίσουν στη δική μας γενιά ότι«δεν υπάρχει πλανήτης B» για να ζήσουν. 9 Αν λοιπόν θέλουμε τα παιδιά μας να ζήσουν μια ευτυχισμένη ζωή, πρέπει να μετασχηματίσουμε τις κοινωνίες και τις οικονομίες μας με γνώμονα κοινωνικές και περιβαλλοντικές αρχές – με άλλα λόγια, πρέπει να τις αλλάξουμε προς το καλύτερο, και μάλιστα τώρα . 2. διασφάλιση της κλιματικής δικαιοσύνης αποτελεί επίσης προτεραιότητα σε διεθνές επίπεδο, όπου συναντάμε τα ίδια πρότυπα αδικίας σε εθνικό επίπεδο: • Οι χώρες με χαμηλό αποτύπωμα άνθρακα (σημερινό, ιστορικό, συνολικό και κατά κεφαλήν) θα πληγούν περισσότερο από τις επιπτώσεις της υπερθέρμανσης της Γης. Οι περισσότερες από αυτές τις χώρες βρίσκονται σε ήδη θερμές περιοχές, οι οποίες ενδέχεται με την αύξηση της θερμοκρασίας να μετατραπούν σε ακατοίκητες ερήμους. 10 Τα γεωγραφικά χαρακτηριστικά, όπως οι μεγάλου μήκους ακτές με αυξανόμενη διάβρωση, υποδηλώνουν ότι υπάρχουν μεγαλύτερες πιθανότητες οι περιοχές αυτές να πληγούν από ισχυρές καταιγίδες με αυξανόμενη συχνότητα ή η θάλασσα να καταπιεί τα τεράστια δέλτα των ποταμών. 11 • Δεδομένου ότι οι περισσότερες είναι χώρες χαμηλού εισοδήματος, βρίσκονται σε μειονεκτική θέση όσον αφορά την προσπάθεια αύξησης της ανθεκτικότητάς τους. 12 Η βελτίωση της ανθεκτικότητας συνεπάγεται όχι μόνο δαπανηρή ανάπτυξη των υποδομών, αλλά και δημιουργία σχεδίων διάσωσης ή ταμείων βοήθειας για τα θύματα ακραίων καιρικών φαινομένων. Συχνά όμως δεν υπάρχουν οι ανάλογοι ανθρώπινοι και οικονομικοί πόροι. • Επομένως, η κλιματική κρίση μπορεί να επιδεινώσει σημαντικά την παγκόσμια ανισότητα. Υπό το πρίσμα αυτό, υπάρχει μια συζήτηση που διεξάγεται διεθνώς επί δεκαετίες σχετικά με την ευθύνη των διαφόρων χωρών να περιορίσουν την κλιματική κρίση. Αν και είναι πλέον σαφές ότι, για να αποφύγουμε μια αύξηση της θερμοκρασίας κατά 1,5°C(η οποία θα οδηγούσε σε μη αναστρέψιμη υπερθέρμανση του πλανήτη), κάθε χώρα θα πρέπει να έχει ουδέτερο ισοζύγιο άνθρακα έως το 2050, δεν πρέπει να αμελήσουμε να εξετάσουμε την ευθύνη για τις ιστορικές εκπομπές – δηλαδή για τα προβλήματα που σε σημαντικό βαθμό έχουν προκαλέσει οι χώρες του Παγκόσμιου Βορρά. Από την άποψη αυτή, ο στόχος της Ε.Ε. για ουδέτερο ισοζύγιο άνθρακα έως το 2050 δεν είναι φιλόδοξος, αλλά ουσιαστικά μάλλον όψιμος. • Διεθνής αλληλεγγύη σήμερα στην αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης δεν σημαίνει μόνο δίκαιη«κατανομή των βαρών» με γνώμονα τις ιστορικές εκπομπές, αλλά και δίκαιη κατανομή των ευκαιριών που δημιουργούνται από την πράσινη καινοτομία. Το να πωλούν τώρα οι χώρες του Παγκόσμιου Βορρά, οι οποίες είναι εξαρχής υπεύθυνες για ένα μεγάλο ποσοστό των εκπομπών, καινοτόμες πράσινες τεχνολογίες στις χώρες του Παγκόσμιου Νότου, που πλήττονται σήμερα από τις συνέπειες των μέτρων για την καταπολέμηση της υπερθέρμανσης του πλανήτη, δεν μπορεί πλέον να χαρακτηρίζεται διεθνής αλληλεγγύη. Εφόσον έχουν συμβάλει σημαντικά στην υπερθέρμανση του πλανήτη, οι χώρες του Παγκόσμιου Βορρά θα έπρεπε κατ’ ελάχιστον να μεταφέρουν«πράσινες τεχνολογίες» στις χώρες του Παγκόσμιου Νότου, που πλήττονται περισσότερο, επιτρέποντάς τους να κάνουν ένα«αναπτυξιακό άλμα»(leapfprog). Ακόμα καλύτερο

24 – 1 Φιλόδοξη δράση για το κλίμα με σκοπό την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα θα ήταν αν οι χώρες του Παγκόσμιου Βορρά στήριζαν την πράσινη έρευνα και καινοτομία στον Παγκόσμιο Νότο, έτσι ώστε οι επιχειρήσεις του Παγκόσμιου Νότου να μπορούν να διεκδικήσουν περισσότερα διπλώματα ευρεσιτεχνίας, για παράδειγμα στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ή στην αστική κινητικότητα. • Η διεθνής αλληλεγγύη αποτελεί κατευθυντήρια αρχή για τη σοσιαλδημοκρατία από τη σύλληψή της ως πολιτικού συστήματος. Σήμερα, σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο, η αλληλεγγύη δεν είναι μόνο ζήτημα αξιών, αλλά και πραγματικό κεφάλαιο, διότι συνεπάγεται τον συνδυασμό δυνάμεων. Μπορούμε να αποτρέψουμε την κλιματική κρίση που απειλεί την ανθρωπότητα μόνο αν είμαστε πραγματικά ενωμένοι και συνεργαστούμε σε παγκόσμια βάση. Η συμφωνία του Παρισιού για το κλίμα, μία από τις σημαντικότερες πολυμερείς συνθήκες των τελευταίων δεκαετιών, αποτελεί μια εξαιρετική βάση για κοινή δράση σε αυτό το πνεύμα. 3. τεκμηριωμένο γεγονός ότι η υπερθέρμανση του πλανήτη επηρεάζει τις γυναίκες περισσότερο από τους άνδρες. • Είναι περισσότερες οι γυναίκες που πλήττονται από τη φτώχεια, που στερούνται συχνά πρόσβασης σε ζωτικούς πόρους, ενώ, σε περιόδους κρίσης, πολλές κοινωνίες τείνουν να προκρίνουν τη διάσωση ή σίτιση των αγοριών και των ανδρών έναντι των κοριτσιών και των γυναικών. 13 Επιπλέον, οι οικονομικοί τομείς που πλήττονται σοβαρά από την υπερθέρμανση του πλανήτη –γεωργία, τουρισμός και υγειονομική περίθαλψη, για παράδειγμα– απασχολούν σημαντικό ποσοστό γυναικείου εργατικού δυναμικού. Σε πολλές χώρες της υποσαχάριας Αφρικής οι γυναίκες έχουν σταθεροποιητικό ρόλο στις οικογένειες και στις κοινότητές τους λόγω του σημαντικού ρόλου τους στη γεωργία, όμως τώρα αυτό το μοντέλο ζωής απειλείται ολοένα και περισσότερο. Στον τομέα του τουρισμού θα χαθούν επίσης πολλές θέσεις εργασίας – όταν, για παράδειγμα, θα έχουν αφανιστεί οι παραλίες της Κροατίας, δεν θα υπάρχει πλέον ανάγκη για καμαριέρες. Στον τομέα της υγειονομικής

1 Φιλόδοξη δράση για το κλίμα με σκοπό την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα – 25 περίθαλψης, αντιθέτως, θα χρειάζονται πολύ περισσότερες νοσηλεύτριες για να διατηρήσουν σε λειτουργία τα συστήματα υγείας μας όταν η κλιματική κρίση εκδηλωθεί πλήρως. Πρέπει να διασφαλίσουμε ότι αυτό το πρόσθετο έργο θα παράγεται από εργαζόμενες με άρτιες συνθήκες απασχόλησης, και όχι μόνο από νοσηλεύτριες που ήδη σήμερα δουλεύουν κάνοντας(μη αμειβόμενες) υπερωρίες(βλ. παραπάνω, και για τις επιπτώσεις των πολιτικών για το κλίμα στην ισότητα των φύλων, βλ. Κεφάλαιο 3, σελίδα 66). • Θα ήταν όμως λάθος να παρουσιαστούν οι γυναίκες μόνο ως ανίσχυρα θύματα της κλιματικής κρίσης. Παραδείγματα όπως αυτό των μικρών αγροτικών εκμεταλλεύσεων στον Παγκόσμιο Νότο, που επαναφέρουν παραδοσιακές γεωργικές τεχνικές επωφελείς για την παρούσα κατάσταση, ή της Γκρέτα Τούνμπεργκ, της νεαρής ιδρύτριας του«Fridays for Future», αποδεικνύουν ότι σε όλο τον κόσμο οι γυναίκες είναι πρωτοπόρες στην καταπολέμηση της κλιματικής κρίσης. 14 Όταν υπάρχουν διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα, συχνά δείχνουν ότι οι γυναίκες είναι πιο ενημερωμένες για την κλιματική κρίση και προβληματίζονται περισσότερο για τις επιπτώσεις της. 15 • Επομένως, οι πολιτικές για το κλίμα δεν πρέπει να λαμβάνουν υπόψη μόνο τις διαφορές στις συνέπειες των κλιματικών επιπτώσεων μεταξύ ανδρών και γυναικών, αλλά να παρέχουν στις γυναίκες και τη δυνατότητα να αντιμετωπίσουν αυτήν την πρόκληση , συμβάλλοντας έτσι στην ισότητα των φύλων. Τι γίνεται όμως... …με τις ανησυχίες που εγείρονται, ότι τα μέτρα για τον περιορισμό της κλιματικής αλλαγής θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε νέες αδικίες στο εσωτερικό των χωρών εξαιτίας της διεύρυνσης του κοινωνικού χάσματος – επειδή, για παράδειγμα, οι τιμές του CO 2 θα επιβαρύνουν περισσότερο τους λιγότερο προνομιούχους; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Διασφάλιση της κοινωνικής δικαιοσύνης σε εθνικό επίπεδο • Τα φιλόδοξα μέτρα για τον περιορισμό της κλιματικής αλλαγής μπορούν να συμβάλουν στη μείωση της υφιστάμενης κοινωνικής αδικίας. Ειδικά οι σοσιαλδημοκράτες θα πρέπει να διασφαλίσουν ότι οι νέες πολιτικές θα σχεδιάζονται με βάση αυτό το σκεπτικό. • Σε εθνικό επίπεδο υπάρχουν πολλές λύσεις καλών πρακτικών. Εξαιρετικό παράδειγμα αποτελεί ένα σύστημα τιμολόγησης του άνθρακα με αναδιανεμητικό αποτέλεσμα. 16 Στο πλαίσιο του συστήματος αυτού, οι προνομιούχοι, δηλαδή οι«κορυφαίοι παραγωγοί εκπομπών», θα πληρώνουν περισσότερα, ενώ οι περιθωριοποιημένες ομάδες, που συνήθως παράγουν λιγότερες εκπομπές, θα πληρώνουν εξαρχής λιγότερα. Στη συνέχεια, τα συνολικά φορολογικά έσοδα μπορούν είτε να επιστρέφονται απευθείας στα φτωχότερα μέλη της κοινωνίας είτε να χρησιμοποιούνται εν μέρει για περιβαλλοντικά έργα που ωφελούν τις λιγότερο προνομιούχες ομάδες της κοινωνίας(π.χ. για νέους κοινοτικούς αγρόκηπους, δωρεάν δημόσια μέσα μεταφοράς ή νέα συστήματα θέρμανσης/ μόνωσης σε κοινωνικές κατοικίες). Και στις δύο περιπτώσεις, οι περιθωριοποιημένες ομάδες θα έχουν περισσότερα διαθέσιμα χρήματα στο τέλος του έτους, κάτι που θα μπορούσε να τους βοηθήσει να βελτιώσουν την κοινωνική τους κατάσταση, ενώ ταυτόχρονα θα λειτουργούσε ως ανταμοιβή για το δικό τους συγκριτικά μικρότερο αποτύπωμα άνθρακα.

26 – 1 Φιλόδοξη δράση για το κλίμα με σκοπό την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα • Ωστόσο, δεν είναι μόνο τα δημοσιονομικά μέτρα που πρέπει να αξιολογηθούν ως προς τις επιπτώσεις τους στην κοινωνική δικαιοσύνη. Στην πραγματικότητα, οι κανονισμοί για το κλίμα και όλοι οι υπόλοιποι κανονισμοί, καθώς και οι κρατικές επενδύσεις, θα πρέπει επίσης να υπόκεινται σε ανάλογο έλεγχο: Οι καλύτερες δωρεάν δημόσιες μεταφορές, οι νέοι ποδηλατόδρομοι ή οι επιδοτήσεις για ποδήλατα(μεταφοράς φορτίων) αποτελούν καλύτερη επένδυση, υπό το πρίσμα των κοινωνικά περιθωριοποιημένων ομάδων, από τις επιδοτήσεις ηλεκτρικών SUV των 60.000 ευρώ. Επίσης, θα ήταν πιο δίκαιο και καλύτερο για την υγεία να απαγορευτεί η κυκλοφορία όλων των αυτοκινήτων στα κέντρα των πόλεων –με την προϋπόθεση ότι υπάρχουν καλές εναλλακτικές λύσεις– παρά να επιτρέπονται μόνο τα νέα ηλεκτρικά οχήματα(βλ. επίσης Κεφάλαιο 5, σελ. 133-134). • Αυτά είναι μόνο μερικά παραδείγματα που αποδεικνύουν ότι η καλύτερη λύση από περιβαλλοντική άποψη θα επιφέρει επίσης μεγαλύτερη κοινωνική δικαιοσύνη. Τι γίνεται όμως... …με το γεγονός ότι πολλές χώρες της Ευρώπης παράγουν σχετικά χαμηλές εκπομπές, ενώ οι κυβερνήσεις μεγάλων χωρών-παραγωγών εκπομπών, όπως οι ΗΠΑ ή η Βραζιλία, αρνούνται να λάβουν τα κατάλληλα μέτρα; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Διασφάλιση της παγκόσμιας κλιματικής δικαιοσύνης Το«πινγκ πονγκ ευθυνών», όπου όλοι κατηγορούμε τους γείτονές μας και περιμένουμε να δούμε ποιος θα κάνει την πρώτη κίνηση, είναι μια κλασική παρελκυστική τακτική. Στο πλαίσιο της καταπολέμησης της κλιματικής κρίσης στην(Ανατολική και Δυτική) Ευρώπη, το επιχείρημα αυτό δεν ευσταθεί για πέντε λόγους: 1. Πρώτον, αν λάβουμε υπόψη: α) τις ιστορικές εκπομπές από την πρώιμη εκβιομηχάνιση και β) τις κατά κεφαλήν εκπομπές, κάθε ευρωπαϊκή χώρα έχει υψηλό αποτύπωμα άνθρακα. Συνολικά, οι ευρωπαϊκές χώρες παρήγαγαν το 33% των παγκόσμιων εκπομπών, ενώ μόνο το μερίδιο των 28 κρατών-μελών της Ε.Ε. ήταν 22%. 17 Αυτό που δεν αντικατοπτρίζεται στα αριθμητικά στοιχεία είναι το γεγονός ότι οι εκπομπές CO 2 υπολογίζονται εκεί όπου παράγονται και όχι εκεί όπου καταναλώνεται ένα προϊόν. Έτσι, εάν παράγεται στην Ινδία χάλυβας υψηλής έντασης άνθρακα, ο οποίος όμως χρησιμοποιείται στη Σλοβακία, η Ινδία είναι η χώρα που εμφανίζει κακές επιδόσεις. 2. Δεύτερον, αν κάθε χώρα περίμενε να κάνει η«μεγαλύτερη γειτονική της χώρα» την πρώτη κίνηση, δεν θα έκανε τελικά κανείς τίποτα. Μήπως, για παράδειγμα, το γεγονός ότι η Πολωνία βρίσκεται στην 26η θέση της λίστας των χωρών με τις υψηλότερες ΕΑΘ σημαίνει ότι οι άλλες 171 χώρες που υπέγραψαν τη συμφωνία του Παρισιού για το κλίμα δεν χρειάζεται να κάνουν τίποτα μέχρι η πολωνική κυβέρνηση να αποφασίσει να εφαρμόσει πλήρως τις υποχρεώσεις της συνθήκης; 3. Τρίτον, ακόμα και αν οι εθνικές κυβερνήσεις αντιτίθενται στις φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα, αυτό δεν σημαίνει ότι το αποτύπωμα άνθρακα μιας χώρας δεν μπορεί να μειωθεί. Η ανακοίνωση του προέδρου Τραμπ ότι θα αποχωρούσε από τη συμφωνία του Παρισιού για το κλίμα συνάντησε σθεναρή αντίσταση από πολλές πολιτείες και κοινότητες των ΗΠΑ, οι οποίες εξέφρασαν την αντίθεσή τους με το σύνθημα«Μένουμε μέσα» («We Are Still In»). Στην ομώνυμη συμμαχία συστρατεύονται σήμερα ενδιαφερόμενοι με έναν συνδυασμένο προϋπολογισμό 6,2 τρισεκατομμυρίων δολαρίων, γεγονός που θα την καθιστούσε την τρίτη μεγαλύτερη οικονομία στον κόσμο. 18

1 Φιλόδοξη δράση για το κλίμα με σκοπό την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα – 27 Αντίστοιχα, σε πολλές άλλες χώρες υπάρχουν προοδευτικοί πολιτικοί που συμμετέχουν σε έναν άμεσο διάλογο σε επίπεδο δήμων και κοινοτήτων (π.χ.«Σύμφωνο των Δημάρχων») σχετικά με τους καλύτερους τρόπους καταπολέμησης της υπερθέρμανσης του πλανήτη. 19 4. Τέταρτον, οι μικρές χώρες μπορούν να διαδραματίσουν καίριο ρόλο ως πρότυπα για άλλες. Αυτό ισχύει για χώρες του Παγκόσμιου Νότου, όπως οι διεθνώς αναγνωρισμένες«κλιματικές πρωταθλήτριες» Κόστα Ρίκα και Μαρόκο, αλλά και για ορισμένα μικρά ευρωπαϊκά κράτη. Η Δανία, για παράδειγμα, ακολουθεί μια πολύ φιλόδοξη πολιτική για το κλίμα, που περιλαμβάνει τη μείωση των εκπομπών και την προώθηση της πράσινης διπλωματίας. Τέτοιες χώρες-πρότυπα μπορούν να δημιουργήσουν ένα«φαινόμενο ντόμινο». Η ενεργειακή στροφή της Γερμανίας, για παράδειγμα, ήταν ένα μοναδικό πολιτικό πείραμα που ξεκίνησε στα τέλη της δεκαετίας του 1990 –εποχή όπου κυριαρχούσε παγκοσμίως η παραγωγή ενέργειας από ορυκτά καύσιμα– από έναν μικροσκοπικό τομέα της αγοράς που προσέφερε εξαιρετικά δαπανηρές εναλλακτικές λύσεις με ανανεώσιμες πηγές. Μέσα σε λίγες δεκαετίες, όμως, πυροδότησε την παγκοσμίως επιτυχημένη παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές και οδήγησε στην ανάδυση ενός ιδιαίτερα ανταγωνιστικού κλάδου ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. 5. Πέμπτον, εδώ και πολλά χρόνια, ορισμένα μεγάλα κράτη-πολέμιοι χαρακτηρίζουν τα μέτρα για την άμβλυνση της κλιματικής αλλαγής«βάρος», αν και στην πραγματικότητα είναι ακριβώς το αντίθετο. Οι φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα αποτελούν μια τεράστια ευκαιρία για την οικοδόμηση πιο δίκαιων και υγιών κοινωνιών και τη βελτίωση της ευημερίας των ανθρώπων σε ολόκληρο τον κόσμο . Σε αυτό το εγχειρίδιο αναφέρουμε πολλά παραδείγματα θετικών παράπλευρων ωφελειών που συνεπιφέρουν οι φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα – στην κοινωνική ισότητα και την ισότητα των φύλων, στις θέσεις εργασίας, στην υγεία, στις δημοκρατικές διαδικασίες λήψης αποφάσεων, ακόμα και στην κυριαρχία μας επί του προσωπικού μας χρόνου. 20

28 – 1 Φιλόδοξη δράση για το κλίμα με σκοπό την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα Μέρος Β: Οι φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα προασπίζουν τα κοινωνικά κεκτημένα των τελευταίων δεκαετιών Τις τελευταίες δεκαετίες, η παγκόσμια κοινότητα έκανε αξιοσημείωτη πρόοδο στην επισιτιστική ασφάλεια, στην πρόσβαση σε νερό και στην υγειονομική περίθαλψη, ενώ εκατομμύρια άνθρωποι έχουν ξεφύγει από τη φτώχεια. Τα στοιχεία των τελευταίων ετών δείχνουν, ωστόσο, ότι αυτή η κοινωνική πρόοδος όχι μόνο έχει ανακοπεί, αλλά ότι ορισμένα κοινωνικά κεκτημένα έχουν ήδη αντιστραφεί εξαιτίας της εμφάνισης της κλιματικής κρίσης και ότι οι επιτυχίες αυτές βασίζονταν εν μέρει στην υπερεκμετάλλευση περιβαλλοντικών πόρων. 21 • Ο αριθμός των ανθρώπων που ζουν σε απόλυτη φτώχεια παρουσίαζε συνεχή πτώση για σχεδόν δύο αιώνες. Αυτό αποτελεί αναμφίβολα μεγάλη επιτυχία. 22 Είδαμε επίσης σημαντική αύξηση του πλούτου σε πολλές χώρες της Ανατολικής και Νότιας Ευρώπης. Ωστόσο, σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα, 122 εκατομμύρια άνθρωποι θα μπορούσαν να επιστρέψουν σε συνθήκες φτώχειας έως το 2030 εξαιτίας των επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης , αντιστρέφοντας δραματικά τη θετική τάση μείωσης της φτώχειας. 23 • Η πείνα σημειώνει και πάλι αυξητική τάση: Σύμφωνα με τον Οργανισμό Τροφίμων και Γεωργίας του ΟΗΕ(FAO),«η μεταβλητότητα του κλίματος και οι ακραίες κλιματικές συνθήκες αποτελούν[...] καθοριστικό παράγοντα για την πρόσφατη αύξηση της παγκόσμιας πείνας», 24 με αποτέλεσμα«ο αριθμός των υποσιτιζόμενων ανθρώπων στον κόσμο να έχει αυξηθεί από το 2015 και να έχει επανέλθει στα επίπεδα του 2010-2011». 25 Επιπλέον, οι κακές σοδειές λόγω του κλίματος έχουν επιπτώσεις στη γεωργία σε χώρες της(Ανατολικής) Ευρώπης. Η ξηρασία στη Ρωσία το 2010 και το 2012, για παράδειγμα, μείωσε την απόδοση των καλλιεργειών κατά ένα τέταρτο με ένα τρίτο, προκαλώντας απότομη αύξηση στις τιμές των τροφίμων. 26 • Η πρόσβαση σε ασφαλές πόσιμο νερό δεν θα αποτελέσει μόνο πρόβλημα σε περιοχές ήδη επιρρεπείς στην ξηρασία, αλλά και σε πολλές χώρες του Παγκόσμιου Βορρά. Στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, οι κυβερνήσεις της Βουλγαρίας, της Τσεχικής Δημοκρατίας, της Ουγγαρίας, της Λιθουανίας, της Πολωνίας, της Μολδαβίας, της Ρουμανίας, της Σλοβακίας, της Σλοβενίας και της Ουκρανίας συνεργάζονται με τον Παγκόσμιο Μετεωρολογικό Οργανισμό(WMO) για την καθιέρωση ενός ολοκληρωμένου συστήματος διαχείρισης της ξηρασίας. 27 Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν οι παγετώνες της Κεντρικής Ασίας, οι οποίοι τροφοδοτούν με πόσιμο νερό τους κατοίκους όλων των γειτονικών χωρών και σήμερα συρρικνώνονται δραματικά. • Η εντεινόμενη κλιματική κρίση ασκεί ολοένα μεγαλύτερες πιέσεις στα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης . Οι αιτίες ανησυχίας δεν είναι όμως μόνο η θερμοπληξία και οι τραυματισμοί από φυσικές καταστροφές. 28 Λόγω της αύξησης της θερμοκρασίας, καθίσταται δυνατή η επιβίωση ζώων ξενιστών από(υπο-)τροπικές περιοχές στην Ευρώπη, με αποτέλεσμα να εξαπλώνονται νοσήματα μεταδιδόμενα με διαβιβαστές, όπως ο πυρετός του Δυτικού Νείλου, ο οποίος έχει ήδη φθάσει στη Νοτιοανατολική Ευρώπη(ΝΑΕ) και στην Τσεχία. 29 Τέλος, η ατμοσφαιρική ρύπανση επιδεινώνεται από την κλιματική κρίση, μειώνοντας το προσδόκιμο ζωής εκατομμυρίων ανθρώπων(βλ. επίσης Κεφάλαιο 5, σελίδα 112). Πρόκειται για σοβαρό πρόβλημα, διότι μόνο το ήμισυ του παγκόσμιου πληθυσμού έχει πρόσβαση σε υγειονομική περίθαλψη, και πολλοί άνθρωποι εξωθούνται στη φτώχεια, επειδή αδυνατούν να

1 Φιλόδοξη δράση για το κλίμα με σκοπό την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα – 29 καλύψουν το κόστος της ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης που χρειάζονται. 30 Κατά συνέπεια, οι φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα μάς βοηθούν να προασπίσουμε την κοινωνική πρόοδο που έχουμε επιτύχει τις τελευταίες δεκαετίες ή και αιώνες. 31 • Επιπλέον, ο κοινωνικο-οικολογικός μετασχηματισμός των οικονομικών συστημάτων μας θα συμβάλει στον τερματισμό της πείνας(για παράδειγμα με τη μείωση της σπατάλης τροφίμων), θα δώσει προτεραιότητα σε ισχυρά συστήματα υγειονομικής περίθαλψης έναντι των βραχύβιων καταναλωτικών αγαθών, καθώς και τη δυνατότητα να έχουν όλα τα μέλη της κοινωνίας μια καλύτερη ζωή μέσω μιας δικαιότερης κατανομής του πλούτου(όχι απαραίτητα μέσω της συνεχούς αύξησης του ΑΕΠ). Αυτό είναι το όραμα για ένα καλύτερο μέλλον, το οποίο ευαγγελίζονται οι προοδευτικοί εδώ και δεκαετίες. Ωστόσο, οι επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης δεν απειλούν μόνο το κοινωνικό μας σύστημα. Διακυ­ βεύονται και άλλα στοιχεία που αφορούν την ασφάλεια του ανθρώπου : • Ένα θέμα στο οποίο έχει επικεντρωθεί η συζήτηση είναι η κλιματική κρίση ως μοχλός ένοπλων Η ΑΔΡΑΝΕΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ ΑΥΞΑΝΕΙ ΤΗ ΦΤΩΧΕΙΑ εκατομμύρια άνθρωποι Αριθμός υπερδιπλάσιος του πληθυσμού των Βαλκανίων συγκρούσεων . Η λειψυδρία, ο λιμός και η συν­ ακόλουθη μαζική μετανάστευση επιδεινώνουν (αντί να προκαλούν) τις συγκρούσεις τόσο εντός όσο και μεταξύ των κρατών. Οι ειδικοί συμφωνούν ότι με την αυξανόμενη υπερθέρμανση του πλανήτη, η κλιματική κρίση θα διαδραματίσει σημαντικότερο ρόλο στις παγκόσμιες συγκρούσεις, 32 ενώ ο ΟΗΕ έχει διακηρύξει ότι η κλιματική κρίση αποτελεί«τη μεγαλύτερη απειλή για την παγκόσμια ασφάλεια». 33 • Το ζήτημα των κλιματικών προσφύγων βρίσκεται επίσης όλο και περισσότερο στο επίκεντρο της διεθνούς συζήτησης. Σύμφωνα με την Ύπατη Αρμοστεία των Ηνωμένων Εθνών για τους Πρόσφυγες(UNHCR):«Η κλιματική αλλαγή και οι φυσικές καταστροφές μπορούν να αυξήσουν και να επιδεινώσουν τις απειλές που αναγκάζουν τους ανθρώπους να διαφύγουν περνώντας τα διεθνή σύνορα. Η αλληλεπίδραση μεταξύ κλίματος, συγκρούσεων, φτώχειας και διωγμών αυξάνει σημαντικά την πολυπλοκότητα των καταστάσεων έκτακτης ανάγκης για τους πρόσφυγες». 34 Παρότι είναι δύσκολο να προβλέψει κανείς πόσοι είναι οι κλιματικοί πρόσφυγες σήμερα και πόσοι θα είναι στο μέλλον, πού θα μεταναστεύσουν και αν η κλιματική κρίση ήταν ο καθοριστικός παράγοντας που τους οδήγησε να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους, έχουν γίνει κάποιες συντηρητικές εκτιμήσεις. Για παράδειγμα, μια πρόσφατη έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας προβλέπει περίπου 140 εκατομμύρια κλιματικούς πρόσφυγες έως το 2050, εάν καθυστερήσει η δράση για το κλίμα. 35 • Στο πλαίσιο της συζήτησης αποδίδεται λιγότερη σημασία στις επιπτώσεις της υπερθέρμανσης του πλανήτη στις υποδομές . Δεδομένης όμως της σημασίας των σχολείων, νοσοκομείων, σιδηροδρόμων, δρόμων και εργοστασίων, είναι σαφές ότι η ανθεκτικότητα των υποδομών στην κλιματική αλλαγή είναι ζωτικής σημασίας για όλους

30 – 1 Φιλόδοξη δράση για το κλίμα με σκοπό την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα μας: Τα κτίρια πρέπει να αντέχουν στις φυσικές καταστροφές(καταιγίδες, πλημμύρες, έντονες βροχοπτώσεις, πυρκαγιές, κατολισθήσεις κ.λπ.), αλλά και σε«γεγονότα βραδείας έναρξης»(ξηρασία, τήξη των μόνιμα παγωμένων εδαφών και των παγετώνων ή άνοδος της στάθμης της θάλασσας). Υπό το πρίσμα της υπερθέρμανσης του πλανήτη που έχουμε ήδη προκαλέσει, αυτές οι επιπτώσεις είναι αναπόφευκτες. 36 Και καθώς είναι ουσιαστικά αδύνατον να δημιουργήσουμε ανθεκτικές υποδομές για έναν κόσμο θερμότερο κατά 5 βαθμούς Κελσίου, θα έπρεπε να επικεντρωθούμε στην επιβράδυνση της υπερθέρμανσης του πλανήτη και στην άμβλυνση των επιπτώσεών της, δημιουρ­ γώντας έτσι ένα καλύτερο μέλλον. • Ομοίως, επί του παρόντος μπορούμε ακόμα να κοστολογήσουμε τις οικονομικές απώλειες που προκύπτουν από φυσικές καταστροφές προκαλούμενες από το κλίμα, οι οποίες σήμερα ανέρχονται περίπου στα 520 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ ετησίως και αντιστοιχούν στο ΑΕΠ της Σουηδίας. 37 Αλλά σε έναν κόσμο θερμότερο κατά 5 βαθμούς Κελσίου είναι αδύνατον να εκτιμήσει κανείς τις οικονομικές ζημίες και τις απώλειες υποδομών των κρατών, καθόσον οι απώλειες πολιτιστικής κληρονομιάς και η καταστροφή των μέσων διαβίωσης –όταν μεγάλα τμήματα της Αγίας Πετρούπολης, των Κάτω Χωρών και των ακτών της Κροατίας θα βρίσκονται κάτω από το επίπεδο της θάλασσας– θα είναι ανυπολόγιστες. • Τέλος, ο μη περιορισμός της υπερθέρμανσης του πλανήτη θα οδηγούσε επίσης σε αποσταθερο­ ποίηση των πολιτικών συστημάτων μας, καθώς επίσης και στην υπονόμευση επιτευγμάτων όπως οι συμμετοχικές διαδικασίες λήψης αποφάσεων και η ενίσχυση της ισότητας των φύλων. Σε περιόδους κρίσης, η εκτελεστική εξουσία καλείται συνήθως να πάρει τολμηρά και δραστικά μέτρα, αγνοώντας συχνά τις φωνές άλλων πολιτικών δυνάμεων. Τέτοιου είδους καταστάσεις σπάνια οδηγούν σε κοινωνική πρόοδο και καινοτομία· περισσότερο συνεπάγονται οπισθοδρόμηση σε παρωχημένες αξίες(βλ. επίσης Κεφάλαιο 7, σελίδα 158). Τι γίνεται όμως... με τις επενδύσεις που απαιτούνται για να γίνουν οι κοινωνίες μας πιο ανθεκτικές στην κλιματική αλλαγή; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Μέριμνα για την κοινωνική και την ανθρώπινη ασφάλεια • Πρέπει να επενδύσουμε στον γεωργικό προγραμματισμό, στα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης, στη διαχείριση των υδάτων, σε ανθεκτικές υποδομές, όπως επίσης σε συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης, για να μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε καλύτερα τις συνέπειες της υπερθέρμανσης του πλανήτη, οι οποίες, ακόμα και με τα σημερινά δεδομένα, γνωρίζουμε ότι είναι αναπόφευκτες. Το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ εκτιμά ότι οι ανάγκες σε επενδύσεις ανέρχονται σε 1,8 τρις δολάρια ΗΠΑ σε πέντε βασικούς τομείς. Το ποσό αυτό μπορεί να φαίνεται μεγάλο, όμως το θετικό είναι ότι μέχρι το 2030 αυτή η επένδυση μπορεί να αποφέρει οφέλη ύψους 7,1 τρισεκατομμυρίων δολαρίων ΗΠΑ. Οι επενδύσεις αυτές

1 Φιλόδοξη δράση για το κλίμα με σκοπό την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα – 31 δεν θα προλάμβαναν μόνο ένα πολύ υψηλότερο κόστος, αλλά θα έδιναν ώθηση και στην καινοτομία, ενώ θα μπορούσαν να επιφέρουν πολλά κοινωνικά οφέλη(για περισσότερες λεπτομέρειες σχετικά, βλ. Κεφάλαιο 2, σελίδα 42κ.ε.). 38 OI ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ ΩΦΕΛΟΥΝ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ • Ο γενικός γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών Αντόνιο Γκουτέρες είχε απόλυτο δίκιο όταν υπογράμμιζε ότι «όλα έχουν ένα κόστος, αλλά μεγαλύτερο απ’ όλα είναι το κόστος της αδράνειας» . 39 Μια πρόσφατη μελέτη κατέδειξε ότι μπορούν να αποφευχθούν αποζημιώσεις ύψους 30 τρισεκατομμυρίων δολαρίων ΗΠΑ λόγω της υπερθέρμανσης του πλανήτη εάν τηρήσουμε τον στόχο του 1,5°C Αυτό θα ωφελούσε τη συντριπτική πλειονότητα των χωρών, που αντιπροσωπεύει το 90% του παγκόσμιου πληθυσμού. 40 • Αυτό ισχύει ακόμα περισσότερο, αν λάβουμε υπόψη τα εκατομμύρια ανθρώπινων ζωών, τα μέσα διαβίωσης, καθώς και τους πόρους πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς που θα χαθούν. Όλα αυτά δεν μπορούν να αποτιμηθούν απλώς με λογιστικούς όρους.

32 – 1 Φιλόδοξη δράση για το κλίμα με σκοπό την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα Μέρος Γ: Οι σοσιαλδημοκράτες είναι καλά εφοδιασμένοι για τις επερχόμενες προκλήσεις Έχοντας αντιμετωπίσει πολλές σημαντικές αλλαγές και μετασχηματισμούς κατά το παρελθόν, οι σοσιαλδημοκράτες διαθέτουν μια πλούσια δεξαμενή εννοιο­ λογικών προσεγγίσεων για την περιβαλλοντική και κοινωνική βιωσιμότητα: • Καθ’ όλη τη διάρκεια της ιστορίας της, η σοσιαλδημοκρατία συνδεόταν πάντοτε στενά με περιβαλλοντικά ζητήματα. Για τους σκληρά εργαζό­ μενους βιομηχανικούς εργάτες και τις εργάτριες, η φύση αποτελούσε έναν τόπο όπου μπορούσαν να καταφύγουν για να ξεκουραστούν, να ανακάμψουν από τις πολύωρες βάρδιες στα εργοστάσια ή τα ορυχεία. Συγχρόνως ήταν μια ευκαιρία να ξεφύγουν από τις συχνά δύσκολες συνθήκες διαβίωσής τους στις εργατικές συνοικίες των μικρών και μεγάλων αστικών κέντρων. Η επιλογή να περνάμε χρόνο στη φύση ήταν, επομένως, ανέκαθεν ένας τρόπος έκφρασης της αυτοδιάθεσης του ανθρώπου. Το εργατικό κίνημα που εμφανίστηκε σε ολόκληρη την Ευρώπη κατά τη δεκαετία του 1880 προσπάθησε να θεσμοποιήσει αυτό το ενδιαφέρον για τη φύση. Με αυτό το πνεύμα ιδρύθηκε το 1895 η τουριστική ένωση«Φίλοι της Φύσης» («Friends of Nature»), μια διεθνής ένωση φυσιολατρών εργαζομένων από διαφορετικές χώρες. Ήδη, σε αυτό το πρώιμο στάδιο της ιστορίας της σοσιαλδημοκρατίας, αναγνωρίστηκε ότι χρειά­ ζεται συνεργασία για να επιλυθούν τα διεθνή ζητήματα που αφορούν τη φύση. • Κατά τις δεκαετίες του 1970 και του 1980, η συζήτηση για θέματα περιβαλλοντικής πολιτικής έγινε πιο ξεκάθαρη και ανοιχτή, καθώς σε όλο τον κόσμο ήταν πλέον εμφανής η υποβάθμιση του περιβάλλοντος. Μέσω της Επιτροπής Βορρά-Νότου, ο Γερμανός καγκελάριος Βίλι Μπραντ ενθάρρυνε τον διάλογο μεταξύ των αναπτυσσόμενων χωρών και των χωρών του Παγκόσμιου Νότου. Ήταν επικεφαλής της πρώτης γερμανικής ομοσπονδιακής κυβέρνησης που υιοθέτησε αναπτυξιακό πρόγραμμα το 1971. Το γεγονός ότι σήμερα συζητάμε περιβαλλοντικά και κλιματολογικά θέματα σε παγκόσμια κλίμακα οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στον Βίλι Μπραντ, του οποίου η Οστπολιτίκ αποτέλεσε σημαντικό βήμα προς την Ενωμένη Ευρώπη, ενώ το πρόταγμα για μια παγκόσμια διακυβέρνηση που προέβαλε μετά την κατάρρευση του κομμουνισμού είναι σήμερα πιο σημαντικό από ποτέ. • Πάντα στο πλευρό των εργαζομένων, τα σοσιαλ­ δημοκρατικά κόμματα δεν έδιναν ποτέ βάρος μόνο στα μέτρα προστασίας του περιβάλλοντος, αλλά προβληματίζονταν πάντα για τις κοινωνικές τους επιπτώσεις. Συχνά το πολιτικό προσωπικό ήταν τόσο απασχολημένο με τον φόβο της απώλειας θέσεων εργασίας, που δεν αξιοποιούσε ευκαιρίες για διαρθρωτικές αλλαγές. Υπ’ αυτό το πρίσμα ήταν ακόμα πιο σημαντικό το γεγονός ότι, τη δεκαετία του 1970, το SPD αποφάσισε να προχωρήσει σε μια διαρθρωτική αλλαγή στην έδρα του, τη Βόρεια Ρηνανία-Βεστφαλία, με στόχο τη βιομηχανία του άνθρακα και τη βαριά βιομηχανία. Για τον Βίλι Μπραντ, ο στόχος ήταν να«ξαναγίνει γαλανός ο ουρανός πάνω από τους πύργους των ορυχείων του Ρουρ». Έτσι ξεκίνησε μια μακρά διαδικασία μετασχηματισμού με ιδιαίτερη έμφαση στην οικονομική διαφοροποίηση, με την εγκατάσταση νέων εταιρειών έρευνας, παραγωγής και παροχής υπηρεσιών στις πρώην βιομηχανικές περιοχές. Το αποτέλεσμα ήταν να βελτιωθεί σημαντικά η ποιότητα ζωής στην περιοχή, κυρίως λόγω των καλύτερων περιβαλλοντικών συνθηκών. Αυτός ο μετασχηματισμός στη Βόρεια Ρηνανία-Βεστφαλία εξακολουθεί να θεωρείται θετικό παράδειγμα μιας φιλικής προς το περιβάλλον διαρθρωτικής αλλαγής(βλ. επίσης Κεφάλαιο 2, σελίδες 51-52).

1 Φιλόδοξη δράση για το κλίμα με σκοπό την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα – 33 • Την περίοδο εκείνη σε αρκετές χώρες έκαναν την εμφάνισή τους τα πρώτα κόμματα των Πρασίνων, τα οποία έφεραν πολλά περιβαλλοντικά ζητήματα στην πολιτική σκηνή και ώθησαν και άλλα κόμματα να συμπεριλάβουν περιβαλλοντικές πολιτικές στο πολιτικό τους πρόγραμμα. Εκτός από τους Πράσινους, και οι σοσιαλδημοκράτες ανέπτυξαν ολοκληρωμένα περιβαλλοντικά σχέδια. Τριάντα χρόνια αργότερα, πολλά σοσιαλδημοκρατικά κόμματα εξακολουθούν να αυτοπροσδιορίζονται με βάση τις κοινωνικές και«πράσινες» ρίζες τους. • Ένα ορόσημο στην περιβαλλοντική πολιτική ήταν η δημοσίευση της έκθεσης Μπρούντλαντ με τίτλο«Το κοινό μας μέλλον». Η έκθεση, η οποία συντάχθηκε υπό την ηγεσία της πρώην σοσιαλδημοκράτισσας πρωθυπουργού της Νορβηγίας Γκρο Χάρλεμ Μπρούντλαντ, προσδιόρισε για πρώτη φορά την έννοια της βιώσιμης ανάπτυξης και πυροδότησε ευρύτερες συζητήσεις σχετικά με την παγκόσμια βιώσιμη περιβαλλοντική πολιτική. • Αλλά και στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, η υποβάθμιση του περιβάλλοντος ήρθε στο προσκήνιο τη δεκαετία του 1980, κυρίως μετά την πυρηνική καταστροφή του Τσερνόμπιλ. Σε ολόκληρη την περιοχή σχηματίστηκαν περιβαλλοντικές ομάδες, τα μέλη των οποίων θεωρήθηκαν αντίπαλοι των κομμουνιστικών καθεστώτων. Μετά την κατάρρευση του κομμουνισμού, πολλοί από αυτούς τους περιβαλλοντικούς ακτιβιστές

34 – 1 Φιλόδοξη δράση για το κλίμα με σκοπό την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα και τις ακτιβίστριες εντάχθηκαν σε σοσιαλδημοκρατικά κόμματα, μέσα από τα οποία συνέχισαν να εμβαθύνουν σε περισσότερα περιβαλλοντικά ζητήματα. Τι γίνεται όμως... ...με την κλιματική πολιτική ως κοινό κτήμα της σοσιαλδημοκρατίας και των συνδικάτων, μέσα από τις κοινές τους ρίζες στο εργατικό κίνημα; Δεν προδίδουμε το παρελθόν μας; • Στο παρελθόν, ένας συνδικαλιστής με προοδευτικές απόψεις για την κλιματική κρίση έπρεπε να αγωνιστεί για να εξασφαλίσει υποστήριξη. Καθώς όμως η κλιματική κρίση βρίσκεται πλέον σε εξέλιξη, επιτείνοντας σημαντικά την ανισότητα σε εθνικό αλλά και σε παγκόσμιο επίπεδο, καταστρέφοντας εκατομμύρια θέσεις εργασίας σε σοβαρά πληττόμενους τομείς, απειλώντας την υγεία και την ευημερία ακόμα περισσότερων εργαζομένων και υπονομεύοντας το κοινό μας μέλλον, αυτή η εικόνα έχει αλλάξει θεαματικά – προς το καλύτερο. Ο δρόμος προς τα εμπρός – μαζί με τα συνδικάτα, με συνείδηση των καταβολών μας • Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα συνδικάτα μπορούν και θέλουν να διαδραματίσουν καίριο ρόλο στην καταπολέμηση της κλιματικής κρίσης. Είναι φυσικοί εταίροι όσον αφορά την υποστήριξη του περιβαλλοντικού μετασχηματισμού που οδηγεί και σε περισσότερη κοινωνική δικαιοσύνη. • Σήμερα, όλες οι μεγάλες διεθνείς συνδικαλιστικές συνομοσπονδίες προωθούν ενεργά τις πολιτικές για το κλίμα, όπως και πολλές από τις περιφερειακές και εθνικές ομολόγους τους και τα μέλη τους. Η Διεθνής Συνομοσπονδία Συνδικάτων(ITUC) και η Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Συνδικάτων(ETUC) δηλώνουν κατηγορηματικά την υποστήριξή τους στη συμφωνία του Παρισιού για το κλίμα και προωθούν την έννοια της

1 Φιλόδοξη δράση για το κλίμα με σκοπό την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα – 35 «δίκαιης μετάβασης» σε ένα βιώσιμο μέλλον(βλ. επίσης Κεφάλαιο 2, σελίδα 48κ.ε.). Το 2015, έτος σύναψης της συμφωνίας του Παρισιού, η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας δημοσίευσε τις«Κατευθυντήριες γραμμές για μια δίκαιη μετάβαση προς περιβαλλοντικά βιώσιμες οικονομίες και κοινωνίες για όλους», 41 ενώ, τον επόμενο χρόνο, η ITUC και η ETUC συγκρότησαν την πλατφόρμα«Κέντρο δίκαιης μετάβασης», η οποία στηρίζει τις διαδικασίες μετάβασης σε παγκόσμιο επίπεδο. 42 • Ορισμένοι πιο πραγματιστές συνδικαλιστές έχουν επισημάνει ότι«εάν τα συνδικάτα δεν καθίσουν στο τραπέζι» όπου διαμορφώνονται οι πολιτικές για το κλίμα, τότε«αυτά τα ίδια θα αποτελέσουν το μενού». Και οι δύο πλευρές άρχισαν να κατανοούν τη σημασία της συμμετοχής των συνδικαλιστικών εκπροσώπων στον πολυμερή διάλογο για την ανάπτυξη και την εφαρμογή πολιτικών για το κλίμα, με τη συμμετοχή εκπροσώπων κυβερνήσεων, συνδικάτων, επιστημόνων και περιβαλλοντικών ΜΚΟ. Αυτό μπορεί να θεωρηθεί η βάση για τη σύσταση επιτροπών σε πολλές χώρες σήμερα που καθορίζουν κοινές πορείες για μια δίκαιη μετάβαση σε μια οικονομία μηδενικών εκπομπών άνθρακα. • Βέβαια τα συνδικάτα επικεντρώνονται πρωτίστως στα συμφέροντα των μελών τους, των εργαζομένων – αυτή είναι άλλωστε η αποστολή τους. Αυτό όμως δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκη επιβράδυνση της δράσης για το κλίμα. Μόλις οριστεί συγκεκριμένη ημερομηνία σταδιακής κατάργησης, οι«επιτροπές άνθρακα» και άλλα πολυμερή όργανα πρέπει να διασφαλίσουν εξαρχής ότι τα αποτελέσματα των διαπραγματεύσεών τους θα συμμορφώνονται με τον στόχο του 1,5°C της συμφωνίας του Παρισιού για το κλίμα, δηλαδή ότι δεν θα υπάρξει υπέρβαση ενός καθορισμένου προϋπολογισμού για τον άνθρακα. 43 Έτσι μπορεί να διαμορφωθεί ο καλύτερος τρόπος για να εξασφαλιστεί ότι η μετάβαση που θα ολοκληρωθεί μέχρι την προκαθορισμένη εκείνη ημερομηνία θα είναι κοινωνικά δίκαιη. Είναι ζωτική η ανάγκη να εξασφαλιστεί ένα αποτέλεσμα συνεπές με τη συμφωνία του Παρισιού για το κλίμα, διότι εάν ενεργοποιήσουμε ένα αρνητικό κύκλωμα ανατροφοδότησης της ανεξέλεγκτης υπερθέρμανσης του πλανήτη, τότε δεν θα έχει επιτευχθεί τίποτα. Όπως έχει επισημάνει επανειλημμένα η γενική γραμματέας της ITUC Σαράν Μπάροου:«Δεν υπάρχουν δουλειές σε έναν νεκρό πλανήτη». • Στον αγώνα τους για μια δίκαιη μετάβαση, τα συνδικάτα είναι, για άλλη μια φορά, φυσικοί σύμμαχοι των σοσιαλδημοκρατών. Πρόκειται για μια συνέχεια του κοινού μας παρελθόντος. Κατά την επιδίωξη των στόχων τους, συνδικαλιστές και σοσιαλδημοκράτες πρέπει να έχουν τη γενική εικόνα κατά νου και να αναθεωρούν διαρκώς τις παραδοσιακές βασικές αξίες τους, για να εξασφαλίσουν ότι είναι συμβατές με τον κόσμο του σήμερα. Επομένως, θα πρέπει να θέσουμε στους εαυτούς μας τα ακόλουθα ερωτήματα: Τι νόημα μπορεί να έχει σήμερα η διεθνής αλληλεγγύη, εάν δεν λάβουμε υπόψη την κλιματική δικαιοσύνη; Ποια μέλη των κοινωνιών μας είναι τα πλέον περιθωριοποιημένα σήμερα – οι εργαζόμενοι και εργαζόμενες στη βιομηχανία, όπως το 1880, ή τα άτομα με χαμηλά αμειβόμενες και επισφαλείς θέσεις εργασίας, που απειλούνται από τις επιπτώσεις της υπερθέρμανσης του πλανήτη; Πώς μπορούμε να σταθούμε ενωμένοι κατά των άθλιων εργασιακών και περιβαλλοντικών συνθηκών στις χώρες του Παγκόσμιου Νότου, συνθήκες στις οποίες παράγονται προϊόντα προς εξαγωγή στην Ευρώπη; Και πώς μπορούμε να απαλλαγούμε από μια νεοφιλελεύθερη παγκόσμια τάξη, στηριζόμενη σε ένα επιχειρηματικό μοντέλο που οδηγεί σε έναν ολοένα μικρότερο αριθμό ανθρώπων, οι οποίοι επωφελούνται από την αυξανόμενη εκμετάλλευση άλλων ανθρώπων

36 – 1 Φιλόδοξη δράση για το κλίμα με σκοπό την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα και του περιβάλλοντός μας; Σε αυτή την κοινή προσπάθεια, συνδικαλιστές και σοσιαλδημοκράτες έχουν αρχίσει να σχηματίζουν νέες συμμαχίες, προσελκύοντας νέα μέλη που εργάζονται, για παράδειγμα, σε«πράσινους τομείς» ή απευθυνόμενοι σε περιβαλλοντικές ΜΚΟ και κινήματα. Για να εξαλείψουμε τυχόν αμφιβολίες που εξακολουθούν να υφίστανται, πρέπει να δώσουμε έμφαση στις θεμελιώδεις σοσιαλδημοκρατικές αξίες μας –τη δικαιοσύνη, την αλληλεγγύη και την κοινωνική πρόοδο –, για τις οποίες, όπως καταδείξαμε στα δύο πρώτα μέρη αυτού του κεφαλαίου, οι φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα είναι ζωτικής σημασίας. Τι επιδιώκουμε; • Όλοι αγωνιζόμαστε για έναν κόσμο με περισσότερη κοινωνική δικαιοσύνη και ισότητα, τόσο για τη δική μας γενιά όσο και για τα παιδιά και τα εγγόνια μας . Στο πνεύμα της διεθνούς αλληλεγγύης, θέλουμε να δώσουμε τέλος στην πείνα και τη φτώχεια, θέλουμε λειτουργικά συστήματα υγειονομικής περίθαλψης και δικαιότερη κατανομή του πλούτου. Οι φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα δεν συμβάλλουν μόνο στην πρόληψη σοβαρών παλινδρομήσεων σε αυτά τα ζητήματα, αλλά βοηθούν επίσης στην οικοδόμηση τέτοιων κοινωνιών. Ήδη εφαρμόζονται σε πολλές χώρες προγράμματα για το κλίμα που ευνοούν τις περιθωριοποιημένες ομάδες(όπως οι κοινοτικοί αγρόκηποι, οι δωρεάν δημόσιες μεταφορές ή η ενεργειακά αποδοτική κοινωνική στέγαση) και πολιτικά εργαλεία που οδηγούν σε μείωση των εκπομπών CO 2 και συγχρόνως σε δικαιότερη κατανομή του πλούτου(όπως οι φόροι άνθρακα με σημαντικό αναδιανεμητικό αποτέλεσμα). • Με βάση την εμπειρία των επιτυχημένων μεταβάσεων που έχουν ήδη ολοκληρωθεί και τις εξαιρετικά προοδευτικές περιβαλλοντικές πολιτικές που εφαρμόστηκαν τις προηγούμενες δεκαετίες, όλο και περισσότεροι σοσιαλδημοκράτες, συνδικαλιστές και άλλες προοδευτικές δυνάμεις εργάζονται για την επίτευξη του οράματος για μια ζωή κοινωνικά και περιβαλλοντικά καλύτερη για όλους.

1 Φιλόδοξη δράση για το κλίμα με σκοπό την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα – 37 Υποσημειώσεις και Πηγές Υποσημειώσεις 1 Η μελέτη, η οποία δημοσιεύτηκε από το γερμανικό υπουργείο Περιβάλλοντος, δεν συμπεριλαμβάνει τα στοιχεία για τους πολύ πιο σοβαρούς καύσωνες του 2018 και του 2019. Λόγω διαθεσιμότητας δεδομένων, η μελέτη βασίστηκε μόνο σε σύνολα δεδομένων από τα καλοκαίρια του 2003, του 2006 και του 2015. Βλ. https://www. umweltbundesamt.de/sites/default/files/medien/1410/publikationen/das_monitoringbericht_2019_barrierefrei. pdf, σ. 34(τελευταία προσπέλαση: 16.4.2020). 2 Θυμηθείτε τη βραβευμένη με Όσκαρ ταινία Παράσιτα , στην οποία η πλούσια οικογένεια αναγκάζεται να ακυρώσει την εκδρομή της για κατασκήνωση λόγω της καταρρακτώδους βροχής, ενώ το ημιυπόγειο διαμέρισμα της φτωχής οικογένειας πλημμυρίζει εντελώς. 3 Βλ. https://europeanmoments.com/opinions/eupinions(τελευταία προσπέλαση: 23.6.2020). 4 Αυτό δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι δεν πρέπει να προσφέρονται βιώσιμες επιλογές και στις περιθωριοποιημένες ομάδες. Ένα σύστημα θέρμανσης που αφήνει ανέπαφα τα τοπικά δάση, τα ενεργειακά αποδοτικά ψυγεία και τα υγιεινά βιολογικά τρόφιμα θα πρέπει να είναι διαθέσιμα για όλους. 5 Συνολικά, το 26% των κορυφαίων παραγωγών εκπομπών ζει στην Ε.Ε., τη Ρωσία και την Κεντρική Ασία, βλ. http:// hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf, σελίδα 179, και https://oi-files-d8-prod.s3.eu-west-2.amazonaws. com/s3fs-public/file_attachments/mb-extreme-carbon-inequality-021215-en.pdf(τελευταία προσπέλαση: 16.4.2020). 6 https://edition.cnn.com/2019/06/25/world/climate-apartheid-poverty(τελευταία προσπέλαση: 15.4.2020). 7 Υπάρχουν αρκετά εργαλεία που αποτυπώνουν τον βαθμό στον οποίο η ζωή μας επιβαρύνει την επόμενη γενιά – για παράδειγμα, ο υπολογισμός πόσοι«πλανήτες Γη» θα χρειάζονταν για να υποστηρίξουν τον τρόπο ζωής μας ή η«Ημέρα Υπέρβασης των Πόρων της Γης»(Earth Overshoot Day). Για να διατηρήσουμε τον σημερινό τρόπο ζωής μας –με όλες τις κοινωνικές ανισότητες που συνεπάγεται–, θα χρειαζόμαστε 1,75 πλανήτες σαν τον δικό μας. Εάν όλος ο κόσμος είχε τον ίδιο τρόπο ζωής με τον μέσο Ιταλό πολίτη, θα χρειαζόμαστε τέσσερις πλανήτες σαν τον δικό μας. Η«Ημέρα Υπέρβασης των Πόρων της Γης» σηματοδοτεί την ημέρα του έτους μετά την οποία καταναλώνουμε πόρους της γης, τους οποίους θα έπρεπε να εξοικονομούμε για τις επόμενες γενιές. Κάθε χρόνο η Ημέρα Υπέρβασης των Πόρων της Γης πέφτει όλο και πιο νωρίς. Το 2019 ήταν στις 19 Ιουλίου. Μπορείτε να βρείτε μια χρήσιμη επισκόπηση των σχετικών εργαλείων εδώ: https://www.theworldcounts.com/challenges/planet-earth/ state-of-the-planet/overuse-of-resources-on-earth 8 Η πιο δημοφιλής προσέγγιση για την απεικόνιση των ορίων κατοικησιμότητας της Γης βασίζεται στα λεγόμενα«πλανητικά όρια». Υπάρχουν εννέα όρια του πλανήτη, που ορίζουν ένα«ασφαλές εύρος λειτουργίας για την ανθρωπότητα», ενώ η«υπέρβαση ενός ή περισσότερων πλανητικών ορίων μπορεί να είναι επιβλαβής, ή ακόμα και καταστροφική, λόγω του κινδύνου παραβίασης των κατωφλίων που θα πυροδοτήσουν μια μη γραμμική, απότομη περιβαλλοντική αλλαγή σε συστήματα ηπειρωτικής και πλανητικής κλίμακας». Βλ. https://www. stockholmresilience.org/research/planetary-boundaries/planetary-boundaries/about-the-research/the-nineplanetary-boundaries.html(τελευταία προσπέλαση: 16.4.2020). 9 Η πιο γνωστή κινητοποίηση νέων είναι το«Fridays for Future», το οποίο καθιερώθηκε σε παγκόσμιο επίπεδο μέσα σε μόλις δώδεκα μήνες. Διαβάστε στον παρακάτω σύνδεσμο πώς περιγράφει η επικεφαλής του κινήματος τις πιθανότητες της γενιάς της για μια καλή ζωή: https://www.npr.org/2019/09/23/763452863/transcript-gretathunbergs-speech-at-the-u-n-climate-action-summit?t=1587037264028(τελευταία προσπέλαση: 16.4.2020). 10 Βλ. σημείο https://www.weforum.org/agenda/2020/05/global-warming-heat-territory-earth-uninhabitable/ (τελευταία προσπέλαση: 10.7.2020). 11 Η πιο πρόσφατη έκθεση«Global Climate Risk Index», που συγκεντρώνει στοιχεία για ακραία καιρικά φαινόμενα σχετιζόμενα με το κλίμα και δημοσιεύεται σε ετήσια βάση, αναφέρει ότι«από τις δέκα χώρες και εδάφη που επλήγησαν περισσότερο κατά την περίοδο 1999-2018, επτά ήταν αναπτυσσόμενες χώρες της ομάδας χωρών χαμηλού εισοδήματος ή χαμηλού μεσαίου εισοδήματος, δύο ανήκαν στις χώρες υψηλού-μεσαίου εισοδήματος(Ταϊλάνδη και Δομινικανή Δημοκρατία) και μία ήταν μια προηγμένη οικονομία με υψηλό εισόδημα(Πουέρτο Ρίκο)». Βλ. https://germanwatch.org/sites/germanwatch.org/files/20-2-01e%20Global%20Climate%20Risk%20Index%20 2020_10.pdf(τελευταία προσπέλαση: 10.7.2020). 12 Βλ. https://gain.nd.edu/our-work/country-index/(τελευταία προσπέλαση: 10.7.2020). 13 Για μια επισκόπηση, βλ., για παράδειγμα, https://www.unwomen.org/en/news/in-focus/climate-change ή https://www.globalcitizen.org/en/content/how-climate-change-affects-women/(τελευταία προσπέλαση: 10.7.2020).

38 – 1 Φιλόδοξη δράση για το κλίμα με σκοπό την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα 14 Βλ., για παράδειγμα, https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&cad=rja&uact=8&ve d=2ahUKEwiVr6GT7MLqAhWixMQBHb7GA5QQFjABegQIAxAB&url=https%3A%2F%2Fwww.ipcc.ch%2Fapps%2F njlite%2Far5wg2%2Fnjlite_download2.php%3Fid%3D9719&usg=AOvVaw0w7DWxcyZRbD6yyO99Gu9a(τελευταία προσπέλαση: 10.7.2020). 15 Για στοιχεία σχετικά με τις ΗΠΑ, βλ. McCright, Aaron M.(2010):«The effects of gender on climate change knowledge and concern in the American public», στο Population and Environment 32, αρ. 1, σ. 66-87. 16 Βλ., για παράδειγμα, https://medium.com/the-sensible-soapbox/british-columbias-carbon-tax-is-working3ea81114be5a ή https://www.freitag.de/autoren/der-freitag/co2-steuer-als-gerechtigkeitsmotor-so-gehts 17 Βλ. https://ourworldindata.org/contributed-most-global-co2(τελευταία προσπέλαση: 10.7.2020). 18 Βλ. https://www.wearestillin.com/about(τελευταία προσπέλαση: 10.7.2020). 19 Βλ. https://www.covenantofmayors.eu/(τελευταία προσπέλαση: 10.7.2020). 20 Αυτό το σημείο είχε αποτυπωθεί σε ένα διάσημο καρτούν από τον τιμηθέντα με βραβείο Πούλιτζερ Joel Pitt ήδη από το 2009: https://www.climateactionreserve.org/blog/2012/08/31/environmental-cartoons-by-joel-pett/ (τελευταία προσπέλαση: 10.7.2020). 21 Η παγκόσμια ύφεση που προκλήθηκε από την κρίση της COVID-19 μπορεί επίσης να απειλήσει αυτή τη θετική εξέλιξη με δύο τρόπους: κατά πρώτον, εκτός από τα πολλά θύματα του κορωνοϊού, η αναδυόμενη οικονομική κρίση θα καταστρέψει τα μέσα διαβίωσης αμέτρητων ανθρώπων και θα κοστίσει εκατομμύρια θέσεις εργασίας. Κατά δεύτερον, εάν τα κράτη δεν ακολουθήσουν μια συνεπή πορεία προς την«πράσινη ανάκαμψη», οι στόχοι για το κλίμα ενδέχεται να μην επιτευχθούν, με όλες τις σοβαρές επιπτώσεις που αυτό συνεπάγεται, όπως περιγράφεται σε αυτό το κεφάλαιο. 22 Το ποσοστό των ανθρώπων που ζουν με λιγότερο από ένα δολάριο την ημέρα μειώθηκε από 84% το 1820 σε 24% στις αρχές της δεκαετίας του 1990, ενώ το ποσοστό των ανθρώπων που ζουν με λιγότερο από 1,9 δολάρια την ημέρα μειώθηκε από 44% στις αρχές της δεκαετίας του 1980 σε 9,6% το 2015. Βλ. https://ourworldindata.org/ extreme-poverty(τελευταία προσπέλαση: 15.4. 2020). 23 Βλ. https://www.ohchr.org/Documents/Issues/Poverty/A_HRC_41_39.pdf, σ. 6. Για την πρωτότυπη έκθεση, βλ. https://www.worldbank.org/en/topic/climatechange/brief/shock-waves-managing-the-impacts-of-climatechange-on-poverty-background-papers(τελευταία προσπέλαση: 15.4.2020). 24 http://www.fao.org/state-of-food-security-nutrition/2018/en/(τελευταία προσπέλαση: 15.4.2020). 25 http://www.fao.org/3/ca5162en/ca5162en.pdf#page=30(τελευταία προσπέλαση: 15.4.2020). 26 Βλ. http://library.fes.de/pdf-files/id-moe/15863.pdf, σ. 8(τελευταία προσπέλαση: 22.5.2020). 27 Βλ. https://public.wmo.int/en/resources/bulletin/integrated-drought(τελευταία προσπέλαση: 8.7.2020). Μια μελέτη για τις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης στη Λευκορωσία, την Ουκρανία και τη Μολδαβία επισημαίνει επίσης τους κινδύνους της ξηρασίας και της λειψυδρίας, αναφέροντας ότι η Μολδαβία και η Ουκρανία πλήττονται περισσότερο: https://www.droughtmanagement.info/literature/ZOI_climate_change_eastern_europe_2012.pdf (τελευταία προσπέλαση: 8.7.2020). 28 Η τρέχουσα έκθεση για την ανθρώπινη ανάπτυξη προειδοποιεί ότι«οι αρνητικές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής επεκτείνονται στην υγεία και την εκπαίδευση. Μεταξύ 2030 και 2050, η κλιματική αλλαγή αναμένεται να προκαλέσει περίπου 250.000 επιπλέον θανάτους ετησίως από υποσιτισμό, ελονοσία, διάρροια και θερμοπληξία». http://www.hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf, σ. 180(τελευταία προσπέλαση: 15.4.2020). 29 «Η ανθρώπινη υγεία απειλείται επίσης από επικίνδυνες λοιμώξεις και επιπτώσεις που οφείλονται στο οικοσύστημα. Οι περισσότερες χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, του Καυκάσου και της Κεντρικής Ασίας (CECCA) αναφέρουν υψηλό κίνδυνο τέτοιων απειλών για την υγεία, οι οποίες περιλαμβάνουν την τουλαραιμία, τον άνθρακα, τη δυτική κροτωνογενή εγκεφαλίτιδα, τον αιμορραγικό πυρετό με νεφρικό σύνδρομο, τον αιμορραγικό πυρετό Κριμαίας-Κονγκό, τον πυρετό του Δυτικού Νείλου, τη βρουκέλλωση και τον πυρετό Q, καθώς και επικίνδυνες λοιμώξεις, όπως η χολέρα, η ελονοσία, ο τύφος, η λεϊσμανίαση, η λεπτοσπείρωση κ.ά.» Βλ. http://library.fes.de/ pdf-files/id-moe/15863.pdf, σ. 8. 30 https://www.who.int/gho/world-health-statistics(τελευταία προσπέλαση: 15.4.2020). 31 Ο ειδικός εισηγητής των Ηνωμένων Εθνών για την ακραία φτώχεια και τα ανθρώπινα δικαιώματα Φίλιπ Άλστον τόνισε ότι η«κλιματική αλλαγή απειλεί να αναιρέσει την πρόοδο που έχει συντελεστεί τα τελευταία πενήντα χρόνια στην ανάπτυξη, την παγκόσμια υγεία και τη μείωση της φτώχειας». Βλ. https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/ Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24735&LangID=E(τελευταία προσπέλαση: 15.4.2020). 32 Βλ. https://en.unesco.org/courier/2018-2/climate-change-raises-conflict-concerns(τελευταία προσπέλαση: 16.4.2020) ή Mach, K.J., Kraan, C.M., Adger, W.N. et al(2019):«Climate as a risk factor for armed conflict», στο Nature 571, σ. 193-197. https://doi.org/10.1038/s41586-019-1300-6

1 Φιλόδοξη δράση για το κλίμα με σκοπό την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα – 39 33 Βλ. https://www.un.org/en/chronicle/article/greatest-threat-global-security-climate-change-not-merelyenvironmental-problem(τελευταία προσπέλαση: 22.5.2020). 34 Βλ. https://www.unhcr.org/news/stories/2019/10/5da5e18c4/climate-change-and-displacement.html(τελευταία προσπέλαση: 8.7.2020). 35 Βλ. https://www.worldbank.org/en/news/infographic/2018/03/19/groundswell---preparing-for-internalclimate-migration(τελευταία προσπέλαση: 10.7.2020). 36 Αναφέρουμε δύο μόνο παραδείγματα: Πρώτον, για να προετοιμαστούν για την αύξηση της υπερθέρμανσης του πλανήτη, πολλές πόλεις θα πρέπει να αντικαταστήσουν όλους τους υπονόμους τους, προκειμένου να διασφαλίσουν ότι οι υδάτινες μάζες έπειτα από βαριές βροχοπτώσεις δεν θα πλημμυρίζουν την πόλη. Δεύτερον, οι υποδομές ζωτικής σημασίας στις αρκτικές περιοχές(δρόμοι, γραμμές μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας, κτίρια κ.λπ.) θα πρέπει επίσης να ανακατασκευαστούν σχεδόν εξ ολοκλήρου λόγω της τήξης του μόνιμα παγωμένου εδάφους. Βλ. http://library.fes.de/pdf-files/id-moe/15863.pdf, σ. 9(τελευταία προσπέλαση: 17.4.2020). 37 Σύμφωνα με τη«NatCat SERVICE» της παγκόσμιας ασφαλιστικής εταιρείας Munich Re. https://www.munichre. com/en/risks/climate-change-a-challenge-for-humanity.html(τελευταία προσπέλαση: 17.4.2020). 38 Βλ. https://www.weforum.org/agenda/2020/01/climate-resilience και https://newclimateeconomy. report//2016(τελευταία προσπέλαση: 16.4.2020). 39 Από την εξαιρετική ομιλία του στη σύνοδο κορυφής για τη δράση για το κλίμα: https://www.un.org/sg/en/ content/sg/speeches/2019-09-23/remarks-2019-climate-action-summit(τελευταία προσπέλαση: 17.4.2020). 40 Βλ. https://www.researchgate.net/publication/325321687_Large_potential_reduction_in_economic_damages_ under_UN_mitigation_targets(τελευταία προσπέλαση: 23.6.2020). 41 Βλ. https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_emp/---emp_ent/documents/publication/wcms_432859. pdf(τελευταία πρoσπέλαση στις 10.7.2020). 42 Η ιστοσελίδα του κέντρου βρίσκεται στον σύνδεσμο https://www.ituc-csi.org/just-transition-center?lang=en (τελευταία προσπέλαση: 10.7.2020). 43 Το γεγονός ότι δεν έχει οριστεί μία συμβατή με τη συμφωνία του Παρισιού ημερομηνία σταδιακής κατάργησης αποτελεί ένα από τα κυριότερα σημεία για τα οποία ασκείται κριτική από τη γερμανική«επιτροπή άνθρακα». Βάσει του προϋπολογισμού της για τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα, η Γερμανία θα έπρεπε να καταργήσει τον άνθρακα το αργότερο έως το 2030, αλλά τα μέρη δεν κατάφεραν παρά να συμφωνήσουν σε μια σταδιακή κατάργηση έως το 2035-2038. Κατά συνέπεια, η επιβράδυνση της επέκτασης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας θέτει σε κίνδυνο χιλιάδες θέσεις εργασίας στον τομέα αυτό(βλ. https://www.bund.net/service/presse/pressemitteilungen/ detail/news/diw-studie-kohleausstieg-muss-bis-2030-kommen-zwei-drittel-des-gesamten-deutschenemissionsbudgets-bereits-in-20-jahren-aufgebraucht/). Ένα άλλο μεγάλο ερώτημα είναι εάν είναι«δίκαιο» να διατεθούν 40 δισεκατομμύρια ευρώ από τα χρήματα των φορολογουμένων για μια βιομηχανία χωρίς μέλλον ενώ πρώην εργαζόμενοι και εργαζόμενες χρεοκοπημένων πια γερμανικών εταιρειών ηλιακής ενέργειας δεν έχουν λάβει κανένα πακέτο διάσωσης. Επιπλέον, ορισμένες διαρθρωτικά αδύναμες περιοχές που εξαρτώνται από έναν σταθερό τομέα αιολικής ενέργειας δεν λαμβάνουν τόσο μεγάλη στήριξη όσο οι περιοχές εξόρυξης άνθρακα. Πηγές Μια χρήσιμη επισκόπηση των σημείων σύνδεσης της ισότητας με την κλιματική κρίση: http://www.hdr. undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf(τελευταία προσπέλαση: 15.4.2020). Η σύνδεση μεταξύ φτώχειας και κλιματικής αλλαγής αναπτύσσεται στον σύνδεσμο https://www.ohchr.org/ Documents/Issues/Poverty/A_HRC_41_39.pdf(τελευταία προσπέλαση: 15.4.2020). Ένα ολοκληρωμένο ενημερωτικό δελτίο του ΠΟΥ Ευρώπης για τις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης στην υγεία: http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0007/347983/13-Fact-sheet-SDG-Climate-changeFINAL-25-10-2017.pdf?ua=1(τελευταία προσπέλαση: 15.4.2020). Οι κατευθυντήριες γραμμές της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας(ILO) για μια δίκαιη μετάβαση(στα αγγλικά): https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_emp/---emp_ent/documents/publication/ wcms_432859.pdf και μια πιο πρόσφατη δημοσίευση της ILO: Galgóczi, Béla/ILO(2018): Just transition towards environmentally sustainable economies and societies for all , https://labordoc.ilo.org/discovery/delivery/41ILO_INST:41ILO_V2/1256119990002676 Τα δύο πιο σημαντικά έγγραφα με θέμα τις φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα είναι η Συμφωνία του Παρισιού για το Κλίμα: https://unfccc.int/sites/default/files/english_paris_agreement.pdf και η πρωτοποριακή έκθεση της IPCC με θέμα την αύξηση της θερμοκρασίας κατά 1,5°C: https://www.ipcc.ch/sr15/

40 – Titel 2 Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και το μέλλον των θέσεων εργασίας Η απεξάρτηση όλων των τομέων της οικονομίας από τον άνθρακα είναι μια ευκαιρία για τη δημιουργία πολλών νέων θέσεων εργασίας στις αναδυόμενες βιομηχανίες και νέων επιχειρηματικών μοντέλων κυκλικής οικονομίας.

2 Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και το μέλλον των θέσεων εργασίας – 41 Στο κεφάλαιο αυτό θα αναπτύξουμε το κρίσιμο αλλά περίπλοκο έργο που έχουμε μπροστά μας: την απεξάρτηση κάθε τομέα της οικονομίας μας από τον άνθρακα. Πιστεύουμε ότι το εγχείρημα αυτό, με γνώμονα το επιχείρημα που προαναφέραμε, θα απαιτήσει μαζικές επενδύσεις, όπως και τεχνική και κοινωνική καινοτομία. Αν όμως αξιοποιηθούν οι δυνατότητες που προσφέρει, η φιλόδοξη δράση για το κλίμα μπορεί να δημιου­ργήσει πληθώρα νέων και καλύτερων θέσεων εργασίας. Εδώ θα παρουσιάσουμε στοιχεία που καταδεικνύουν ότι αυτό το σενάριο είναι εφικτό και θα περιγράψουμε πώς μπορούμε να το κάνουμε πράξη αντιμετωπίζοντας τις προκλήσεις κατά μέτωπο. Σε τελική ανάλυση, αν δεν περιορίσουμε την κλιματική αλλαγή, αυτή θα αποτελέσει για εμάς πολύ μεγαλύτερη πρόκληση, αφού δεν υπάρχουν δουλειές σε έναν νεκρό πλανήτη. …η απεξάρτηση από τον άνθρακα είναι επιτακτική ανάγκη, για να σώσουμε τον κόσμο από την κλιματική κατάρρευση. Σε έναν νεκρό πλανήτη δεν υπάρχουν δουλειές. Έχεις δίκιο, Τζακ. Αλλά τι θα κάνουμε σε έναν υγιή πλανήτη δίχως δουλειά;

42 – 2 Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και το μέλλον των θέσεων εργασίας Μέρος Α: Οι επενδύσεις που απαιτούνται για την ανάπτυξη νέων βιομηχανικών και δημόσιων υποδομών θα δημιουργήσουν πληθώρα νέων θέσεων εργασίας Η απεξάρτηση της οικονομίας μας από τον άνθρακα προϋποθέτει ένα τεράστιο επενδυτικό πρόγραμμα. Μέσα στα επόμενα τριάντα χρόνια, ένα σημαντικό τμήμα των δημόσιων και ιδιωτικών υποδομών μας θα πρέπει να αναβαθμιστεί σημαντικά προκειμένου να έχει ουδέτερο ισοζύγιο άνθρακα. Πρόκειται για τα ενεργειακά μας δίκτυα, τους σταθμούς παραγωγής ενέργειας, τις εγκαταστάσεις χημικής επεξεργασίας, το κτιριακό απόθεμα, το δίκτυο μεταφορών, την πρόληψη και την επεξεργασία αποβλήτων, καθώς και πολλούς άλλους τομείς. Για να γίνει κατανοητό το εύρος αυτού του εγχειρήματος, αξίζει να εξετάσουμε λεπτομερέστερα τους διάφορους τομείς της οικονομίας μας και τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν σε καθέναν από αυτούς: 1. Στον τομέα της ενέργειας πρέπει να αντικαταστήσουμε τους θερμοηλεκτρικούς σταθμούς που λειτουργούν με ορυκτά καύσιμα με εγκαταστάσεις παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, όπως τα φωτοβολταϊκά συστήματα, τα αιολικά πάρκα, οι σταθμοί παραγωγής ενέργειας από βιομάζα και οι υδροηλεκτρικοί σταθμοί. Σημαντική προϋπόθεση για μια επιτυχημένη ενεργειακή μετάβαση είναι μια αποκεντρωμένη δομή, επομένως θα χρειαστεί και μια εκτεταμένη αναμόρφωση του ενεργειακού δικτύου, συμπεριλαμβανομένης της εισαγωγής ψηφιακών τεχνολογιών, για να μετατραπεί σε ένα έξυπνο και προσανατολισμένο στη ζήτηση δίκτυο. Ένα διάχυτο δίκτυο αποθήκευσης βασιζόμενο σε διαφορετικές τεχνολογίες θα αποτελέσει τη βάση του συστήματος ηλεκτροδότησης, εξασφαλίζοντας τον εφοδιασμό κατά τις ημέρες και εβδομάδες όπου υπάρχει λιγότερος ήλιος και άνεμος. Η χρήση ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές για την παραγωγή πράσινου υδρογόνου είναι ένας τρόπος αποθήκευσης της πλεονάζουσας ηλεκτρικής ενέργειας σε περιόδους όπου η προσφορά υπερβαίνει τη ζήτηση, ενώ άλλα παραδείγματα είναι οι συσσωρευτές και οι υδροηλεκτρικοί σταθμοί με μονάδες αντλησιοταμίευσης. Το μοντέλο της αποκεντρωμένης παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές θα μπορούσε να ακολουθήσει και η παραγωγή υδρογόνου, με την επιτόπια εγκατάσταση μονάδων, κυρίως κοντά σε αιολικά πάρκα. Έτσι μπορούν να δημιουργηθούν νέες θέσεις εργασίας στις τοπικές κοινωνίες και να προκύψουν νέες εφοδιαστικές αλυσίδες και δίκτυα παραγωγής. 2. Στη βιομηχανία πρέπει να αντικατασταθούν οι παραγωγικές διαδικασίες έντασης άνθρακα με νέες εναλλακτικές λύσεις χωρίς άνθρακα. Αυτό ισχύει τόσο για τη χρήση ενέργειας στους αντίστοιχους κλάδους όσο και για τις χημικές διεργασίες που παράγουν CO 2 ή που χρησιμοποιούν προϊόντα υψηλής έντασης άνθρακα. Υπάρχουν ήδη διαθέσιμες τεχνολογικές λύσεις για πολλές βιομηχανικές διεργασίες υψηλής έντασης άνθρακα, ενώ πιθανότατα θα δούμε να εμφανίζονται νέοι βιομηχανικοί τομείς. Ωστόσο, πολλές από αυτές τις νέες τεχνολογίες βρίσκονται ακόμη σε πρώιμο στάδιο και θα χρειαστεί περισσότερη έρευνα και πιλοτική εφαρμογή για να φθάσουν σε κλίμακα βιομηχανικής χρήσης. Πρόσφατα, για παράδειγμα, έλαβε μεγάλη δημοσιότητα η εφαρμογή του πράσινου υδρογόνου, το οποίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως υποκατάστατο σε πολλές ενεργοβόρες παραγωγικές διαδικασίες, οι οποίες έως τώρα απαιτούσαν, μεταξύ άλλων, ορυκτές πηγές ενέργειας και, ως εκ τούτου, ήταν πολύ υψηλής έντασης άνθρακα. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της

2 Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και το μέλλον των θέσεων εργασίας – 43 χρήσης πράσινου υδρογόνου σε βιομηχανικές διαδικασίες είναι η αντικατάσταση του άνθρακα στην παραγωγή χάλυβα. 3. Ο τομέας της κινητικότητας πρέπει να προχωρήσει σε σημαντικές επενδύσεις στην ευελιξία(«πολυτροπικότητα») του συστήματος μεταφορών. Σε αυτό το πλαίσιο πρέπει, μεταξύ άλλων, να επεκταθούν οι δημόσιες συγκοινωνίες και να γίνουν πιο φιλικές προς το περιβάλλον, ενώ απαιτείται επίσης ανάπτυξη υπηρεσιών κοινής χρήσης, καθώς και μεγάλη διασυνδεσιμότητα μεταξύ των διαφόρων τρόπων κινητικότητας και ψηφιοποίηση της κινητικότητας. Ως εκ τούτου, η κινητικότητα των ανθρώπων θα είναι μεγαλύτερη από ό,τι είναι σήμερα, χωρίς να είναι τόσο απαραίτητη η κατοχή ιδιόκτητου αυτοκινήτου. Για την ενίσχυση της μεταφορικής ικανότητας των δημόσιων συγκοινωνιών χρειάζεται επέκταση του σιδηροδρομικού συστήματος μεγάλων αποστάσεων, καθώς και των επιλογών αστικών και τοπικών συγκοινωνιών. Όσον αφορά τα υπόλοιπα αυτοκίνητα, θα πρέπει να αντικαταστήσουμε τον υφιστάμενο στόλο που χρησιμοποιεί κινητήρες εσωτερικής καύσης με οχήματα μηδενικών εκπομπών, που θα χρησιμοποιούν, για παράδειγμα, ηλεκτρική ενέργεια ή υδρογόνο ως δευτερεύουσα πηγή ισχύος. Σύμφωνα με μια μελέτη, τουλάχιστον το 80% των αυτοκινήτων θα πρέπει να είναι ηλεκτρικά μέχρι το 2050. 1 Για μια πιο εμπεριστατωμένη αναφορά στην κινητικότητα, βλ. Κεφάλαιο 5. 4. Συχνά παραβλέπεται, παρότι είναι ζωτικής σημασίας, ο τομέας της θέρμανσης και ψύξης , που αφορά τον τρόπο που θερμαίνουμε και δροσίζουμε τα σπίτια μας και τα δημόσια κτίρια τον χειμώνα και το καλοκαίρι, αντίστοιχα, αλλά και μαγειρεύουμε το φαγητό μας. Ο τομέας διαθέτει μεγάλο ανεκμετάλλευτο δυναμικό για τη μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα. Γι’ αυτό απαιτείται μια διπλή στρατηγική για την αύξηση της ενεργειακής απόδοσης και τη μετατροπή των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.

44 – 2 Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και το μέλλον των θέσεων εργασίας Με άλλα λόγια, χρειάζεται να εξασφαλίζουμε δροσιά, ζέστη και καλό φαγητό καταναλώνοντας λιγότερη ενέργεια από ό,τι στο παρελθόν και χρησιμοποιώντας αποκλειστικά ανανεώσιμες πηγές ενέργειας με μηδενικές εκπομπές. Για να συμβεί αυτό, θα πρέπει πρώτα να αναβαθμίσουμε το υπάρχον κτιριακό μας απόθεμα, βελτιώνοντας τη μόνωση, για παράδειγμα μέσω του εκσυγχρονισμού. Κατά δεύτερον, θα πρέπει να αντικαταστήσουμε τα συμβατικά συστήματα θέρμανσης που βασίζονται στον άνθρακα, το πετρέλαιο ή το φυσικό αέριο με τεχνολογίες μηδενικών εκπομπών, όπως τα ηλιακά συστήματα, οι αντλίες θερμότητας που λειτουργούν με πράσινη ηλεκτρική ενέργεια ή τα συστήματα τηλεθέρμανσης από ανανεώσιμες πηγές. Επιπλέον, πρέπει να αναθεωρήσουμε τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό, ώστε να τον καταστήσουμε κατά το δυνατόν ενεργειακά πιο αποδοτικό – μέσω της εμπεριστατωμένης μελέτης χωροθέτησης των κουφωμάτων και της κυκλοφορίας του αέρα, για παράδειγμα. 5. Ο τελευταίος τομέας που αξίζει να αναφερθεί εδώ είναι ο γεωργικός . Είναι η μεγαλύτερη πηγή εκπομπών μεθανίου και αζώτου – δύο αέρια του θερμοκηπίου που είναι πολύ πιο επιβλαβή για το κλίμα από το διοξείδιο του άνθρακα. Παρότι αναφέρεται συχνά ότι ο γεωργικός τομέας είναι δύσκολο να απαλλαγεί από τις ανθρακούχες εκπομπές, δεν είναι αδύνατον να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο παράγουμε και εμπορευόμαστε γεωργικά προϊόντα. Η κλιματολογικά έξυπνη γεωργία είναι πολύ σημαντική και το πρώτο βήμα είναι η ανακατεύθυνση των γεωργικών επιδοτήσεων προς την οικολογική γεωργία. Με ποσοστό λίγο μικρότερο του 40%, οι επιδοτήσεις αυτές αντιπροσωπεύουν σημαντικό μερίδιο του προϋπολογισμού της Ε.Ε. και προς το παρόν ωφελούν κυρίως τις μεγάλης κλίμακας βιομηχανίες μεταποίησης γεωργικών προϊόντων. 2 Αν και ο τομέας αυτός είναι μικρότερης έντασης επενδύσεων, θα μπορούσε να γίνει μεγαλύτερης έντασης εργασίας με τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας μέσω νέων επιχειρηματικών μοντέλων. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα εάν υπάρξει μια ολιστική προσέγγιση του τομέα της γεωργίας, με την εφαρμογή των αρχών της κυκλικής οικονομίας: τα οργανικά απόβλητα μπορούν να μετατρέπονται σε λίπασμα ή βιοαέριο σε τοπικό επίπεδο, ακόμα και χωρίς τεράστιες οικονομικές επενδύσεις ή ειδική εκπαίδευση των κατά τόπους αγροτών. • Οι συνολικές πρόσθετες επενδύσεις που απαιτούνται για την απαλλαγή της Γερμανίας από τις ανθρακούχες εκπομπές κατά τα επόμενα τριάντα έτη εκτιμώνται σε περίπου δύο τρισεκατομμύρια ευρώ. Ένα τέτοιο ποσό μπορεί να φαίνεται τεράστιο, αλλά στην πραγματικότητα ανέρχεται μόνο στο 3% περίπου των συνολικών επενδύσεων σε βιομηχανικές εγκαταστάσεις και οικιστικά κτίρια που θα χρειάζοταν για να διατηρηθεί το κεφαλαιουχικό απόθεμα της γερμανικής οικονομίας. Αυτό δείχνει την κλίμακα σε σχέση με το μέγεθος της οικονομίας. Η ουσία είναι ότι πρόκειται μεν για ένα σημαντικό ποσό, αλλά είναι εφικτό να βρεθεί. • Επιπλέον, αν εξετάσουμε τις επιπτώσεις των απαραίτητων επενδύσεων για την απασχόληση στους θιγόμενους τομείς, θα διαπιστώσουμε ορισμένα θετικά στοιχεία: Πρώτον, οι επενδύσεις αυτές θα προκαλέσουν ζήτηση για προϊόντα στις πρωτοπόρες αγορές των τεχνολογιών προστασίας του κλίματος – τεχνολογίες ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, πράσινη κινητικότητα, τεχνολογίες και λύσεις ενεργειακής απόδοσης. Για παράδειγμα, θα χρειαστούν η επέκταση του υφιστάμενου σιδηροδρομικού δικτύου, νέα συστήματα θέρμανσης, μονωτικά

2 Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και το μέλλον των θέσεων εργασίας – 45 υλικά, ανεμογεννήτριες – και αυτά είναι μερικά μόνο ενδεικτικά παραδείγματα. θέσεις αυτές θα μπορούσε να προκύψει άμεσο όφελος για τις τοπικές κοινωνίες. Αυτό με τη σειρά του θα δημιουργήσει πολύ περισσότερες θέσεις εργασίας στους αντίστοιχους τομείς, κατανεμημένες σε όλες τις περιοχές. Στη συνέχεια θα εξετάσουμε τα συγκεκριμένα επαγγέλματα που πιθανότατα θα ωφεληθούν: 3 1. Δεδομένου ότι ο μετασχηματισμός εκπορεύεται από τις υποδομές, ο κλάδος των πολιτικών μηχανικών και της δομοστατικής μηχανικής θα είναι ο πρώτος που θα ωφεληθεί, καθώς θα πρέπει να κατασκευαστούν σιδηρόδρομοι και να εκσυγχρονιστεί το κτιριακό απόθεμα. 2. Η μεγάλης κλίμακας αναμόρφωση του κτιριακού αποθέματος θα ωφελήσει επίσης τους εργαζομένους στις κατασκευές εσωτερικού χώρου καθώς και ένα ευρύ φάσμα επαγγελμάτων που σχετίζονται με τη μελέτη και επίβλεψη κατασκευών , όπως επίσης τους ηλεκτρολόγους-μηχανολόγους και τον τομέα του τεχνολογικού εξοπλισμού κτιρίων. 3. Επιπλέον, η μετάβαση από την ατομική κινητικότητα σε περισσότερες δημόσιες μεταφορές θα δημιουργήσει θέσεις εργασίας στις υπηρεσίες κυκλοφορίας και εφοδιαστικής (logistics) , για την επέκταση των συστημάτων δημόσιων μεταφορών και κοινής χρήσης, τη διαχείριση της κυκλοφορίας και την ανάπτυξη της υποδομής πράσινης κινητικότητας, για παράδειγμα. 4. Τέλος, οι θέσεις εργασίας στον τομέα της μηχατρονικής και των ηλεκτρολόγων και ηλεκτρονικών-μηχανικών ενεργειακών συστημάτων είναι πιθανόν να αυξηθούν, λόγω της αυξημένης ζήτησης για λύσεις και υπηρεσίες ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές. Σε ένα αποκεντρωμένο ενεργειακό σύστημα, από τις • Δεδομένου ότι πολλές από τις αναγκαίες επενδύσεις θα πρέπει να πραγματοποιηθούν σε όλη την επικράτεια μιας χώρας, ενώ το σύστημα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας θα πρέπει να είναι πιο αποκεντρωμένο από το σημερινό ιδιαίτερα συγκεντρωτικό σύστημα που βασίζεται στους θερμοηλεκτρικούς σταθμούς, όλες οι περιφέρειες της χώρας θα επωφεληθούν από αυτές. Ένα απτό παράδειγμα που καταδεικνύει αυτόν τον ισχυρισμό σαφώς είναι το γεγονός ότι σήμερα σχεδόν 300.000 άτομα απασχολούνται ήδη στην πρωτοπόρα αγορά των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας σε ολόκληρη τη Γερμανία, 4 έναντι 28.000 εργαζομένων περίπου στη βιομηχανία άνθρακα, η οποία είναι συγκεντρωμένη σε συγκεκριμένες περιοχές. Τα σενάρια για τη Γερμανία δείχνουν ότι η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα θα μπορούσε κάλλιστα να δημιουργήσει περισσότερες θέσεις εργασίας από όσες θα χαθούν, σε σχέση με ένα σενάριο που θα περιλάμβανε μια λιγότερο φιλόδοξη πολιτική για το κλίμα. • Υπάρχουν ήδη εκατομμύρια άνθρωποι που εργάζονται στους λεγόμενους «πράσινους τομείς». Σύμφωνα με πρόσφατες έρευνες που διεξήγαγε η γερμανική Υπηρεσία Περιβάλλοντος(UBA), το 6,4% του γερμανικού εργατικού δυναμικού(σχεδόν τρία εκατομμύρια άτομα) απασχολείται ήδη σε τομείς που σχετίζονται με την προστασία του περιβάλλοντος, από τον οικοτουρισμό και τις βιώσιμες χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες έως τη βιομηχανία. Πάνω από τις μισές από αυτές τις θέσεις εργασίας σχετίζονται άμεσα με την προστασία του κλίματος. 5 Τουλάχιστον 400.000 άτομα εργάζονται στους τομείς των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, σε

46 – 2 Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και το μέλλον των θέσεων εργασίας σύγκριση με μόλις 18.600 εργαζομένους και εργαζόμενες στον τομέα εξόρυξης λιγνίτη στη Γερμανία. Υπάρχουν ελάχιστες μελέτες που παρέχουν στοιχεία ειδικά για τον τομέα της κινητικότητας[δηλαδή τους εργαζομένους και τις εργαζόμενες που απασχολούνται αποκλειστικά στην κατασκευή αυτοκινήτων με κινητήρα εσωτερικής καύσης έναντι εκείνων που κατασκευάζουν ηλεκτρικά ή υδρογονοκίνητα αυτοκίνητα, αλλά και ποδήλατα(μεταφοράς φορτίων), τρένα, λεωφορεία, σιδηροδρόμους και ποδηλατόδρομους]. Οι φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα δημιουργούν επίσης σίγουρες θέσεις εργασίας στους πράσινους τομείς του μέλλοντος – ενώ η παραμονή στους συμβατικούς κλάδους θέτει σε κίνδυνο αυτές τις θέσεις εργασίας και έχει ήδη οδηγήσει χιλιάδες ανθρώπους στην ανεργία. 6 • Ένας από τους λόγους που χάνονται αυτές οι θέσεις εργασίας είναι ότι οι εργαζόμενοι και οι εργαζόμενες στον τομέα της πράσινης οικονομίας δεν έχουν ακόμη οργανωθεί σε συνδικαλιστικές οργανώσεις και, ως εκ τούτου, δεν διαθέτουν ισχυρή εκπροσώπηση(σε αντίθεση με τον τομέα του άνθρακα, όπου ο βαθμός οργάνωσης είναι παραδοσιακά πολύ υψηλός, με τις θέσεις του να έχουν ιδιαίτερη βαρύτητα στον συνδικαλιστικό χώρο). Πολλές «πράσινες νεοφυείς επιχειρήσεις» δεν θεωρούν αναγκαία τη συνεργασία με τα συνδικάτα, με ορισμένες μάλιστα να έχουν παρεμποδίσει το έργο τους, ενώ τα περισσότερα συνδικάτα από την πλευρά τους δεν αξιοποίησαν την ευκαιρία να προσελκύσουν νέα μέλη από αναδυόμενους, καινοτόμους,«πράσινους» τομείς. Επομένως, η συνδικαλιστική οργάνωση των«πράσινων θέσεων εργασίας» είναι ζωτικής σημασίας για έναν επιτυχημένο μετασχηματισμό, ενώ, επιπλέον, είναι προς όφελος όλων των ενδιαφερομένων – είτε πρόκειται για τους εργαζομένους και τις εργαζόμενες, λόγω της καλύτερης εκπροσώπησης, είτε για τα συνδικάτα, λόγω της εξασφάλισης νέων μελών, είτε για τις «πράσινες» επιχειρήσεις, που θα αποκτήσουν λόγο στα τεκταινόμενα. • Ιστορικά, η άνοδος και η πτώση οικονομικών τομέων δεν είναι κάτι νέο. Αυτή τη φορά όμως έχουμε την ευκαιρία να διαμορφώσουμε τη μετάβαση των οικονομιών μέσα από μια διαδικασία πολιτικής διαχείρισης που διασφαλίζει την κοινωνική δικαιοσύνη. Πολύ λίγοι άνθρωποι δουλεύουν σήμερα ως ιπποκόμοι σε σχέση με την εποχή που τα άλογα αποτελούσαν τα κύρια μέσα μεταφοράς, όπως υπάρχουν επίσης πολύ λίγοι πυροσβέστες στα τρένα. Οι δουλειές αυτές πολύ απλά εξαφανίστηκαν με την τεχνολογική πρόοδο. Κατά τις τελευταίες δεκαετίες, χιλιάδες γραμματείς απολύθηκαν όταν οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές εντάχθηκαν στον βασικό εξοπλισμό γραφείου(για μια πιο λεπτομερή συζήτηση των επιπτώσεων της ψηφιοποίησης στην απασχόληση, βλέπε επίσης Κεφάλαιο 3, σελίδα 72κ.ε.). Πολλές από αυτές τις αλλαγές καθοδηγήθηκαν από

2 Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και το μέλλον των θέσεων εργασίας – 47 τις δυνάμεις της αγοράς. Μερικές από αυτές, ωστόσο, προκλήθηκαν από κυβερνητικά μέτρα, όπως, για παράδειγμα, η απώλεια θέσεων εργασίας στην καπνοβιομηχανία, όταν οι κυβερνήσεις άρχισαν να ανησυχούν περισσότερο για την υγεία των πνευμόνων των πολιτών τους παρά για τα κέρδη που αποκόμιζαν από αυτόν τον τομέα. • Εάν εξετάσουμε τη μετατόπιση των επενδύσεων, θα διαπιστώσουμε ότι το σενάριο της καθοδηγούμενης από την αγορά κατάρρευσης πολλών κλάδων της οικονομίας που στηρίζονται στον λιγνίτη είναι αρκετά πιθανόν: Μεγάλες ιδιωτικές τράπεζες, αλλά και πολλά συνταξιοδοτικά ταμεία και άλλοι χρηματοπιστωτικοί επενδυτές, αποσύρονται από τους κλάδους που βασίζονται στα ορυκτά καύσιμα, ενώ οι πολυμερείς και εθνικές αναπτυξιακές τράπεζες εφαρμόζουν στρατηγικές «απο-επένδυσης» , καθώς διαπιστώνουν ότι οι τομείς αυτοί δεν έχουν μέλλον. 7 Επομένως, το μεγάλο ερώτημα δεν είναι κατά πόσον οι περιβαλλοντικά επιβλαβείς βιομηχανίες θα μπορέσουν να συνεχίσουν σαν να μη συμβαίνει τίποτα ή θα συρρικνωθούν, αλλά περισσότερο αν οι εργαζόμενοι και οι τοπικές κοινωνίες θα έρθουν αντιμέτωποι με μια κατευθυνόμενη από την αγορά σταδιακή κατάργηση χωρίς κάποιο δίχτυ ασφαλείας ή αν θα θέσουμε τώρα σε εφαρμογή πολιτικά πλαίσια για μια δίκαιη μετάβαση, επιτρέποντας στους πολίτες να συμμετέχουν στη διαμόρφωση του μέλλοντός τους. • Το βασικό μήνυμα είναι λοιπόν ότι η απεξάρτηση από τον άνθρακα θα οδηγήσει σε αλλαγή της δομής της απασχόλησης. Η επιτυχία αυτής της μετάβασης θα εξαρτηθεί από την αποτελεσματική διαχείριση, την πολιτική ηγεσία, τα κατάλληλα οικονομικά κίνητρα για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και τη βιώσιμη παραγωγή και κατανάλωση. Θα εξακολουθήσουμε να παράγουμε και να καταναλώνουμε, αλλά θα παράγουμε διαφορετικά πράγματα και θα καταναλώνουμε με διαφορετικό τρόπο. • Αυτό είναι ακόμα πιο σαφές εάν εξετάσουμε σφαιρικά τη δομή της απασχόλησης στις οικονομίες μας. Δεν θα πρέπει να στοχεύσουμε σε μια κοινωνία όπου θα υπάρχουν αρκετοί οδηγοί λεωφορείων, για να διασφαλίσουν ότι κανείς δεν θα«μείνει πίσω» σε κάποια στάση, στη μέση του πουθενά; Σε μια κοινωνία στην οποία θα έχουμε αρκετούς εκπαιδευτικούς, για να στηρίξουν την ατομική ανάπτυξη κάθε παιδιού, επαρκές νοσηλευτικό προσωπικό, για να φροντίσει τα ηλικιωμένα και ανήμπορα μέλη της, και καλλιτέχνες που θα μπορούν να κερδίζουν τα προς το ζην, διευρύνοντας τους ορίζοντές μας με τη δημιουργικότητα και το έργο τους; Ακόμα και στις περισσότερες ευρωπαϊκές οικονομίες μας, οι τομείς αυτοί είναι χρόνια υποστελεχωμένοι και υποχρηματοδοτούμενοι, παρότι οι άνθρωποι που εργάζονται σε αυτούς συμβάλλουν πολύ περισσότερο στην ευημερία μας από ό,τι, για παράδειγμα, η αγορά ενός νέου καταναλωτικού προϊόντος κάθε δύο μήνες. • Ορισμένοι βιομηχανικοί τομείς θα πρέπει να «αποαναπτυχθούν»(όπως η εξόρυξη άνθρακα), αλλά οι θέσεις εργασίας στη«λιγνιτική βιομηχανία» δεν πρέπει κατ’ ανάγκη να αντικατασταθούν από«πράσινες» βιομηχανικές θέσεις εργασίας. Μέσα από μια ευρύτερη προσέγγιση μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι οι εργαζόμενοι και οι εργαζόμενες που συμβάλλουν περισσότερο στην ευημερία μας θα έχουν δίκαιους μισθούς, συμβάλλοντας έτσι και στην περαιτέρω προώθηση της κοινωνικής ισότητας και της ισότητας των φύλων. Σήμερα, οι επισφαλείς

48 – 2 Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και το μέλλον των θέσεων εργασίας συμβάσεις, τα απαράδεκτα ωράρια εργασίας, οι χαμηλοί μισθοί και η έλλειψη(συνδικαλιστικής) οργάνωσης τείνουν να αποτελούν περισσότερο πρόβλημα για τις γυναίκες που εργάζονται στον τομέα της φροντίδας(π.χ. στην υγεία και την εκπαίδευση) παρά για τους(άνδρες) ανθρακωρύχους, αν υποτεθεί μάλιστα ότι η παροχή φροντίδας ανταμείβεται οικονομικά και δεν θεωρείται δεδομένη. Επομένως, κατά τη διαμόρφωση της διαδικασίας δίκαιης μετάβασης της οικονομίας μας, πρέπει να προωθήσουμε εκείνους τους τομείς που τελικά συμβάλλουν στην ευτυχία μας και κάνουν τις κοινωνίες μας πιο δίκαιες, και όχι εκείνους που καταστρέφουν την υγεία και το περιβάλλον μας. • Σε τελική ανάλυση, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι με τον περιορισμό της κλιματικής κρίσης αποφεύγεται επίσης η απώλεια θέσεων εργασίας, ιδίως στον τουρισμό ή τη γεωργία(βλ. επίσης Κεφάλαιο 1, σελίδα 20). Δεν υπάρχουν δουλειές σε έναν νεκρό πλανήτη. Τι γίνεται όμως... …με τους εργαζομένους και τις εργαζόμενες που απασχολούνται σήμερα σε τομείς που θα επηρεαστούν από την αλλαγή της δομής της απασχόλησης λόγω των μεταβολών που συνοδεύουν τον μετασχηματισμό, όπως για παράδειγμα όλα τα άτομα τα οποία συνδέονται με την οικονομία των ορυκτών καυσίμων; Πώς μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι θα συνεχίσουν να έχουν αξιοπρεπείς και σίγουρες θέσεις εργασίας αύριο; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Διαμόρφωση των θέσεων εργασίας για το μέλλον • Αρχικά ας προσδιορίσουμε τους κλάδους που θα υποστούν ριζικό μετασχηματισμό λόγω της απεξάρτησης από τον άνθρακα. Στο σημείο αυτό είναι σημαντικό να λάβουμε υπόψη ότι τα επαγγέλματα που καθίστανται παρωχημένα δεν οδηγούν αναγκαστικά σε ανεργία. Όλα εξαρτώνται από τον τρόπο διαχείρισης της μετάβασης – κάτι που θα διερευνήσουμε παρακάτω και στο τέταρτο κεφάλαιο, με ιδιαίτερη έμφαση στον τομέα της ενέργειας. Τέλος, μια δίκαιη μετάβαση προϋποθέτει ότι αναγνωρίζουμε την αναπόφευκτη επερχόμενη αλλαγή και συμμετέχουμε ενεργά σε αυτή. • Όπως έχει ήδη αναφερθεί, οι τομείς οι οποίοι συνδέονται με την οικονομία των ορυκτών καυσίμων αναμφίβολα θα χάσουν σημαντικό μερίδιο του υφιστάμενου ποσοστού απασχόλησής τους. Αυτό θα έχει ιδιαίτερο αντίκτυπο» στους εργαζομένους και τις εργαζόμενες στον τομέα εξόρυξης πετρελαίου και φυσικού αερίου, στα διυλιστήρια, στην εξόρυξη άνθρακα και σε θερμοηλεκτρικούς σταθμούς παραγωγής ενέργειας, και ειδικότερα σε αυτούς που λειτουργούν με άνθρακα. • Όσον αφορά την εξόρυξη λιθάνθρακα και λιγνίτη, πάντως, οι σημαντικότερες απώλειες θέσεων εργασίας σημειώθηκαν ήδη , στο τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Στη Λουσατία, μια λιγνιτική περιοχή στην ανατολική Γερμανία, χάθηκε σχεδόν το 90% των θέσεων εργασίας από το 1990. Στην Πολωνία, τη χώρα με τα μεγαλύτερα κοιτάσματα λιθάνθρακα στην Ευρώπη, από το 1990 έχει χαθεί έως και το 80% των θέσεων εργασίας σε αυτόν τον τομέα. Οι λόγοι είναι πολλαπλοί, αλλά σημαντικό ρόλο έχουν διαδραματίσει σε κάθε περίπτωση ο παγκόσμιος ανταγωνισμός και ο εξορθολογισμός των παραγωγικών διαδικασιών. • Ένας άλλος κλάδος που θα επηρεαστεί σημαντικά είναι η αυτοκινητοβιομηχανία. Ειδικά η μετάβαση σε ηλεκτρικά οχήματα θα έχει σημαντικό αντίκτυπο σε ορισμένα τμήματα της εφοδιαστικής αλυσίδας και ιδίως στα εξαρτήματα

2 Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και το μέλλον των θέσεων εργασίας – 49 που απαιτούνται για τα συστήματα πρόωσης/ μετάδοσης ισχύος των οχημάτων. Δεδομένου του σημαντικού ρόλου που διαδραματίζει η Ανατολική Ευρώπη στην αυτοκινητοβιομηχανία μετά την ενσωμάτωσή της στις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού, αυτό θα έχει σημαντικό οικονομιών κατευθύνεται όλο και περισσότερο προς την ανατροπή των υφιστάμενων κλάδων, συμπεριλαμβανομένου του τομέα της αυτοκινητοβιομηχανίας, και προς την ανάπτυξη νέων επιχειρηματικών μοντέλων για την κάλυψη της υστέρησής τους σε σχέση με τις προηγμένες αντίκτυπο στις οικονομίες της περιοχής. Παρ’ όλα αυτά, η απεξάρτηση από τον άνθρακα δεν είναι ο μόνος κινητήριος μοχλός, πράγμα που σημαίνει ότι οι φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα δεν οδηγούν στον«θάνατο της εργασίας», όπως συχνά αναφέρεται. Πολλές πρωτοπόρες αγορές αυτοκινήτων υφίστανται μεταβολές που θα αλλάξουν σημαντικά τα πρότυπα κινητικότητας και είναι πιθανόν να μειώσουν τη ζήτηση για αυτοκίνητα όπως την ξέρουμε, με ή χωρίς την απεξάρτηση από τον άνθρακα. Η ψηφιοποίηση οδηγεί σε νέα επιχειρηματικά μοντέλα. Η αστικοποίηση αυξάνει τη ζήτηση για δημόσιες μεταφορές λόγω της αυξανόμενης πληθυσμιακής πυκνότητας στις μητροπολιτικές περιοχές. Και η βιομηχανική πολιτική των αναδυόμενων οικονομίες(π.χ. την κατασκευή συσσωρευτών για ηλεκτρικά οχήματα). Ως εκ τούτου, στον τομέα της αυτοκινητοβιομηχανίας ο μετασχηματισμός θα είναι αναμφίβολα σημαντικός, ακόμα και αν δεν ακολουθηθεί μια φιλόδοξη πολιτική για το κλίμα . Ο μετασχηματισμός στον τομέα της κινητικότητας περιγράφεται με περισσότερες λεπτομέρειες στο πέμπτο κεφάλαιο. • Επιπλέον, η συνεχής αυτοματοποίηση της εξορυκτικής και βιομηχανικής παραγωγής θα οδηγήσει σε απώλεια θέσεων απασχόλησης σε κάθε περίπτωση: Κανείς στην Ευρώπη δεν χρησιμοποιεί αξίνες στην εξόρυξη άνθρακα πια, αφού όλα γίνονται πλέον με μηχανήματα. Το ίδιο

50 – 2 Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και το μέλλον των θέσεων εργασίας ισχύει και για την αυτοκινητοβιομηχανία, όπως και για τη βιομηχανική παραγωγή πολλών άλλων προϊόντων. Ενώ μέχρι τη δεκαετία του 1970 όλα τα εργοστάσια ήταν γεμάτα εργαζομένους και εργαζόμενες, σήμερα μετά βίας εντοπίζουμε κάποιον άνθρωπο να δουλεύει στη γραμμή παραγωγής ανάμεσα στα ρομπότ. Στην Κεντρική και την Ανατολική Ευρώπη είναι επιτακτική η ανάγκη για επενδύσεις σε πολλούς από αυτούς τους τομείς, προκειμένου να καταστούν πάλι κερδοφόροι. Αλλά και σε αυτή την περίπτωση, επένδυση σημαίνει αυτοματισμός, που αναπόφευκτα θα οδηγήσει σε απώλεια θέσεων εργασίας, οπότε, είτε με τον έναν είτε τον άλλο τρόπο, θα πρέπει να προσφέρουμε ένα δίχτυ ασφαλείας για αυτούς τους εργαζομένους και τις εργαζόμενες. Ας δούμε τώρα πώς θα διασφαλίσουμε ότι η εξαφάνιση συγκεκριμένων επαγγελμάτων δεν θα οδηγήσει σε απώλεια θέσεων εργασίας. Έχουμε στη διάθεσή μας μια ολόκληρη γκάμα ειδικών μέσων για την υποστήριξη των εργαζομένων που θα επηρεαστούν από τις επερχόμενες αλλαγές: • Ιδιαίτερα όσον αφορά τους ανθρακωρύχους, υπάρχουν δύο μέτρα οικονομικής στήριξης που έχουν ήδη αποδειχθεί αποτελεσματικά: τα προγράμματα πρόωρης συνταξιοδότησης για μεγαλύτερης ηλικίας εργαζομένους και εργαζόμενες, καθώς και ένα ταμείο μετάβασης, το οποίο στηρίζει οικονομικά τους νεότερους εργαζομένους και τις εργαζόμενες στα ανθρακωρυχεία που χρειάζονται επανεκπαίδευση προκειμένου να βρουν δουλειά σε άλλους κλάδους. Όσον αφορά τους άλλους κλάδους, η γερμανική Ομοσπονδία Μεταλλεργατών IG Metall πρότεινε πρόσφατα μια μεταβατική εργασιακή ρύθμιση για λιγότερες ώρες εργασίας σε τομείς που υπόκεινται σε διαρθρωτικές αλλαγές, όπως η αυτοκινητοβιομηχανία, πράγμα που σημαίνει ότι οι εργαζόμενοι και οι εργαζόμενες θα δουλεύουν με μειωμένο ωράριο εργασίας για να έχουν την ευκαιρία να αποκτήσουν νέα προσόντα. Έτσι, θα μπορούν να διεκδικήσουν μια θέση εργασίας σε αναδυόμενους τομείς πριν καν χρειαστεί να αιτηθούν επίδομα ανεργίας. Η μισθολογική διαφορά μεταξύ του μειωμένου ωραρίου και της πλήρους απασχόλησης καλύπτεται από το κράτος. • Επίσης, οι εργαζόμενοι και εργαζόμενες λαμβάνουν ενίσχυση για να μεταπηδήσουν σε παρόμοιους τομείς εργασίας. Στην περιοχή του Ρουρ της Γερμανίας, οι εργαζόμενοι και εργαζόμενες ανέλαβαν να αποσυναρμολογήσουν τον εξορυκτικό εξοπλισμό ή να βοηθήσουν στην αποκατάσταση της περιοχής(η οποία είναι μια πολύ μακρά διαδικασία). Οι νέες εφεδρικές μονάδες παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας που χρησιμοποιούν συνθετικό αέριο μπορούν επίσης να προσφέρουν νέες θέσεις εργασίας σε όσους προηγουμένως εργάζονταν σε θερμοηλεκτρικούς σταθμούς. • Η επανειδίκευση σε νέους επαγγελματικούς τομείς ανοίγει νέες προοπτικές, ιδίως όταν κατά τη μετεκπαίδευση δίνεται έμφαση σε δεξιότητες που έχουν ή αναμένεται να έχουν περιορισμένη προσφορά ή υψηλή ζήτηση. Ένα παράδειγμα είναι τα επαγγέλματα στον κατασκευαστικό τομέα: Θα χρειαστούν πολύ περισσότεροι εργαζόμενοι και εργαζόμενες από τους ήδη υπάρχοντες για την εφαρμογή όλων των μέτρων ενεργειακής απόδοσης που απαιτούνται για το κτιριακό απόθεμα. Η αλλαγή θέσης εργασίας ή τομέα απασχόλησης πάντοτε φέρνει μια ανατροπή στη ζωή ενός ατόμου. Είναι δύσκολο να αποδεχτεί κανείς τη συρρίκνωση ενός τομέα, ιδίως ενός τομέα που είχε μεγάλη βαρύτητα στο παρελθόν, γι’ αυτό οι εξωγενείς «λύσεις» που επιβάλλονται στους εργαζομένους και τις εργαζόμενες είναι σπάνια αποτελεσματικές. Για να γίνει η μετάβαση πιο αποδεκτή σε ατομικό επίπεδο, είναι σημαντικό να ληφθούν υπόψη τρία ζητήματα:

2 Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και το μέλλον των θέσεων εργασίας – 51 1. Πρώτα απ’ όλα, πρέπει να αναγνωρίσουμε όλα όσα πέτυχε ο άνθρωπος κατά την πορεία του στον χρόνο. Ο άνθρακας διατήρησε ζεστά αμέτρητα νοικοκυριά, ενώ τα αυτοκίνητα με κινητήρα εσωτερικής καύσης παρείχαν δυνατότητες για πρωτοφανή ατομική κινητικότητα κατά τις τελευταίες δεκαετίες. Υπάρχουν τρόποι για να συντηρήσουμε αυτήν τη μνήμη. Μερικά πρώην εργοστάσια και ορυχεία έχουν μετατραπεί, για παράδειγμα, σε παγκοσμίου φήμης χώρους πολιτιστικής κληρονομιάς. 2. Κατά δεύτερον, οι άνθρωποι πρέπει να έχουν όσο το δυνατόν περισσότερες επιλογές για να διαμορφώσουν το μέλλον τους. Όταν τους παρέχεται η δυνατότητα να συνταξιοδοτηθούν ή να αποκτήσουν νέες δεξιότητες, όταν μπορούν να μεταπηδήσουν σε νέα επαγγέλματα, οι πολίτες δεν είναι «θύματα» ή θεατές, αλλά κύριοι της μοίρας τους. 3. Τρίτον, οι νέες θέσεις εργασίας θα πρέπει να παρέχουν συνθήκες εργασίας τουλάχιστον εξίσου καλές με τις προηγούμενες. Αυτό συχνά είναι πιο εύκολο στα λόγια παρά στην πράξη, διότι οι συνθήκες εργασίας στη βαριά βιομηχανία και στον μεταλλευτικό κλάδο έχουν βελτιωθεί σημαντικά χάρη στο έργο των συνδικάτων. Πολλοί εργαζόμενοι και εργαζόμενες σε αυτούς τους τομείς επωφελήθηκαν από καλοπληρωμένες συμβάσεις αορίστου χρόνου, κάτι που δεν συμβαίνει πάντα στον διαρκώς ανερχόμενο τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Τι γίνεται όμως... ...με τις περιφέρειες που βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στην εξόρυξη άνθρακα ή στα συγκροτήματα της βαριάς βιομηχανίας; Πώς μπορούν να επωφεληθούν από μια οικονομία χωρίς ανθρακούχες εκπομπές; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Αξιοποίηση μιας ευκαιρίας • Όπως έχουμε ήδη περιγράψει, στις περιοχές εξόρυξης λιθάνθρακα και λιγνίτη, οι περισσότερες διαρθρωτικές αλλαγές έχουν ήδη συντελεστεί. Αυτό εξηγεί, αφενός, γιατί οι απομένουσες δραστηριότητες εξόρυξης άνθρακα είναι τόσο σημαντικές για τις τοπικές οικονομίες. Από την άλλη πλευρά, μια φιλόδοξη ατζέντα για το κλίμα παρέχει μια ευκαιρία στις περιφέρειες αυτές να προσελκύσουν την προσοχή και τα διαρθρωτικά κονδύλια που χρειάζονται για να δημιουργήσουν νέες οικονομικές προοπτικές. Η στήριξη αυτών των περιφερειών με διαρθρωτικά κονδύλια δεν θα δημιουργήσει μόνο ευκαιρίες για τα επόμενα χρόνια, αλλά θα ωφελήσει και τους τομείς που επλήγησαν στο παρελθόν από την αποβιομηχάνιση. Όσον αφορά τον τρόπο στήριξης ολόκληρων περιοχών που θα θιγούν από τη μετάβαση, υπάρχει πληθώρα παραδειγμάτων με βάση τα οποία μπορούμε να χαράξουμε κατευθύνσεις για το μέλλον, όπως αυτό της περιοχής του Ρουρ στη Γερμανία, όπου τερματίστηκε η εξόρυξη λιθάνθρακα: • Τα περιφερειακά, εθνικά και ευρωπαϊκά προγράμματα στήριξης μπορούν να συμβάλουν στην υλοποίηση ενός κοινωνικά αποδεκτού διαρθρωτικού μετασχηματισμού. Σε αυτό το πλαίσιο προκρίνεται συχνά η δημιουργία ειδικών περιφερειακών οργανισμών που προωθούν τη μεταφορά γνώσεων και τη δικτύωση μεταξύ των τοπικών φορέων και προσπαθούν να συντονίσουν τα μέτρα μετάβασης. Ένα δίδαγμα από την περιοχή του Ρουρ είναι ότι ένα κοινό όραμα, η αποκεντρωμένη διαχείριση και η συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών αποτελούν βασικούς παράγοντες επιτυχίας.

52 – 2 Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και το μέλλον των θέσεων εργασίας • Με γνώμονα την «πρόοδο μέσω της εκπαίδευσης» , η δημιουργία πανεπιστημίων και κέντρων επαγγελματικής κατάρτισης, καθώς και η μεταφορά κρατικών οργανισμών στο τοπικό επίπεδο, έδωσαν τη δυνατότητα στους πρώην εργαζομένους και εργαζόμενες, καθώς και στα παιδιά και τα εγγόνια τους, να ενταχθούν σε υψηλότερες βαθμίδες εκπαίδευσης. Αυτό δεν συνέβαλε μόνο στην τόνωση της τοπικής οικονομίας, αλλά κυρίως ήταν συμβατό με τη σοσιαλδημοκρατική θέση ότι η εκπαίδευση είναι σημαντικό μέσο προς την αυτοεκπλήρωση. • Επιπλέον, τα κρατικά χρηματοδοτικά προγράμματα για την έρευνα και την ανάπτυξη (Ε&Α) και άλλες στοχευμένες επιδοτήσεις για νέες τεχνολογίες θα πρέπει να εστιάζονται σε περιφέρειες με διαρθρωτικά προβλήματα, παρέχοντας στήριξη και κίνητρα για τη δημιουργία νέων οικονομικών συνεργατικών σχηματισμών(π.χ. για την παραγωγή στοιχείων συσσωρευτών). Η ανάπτυξη συνεργατικών σχηματισμών μεταξύ Ε&Α, ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, εγκαταστάσεων παραγωγής και νεοφυών επιχειρήσεων υπήρξε αποδεδειγμένα κινητήριος μοχλός για την επιτυχημένη μετάβαση στην περιοχή του Ρουρ. Μερικά από τα πρώτα τεχνολογικά πάρκα στην Ευρώπη δημιουργήθηκαν σε πόλεις της περιοχής, όπως για παράδειγμα στο Ντόρτμουντ. • Εν κατακλείδι, υπάρχουν πολύπλευρες δυνατότητες για τον μετασχηματισμό περιοχών που βασίζονταν προηγουμένως στη βαριά βιομηχανία ή την εξόρυξη. Μπορούν να μετατραπούν σε πολιτιστικούς κόμβους, όπου οι επισκέπτες θα έχουν τη δυνατότητα να εξερευνήσουν τα εκπληκτικά κτίρια και μηχανήματα μιας άλλης εποχής(π.χ. το βιομηχανικό συγκρότημα ανθρακωρυχείων Zeche Zollverein, που έχει αναγνωριστεί από την UNESCO ως μνημείο πολιτιστικής κληρονομιάς), 8 ή σε χώρους αναψυχής(π.χ. λιγνιτωρυχεία που έχουν μετατραπεί σε λίμνες). Ή ακόμα οι καλές υποδομές που αφορούν τις σιδηροδρομικές και οδικές συνδέσεις και τα δίκτυα, τις οποίες οι περιοχές αυτές συνήθως διαθέτουν, μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την προσέλκυση νέων βιομηχανιών. Τι γίνεται όμως... ...με τις επενδύσεις που απαιτούνται για τη μετατροπή των υποδομών; Πώς μπορούμε να επιτύχουμε την κινητοποίηση χρηματοδοτικών πόρων; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Αλλαγή του τρόπου χρηματοδότησης Υπάρχουν πολλά διαθέσιμα μέσα για τη χρηματοδότηση του μετασχηματισμού των υποδομών και της στήριξης των περιφερειών που υφίστανται διαρθρωτικές αλλαγές: • Όσον αφορά τη χρηματοδότηση της μετάβασης των δημόσιων και ιδιωτικών υποδομών, είναι κρίσιμος ένας συνδυασμός δημόσιων και ιδιωτικών επενδύσεων. Για τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, ο μηχανισμός δίκαιης μετάβασης και η χρηματοδότηση μέσω της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων στο πλαίσιο της Πράσινης Συμφωνίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής 9 αποτελούν σημαντικές πηγές στήριξης. Για την προσέλκυση ιδιωτικών κεφαλαίων, για παράδειγμα από συνταξιοδοτικά ταμεία, υπάρχουν καινοτόμα σχήματα συμπράξεων δημόσιου-ιδιωτικού τομέα που προσφέρουν μια μέτρια αλλά σταθερή απόδοση και έχουν τη δυνατότητα να κινητοποιήσουν κεφάλαια από θεσμικούς επενδυτές που αναζητούν τέτοιες ευκαιρίες. Τέλος, η συμπερίληψη των κινδύνων από την κλιματική κρίση στις εκτιμήσεις κινδύνου των τραπεζών και άλλων επενδυτών μπορεί

2 Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και το μέλλον των θέσεων εργασίας – 53 να καταστήσει τις επενδύσεις σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και άλλες βιώσιμες τεχνολογίες εξίσου ανταγωνιστικές όπως οι παραδοσιακές επενδύσεις και, ως εκ τούτου, να δώσει κίνητρα στους χρηματοπιστωτικούς φορείς να αναδιαρθρώσουν τα χαρτοφυλάκιά τους. Το σχέδιο δράσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη χρηματοδότηση της βιώσιμης ανάπτυξης είναι ένα πρώτο βήμα προς αυτή την κατεύθυνση. 10 Καθώς οι τράπεζες και τα επενδυτικά κεφάλαια προχωρούν σε« απο-επένδυση » από τους κλάδους έντασης ενέργειας με τη χρήση άνθρακα (βλ. σελίδα 47), εξετάζουν νέες επ ενδυτικές ευκαιρίες σε τομείς με μελλοντική προοπτική. 11 Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η Tesla αναδείχθηκε πρόσφατα στον μεγαλύτερο σε αξία κατασκευαστή αυτοκινήτων στον κόσμο(αν και η Toyota, που βρίσκεται τώρα στη δεύτερη θέση, πούλησε 30 φορές περισσότερα αυτοκίνητα), ενώ οι επενδύσεις σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας καταρρίπτουν το ένα ρεκόρ μετά το άλλο τα τελευταία χρόνια. • Οι περιοχές εξόρυξης άνθρακα και άλλες περιφέρειες που υπόκεινται σε διαρθρωτικές αλλαγές είναι πιθανόν να λάβουν μεγαλύτερη χρηματοδότηση μέσω των περιφερειακών προγραμμάτων της Ε.Ε. και του Ταμείου Δίκαιης Μετάβασης που προβλέπεται στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας. Τι γίνεται όμως... ...με τη διαρροή διοξειδίου του άνθρακα; Πώς μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι οι ενεργοβόρες βιομηχανίες δεν θα μεταφέρουν τη δραστηριότητά τους σε άλλες χώρες αντί να γίνουν«πράσινες»; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Ένας έντιμος παγκόσμιος αγώνας • Τα επόμενα δέκα με είκοσι χρόνια, ένα μεγάλο ποσοστό των εγκαταστάσεων σε ενεργοβόρους κλάδους, όπως η παραγωγή χάλυβα και η χημική επεξεργασία, θα χρειαστεί επανεπένδυση. Οι νέες εγκαταστάσεις που θα προκύψουν θα λειτουργήσουν για αρκετές δεκαετίες. Για τον λόγο αυτόν, είναι ζωτικής σημασίας να χρησιμοποιηθούν τεχνολογίες με το χαμηλότερο δυνατό αποτύπωμα άνθρακα στις νέες εγκαταστάσεις. Διαφορετικά, θα συμβάλλουν στην υπερθέρμανση του πλανήτη μέσω του επονομαζόμενου φαινομένου του «εγκλωβισμού στη χρήση άνθρακα» (carbon lock-in). Επιπλέον, θα τεθούν εκτός αγοράς εξαιτίας των διαρκώς αυξανόμενων τιμών του διοξειδίου του άνθρακα στο πλαίσιο της παγκόσμιας προσπάθειας για απεξάρτηση από τον άνθρακα και θα καταλήξουν να είναι δαπανηρά, μη αξιοποιήσιμα περιουσιακά στοιχεία. • Σήμερα αυτές οι νέες τεχνολογίες, όπως για παράδειγμα η χρήση υδρογόνου στην παραγωγή χάλυβα, καθώς και τα αντίστοιχα προϊόντα, δεν έχουν φτάσει σε ανταγωνιστικότητα τα αντίστοιχα προϊόντα που παράγονται με συμβατικές μεθόδους υψηλής έντασης άνθρακα, οι οποίες, σε πολλές περιπτώσεις, στηρίζονταν ιστορικά –ή και εξακολουθούν να στηρίζονται– με επιδοτήσεις. Μέχρι να ωριμάσουν αυτές οι νέες τεχνολογίες και να γίνουν ανταγωνιστικές μέσω ευρείας κλίμακας ανάπτυξης και εφαρμογής συστημάτων τιμολόγησης/ εμπορίας εκπομπών, εκείνοι που θα πρωτοστατήσουν στην υιοθέτησή τους πρέπει να διασφαλίσουν ότι η απεξάρτηση των βιομηχανιών αυτών από τον άνθρακα δεν θα τις οδηγήσει στο εξωτερικό ούτε θα τις αφανίσει λόγω της χαμηλής ανταγωνιστικότητάς τους στη διεθνή αγορά. Για αυτόν τον σκοπό υπάρχουν τρία δυνητικά εργαλεία που συζητούνται επί του παρόντος σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά και σε πολλά κράτη-μέλη:

54 – 2 Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και το μέλλον των θέσεων εργασίας 1. Πρώτον, πρέπει να διερευνήσουμε την αποτελεσματικότητα και τη σκοπιμότητα της εφαρμογής ενός μηχανισμού διασυνοριακής προσαρμογής άνθρακα , δηλαδή ενός φόρου επί της εισαγωγής ορισμένων ενεργοβόρων προϊόντων βάσει του αποτυπώματος άνθρακα. Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να συμβάλει στην προστασία των βιομηχανιών που βρίσκονται σε στάδιο μετάβασης από τον καταστροφικό διεθνή ανταγωνισμό. Από τις αρχές του 2020, η Ε.Ε. εξετάζει την εφαρμογή ενός τέτοιου συστήματος στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας. 2. Δεύτερον, οι συμβάσεις επί διαφοράς άνθρακα θα μπορούσαν να καλύψουν το χάσμα μεταξύ του σημερινού υψηλού κόστους παραγωγής για ενεργοβόρα προϊόντα με ουδέτερο ισοζύγιο άνθρακα, όπως ο χάλυβας, και της τιμής στην παγκόσμια αγορά, η οποία εξακολουθεί να καθορίζεται από προϊόντα που κατασκευάζονται με φθηνότερες αλλά πιο ενεργοβόρες μεθόδους παραγωγής βασιζόμενες στον άνθρακα. Με άλλα λόγια, οι κυβερνήσεις θα συμφωνήσουν να καλύψουν τη διαφορά τιμής για τις εταιρείες που προτίθενται να προχωρήσουν στην απεξάρτηση της παραγωγής τους από τον άνθρακα. 3. Μακροπρόθεσμα θα είναι πολύ σημαντική η στενότερη διεθνής συνεργασία με στόχο την επίτευξη συμφωνίας για ένα παγκόσμιο κατώτατο όριο τιμών άνθρακα , προκειμένου να εξασφαλιστούν ίσοι όροι ανταγωνισμού μεταξύ μεθόδων παραγωγής υψηλής έντασης άνθρακα και παραγωγής με ουδέτερο ισοζύγιο άνθρακα. • Τέλος, τα συνδικάτα που διαθέτουν εμπειρογνωμοσύνη σχετικά με τις αξιακές αλυσίδες(value chains) μπορούν να παράσχουν ουσιαστική στήριξη σε όλες αυτές τις προσπάθειες. Σε πνεύμα διεθνούς αλληλεγγύης, μπορούν να βοηθήσουν για να κλείσουν τα «παραθυράκια» που δημιουργούνται από χώρες που δεν συμμορφώνονται με τα περιβαλλοντικά πρότυπα. Τι γίνεται όμως... ...με το υψηλό επίπεδο δεξιοτήτων και γνώσεων που απαιτούνται σε πολλές από αυτές τις νέες βιομηχανίες και θέσεις εργασίας; Οι όροι του παιχνιδιού δεν είναι ασύμμετροι, υπέρ των ιδιαίτερα προηγμένων οικονομιών; Πώς μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι θα ωφεληθούν και οι μικρότερες οικονομίες και δεν θα αναγκαστούν απλώς να δεχθούν τις συνέπειες των αποφάσεων που θα λαμβάνονται από άλλους; Ο δρόμος προς τα εμπρός – εντός και εκτός της Ε.Ε. • Οι χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης (ΚΑΕ) είναι ήδη ενταγμένες στις εφοδιαστικές αλυσίδες των Δυτικοευρωπαίων γειτόνων τους, με προεξάρχον παράδειγμα τον τομέα της αυτοκινητοβιομηχανίας. Γι’ αυτό είναι ζωτικής σημασίας για τις χώρες της ΚΑΕ να μεριμνήσουν έγκαιρα για αυτές τις αλλαγές και να αξιοποιήσουν την τεχνογνωσία που έχουν συσσωρεύσει τα τελευταία τριάντα χρόνια, προκειμένου να διατηρήσουν τη θέση τους μέσα σε αυτά τα παγκόσμια ολοκληρωμένα δίκτυα οικονομικής δραστηριότητας. Αυτή η προσπάθεια πρέπει να πλαισιώνεται από μια εκστρατεία με έμφαση στις δεξιότητες, η οποία θα επιτρέψει στους εργαζομένους και τις εργαζόμενες καθώς και στις επιχειρήσεις να προσαρμοστούν στις τεχνολογικές αλλαγές και να ενταχθούν στα νέα δίκτυα οικονομικής δραστηριότητας. • Πολλές από τις χώρες της ΚΑΕ διαθέτουν νεαρής ηλικίας εξειδικευμένο εργατικό δυναμικό στον τομέα της πληροφορικής, το οποίο μπορεί να

2 Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και το μέλλον των θέσεων εργασίας – 55 συμβάλει στην ανάπτυξη νέων, ψηφιοποιημένων λύσεων για τη μετάβαση, δημιουργώντας έτσι προστιθέμενη αξία για τις εκάστοτε χώρες. • Πολλές από τις αλλαγές που βλέπουμε να συντελούνται σήμερα είναι κυριολεκτικά πλανητικές αλλαγές. Με αυτό το δεδομένο, κάθε ευρωπαϊκή χώρα πιθανότατα θα αναγκαστεί να αποδεχτεί τις αποφάσεις που θα ληφθούν τις επόμενες δεκαετίες. Πολλές οικονομίες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης είναι μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης και συνεπώς συμμετέχουν σε ένα οικονομικό μπλοκ με παγκόσμια επιρροή. Επομένως, είναι ζωτικής σημασίας η βελτίωση της ευρωπαϊκής συνεργασίας . Τα πρώτα βήματα για την επίτευξη αυτού του στόχου ήδη πραγματοποιούνται: η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία και η Ευρωπαϊκή Βιομηχανική Στρατηγική είναι δύο πρώτες προσπάθειες για την ανάπτυξη μιας κοινής ευρωπαϊκής απάντησης στις παγκόσμιες μεγατάσεις, τις οποίες πρέπει να αντιμετωπίσουμε συλλογικά. • Εν τω μεταξύ, ακόμα και οι χώρες που δεν ανήκουν στην Ε.Ε. θα έχουν την ευκαιρία να αντιμετωπίσουν τη μετάβαση με επιτυχία, εάν χρησιμοποιήσουν με σύνεση τα μέσα στήριξης και συνεργασίας για ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και δανειοδότηση στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας[π.χ. κονδύλια του μηχανισμού προενταξιακής βοήθειας ή δάνεια από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Ανασυγκρότηση και Ανάπτυξης(ΕΤΑΑ) και την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων(ΕΤΕπ)]. Άλλοι διεθνείς χρηματοδοτικοί οργανισμοί, όπως, για παράδειγμα, η Παγκόσμια Τράπεζα ή η γερμανική αναπτυξιακή τράπεζα KfW, καθώς και διεθνείς χορηγοί, υποστηρίζουν επίσης την οικολογική στροφή των υποδομών σε χώρες που αντιμετωπίζουν αναπτυξιακές προκλήσεις. • Για να αξιοποιηθούν πλήρως οι δυνατότητες δημιουργίας θέσεων εργασίας σε τοπικό επίπεδο και τα σχετικά οφέλη για τις τοπικές κοινωνίες, πρέπει να θεσπιστεί ένα κατάλληλο πλαίσιο διακυβέρνησης για την απεξάρτηση από τον άνθρακα. Ένα από τα πλέον σημαντικά ζητούμενα θα αφορά την ενίσχυση της αποκεντρωμένης ηλεκτροπαραγωγής και του συμπληρωματικού δικτύου, έτσι ώστε οι θέσεις εργασίας που συνδέονται με τη λειτουργία του να παραμείνουν στο επίπεδο των τοπικών κοινωνιών. Πρόκειται για μια εντελώς διαφορετική προσέγγιση σε σχέση με τα σημερινά συγκεντρωτικά συστήματά μας, η οποία επιπλέον αποτελεί προϋπόθεση για να επωφεληθούν και οι οικονομίες σε στάδιο μετάβασης. Η ισχυρή περιφερειακή, διαπεριφερειακή και ευρωπαϊκή διασυνδεσιμότητα που διασφαλίζει την εφεδρική τροφοδοσία και την τεχνική σταθερότητα παραμένει το κλειδί για μια επιτυχημένη ενεργειακή μετάβαση. Η αποκέντρωση της παραγωγής ενέργειας αποτελεί επίσης ένα σημαντικό βήμα στην πορεία προς μια αποδοτικότερη, βιώσιμη και κοινωνικά δίκαιη παραγωγή ενέργειας. Οι επιπτώσεις της αποκεντρωμένης ενεργειακής μετάβασης εξετάζονται με περισσότερες λεπτομέρειες στο τέταρτο κεφάλαιο.

56 – 2 Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και το μέλλον των θέσεων εργασίας Μέρος Β: Η μετάβαση από μια γραμμική σε μια κυκλική οικονομία θα οδηγήσει σε νέα προϊόντα και επιχειρηματικά μοντέλα συμβατά με την προστασία του κλίματος, τα οποία με τη σειρά τους θα δημιουργήσουν νέες θέσεις εργασίας Για να γίνουν οι οικονομίες μας πιο βιώσιμες, σημαντικό ρόλο θα διαδραματίσει η μετάβαση από τη γραμμική στην κυκλική οικονομία. Σε μια γραμμική οικονομία, οι πόροι εξορύσσονται, υφίστανται επεξεργασία, χρησιμοποιούνται και τελικά απορρίπτονται ως απόβλητα. Σε μια κυκλική οικονομία, αντιθέτως, τα ίδια τα απόβλητα θεωρούνται πόροι. Μετά την αρχική χρήση τους, οι πόροι και τα υλικά αξιοποιούνται για όσο το δυνατόν μεγαλύτερο χρονικό διάστημα [πρόκειται για την προσέγγιση«από λίκνο σε λίκνο» (cradle-to-cradle)]. Ως εκ τούτου, εκτός από την αντικατάσταση των πεπαλαιωμένων υποδομών μας, θα εμφανιστούν νέα επιχειρηματικά μοντέλα συμβατά με την προστασία του κλίματος . Σε τελική ανάλυση, η απεξάρτηση από τον άνθρακα είναι κάτι περισσότερο από την απλή αντικατάσταση όλων εκείνων των διαδικασιών της οικονομίας μας που παράγουν εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου με εναλλακτικές λύσεις, συμβατές με την προστασία του κλίματος. Είναι μια ευκαιρία να δημιουργήσουμε μια νέα οικονομία που θα συνεπάγεται καλύτερη ζωή για όλους μας – με την προϋπόθεση ότι θα αντιμετωπίσουμε ενεργητικά και στο αρχικό στάδιο τα κοινωνικά ζητήματα. Η απεξάρτηση από τον άνθρακα θα πετύχει τελικά μόνο αν κατορθώσουμε να κλείσουμε όσο το δυνατόν περισσότερους κύκλους πόρων. Αυτό –ανάμεσα σε άλλα– είναι σημαντικό επειδή η ίδια η ενεργειακή μετάβαση είναι διαδικασία ιδιαίτερα υψηλής έντασης πόρων: Παρότι δεν χρησιμοποιούν ορυκτά καύσιμα, οι ανεμογεννήτριες και τα φωτοβολταϊκά στοιχεία απαιτούν τεράστιες ποσότητες μετάλλων για την παραγωγή τους και πρέπει επίσης να ανακυκλωθούν. Το αποτύπωμα άνθρακα και πόρων των σταθμών ηλεκτροπαραγωγής από ανανεώσιμες πηγές(ακόμα και των ηλεκτρικών αυτοκινήτων) είναι αναμφίβολα πολύ καλύτερο από εκείνο των ορυκτών πηγών ενέργειας. Όμως, εξακολουθούμε να χρειαζόμαστε ενεργειακούς και υλικούς πόρους για την παραγωγή και την ανακύκλωσή τους. Αν θέλουμε να αποφύγουμε μια κατάσταση όπου, επιλύοντας ένα περιβαλλοντικό πρόβλημα, δημιουργούμε τελικά ένα άλλο, θα πρέπει να διαχειριστούμε τους πόρους μας όσο το δυνατόν πιο αποδοτικά. Πέρα από αυτό, η εκμετάλλευση των φυσικών πόρων απειλεί επίσης τα μέσα διαβίωσής μας και είναι –μαζί με την κλιματική κρίση– ένα ζήτημα που πρέπει να αντιμετωπίσουμε. • Η ενίσχυση της αποδοτικότητας των πόρων θα απαιτήσει εκτεταμένες αλλαγές στα περισσότερα προϊόντα μας. Θα πρέπει να σχεδιάζονται κατά τρόπο ώστε να είναι δυνατή η ανάκτηση όλων των χρησιμοποιούμενων πόρων στο τέλος του κύκλου ζωής του προϊόντος. Θα πρέπει επίσης να κατασκευάζονται κυρίως από ανανεώσιμες πηγές, για να είναι δυνατή η αποτελεσματική ανακύκλωσή τους. Αυτό θα δημιουργήσει νέες θέσεις εργασίας στον σχεδιασμό προϊόντων, στις υπηρεσίες επισκευής και κατ’ επέκταση στην επεξεργασία αποβλήτων, που σε μεγάλο βαθμό θα πραγματοποιείται στις τοπικές κοινωνίες. • Το ίδιο ισχύει και για τα νέα επιχειρηματικά μοντέλα που βασίζονται στην κοινή χρήση αντί της ιδιοκτησίας επί των πραγμάτων. Πρόκειται για μοντέλα που μοιραία θα εμφανιστούν, αφού είναι πιο βολικά για τους καταναλωτές. Ας

2 Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και το μέλλον των θέσεων εργασίας – 57 πάρουμε το παράδειγμα του πλυντηρίου ρούχων: Αντί να έχετε ένα δικό σας, θα μπορείτε απλώς να αγοράζετε έναν ορισμένο αριθμό κύκλων πλύσης. Όταν παλιώσει, το πλυντήριο ρούχων μπορεί να πάει αυτόματα προς αποκομιδή χωρίς να χρειάζεται να προβληματιστείτε για το πώς θα επανεισαχθεί στον κύκλο των πόρων. Οι υπηρεσίες κοινής χρήσης ήδη έχουν αρχίσει να αλλάζουν τον τρόπο μετακίνησης των ανθρώπων: οι κοινοπραξίες επιβατών(lift-sharing) καθώς και η κοινή χρήση αυτοκινήτων(carsharing) είναι δύο μόνο παραδείγματα. • Μια εκτενής μελέτη που εκπονήθηκε για λογαριασμό της Ευρωπαϊκής Επιτροπής εκτιμά ότι συνολικά η μετάβαση σε μια κυκλική οικονομία μπορεί να αυξήσει το ΑΕΠ της Ε.Ε. κατά περίπου 0,5% έως το 2030 και να δημιουργήσει 700.000 πρόσθετες θέσεις εργασίας, με τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης να επωφελούνται περισσότερο από τις αντίστοιχες δυτικοευρωπαϊκές. 12 • Πέρα από αυτό, θα πρέπει ακόμα να λάβουμε υπόψη την κανονιστική πλευρά του θέματος: Η εκτίμηση των επιπτώσεων από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναφορικά με τους στόχους για τα απόβλητα, η απλοποίηση της νομοθεσίας, η καλύτερη παρακολούθηση και η διάδοση των καλών πρακτικών από μόνες τους θα μπορούσαν να δημιουργήσουν περισσότερες από 180.000 νέες θέσεις εργασίας γραφείου σε όλη την Ευρώπη έως το 2030. Τι γίνεται όμως... ...με όλες τις νέες δεξιότητες που απαιτούνται για θέσεις εργασίας στην κυκλική οικονομία; Πώς μπορούμε να εφοδιάσουμε τους εργαζομένους και τις εργαζόμενες με το απαραίτητο σύνολο δεξιοτήτων και να διασφαλίσουμε ότι κανείς δεν θα μείνει πίσω; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Σταδιακή αλλαγή των δεξιοτήτων • Καταρχάς, θα πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι αυτή η αλλαγή θα πραγματοποιηθεί σταδιακά μέσα στα επόμενα τριάντα χρόνια. Για να αποφευχθεί ο κίνδυνος να εγκλωβιστούν οι εργαζόμενοι και οι εργαζόμενες σε ένα σύνολο«παρωχημένων δεξιοτήτων», είναι σημαντικό να αναπτυχθεί μια στρατηγική εκπαίδευσης και απόκτησης προσόντων σε πρώιμο στάδιο(όπως αναφέρεται στις σελίδες 51-52). Η ΚΥΚΛΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΕΝΙΣΧΥΕΙ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ 700.000 πρόσθετες θέσεις εργασίας 700.000= ο πληθυσμός της Κρακοβίας • Σε τελική ανάλυση, οι παγκόσμιες αλλαγές που βιώνουμε –και με αυτό δεν εννοούμε μόνο την υπερθέρμανση του πλανήτη– θα αλλάξουν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο εργαζόμαστε. Για να μη μείνει κανείς πίσω, χρειάζεται επίσης μια εκστρατεία σχετικά με τις δεξιότητες, σε μια προσπάθεια να προσδιοριστούν οι δεξιότητες και τα προσόντα που θα χρειαστούν οι εργαζόμενοι και εργαζόμενες στο μέλλον. Έχουν ήδη δρομολογηθεί ορισμένα εντυπωσιακά έργα που βοηθούν στην αποτύπωση των μεταβατικών μέτρων για τις θέσεις εργασίας που ενδέχεται να εξαφανιστούν σύντομα. Τα έργα αυτά προσπαθούν να προσδιορίσουν τις πρόσθετες δεξιότητες

58 – 2 Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και το μέλλον των θέσεων εργασίας που θα χρειαστούν οι άνθρωποι για να επιτύχουν στον μελλοντικό κόσμο της εργασίας. Ένα τέτοιο παράδειγμα αποτελεί το έργο του Cedefop, του Ευρωπαϊκού Κέντρου για την Ανάπτυξη της Επαγγελματικής Κατάρτισης, και ειδικότερα το εργαλείο που έχει αναπτύξει για την πρόβλεψη δεξιοτήτων. 13 Τι γίνεται όμως... ...με τα επιχειρηματικά μοντέλα και τις τεχνολογίες που γνωρίζουμε ότι αναπτύσσονται στο εξωτερικό; Πώς μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι και οι οικονομίες σε μεταβατικό στάδιο θα μπορούν να αποκομίσουν τα οφέλη από αυτές τις εξελίξεις για την ευημερία των ανθρώπων και των κοινοτήτων; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Αναπτυξιακό άλμα προς την κυκλική οικονομία • Είναι αλήθεια ότι οι προηγμένες οικονομίες και οι επιχειρήσεις τους συχνά είναι πρωτοπόρες στην ανάπτυξη, την πιλοτική δοκιμή και τη γενική εφαρμογή νέων επιχειρηματικών μοντέλων και τεχνολογιών. Ωστόσο, αυτό ενέχει και ένα πλεονέκτημα για τις οικονομίες σε μεταβατικό στάδιο, αφού καθιστά τις νέες τεχνολογίες πιο φθηνές και προσιτές για άλλες χώρες, καθώς αυξάνει η κλίμακα εφαρμογής τους, γίνονται εμφανή τα αποτελέσματα της καμπύλης μάθησης και δημιου­ ργούνται οικονομίες κλίμακας. Αυτό συνέβη με τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και είναι πιθανόν να συμβεί ό,τι και με την κυκλική οικονομία. • Η απεξάρτηση των υποδομών από τον άνθρακα είναι επιπλέον ένα βάρος για τις ιδιαίτερα ανεπτυγμένες χώρες που μπορεί να έχουν επενδύσει πρόσφατα στον εκσυγχρονισμό των υφιστάμενων υποδομών ορυκτών πόρων και βρίσκονται τώρα αντιμέτωπες με τον παροπλισμό, την ανακατασκευή τους κ.λπ., μειώνοντας έτσι σημαντικά τη σχέση κόστους-απόδοσης της επένδυσης. Στο μεταξύ, οι χώρες με πεπαλαιωμένες υποδομές που πρέπει να εκσυγχρονιστούν ούτως ή άλλως (π.χ. σταθμοί παραγωγής ενέργειας, δρόμοι κ.λπ.) μπορούν να κάνουν ένα«αναπτυξιακό άλμα» προς το επόμενο επίπεδο σύγχρονης τεχνολογίας. • Η αρχή της επισκευής-επαναχρησιμοποίησηςανακύκλωσης, στην οποία βασίζεται η κυκλική οικονομία, προσφέρει επίσης δυνατότητες επαναφοράς περισσότερων θέσεων εργα­ σίας σε τοπικό επίπεδο , καθώς και επαγγελμάτων που χάθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες, όταν η επισκευή των πραγμάτων βγήκε εκτός μόδας. • Το σχέδιο δράσης της Ε.Ε. για την κυκλική οικονομία αναπτύσσει ένα φιλόδοξο θεματολόγιο με συγκεκριμένα μέτρα, που κυμαίνονται από την αύξηση των στόχων ανακύκλωσης έως τα ελάχιστα πρότυπα ευθύνης του παραγωγού όσον αφορά τον σχεδιασμό των προϊόντων. Άλλα σημαντικά βήματα περιλαμβάνουν την απαγόρευση και τον έλεγχο των παράνομων εξαγωγών αποβλήτων. Σήμερα τα απόβλητα είναι η πρώτη ύλη για τα επιχειρηματικά μοντέλα της κυκλικής οικονομίας του αύριο. • Αυτά είναι τα πρώτα βήματα. Ωστόσο, η μετατροπή της οικονομίας μας από γραμμική σε κυκλική είναι μια terra incognita. Μεσοπρόθεσμα θα χρειαστεί να ανασχεδιάσουμε τις βάσεις ορισμένων θεμελιωδών οικονομικών πολιτικών μας, πράγμα που μπορεί να περιλαμβάνει την αναμόρφωση του φορολογικού μας συστήματος ή των εμπορικών πολιτικών μας με γνώμονα την αποδοτικότητα, τη συνεκτικότητα και την επάρκεια των πόρων, μέσω προοδευτικής φορολόγησης της χρήσης πόρων, για παράδειγμα. Επομένως, το κράτος θα διαδραματίσει αποφασιστικό ρόλο στη μετάβαση της οικονομίας από γραμμική σε κυκλική – τόσο σε εθνικό όσο και σε επίπεδο δήμου και κοινότητας(βλ. επίσης Κεφάλαια

2 Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και το μέλλον των θέσεων εργασίας – 59 6 και 7). Θα πρέπει να διαμορφώσει το πλαίσιο, αλλά και να διασφαλίσει τη δημοκρατική συμμετοχή στην εφαρμογή του. Ακόμα, το κράτος θα πρέπει να κατοχυρώσει τις βασικές αρχές της βιωσιμότητας στην εκπαιδευτική πολιτική του. • Η καινοτομία πάντα ευδοκιμεί σε κράτη όπου αναπτύσσεται η επιχειρηματικότητα, τα οποία έχουν μια προορατική στάση προς την ανάπτυξη και τη διάδοση νέων τεχνολογιών. Σήμερα πλέον ένα τέτοιο επιχειρηματικό πλαίσιο μπορεί να υφίσταται και σε κοινό ευρωπαϊκό επίπεδο. Ένα τέτοιο πλαίσιο θα πρέπει να στηρίζει την ανάπτυξη νέων τεχνολογιών και να καθιστά δυνατή τη διάθεσή τους στην αγορά. Η μετάβαση που πρέπει να διαμορφώσουμε δεν θα συμβαδίζει με τη νεοφιλελεύθερη αντίληψη της αλληλεπίδρασης μεταξύ κράτους και αγοράς, καθώς το νεοφιλελεύθερο ιδεώδες του«κράτους-νυχτοφύλακα» δεν θα ήταν σε θέση να παράσχει κίνητρα και να υποστηρίξει τις απαιτούμενες αλλαγές. 14 Αυτό που χρειάζεται είναι προοδευτική ηγεσία. Όπως είδαμε στο πρώτο κεφάλαιο(σελίδες 32-36), οι σοσιαλδημοκράτες συνέβαλαν στη διαμόρφωση τέτοιων μεταβατικών διαδικασιών στο παρελθόν και όπως θα δούμε στο έκτο κεφάλαιο(σελίδα 140κ. ε.), όλα τα σύγχρονα κράτη έχουν στη διάθεσή τους πολυάριθμα μέσα για να μας καθοδηγήσουν σε ένα κοινωνικά δίκαιο και περιβαλλοντικά βιώσιμο μέλλον.

60 – 2 Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και το μέλλον των θέσεων εργασίας Τι επιδιώκουμε; • Σε αυτό το κεφάλαιο αξιολογήσαμε τις δυνατότητες της οικονομίας να απεξαρτηθεί από τον άνθρακα όσον αφορά τις θέσεις εργασίας και την απασχόληση. Είδαμε ότι απαιτείται μια μετάβαση για να διατηρηθούν οι θέσεις εργασίας σε τομείς που έχουν ήδη πληγεί από την κλιματική κρίση και σε τομείς που θα πληγούν από τις ανυπολόγιστες συνέπειες της υπερθέρμανσης του πλανήτη αν δεν δράσουμε. Εξάλλου, δεν υπάρχουν δουλειές σε έναν νεκρό πλανήτη. • Είδαμε επίσης ότι, πέρα από την οικονομική και τεχνολογική διάσταση της μετάβασης, οι προοδευτικοί φορείς έχουν την ικανότητα να διασφαλίσουν ότι η διαδικασία θα είναι επίσης ισότιμη και κοινωνικά δίκαιη . Πρόκειται για μια καίρια ευθύνη, ιδίως για τους σοσιαλδημοκράτες. Πρέπει να διασφαλίσουμε ότι όλες οι εξελίξεις που περιγράφονται σε αυτό το κεφάλαιο τυγχάνουν πολιτικής διαχείρισης, με τρόπο ώστε να συμβάλλουν στη μείωση των ανισοτήτων κατά τη διαδικασία, για παράδειγμα μέσω περισσότερο αναδιανεμητικών φορολογικών καθεστώτων για την κινητοποίηση επαρκών πόρων χρηματοδότησης. • Σχετικές κατευθυντήριες αρχές για μια τέτοια «δίκαιη μετάβαση» έχουν ήδη αναπτυχθεί από πολλούς ενδιαφερόμενους φορείς –συνδικάτα, πολιτικά κόμματα και ΜΚΟ– και εφαρμόζονται σε ολόκληρο τον κόσμο. Εκτός από τη διάσταση της κοινωνικής δικαιοσύνης των εν λόγω πολιτικών πλαισίων και κατευθυντήριων γραμμών, οι αρχές αυτές θα πρέπει επίσης να περιλαμβάνουν την αποδοτικότητα και την επάρκεια. • Ιδιαίτερα για τους προοδευτικούς, πρέπει να επιτευχθεί μια νέα ισορροπία στη σχέση μεταξύ κράτους και αγοράς. Αυτό που πρέπει να επιδιώξουμε είναι ένα καινοτόμο και επιχειρηματικό κράτος. Ένα κράτος που υποστηρίζει την ανάπτυξη και τη διάδοση νέων βιώσιμων τεχνολογιών μέσω ενός στρατηγικού σχεδιασμού στη βιομηχανική πολιτική και στην πολιτική για την καινοτομία. Σε αυτή τη μετάβαση, δεν θα είναι αρκετό να βασιστούμε στο νεοφιλελεύθερο πρότυπο της ελεύθερης αλληλεπίδρασης των δυνάμεων της αγοράς για να έρθει η πρόοδος που χρειαζόμαστε.

2 Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και το μέλλον των θέσεων εργασίας – 61 Παράδειγμα καλής πρακτικής περιφερειακής πολιτικής Η τσεχική κυβέρνηση έθεσε σε εφαρμογή μια στρατηγική με τον τίτλο«RESTART». Στόχος αυτής της πρωτοβουλίας είναι η αποκατάσταση των τριών περιοχών εξόρυξης άνθρακα στη χώρα: Κάρλοβι Βάρι, Ουστέκι και τσεχική Μοραβία-Σιλεσία. Στη στρατηγική συμμετέχουν εκατοντάδες ενδιαφερόμενοι από την περιοχή για την ανάπτυξη ενός συνεκτικού σχεδίου δράσης που αφορά έργα στήριξης της περιοχής όχι μόνο αναφορικά με τις συνέπειες από την οριστική διακοπή της χρήσης άνθρακα, αλλά και σε σχέση με άλλα κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα. Αν και η Τσεχική Δημοκρατία βρίσκεται μόλις στην αρχή της πορείας μετάβασης, αυτή η στρατηγική προσέγγιση ήδη αποτελεί ορόσημο στη συμμετοχική και καινοτόμο διαχείριση της μετάβασης. http://www.just-transition.info/restart-will-win-the-trust-of-the-people-if-its-stable Παράδειγμα καλής πρακτικής για την κυκλική οικονομία και την τοπική απασχόληση Ένα καλό παράδειγμα καλής πρακτικής για την κυκλική οικονομία είναι η σλοβακική νεοφυής επιχείρηση«Ekolive», η οποία έχει δημιουργήσει μια νέα καινοτόμο μέθοδο εξόρυξης και επεξεργασίας πρωτογενών και δευτερογενών πρώτων υλών σε τοπικό επίπεδο με μηδενική παραγωγή αποβλήτων, η οποία στοχεύει ειδικά σε τοπικές πηγές μετάλλων και ορυκτών. Μια δεύτερη πρωτοπόρος σε αυτόν τον τομέα είναι η SK-tex, μια σλοβακική εταιρεία ανακύκλωσης, η οποία ανακυκλώνει παλιά ρούχα και φτιάχνει από αυτά μονωτικά προϊόντα. Πρόκειται για δύο μόνο εξαιρετικά παραδείγματα επιχειρηματικών μοντέλων κυκλικής οικονομίας που μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία νέων βιομηχανικών θέσεων εργασίας σε τοπικό επίπεδο. http://ekolive.website2.me/ http://www.sk-tex.com/ Παράδειγμα καλής πρακτικής για μια πράσινη επιχείρηση Η ουκρανική ΜΚΟ«Greencubator» υποστηρίζει τη βιώσιμη επιχειρηματικότητα, τα έργα καινοτομίας χαμηλών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα και την ανάπτυξη της πράσινης οικονομίας, παρέχοντας μια πλατφόρμα για δικτύωση, στήριξη της επιχειρηματικής ανάπτυξης και επενδυτικές ευκαιρίες. Η Greencubator είναι ένας από τους εμπνευστές του πρώτου ουκρανικού ενεργειακού συνεταιρισμού στην πόλη Slavutych. https://greencubator.info/?lang=en https://solartown.com.ua/ Παράδειγμα καλής πρακτικής για την απεξάρτηση της βιομηχανίας από τον άνθρακα Η γερμανική χαλυβουργία ThyssenKrupp είναι από τις πρώτες εταιρείες στον κόσμο που έθεσαν σε εφαρμογή ένα σχέδιο για την απαλλαγή της παραγωγής χάλυβα από τον άνθρακα χρησιμοποιώντας υδρογόνο στη διαδικασία παραγωγής. Η επιχείρηση έχει θέσει ως ενδιάμεσο στόχο τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά 30% μέχρι το 2030. Στόχος της είναι να επιτύχει την κλιματική ουδετερότητα έως το 2050. https://www.thyssenkrupp.com/de/newsroom/pressemeldungen/ weltpremiere-in-duisburg--nrw-wirtschaftsminister-pinkwart-startet-bei-thyssenkrupp-versuchsreihe-zum-erstmaligen-einsatz-von-wasserstoff-im--hochofen-17280.html

62 – 2 Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και το μέλλον των θέσεων εργασίας Υποσημειώσεις και Πηγές Υποσημειώσεις 1 Σύμφωνα με τη μελέτη Klimapfade für Deutschland , αυτό θα σήμαινε περίπου 33 εκατομμύρια ηλεκτρικά αυτοκίνητα μόνο στη Γερμανία. Το 2020 υπήρχαν περίπου 48 εκατομμύρια αυτοκίνητα στους γερμανικούς δρόμους. (https://www.kba.de/DE/Presse/Pressemitteilungen/2020/Fahrzeugbestand/pm06_fz_bestand_pm_komplett. html#:~:text=M%C3%A4rz%202020.,%2C7%20Millionen%20Kfz%2DAnh%C3%A4nger.) Ας σημειωθεί, ωστόσο, ότι ο αριθμός αυτός μπορεί τελικά να είναι μικρότερος, ανάλογα με το είδος της μετάβασης στην κινητικότητα που θα επιλέξουμε. Για περισσότερες πληροφορίες, ανατρέξτε στο Κεφάλαιο 5. 2 https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/food-farming-fisheries/farming/documents/cap-expenditure-graph1_ en.pdf 3 Οι ακόλουθες προβλέψεις εστιάζουν κυρίως στις επιπτώσεις της απεξάρτησης από τον άνθρακα στις θέσεις εργασίας. Όμως υπάρχουν και άλλες κυρίαρχες τάσεις, όπως η ψηφιοποίηση και η δημογραφική αλλαγή, που θα έχουν επίσης σημαντικό αντίκτυπο. Τα θέματα αυτά εξετάζονται λεπτομερώς στο Κεφάλαιο 3. 4 Στην πραγματικότητα, θα μπορούσε να είναι ακόμα μεγαλύτερη, αν δεν σημείωνε πτώση η βιομηχανία των φωτοβολταϊκών. 5 Umweltbundesamt(2020): Beschäftigung im Umweltschutz. Entwicklung und gesamtwirtschaftliche Bedeutung , https://www.umweltbundesamt.de/sites/default/files/medien/1410/publikationen/2020_hgp_beschaeftigung_ im_umweltschutz_final_bf.pdf. 6 Καθώς οι κυβερνήσεις επικεντρώνονται στα ορυκτά καύσιμα, χιλιάδες θέσεις εργασίας έχουν ήδη χαθεί στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Βλ., για παράδειγμα, https://www.cleanenergywire.org/dossiers/ energy-transitions-effect-jobs-and-business#Ups, https://www.solarpowerworldonline.com/2020/04/reportestimates-over-a-half-million-clean-energy-jobs-will-be-lost-through-q2/ ή https://www.theguardian.com/ environment/2020/jun/25/up-to-11000-renewable-energy-jobs-could-be-lost-under-morrison-governmentpolicies(τελευταία προσπέλαση: 9.7.2020). 7 Βλ., για παράδειγμα, https://bankwatch.org/press_release/world-s-largest-multilateral-bank-ends-fossil-fuelsfinancing ή, για μια γενική επισκόπηση, http://energywatchgroup.org/divestmentblog(τελευταία προσπέλαση: 10.7.2020). 8 https://www.zollverein.de/zollverein-unesco-wrorld-heritage-site/ 9 Η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία είναι η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για έναν φιλόδοξο οδικό χάρτη για την απεξάρτηση της ευρωπαϊκής οικονομίας από τον άνθρακα έως το 2050: https://ec.europa.eu/info/strategy/ priorities-2019-2024/european-green-deal_en 10 Το σχέδιο δράσης της Ε.Ε. για τη χρηματοδότηση της βιώσιμης ανάπτυξης έχει στόχο την ανακατεύθυνση των κεφαλαιακών ροών σε πιο βιώσιμες επενδύσεις, λαμβάνοντας υπόψη μακροπρόθεσμες εκτιμήσεις στον χρηματοοικονομικό σχεδιασμό, όπως οι κίνδυνοι που απορρέουν από την κλιματική κρίση και την υποβάθμιση του περιβάλλοντος: https://ec.europa.eu/info/publications/180308-action-plan-sustainable-growth_en 11 Βλ., για παράδειγμα, τη Συμμαχία Μηδενικού Ισοζυγίου Άνθρακα(Net-Zero Asset Owner Alliance) που δημιουργήθηκε από τα Ηνωμένα Έθνη: https://www.unepfi.org/net-zero-alliance/ 12 Cambridge Econometics et al(2018): Impacts of circular economy policies on the labour market , διαθέσιμο στον σύνδεσμο: https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/fc373862-704d-11e8-9483-01aa75ed71a1/ language-en 13 Για περισσότερες πληροφορίες, βλ. https://www.cedefop.europa.eu/en 14 Βλ. Mazzucato, Mariana(2013): The Entrepreneurial State: Debunking Public vs. Private Sector Myths . London: Anthem Press.

2 Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και το μέλλον των θέσεων εργασίας – 63 Πηγές https://wupperinst.org/fa/redaktion/downloads/projects/PhasingOut_Coal_report.pdf https://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/bitstream/JRC112593/kjna29292enn.pdf http://library.fes.de/pdf-files/wiso/14450.pdf http://www.fes.de/cgi-bin/gbv.cgi?id=16769&ty=pdf http://library.fes.de/pdf-files/fes/15665.pdf http://library.fes.de/pdf-files/wiso/16041.pdf https://www.agora-energiewende.de/veroeffentlichungen/klimaneutrale-industrie-hauptstudie/ https://www.leopoldina.org/uploads/tx_leopublication/2020_ESYS_Stellungnahme_Energiesystem.pdf https://library.fes.de/pdf-files/wiso/12622.pdf https://ec.europa.eu/environment/circular-economy/first_circular_economy_action_plan.html

64 – Titel 3 Διευρυνόμενες μεγα-τάσεις Η απαλλαγή από τις ανθρακούχες εκπομπές δεν είναι ο μόνος μετασχηματισμός που βιώνουμε σήμερα. Υπάρχουν και άλλες σαρωτικές μεγα-τάσεις που οδηγούν σε διαρθρωτικές αλλαγές. Η ψηφιοποίηση και η δημογραφική αλλαγή, καθώς και η μείωση του χρόνου εργασίας, θα επηρεάσουν σημαντικά τον τρόπο που εργαζόμαστε.

3 Διευρυνόμενες μεγα-τάσεις – 65 Σε αυτό το κεφάλαιο θα εξετάσουμε τις μεγα-τάσεις που επηρεάζουν τη διαδικασία απεξάρτησης από τον άνθρακα και έχουν σημαντικό αντίκτυπο στο μέλλον της εργασίας: δημογραφική αλλαγή, ψηφιοποίηση και μείωση του χρόνου εργασίας. Θα καταδείξουμε πώς αυτές οι μεγα-τάσεις επηρεάζουν την απασχόληση και τις θέσεις εργασίας, αλλά και πώς προετοιμάζουν το έδαφος για ένα πιο βιώσιμο οικονομικό μοντέλο χαμηλών εκπομπών άνθρακα. Άλλες μεγα-τάσεις, όπως η απο-παγκοσμιοποίηση που προκλήθηκε από την πανδημία της COVID-19, η οποία απομακρύνει την παγκόσμια οικονομία από την ολοκλήρωση, μπορεί επίσης να έχουν αντίκτυπο στο μέλλον της εργασίας και στην απεξάρτηση από τον άνθρακα. Πάντα θα υπάρχουν τάσεις που έρχονται και παρέρχονται. Η απεξάρτηση από τον άνθρακα είναι μία από αυτές. Θα εξαφανιστεί, σου λέω, όπως και η ψηφιοποίηση.

66 – 3 Διευρυνόμενες μεγα-τάσεις Μέρος Α: Οι δημογραφικές αλλαγές αναμένεται να οδηγήσουν σε μείωση του εργατικού δυναμικού στο εγγύς μέλλον, οπότε τελικά μπορεί να υπάρχουν πολύ περισσότερες θέσεις εργασίας από ό,τι εργαζόμενοι και εργαζόμενες • Η συζήτηση για το αν η απεξάρτηση της οικονομίας μας από τον άνθρακα θα οδηγήσει τελικά σε απώλεια πολλών θέσεων εργασίας συχνά παραβλέπει έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες αλλαγής στην αγορά εργασίας κατά τα επόμενα χρόνια και δεκαετίες: τη δημογραφική αλλαγή. • Κατά πρώτον, ο πληθυσμός της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης προβλέπεται να μειωθεί τις επόμενες δεκαετίες. Οι κοινωνίες αυτές παρουσιάζουν ταχύ ρυθμό γήρανσης. Όσον αφορά την αγορά εργασίας, αυτό σημαίνει ότι το διαθέσιμο εργατικό δυναμικό θα μειωθεί σημαντικά, μια εξέλιξη που θα επιτείνει την έλλειψη ειδικευμένων εργαζομένων που ήδη αντιμετωπίζουν πολλοί τομείς. • Η γήρανση των κοινωνιών σημαίνει επίσης ότι ο τομέας φροντίδας των ηλικιωμένων πρέπει να διευρυνθεί. Δεδομένου ότι πρόκειται για τομέα έντασης εργασίας, θα ανταγωνίζεται άλλους τομείς της οικονομίας για μεγαλύτερο μερίδιο από το συρρικνούμενο εργατικό δυναμικό. • Στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, τα σημαντικά ποσοστά μετανάστευσης προς τις χώρες της Δυτικής Ευρώπης με σκοπό την εργασία, τα οποία έχουν καταγραφεί τα τελευταία χρόνια, θα επιτείνουν την εξέλιξη αυτή. Η τάση αυτή πιθανότατα θα συνεχιστεί, είτε στον τομέα της φροντίδας, είτε στον κατασκευαστικό τομέα, είτε στον τομέα των εξειδικευμένων επαγγελμάτων. • Στο σύνολό τους, οι εξελίξεις αυτές δείχνουν ότι μια από τις βασικές προκλήσεις πιθανότατα θα αφορά την εξασφάλιση επαρκούς εργατικού δυναμικού για τον εκσυγχρονισμό των δημόσιων και ιδιωτικών υποδομών, που αναπτύχθηκε στο δεύτερο κεφάλαιο. Τι γίνεται όμως... ...με την ποιότητα των θέσεων εργασίας; Πώς μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι οι νέες θέσεις εργασίας στους τομείς της οικονομίας που θα παρουσιάσουν ανάπτυξη –για παράδειγμα, τα εξειδικευμένα επαγγέλματα, οι κατασκευές και ο κλάδος φροντίδας– θα προσφέρουν τουλάχιστον τις ίδιες υψηλές οικονομικές απολαβές, την ασφάλεια της απασχόλησης, το αίσθημα του ανήκειν και τη συνδικαλιστική εκπροσώπηση με τις θέσεις εργασίας στις σημερινές δεσπόζουσες βιομηχανίες, για παράδειγμα στον τομέα της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας ή της αυτοκινητοβιομηχανίας; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Ενίσχυση των συνδικάτων και της ισότητας των φύλων • Ορισμένοι συμβατικοί τομείς έχουν πράγματι ιδιαίτερα ισχυρή συνδικαλιστική εκπροσώπηση. Ωστόσο, αξίζει να επαναλάβουμε ότι η απεξάρτηση από τον άνθρακα δεν είναι ο μόνος κινητήριος μοχλός αλλαγής(όπως αναφέρεται στο Κεφάλαιο 2). Τα συνδικάτα στους εν λόγω τομείς είναι πιθανόν να υποστούν ουσιαστικό μετασχηματισμό, ανεξάρτητα από την απεξάρτηση από τον άνθρακα. Για να διαμορφώσουν αυτούς τους πολλαπλούς μετασχηματισμούς στο πνεύμα της κοινωνικής δικαιοσύνης και της αλληλεγγύης, τα συνδικάτα θα πρέπει να εξετάσουν ενδελεχώς τα μέσα ισχύος που ενδεχομένως τους προσφέρονται και να αναπτύξουν κατάλληλες στρατηγικές στο πλαίσιο της προσέγγισης των μέσων ισχύος. 1 Το ίδιο ισχύει και για τα σοσιαλδημοκρατικά

3 Διευρυνόμενες μεγα-τάσεις – 67 κόμματα και κινήματα. Για να είμαστε ένας ισχυρός και υποστηρικτικός εταίρος των μελών της κοινωνίας κατά την εξέλιξη αυτού του μεγάλου μετασχηματισμού, χρειαζόμαστε μια ενεργητική προσέγγιση, άρτια γνώση και αποτελεσματικές στρατηγικές. Είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι δεν είναι ρεαλιστικό το σενάριο της ανακοπής της πορείας μετάβασης και μια αναβλητική στάση θα έχει ακόμα πιο σκληρές συνέπειες. δημόσιας στήριξης για καλύτερες συνθήκες εργασίας και υψηλότερους μισθούς. • Όσον αφορά την ποιότητα των θέσεων εργασίας και τα ειδικότερα ζητήματα που τέθηκαν παραπάνω, τα συνδικάτα θα πρέπει να δημιουργήσουν νέες συμμαχίες και να κινητοποιήσουν τους εργαζομένους και τις εργαζόμενες σε αναδυόμενους τομείς, καθώς και σε τομείς της οικονομίας που έχουν μέχρι στιγμής χαμηλή εκπροσώπηση. • Οι τάσεις που διαφαίνονται από τις δημογραφικές αλλαγές είναι υπέρ των συνδικάτων, καθώς η έλλειψη εργατικού δυναμικού πιθανότατα θα αυξήσει τη διαπραγματευτική τους ισχύ. Επιπλέον, η διαπραγματευτική ισχύς των συνδικάτων θα ενισχυθεί με την αύξηση του ανταγωνισμού για την εξασφάλιση εργατικού δυναμικού σε τομείς που θα αποκτήσουν μεγαλύτερη σημασία λόγω της γήρανσης του πληθυσμού, όπως ο τομέας φροντίδας. Η κρίση της COVID-19 έχει αυξήσει επίσης την ευαισθητοποίηση γύρω από τη σημασία του τομέα φροντίδας, δημιουργώντας μια ευκαιρία Μια ενεργητική προσέγγιση μπορεί να ενδυναμώσει το βασικό βιομηχανικό εργατικό δυναμικό για να διαχειριστεί τη μετάβαση σε νέους τομείς, διατηρώντας παράλληλα τη συνδικαλιστική εκπροσώπηση και παρέχοντας τη δυνατότητα σύναψης συλλογικών συμβάσεων εργασίας. Είναι μια εξαιρετική ευκαιρία για τα συνδικάτα να αρχίσουν να κινούνται προς τη νέα εποχή της απεξάρτησης από τον άνθρακα, λειτουργώντας ως βασικός παίκτης σε μια επιτυχημένη μετάβαση.

68 – 3 Διευρυνόμενες μεγα-τάσεις • Η αυξανόμενη σημασία του τομέα φροντίδας αποτελεί τελικά μια ευκαιρία για την προώθηση της ισότητας των φύλων. Η πλειονότητα των εργαζομένων στα επαγγέλματα που συνδέονται με τον τομέα αυτόν είναι γυναίκες. Εάν η κοινωνική σημασία αυτών των θέσεων εργασίας τύχει αναγνώρισης και οι καταβαλλόμενοι μισθοί στον τομέα αυξηθούν, θα υπάρξει πιο ομοιόμορφη κατανομή του εισοδήματος εντός των νοικοκυριών. Έτσι θα μειωνόταν και η πίεση που ασκείται στο βασικό μέλος του νοικοκυριού που κερδίζει το ψωμί της οικογένειας, καθιστώντας τα νοικοκυριά λιγότερο εξαρτημένα από το εισόδημά του. Ταυτόχρονα, θα παρεχόταν η δυνατότητα για πιο ισότιμη κατανομή των ωρών εργασίας μέσα στο νοικοκυριό. Παρότι το άθροισμα των αμειβόμενων συλλογικών ωρών εργασίας μπορεί να αυξηθεί, οι πραγματικές ώρες εργασίας για όλους μπορεί στην πραγματικότητα να μειωθούν. Τα θέματα σχετικά με το ωράριο εργασίας θα εξεταστούν πιο κάτω σε αυτό το κεφάλαιο. Τι γίνεται όμως... ...με όλους τους ανθρώπους που είναι άνεργοι σήμερα; Πώς μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι η τρέχουσα έλλειψη θέσεων εργασίας θα μεταφραστεί σε αξιοπρεπή εργασία για όλους; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Μεταρρυθμίσεις για τη διασφάλιση της απασχόλησης • Καταρχάς, τα ποσοστά ανεργίας διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών. Σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat, σε πολλές χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης υπάρχει σχεδόν πλήρης απασχόληση. Το ποσοστό ανεργίας στην Τσεχία, για παράδειγμα, ήταν σχεδόν 2% το 2019, ενώ την ίδια περίοδο στην Πολωνία η ανεργία ανερχόταν στο 3,3%. Από την άλλη πλευρά, πολλές χώρες, όπως η Ισπανία ή η Ελλάδα, εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν δυσκολίες, ιδίως με την ανεργία των νέων, η οποία παραμένει σταθερά σε υψηλά επίπεδα. Επιπλέον, τα στατιστικά στοιχεία σχετικά με την ανεργία στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, αλλά και στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, θα πρέπει να αντιμετωπίζονται με κάποια επιφύλαξη, καθώς σε πολλές χώρες δεν υπάρχουν πάντα αρκετά κίνητρα για να εγγραφεί κανείς, για παράδειγμα, στα μητρώα ανέργων. • Όσον αφορά τις χώρες που εξακολουθούν να έχουν υψηλά ποσοστά ανεργίας, οι εκτεταμένες επενδύσεις που είναι απαραίτητες για τον εκσυγχρονισμό των δημόσιων και ιδιω­ τικών υποδομών αποτελούν ευκαιρία για τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας. Το ζήτημα της ανεργίας εξαρτάται επομένως, μεταξύ άλλων, από τη δυνατότητα επιτυχημένης υλοποίησης μιας εκστρατείας πράσινων επενδύσεων τα επόμενα χρόνια. • Επίσης, ένας από τους λόγους για τη συνεχιζόμενη ανεργία που συχνά παραβλέπεται δεν είναι απαραίτητα η έλλειψη ζήτησης εργασίας, αλλά η αναντιστοιχία δεξιοτήτων στην αγορά εργασίας, πράγμα που σημαίνει ότι οι δεξιότητες των ατόμων δεν αντιστοιχούν σε αυτό που αναζητούν οι εργοδότες. Αυτό αποτελεί πρόβλημα εδώ και πολλά χρόνια και πρέπει να αντιμετωπιστεί με διάφορα ειδικά μέτρα – μεταξύ άλλων, με βελτιω­ μένα προγράμματα εξειδίκευσης και κατάρτισης με έμφαση στο πρακτικό σκέλος, καθώς και με την εφαρμογή συνεργατικών σχηματισμών (clusters) στην εκπαίδευση γενικά, μέσω της συνεργασίας με εργοδότες του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα, με ερευνητικά ιδρύματα κ.λπ. • Συνεπώς, είναι ζωτικής σημασίας να επενδύσουμε στην κατάρτιση και την επανεκπαίδευση του εργατικού δυναμικού, προκειμένου αυτό να αποκτήσει τις απαιτούμενες δεξιότητες. Αυτό σημαίνει ότι τα κράτη θα πρέπει να προχωρήσουν σε αναδιάρθρωση των εκπαιδευτικών

3 Διευρυνόμενες μεγα-τάσεις – 69 τους συστημάτων , έτσι ώστε να παρέχουν τις τεχνικές αλλά και τις μη-τεχνικές δεξιότητες(soft skills) που απαιτούνται για τον μελλοντικό κόσμο της εργασίας, συνεργαζόμενα στενά με άλλους ενδιαφερόμενους φορείς που διαμορφώνουν την αγορά εργασίας. • Ως εκ τούτου, ως υποκείμενη τάση, η δημογραφική αλλαγή προσφέρει πολλές ευκαιρίες στους εργαζομένους και τις εργαζόμενες, καθώς μπορεί να προσδώσει στην εργασία περισσότερη ισχύ και επινοητικότητα σε σχέση με το κεφάλαιο, ως αποτέλεσμα της αυξημένης διαπραγματευτικής ισχύος των εργαζομένων. Αυτή η δύναμη, ωστόσο, μπορεί να είναι αποτελεσματική μόνο εάν ασκείται συλλογικά , μέσω συνδικάτων.

70 – 3 Διευρυνόμενες μεγα-τάσεις Μέρος Β: Η καθιέρωση νέων ψηφιακών υπηρεσιών και τεχνολογιών διευκολύνει τη μετάβαση σε μια οικονομία χωρίς ανθρακούχες εκπομπές, ενώ παράλληλα δημιουργεί περισσότερες και καλύτερες θέσεις εργασίας Η απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα επιταχύνεται ήδη από την τάση της ψηφιοποίησης, μια διαδικασία που θα αποκτήσει ακόμα μεγαλύτερη δυναμική. Ένα παράδειγμα για τον αντίκτυπο που θα έχει αυτή η τάση είναι ότι οι νέες ψηφιακές τεχνολογίες επιφέρουν τεράστιες βελτιώσεις σε τομείς όπως η παραγωγή, η διαχείριση και η διανομή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές. Ας πάρουμε την περίπτωση της ηλιακής και της αιολικής ενέργειας, που είναι διαθέσιμες μόνο σε συγκεκριμένες περιόδους και δεν είναι απόλυτα προβλέψιμες. Λόγω αυτού, για την αξιοποίησή τους απαιτείται περισσότερη επικοινωνία και συνεργασία, προκειμένου να εξισορροπηθεί η προσφορά με τη ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας. Τόσο η ηλιακή όσο και η αιολική ενέργεια μπορούν να χρησιμοποιηθούν αποτελεσματικότερα όταν συνδυάζονται με νέες τεχνολογίες αποθήκευσης ενέργειας. Η αυξημένη πρόσβαση σε δεδομένα μέσω της ψηφιοποίησης θα ενισχύσει την ανταλλαγή πληροφοριών, διευκολύνοντας την καλύτερη διαχείριση της ενεργειακής ζήτησης σε πραγματικό χρόνο. Για παράδειγμα, οι έξυπνοι μετρητές στα νοικοκυριά θα καταστήσουν την προσφορά ενέργειας πιο αποδοτική και τη ζήτηση πιο προβλέψιμη. Σε ευρύτερη κλίμακα, αυτό θα επιτρέψει στους φορείς εκμετάλλευσης του δικτύου να ενσωματώσουν στο δίκτυο αποκεντρωμένες μορφές ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, όπως, για παράδειγμα, νεοφυείς επιχειρήσεις και παραγωγούς-καταναλωτές(prosumers). Τέλος, αυτό θα ενισχύσει και τη δημιουργία θέσεων εργασίας στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. • Η ψηφιοποίηση αποτελεί επίσης ισχυρό εργαλείο για την αύξηση της ενεργειακής απόδοσης. Μειώνει τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, αλλά μας παρέχει επίσης τους πόρους για καθαρότερο ενεργειακό εφοδιασμό. Παρ’ όλα αυτά, ο ετήσιος δείκτης βελτίωσης της παγκόσμιας έντασης ενέργειας(που ορίζεται ως ο λόγος κατανάλωσης ενέργειας ανά μονάδα ΑΕΠ) σημείωσε επιβράδυνση τα τελευταία χρόνια: από 3% περίπου το 2015 έπεσε στο 1,9% το 2017 και στο 1,3% το 2018. 2 Ο εκσυγχρονισμός της ενεργειακής απόδοσης μέσω της ψηφιοποίησης θα μπορούσε να αντιστρέψει αυτήν την τάση στους περισσότερους τομείς που ευθύνονται για τις εκπομπές CO 2 και τη μεγάλη ενεργειακή ζήτηση και μπορεί να έχει εφαρμογή τόσο σε μεμονωμένα νοικοκυριά(βλ. το παράδειγμα του έξυπνου μετρητή παραπάνω) όσο και στους μεγάλους δημοτικούς ή βιομηχανικούς καταναλωτές. • Όλες αυτές οι αλλαγές που βρίσκονται σε εξέλιξη ως αποτέλεσμα της ψηφιοποίησης θα έχουν σημαντικό αντίκτυπο στις επιχειρήσεις ηλεκτρισμού. Η ψηφιοποίηση δεν συμβάλλει μόνο στην απαλλαγή από τις ανθρακούχες εκπομπές, αλλά μεταβάλλει ριζικά τον τομέα αυτόν και καθιστά πολλά από τα σημερινά χαρακτηριστικά του κλάδου παρωχημένα. Στο μέλλον, το ψηφιοποιημένο σύστημα ηλεκτρικής ενέργειας θα επιτρέπει την αυτόνομη λήψη και εφαρμογή όλο και περισσότερων αποφάσεων, πράγμα που σημαίνει ότι θα αρθούν τα εμπόδια εισόδου και θα ανοίξει ένα μέρος της αξιακής αλυσίδας σε νέους παίκτες. Θα εμφανιστούν νέα επιχειρηματικά μοντέλα , ενώ οι συμβατικές επιχειρήσεις κοινής ωφελείας θα στραφούν από τη δημιουργία υποδομών υπό τον φόρτο μεγάλων πάγιων εγκαταστάσεων με σταθερή και προβλέψιμη παροχή ηλεκτρικής ενέργειας στη διαχείριση ευέλικτων, αποκεντρωμένων ενεργειακών λύσεων. Σε αυτό το πλαίσιο είναι πιθανόν, για παράδειγμα, οι φορείς εκμετάλ-

3 Διευρυνόμενες μεγα-τάσεις – 71 λευσης περιφερειακών και τοπικών συστημάτων διανομής να διαδραματίσουν ουσιαστικό ρόλο. Επιπλέον, αναπτύσσεται ήδη μια αγορά για τις νεοφυείς επιχειρήσεις που προσφέρουν αποτελεσματικά εργαλεία και μέσα για τη διαχείριση της ζήτησης. Ωστόσο, αυτό θα έχει σημαντικό αντίκτυπο και στο είδος των δεξιοτήτων και προσόντων που απαιτούνται στην αγορά εργασίας. • Οι τάσεις που περιγράψαμε παραπάνω δεν θα οδηγήσουν μόνο σε μετασχηματισμό στον ενεργειακό τομέα. Θα επιφέρουν επίσης διαρθρωτικές αλλαγές στην οικονομία και την κοινωνία , κάτι που με τη σειρά του θα έχει σημαντικό αντίκτυπο και στην απασχόληση . Πολλά επαγγέλματα θα εξαφανιστούν ή θα μεταβληθούν, αλλά θα δημιουργηθούν και νέες θέσεις εργασίας που θα απαιτούν λιγότερο επαναλαμβανόμενες εργασίες και υψηλότερο επίπεδο δεξιοτήτων. Τις επόμενες δεκαετίες τα συνδικάτα και οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής θα κληθούν να αξιοποιήσουν στο έπακρο τις ευκαιρίες που δημιουργεί η ψηφιοποίηση για το εργατικό δυναμικό : η αυτοματοποίηση θα ανοίξει τον δρόμο για μεγαλύτερη ανταγωνιστικότητα, θα αποτρέψει τη μετεγκατάσταση παραγωγικών μονάδων σε περιοχές με χαμηλό κόστος εργασίας και θα αντικαταστήσει τις εργασίες ρουτίνας με πιο δημιουργικές. Σε τελική ανάλυση, η ψηφιοποίηση θα προσφέρει στους εργαζομένους και τις εργαζόμενες καλύτερες αποδοχές και θα βελτιώσει τις συνθήκες εργασίας τους. Τι γίνεται όμως... ...με τον κίνδυνο του«φαινομένου του αντίρροπου αποτελέσματος»(rebound effect), δηλαδή τον φόβο ότι η εξοικονόμηση που θα επιτευχθεί από την ενεργειακή απόδοση ως αποτέλεσμα των νέων τεχνολογιών θα ακυρωθεί από τις αλλαγές που θα επέλθουν στη συμπεριφορά των ανθρώπων ή σε άλλους συστημικούς παράγοντες; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Κανόνες κατά του φαινομένου του αντίρροπου αποτελέσματος • Το φαινόμενο του αντίρροπου αποτελέσματος αποτελεί αντικείμενο έρευνας εδώ και αρκετά

72 – 3 Διευρυνόμενες μεγα-τάσεις χρόνια. Ένας από τους φόβους είναι, για παράδειγμα, ότι η αυξημένη ενεργειακή απόδοση καθιστά την τεχνολογία που καταναλώνει ενέργεια λιγότερο δαπανηρή στη χρήση της, με αποτέλεσμα οι άνθρωποι να τη χρησιμοποιούν συχνότερα και, κατά συνέπεια, να καταναλώνουν περισσότερο. Είναι αλήθεια ότι ορισμένες φορές οι νέες τεχνολογίες, όπως οι διακομιστές, που διαδραματίζουν βασικό ρόλο στη διαδικασία ψηφιοποίησης, είναι τόσο ενεργοβόρες ώστε πολύ γρήγορα καταναλώνουν τους πόρους που προσπαθούν να εξοικονομήσουν. Ένα άμεσο αποτέλεσμα της ψηφιοποίησης είναι, για παράδειγμα, η επέκταση της πληροφοριακής τεχνικής βάσης, που ενίοτε συνεπάγεται σημαντικό κόστος για το περιβάλλον. Για παράδειγμα, σημαντικό δομικό στοιχείο πολλών έξυπνων ψηφιακών τεχνολογιών είναι οι σπάνιες γαίες, η χρήση των οποίων έχει σημαντικές επιπτώσεις στην τοξική ρύπανση. Οι σπάνιες γαίες εξορύσσονται με ιδιαίτερα ενεργοβόρες μεθόδους, εκλύοντας μεγάλες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα και τοξινών στο έδαφος. • Οι έξυπνες υποδομές έχουν τη δυνατότητα να αυξήσουν την αποδοτικότητα των πόρων, μόνο όμως με σωστή διαχείριση. Δεν είναι θέσφατο ότι η ψηφιοποίηση είναι καλή για το κλίμα. Χρειαζόμαστε κανόνες που θα διέπουν τη διαδικασία προς τη βιωσιμότητα. Οι κανόνες είναι ζωτικής σημασίας για τη βελτίωση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων των ψηφιακών τεχνολογιών. • Όσον αφορά το φαινόμενο του αντίρροπου αποτελέσματος, υπάρχουν πολλές τεχνικές και πολιτικές λύσεις που θα μας βοηθήσουν να μετριάσουμε τις αρνητικές επιπτώσεις και να απελευθερώσουμε το θετικό δυναμικό της ψηφιοποίησης. Με τους κατάλληλους κανόνες μπορούμε να επιτύχουμε σημαντική εξοικονόμηση ενέργειας. Κάτι τέτοιο πρέπει να ξεκινήσει ήδη από τη φάση σχεδιασμού έξυπνων προϊόντων, καθώς οι αποφάσεις που λαμβάνονται σε αυτό το στάδιο ανάπτυξης έξυπνων τεχνολογιών έχουν τεράστια επίδραση στην κατανάλωση ενέργειας. Η θέσπιση μιας οδηγίας οικολογικού σχεδιασμού για τα συνδεόμενα με την ενέργεια προϊόντα, όπως οι φορητοί υπολογιστές, τα έξυπνα τηλέφωνα, οι εξυπηρετητές κ.λπ., είναι ουσιαστικής σημασίας για τη μείωση της κατανάλωσης ενέργειας και τη βελτίωση των περιβαλλοντικών επιπτώσεών τους. Εκτιμάται, για παράδειγμα, ότι οι απαιτήσεις για τον οικολογικό σχεδιασμό των εξυπηρετητών, οι οποίες προσδιορίζονται στους πιο πρόσφατους κανονισμούς της Ε.Ε. για τους εξυπηρετητές και την αποθήκευση δεδομένων, θα οδηγήσουν σε ετήσια εξοικονόμηση ενέργειας περίπου 9 TWh έως το 2030, η οποία ισούται με την ετήσια κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας της Εσθονίας το 2014 και αντιστοιχεί σε συνολικά 2,1 εκατομμύρια τόνους ισοδυνάμου CO 2 . 3 Η επέκταση και βελτίωση αυτών των κανονισμών θα έχει σημαντικό αντίκτυπο στην κατανάλωση ενέργειας των έξυπνων τεχνολογιών και στο αποτύπωμα άνθρακα. • Το ζητούμενο όμως δεν είναι να χρησιμοποιήσουμε κανονισμούς για να μετριάσουμε τις δυνητικά αρνητικές επιπτώσεις της ψηφιοποίησης, αλλά πολύ περισσότερο για να προωθήσουμε τα προο­ δευτικά θεματολόγια και να ενισχύσουμε νέα, πιο βιώσιμα οικονομικά μοντέλα. Ο φόβος ότι η ψηφιοποίηση θα έχει σημαντικό περιβαλλοντικό κόστος πρέπει να υποκατασταθεί από αποφασιστικότητα για την αξιοποίηση της τεχνολογικής αλλαγής ως ευκαιρίας για τη δημιουργία πιο βιώσιμων οικονομικών μοντέλων , όπως η κυκλική οικονομία(βλ. Κεφάλαιο 2, σελίδα 58). Η τεχνολογική πρόοδος είναι αποτέλεσμα της ανθρώπινης δράσης – μπορεί και πρέπει να ενσωματωθεί σε προοδευτικά πλαίσια δράσης. Για παράδειγμα, οι κανονισμοί για τον οικολογικό

3 Διευρυνόμενες μεγα-τάσεις – 73 σχεδιασμό των έξυπνων τεχνολογιών που προα­ ναφέρθηκαν μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως ευκαιρία για τη μείωση των επιπτώσεων φαινομένων όπως η προγραμματισμένη απαξίωση, καθώς και για την προώθηση ζητημάτων σημαντικών για την κυκλική οικονομία, όπως η μακροβιότητα και η δυνατότητα επισκευής. Τα κανονιστικά μέτρα που θα προβλέπουν ότι οι ηλεκτρονικές συσκευές, όπως τα έξυπνα τηλέφωνα ή οι φορητοί υπολογιστές, θα σχεδιάζονται με τρόπο που θα εξασφαλίζει τη διάρκεια ζωής, τη δυνατότητα επισκευής, την επαναχρησιμοποίηση και την ανακύκλωση, θα μας βοηθήσουν να παρατείνουμε τον κύκλο ζωής αυτών των προϊόντων και να μειώσουμε τα ηλεκτρονικά απόβλητα. Τι γίνεται όμως... ...με την οικονομική ανατροπή και την απώλεια θέσεων εργασίας; Πώς μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι οι θέσεις εργασίας που αφορούν εύκολα αυτοματοποιήσιμες εργασίες και περιλαμβάνουν επαναλαμβανόμενες δραστηριότητες ρουτίνας δεν θα κινδυνεύσουν από την αυτοματοποίηση; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Νέες αγορές, νέα επιχειρηματικά μοντέλα, νέες θέσεις εργασίας • Είναι αλήθεια ότι η πρόοδος των ψηφιακών τεχνολογιών ενέχει τον κίνδυνο να καταστούν παρωχημένες ορισμένες θέσεις εργασίας. Ωστόσο, πρέπει να δούμε και την άλλη όψη του νομίσματος: Κάθε τεχνολογική επανάσταση δεν οδηγεί μόνο στην κατάργηση των υφιστάμενων επιχειρηματικών μοντέλων, αγορών και θέσεων εργασίας, αλλά δημιουργεί και νέες αγορές, νέες θέσεις εργασίας και νέα επιχειρηματικά μοντέλα. Οι νέες συμπεριφορές, οι νέες σχέσεις αλληλεπίδρασης, τα νέα καταναλωτικά πρότυπα απαιτούν νέες υπηρεσίες και προϊόντα, και όλα αυτά γεννούν νέες ευκαιρίες απασχόλησης ανθρώπινου εργατικού δυναμικού, δημιουργώντας θέσεις εργασίας πιο εξειδικευμένες και κατά συνέπεια καλύτερα αμειβόμενες. • Όσον αφορά ειδικότερα τον τομέα της ενέργειας, πολλές αναλύσεις –μεταξύ των οποίων και μία ανάλυση του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ– επισημαίνουν τις σημαντικές ευκαιρίες της ψηφιοποίησης για τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας. Οι ψηφιακές πρωτοβουλίες αναμένεται να δημιουργήσουν έως και 3,45 εκατομμύρια νέες θέσεις εργασίας έως το 2025, το οποίο μεταφράζεται σε αύξηση της απασχόλησης κατά 10,7% στον κλάδο της ηλεκτρικής ενέργειας. 4 Το σημαντικότερο είναι ότι το δυναμικό δημιουργίας θέσεων εργασίας είναι υψηλότερο στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας για τους καταναλωτές, με την ολοκλήρωση της αποθήκευσης ενέργειας να δημιουργεί έως και ένα εκατομμύριο νέες θέσεις εργασίας. • Παρ’ όλα αυτά, αναγνωρίζεται ότι δεν θα μπορέσουν αμέσως όλοι οι εργαζόμενοι και οι εργαζόμενες να βρουν μια θέση εργασίας στις νέες αναδυόμενες βιομηχανίες, ακόμα και αν διαθέτουν εξαιρετική κατάρτιση. Σε αυτό το σημείο οι κυβερνήσεις θα πρέπει να χρησιμοποιήσουν την ορθή, δίκαιη και υποστηρικτική κοινωνική πολιτική που περιγράφεται παραπάνω, για να εξομαλύνουν τη μετάβαση και να καταστήσουν τη διαδικασία δίκαιη για ολόκληρη την κοινωνία. Τα δημόσια έργα ή τα δημόσια προγράμματα απασχόλησης αποτελούν πάντα μία λύση την οποία οι κυβερνήσεις μπορούν να χρησιμοποιήσουν για να μετριάσουν τις αρνητικές επιπτώσεις της ψηφιοποίησης. • Σε σχέση με την ψηφιοποίηση, θα πρέπει να θυμόμαστε ότι καθ’ όλη την ιστορία μας, η ανθρωπότητα βρέθηκε επανειλημμένα αντιμέτωπη με οικονομικές ανατροπές προκαλούμενες από την τεχνολογική πρόοδο, χωρίς ο αριθμός των θέσεων εργασίας να έχει μειωθεί – αντιθέτως μάλιστα,

74 – 3 Διευρυνόμενες μεγα-τάσεις έχει αυξηθεί. Με βάση τα διδάγματα που αντλούμε από το παρελθόν σχετικά με τις επιπτώσεις της τεχνολογικής προόδου, μπορούμε να θεω­ ρήσουμε ότι οι νέες τεχνολογίες μάλλον δεν θα οδηγήσουν σε πλήρη αυτοματοποίηση των θέσεων εργασίας και ανεργία, αλλά, αντιθέτως, θα αλλάξουν τη φύση του χώρου εργασίας, όπως και τα καθήκοντα και τις δεξιότητες των διαφόρων θέσεων εργασίας. • Κατά συνέπεια, πρέπει να εστιάσουμε στον τρόπο με τον οποίο θα αναπτύξουμε τις ειδικές γνώσεις του εργατικού δυναμικού που απαιτούνται για να αξιοποιήσουμε τις τεράστιες ευκαιρίες που δημιουργεί η ψηφιοποίηση. Υπό το πρίσμα αυτό, θα είναι κρίσιμης σημασίας η προώθηση της συνεχούς επανειδίκευσης και της διά βίου μάθησης σε ολόκληρη την οικονομία. Η εκπαίδευση και η κατάρτιση μπορούν να μετριάσουν τις αρνητικές επιπτώσεις της ψηφιοποίησης, βοηθώντας τους εργαζομένους και τις εργαζόμενες να αποκτήσουν τεχνολογικές δεξιότητες που αυξάνουν την απασχολησιμότητά τους και τους επιτρέπουν να διεκδικούν καλύτερα αμειβόμενες θέσεις εργασίας, αξιοποιώντας έτσι τα οφέλη που προκύπτουν από τις νέες τεχνολογίες. Μελέτες σχετικά με την αυτοματοποίηση και τις τεχνολογικές αλλαγές δείχνουν ότι οι εργαζόμενοι που επιδιώκουν τη μετακίνησή τους σε πιο σύνθετες θέσεις εργασίας, οι οποίες απαιτούν υψηλότερο επίπεδο τεχνολογικών δεξιοτήτων, καταλαμβάνουν καλύτερα αμειβόμενες θέσεις εργασίας, που συνήθως συνεπάγονται καλύτερες συνθήκες εργασίας. • Το σημαντικότερο όμως είναι να έχουμε πάντα κατά νου ότι η τεχνολογική ανάπτυξη μπορεί σε μεγάλο βαθμό να τεθεί υπό έλεγχο ή τουλάχιστον να καθοδηγηθεί προς μια κατεύθυνση. Συχνά η τεχνολογία θεωρείται συνώνυμη με την απώλεια ελέγχου – τείνουμε να ξεχνάμε ότι οι κυβερνήσεις μπορούν να καθοδηγούν την καινοτομία και την τεχνολογική ανάπτυξη χωρίς να την καταστρέφουν. Και, παρότι αληθεύει πως η τεχνολογική ανατροπή από μόνη της δεν μπορεί να οδηγήσει σε μια βιώσιμη κοινωνία, μέσω της καθοδήγησης της τεχνολογικής καινοτομίας, οι κυβερνήσεις μας μπορούν να αναδιαμορφώσουν το μέλλον προς μια πιο βιώσιμη, κυκλική κοινωνία που θα ωφελεί τόσο τους απλούς ανθρώπους όσο και το περιβάλλον.

3 Διευρυνόμενες μεγα-τάσεις – 75 Μέρος Γ: Η μείωση των ωρών εργασίας είναι μία από τις κύριες τάσεις που παρατηρήθηκαν τους τελευταίους αιώνες και βασίζονται στην ιδέα ότι εργαζόμαστε για να ζούμε, δεν ζούμε για να εργαζόμαστε Η συζήτηση για το μέλλον της εργασίας αφορά και την ποιότητα ζωής μας: Πόσο πρέπει να εργαζόμαστε, για να εξασφαλίζουμε τα μέσα για έναν τρόπο ζωής που μας κάνει ευτυχισμένους; Γενιές συνδικαλιστών και σοσιαλδημοκρατών αγωνίστηκαν για συνεχή μείωση του χρόνου εργασίας – και μάλιστα με μεγάλη επιτυχία μέχρι τη δεκαετία του 1950. Κατά τη δεκαετία του 1850, στο αποκορύφωμα της βιομηχανικής επανάστασης, η δωδεκάωρη ημερήσια εργασία έξι μέρες την εβδομάδα –συνολικά δηλαδή 72 ώρες την εβδομάδα– ήταν σύνηθες φαινόμενο. Στα τέλη του 19ου αιώνα υπολογίζεται ότι η μέση εργάσιμη εβδομάδα αριθμούσε πάνω από 60 ώρες. Κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, οι ώρες εργασίας μειώθηκαν σχεδόν κατά το ήμισυ, με αποτέλεσμα να ανέρχονται συνήθως σε 40 ώρες/5 ημέρες την εβδομάδα μετά το 1950. Το 2000, η Γαλλία επέβαλε το 35ωρο εργασίας ανά εβδομάδα.«Η εβδομάδα της τετραήμερης εργασίας θα έρθει αναπόφευκτα» είχε διαβλέψει ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ρίτσαρντ Νίξον ήδη από το 1956. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι δουλεύουμε για να εξασφαλίσουμε τα προς το ζην – η δουλειά είναι ένα μέσο για μια βιώσιμη, αξιοπρεπή ζωή και όχι αυτοσκοπός. • Η μείωση του χρόνου εργασίας θα μπορούσε να συμβάλει στη δημιουργία μιας βιώσιμης οικονομίας και, ως εκ τούτου, μιας πιο βιώσιμης κοινωνίας. Είναι ευρέως γνωστό ότι λόγω της έλλειψης χρόνου, τα νοικοκυριά μεγάλης έντασης εργασίας είναι πιο επιρρεπή στην αγορά έτοιμων προϊόντων με μεγάλο περιβαλλοντικό αποτύπωμα, όπως οικιακές συσκευές ή έτοιμα γεύματα. Αν συνδυαστούν με μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση, οι λιγότερες ώρες εργασίας θα μπορούσαν να σημαίνουν περισσότερο χρόνο για κλιματικά έξυπνες δραστηριότητες, όπως η οικιακή μαγειρική, η επισκευή χαλασμένων ειδών αντί της απόρριψης κ.λπ. Αυτό θα βελτιώσει και το γενικότερο ευ ζην μας, αφήνοντάς μας περισσότερο χρόνο για να βρισκόμαστε με άλλους ανθρώπους, για άθληση και για τα χόμπι μας. 5 • H εβδομάδα με λιγότερες εργάσιμες ημέρες θα σήμαινε κατανάλωση λιγότερων πόρων και ενέργειας – δεν θα χρησιμοποιούσαμε τις συγκοινωνίες τόσο συχνά για να πηγαίνουμε στη δουλειά, θα χρειαζόμαστε λιγότερο ενεργοβόρους χώρους γραφείων και θα απαιτούνταν λιγότεροι πόροι για την παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών. Τα στοιχεία δείχνουν ότι οι χώρες με λιγότερες εργάσιμες ημέρες την εβδομάδα έχουν μικρότερο αποτύπωμα άνθρακα. Ορισμένες μελέτες έχουν καταδείξει ότι η μείωση του χρόνου εργασίας κατά 1% θα επιφέρει μείωση των Η ΜΕΙΩΣΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΕΙΩΝΕΙ ΤΙΣ ΕΚΠΟΜΠΕΣ ΑΝΘΡΑΚΑ μείωση του χρόνου εργασίας CO 2 CO 2 1% μείωση του χρόνου εργασίας= 0,8% μείωση των εκπομπών άνθρακα

76 – 3 Διευρυνόμενες μεγα-τάσεις εκπομπών άνθρακα κατά 0,8%. 6 Το αποτέλεσμα αυτό οφείλεται κυρίως στις επιπτώσεις που προκύπτουν από τα χαμηλότερα εισοδήματα και τη χαμηλότερη κατανάλωση. Τι γίνεται όμως... ...με τους χαμηλότερους μισθούς όταν εργαζόμαστε λιγότερο; Πώς μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι η μείωση των ωρών εργασίας δεν θα υπονομεύσει την ανταγωνιστικότητα, μειώνοντας την παραγωγικότητα και οδηγώντας εν τέλει σε μείωση των μισθών μας; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Δίκαιοι μισθοί για την αύξηση της παραγωγικότητας • Είναι αλήθεια ότι η μείωση του χρόνου εργασίας μπορεί να οδηγήσει σε μειωμένους μισθούς, αλλά αυτό μπορούμε να το αποφύγουμε. Υπάρχουν προηγούμενα παραδείγματα όπου τα συνδικάτα έχουν επανειλημμένα επιτύχει μείωση του χρόνου εργασίας χωρίς μείωση των μισθών. • Επιπλέον, η μείωση του χρόνου εργασίας δεν οδηγεί κατ’ ανάγκη σε χαμηλότερη παραγωγικότητα. Στην πραγματικότητα έχουμε ενδείξεις για το αντίθετο: Μέσω της συσχέτισης των ωρών εργασίας ανά άτομο στις χώρες του ΟΟΣΑ από το 1990 έως το 2012 και του παραγόμενου ΑΕΠ ανά ώρα εργασίας, μια μελέτη έχει καταδείξει ότι η παραγωγικότητα είναι υψηλότερη όταν οι άνθρωποι δουλεύουν λιγότερες ώρες. 7 Υπάρχουν επίσης σημαντικές επιστημονικές έρευνες που αποδεικνύουν ότι πάνω από ένα ορισμένο κατώφλι, η αύξηση του χρόνου εργασίας δεν επιφέρει αύξηση της παραγωγικότητας. Ένας μάλλον προφανής παράγοντας που αναφέρεται στη βιβλιογραφία είναι η κόπωση, η οποία δεν μειώνει μόνο την απόδοση αλλά αυξάνει την πιθανότητα εργατικών ατυχημάτων, καθώς και τις αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία των εργαζομένων.

3 Διευρυνόμενες μεγα-τάσεις – 77 • Το κύριο μέλημά μας δεν πρέπει να είναι η απώλεια παραγωγικότητας, αλλά η αποσύνδεση των μισθών από την παραγωγικότητα. Η πραγματικότητα είναι ότι τις τελευταίες δεκαετίες η αύξηση της παραγωγικότητας ήταν μεγαλύτερη από τις αυξήσεις των μισθών. Για παράδειγμα, τα τελευταία είκοσι χρόνια η παραγωγικότητα της εργασίας αυξήθηκε κατά περίπου 30% στη Γερμανία, ενώ οι μισθοί αυξήθηκαν μόλις κατά 18%. Σε ορισμένες περιοχές του ανεπτυγμένου κόσμου, όπως οι ΗΠΑ, η κατάσταση είναι ακόμα χειρότερη – από το 1979 έως το 2018, η καθαρή παραγωγικότητα αυξήθηκε κατά 69,6%, ενώ ο ωριαίος μισθός αυξήθηκε μόνο κατά 11,6%(έπειτα από αναπροσαρμογή βάσει πληθωρισμού). 8 Εάν συνεκτιμήσουμε την πιθανή αύξηση της παραγωγικότητας που επιφέρει η ψηφιοποίηση (βλ. προηγούμενη ενότητα), καθίσταται απολύτως σαφές ότι δεν χρειάζεται να ανησυχούμε για την παραγωγικότητα. Αντ’ αυτού, πρέπει να επικεντρωθούμε στο πώς θα διασφαλίσουμε αξιοπρεπείς μισθούς και πώς θα μειώσουμε τον χρόνο εργασίας. • Για την επίτευξη αυτού του στόχου, καθοριστική είναι η ύπαρξη περισσότερο φιλικών προς τους εργαζομένους και τις εργαζόμενες εθνικών κανονισμών και ισχυρότερων συνδικάτων. Και οι δύο αυτοί βασικοί παράγοντες μπορούν να συμβάλουν σε μια ταχεία, επιτυχημένη αλλά και δίκαιη μετάβαση. Ο πλούτος που δημιουργείται από τους εργαζομένους και τις εργαζόμενες δεν διαχέεται αυτόματα προς τα κάτω – χρειαζόμαστε τα κατάλληλα νομοθετικά πλαίσια και αποτελεσματικές πολιτικές, οι οποίες θα προωθήσουν την καλύτερη ανακατανομή του πλούτου διασφαλίζοντας, για παράδειγμα, μισθούς αξιοπρεπούς διαβίωσης. Η αυξημένη κάλυψη των συλλογικών διαπραγματεύσεων και ο καθορισμός των μισθών μέσω ενός πιο συγκεντρωτικού συστήματος μπορούν επίσης να επιφέρουν σημαντικές μισθολογικές αυξήσεις, χωρίς αρνητικές επιπτώσεις στις συνθήκες εργασίας και αύξηση της έντασης εργασίας. Τι γίνεται όμως... ...με τη μειωμένη παραγωγή και τη μειωμένη κατανάλωση που θα οδηγήσουν σε αποανάπτυξη; Η μείωση του χρόνου εργασίας θα επέφερε σημαντικές αλλαγές στα πρότυπα παραγωγής και κατανάλωσης: Δεν θα καταναλώναμε μόνο διαφορετικά, αλλά θα παρήγαμε και θα καταναλώναμε λιγότερο. Ο δρόμος προς τα εμπρός: Αποανάπτυξη και πράσινη ανάπτυξη • Η αντικατάσταση των βασιζόμενων στον άνθρακα θέσεων εργασίας με«πράσινες θέσεις εργα­ σίας» δεν αρκεί από μόνη της για να επιλύσει το πρόβλημα της κλιματικής κρίσης. Ωστόσο, οι έννοιες της«πράσινης ανάπτυξης» και της«αποανάπτυξης» είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος: Χρειαζόμαστε ανάπτυξη σε ορισμένους τομείς και αποανάπτυξη σε άλλους. Υπάρχει ευρεία συναίνεση ως προς το ότι πολλοί τομείς θα πρέπει μάλλον να αναπτυχθούν παρά να αποαναπτυχθούν, για παράδειγμα οι δημόσιες συγκοινωνίες, η υγειονομική περίθαλψη ή ο κλάδος ανανεώσιμης ενέργειας. Αναγνωρίζεται επίσης ευρέως ότι ορισμένοι τομείς πρέπει να αποαναπτυχθούν, αν θέλουμε να περιορίσουμε την κλιματική κρίση – για παράδειγμα, η εξόρυξη άνθρακα ή η κατασκευή ενεργειακά μη αποδοτικών οχημάτων. • Ο διαχωρισμός της οικονομικής ανάπτυξης από τη φυσική ανάπτυξη, για παράδειγμα, μπορεί να μας βοηθήσει να επιτύχουμε μια καλύτερη ζωή χωρίς τη μη βιώσιμη κατανάλωση πόρων. Σε τελική ανάλυση, η υπέρμετρη κατανάλωση των πόρων της Γης και οι αρνητικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις της οδήγησαν πολλούς στο συμπέρασμα ότι η οικονομική ανάπτυξη δεν είναι βιώσιμη.

78 – 3 Διευρυνόμενες μεγα-τάσεις Το ΑΕΠ, όμως, δεν μετρά μόνο την παραγωγή αγαθών, αλλά και την παροχή υπηρεσιών. Μπορούμε να ξεφύγουμε από το αναπτυξιακό μοντέλο του«εγκλωβισμού στους φυσικούς πόρους» (resource trap), για παράδειγμα με τη μετάβαση σε μια οικονομία βασισμένη στις υπηρεσίες και τη γνώση. Με την αύξηση της εκπαίδευσης, των υπηρεσιών φροντίδας, των τεχνών κ.λπ., η οικονομική ανάπτυξη θα μπορούσε να επεκταθεί χωρίς να απαιτούνται τόσο μεγάλες ποσότητες από τους πόρους της Γης. • Πρέπει να έχουμε υπόψη ότι πάνω από ένα ορισμένο επίπεδο, τα υλικά αγαθά δεν αυξάνουν πλέον την ευημερία μας, η οποία είναι, σε τελική ανάλυση, ο απώτερος στόχος του μόχθου μας. Ενώ ένα αξιοπρεπές βιοτικό επίπεδο μπορεί μεν να προϋποθέτει μια ορισμένη ποσότητα υλικών αγαθών ή ένα ορισμένο επίπεδο κατανάλωσης αγαθών, υπάρχουν ωστόσο πολλοί άλλοι παράγοντες που βελτιώνουν τη ζωή μας. Η συναισθηματική ευημερία μας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την κατάσταση της υγείας μας, την περίθαλψη που παρέχουμε και λαμβάνουμε, τους δεσμούς μέσα στην κοινότητα, την οικογένεια και τους φίλους μας. Μια οικονομική μεγέθυνση που βασίζεται λιγότερο στην παραγωγή υλικών και περισσότερο σε ένα μεγάλο εύρος υπηρεσιών που βελτιώνουν την ευημερία μας δεν θα μείωνε απλώς τις εκπομπές άνθρακα, αλλά θα μας έκανε και πιο ευτυχείς. • Πολλοί συμφωνούν επίσης ότι υπάρχουν πολλά προϊόντα που πρέπει να συνεχίσουν να παράγονται, αλλά σε μικρότερες ποσότητες και σε υψηλότερη ποιότητα: για παράδειγμα, πλυντήρια ρούχων που λειτουργούν για δέκα χρόνια αντί για δύο(μετά τα οποία λήγει η εγγύηση), κινητά τηλέφωνα που μπορούν εύκολα να επισκευαστούν αν χαλάσει ένα μέρος τους ή ηλεκτρικά τρυπάνια που μπορούν να ενοικιαστούν, ώστε να μη χρειάζεται να αγοράσει κάθε νοικοκυριό από ένα(στο μέσο γερμανικό νοικοκυριό ένα ηλεκτρικό τρυπάνι χρησιμοποιείται για 13 λεπτά τον χρόνο), για να μην αναφέρουμε την απίστευτη ποσότητα απορριμμάτων τροφίμων ή αυτοκινήτων που χρησιμοποιούνται μόνο για ένα κλάσμα της λειτουργικής τους ζωής. • Η βιώσιμη οικονομία κοινοχρησίας, επισκευής, «από λίκνο σε λίκνο» θα απαιτήσει μεγάλο εργατικό δυναμικό εξειδικευμένων εργαζομένων, παρόχων υπηρεσιών και ειδικών υποστήριξης δικτύων για την ευθυγράμμιση της προσφοράς με τη ζήτηση κ.λπ.(Βλ. Κεφάλαιο 2) • Επομένως, το μόνο επίμαχο ερώτημα που απομένει είναι αν η αγορά πρέπει να καλύπτει –ή μάλλον να ενθαρρύνει– τη μαζική κατανάλωση σε όλους τους τομείς, όπως, για παράδειγμα, την απόκτηση καινούριας τηλεόρασης κάθε δύο χρόνια. Πέρα από αυτό το ζήτημα, η«αποανάπτυξη» και η«πράσινη ανάπτυξη» στην πραγματικότητα δεν είναι τόσο αντικρουόμενες όσο

3 Διευρυνόμενες μεγα-τάσεις – 79 προβάλλεται συχνά: Ορισμένοι κλάδοι πάντα θα αποαναπτύσσονται σε μια οικονομία της αγοράς και οι βιομηχανίες έντασης άνθρακα είναι βέβαιο ότι θα αποαναπτυχθούν(όπως συμβαίνει ήδη). Όμως όλοι εκείνοι οι κλάδοι που συμβάλλουν σε μια καλή ζωή για όλους πρέπει να διατηρηθούν ή ακόμα και να αναπτυχθούν – και πρέπει να γίνουν «πράσινοι». Στα επόμενα κεφάλαια θα αναφερθούμε στη μορφή που μπορεί να έχει ένας τέτοιος ριζικός μετασχηματισμός σε δύο βασικούς τομείς – την ενέργεια και την κινητικότητα. Τι επιδιώκουμε; • Στο κεφάλαιο αυτό περιγράψαμε τρεις εξελισσόμενες μεγα-τάσεις: τη δημογραφική αλλαγή, την ψηφιοποίηση και τη μείωση του χρόνου εργασίας , καθώς και τις προκλήσεις και ευκαιρίες που αυτές οι μεγα-τάσεις συνεπάγονται για το μέλλον της απασχόλησης και τη μετάβαση σε μια οικονομία χαμηλών εκπομπών άνθρακα. • Αναλύσαμε τους κινδύνους που συνδέονται με τις δημογραφικές αλλαγές, την ψηφιοποίηση και τη μείωση του χρόνου εργασίας και καταδείξαμε ότι κανένας από αυτούς δεν αποτελεί ανυπέρβλητο εμπόδιο, καθώς και ότι οι κανονιστικές ρυθμίσεις είναι κρίσιμης σημασίας. • Αξιολογήσαμε τον τρόπο με τον οποίο αυτές οι μεγα-τάσεις επηρεάζουν τη διαδικασία απεξάρτησης από τον άνθρακα και το μέλλον της εργασίας, υπογραμμίζοντας ότι, για να εκμεταλλευτούμε στο έπακρο τις ευκαιρίες που παρουσιάζονται από αυτές τις μεγα-τάσεις, χρειαζόμαστε μακρόπνοη, προοδευτική, συλλογική και πολιτική δράση. Καμία από αυτές τις μεγα-τάσεις δεν θα οδηγήσει από μόνη της σε ένα πιο βιώσιμο και πιο δίκαιο μέλλον: Πρέπει να κατευθύνουμε και να διαμορφώσουμε τον αναπόφευκτο μετασχηματισμό, και πρέπει να το κάνουμε από κοινού.

80 – 3 Διευρυνόμενες μεγα-τάσεις Παράδειγμα καλής πρακτικής: Μισθοί, χρόνος εργασίας και παραγωγικότητα Το 2019, η Microsoft Ιαπωνίας εφάρμοσε πιλοτικά την εβδομάδα τεσσάρων εργάσιμων ημερών, παρέχοντας στους εργαζομένους και τις εργαζόμενες άδεια μετ’ αποδοχών κάθε Παρασκευή. Η επιχείρηση ανέφερε αύξηση της παραγωγικότητας κατά 40%. https://www.npr.org/2019/11/04/776163853/ microsoft-japan-says-4-day-workweek-boostedworkers Καλή πρακτική για την επανεκπαίδευση στις ψηφιακές δεξιότητες ατόμων που αναζητούν εργασία ή εγκατέλειψαν πρόωρα το σχολείο Το BeCode είναι ένα εκπαιδευτικό κέντρο επόμενης γενιάς που λειτουργεί σε έξι πόλεις του Βελγίου. Παρέχει δωρεάν προγράμματα κατάρτισης στις ψηφιακές τεχνολογίες, κυρίως για άτομα που αναζητούν εργασία. Η κατάρτιση, η οποία επικεντρώνεται στις τεχνολογίες του διαδικτύου, απευθύνεται σε άτομα που αναζητούν εργασία ή εγκατέλειψαν πρόωρα το σχολείο. Το ποσοστό απασχόλησης όσων ολοκλήρωσαν την κατάρτιση υπερβαίνει το 80%. http://www.flanderstoday.eu/innovation/becodetakes-brussels-unemployment http://www.becode.org/ Καλή πρακτική για τον καθορισμό αναντιστοιχιών δεξιοτήτων στην αγορά εργασίας Στην Τσεχία έχουν συσταθεί κλαδικά συμβούλια ανάλυσης δεξιοτήτων σε 29 διαφορετικούς τομείς και έχουν συμβάλει στη γεφύρωση του χάσματος δεξιοτήτων μεταξύ σπουδαστών και αγοράς εργασίας. Τα κλαδικά συμβούλια εντοπίζουν πού υπάρχει χάσμα δεξιοτήτων και προσόντων και προτείνουν λύσεις για την αντιμετώπιση των εμποδίων. Σε αυτά συμμετέχουν εκπρόσωποι ενώσεων εργοδοτών, συνδικαλιστικών οργανώσεων και οργανισμών εκπαίδευσης/ κατάρτισης. https://www.cedefop.europa.eu/en/tools/matchingskills https://www.oecd.org/czech/44496125.pdf

3 Διευρυνόμενες μεγα-τάσεις – 81 Υποσημειώσεις και Πηγές Υποσημειώσεις 1 Περισσότερα σχετικά με την προσέγγιση των μέσων ισχύος θα βρείτε στο Πρόγραμμα του FES για τον Μετασχηματισμό των Συνδικάτων στον σύνδεσμο: https://www.fes.de/themenportal-gewerkschaften-und-gute-arbeit/ gewerkschaften-international/trade-unions-in-transformation 2 International Energy Agency(2019):«Global Energy& CO 2 Status Report 2019. The latest trends in energy and emissions in 2018». Flagship report(Μάρτιος 2019). 3 Κανονισμός της Ευρωπαϊκής Επιτροπής από 15.3.2019 για τον καθορισμό απαιτήσεων οικολογικού σχεδιασμού για εξυπηρετητές και προϊόντα αποθήκευσης δεδομένων σύμφωνα με την οδηγία 2009/125/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και για την τροποποίηση του κανονισμού(Ε.Ε.) αριθ. 617/2013. 4 World Economic Forum, Electricity: generating value through digital transformation, διαθέσιμο στον σύνδεσμο: https://reports.weforum.org/digital-transformation/electricity-generating-value-through-digital-transformation/?doing_wp_cron=1592572993.3050439357757568359375 5 Lykke Syse, Karen and Lee Mueller, Martin(2015): Sustainable Consumption and the Good Life: Interdisciplinary perspectives . Routledge. 6 Nässén, Jonas and Larsson, Jörgen(2015):«Would shorter working time reduce greenhouse gas emissions? An analysis of time use and consumption in Swedish households», στο Environment and Planning C: Government and Policy 33, σ. 726-745. 7 Grosse, Robert(2018): The Four-Day Workweek . Routledge. 8 Economic Policy Institute(2019): The Productivity–Pay Gap (July 2019), διαθέσιμο στον σύνδεσμο: https://www. epi.org/productivity Πηγές Δημογραφική αλλαγή: https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/indicators/total-population-outlook-from-unstat-3/assessment-1 https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Unemployment_statistics https://www.cedefop.europa.eu/en/publications-and-resources/publications/3075 Ψηφιοποίηση: https://www.iea.org/reports/digitalisation https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_chapter8.pdf https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=PI_COM:C(2019)1955&from=EN https://ec.europa.eu/info/news/new-rules-external-power-supplies-will-enable-household-energy-savings-2020mar-31_ro https://reports.weforum.org/digital-transformation/electricity-generating-value-through-digitaltransformation/?doing_wp_cron=1592572993.3050439357757568359375 http://www3.weforum.org/docs/WEF_FOW_Reskilling_Revolution.pdf https://www.oecd.org/going-digital/changing-nature-of-work-in-the-digital-era.pdf Μειωμένος χρόνος εργασίας: https://www.etui.org/content/download/32642/303199/file/Guide_Working+time-web-v https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1068/c12239 https://434c74b4-116e-43a0-ab00-04a130c61444.filesusr.com/ugd/6a142f_36162778914a46b3a00dcd466562f ce7.pdf

82 – Titel 4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός Με τη δίκαιη και ισότιμη προώθηση της ενεργειακής μετάβασης και την αύξηση της χρήσης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας θα επιτευχθούν τέσσερις στόχοι. Πρώτον, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας θα εκδημοκρατίσουν τα συστήματα και τις υποδομές ηλεκτρισμού, δηλαδή τις διαδικασίες παραγωγής, μεταφοράς και διανομής ηλεκτρικής ενέργειας. Δεύτερον, αυτό θα βοηθήσει να διασφαλίσουμε την πρόσβαση όλων –επιχειρήσεων, εργατικού δυναμικού, καταναλωτικού κοινού– σε φθηνή και αξιόπιστη ενέργεια. Τρίτον, θα μας βοηθήσει επίσης να καταπολεμήσουμε την κλιματική αλλαγή και τις συνακόλουθες κοινωνικές επιπτώσεις της. Και, τέταρτον, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας θα βελτιώσουν την ατομική και δημόσια υγεία.

4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός – 83 Αυτό το κεφάλαιο θα δείξει πώς η στροφή των οικονομιών μας προς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας θα μας βοηθήσει να σώσουμε τον πλανήτη και κατ’ επέκταση τις θέσεις εργασίας μας, βελτιώνοντας τις συνθήκες και μειώνοντας τις εκπομπές. Εξάλλου, ένας υγιής και ακέραιος πλανήτης αποτελεί τη βάση για τη δουλειά μας. Καθώς κινούμαστε προς ένα ενεργειακό σύστημα απαλλαγμένο από ανθρακούχες εκπομπές, η ηλεκτρική ενέργεια θα καταστεί ακόμα πιο σημαντική ενεργειακή πηγή, λόγω του τεράστιου δυναμικού παραγωγής της από ανανεώσιμες πηγές. Στους διάφορους ενεργειακούς τομείς η χρήση καθαρής ηλεκτρικής ενέργειας θα εξαπλώνεται ολοένα και περισσότερο («σύζευξη τομέων»). Για να διευκολύνουμε τη στοχευμένη συζήτηση και να παράσχουμε όσο το δυνατόν περισσότερα χρήσιμα επιχειρήματα, θα επικεντρωθούμε λοιπόν κυρίως στην ηλεκτροπαραγωγή. ...οι ανεμογεννήτριες καταστρέφουν τη θέα και κάνουν κακό στα πουλιά.

84 – 4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός Μέρος Α: Η δημοκρατία χρειάζεται δημοκράτες και δημοκράτισσες, και η ενέργεια χρειάζεται εκδημοκρατισμό Η συμμετοχή των πολιτών βρίσκεται στο επίκεντρο μιας ενεργειακής δημοκρατίας, όχι μόνο στο πλαίσιο της ενεργειακής μετάβασης, αλλά και για την ισότιμη συμμετοχή στη διαδικασία που επηρεάζει τις ηθικές επιπτώσεις των ενεργειακών πολιτικών στις ατομικές και συλλογικές επιλογές. Έτσι δημιουργείται μια ενεργειακά συνεκτική κοινωνία από τη βάση προς την κορυφή. Κατά συνέπεια, η ενεργειακή μετάβαση θα περιορίσει τη διάκριση μεταξύ των πολιτών ως τελικών καταναλωτών ενέργειας και των υφιστάμενων παραγωγών και ακολούθως θα μεταβάλει την έννοια της συνεργατικής κατανάλωσης, που αναφέρεται ως «ιδιοπαραγωγή-ιδιοκατανάλωση» («prosumerism»). 1 • Αν ανατρέξουμε στα παραδείγματα της Γερμανίας ή των σκανδιναβικών χωρών, όπου έχει αναγνωριστεί η σημασία της ενέργειας που προέρχεται από τους πολίτες στην ενεργειακή μετάβαση, είναι προφανές ότι η μετάβαση στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας έχει συμβάλει σε έναν ενεργειακό εκδημοκρατισμό που υπερβαίνει τη συμμετοχή των πολιτών και επιτρέπει την ισότιμη πρόσβαση ατόμων και νοικοκυριών στην ιδιοκτησία και συνιδιοκτησία όλων των μονάδων και διαδικασιών παραγωγής ενέργειας. Εκτός από την ιδιοπαραγωγή-ιδιοκατανάλωση, το 2018, η Γερμανία μόνο διέθετε γύρω στους 824 ενεργούς ενεργειακούς συνεταιρισμούς, προσεγγίζοντας έτσι τον αντίστοιχο μέγιστο αριθμό των 931 που είχε η Δανία το 1999. 2 Πρόκειται για ένα παράδειγμα που θα έπρεπε να ακολουθήσουν όλες οι χώρες και οι περιφέρειες, για να προσφέρουν δημοκρατικές επιλογές στον ενεργειακό τομέα, εξίσου προσιτές σε όλους. • Αν η στροφή προς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας είναι αρκετά αποκεντρωμένη , θα επιτρέψει στους πολίτες και στους ενεργειακούς συνεταιρισμούς, στις κοινοτικές και δημοτικές μονάδες παραγωγής ενέργειας να παίξουν έναν ρόλο στο τρέχον ενεργειακό σύστημα. • Με την υποστήριξη εναλλακτικών οικονομικών μοντέλων, το κράτος, ως βασικός εταίρος σε έναν κοινωνικά δίκαιο ενεργειακό μετασχηματισμό, θα κινήσει τις μηχανές, για την εξασφάλιση μιας ομαλής διαδικασίας εκδημοκρατισμού στον τομέα και τον επαναπροσδιορισμό της σχέσης μεταξύ ενέργειας και πολιτών: εδώ η ενέργεια νοείται όχι μόνο ως πηγή φωτός, αλλά και ως πηγή εσόδων. • Ορισμένα θετικά παραδείγματα στην Ε.Ε., αλλά και πέραν αυτής, καταδεικνύουν τα οφέλη της ενεργειακής αποκέντρωσης που συνοδεύεται από τη συμμετοχική διακυβέρνηση, την επαναδημοτικοποίηση(remunicipalisation) και την αυτοδιοίκηση(devolution), η οποία προϋποθέτει και τη μετεξέλιξη των υφιστάμενων ρόλων του παραγωγού και του καταναλωτή, ιδίως αναφορικά με τη διαχείριση των τοπικών δικτύων. Η επιτυχία μιας τέτοιας αποκέντρωσης προϋποθέτει όμως τη δημιουργία του κατάλληλου νομικού πλαισίου που θα διέπει τα σχήματα αυτά, θα εξασφαλίζει πρόσβαση σε χρηματοδοτικά μέσα και θα διευκολύνει τις ισχυρές συνέργειες μεταξύ των τοπικών αρχών και των τοπικών ενεργειακών κοινοτήτων. Σήμερα η σύνδεση με ένα σύγχρονο, διαπεριφερειακό, ευρωπαϊκό δίκτυο μεταφοράς ενέργειας αποτελεί και διαρθρωτική προϋπόθεση για μια επιτυχή ενεργειακή μετάβαση που στοχεύει στην αποκεντρωμένη παραγωγή. • Η μικρή γερμανική πόλη του Βόλφχαγκεν αποτελεί εξαιρετικό παράδειγμα τοπικού ενεργειακού σχεδίου που προέκυψε χάρη στις προαναφε-

4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός – 85 ρόμενες συνθήκες ενεργειακής αποκέντρωσης και απέφερε κοινωνικο-οικονομικά οφέλη στην τοπική κοινωνία, όπως θέσεις εργασίας και έσοδα, ενώ συγχρόνως οδήγησε σε ουσιαστική απεξάρτηση από τον άνθρακα και εκδημοκρατισμό της τοπικής οικονομίας. Βασιζόμενο σε ένα υβριδικό μοντέλο δημοτικής-τοπικής αυτοδιοίκησης, το σχέδιο αυτό υιοθέτησε μια καινοτόμο προσέγγιση, ακολουθώντας την ιδέα της επαναδημοτικοποίησης του ενεργειακού χώρου. Έτσι, ανέλαβε τα ηνία η δημόσια επιχείρηση κοινής ωφελείας Stadtwerke Wolfhagen, η οποία στη συνέχεια προχώρησε σε μια σύμπραξη με τον ενεργειακό συνεταιρισμό πολιτών BEG Wolfhagen, με τον οποίο συγκρότησαν ένα σχήμα συγκυριότητας. Αυτό απέφερε άμεσα οφέλη τόσο για τον δήμο όσο και για τους πολίτες: συνεταιριστικές επενδύσεις κεφαλαίου, ελαχιστοποίηση των κινδύνων για τον δήμο, νέες μορφές δημοκρατικής ενεργού συμμετοχής των πολιτών και κοινής διακυβέρνησης. 3 Στο σημείο αυτό πρέπει να επισημάνουμε ότι οι κοινότητες όπως αυτή του παραδείγματος δεν μετατρέπονται σε«ενεργειακές νησίδες» αλλά ενσωματώνονται σε ένα σταθερό εθνικό δίκτυο (βλ. παρακάτω). Είναι ευθύνη της Ε.Ε. να αντιμετωπίσει την ενεργειακή φτώχεια και να εξασφαλίσει μια δίκαιη ενεργειακή μετάβαση. συμφωνεί το • Η οικονομικά προσιτή και βιώσιμη πρόσβαση όλων στην ενέργεια, χωρίς αποκλεισμούς, μπορεί να επιτευχθεί με την αύξηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας μέσω του συνδυασμού των διαθέσιμων τεχνολογικών λύσεων, των τοπικών οικονομικών μοντέλων και των υφιστάμενων ηλιακών και αιολικών εγκαταστάσεων. Όταν σήμερα, το έτος 2020, ένας στους εννέα ανθρώπους παγκοσμίως έχει περιορισμένη πρόσβαση στην ηλεκτρική ενέργεια για να φωτίσει το σπίτι του, η συνεργασία μεταξύ κράτους, επιχειρήσεων και πολιτών είναι ζωτικής σημασίας. Μια τέτοιου είδους αμοιβαία δράση είναι απαραίτητη για την υποστήριξη των ατόμων που έχουν ανάγκη μέσω της επαρκούς επέκτασης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και της παροχής κατάλληλης υποδομής για τη σύνδεση κάθε νοικοκυριού και την εξασφάλιση δίκαιης κατανομής του κόστους. 4 Η ενεργειακή φτώχεια στο Κόσοβο, για παράδειγμα, μεταφράζεται στο γεγονός ότι το 50% των νοικοκυριών δεν έχει οικονομική δυνατότητα για επαρκή θέρμανση, 5 ενώ στην υποσαχάρια Αφρική εμποδίζει τα παιδιά να πάνε σχολείο. Όμως ούτε η Ε.Ε. εξαιρείται από τέτοια φαινόμενα: Το 2018, το 7,3%(κατά μέσο όρο) των πολιτών της Ε.Ε. δήλωσαν ότι δεν ήταν σε θέση να θερμάνουν επαρκώς το σπίτι τους, ενώ στη Βουλγαρία και στην Ελλάδα τα ποσοστά ανέρχονταν σε 33,7% και 22,7% αντίστοιχα. 6 Από την άλλη πλευρά, αναφορικά με τις απόψεις για την ενεργειακή πολιτική, μια ευρωπαϊκή μελέτη έδειξε ότι εννέα στους δέκα ερωτηθέντες(90%) συμφωνούν ότι η Ε.Ε. θα έπρεπε να είναι υπεύθυνη για την«καταπολέμηση της ενεργειακής φτώχειας και τη διασφάλιση δίκαιης ενεργειακής μετάβασης, ώστε να μη μείνει πίσω κανένας πολίτης ή περιφέρεια». 7 Η κατάσταση είναι παρόμοια στα μελλοντικά κράτη-μέλη της Ε.Ε.: Στη Σερβία, οι πολίτες εξέφρασαν τη βούληση να σταματήσουν την καύση ξύλου(που είναι ο φθηνότερος διαθέσιμος πόρος) και να υιοθετήσουν λύσεις θέρμανσης από ανανεώσιμες πηγές. 8

86 – 4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός • Παράλληλα με την αποκέντρωση και την απεξάρτηση από τον άνθρακα, ο εκδημοκρατισμός του ενεργειακού συστήματος, ο οποίος επιτυγχάνεται με την αύξηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας μέσω τοπικών ενεργειακών μοντέλων, όπως οι συνεταιρισμοί και οι δημοτικοί σταθμοί παραγωγής, θα δημιουργήσει οικονομική ανθεκτικότητα σε τοπικό επίπεδο, βασιζόμενη στην εμπιστοσύνη και την αλληλεγγύη μεταξύ των πολιτών, καθώς και μεταξύ όλων των άλλων εμπλεκόμενων φορέων. Για να συμβεί αυτό, χρειαζόμαστε καλά σχεδιασμένους νόμους και κανονισμούς για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, προκειμένου να δημιουργήσουμε ένα ευνοϊκό νομοθετικό πλαίσιο που θα επιτρέπει σε τοπικά έργα, συνεταιρισμούς και δημόσιες εγκαταστάσεις(νοσοκομεία και σχολεία) να επενδύουν σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Ιστορικά έχουμε δει ότι δρώντας συλλογικά καταφέραμε να προχωρήσουμε σε τοπικό επίπεδο: στα σχολεία, στα νοσοκομεία και στην προώθηση τοπικών οικονομικών μονάδων ως πηγών θέσεων εργασίας και εσόδων. • Η δημοκρατική διακυβέρνηση στον τομέα της ενέργειας, που επιτρέπει στους πολίτες, στις τοπικές κοινωνίες και στους δικαιούχους τοπικών έργων να διαδραματίσουν βασικό ρόλο σε ολόκληρη τη διαδικασία λήψης αποφάσεων και λειτουργίας, εντασσόμενοι στις ιδιοκτησιακές δομές, μπορεί να ενισχύσει τους πυλώνες της ίδιας της χρηστής διακυβέρνησης. Η ενεργή συμμετοχή των πολιτών και η ιδιότητά τους ως ιδιοκτητών θα εξασφάλιζε την απόδοση των δημόσιων πόρων και τη μακροπρόθεσμη σταθερότητα του ενεργειακού τομέα. Τι γίνεται όμως... ...με το γεγονός ότι η μετάβαση προς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας σε πολλές χώρες στερείται επαρκών μέτρων πολιτικής, τα οποία θα επιτρέψουν μια δημοκρατική, δίκαιη μετάβαση χωρίς αποκλεισμούς; Πώς μπορούμε να διασφαλίσουμε την ενεργειακή δημοκρατία κατά τη μετάβαση προς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Ενεργειακή μετάβαση από τη βάση προς την κορυφή • Εάν δεν υπάρχουν λειτουργικές δομές διακυβέρνησης, όσοι βρίσκονται στην εμπροσθοφυλακή θα πρέπει να προσπαθήσουν να δημιουργήσουν ευνοϊκές συνθήκες στο πεδίο για μια συμμετοχική μετάβαση, με την υποστήριξη τοπικών, περιφερειακών, εθνικών και διεθνών εταίρων. Πολλές περιπτώσεις στις χώρες της ΚΑΕ και της ΝΑΕ δείχνουν ότι αυτό μπορεί να υλοποιηθεί με επιτυχία, με κοινότητες να υλοποιούν συμμετοχικά έργα παραγωγής ανανεώσιμης ενέργειας παρά τα τυχόν εμπόδια από το ελλιπές ή ανεπαρκώς εφαρμοζόμενο νομικό πλαίσιο. Έτσι, η τοπική ενεργεια­κή μετάβαση μπορεί να συμβάλει ακόμα και σε μια θετική κοινωνική αλλαγή προς τη λογοδοσία των θεσμών και των δομών διακυβέρνησης, καθώς και σε κοινά οφέλη. Υπάρχουν ορισμένες περιπτώσεις όπου η ενεργειακή μετάβαση σήμαινε την εγκατάσταση τεράστιων φωτοβολταϊκών και αιολικών πάρκων, με χρηματοδότηση από ξένα κεφάλαια και οικονομικά κίνητρα από την εθνική κυβέρνηση, όμως αυτό δεν είναι απαραίτητα ισοδύναμο με μια δίκαιη μετάβαση με γνώμονα τις θέσεις εργασίας και τα οφέλη για όλους. • Για να διασφαλιστεί ότι η ενεργειακή μετάβαση θα συνοδεύεται και από ενεργειακή δημοκρατία, οι περιπτώσεις αυτές θα χρειάζονταν πολιτικές και ένα περιβάλλον ανοιχτό στη δημοκρατική συμπερίληψη των πολιτών. Μόνο τότε θα επρόκειτο για μια δίκαιη μετάβαση. Αυτό δεν σημαίνει μόνο συμμετοχή των πολιτών στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων, αλλά και στις δομές ιδιοκτησίας των μονάδων παραγωγής ενέργειας, ως παραγωγών-καταναλωτών, καθώς και ως επενδυτών σε ενεργειακούς συνεταιρισμούς και άλλα

4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός – 87 τοπικά ενεργειακά έργα. Αυτή είναι η ιδέα της ενεργειακής δημοκρατίας που δίνει ελπίδα στην εξελισσόμενη ενεργειακή μετάβαση. Πρέπει να δημιουργήσουμε ένα βιώσιμο ενεργειακό τοπίο εντός των ορίων του πλανήτη και ταυτόχρονα να ενσωματώσουμε την κοινωνική δικαιοσύνη και αλληλεγγύη ως τους κύριους πυλώνες των νέων ενεργειακών πολιτικών μας. Τι γίνεται όμως... ...με τις διαφορετικές στάσεις απέναντι στα έργα στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας; Ορισμένοι πολίτες ή ομάδες πολιτών ενδέχεται να ενδιαφέρονται για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας για λόγους οικονομικής βιωσιμότητας, άλλοι λόγω των περιβαλλοντικών ωφελειών, ενώ κάποιοι μπορεί και να μην ενδιαφέρονται καθόλου. Ποιες αποφάσεις και ποια μέτρα πρέπει να ληφθούν για να διασφαλιστεί ότι η ενεργειακή μετάβαση θα πραγματοποιηθεί με δημοκρατικό τρόπο; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Μια δίκαιη μετάβαση χωρίς αποκλεισμούς • Οι διαδικασίες χωρίς αποκλεισμούς, με τη συμπερίληψη όλων των κοινωνικών ομάδων και οργανώσεων, ιδίως των συνδικάτων, τα οποία ζητούν να υπάρξει στρατηγικός σχεδιασμός της μετάβασης για τις θέσεις εργασίας, εξασφάλιση πόρων μέσω ταμείων μετάβασης καθώς και βιώσιμες και καινοτόμες λύσεις για τη χρήση προηγμένων ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, μπορούν να ανοίξουν τον δρόμο προς τη δίκαιη μετάβαση. • Δεδομένου ότι το μερίδιο της ενέργειας που παράγεται από ιδιώτες και ενεργειακούς συνεταιρισμούς είναι το μέτρο για τον εκδημοκρατισμό του ενεργειακού συστήματος, η επιτυχία της συλλογικής ενεργειακής κοινωνίας μας θα πρέπει να μετριέται με βάση το επίπεδο διασύνδεσης σε ένα σύστημα διαφοροποιημένο, κατά βάση αποκεντρωμένο και απαλλαγμένο από ανθρακούχες εκπομπές, όπου όλοι και όλες συνεργαζόμαστε για να υπάρξουν αμοιβαία οφέλη για όλους τους ανθρώπους.

88 – 4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός • Στα βασικότερα καθήκοντα για τη διασφάλιση της δημοκρατικής ενεργειακής μετάβασης συγκαταλέγεται απαραίτητα η εκστρατεία ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης . Όλοι οι άνθρωποι πρέπει να είναι ενήμεροι για τις προκλήσεις της χρήσης ορυκτών καυσίμων και τις σοβαρές επιπτώσεις που έχουν στο περιβάλλον μας, στην υγεία μας και, λόγω των περιουσιακών στοιχείων που μένουν αναξιοποίητα, στις οικονομικές προοπτικές μας. Πρέπει να γνωρίζουμε το πραγματικό τίμημα που πληρώνουμε για τα ορυκτά καύσιμα. Αυτό φαίνεται ξεκάθαρα αν αφαιρέσουμε όλες τις επιδοτήσεις, τις φορολογικές απαλλαγές και τις ελαφρύνσεις από την τελική τιμή που πληρώνουμε σήμερα για την ηλεκτρική ενέργεια που χρησιμοποιούμε. Οι εργαζόμενοι και οι εργαζόμενες και οι επιχειρήσεις πρέπει να γνωρίζουν τα οφέλη από τη μετάβαση στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, αλλά και τους κινδύνους που ενέχει η μη χρήση τους. Εκτός από τη διάδοση πληροφοριών και τη διαφάνεια, χρειάζονται επίσης διάφορα εργαλεία, όπως τα ταμεία δίκαιης μετάβασης και οι πολιτικές αντιστάθμισης, που θα εξασφαλίσουν τη στήριξη από διαφορετικές ομάδες για να καταστεί δυνατή η μετάβαση. Σε τελική ανάλυση, στόχος της μετάβασης δεν είναι να αλλάξει τη ζωή μας, αλλά να προστατεύσει τη ζωή που έχουμε σήμερα, διασώζοντας συγχρόνως τις θέσεις εργασίας μας. Εξάλλου, δεν υπάρχουν δουλειές σε έναν νεκρό πλανήτη. • Διάφορα θετικά παραδείγματα έχουν δείξει ότι κάτι τέτοιο είναι εφικτό όταν οι εμπλεκόμενοι φορείς έχουν πρόσβαση σε επαρκείς πληροφορίες και ενεργούν από κοινού για τον καθορισμό του ενεργειακού τους μέλλοντος. Τι γίνεται όμως... ...με τις ανησυχίες ότι η διαδικασία εκδημοκρατισμού της ενέργειας που διευκολύνθηκε από την αύξηση της χρήσης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας θα μπορούσε να θέσει σε δοκιμασία τη σταθερότητα του εθνικού δικτύου και να είναι υπερβολικά δαπανηρή;

4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός – 89 Ο δρόμος προς τα εμπρός: Ευελιξία και συνεργασία • Οι επενδύσεις σε συστήματα αποθήκευσης και εξισορρόπησης ενέργειας είναι καθοριστικής σημασίας για την αύξηση της χρήσης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και την επιτάχυνση της ενεργειακής μετάβασης. Οι τιμές μειώνονται, και η επέκταση και διασύνδεση των δικτύων για την επίτευξη μεγαλύτερης δυναμικότητας, καθώς και μεγαλύτερης ευελιξίας(μέσω διασυνοριακών διασυνδέσεων), είναι τώρα πιο εφικτή από ποτέ. Με αυτόν τον τρόπο καθίσταται δυνατή, κατ’ επέκταση, η περιφερειακή ολοκλήρωση της αγοράς ενέργειας και η ανάπτυξη της παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές. Συνεπώς, η επέκταση των δικτύων και η αποκέντρωση της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας δεν αποτελούν αντικρουόμενες ιδέες. Οι καινοτόμες τεχνολογίες, όπως τα έξυπνα δίκτυα και οι έξυπνοι μετρητές, είναι πιο εξελιγμένες από ποτέ και εξελίσσονται σε οικονομικά προσιτούς τρόπους επιτάχυνσης του ενεργειακού μετασχηματισμού από τη βάση προς την κορυφή. • Πριν από μερικά χρόνια, η Ε.Ε. δεσμεύτηκε να αντικαταστήσει τουλάχιστον το 80% των μετρητών ηλεκτρικής ενέργειας με έξυπνους μετρητές έως το 2020, με σκοπό τη δημιουργία μιας υποδομής για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, τη μείωση των εκπομπών έως και 9% και την εξοικονόμηση ενέργειας στα νοικοκυριά λόγω της μειωμένης και καλύτερα σχεδιασμένης κατανάλωσης. Οι περισσότερες χώρες εκπλήρωσαν αυτόν τον στόχο και βρίσκονται τώρα στη διαδικασία καθορισμού στόχων για το 2030. 9 Με την υποστήριξη της Ε.Ε. και της Ενεργειακής Κοινότητας έχουν ήδη αναληφθεί παρόμοιες πρωτοβουλίες στα Δυτικά Βαλκάνια. Το Μαυροβούνιο, για παράδειγμα, είναι μία από τις πρωτοπόρες χώρες στην Ευρώπη όσον αφορά την εισαγωγή έξυπνων μετρητών και έξυπνων δικτύων με επιχορήγηση από την ΕΤΑΑ. 10 Τι γίνεται όμως... •...με τη δίκαιη πρόσβαση και τις αποκλίσεις μεταξύ των κοινοτήτων, των χωρών και των περιφερειών όσον αφορά τον βαθμό με τον οποίο η φύση τις έχει προικίσει με ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, εφόσον οι διαφορές αυτές καθορίζουν το επίπεδο της βέλτιστης παραγωγής και κατανάλωσης ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Οφέλη προσβάσιμα σε όλους • Η ένταξη της ιδέας της διασύνδεσης στο ενεργειακό μας σύστημα, με τη διερεύνηση της δυνατότητας επιμερισμού της ευθύνης για την παραγωγή, τη μεταφορά και τη διανομή ενέργειας, είναι αποφασιστικής σημασίας για να μπορούν οι χώρες, οι περιφέρειες και οι κοινότητες να απολαμβάνουν δίκαιη πρόσβαση στα οφέλη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, ανεξάρτητα από τις μεταξύ τους διαφορές σε φυσικό πλούτο. Άλλωστε, τα ορυκτά καύσιμα έχουν πολύ πιο άνιση γεωγραφική κατανομή, ενώ οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας είναι, ως έναν βαθμό, διαθέσιμες σε κάθε χώρα και κάθε περιοχή(με μικρές μόνο περιφερειακές αποκλίσεις). • Συνεπώς, είναι καιρός να ενταχθούν οι ανανεώ­ σιμες πηγές ενέργειας πάλι στις καθημερινές οικονομικές διαδικασίες και στην κοινή πολιτιστική συμπεριφορά. Η ηλιακή και η αιολική ενέργεια έχουν πολύ πιο μακρά ιστορία από τον άνθρακα. Στην πραγματικότητα συγκαταλέγονται στις πρώτες πηγές ενέργειας που αξιοποίησε η ανθρωπότητα , με μορφές που σήμερα λειτουργούν ως τουριστικά αξιοθέατα(όπως οι ανεμόμυλοι στην Ισπανία και την Ολλανδία, οι κυλινδρόμυλοι στις χώρες της πρώην Γιουγκοσλαβίας, στην Ουκρανία και τη Ρωσία). • Με μια επαρκώς ολοκληρωμένη και συνδεδεμένη υποδομή ανανεώσιμης ενέργειας, τα οφέλη θα είναι εξίσου προσιτά σε όλους.

90 – 4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός Τι γίνεται όμως... ...με την πρόσβαση στην ενέργεια για πολλά νοικοκυριά που βρίσκονται σε απομακρυσμένες αγροτικές περιοχές και δεν έχουν την οικονομική ευχέρεια να συνδεθούν με το δίκτυο, ακόμα και αν τους δοθεί η ευκαιρία μέσω της επέκτασής του ή της παροχής δωρεάν ηλιακών συλλεκτών για τις στέγες τους; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Κανείς δεν θα μείνει πίσω • Η πρόσβαση όλων στην ενέργεια είναι κεντρικό σημείο για την εξάλειψη της ακραίας φτώχειας και πρέπει να διασφαλιστεί από τις κυβερνήσεις για όλες τις μικρές κοινότητες σε αγροτικές περιοχές. Τα συστήματα ηλιακής ενέργειας εκτός δικτύου καθώς και τα συστήματα μικροδικτύου αποτελούν πολύ πιο φθηνές, επεκτάσιμες και ταχύτερα υλοποιήσιμες λύσεις και, ως εκ τούτου, αποδεικνύονται χρήσιμα για αγροτικές περιοχές όπου οι ενεργειακές απώλειες ενδέχεται να είναι υψηλές. Η αξιοποίηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας θα συμβάλει λοιπόν στην άμβλυνση των αρνητικών επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης στη φτώχεια και την ανισότητα στις περιοχές αυτές, ενώ παράλληλα θα χρησιμοποιηθούν προηγμένες τεχνολογικές λύσεις που θα επιτρέψουν την καθολική πρόσβαση στη δίκαιη κατανομή του κόστους. Αυτό εξασφαλίζει ότι«κανείς δεν θα μείνει πίσω», κάτι που αποτελεί έναν από τους βασικούς στόχους για μια ενεργειακά συνεκτική κοινωνία που βασίζεται στην αμοιβαία συνεργασία, την αλληλεγγύη και την εμπιστοσύνη. Ο δρόμος προς τα εμπρός: Διαφοροποίηση • Η αποκέντρωση και η ψηφιοποίηση του ενεργεια­ κού συστήματος αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για την ασφάλεια του ενεργειακού τομέα. Η μείωση της ισχύος των μονοπωλιακών ή ολιγοπωλιακών δομών είναι δυνατή μόνο μέσω της ενσωμάτωσης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, καθώς και της ανταλλαγής πληροφοριών και συνεργασίας μεταξύ χωρών και διαφόρων συντελεστών της αγοράς. Μπορεί να συντελεστεί με ψηφιακές λύσεις, όπως τα έξυπνα δίκτυα, τα οποία εξασφαλίζουν σταθερή και ασφαλή παροχή ρεύματος. Επιπλέον, η αποκεντρωμένη παραγωγή διαφοροποιεί τους κινδύνους ενδεχόμενων κυβερνοεπιθέσεων: Ένα ιδιαίτερα συγκεντρωτικό σύστημα είναι πολύ πιο ευάλωτο, διότι εξαρτάται από λίγες βασικές εγκαταστάσεις παραγωγής. Σε μια ενεργειακή δημοκρατία, οι πολίτες ως παραγωγοί-καταναλωτές διαδραματίζουν καίριο ρόλο στον καθορισμό τόσο της ζήτησης όσο και της προσφοράς και, μαζί με το κράτος και άλλους παράγοντες, θέτουν τους θεσμικούς«κανόνες του παιχνιδιού» και καθορίζουν τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων, την κατανομή των πόρων και την ασφάλεια. Σε αυτό προστίθεται η υποστήριξη από τα θεσμικά όργανα της Ε.Ε. και του ΝΑΤΟ, για τα οποία η ενέργεια αποτελεί βασικό στοιχείο ασφάλειας και αντιμετωπίζεται αναλόγως. Τι γίνεται όμως... ...με την κυβερνοασφάλεια και τον ενδεχόμενο κίνδυνο που διατρέχει ο ζωτικής σημασίας για τις υποδομές ενεργειακός τομέας, όταν σε αυτόν κυριαρχούν οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας;

4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός – 91 Μέρος Β: Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας συμβάλλουν στην πρόσβαση όλων -εργαζομένων, καταναλωτικού κοινού και επιχειρήσεων- σε φθηνή και αξιόπιστη ενέργεια Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας 11 είναι μια κλιματικά έξυπνη λύση που τελικά ωφελεί όλους. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας μπορούν επίσης να συμβάλουν στην καταπολέμηση της φτώχειας και της ανισότητας . Σε πολλές περιοχές του κόσμου, η πρόσβαση σε σταθερή και φθηνή ενέργεια, ιδίως ηλεκτρική, εξακολουθεί να αποτελεί προνόμιο. Μια αποκεντρωμένη υποδομή ανανεώσιμης ενέργειας, ενσωματωμένη στις τοπικές αλυσίδες προστιθέμενης αξίας, έχει τη δυνατότητα να τροφοδοτήσει με ρεύμα τις απομακρυσμένες αγροτικές περιοχές, να προσφέρει φθηνή ενέργεια στους πολίτες και να ωφελήσει τις τοπικές επιχειρήσεις. Οι ενεργειακοί συνεταιρισμοί μπορούν επίσης να ενισχύσουν τις τοπικές κοινωνίες και να εκδημοκρατίσουν την ενέργεια, όπως περιγράφεται στο τελευταίο μέρος του κεφαλαίου. Το όφελος για τους επενδυτές και τις επιχειρήσεις είναι μακροπρόθεσμο. 1. Πρώτον, σε αντίθεση με την ενέργεια από ορυκτά καύσιμα που έχει υψηλό κόστος λειτουργίας, το κόστος παραγωγής μιας πρόσθετης μονάδας ανανεώσιμης ηλεκτρικής ενέργειας είναι σχεδόν μηδενικό, πράγμα που σημαίνει ότι οι επιχειρήσεις θα έχουν οικονομικό όφελος από τη μείωση του ενεργειακού κόστους μόλις δημιουργηθούν οι υποδομές για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. 12 2. Επιπλέον, η αύξηση των υποδομών ανανεώσιμης ενέργειας δημιουργεί νέες επενδυτικές ευκαιρίες με μέτρια αλλά σταθερή απόδοση. 3. Ακόμα και σε περιόδους οικονομικής κρίσης, οι επενδύσεις σε υπηρεσίες που σχετίζονται με τις υποδομές αποτελούν ένα ασφαλές καταφύγιο, υπό την προϋπόθεση ότι έχει θεσπιστεί το κατάλληλο νομοθετικό πλαίσιο για να καταστεί δυνατή μια επένδυση. Αυτό τις καθιστά ιδιαίτερα ελκυστικές για θεσμικούς επενδυτές, όπως τα συνταξιοδοτικά ταμεία, που συνεχώς αναζητούν ασφαλείς αποδόσεις, ιδίως αν λάβει κανείς υπόψη τα σταθερά χαμηλά επιτόκια σε όλο τον κόσμο την τελευταία δεκαετία. Επομένως, είναι μοναδική η ευκαιρία για την υλοποίη­ ση αποκεντρωμένων έργων εμβληματικού χαρακτήρα, με την υποστήριξη, για παράδειγμα, διεθνών εταίρων, εφόσον υπάρχει ένα ευνοϊκό νομοθετικό πλαίσιο (π.χ. για εγγυημένες τιμές). • Οι καταναλωτές θα επωφεληθούν επίσης από τις μειωμένες και πιο προβλέψιμες τιμές ενέργειας. Επιπλέον, οι καταναλωτές θα απολαμβάνουν μεγαλύτερη ενεργειακή ασφάλεια, δεδομένου ότι η εξάρτηση από τον άνθρακα, το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο μειώνεται με την επέκταση των υποδομών ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Κι αυτό διότι οι περισσότερες χώρες εισάγουν ορυκτές πηγές ενέργειας, πράγμα που σημαίνει ότι η ενεργειακή ασφάλειά τους εξαρτάται από τις διακυμάνσεις των τιμών στην παγκόσμια αγορά και τις ελλείψεις στον εφοδιασμό. Οι καταναλωτές θα μπορούσαν να γίνουν ακόμα και παραγωγοί ενέργειας ή παραγωγοί-καταναλωτές. Μπορούν, για παράδειγμα, να παράγουν ηλεκτρική ενέργεια μέσω φωτοβολταϊκών συστοιχιών χαμηλού κόστους και είτε να χρησιμοποιούν την ηλεκτρική ενέργεια που παράγουν είτε να τη διοχετεύουν απευθείας στο δίκτυο. • Όσον αφορά τους εργαζομένους και τις εργαζόμενες, η ανάπτυξη των υποδομών ανανεώσιμης ενέργειας θα δημιουργήσει περισσότερες θέσεις

92 – 4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός εργασίας. Επίσης, νέες θέσεις εργασίας δημιουρ­ γούνται και για τη συντήρηση των αιολικών πάρκων, των φωτοβολταϊκών συστοιχιών και των αποκεντρωμένων δικτύων. Επιπλέον, οι θέσεις εργασίας στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας μπορούν να είναι πιο επωφελείς για την υγεία και πιο ασφαλείς, υπό την προϋπόθεση ότι οι εργαζόμενοι και οι εργαζόμενες διαθέτουν κατάλληλη κατάρτιση. Το βασικό ερώτημα, ωστόσο, είναι πώς θα υποστηριχθούν οι εργαζόμενοι και οι εργαζόμενες που απασχολούνται σήμερα στον τομέα της ενέργειας από ορυκτά καύσιμα και στην εφοδιαστική αλυσίδα του(π.χ. στην εξόρυξη άνθρακα). Το ζήτημα των θέσεων εργασίας και της στήριξης των εργαζομένων στη φάση της μετάβασης έχει αναπτυχθεί διεξοδικά στο δεύτερο κεφάλαιο. • Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας συμβάλλουν στην κοινωνική σύγκλιση και διασφαλίζουν ότι τα θεμελιώδη δικαιώματα και οι ελευθερίες αποτελούν και πάλι τη βάση των πολιτικών αποφάσεων, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που σχετίζονται με την ενέργεια. Εκτός από την προστασία του δικαιώματός μας για καθαρό αέρα και ένα περιβάλλον που δεν είναι βλαβερό για την υγεία μας, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας επιτρέπουν και την οριζόντια διαχείριση των πόρων, παρέχοντας μεγαλύτερη αυτονομία σε κάθε μέλος της κοινωνίας. Η ενεργή συμμετοχή των πολιτών –αντί να συντηρούμε, για παράδειγμα, τις υφιστάμενες δομές από την κορυφή προς τη βάση σε έργα θερμικής ενέργειας– προωθεί την ισότητα των φύλων και την ισότητα γενικότερα. Πρόσφατα στοιχεία για την εκπροσώπηση των φύλων στο εργατικό δυναμικό του ενεργειακού τομέα δείχνουν ότι οι εργαζόμενες γυναίκες έχουν κατά 10% μεγαλύτερη εκπροσώπηση στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας σε σύγκριση με τον τομέα του πετρελαίου και του φυσικού αερίου. Το υφιστάμενο ποσοστό του 32% απέχει ακόμη πολύ από την ίση εκπροσώπηση, αλλά η τάση κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση, κι αυτό είναι μια πολύ ελπιδοφόρα εξέλιξη. 13 Με τον τρόπο αυτόν θα γίνει κατανοητή η διάσταση του φύλου και θα εξασφαλιστεί η ενσωμάτωσή του στον τομέα. Έτσι, θα ληφθούν υπόψη οι ιδιαίτερες ανησυχίες των γυναικών που ανήκουν σε μειονεκτούσες κοινωνικές ομάδες, οι οποίες επηρεάζονται πολύ περισσότερο από την κλιματική κρίση και από εξωγενείς παράγοντες που απορρέουν από τομείς έντασης άνθρακα(π.χ. έλλειψη νερού, ατμοσφαιρική ρύπανση κ.λπ.). Τι γίνεται όμως... ...με τις τεχνολογικές προκλήσεις; Πώς μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι θα έχουμε πάντα ασφαλή και σταθερό ενεργειακό εφοδιασμό παρά το γεγονός ότι η παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, όπως ο ήλιος και ο άνεμος, παρουσιάζει διαρκείς διακυμάνσεις;

4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός – 93 Ο δρόμος προς τα εμπρός: Αποθήκευση και διασυνδεσιμότητα • Η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές διαφέρει ριζικά από το σημερινό σύστημα παραγωγής από ορυκτά καύσιμα, το οποίο είναι σε μεγάλο βαθμό συγκεντρωτικό. Οι αλλαγές των καιρικών συνθηκών μπορούν να οδηγήσουν σε διακυμάνσεις στο δίκτυο, με αποτέλεσμα να παρουσιαστούν ελλείψεις στην τροφοδοσία κατά τους μακριούς, κρύους χειμώνες. Επομένως, είναι πολύ πιθανό ότι, μεσοπρόθεσμα, θα πρέπει να βασιζόμαστε σε μικρές, αποκεντρωμένες εφεδρικές μονάδες, τροφοδοτούμενες από φυσικό αέριο, βιοαέριο ή αντλησιοταμιευτήρες. Οι μονάδες αυτές θα πρέπει επίσης να σχεδιάζονται και να κατανέμονται σε ολόκληρο το ενεργειακό δίκτυο, ώστε να μπορούν εύκολα να αναβαθμιστούν για να λειτουργούν με πράσινο συνθετικό αέριο ως εφεδρική επιλογή μακροπρόθεσμα. Οι τεχνολογίες και οι λύσεις που χρειαζόμαστε για να αντιμετωπίσουμε τα ζητήματα της σταθερότητας και της αξιοπιστίας υπάρχουν ήδη: • Οι αποκεντρωμένες μονάδες αποθήκευσης ενέργειας θα μας επιτρέψουν να αποθηκεύουμε την πλεονάζουσα ηλεκτρική ενέργεια για να αντισταθμίσουμε τις βραχυπρόθεσμες διακυμάνσεις. Ήδη είναι διαθέσιμες σήμερα κάποιες αποδοτικές τεχνολογίες αποθήκευσης – από μηχανικές λύσεις, όπως η αντλησιοταμίευση, μέχρι μπαταρίες και παραγωγή συνθετικού αερίου. Με την αξιοποίηση της πλεονάζουσας ενέργειας για την παραγωγή συνθετικού αερίου, μπορούμε να αποθηκεύουμε ενέργεια για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Έτσι μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι δεν θα μείνουμε χωρίς ρεύμα, ακόμα και κατά τη διάρκεια ενός μακρύ, σκοτεινού, κρύου χειμώνα. • Οι ψηφιακές τεχνολογίες μάς παρέχουν τα εργαλεία για την αποτελεσματική και αυτοματοποιημένη διαχείριση του ενεργειακού δικτύου, γεγονός που αυξάνει τη σταθερότητα μέσω καλύτερου συντονισμού της προσφοράς και της ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας. • Με την περαιτέρω ενοποίηση των εθνικών δικτύων μεταξύ των χωρών θα μπορούμε να κατανέμουμε την ηλεκτρική ενέργεια σε μια ολόκληρη ήπειρο. Η διασυνδεσιμότητα αυτή έχει ήδη ολοκληρωθεί στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Διαχειριστών Συστημάτων Μεταφοράς Ηλεκτρικής Ενέργειας. Αυτό σημαίνει, για παράδειγμα, ότι εάν ο ήλιος λάμπει στην Ισπανία την ώρα που υπάρχει μεγαλύτερη ζήτηση στη Σλοβακία, η προσφορά της πρώτης μπορεί να καλύψει τη ζήτηση στη δεύτερη. Επομένως, προκειμένου να διατηρηθεί σταθερό το σύστημα, θα χρειαστούμε μικρότερη αποθηκευτική ικανότητα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Η Ενεργειακή Ένωση(ως στρατηγική) και η Ενεργειακή Κοινότητα(ως διεθνής οργανισμός) έχουν θέσει επίσης ένα νομικό πλαίσιο και βασικά ορόσημα για την ενεργειακή σύγκλιση στον τομέα της ηλεκτρικής ενέργειας των υποψήφιων προς ένταξη στην Ε.Ε. και τρίτων χωρών με την Ευρώπη. • Η δυνατότητα αποκεντρωμένης παραγωγής ανανεώσιμων πηγών ενέργειας μετατρέπει τους καταναλωτές σε ενεργειακούς πολίτες. Οι κοινότητες μπορούν να διαχειρίζονται τα δικά τους αιολ­ ικά πάρκα και οι οικογένειες μπορούν να εγκαταστήσουν τα δικά τους ηλιακά φωτοβολταϊκά συστήματα. Αυτή η ενεργειακή ανεξαρτησία αυξάνει την αποδοχή της ενεργειακής μετάβασης δημιουργώντας μια αίσθηση οικειοποίησης. Μπορεί επίσης να κινητοποιήσει κεφάλαια για την επέκταση των υποδομών, όταν οι τοπικές κοινωνίες αποκομίζουν άμεσα οφέλη από τη διοχέτευση της ενέργειας στο δίκτυο. Τέλος, είναι εξίσου σημαντικό το γεγονός ότι, ως ενεργειακοί πολίτες, θα είμαστε πολύ πιο άμεσα συνδεδεμένοι

94 – 4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός με το ενεργειακό σύστημα και τις συνέπειές του και πολύ πιο προσεκτικοί όταν καθορίσουμε τις ενεργειακές μας απαιτήσεις και τη συνολική μας κατανάλωση. Για να συμβεί αυτό, ωστόσο, πρέπει να δημιουργηθεί το κατάλληλο πλαίσιο διακυβέρνησης που θα διασφαλίζει ότι οι τοπικές και αποκεντρωμένες πρωτοβουλίες δεν θα έρχονται σε δεύτερη μοίρα σε σχέση με τις μεγάλες εταιρείες ή τους εργολήπτες. Τι γίνεται όμως... ...με το κόστος για την επέκταση της χρήσης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας; Πώς μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι η εξάπλωση των υποδομών δεν θα οδηγήσει τις τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας προς τα πάνω, ότι δεν θα είναι επιζήμια για την ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας και ότι δεν θα επιβαρύνει οικονομικά τα νοικοκυριά με χαμηλό και ανεπαρκές εισόδημα; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Μείωση των τιμών, αύξηση των ωφελειών Το πώς θα επηρεαστούν οι τιμές εξαρτάται από τον τρόπο διακυβέρνησης της ενεργειακής μετάβασης. Στα επόμενα σημεία θα εξετάσουμε το γερμανικό παράδειγμα και θα αντλήσουμε ορισμένα διδάγματα από αυτό. Η Γερμανία ήταν μία από τις πρωτοπόρες χώρες και επομένως μας παρέχει πολύτιμα συμπεράσματα από τα οποία μπορούμε να διδαχθούμε. • Καταρχάς, είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι στη Γερμανία οι τιμές ηλεκτρικής ενέργειας για τα νοικοκυριά και πολλές μικρομεσαίες επιχειρήσεις διπλασιάστηκαν μετά την εφαρμογή του γερμανικού νόμου για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας το 2000. Ειδικά τα πιο φτωχά νοικοκυριά επλήγησαν δυσανάλογα, καθώς το κόστος της ηλεκτρικής ενέργειας αντιστοιχεί σε μεγαλύτερο μερίδιο του διαθέσιμου εισοδήματός τους. • Ένας από τους λόγους που συνέβη αυτό είναι, εν ολίγοις, ότι η εγκατάσταση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας χρηματοδοτήθηκε με βάση σταθερές, εγγυημένες τιμές για την πράσινη ηλεκτρική ενέργεια. Στη συνέχεια, η διαφορά μεταξύ της τιμής άμεσης παράδοσης και της εγγυημένης τιμής μετακυλίστηκε στους καταναλωτές και τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις με τη μορφή επιβάρυνσης για τις ΑΠΕ στους λογαριασμούς του

4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός – 95 ρεύματος. Αυτό ήταν εξαιρετικά αποτελεσματικό για την επέκταση της χρήσης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, αλλά το προαναφερόμενο κόστος επιβάρυνε περισσότερο τα νοικοκυριά με χαμηλό και ανεπαρκές εισόδημα. • Ωστόσο, έτσι εξηγείται μόνο ένα μέρος της αύξησης των τιμών. Οι τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας υπόκεινται και σε αρκετούς άλλους φόρους και τέλη που αυξήθηκαν στη συνέχεια. Επιπλέον, οι μεγάλοι καταναλωτές ηλεκτρικής ενέργειας, όπως οι ενεργοβόρες βιομηχανίες, εξαιρέθηκαν από την επιβάρυνση για τις ΑΠΕ, αυξάνοντας υπέρμετρα το βάρος για όλους τους άλλους χρήστες. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, η επιβάρυνση μειώθηκε. • Άλλωστε, εδώ και δεκαετίες οι κυβερνήσεις επιδοτούν τις ορυκτές πηγές ενέργειας και την πυρηνική ενέργεια, χωρίς όμως αυτή η επιδότηση να εμφανίζεται στον λογαριασμό ηλεκτρικού ρεύματος, αφού καταβάλλεται από το σύνολο των φορολογικών εσόδων. Αυτό σημαίνει ότι στο παρελθόν στις τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας δεν αντικατοπτριζόταν ποτέ το πραγματικό κόστος της ηλεκτροπαραγωγής από ορυκτά καύσιμα. Οι βλαβερές για το περιβάλλον επιδοτήσεις προς τους ενεργειακούς τομείς της Γερμανίας ανήλθαν σε περίπου 17 δισ. ευρώ το 2019. Συνεπώς, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας συχνά ενοχοποιούνται μόνο και μόνο επειδή δεν επιδοτούνται με τον τρόπο που επιδοτούνται οι ορυκτές πηγές ενέργειας. Με την ανακατεύθυνση αυτών των περιβαλλοντικά επιζήμιων επιδοτήσεων απελευθερώνονται πόροι στους κρατικούς προϋπολογισμούς είτε για επενδύσεις σε υποδομές είτε για τη χρηματοδότηση μιας δίκαιης μετάβασης για τους απασχολούμενους στον τομέα της συμβατικής ενέργειας. • Επιπλέον, η τιμή της ηλεκτρικής ενέργειας από ορυκτά καύσιμα ή των ίδιων των ορυκτών καυσίμων δεν λαμβάνει υπόψη το εξωτερικό κόστος (π.χ. από τις επιπτώσεις της υπερθέρμανσης του πλανήτη) ούτε το επακόλουθο κόστος(π.χ. από την υποβάθμιση του περιβάλλοντος ή την αποθήκευση πυρηνικών αποβλήτων). Εάν συνυπολογίζονταν αυτά τα κόστη, θα είχαμε μια πιο ρεαλιστική εικόνα και οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας θα ήταν ανταγωνιστικές. Το γεγονός ότι οι επιβλαβείς επιπτώσεις στο περιβάλλον εμφανίζονται σε μεταγενέστερο χρόνο δεν σημαίνει ότι μπορούμε να τις αμελήσουμε και να μην τις συμπεριλάβουμε στους τωρινούς υπολογισμούς μας, μετακυλίοντας το κόστος τους στις επόμενες γενιές. • Σήμερα, η επέκταση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας είναι πολύ φθηνότερη από ό,τι ήταν στο παρελθόν. Οι χώρες που πρωτοστάτησαν σε αυτόν τον τομέα, για παράδειγμα η Γερμανία, συνέβαλαν στη δημιουργία μιας αγοράς για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, προωθώντας την περαιτέρω έρευνα και ανάπτυξη, καθώς και τις οικονομίες κλίμακας μέσω της μαζικής παραγωγής. Έτσι, σήμερα οι ανεμογεννήτριες και οι ηλιακοί φωτοβολταϊκοί συλλέκτες κοστίζουν πολύ λιγότερο από ό,τι στο παρελθόν και η εγκατάστασή τους είναι πολύ πιο εύκολη από ό,τι ήταν στην πρώιμη φάση. Χώρες όπως η Αιθιοπία και το Μαρόκο απέδειξαν πρόσφατα ότι η ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας είναι δυνατή χωρίς αύξηση στα τιμολόγια του ρεύματος. • Επιπλέον, υπάρχουν στοιχεία που αποδεικνύουν ότι πολλοί σταθμοί παραγωγής ενέργειας από άνθρακα δεν είναι πλέον κερδοφόροι και πρόκειται να καταλήξουν να είναι αναξιοποίητα στοιχεία ενεργητικού , εάν δεν λάβουν κρατικές επιδοτήσεις, ώστε να καλυφθεί το περιθώριο κέρδους των φορέων εκμετάλλευσης. Κι αυτό δεν ισχύει μόνο για τις παλαιές εγκαταστάσεις. Για παράδειγμα, με αφορμή μια συλλογική αγωγή

96 – 4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός που κατέθεσαν μέτοχοι εταιρείας στην Πολωνία, διαπιστώθηκε ότι η εταιρεία που σχεδίαζε να κατασκευάσει ένα νέο εργοστάσιο ηλεκτροπαραγωγής από άνθρακα δεν ήταν σε θέση να αποδείξει πώς θα μπορούσε να λειτουργήσει με κέρδος το εργοστάσιο, με αποτέλεσμα το σχέδιο να εγκαταλειφθεί. Αυτό το θέμα είναι επίσης σημαντικό για τις τρίτες χώρες, ιδίως για τις υποψήφιες προς ένταξη χώρες: Παρόλο που το σύστημα εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών(ΣΕΔΕ) της Ε.Ε. δεν ισχύει ακόμη σε αυτές, πρέπει να το λάβουν υπόψη σήμερα προτού προχωρήσουν σε μακροπρόθεσμες επενδύσεις σε ενεργειακές υποδομές. Άλλωστε, οι κρατικές επιδοτήσεις για την παραγωγή ορυκτών καυσίμων θα μπορούσαν να θεωρηθούν παράνομες κρατικές ενισχύσεις σύμφωνα με το ευρωπαϊκό ενεργειακό δίκαιο, με αποτέλεσμα τη μη εκπλήρωση των κριτηρίων ένταξης. Μόλις μια χώρα ενταχθεί στην Ε.Ε., μια τέτοια παραβίαση του δικαίου της Ε.Ε. θα μπορούσε να οδηγήσει ακόμα και σε αναγκαστικό παροπλισμό των εγκαταστάσεων. Επιπλέον, οι τρέχουσες συζητήσεις για το επίπεδο της Ε.Ε. όσον αφορά τον μηχανισμό διασυνοριακών προσαρμογών(φόρων) άνθρακα(όπως αναφέρθηκε στο Κεφάλαιο 2, σελίδα 54) πρέπει να ιδωθούν από τη σκοπιά της μακροπρόθεσμης ανταγωνιστικότητας των εξαγωγών ενέργειας και των εξαγωγών προϊόντων υψηλής έντασης ενέργειας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. • Όσον αφορά την ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων, είναι σημαντικό να έχουμε υπόψη ότι δεν υπόκεινται όλες οι εταιρείες στον διεθνή ανταγωνισμό, όπου οι διαφορές στις τιμές ενέργειας έχουν επίπτωση στο κόστος παραγωγής. Άλλωστε, το κόστος της ηλεκτρικής ενέργειας είναι ένας μόνο από τους πολλούς παράγοντες κόστους που επηρεάζουν την ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων. Κατά τον υπολογισμό πρέπει να συνεκτιμάται και η εγγύτητα στις αγορές, το κόστος μεταφοράς, η συνολική παραγωγικότητα κ.λπ. • Σε τελική ανάλυση, το ερώτημα πώς η εξάπλωση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας επηρεάζει τις τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας συναρτάται με τη διακυβέρνηση, δηλαδή με το πώς –και όχι το αν– εφαρμόζεται η διαδικασία. Για να συγκρατηθούν οι τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας, το κράτος μπορεί να επιδοτήσει την εξάπλωση των υποδομών ανανεώσιμης ενέργειας. Αυτό μπορεί να γίνει είτε με τη μορφή άμεσων επιδοτήσεων, δηλαδή με τη χορήγηση φθηνών δανείων, είτε με την εγγυοδοσία ιδιωτικών επενδύσεων. Στο παρελθόν, αυτού του είδους οι επιλογές ήταν συχνά προβληματικές λόγω των αυστηρών κανόνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τις κρατικές ενισχύσεις. Όμως, στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας, οι κανόνες για την εξάπλωση των υποδομών ανανεώ­ σιμης ενέργειας βρίσκονται υπό αναθεώρηση. Επιπλέον, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σκοπεύει να κινητοποιήσει κεφάλαια ύψους ενός τρισεκατομμυρίου ευρώ κατά την επόμενη δεκαετία, ένα μέρος από τα οποία προορίζεται για τη στήριξη των κρατών-μελών προκειμένου να αναβαθμίσουν τα ενεργειακά τους συστήματα. Αυτή είναι μια πραγματική ευκαιρία και για τις μεταβατικές οικονομίες. • Τέλος, τα νοικοκυριά με χαμηλό και ανεπαρκές εισόδημα μπορούν να λάβουν βοήθεια για να καλύψουν το κόστος των λογαριασμών ηλεκτρικής ενέργειας, εάν η αύξηση της τιμής της ηλεκτρικής ενέργειας είναι αναπόφευκτη λόγω της δημιουργίας νέων υποδομών. Τα κοινωνικά προβλήματα πρέπει να επιλυθούν με μέσα κοινωνικής πολιτικής και όχι με την ενοχοποίηση της ενεργειακής μετάβασης. Τι γίνεται όμως... ...με τις θέσεις εργασίας στον τομέα της ενέργειας από ορυκτά καύσιμα; Πώς μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι οι εργαζόμενοι και οι εργαζόμενες δεν θα μείνουν πίσω;

4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός – 97 Ο δρόμος προς τα εμπρός: Κινητοποίηση για μια δίκαιη μετάβαση • Καταρχάς, είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι το μεγαλύτερο μέρος των διαρθρωτικών αλλαγών, ιδίως στον τομέα του άνθρακα, έχει ήδη συντελεστεί. Η τεχνολογική πρόοδος και η αυτοματοποίηση έχουν συμβάλει στη δραματική μείωση των αναγκών απασχόλησης στον τομέα και, ως εκ τούτου, του πραγματικού αριθμού των ατόμων που εργάζονται στον τομέα της εξόρυξης και καύσης άνθρακα. Ο κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός του ενεργειακού τομέα θα οδηγούσε σίγουρα σε βιώσιμες λύσεις, προσφέροντας ταυτόχρονα βιώσιμες θέσεις εργασίας (η διάσταση της απασχόλησης εξετάζεται λεπτομερώς στο Κεφάλαιο 2). • Αξίζει επίσης να τονιστεί ότι ο ι θέσεις εργασίας στον τομέα της εξόρυξης άνθρακα ή σε μονάδες ηλεκτροπαραγωγής με καύση άνθρακα δεν ήταν ποτέ ιδιαίτερα ελκυστικές. Η εργασία ήταν(και σε ορισμένες περιπτώσεις εξακολουθεί να είναι) επικίνδυνη και πολύ επίπονη, και αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι ανθρακωρύχοι άρχισαν να οργανώνονται σε πολύ πρώιμο στάδιο της εκβιομηχάνισης. Παρά το γεγονός ότι, μετά μια δεκαετία αγώνων, τα συνδικάτα κατάφεραν τελικά να βελτιώσουν σημαντικά τους εργασιακούς όρους, για παράδειγμα όσον αφορά τους μισθούς και τις συντάξεις, πολλοί ανθρακωρύχοι δεν είχαν ποτέ την ευκαιρία να βγουν στη σύνταξη, αφού έχασαν τη ζωή τους σε ατυχήματα στις στοές, από την«ασθένεια των μαύρων πνευμόνων» ή από καρκίνο. 14 Έτσι, πολλοί ανθρακωρύχοι είχαν μία επιθυμία για τα παιδιά τους: να βρουν καλύτερη δουλειά σε άλλους τομείς που δεν κατέστρεφαν την υγεία τους. • Παρ’ όλα αυτά, απαιτείται κινητοποίηση για την επίτευξη μιας δίκαιης μετάβασης για τους εργαζομένους και τις εργαζόμενες στον ενεργειακό τομέα. Η μετάβαση δεν θα γίνει από μόνη της. Τα συνδικάτα συνεργάζονται παραδοσιακά με σοσιαλδημοκρατικά κόμματα για την ενίσχυση των δικαιωμάτων των εργαζομένων. Σε αυτό το πεδίο χρειάζεται επίσης να δράσουν από κοινού προκειμένου να διασφαλίσουν ότι η νέα βιομηχανική επανάσταση θα αποτελέσει καταλύτη για το εργατικό κίνημα. Το δεύτερο κεφάλαιο εξετάζει ορισμένα μέσα για μια δίκαιη για τους εργαζομένους μετάβαση, τα οποία θα μπορούσαν να αποτελέσουν τη βάση μιας προοδευτικής ατζέντας. • Πέρα από τις μάλλον τεχνοκρατικές προτάσεις πολιτικής, οι προοδευτικοί φορείς οφείλουν να ενσωματώσουν στις αφηγήσεις τους την κληρονομιά του πολιτισμού των ορυκτών καυσίμων . Το εργατικό κίνημα είχε τις ρίζες του στη βιομηχανική επανάσταση που ξεπήδησε από τη βαριά βιομηχανία και τις εξορυκτικές δραστηριότητες. Μια πειστική αφήγηση είναι αυτή που τιμά τη συμβολή των εργαζομένων στην πρόοδο του πολιτισμού και δεν τους ενοχοποιεί για τη ρύπανση του πλανήτη. Πρέπει όμως συγχρόνως να καθιστά σαφές ότι ο πολιτισμός των ορυκτών καυσίμων πλησιάζει στο τέλος του. Όπως ακριβώς χρειαζόμαστε συλλογική δράση για τη σταδιακή υιοθέτηση ενός βιώσιμου μέλλοντος για όλους, τη σταδιακή κατάργηση της ενέργειας από ορυκτά καύσιμα, χρειαζόμαστε επίσης αλληλεγγύη προς τους ανθρώπους των οποίων τα μέσα διαβίωσης εξαρτώνται από αυτήν. • Συνεπώς, το κλειδί για την αξιοποίηση των ωφελειών των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας είναι η ταχεία εξάπλωσή τους, μαζί με τα απαραίτητα δίκτυα διανομής και μεταφοράς, την εφεδρική αποθήκευση και την έξυπνη διαχείριση της ζήτησης. Με αρκετές εγκαταστάσεις ανανεώσιμης ενέργειας μπορούμε να αποφύγουμε τα προβλήματα σταθερότητας και αξιοπιστίας. Επιπλέον,

98 – 4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός με την ταχεία μετάβαση στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, αποφεύγουμε να λειτουργούμε το παλαιό συγκεντρωτικό σύστημα που τροφοδοτείται από ορυκτά καύσιμα παράλληλα με το νέο, αποκεντρωμένο, δίκτυο. Έτσι μειώνεται το κόστος, αφού αυτό είναι πιο αποδοτικό. Στις μεταβατικές ή τις αναπτυσσόμενες οικονομίες που εξακολουθούν να έχουν αυξανόμενη ενεργειακή ζήτηση, δεν αρκεί μόνο η εκτεταμένη χρήση τους να συμβαδίζει με την αυξανόμενη ζήτηση, αλλά πρέπει επίσης να διασφαλίζεται η μετέπειτα αντικατάσταση των μονάδων ηλεκτροπαραγωγής από ορυκτά καύσιμα. Για να επιτύχει η μετάβαση για τους εργαζομένους και τις εργαζόμενες χρειαζόμαστε αλληλεγγύη και συλλογική δράση.

4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός – 99 Μέρος Γ: Οι πολιτικές για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας μπορούν να μας βοηθήσουν να αμβλύνουμε την κλιματική κρίση και να προσαρμοστούμε σε αυτή • Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας αποδεικνύεται πως είναι μια αμοιβαία επωφελής λύση για τις οικονομικές προοπτικές μας, την κοινωνική σταθερότητα και τη δημοκρατική διακυβέρνηση, αλλά παραμένουν συγχρόνως ένα βασικό μέσο για τη συμβατότητα με το περιβάλλον. Η αύξηση της χρήσης αιολικής ενέργειας, της βιομάζας και της ηλιακής ενέργειας με παράλληλη εκτόπιση των ορυκτών καυσίμων, τα οποία αντιπροσωπεύουν το 60-70% της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας παγκοσμίως, 15 αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο των δράσεων για την άμβλυνση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής και μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου(ΑΘ). • Ταυτόχρονα, η αξιοποίηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας επιτρέπει την κλιματική προσαρμογή του ενεργειακού τομέα και άλλων ενεργοβόρων βιομηχανιών που θα υποστούν σοβαρές επιπτώσεις από την κλιματική κρίση. Για παράδειγμα, η λειψυδρία είναι ολοένα και περισσότερο υπαρκτό πρόβλημα σε πολλές χώρες και, ως εκ τούτου, αποτελεί πραγματική απειλή για τους υδροηλεκτρικούς σταθμούς που χρησιμοποιούνται για την εξισορρόπηση της ενεργειακής ζήτησης και προσφοράς. Εξίσου σημαντικό είναι το πρόβλημα της έλλειψης νερού ψύξης για τους μεγάλους σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής από ορυκτά καύσιμα και τους πυρηνικούς σταθμούς. Υπάρχει τρόπος να προσαρμοστούμε στα προβλήματα αυτά: Πρέπει να προχωρήσουμε σε μια δίκαιη μετάβαση και να χρησιμοποιήσουμε τις ανανεώσιμες πηγές ως προεξάρχουσα πηγή ενέργειας. • Η συζήτηση γύρω από την κλιματική κρίση έχει επικεντρωθεί στο θέμα της ασφάλειας και της απειλής πιθανής σύγκρουσης λόγω της ανεπάρκειας των πόρων, συμπεριλαμβανομένων των υδάτινων πόρων, των ελλείψεων και των διακοπών παροχής στον τομέα της ενέργειας, καθώς και των μεταναστευτικών τάσεων. Αυτό που συχνά λησμονείται είναι ότι όταν η ανανεώσιμη ενέργεια χρησιμοποιείται σωστά για την κάλυψη των αναγκών μιας συγκεκριμένης χώρας ή περιοχής, δηλαδή χρησιμοποιείται με οικονομικά προσιτό και αξιόπιστο τρόπο, εξαλείφονται και τα αίτια των διενέξεων σχετικά με τους φυσικούς πόρους, όπως τα ορυκτά καύσιμα. Έτσι, οι ορυκτές πηγές παραμένουν εκεί όπου ανήκουν: μέσα στο έδαφος. • Οι πολίτες με ηλιακούς συλλέκτες στη στέγη τους έχουν μεγαλύτερη επίγνωση των περιβαλλοντικών συνθηκών και απολαμβάνουν τα άμεσα πλεονεκτήματα των βιώσιμων λύσεων: την προστασία του άμεσου περιβάλλοντός τους από τα ΑΘ, ενώ ταυτόχρονα γίνονται σημαντικός παράγοντας σε ολόκληρη την αλυσίδα παραγωγής μέσω του ρόλου τους ως παραγωγών-καταναλωτών. Τι γίνεται όμως... ...με την ελάχιστη, αλλά υπαρκτή περιβαλλοντική ζημία που προκαλείται από την αιολική και την ηλιακή ενέργεια; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Το παλιό, το νέο, το μέλλον • Κάθε μορφή μετατροπής(ή«παραγωγής») ενέργειας επεμβαίνει στη φύση και έχει«αφύσικες» παρενέργειες. Ωστόσο, ορισμένες τεχνολογίες είναι πιο επιβλαβείς και άλλες λιγότερο. Οι ανανεώσιμες τεχνολογίες, όπως οι ανεμογεννήτριες και οι ηλιακοί συλλέκτες, αποτελούν κλιματικά τις πλέον συμβατές λύσεις για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και ενέργειας εν γένει. Δεν είναι

100 – 4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός εντελώς μη-ρυπογόνες λόγω της διαδικασίας παραγωγής τους. Όμως μέχρι στιγμής είναι οι πιο ουδέτερες λύσεις που διαθέτουμε. Σε σύγκριση με την καύση ορυκτών καυσίμων –συμπεριλαμβανομένου του φυσικού αερίου– ή τη χρήση πυρηνικής ενέργειας, με τις πολλαπλές επιβλαβείς συνέπειες για την υγεία και το φυσικό περιβάλλον, αποτελούν αναμφίβολα την καλύτερη λύση. • Σήμερα αναπτύσσονται επίσης λύσεις, όπως η τεχνολογία πράσινου υδρογόνου, για την αντιμετώπιση των προαναφερόμενων προκλήσεων που ανακύπτουν από διάφορες βιομηχανικές διαδικασίες, συμπεριλαμβανομένης της διαδικασίας παραγωγής ηλιακών φωτοβολταϊκών. Αναμένεται ότι μακροπρόθεσμα το ζήτημα αυτό θα επιλυθεί πλήρως(2030-2050). σοβαρά από τα ανοιχτά ορύγματα που πλημμυρίζουν. Με όλα τα υπέρ και τα κατά της, η ανανεώσιμη ενέργεια είναι ο μόνος τρόπος με τον οποίο η ανθρωπότητα μπορεί να αντιμετωπίσει την υπερθέρμανση του πλανήτη – τόσο από την άποψη της άμβλυνσής της όσο και της προσαρμογής σε αυτή. Χρειάζονται επίσης περισσότερες επενδύσεις στην ηλιακή και την αιολική ενέργεια και τη βιομάζα εξαιτίας της λειψυδρίας που πλήττει πολλές χώρες και περιοχές λόγω της κλιματικής κρίσης. Με τη μείωση της στάθμης των υδάτων, η υδροηλεκτρική ενέργεια δεν θα είναι τόσο αξιό­ πιστη όσο ήταν στο παρελθόν. Αυτό άλλωστε εξαρτάται από το μέγεθος της κλιματικής κρίσης, η οποία μπορεί να μετριαστεί σημαντικά με την επέκταση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, οι οποίες με τη σειρά τους θα εξασφαλίσουν τη διαθεσιμότητα πόσιμου νερού τα επόμενα χρόνια. • Επίσης, έχει σημειωθεί πρόοδος όσον αφορά τη μείωση του θορύβου από τις ανεμογεννήτριες και την άμβλυνση των αρνητικών επιπτώσεων για τα αποδημητικά πουλιά. Η διάρκεια ζωής των ηλιακών συλλεκτών έχει παραταθεί και το μέγεθός τους έχει μειωθεί, επομένως καταλαμβάνουν τώρα λιγότερο χώρο και για την παραγωγή τους απαιτούνται λιγότεροι πόροι. • Ας μην ξεχνάμε, τέλος, τη βλάβη στο περιβάλλον και την υγεία μας που προκαλείται από τα ανθρακωρυχεία, για να μην αναφέρουμε τα ανοιχτά ορύγματα λιγνιτωρυχείων, των οποίων οι αρνητικές επιπτώσεις σε καμία περίπτωση δεν συγκρίνονται με τις ελάχιστες παρενέργειες που προκαλούνται από τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Ολόκληρα χωριά και περιοχές έχουν βουλιάξει, άνθρωποι έχασαν τη γη τους και αναγκάστηκαν να μετεγκατασταθούν. Οι αντλίες νερού πρέπει να βρίσκονται σε συνεχή λειτουργία για να μην καταρρεύσουν τα ανθρακωρυχεία – αέναα. Αλλά και η στάθμη των υπόγειων υδάτων επηρεάζεται Τι γίνεται όμως... ...με τις απόψεις που εκφράζονται ορισμένες φορές στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, ότι όλη αυτή η ευαισθητοποίηση και προώθηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας για το κλίμα αφορά μόνο τη δημιουργία μιας αγοράς για μεγάλους παραγωγούς φωτοβολταϊκών και ανεμογεννητριών, όπως η Γερμανία; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Αναπτυξιακό άλμα • Η κλιματική κρίση είναι υπαρκτή και δεν είναι διαπραγματεύσιμη. Αυτό που χρειαζόμαστε είναι να διασφαλίσουμε την καλύτερη δυνατή χρήση των εργαλείων της δημοκρατίας για μια κοινωνικά δίκαιη ενεργειακή μετάβαση προς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας προς όφελος όλων. Όσοι δεν αναγνωρίζουν σήμερα τη σχέση μεταξύ κλιματικής κρίσης και κοινωνικής δικαιοσύνης θα φέρουν την ίδια ευθύνη με εκείνους που αρνούνται την υπερθέρμανση του πλανήτη(βλ. Κεφάλαιο 1, σελίδα 22κ.ε.). Επιπλέον, σε απάντηση προς τον προβληματισμό ότι η προώθηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας αποτελεί μέρος της εμπορικής

4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός – 101 στρατηγικής μεγάλων παραγωγών φωτοβολταϊκών και ανεμογεννητριών, όπως η Γερμανία, δεν πρέπει να ξεχνάμε την προστιθέμενη αξία για τις αναπτυσσόμενες οικονομίες που εισέρχονται στην αλυσίδα παραγωγής και εφοδιασ­ μού, η οποία ήδη παρατηρείται σήμερα στον τομέα της αυτοκινητοβιομηχανίας(βλ. Κεφάλαιο 2, σελίδα 58). Τι γίνεται όμως... ...με την προώθηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, όταν οι επενδύσεις αυτές από μόνες τους δεν επαρκούν για την αντιμετώπιση των κινδύνων της κλιματικής κρίσης, εάν δεν υπάρχουν επαρκή παράλληλα μέτρα, όπως αυτό της ενεργειακής απόδοσης, ώστε να αποτραπεί η περαιτέρω αύξηση της ζήτησης; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Η μείωση της κατανάλωσης υπερέχει της ενεργειακής απόδοσης • Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας είναι από τη φύση τους πιο αποδοτικές. Ωστόσο, είναι επίσης αλήθεια ότι, παράλληλα με τη στροφή προς αυτές, απαιτούνται επενδύσεις στην ενεργειακή απόδοση για τη μείωση της ενεργειακής ζήτησης. Η μείωση της απόλυτης κατανάλωσης ενέργειας με την εφαρμογή ολιστικών διαρθρωτικών αλλαγών, προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί η ζήτηση ενέργειας σε όλους τους τομείς, θα πρέπει να συνοδεύεται από τη χρήση των ενεργειακά πιο αποδοτικών τεχνολογιών. Η επένδυση αυτή καθαυτή θα αποτελέσει πηγή νέων θέσεων εργασίας, που θα ωφελήσουν την οικονομία και μακροπρόθεσμα(βλ. Κεφάλαιο 2, σελίδες 43-44). Τι γίνεται όμως... ...με το γεγονός ότι πολλές χώρες που εφαρμόζουν στρατηγικές ενεργειακής μετάβασης είναι πλούσιες οικονομίες με τεράστιες τεχνολογικές, οικονομικές και χρηματοπιστωτικές δυνατότητες; Η κατάστασή τους είναι τελείως διαφορετική από την κατάσταση των περισσότερων χωρών της ΚΑΕ και ΝΑΕ; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Τάση και στον Παγκόσμιο Νότο • Οι περισσότερες χώρες της Ανατολικής και Νοτιοανατολικής Ευρώπης έχουν πολύ μεγαλύτερο δυναμικό ηλιακής και αιολικής ενέργειας από τη Γερμανία, για παράδειγμα. Αυτό το δυναμικό μπορεί να χρησιμοποιηθεί σήμερα με οικονομικά αποδοτικό τρόπο. • Οι ανανεώσιμες τεχνολογίες, ιδίως αυτές που αφορούν τον άνεμο και τον ήλιο, είναι οικονομικά προσιτές, δεν είναι ιδιαίτερα περίπλοκες και χρησιμοποιούνται ήδη με επιτυχία παγκοσμίως. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι όλο και περισσότερες αναπτυσσόμενες χώρες, όπως το Μαρόκο, πιέζουν για μια ενεργειακή μετάβαση και ότι στρατηγικοί παίκτες, όπως η Κίνα, κατευθύνουν το καινοτόμο και παραγωγικό δυναμικό τους στην παραγωγή ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Τι γίνεται όμως... ...με το γεγονός ότι η ανανεώσιμη ενέργεια εξαρτάται από τις καιρικές συνθήκες και όχι από την πραγματική ενεργειακή ζήτηση; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Ακόμα μεγαλύτερη σταθερότητα • Εάν η παραγωγή ενέργειας βασίζεται κυρίως σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, το ζήτημα της ενεργειακής ασφάλειας δεν προκαλεί μεγαλύτερη ανησυχία από όση προκαλούσαν ζητήματα ασφάλειας που ανέκυπταν από τις συμβατικές πηγές ενέργειας. Μάλιστα, η ενεργειακή ασφάλεια βρίσκεται ήδη σε κίνδυνο λόγω της κρίσιμης λειτουργίας της συμβατικής, κεντρικής παραγωγής ενέργειας. Δεν μπορεί να προβλέψει κανείς πότε θα πρέπει να διακοπεί η λειτουργία ενός σταθμού ηλεκτροπαραγωγής με άνθρακα ή ενός πυρηνικού σταθμού για κρίσιμες εργασίες συντήρησης, ενώ οι συνέπειες της διακοπής σε ένα

102 – 4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός συγκεντρωτικό σύστημα με λιγότερες μονάδες είναι πολύ πιο σοβαρές. Σε αυτό προστίθεται το γεγονός ότι οι περισσότερες χώρες εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από την εισαγωγή ορυκτών ενεργειακών πόρων, όπως το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο. Αυτό καθιστά το ενεργειακό τους σύστημα ευάλωτο στη διακύμανση των τιμών της αγοράς και στην πολιτική αστάθεια στις χώρες εξαγωγής. • Ομολογουμένως, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας παρέχουν μεταβαλλόμενη ροή. Όμως συνήθως γνωρίζουμε πότε θα έχουμε ήλιο ή αέρα, καθώς η επιστήμη μάς επιτρέπει να κάνουμε ακριβείς και έγκαιρες προβλέψεις. Σε συνδυασμό με καινοτόμες τεχνολογίες, όπως οι έξυπνοι μετρητές και τα δίκτυα, η ροή ενέργειας είναι πιο ασφαλής και σταθερή από ποτέ. • Επιπλέον, αν υπάρχει επαρκής χωρητικότητα αποθήκευσης και περιφερειακή λειτουργική ολοκλήρωση των δικτύων ηλεκτρικής ενέργειας, οι φυσικές μεταβολές μπορούν να αντιμετωπιστούν χωρίς τον φόβο μιας γενικής διακοπής ρεύματος. Η αξιοπιστία του δικτύου ηλεκτρικής ενέργειας στη Γερμανία δεν έχει κλονιστεί παρά το γεγονός ότι οι ΑΠΕ είχαν μερίδιο πάνω από 40% στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας το 2019. Έρευνες και αναλύσεις που έχουν πραγματοποιηθεί από διαχειριστές συστημάτων μεταφοράς έχουν δείξει ότι σε πολλές χώρες είναι ήδη εφικτό ένα σύστημα ηλεκτρικής ενέργειας που λειτουργεί με 100% ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. ΟΙ ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΕΣ ΠΗΓΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΚΑΛΥΠΤΟΥΝ ΗΔΗ ΤΟ 40%- ΠΡΟΣΩ ΟΛΟΤΑΧΩΣ ΓΙΑ ΤΟ 100% ΑΠΕ Λιγνίτης Λιθάνθρακας Πυρηνική Ενέργεια Φυσικό Αέριο Ορυκτέλαιο Άλλο

4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός – 103 Μέρος Δ: Η προστασία της υγείας και η ποιότητα της υγειονομικής περίθαλψης ως αυτονόητα οφέλη από τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας 1. Η προστασία της υγείας, τόσο για τα παιδιά μας όσο και για εμάς, είναι ένα από τα πιο πολύτιμα οφέλη ενός μέλλοντος που θα βασίζεται στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Πρώτον και κύριον, με τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας θα μειωθεί σημαντικά η ατμοσφαιρική ρύπανση και θα σώζονται έως επτά εκατομμύρια ανθρώπινες ζωές ετησίως σε όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένων των παιδιών που χάνονται από πρόωρο θάνατο λόγω της ατμοσφαιρικής ρύπανσης(βλ. επίσης Κεφάλαιο 5, σελίδα 112). 16 Τα μικροσωματίδια(PM 2,5) από μονάδες παραγωγής ενέργειας με καύση άνθρακα, εκτός του ότι αποτελούν τη μεγαλύτερη βιομηχανική πηγή αρσενικού και υδραργύρου στην ατμόσφαιρα, προκαλούν αποδεδειγμένα καρδιαγγειακές παθήσεις, ενώ μπορούν να ταξιδέψουν πάνω από 1.000 χιλιόμετρα. Επιπλέον, οι σημαντικοί πόροι του συστήματος δημόσιας υγείας που χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία αναπνευστικών παθήσεων προκαλούμενων από τη ρύπανση θα μπορούσαν να ανακατανεμηθούν και να χρησιμοποιηθούν για άλλους σκοπούς, όπως η δωρεάν υγειονομική περίθαλψη για παιδιά. 2. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας μπορούν να εξαλείψουν σοβαρά προβλήματα αιθαλομίχλης σε πολλές αστικές περιοχές. Δεδομένου ότι η έρευνα δείχνει πως η οικιακή θέρμανση και οι βιομηχανικές δραστηριότητες μαζί με τις μεταφορές αποτελούν τις κύριες πηγές εκπομπών, η αντικατάσταση των μονάδων καύσης άνθρακα με ανανεώσιμες πηγές ενέργειας θα συμβάλει στον καθαρισμό του αέρα στις μεγάλες πόλεις και στη μείωση της αιθαλομίχλης. 3. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας της COVID-19, πολλές μελέτες κατέδειξαν ότι τα άτομα που είχαν εκτεθεί στην ατμοσφαιρική ρύπανση είχαν πολύ μεγαλύτερες πιθανότητες να ανήκουν σε ομάδα κινδύνου και, ως εκ τούτου, θα νοσούσαν πιο σοβαρά αν προσβάλλονταν από τον ιό σε σύγκριση με όσους ζούσαν σε περιοχές χαμηλής ρύπανσης. 4. Η τέφρα άνθρακα που αποβάλλεται από την καύση άνθρακα περιέχει επίσης εξαιρετικά τοξικά βαρέα μέταλλα, τα οποία μπορούν να προκαλέσουν καρκίνο και ασθένειες του νευρικού συστήματος. Η απόρριψη της τέφρας του άνθρακα συχνά δεν γίνεται με τον ορθό τρόπο, με αποτέλεσμα να μολύνονται τα επιφανειακά και τα υπόγεια ύδατα. • Πολλές περιβαλλοντικές καταστροφές και μεγάλες ανθρώπινες δοκιμασίες έχουν προκληθεί από πετρελαιοκηλίδες. Όλοι έχουμε δει εικόνες από μολυσμένες γεωργικές εκτάσεις ή θαλασσοπούλια που πεθαίνουν. Παρότι πρόκειται για ένα ευρύτατα γνωστό φαινόμενο, οι κίνδυνοι ορισμένων σχετικά νέων τεχνολογιών ορυκτών καυσίμων, όπως η υδρορηγμάτωση, γίνονται όλο και πιο εμφανείς. • Συγκρινόμενες με τις δουλειές στον τομέα της εξόρυξης άνθρακα, που είναι γνωστές ως υψηλού κινδύνου και έχουν σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία, οι οποίες συνήθως εκδηλώνονται σε μεγαλύτερη ηλικία, οι θέσεις εργασίας στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας ακολουθούν υψηλά πρότυπα υγείας και ασφάλειας . Τι γίνεται όμως... ...με τον ισχυρισμό ότι τα επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης και αιθαλομίχλης σε ορισμένες πόλεις ή περιοχές επηρεάζονται από τις καιρικές και κλιματικές συνθήκες που προκαθορίζονται από τη γεωγραφική θέση και τη φύση;

104 – 4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός Ο δρόμος προς τα εμπρός: Καθαρισμός του αέρα • Ενώ οι φυσικές καιρικές και κλιματικές συνθήκες επηρεάζουν πράγματι το επίπεδο της ατμοσφαιρικής ρύπανσης και της αιθαλομίχλης, οι μεγάλες ποσότητες ορυκτών καυσίμων που καίγονται στον κλάδο της ενέργειας, των μεταφορών και των κατασκευών και επιπλέον η χρήση ξυλείας για τη θέρμανση δημιουργούν εξωγενείς επιδράσεις που έχουν τεράστιο αντίκτυπο στην υγεία και το περιβάλλον μας. Στην περίπτωση των Σκοπίων, για παράδειγμα, είναι αλήθεια ότι η πόλη βρίσκεται σε κοιλάδα και έχει χαμηλότερα επίπεδα αερισμού κατά τη διάρκεια του χειμώνα. Ωστόσο, είναι επίσης αλήθεια ότι τα ποσοστά ρύπανσης ανεβαίνουν σε αστικές περιοχές όπου η πυκνότητα του πληθυσμού είναι υψηλότερη, δημιουργώντας«ευνοϊκές» συνθήκες για μεγαλύτερη συγκέντρωση αερομεταφερόμενων σωματιδίων και μεγαλύτερες πιθανότητες ρύπανσης. Υπάρχουν ορισμένες παρόμοιες περιπτώσεις όπου έχουν δημιουργηθεί αυτοσυντηρούμενες περιοχές ανανεώσιμης ενέργειας που αποδεικνύονται ικανές να αλλάξουν την πορεία των εξελίξεων. Αυτά τα θετικά παραδείγματα χρησιμεύουν ως οδικός χάρτης για τους άλλους, δείχνοντας πώς μπορούν να μεγιστοποιηθούν τα κύρια οφέλη από τον συνδυασμό των φυσικών πόρων και των τεχνολογικών εξελίξεων στις οποίες έχει πρόσβαση η γενιά μας. Για παράδειγμα, με τη βοήθεια χρηματοδότησης από την Ε.Ε. και χάρη στο τοπικό πνεύμα καινοτομίας, η μικρή πόλη της Κοπρίβνιτσα στην Κροατία έχει αναγνωριστεί ως ηγέτιδα δύναμη στη βιώσιμη ανάπτυξη σε ολόκληρη την Ευρώπη. Αυτό που καθιστά τη συγκεκριμένη κροατική πόλη μοναδική είναι οι ολοκληρωμένες πολιτικές κοινωνικής και οικολογικής αστικής ανάπτυξης, όπου οι ενεργειακές προκλήσεις εξετάζονται μαζί με τη φτώχεια και άλλα ζητήματα που αντιμετωπίζουν οι περιθωριοποιημένες ομάδες. Τι γίνεται όμως... ...με τις ανησυχίες ότι οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ενδέχεται να μη βελτιώσουν την ποιότητα ζωής μας ή

4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός – 105 ακόμα και να τη δυσκολέψουν περισσότερο λόγω της δυσανάλογης κατανομής των ωφελειών; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Προώθηση της κοινωνικής προόδου • Ο ισχυρός δεσμός μεταξύ της ανανεώσιμης ενέργειας και της ανθρώπινης ανάπτυξης υποστηρίζεται από μια μελέτη της IRENA, από την οποία προκύπτει μια αύξηση της ανθρώπινης ευημερίας –ενός δείκτη που σχετίζεται άμεσα με την ποιότητα ζωής– της τάξης του 4%. Επιπλέον, οι φιλόδοξες πολιτικές για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας θα στηρίξουν τα ισχυρά υφιστάμενα κινήματα, όπως το«Barefoot College» στην Ινδία, το οποίο αποσκοπεί στην αντιμετώπιση της ενεργειακής φτώχειας και στη βελτίωση της ποιότητας ζωής και της υγείας των παιδιών και των γυναικών σε πολλές κοινότητες. Η αποκεντρωμένη ανανεώσιμη ενέργεια σε συνδυασμό με τις τρέχουσες τεχνολογικές εξελίξεις μπορεί να βελτιώσει την πρόσβαση σε καθαρό και πόσιμο νερό σε απομακρυσμένες περιοχές μέσω της άντλησης, παραγωγής και παροχής νερού τόσο για τα νοικοκυριά όσο και για την άρδευση, ενισχύοντας έτσι και την επισιτιστική ασφάλεια. • Άλλωστε, καθώς το επίκεντρο των ζητημάτων ασφάλειας μετατοπίζεται σε μη συμβατικές συγκρούσεις γύρω από τους πόρους, η αξιοποίηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας θα μας βοηθούσε αναμφίβολα να ξεπεράσουμε ορισμένες απειλές για την ασφάλεια. Επιπλέον, διευκολύνοντας τα μέτρα άμβλυνσης και προσαρμογής, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας θα δώσουν απάντηση σε συγκεκριμένες κλιματικές προκλήσεις, όπως η μετανάστευση και οι συγκρούσεις που σχετίζονται με το κλίμα. Όσο χαμηλότερη είναι η ζήτηση για πετρέλαιο, άνθρακα ή φυσικό αέριο, τόσο πιθανότερο είναι να τερματιστούν οι συγκρούσεις που σχετίζονται με τα ορυκτά καύσιμα. • Τέλος, έτσι θα μεταβάλλονταν επίσης οι γεωπολιτικές δομές ισχύος και θα προέκυπταν νέοι τομείς ενδιαφέροντος για ισχυρούς παίκτες και μια πιθανή ανακατανομή των συγκρούσεων. Γι’ αυτό ακριβώς είναι σημαντικό η μετάβαση σε μια οικονομία χωρίς ανθρακούχες εκπομπές να πραγματοποιείται μόνο στη βάση ενός καλά σχεδιασμένου, δομημένου και χωρίς αποκλεισμούς ενεργειακού μετασχηματισμού που θα διεξάγεται με δημοκρατικό και αποκεντρωμένο τρόπο.

106 – 4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός Τι επιδιώκουμε; • Θα είχαμε αναπτύξει τη δημοκρατία, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα, χωρίς τη διενέργεια εκλογών ή τη θέσπιση ορισμένων σύνθετων διαδικασιών ψηφοφορίας ή αν το δικαίωμα ψήφου περιοριζόταν σε ορισμένες ομάδες; Πιθανότατα όχι. Για τον εκδημοκρατισμό του ενεργειακού συστήματος πρέπει επίσης να απλοποιήσουμε τις διαδικασίες για μικρής κλίμακας επενδύσεις στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, έτσι ώστε οι επενδύσεις αυτές να είναι προσβάσιμες σε όλους τους ανθρώπους και να οδηγούν σε μια ενεργεια­ κά συνεκτική κοινωνία. • Λύσεις όπως οι υπηρεσίες μίας στάσης και οι απλοποιημένες διαδικασίες υποβολής αιτήσεων θα μπορούσαν να ενθαρρύνουν την αποκεντρωμένη παραγωγή ηλιακής ενέργειας, ιδίως τις οικιακές εγκαταστάσεις σε στέγες, και να συμβάλουν στους κύριους στόχους της ενεργειακής μετάβασης: την περιβαλλοντική συμβατότητα και τα κοινωνικοοικονομικά οφέλη για τους εργαζομένους και τις εργαζόμενες, τους πολίτες και τις επιχειρήσεις. Η διαφάνεια και η χρηστή διακυβέρνηση πρέπει να τηρούνται από τις κρατικές επιχειρήσεις ενέργειας, τα υφιστάμενα μονοπώλια και τα ολιγοπώλια σε ορισμένες χώρες. Οι ενεργειακές πολιτικές θα πρέπει να αφήνουν χώρο στα νοικοκυριά και στα τοπικά ενεργειακά έργα. Οι καλές πρακτικές, όπως το παράδειγμα της μικρής γερμανικής πόλης Βόλφχαγκεν, οι ενεργειακοί συνεταιρισμοί και τα χιλιάδες άτομα και μικρές επιχειρήσεις της ΝΑΕ δείχνουν πως αυτή η προσέγγιση είναι εφικτή υπό διαφορετικές συνθήκες. Πολλές από αυτές τις πρωτοβουλίες και τα άτομα προτίθενται να στηρίξουν τους προοδευτικούς παράγοντες στις προσπάθειές τους να εφαρμόσουν μια δίκαιη ενεργειακή μετάβαση και να καθορίσουν το μέλλον της ζωής μας στη Γη. • Η Ευρωπαϊκή Ένωση και η Ενεργειακή Κοινότητα έχουν δείξει μεγάλο ενδιαφέρον για τη στήριξη σχεδίων ενεργειακής μετάβασης, όπως και η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία, η οποία αποτελεί ισχυρό μέσο για την επίτευξη μιας ηπείρου με ουδέτερο ισοζύγιο άνθρακα. Σε τελική ανάλυση, η πολιτική βούληση αποτελεί επίσης έναν ανεκμετάλλευτο ανανεώσιμο πόρο που πρέπει να αξιοποιηθεί από τις προοδευτικές δυνάμεις – ιδανικά σήμερα κιόλας.

4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός – 107 Υποσημειώσεις και Πηγές Υποσημειώσεις 1 Με τον όρο«prosumer» ορίζεται ο ενεργός καταναλωτής, ο οποίος καταναλώνει και παράγει ταυτόχρονα ένα προϊόν. Στον τομέα της ενέργειας με τον όρο prosumer χαρακτηρίζεται ο«παραγωγός-καταναλωτής» ενέργειας. Η ιδιοπαραγωγή και ιδιοκατανάλωση καθίσταται δυνατή μέσω της αύξησης των νέων συνδεδεμένων τεχνολογιών και της σταθερής αύξησης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, όπως η ηλιακή και η αιολική ενέργεια, καθώς και της ενσωμάτωσής τους στο ηλεκτρικό μας δίκτυο, κάτι που έχει ενισχυθεί με το κατάλληλο νομοθετικό πλαίσιο. 2 August, W., Valeria, J. S., Jan, P. et al.(2018): Statistical Evidence on the Role of Energy Cooperatives for the Energy Transition in European Countries (τελευταία προσπέλαση: 22.5.2020). 3 The Conversation(2019): This small German town took back the power – and went fully renewable (τελευταία προσπέλαση: 17.6.2020). 4 European Commission, Directorate-General for Energy(2019): Europeans’ attitudes on EU energy policy , διαθέσιμο στον σύνδεσμο: Europeans’ attitudes on EU energy policy- Publications Office of the EU, σ. 6(τελευταία προσπέλαση: 30.4.2020). 5 RES Foundation(2018): Energy poverty in the Western Balkans Sustainability, Forum of the Energy Community . Βιέννη, διαθέσιμο στον σύνδεσμο: http://www.resfoundation.org/(τελευταία προσπέλαση: 22.5.2020). 6 EU Energy Poverty Observatory(2018): Indicators& Data: Inability to Keep Home Adequately Warm , διαθέσιμο στον σύνδεσμο: https://www.energypoverty.eu/indicator?primaryId=1461(τελευταία προσπέλαση: 30.4.2020). 7 European Commission, Directorate-General for Energy(2019): Europeans’ attitudes on EU energy policy , διαθέσιμο στον σύνδεσμο: Europeans’ attitudes on EU energy policy- Publications Office of the EU, σ. 6(τελευταία προσπέλαση: 30.4.2020). 8 Ό.π.: 10. 9 European Commission, Directorate-General for Energy(2019): Benchmarking smart metering deployment in the EU-28 , διαθέσιμο στον σύνδεσμο: Benchmarking smart metering deployment in the EU-28- Publications Office of the EU, σ. 20(τελευταία προσπέλαση: 30.4.2020). 10 Pyrkalo, Svitlana(2019): EBRD finances smart metering breakthrough in Montenegro . EBRD(τελευταία προσπέλαση: 5.5.2020). 11 Τα επιχειρήματα που ακολουθούν ισχύουν κυρίως για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η ηλεκτρική ενέργεια πιθανότατα θα διαδραματίσει σημαντικό ρόλο σε όλους τους τομείς της οικονομίας, από την κινητικότητα έως τις βιομηχανικές εφαρμογές και τη θέρμανση. Δεν πρόκειται να λειτουργούν όλα με ηλεκτρισμό, αλλά η ανανεώσιμη ηλεκτρική ενέργεια θα αποτελέσει το θεμέλιο για την παραγωγή, για παράδειγμα, πράσινου υδρογόνου ή ηλεκτρονικών καυσίμων. 12 Ακόμα και αν συνυπολογιστεί το κόστος του μεγαλύτερου ενεργειακού δικτύου που απαιτείται για ένα αποκεντρωμένο σύστημα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας καθώς και το υψηλότερο κόστος κεφαλαίου, ένα σύστημα με 95% ανανεώσιμες πηγές ενέργειας θα είχε το ίδιο κόστος ή ακόμα και χαμηλότερο από ένα σύστημα βασιζόμενο κυρίως στον άνθρακα, ακόμα και με μια σχετικά χαμηλή τιμή CO 2 στα 20 ευρώ ανά τόνο το 2050. Παρ’ όλα αυτά, μέχρι τα μέσα του 2019 η τιμή είχε ήδη φτάσει στα 25 ευρώ ανά τόνο. 13 IRENA(2018): Renewable Energy: A Gender Perspective , 31, διαθέσιμο στον σύνδεσμο: Renewable energy(τελευταία προσπέλαση: 8.5.2020). 14 Οι αρνητικές επιπτώσεις του άνθρακα και της σκόνης άνθρακα στην υγεία ερευνήθηκαν πριν από χρόνια και μάλιστα δημοσιεύτηκαν διεξοδικές μελέτες ήδη από τη δεκαετία του 1970(για παράδειγμα, https://www.ncbi.nlm. nih.gov/pmc/articles/PMC1638110/). 15 Our World in Data(2014): Global electricity production by source(τελευταία προσπέλαση: 7.7.2020). Για περισσότερες πληροφορίες ανατρέξτε στον σύνδεσμο: https://ourworldindata.org/energy#all-charts-preview 16 Για περισσότερες πληροφορίες, επισκεφθείτε τον σύνδεσμο: https://www.who.int/health-topics/air-pollution#tab=tab_1

108 – 4 Ένας κοινωνικά δίκαιος ενεργειακός μετασχηματισμός Πηγές http://library.fes.de/pdf-files/bueros/skopje/15815.pdf Renewable Energy Benefits: Leveraging Local Capacity for Solar PV Causes, Effects and Solutions to Smog Pollution Residential heating with wood and coal Karagulian, Federico, Belis, Claudio A., Dora, Carlos Francisco C., Prüss-Ustün, Annette M., Bonjour, Sophie, Adair-Rohani, Heather and Amann, Markus(2015): Contributions to cities’ ambient particulate matter(PM): A systematic review of local source contributions at global level (τελευταία προσπέλαση: 16.4.2020: https:/ er.elsevier.com/ reader/sd/pii/S1352231015303320?token=9B7152FEA099090454C590ADB5F95BE7F68F7687A5851835FEA7ED1661460CD543EFD31FF7AD170D6A138312E6A8DEEA) Renewable energy benefits: Understanding the socio-economics https://books.google.de/books?id=KkCLDwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Jeremy+Rifkin%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwjNzIXX3orpAhXNnOAKHbP6DgMQ6AEITzAE#v=onepage&q&f=false Green jobs and occupational safety and health Climate victory: Companies put Poland’s last new coal http://library.fes.de/pdf-files/fes/15665.pdf https://www.irena.org/publications/2019/May/Renewable-power-generation-costs-in-2018 https://www.agora-energiewende.de/fileadmin2/Projekte/2016/Stromwelten_2050/Agora_Gesamtkosten-Stromwelten-EN_WEB.pdf https://www.leopoldina.org/uploads/tx_leopublication/2019_Stellungnahme_Klimaziele_2030_Final.pdf https://cor.europa.eu/en/engage/studies/Documents/local-energy-ownership.pdf https://irena.org/publications/2020/May/Tracking-SDG7-The-Energy-Progress-Report-2020 https://ourworldindata.org/energy#all-charts-preview https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/b891cfb7-d50f-11e9-b4bf-01aa75ed71a1/language-en?WT.mc_id=Searchresult&WT.ria_c=37085&WT.ria_f=3608&WT.ria_ev=search http://library.fes.de/pdf-files/bueros/amman/15614.pdf

110 – Titel 5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας Ο μετασχηματισμός της κινητικότητας παρέχει τερά­ στιες ευκαιρίες για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής μας. Δεδομένης της συνεχούς αύξησης των εκπομπών CO 2 αυτού του τομέα, ο μετασχηματισμός είναι αναμφίβολα αναγκαίος – και ήδη συντελείται, καθώς εκατοντάδες πόλεις αρχίζουν να εφαρμόζουν έξυπνα, βιώσιμα μοντέλα κινητικότητας. Οι πρωτοβουλίες αυτές έχουν θετικό αντίκτυπο στην υγεία των πολιτών, ενώ καθιστούν τους αστικούς χώρους πιο πράσινους και πιο φιλικούς προς την κοινότητα, τις τοπικές οικονομίες ισχυρότερες, τη διαχείριση του χρόνου εξυπνότερη, τις κοινωνίες πιο δίκαιες και το περιβάλλον καθαρότερο για εμάς και τις επόμενες γενιές.

5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας – 111 Σε αυτό το κεφάλαιο θα διερευνήσουμε το θέμα του μετασχηματισμού της κινητικότητας από πολύ διαφορετικές οπτικές γωνίες. Θα ξεκινήσουμε με τα παράλληλα οφέλη του μετασχηματισμού για τους πολίτες και τις τοπικές κοινωνίες, εξετάζοντας τα οφέλη για την υγεία(Μέρος Α), για τις κοινότητες που προσφέρουν μια αξιοβίωτη ζωή(Μέρος Β) και για την κοινωνική δικαιοσύνη(Μέρος Γ). Στη συνέχεια, θα εξετάσουμε τις οικονομικές πτυχές της μετάβασης στον τομέα της κινητικότητας, εστιάζοντας στα παράλληλα οφέλη για το σύνολο της οικονομίας (Μέρος Δ) και ειδικότερα για την αυτοκινητοβιομηχανία(Μέρος Ε). Καλημέρα, συγκεντρώνουμε υπογραφές για τη δημιουργία ενός ποδηλατόδρομου σε αυτόν τον δρόμο… Βοήθεια, το κορίτσι αυτό θέλει να περιορίσει την ελευθερία μας!

112 – 5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας Μέρος Α: Βιώσιμη κινητικότητα: Zωτικής σημασίας για έναν ασφαλή και υγιεινό τρόπο ζωής Για να μπορέσουμε να ζήσουμε μια υγιή ζωή σήμερα και στο μέλλον, πρέπει να μετασχηματιστούν τα συστήματα των μετακινήσεών μας. Ο μετασχηματισμός αυτός υπαγορεύεται από πέντε λόγους: την ατμοσφαιρική ρύπανση, τα τροχαία ατυχήματα, την ηχορύπανση, την έλλειψη σωματικής άσκησης και, τελευταία αλλά εξίσου σημαντική, την ανάγκη περιορισμού της κλιματικής κρίσης. 1. Η ατμοσφαιρική ρύπανση αποτελεί τον κυριότ­ ερο περιβαλλοντικό παράγοντα κινδύνου για την υγεία παγκοσμίως , που οδηγεί σε επτά εκατομμύρια πρόωρους θανάτους ετησίως(βλ. επίσης Κεφάλαιο 4, σελίδα 103). 1 Ενώ τα μεγαλύτερα τοξικά σωματίδια κολλούν στους πνεύμονές μας, προκαλώντας καρκίνο του πνεύμονα, χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια ή λοιμώξεις του αναπνευστικού, τα μικρότερα σωματίδια εισέρχονται στο κυκλοφορικό μας σύστημα οδηγώντας σε αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια ή καρδιακές προσβολές. Εκτός από τις μονάδες ηλεκτροπαραγωγής με καύση άνθρακα, οι μεταφορές αποτελούν μία από τις κύριες πηγές αυτού του κινδύνου για την υγεία. Το 2015, η κυκλοφορία οχημάτων ευθυνόταν για το 11,4% των πρόωρων θανάτων που σχετίζονταν με την ατμοσφαιρική ρύπανση, προκαλώντας βλάβες στην υγεία που κόστισαν περίπου ένα τρισεκατομμύριο δολάρια. 2 Από την έντονη ατμοσφαιρική ρύπανση που προκαλούν οι μεταφορές δεν πλήττονται σοβαρά μόνο οι αστικοί πληθυσμοί στην Ασία. Πολλές πόλεις της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης«διαγωνίζονται» για τον διόλου τιμητικό τίτλο της πόλης με τη χειρότερη ποιότητα αέρα παγκοσμίως, ιδίως τον χειμώνα: από τη Βαρσοβία, στην Πολωνία, μέχρι το Αλμάτι, στο Καζακστάν, οι πρωτεύουσες του πλανήτη δηλητηριάζονται από την αιθαλομίχλη, η οποία μερικές φορές εμποδίζει ακόμα και τα αεροπλάνα να προσγειωθούν, επειδή δεν είναι ορατός ο αεροδιάδρομος. Ο παγκόσμιος πληθυσμός προβλέπεται να αυξηθεί στα 9,7 δισεκατομμύρια μέχρι το 2050 και το 70% αυτών των ανθρώπων αναμένεται να ζει σε αστικές περιοχές. Ως εκ τούτου, οι ετήσιες εκπομπές των αστικών μεταφορών θα διπλασιαστούν , 3 αν δεν υιοθετηθούν αυστηρές πολιτικές και μέτρα για τον περιορισμό των εκπομπών από τις μεταφορές. Με βάση τα δεδομένα αυτά, θα μπορούσαμε να αναρωτηθούμε: Γιατί υπάρχουν προειδοποιήσεις για την υγεία σε κάθε πακέτο τσιγάρων, αλλά όχι και σε κάθε αυτοκίνητο; 2. Για να αναπνεύσουμε και πάλι καθαρό αέρα, πρέπει απλώς να αυξηθούν περαιτέρω τα πολλά καλά παραδείγματα αντικατάστασης των μεταφορών που βασίζονται στα ορυκτά καύσιμα από υγιεινές και βιώσιμες εναλλακτικές λύσεις. Συνολικά 800 παραδείγματα βιώσιμης κινητικότητας σε ευρωπαϊκές κοινότητες έχουν συμπεριληφθεί μόνο στο πρόγραμμα «Civitas», 4 και εκατοντάδες νέα έργα παρουσιάζο-

5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας – 113 νται κάθε χρόνο κατά τη διάρκεια της«Ευρωπαϊκής Εβδομάδας Κινητικότητας», η οποία αποτελεί εξαιρετική πηγή έμπνευσης. 5 Τα έργα εκτείνονται από τη βελτίωση των μέσων μαζικής μεταφοράς μηδενικών ή χαμηλών εκπομπών(υπόγειος σιδηρόδρομος, στόλοι ηλεκτρικών λεωφορείων, τρένα και τραμ που λειτουργούν με ανανεώσιμες πηγές ενέργειας) και τα δίκτυα ποδηλασίας[συμπεριλαμβάνοντας ασφαλείς ποδηλατολωρίδες και υπερ-ποδηλατόδρομους, συνεργεία επισκευής ποδηλάτων, ασφαλείς χώρους στάθμευσης ποδηλάτων ή ενοικίαση ποδηλάτων(μεταφοράς φορτίου)] έως τα συστήματα πολυτροπικότητας, που παρέχουν έναν ευέλικτο συνδυασμό διαφορετικών τύπων μεταφοράς εντός μιας διαδρομής (δημόσιες συγκοινωνίες, ποδήλατα και ηλεκτρικά ή υδρογονοκίνητα αυτοκίνητα, τα οποία μπορούν να αφεθούν με ασφάλεια σε εγκαταστάσεις «στάθμευσης και μετεπιβίβασης»(park-and-ride ή P+R) εκτός του κέντρου της πόλης). 6 Τα κέντρα των πόλεων σε όλο τον κόσμο μετατρέπονται σε ζώνες χαμηλών εκπομπών ή πλήρους απαγόρευσης της κυκλοφορίας αυτοκινήτων , με κορυφαίο παράδειγμα την πόλη του Παρισιού, που κάποτε ήταν αυτοκινητο-κεντρική. 7 3. Ο αριθμός των σοβαρών τροχαίων ατυχημάτων μπορεί επίσης να μειωθεί με τον μετασχηματισμό της κινητικότητας. Συνολικά, το 70% των ανθρώπων που σκοτώνονται σε τροχαία δυστυχήματα σε αστικό οδικό δίκτυο είναι«ευάλωτοι χρήστες του οδικού δικτύου», όπως πεζοί ή ποδηλάτες. 8 Αυτό σημαίνει ότι, για άλλη μια φορά, τα πιο αδύναμα μέλη των κοινωνιών μας διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο – περιθωριοποιημένοι άνθρωποι που μετακινούνται με ποδήλατο, ελισσόμενοι ανάμεσα σε ογκώδη SUV, ή ηλικιωμένοι που διασχίζουν τον δρόμο. Έχουμε συνηθίσει να ζούμε σε πόλεις όπου οι παιδικές χαρές είναι περιφραγμένες για να μη χτυπήσει αυτοκίνητο τα παιδιά μας, αντί να είναι «περιφραγμένα» τα αυτοκίνητα, ώστε να μπορούμε να κινούμαστε ελεύθερα εμείς. Ευτυχώς, πολλές χώρες έχουν αρχίσει να αντιμετωπίζουν με επιτυχία αυτό το πρόβλημα, με την Πολωνία να βρίσκεται στις πρώτες θέσεις όσον αφορά τη μείωση των τροχαίων δυστυχημάτων στις αστικές περιοχές. 9 4. Η ηχορύπανση , ένα σημαντικό πρόβλημα για την ανθρώπινη υγεία, ιδίως στις πυκνοκατοικημένες μητροπολιτικές περιοχές, μειώνεται επίσης σημαντικά με τη χρήση ποδηλάτου και το περπάτημα ή –για μεγαλύτερες αποστάσεις– με τη χρήση ηλεκτροκίνητων δημόσιων και ιδιωτικών μέσων μεταφοράς. 5. Επιπλέον, αντί να πηγαίνουμε στα ακριβά μας γυμναστήρια με το αυτοκίνητο, είναι φθηνότερο –και πολλές φορές ακόμα και αποτελεσματικότερο– να πηγαίνουμε με τα πόδια ή με το ποδήλατο:«Για τους περισσότερους ανθρώπους, οι πιο εύκολες και αποδεκτές μορφές σωματικής άσκησης είναι αυτές που μπορούν να ενσωματωθούν στην καθημερινότητά τους, για παράδειγμα να περπατούν ή να χρησιμοποιούν ποδήλατο αντί να μετακινούνται με αυτοκίνητο». 10 Η καύση λίπους στον οργανισμό μας, αντί της καύσης ορυκτών καυσίμων για τις μετακινήσεις μας , συμβάλλει στην αύξηση του προσδόκιμου ζωής μας, μειώνοντας τους κινδύνους καρδιαγγειακών προβλημάτων ή παχυσαρκίας, για παράδειγμα. 6. Τέλος, ο μετασχηματισμός του τομέα της κινητικότητας δεν έχει μόνο άμεσα οφέλη για την υγεία μας(π.χ. δεν κινδυνεύει κανείς να τον χτυπήσει αυτοκίνητο), έχει και έμμεσα οφέλη για την υγεία, περιορίζοντας την κλιματική κρίση . Ο τομέας των μεταφορών αντιπροσωπεύει το ένα τέταρτο του συνόλου των εκπομπών CO 2 στην Ε.Ε. Και είναι ο μόνος τομέας στον οποίο οι εκπομπές συνεχίζουν να αυξάνονται αντί να

114 – 5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας μειώνονται. Σε σύγκριση με το 1990, το επίπεδο των εκπομπών σε αυτόν τον τομέα έχει αυξηθεί κατά 25%. 11 Δεδομένου ότι οι πόλεις ευθύνονται για το 70-75% των παγκόσμιων εκπομπών άνθρακα 12 , εάν θέλουμε να εκπληρώσουμε τους κύριους στόχους για το κλίμα, δεν υπάρχει άλλος τρόπος παρά μόνο οι εντατικές, στοχευμένες προσπάθειες για την υλοποίηση του μετασχηματισμού της αστικής κινητικότητας. Αυτό καθίσταται εφικτό χάρη σε πρωτοβουλίες όπως η«C40 Cities», η οποία συγκεντρώνει 16 δίκτυα και 96 πόλεις με κλιματικές φιλοδοξίες από όλο τον κόσμο, μεταξύ των οποίων παράγεται το 25% του παγκόσμιου ΑΕΠ, με σκοπό να τις βοηθήσει να πολλαπλασιάσουν, να βελτιώσουν και να επιταχύνουν τις δράσεις για το κλίμα στο πεδίο του μετριασμού, της προσαρμογής και της βιωσιμότητας. Το έργο περιλαμβάνει επί του παρόντος έναν εντυπωσιακό αριθμό 1.543 δράσεων και μέτρων στον τομέα των αστικών μαζικών μεταφορών. 13 Τι γίνεται όμως… …με το κόστος επανασχεδιασμού της αστικής κινητικότητας; Οι πόλεις έχουν σχεδιαστεί εδώ και δεκαετίες με γνώμονα την κινητικότητα με ΙΧ αυτοκίνητα. Ο δρόμος προς τα εμπρός: Ο μετασχηματισμός της κινητικότητας αποδίδει 1. Πρώτον, πρέπει να λάβουμε υπόψη το κόστος που προκαλείται από τη σημερινή μορφή της κινητικότητάς μας – το κόστος για τα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης, το κόστος που προκαλείται από την υπερθέρμανση του πλανήτη (βλ. Κεφάλαιο 1, σελίδα 20-21) και, φυσικά, τις απώλειες που δεν μπορούν να αποτιμηθούν – τις απώλειες σε ανθρώπινες ζωές. 3. Τρίτον, οι πόλεις και οι κοινότητες μπορούν να θεσπίσουν πολιτικές αναδιανομής των χρημάτων από ανθρώπους που έχουν την οικονομική δυνατότητα να αγοράσουν αυτοκίνητο, ώστε η ασφαλής και βολική κινητικότητα να γίνει προσιτή για όλους. Οι δυνατότητες ποικίλλουν: από την καθιέρωση διοδίων στις πόλεις έως την εφαρμογή υψηλότερων χρεώσεων στάθμευσης ή την εφάπαξ καταβολή ενός ποσού(ή ακόμα και την καθιέρωση δημοπρασιών) για μία άδεια κατοχής αυτοκινήτου. Οι άδειες που θα αγοράζονται από ιδιοκτήτες αυτοκινήτων μπορούν επίσης να συνοδεύονται από μια ετήσια κάρτα για τις δημόσιες συγκοινωνίες, ώστε να παρέχεται σε αυτούς ένα επιπλέον κίνητρο για να μην κινούνται με το όχημά τους στο κέντρο της πόλης. 4. Τέταρτον, υπάρχουν πολλαπλές δυνατότητες εξωτερικής χρηματοδότησης, για παράδειγμα στο πλαίσιο της Πράσινης Νέας Συμφωνίας της Ε.Ε. Και πάλι, η πρωτοβουλία«Ευρωπαϊκή Εβδομάδα Κινητικότητας» μπορεί να αποτελέσει πηγή έμπνευσης. 14 Τι γίνεται όμως… …με τον ανεπαρκή αριθμό ποδηλατόδρομων, οι οποίοι δεν παρέχουν πραγματική εναλλακτική δυνατότητα μετακίνησης; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Αλλαγή πολιτικών προτεραιοτήτων • Όπως έχει φανεί σε εκατοντάδες πόλεις σε όλο τον κόσμο, ένα καλοσχεδιασμένο και εκτεταμένο δίκτυο ποδηλατόδρομων είναι τελικά θέμα ιεράρχησης των σωστών πολιτικών από τις τοπικές αρχές, καθώς και έξυπνου σχεδιασμού και διαχείρισης της αστικής κινητικότητας. 2. Δεύτερον, οι βιώσιμες υποδομές, όπως οι ποδηλατόδρομοι και οι πεζόδρομοι, έχουν χαμηλότερο κόστος κατασκευής και συντήρησης από τους δρόμους. • Ο αριθμός των πόλεων που δημιουργούν νέες λωρίδες κυκλοφορίας ποδηλάτων αυξήθηκε ραγδαία κατά τη διάρκεια της κρίσης της COVID-19, όταν όλο και περισσότεροι πολίτες, βλέποντας

5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας – 115 τους δρόμους άδειους από αυτοκίνητα, έβγαλαν τα ποδήλατά τους από τις αποθήκες τους(όπως συνέβη, για παράδειγμα, στη Γεωργία) ή αγόρασαν καινούρια(με αποτέλεσμα να εξαντληθούν τα αποθέματα ποδηλάτων σε καταστήματα στην Ιταλία και την Ολλανδία) και άρχισαν να πηγαίνουν στη δουλειά τους με αυτά. Πολλές πόλεις προσαρμόστηκαν γρήγορα σε αυτή την αλλαγή συμπεριφοράς των πολιτών τους, με αποτέλεσμα να ξεφυτρώνουν παντού ποδηλατόδρομοι – η Μπογκοτά στην Κολομβία αποτελεί εν προκειμένω διαμορφωτή τάσεων σε παγκόσμιο επίπεδο. 15 Κάποιες πόλεις μάλιστα μετέτρεψαν«κανονικούς» δρόμους σε ποδηλατόδρομους σχεδόν με μηδενικό κόστος – βάζοντας απλώς μια πινακίδα και σχεδιάζοντας με σπρέι ένα σύμβολο επάνω στην άσφαλτο για να δείξουν ότι η δεξιά λωρίδα προορίζεται πλέον για τους ποδηλάτες που οδηγούν στη δεξιά πλευρά και η αριστερή λωρίδα για τους ποδηλάτες στα αριστερά. • Για να ενισχυθεί αυτή η θετική τάση, πρέπει η ποδηλασία να γίνει βολική για όλους. Μελέτες από τη Δανία δείχνουν ότι οι περισσότεροι ποδηλάτες επιλέγουν το ποδήλατο επειδή είναι ένα γρήγορο και εύκολο μέσο μεταφοράς, όχι επειδή είναι φθηνό. 16 Συνεπώς, οι λωρίδες κυκλοφορίας ποδηλάτων πρέπει να κατασκευάζονται σύμφωνα με τρία κριτήρια: Πρέπει να προσφέρουν ασφάλεια από τα(ακίνητα και κινούμενα) αυτοκίνητα, πρέπει να είναι αρκετά φαρδιές, ώστε οι ποδηλάτες να μπορούν να κινούνται με διαφορετικές ταχύτητες(δηλαδή ένας ποδηλάτης που πηγαίνει στη δουλειά του να μπορεί να προσπεράσει ένα ποδήλατο μεταφοράς φορτίου), και πρέπει να επιτρέπουν στους ποδηλάτες να φθάνουν γρήγορα στον προορισμό τους. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με πιο σύνθετες αλλαγές, εγκαθιστώντας, για παράδειγμα, υπερ-ποδηλατόδρομους ή ανισόπεδες διασταυρώσεις ή απλώς προγραμματίζοντας τους φωτεινούς σηματοδότες σύμφωνα με τη μέση ταχύτητα των ποδηλατών αντί των αυτοκινήτων. Τι γίνεται όμως… …με την ανησυχία ότι απλώς δεν είμαστε έτοιμοι για την«πολυτροπικότητα»; Ακούγεται καλή η ιδέα για την ενσωμάτωση σε μία διαδρομή διαφορετικών

116 – 5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας τρόπων μεταφοράς, προσαρμοσμένων στις ατομικές ανάγκες μετακίνησης. Ωστόσο, για κάποιες πόλεις εξακολουθεί να μοιάζει μάλλον ανέφικτη. Ο δρόμος προς τα εμπρός: Άντληση διδαγμάτων από τις καλές πρακτικές • Η πολυτροπικότητα περιλαμβάνει την έξυπνη ενσωμάτωση διαφορετικών μέσων μετακίνησης –ως εναλλακτικών λύσεων αντί της μετακίνησης με ΙΧ αυτοκίνητο– σε μια συντονισμένη υποδομή, σε μία ενιαία διαδρομή. Αυτή είναι σαφώς η σωστή κατεύθυνση προς τη βιώσιμη κινητικότητα και εφαρμόζεται ήδη σε πολλές πόλεις, ανάμεσά τους και πόλεις της Ανατολικής Ευρώπης(Γκντανσκ, Ρίγα, Βίλνιους, Ρόστοκ κ.ά. 17 ). Κάποιες από αυτές έχουν διαθέσει στους πολίτες τους δωρεάν ηλεκτρονικές εφαρμογές (apps) για να σχεδιάζουν την προσωπική τους διαδρομή επιλέγοντας διαφορετικούς τρόπους μετακίνησης – δημόσιες συγκοινωνίες, κοινή χρήση αυτοκινήτων(carsharing), ποδήλατα πόλης, ποδηλατόδρομους, περπάτημα. Με μια υποδομή η οποία περιλαμβάνει σχάρες για ποδήλατα σε λεωφορεία/τρένα, αρκετές θέσεις στάθμευσης ποδηλάτων σε σταθμούς τρένων/λεωφορείων, γραφεία ενημέρωσης για την πολυτροπικότητα σε κοινόχρηστους χώρους κ.λπ., η πολυτροπικότητα μπορεί να αποτελέσει τη λύση κυρίως για τις αστικές μετακινήσεις, αλλά και για μεγαλύτερες διαδρομές. Τι γίνεται όμως … …με τον όγκο των εκπομπών που προκαλούν τα εμπορικά οχήματα, όπως τα φορτηγά πλοία ή τα δημόσια λεωφορεία; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Μείωση εκπομπών σε κάθε πεδίο μεταφορών • Το γεγονός ότι τα φορτηγά πλοία ευθύνονται για σημαντικό ποσοστό των εκπομπών CO 2 που παράγονται στον τομέα των μεταφορών σημαίνει ότι πρέπει να υπαχθούν σε αυστηρότερο ρυθμιστικό πλαίσιο. Τα στατιστικά στοιχεία για τις εκπομπές δείχνουν ότι οι εν λόγω περιορισμοί όντως μειώνουν τις εκπομπές. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν πρέπει να στραφούμε σε πιο βιώσιμα από περιβαλλοντική άποψη μέσα μετακίνησης στις αστικές και αγροτικές περιοχές μας, όπως τρένα τα οποία να κινούνται με ανανεώ­ σιμες πηγές ενέργειας κ.λπ. Σε τελική ανάλυση, εμείς εισπνέουμε τοξικά καυσαέρια κάθε μέρα, ανεξάρτητα από το πόσο υψηλό ή χαμηλό είναι το επίπεδο εκπομπών από τα φορτηγά πλοία. • Όσον αφορά το αποτύπωμα άνθρακα των δημόσιων μεταφορών, είναι αλήθεια ότι σχεδόν το 80% των στόλων δημόσιων λεωφορείων στην Ευρώπη εξακολουθεί να λειτουργεί με ντίζελ, τη στιγμή που τα λεωφορεία αποτελούν τον στυλοβάτη των δημόσιων συγκοινωνιών παγκοσμίως (αντιπροσωπεύοντας πάνω από το 80% των παγκόσμιων δημόσιων μεταφορών 18 ). Ωστόσο, η μετάβαση από τα πετρελαιοκίνητα στα ηλεκτρικά λεωφορεία ή σε αυτά που κινούνται με βιοκαύσιμα προχωρά με γρήγορο ρυθμό σε εκατοντάδες πόλεις, συμπεριλαμβανομένου του Παρισιού, το οποίο σχεδιάζει να κάνει στροφή σε στόλο 100% «πράσινων λεωφορείων» έως το 2025, και του Βερολίνου, το οποίο έχει βάλει στόχο το 2030, με στήριξη από διάφορα προγράμματα και πρωτοβουλίες χρηματοδοτικής ενίσχυσης. 19 Επιπλέον, σε ορισμένες πόλεις της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης εξακολουθούν να λειτουργούν δίκτυα ηλεκτρικών«τρόλεϊ», τα οποία θα πρέπει να εκσυγχρονιστούν, ώστε να μπορέσουν να αποτελέσουν αναπόσπαστο μέρος ενός δικτύου δημόσιων μεταφορών χαμηλών εκπομπών άνθρακα.

5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας – 117 Μέρος Β: Βιώσιμη κινητικότητα: Ζωτικής σημασίας για την αστική ανάπτυξη, τον δημόσιο χώρο και την ποιότητα ζωής Σύμφωνα με έρευνες, οι πόλεις με προοδευτικές πολιτικές βιώσιμης κινητικότητας(όπως η Βιέννη, το Μόναχο, το Άμστερνταμ, η Κοπεγχάγη ή η Πράγα, η Βαρσοβία, το Βίλνιους και άλλες στην Κεντρική Ευρώπη) κατατάσσονται στις υψηλότερες θέσεις στις μετρήσεις ποιότητας ζωής, παρέχοντας στους πολίτες τους το καλύτερο περιβάλλον και τις καλύτερες συνθήκες διαβίωσης παγκοσμίως. 20 Υπάρχουν δύο βασικοί τρόποι συμβολής σε μία καλύτερη ποιότητα ζωής στις πόλεις, εστιάζοντας σε μοντέλα κινητικότητας: 1. Ο πρώτος είναι να διατεθεί περισσότερος χώρος για τους ανθρώπους και λιγότερος χώρος για τα αυτοκίνητα, αναβαθμίζοντας τις υπάρχουσες αστικές δομές. • Πολλές πρωτοβουλίες πολιτών μάς καλούν να «διεκδικήσουμε τους δρόμους μας» , 21 αναδεικνύοντας την αναντιστοιχία μεταξύ του αστικού χώρου που διατίθεται για ΙΧ αυτοκίνητα και του χώρου που είναι στη διάθεση όλων. 22 Μία τυπική θέση στάθμευσης αυτοκινήτου(και τα αυτοκίνητα είναι στην πραγματικότητα σταθμευμένα κατά το μεγαλύτερο μέρος του λειτουργικού χρόνου ζωής τους) έχει μέγεθος 11 τετραγωνικά – φανταστείτε λοιπόν πόσος χώρος είναι συνεχώς κατειλημμένος από άψυχο μέταλλο, τις περισσότερες φορές χωρίς οι ιδιοκτήτες των αυτοκινήτων να πληρώνουν ούτε καν ένα μικρό μέρος της μέσης τιμής ανά τετραγωνικό που αξίζει η γη στην πόλη σας. Για να μην αναφέρουμε τη δυσανάλογη κατανομή του χώρου που διατίθεται για δρόμους, αφενός, και για πεζοδρόμια, ποδηλατόδρομους και χώρους αναψυχής, αφετέρου. Ο χώρος αυτός θα πρέπει να μετατραπεί σε πραγματικό «κοινόχρηστο χώρο» , ο οποίος θα χρησιμοποιείται όχι μόνο για δέντρα και πάρκα, γεγονός που βελτιώνει την ποιότητα του αέρα και είναι ο αποτελεσματικότερος τρόπος για τη μείωση της θερμοκρασίας σε έναν καύσωνα, αλλά και για να δημιουργηθούν πιο ζωντανές πόλεις , που εξασφαλίζουν μια αξιοβίωτη ζωή, με περισσότερο χώρο για να συναντιούνται οι άνθρωποι, να κουβεντιάζουν και να γνωρίζονται, συμβάλλοντας έτσι στην ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής και της συνεργασίας. • Η βάση για έναν τέτοιο μετασχηματισμό του αστικού χώρου είναι, στις περισσότερες περιπτώσεις, οι συμμετοχικές διαδικασίες λήψης αποφάσεων , οι οποίες ενισχύουν την αυτο-αποτελεσματικότητα των πολιτών και την κοινοτική σύνδεση(βλ. επίσης Κεφάλαια 6, σελίδα 150-151, και 7, σελίδα 166). Για παράδειγμα, έχει αποδειχθεί πολύ αποτελεσματική πρακτική να μετατρέπονται δρόμοι σε πεζόδρομους ή να προστίθενται νέα δρομολόγια λεωφορείων, για μια ορισμένη δοκιμαστική περίοδο ή για ορισμένες ημέρες της εβδομάδας, και στη συνέχεια να ψηφίζουν οι κάτοικοι της περιοχής αν θα πρέπει να μονιμοποιηθεί η αλλαγή(το οποίο και υπερψηφίζουν τις περισσότερες φορές). Η μετατροπή της διάσημης Times Square της Νέας Υόρκης από κορεσμένο κυκλοφοριακό κόμβο σε πεζοδρομημένη ζώνη ξεκίνησε απλά με μερικές χρωματιστές πτυσσόμενες καρέκλες που τοποθετήθηκαν εκεί για έναν δύο μήνες. Αφού ληφθεί η απόφαση να περιοριστεί ή να απαγορευτεί η κυκλοφορία με ιδιωτικά οχήματα, οι κάτοικοι της περιοχής και οι ιδιοκτήτες καταστημάτων θα πρέπει και πάλι να έχουν λόγο στον σχεδιασμό της νέας αστικής περιοχής.

118 – 5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας • Για να πειστούν οι κάτοικοι της περιοχής που έχουν τυχόν ενδοιασμούς για την αλλαγή του αστικού περιβάλλοντος στο οποίο ζουν, οι τοπικές αρχές έχουν τη μοναδική ευκαιρία να χρησιμοποιήσουν την άμεση επαφή με τους ανθρώπους για να τους φέρουν με το μέρος τους, λειτουργώντας ως πρότυπα και αποτελώντας οι ίδιες απτά και ελκυστικά παραδείγματα: στελέχη της τοπικής αυτοδιοίκησης που πηγαίνουν με το ποδήλατο στη δουλειά ή συνεργασία με τοπικές επιχειρήσεις προκειμένου να παρέχουν στους εργαζομένους τους κάρτες ελευθέρας για τα μέσα μαζικής μεταφοράς. 2. Ο δεύτερος τρόπος είναι να μειωθεί εξαρχής η ανάγκη μετακίνησης, ώστε να μην είναι αναγκασμένοι οι πολίτες να περνούν τόσο χρόνο στον δρόμο ή κολλημένοι στην (οποιουδήποτε είδους) κίνηση. • Σύγχρονα αλλά φιλόδοξα αστικά μοντέλα, όπως η «πόλη των 30 λεπτών» , αποσκοπούν στη δημιουργία πόλεων όπου η κατοικία, η εργασία, το παιχνίδι και άλλες βασικές ανάγκες θα βρίσκονται όλες σε απόσταση 30 λεπτών η μία από την άλλη. Πρόκειται για ένα σύνθετο σχήμα βιώσιμης κινητικότητας, το οποίο μειώνει την κυκλοφορία και συνεπώς βελτιώνει την καθημερινή ποιότητα ζωής όσον αφορά την υγεία, το περιβάλλον, τη διαχείριση του χρόνου, την τοπική οικονομία και το κόστος διαβίωσης. 23 • Τα μοντέλα τηλεργασίας και κατ’ οίκον εργασίας μπορούν επίσης να συμβάλουν στη μείωση του όγκου των μετακινήσεων. Ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της κρίσης της COVID-19, πολλοί εργοδότες και εργαζόμενοι συνειδητοποίησαν ότι η εργασία από το σπίτι μπορεί να είναι πολύ αποτελεσματική και να εξοικονομεί χρήμα και χρόνο. Εξάλλου, σε κανέναν δεν αρέσει να περνά ώρες ολόκληρες κάθε μέρα στον δρόμο προς και από την εργασία του(είτε στα μέσα μαζικής μεταφοράς είτε μέσα σε ένα αυτοκίνητο), αντί να περνά χρόνο με τους φίλους και την οικογένειά του.

5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας – 119 Τι γίνεται όμως… ...με τα καταστήματα στα κέντρα των πόλεων που δεν θα είναι πλέον προσβάσιμα με αυτοκίνητο, εάν το κέντρο μετατραπεί σε ζώνη όπου απαγορεύεται η κυκλοφορία αυτοκινήτων; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Αύξηση της ελκυστικότητας του κέντρου της πόλης • Οι ζώνες με περιορισμένη ή μηδενική κυκλοφορία αυτοκινήτων μπορούν να κάνουν τις πόλεις πολύ πιο ελκυστικές για τις μικρές επιχειρήσεις. Υπάρχουν σημαντικές έρευνες που δείχνουν ότι τα κέντρα πόλεων χωρίς αυτοκίνητα αυξάνουν τις πιθανότητες να ξοδέψουν εκεί τα χρήματά τους οι άνθρωποι, καθώς έχουν χρόνο για να κάνουν περίπατο, να δουν τα διάφορα καταστήματα κ.λπ. Αυτό είναι ένα ιδιαίτερα ρεαλιστικό επιχείρημα σε μια εποχή όπου τα κέντρα των πόλεων υφίστανται«αφαίμαξη» λόγω του ανταγωνισμού από το διαδίκτυο και τα εμπορικά κέντρα που βρίσκονται πιο έξω(αυτό ισχύει ιδιαίτερα στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη). Τα καθαρά και όμορφα κέντρα των πόλεων, με συνθήκες που εγγυώνται μια αξιοβίωτη ζωή, έχουν σημαντικά συγκριτικά πλεονεκτήματα. • Επομένως, η λύση για ένα πιθανό πρόβλημα ερήμωσης βρίσκεται σε ένα καλοσχεδιασμένο δίκτυο δημόσιων μεταφορών, στην αστική ανάπτυξη – τη χωροθέτηση ελκυστικών υπηρεσιών, πολιτιστικών χώρων, ψυχαγωγίας κ.λπ. στα κέντρα των πόλεων, καθώς και σε προγράμματα και μέτρα παροχής κινήτρων σε ορισμένου τύπου καταστήματα και υπηρεσίες προκειμένου να εγκατασταθούν εκεί. Τι γίνεται όμως… …με τους ανθρώπους που έχουν οικογένειες ή επαγγελματικές υποχρεώσεις που τους αναγκάζουν να χρησιμοποιούν τα αυτοκίνητά τους για να φτάσουν στην πόλη ή με τα άτομα που ζουν σε πιο απομονωμένες αγροτικές περιοχές, χωρίς πρόσβαση στις υποδομές των δημόσιων μεταφορών; ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΚΟΙΝΗΣ ΧΡΗΣΗΣ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΩΝ: ΛΕΙΤΟΥΡΓΟΥΝ ΣΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΑΠΟ 2.000 ΠΟΛΕΙΣ 2.000 ΠΟΛΕΙΣ συνολικά περισσότερες από όλες τις πόλεις των χωρών του Βίσεγκραντ(Πολωνία, Δημοκρατία της Τσεχίας, Σλοβακία και Ουγγαρία) Ο δρόμος προς τα εμπρός: Διατήρηση της σύνδεσης • Για τους ανθρώπους που δεν μπορούν να ανταποκριθούν στις καθημερινές υποχρεώσεις τους χωρίς αυτοκίνητο, εκτός από τις εναλλακτικές λύσεις ιδιωτικών οχημάτων με μηδενικές ή χαμηλές εκπομπές άνθρακα, υπάρχει και η δυνατότητα κοινής χρήσης αυτοκινήτων. Τα μοντέλα κοινής χρήσης αυτοκινήτων έχουν αποδειχθεί αποτελεσματικά σε περισσότερες από 2.000 πόλεις παγκοσμίως, 24 εξυπηρετώντας περίπου 2,5 εκατομμύρια ανθρώπους 25 μόνο στη Γερμανία, παρέχοντας μετακίνηση με αυτοκίνητο όταν χρειάζεται, χωρίς το κόστος και τις επιβαρύνσεις που συνεπάγεται η ιδιοκτησία αυτοκινήτου. Ο θετικός περιβαλλοντικός αντίκτυπος αυτής της εναλλακτικής λύσης είναι αδιαμφισβήτητος. Μια μελέτη που εκπονήθηκε από τον Γαλλικό Οργανισμό Περιβάλλοντος και Διαχείρισης Ενέργειας διαπίστωσε ότι τα άτομα που χρησιμοποιούσαν εφαρμογές(apps) κοινής χρήσης αυτοκινήτων μείωσαν κατά 41% τις χιλιομετρικές αποστάσεις μετακίνησης με το ιδιωτικό τους αυτοκίνητο

120 – 5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας και κινούνται συχνότερα με λεωφορείο, τρένο ή αυτόνομα. Έρευνα που διενεργήθηκε από τον οργανισμό συλλογικής κινητικότητας CoMoUK διαπίστωσε ότι κάθε αυτοκίνητο που συμμετέχει σε«ομάδα αυτοκινήτων»(car club) εκτοπίζει από το οδικό δίκτυο δέκα ΙΧ αυτοκίνητα. 26 • Όσον αφορά τις υπεραστικές συνδέσεις , υπάρχουν πολλά παραδείγματα ανεπτυγμένων συστημάτων δημόσιων συγκοινωνιών σε ολόκληρη την Ευρώπη, τα οποία καθιστούν εφικτή τη σύνδεση των περιφερειακών με τις μητροπολιτικές περιοχές, κυρίως μέσω περιφερειακών σιδηροδρομικών δικτύων. Μέχρι να συμβεί αυτό σε μια συγκεκριμένη περιφέρεια, είναι αλήθεια ότι οι άνθρωποι σε αυτές τις περιοχές βασίζονται αναγκαστικά σε ιδιωτικά μέσα μεταφοράς. Όμως, σε τελική ανάλυση, εναπόκειται στην πολιτική υποδομών της τοπικής ή περιφερειακής αυτοδιοί­ κησης να βελτιώσει τις υποδομές των δημόσιων συγκοινωνιών στην περιοχή. • Επιπλέον, δεδομένου ότι ο στόχος της βιώσιμης κινητικότητας περιλαμβάνει και τη μείωση του όγκου των μετακινήσεων, ένας από τους κύριους στόχους της περιφερειακής και τοπικής ανάπτυξης είναι η αναβίωση των αγροτικών περιοχών, μέσω παροχής καλύτερων υπηρεσιών παιδικής μέριμνας, υπηρεσιών υγείας και καταστημάτων, παράλληλα με πολιτικές τοπικής οικονομικής ανάπτυξης εστιασμένες στη χρήση τοπικών και περιφερειακών πόρων – αγροτουρισμός, τοπική παραγωγή αγαθών κ.λπ. Οι πολιτικές αυτές θα βελτιώσουν την ποιότητα ζωής των ανθρώπων σε συγκεκριμένες περιοχές χωρίς την ανάγκη και το πρόσθετο κόστος της κατοχής αυτοκινήτου. Όπως προαναφέρθηκε, η κατ’ οίκον εργασία και η τηλεργασία, τουλάχιστον για μία έως δύο ημέρες την εβδομάδα, μπορούν να περιορίσουν σημαντικά τον όγκο των μετακινήσεων για εργασία, μειώνοντας έτσι τις εκπομπές και τα οδοιπορικά έξοδα για τους μετακινούμενους εργαζομένους και εξασφαλίζοντάς τους περισσότερο χρόνο και χρήματα για δραστηριότητες αναψυχής.

5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας – 121 Μέρος Γ: Βιώσιμη κινητικότητα: Ζωτικής σημασίας για την οικονομική προσιτότητα των μεταφορών και την κοινωνική δικαιοσύνη Η βελτίωση της ποιότητας και η επέκταση των υποδομών δημόσιων μεταφορών μειώνουν τις κοινωνικές ανισότητες, επενδύοντας σε μέσα μεταφοράς προσιτά για όλους. Μέχρι τώρα, τα συστήματα κινητικότητας στις πόλεις μας είναι σχεδιασμένα κατά βάση σύμφωνα με τις ανάγκες των εργαζομένων της ανώτερης και της μεσαίας τάξης που πηγαίνουν με το αυτοκίνητο στην εργασία τους. Αυτό σημαίνει ότι οι ανάγκες μεγάλων τμημάτων της κοινωνίας μας παραμελούνται κατά το μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους: παιδιά, ηλικιωμένοι ή άτομα με ειδικές ανάγκες, που δεν μπορούν να οδηγήσουν, περιθωριοποιημένες ομάδες που δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα να αγοράσουν αυτοκίνητο, γονείς που κάνουν τα ψώνια τους στην τοπική αγορά ή φίλοι που συναντιούνται στην κοντινή γειτονιά. Πώς πηγαίνουν οι νοσοκόμες στο νοσοκομείο για τη νυχτερινή τους βάρδια – και πώς πηγαίνει ο υψηλόβαθμος σύμβουλος; Είναι προς το συμφέρον τόσο της κατώτερης όσο και της μεσαίας τάξης να υπάρχουν καλές, αξιόπιστες και οικονομικά προσιτές δημόσιες συγκοινωνίες. Συνεπώς, οι πολιτικές βιώσιμης κινητικότητας συμβάλλουν στην επίτευξη ενός υψηλότερου επιπέδου κοινωνικής δικαιοσύνης στις κοινωνίες μας. • Μια ολοένα και μεγαλύτερη ομάδα δημάρχων και λοιπών αξιωματούχων της τοπικής αυτοδιοίκησης αρχίζουν να θεωρούν τις βιώσιμες μεταφορές δημόσιο αγαθό, απαραίτητο για μια λειτουργική κοινωνία, εξίσου σημαντικό με την αστυνομία, τις υπηρεσίες υγείας ή την παιδεία. Κατά συνέπεια, όλο και περισσότερες πόλεις εφαρμόζουν πολιτικές δωρεάν μετακίνησης ή με μειωμένο εισιτήριο στα δημόσια μέσα μεταφοράς(σήμερα υπάρχουν περισσότερες από 150 πόλεις παγκοσμίως, οι περισσότερες από αυτές στην Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένης της Πολωνίας, της Τσεχίας, της Βουλγαρίας, της Σλοβενίας και της Λιθουανίας), 27 ενώ το Λουξεμβούργο (και εν μέρει η Εσθονία) είναι η πρώτη χώρα που διαθέτει δωρεάν δημόσιες συγκοινωνίες σε όλη την επικράτεια. Οι Αρχές αυτών των πόλεων θεωρούν την πολιτική που ακολουθούν τον καλύτερο τρόπο για να μειωθούν σημαντικά οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα που σχετίζονται με τις αστικές μεταφορές, αλλά και για να καταπολεμηθεί η κοινωνική ανισότητα , καθώς οι δωρεάν δημόσιες συγκοινωνίες αποτελούν βασικό παράγοντα για τη σημαντική μείωση του κόστους διαβίωσης για τους πολίτες μεσαίας και μικρομεσαίας τάξης. Εξάλλου, το μήνυμα της μείωσης του κόστους διαβίωσης με μία πολιτική δωρεάν δημόσιων συγκοινωνιών είναι το απόλυτο επιχείρημα απέναντι στους σκεπτικιστές και τους πολέμιους των περιβαλλοντικά φιλόδοξων πολιτικών αστικών μεταφορών, όπως είναι οι ζώνες χωρίς αυτοκίνητα, οι αυστηροί περιορισμοί στάθμευσης, οι λωρίδες λεωφορείων κ.λπ. • Σε χώρες όπως η Γερμανία, παρά τη συμβολή των δημόσιων μεταφορών στην κοινωνική ισότητα, ο τομέας της αυτοκινητοβιομηχανίας εξακολουθεί να λαμβάνει δυσανάλογα υψηλότερες επιδοτήσεις από τις δημόσιες συγκοινωνίες . Από το 2009 έως το 2019, η ομοσπονδιακή κυβέρνηση επένδυσε 20 φορές περισσότερο στην έρευνα, την τεχνολογία και τη βελτιστοποίηση των υλικών, τις υποδομές κ.λπ. για τις μετακινήσεις με αυτοκίνητο παρά για τις δημόσιες μεταφορές. 28 • Η μείωση της εξάρτησης από τα ιδιωτικά αυτοκίνητα και της χρήσης τους για τις μετακινήσεις καθιστά τους ανθρώπους λιγότερο ευάλωτους στις αυξήσεις των τιμών των καυσίμων , οι

122 – 5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας οποίες δεν επηρεάζονται πλέον μόνο από την παγκόσμια αγορά πετρελαίου, αλλά και από την ανάπτυξη συστημάτων τιμολόγησης του CO 2 . • Τέλος, για τους περισσότερους πολίτες είναι ευπρόσδεκτος ένας μετασχηματισμός της κινητικότητας που συνεπάγεται στροφή προς οικονομικά προσιτές και βολικές δημόσιες συγκοινωνίες. Το ενδιαφέρον για βιώσιμες εναλλακτικές λύσεις μεταφορών που αυξάνουν την ποιότητα της καθημερινής ζωής αποδεικνύεται από μια μελέτη της McKinsey του 2018, η οποία διαπιστώνει εντυπωσιακή ικανοποίηση των κατοίκων από τα εξαιρετικά ανεπτυγμένα συστήματα αστικών δημόσιων συγκοινωνιών σε δέκα πόλεις του κόσμου. 29 Αυτό υπογραμμίζεται και από το γεγονός ότι, σε πόλεις όπως η Νέα Υόρκη, το Σαν Φρανσίσκο και άλλες, σχεδόν οι μισοί κάτοικοι δεν έχουν ιδιόκτητα αυτοκίνητα ή ότι στη Γερμανία είναι σχεδόν 30% λιγότεροι αυτοί που υποβάλλουν αίτηση για δίπλωμα οδήγησης σε σύγκριση με μία δεκαετία πριν. 30 Τι γίνεται όμως… …με τις αυξανόμενες χρεώσεις στάθμευσης στα κέντρα των πόλεων, οι οποίες πλήττουν τους χαμηλόμισθους πολύ περισσότερο από τα πλουσιότερα μέλη της κοινωνίας; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Γιατί να επιδοτούνται οι ιδιοκτήτες αυτοκινήτων; • Η βιώσιμη αλλά και κοινωνικά δίκαιη λύση για το πρόβλημα των αυξανόμενων χρεώσεων στάθμευσης στο κέντρο της πόλης είναι η καλοσχεδιασμένη υποδομή δημόσιων μεταφορών καθώς και πολυάριθμες άλλες επιλογές αστικών μεταφορών χαμηλών ή μηδενικών εκπομπών, οι οποίες παρέχουν στους πολίτες οικονομικότερα, λιγότερο χρονοβόρα και λιγότερο επιβλαβή για την υγεία μέσα μεταφοράς από ένα αυτοκίνητο ακινητοποιημένο λόγω μποτιλιαρίσματος στο κέντρο της πόλης. Στα περίχωρα της πόλης θα πρέπει να διατίθενται οικονομικά προσιτές λύσεις στάθμευσης για άτομα που μετακινούνται από γειτονικές περιοχές οι οποίες –μέχρι στιγμής– δεν συνδέονται με την πόλη μέσω περιφερειακού σιδηροδρομικού δικτύου. Αυτού του τύπου οι εγκαταστάσεις στάθμευσης και μετεπιβίβασης θα πρέπει να διαθέτουν μεγάλο αριθμό θέσεων στάθμευσης με φορτιστές για ηλεκτρικά αυτοκίνητα. • Άλλωστε, πρέπει να αναρωτηθούμε: Γιατί οι άνθρωποι που δεν έχουν αυτοκίνητο, οι οποίοι είναι λιγότερο ευκατάστατοι από εκείνους που έχουν δικό τους αυτοκίνητο, να πρέπει να επιδοτούν τους ιδιοκτήτες αυτοκινήτων; Όπως προαναφέρθηκε, οι άνθρωποι που διαθέτουν αυτοκίνητο καταλαμβάνουν τεράστια ποσοστά του δημόσιου χώρου. Πώς δικαιολογούν τη χρήση του χωρίς να πληρώνουν ένα εύλογο τίμημα; Εάν η μέση τιμή ενός τετραγωνικού μέτρου στο κέντρο της πόλης κοστίζει πολλά χρήματα, γιατί να προσφέρεται φθηνά στους πλουσιότερους ιδιοκτήτες αυτοκινήτων; Τι γίνεται όμως… …με τη συγκριτικά υψηλή τιμή των ηλεκτρικών ή υδρογονοκίνητων αυτοκινήτων; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Φθηναίνουν! • Σήμερα, η τιμή των ηλεκτρικών οχημάτων γενικά εξακολουθεί να είναι υψηλότερη από την τιμή των βενζινοκίνητων/πετρελαιοκίνητων αυτοκινήτων, αλλά αυτό αλλάζει ταχύτατα καθώς πέφτει η τιμή των μπαταριών, οι αυτοκινητοβιομηχανίες επενδύουν δισεκατομμύρια στην παραγωγή ηλεκτρικών αυτοκινήτων, αυστηροποιούνται τα πρότυπα και οι περιορισμοί στα αυτοκίνητα που κινούνται με ορυκτά καύσιμα και αρχίζουν να θεσπίζονται επιδοτήσεις για την αγορά ηλεκτρονικών αυτοκινήτων – από την κυβέρνηση ή τους κατασκευαστές. Ήδη διατίθενται εναλλακτικές επιλογές

5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας – 123 ηλεκτρικών αυτοκινήτων σε τιμές συγκρίσιμες με εκείνες των αυτοκινήτων που κινούνται με ορυκτά καύσιμα ενώ προβλέπεται σχετική «εξίσωση τιμών» των ηλεκτρικών με τα βενζινοκίνητα/πετρελαιοκίνητα αυτοκίνητα από το 2023 ή το 2024-2028. 31 Επιπλέον, πολλές κυβερνήσεις, τόσο εντός όσο και εκτός Ευρώπης, παρέχουν κίνητρα για τη μετάβαση στην ηλεκτροκίνηση μέσω εκπτώσεων στις τιμές των οχημάτων, φορολογικών απαλλαγών ή/και εξαίρεσης από την απαγόρευση κυκλοφορίας οχημάτων σε ορισμένες περιοχές μιας πόλης. Τα δημοτικά συμβούλια και οι αλυσίδες καταστημάτων λιανικής πώλησης (όπως τα IKEA) παρέχουν ολοένα και περισσότερες θέσεις στάθμευσης αποκλειστικά για ηλεκτρικά οχήματα, στις οποίες αυτά μπορούν επίσης να επαναφορτίζονται δωρεάν. Το κόστος κύκλου ζωής των ηλεκτρικών οχημάτων είναι επίσης σημαντικά χαμηλότερο , λόγω του χαμηλότερου κόστους«τροφοδοσίας καυσίμου» του οχήματος, διότι περιέχουν λιγότερα εξαρτήματα που φθείρονται, αλλά και επειδή οι ασφαλιστικές εταιρείες προσφέρουν πολύ χαμηλότερα ασφάλιστρα σε σύγκριση με τα αυτοκίνητα με κινητήρες εσωτερικής καύσης. • Ωστόσο, ενώ ορισμένες από τις προκλήσεις που αναφέρθηκαν παραπάνω(π.χ. καθαρότερος αέρας, λιγότερος θόρυβος και χαμηλότερες εκπομπές CO 2 ) μπορούν να αντιμετωπιστούν με τη μετάβαση σε ηλεκτρικά ή υδρογονοκίνητα αυτοκίνητα, δεν ισχύει το ίδιο για όλα τα προβλήματα(όπως η κατανομή του δημόσιου χώρου και το κοινωνικό ζήτημα του ποιος μπορεί να αγοράσει αυτοκίνητο). Συνεπώς, θα ήταν καλύτερο από κοινωνική και περιβαλλοντική άποψη να δοθεί προτεραιότητα στους πεζούς, τους ποδηλάτες και τους επιβάτες των δημόσιων συγκοινωνιών κατά τον σχεδιασμό της αστικής κινητικότητας. Τι γίνεται όμως… …με το αυξανόμενο κόστος της κινητικότητας μεγάλων αποστάσεων, ιδίως των αερομεταφορών, και το

124 – 5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας γεγονός ότι αυτό θέτει τις περιθωριοποιημένες ομάδες σε μειονεκτική θέση; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Ας πάρουμε το τρένο • Η πιο έξυπνη εναλλακτική λύση εδώ είναι αναμφίβολα οι σιδηρόδρομοι, τους οποίους η Ευρώπη επεκτείνει με ταχύ ρυθμό. Σύμφωνα με έρευνα της UBS, οι επενδύσεις στις σιδηροδρομικές γραμμές υψηλής ταχύτητας θα αυξάνονται πάνω από 10% κάθε χρόνο για την επόμενη δεκαετία, καθώς αυξάνεται η ζήτηση για αυτό το μεταφορικό μέσο. 32 Η αύξηση της ζήτησης ισχύει και για τις νυχτερινές σιδηροδρομικές συνδέσεις, έτσι ώστε να μπορούν οι άνθρωποι να φτάνουν στον προορισμό(των διακοπών) τους νωρίς το πρωί, εξοικονομώντας συγχρόνως και το κόστος μίας επιπλέον διανυκτέρευσης σε ξενοδοχείο. Τα τελευταία έξι χρόνια η Ε.Ε. έχει επενδύσει 35 δισεκατομμύρια ευρώ σε σιδηροδρομικές υποδομές, ενώ από το 1996 επεκτείνει την υποδομή σιδηροδρόμων υψηλής ταχύτητας σε ολόκληρη την Ευρώπη στο πλαίσιο του Διευρωπαϊκού Δικτύου Μεταφορών(TEN-T). Αν και το δίκτυο αυτό είναι ακόμη ατελές, θα μπορεί κανείς, Η ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑΚΗ ΣΥΜΦΟΡΗΣΗ ΒΛΑΠΤΕΙ ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 461 ΔΙΣΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΑ ΔΟΛΑΡΙΑ ΗΠΑ χάνονται ετησίως. Όσο το ΑΕΠ της Αυστρίας για παράδειγμα, να ταξιδέψει από την Κεντρική Ευρώπη(Μπρατισλάβα) στο Παρίσι μέσα σε οκτώ περίπου ώρες. Επιπλέον, 24 χώρες της Ε.Ε. έχουν συμφωνήσει στον στόχο της αντικατάστασης των πτήσεων μικρών αποστάσεων(300-800 χλμ.) με σιδηροδρομικές συνδέσεις. Η διευκόλυνση «Συνδέοντας την Ευρώπη»(CEF), η οποία, μεταξύ άλλων, χρηματοδοτεί και τη μετάβαση στη βιώσιμη κινητικότητα στην Ευρώπη, θα αυξηθεί από 1,5 δισεκατομμύριο σε 14,521 δισεκατομμύρια ευρώ. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο έχει επίσης ανακηρύξει το 2021 Ευρωπαϊκό Έτος Σιδηροδρόμων και σχεδιάζει διάφορες πρωτοβουλίες για την προώθηση των σιδηροδρομικών μετακινήσεων ως εναλλακτικής αντί των μετακινήσεων με τροχοφόρα οχήματα και αεροπλάνα. Έχουν επίσης υιοθετηθεί προοδευτικά μέτρα από μεμονωμένες χώρες – για παράδειγμα, η Γαλλία θέτει ως όρο για την οικονομική στήριξη της Air France, ύψους 7 δισεκατομμυρίων, την αντικατάσταση των σύντομων εσωτερικών πτήσεων με σιδηροδρομικές συνδέσεις που εκτελούνται από την κρατική σιδηροδρομική εταιρεία SNCF. • Το αποτύπωμα άνθρακα αυτού του εναλλακτικού τρόπου μεταφοράς είναι απείρως χαμηλότερο από τις μετακινήσεις με αυτοκίνητο και με αεροπλάνο, δημιουργώντας μόλις το 0,5% των εκπομπών στον τομέα των μεταφορών στην Ε.Ε. Επιπλέον, η μέση κατανάλωση ενέργειας των αστικών σιδηροδρόμων ανά επιβατοχιλιόμετρο τους καθιστά επτά φορές πιο αποδοτικούς ενεργειακά από τα ιδιωτικά αυτοκίνητα στις πόλεις. 33 • Οι αερομεταφορές, αντιθέτως, είναι μία από τις ταχύτερα αυξανόμενες πηγές εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, με τις εκπομπές που παράγονται από αεροπλάνα να έχουν αυξηθεί κατά περίπου 70% από το 2005. 34 Και παρά την ύπαρξη αερομεταφορέων χαμηλού κόστους, οι άνθρωποι που πετούν και επωφελούνται

5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας – 125 περισσότερο από τις φθηνές πτήσεις είναι τα πιο εύπορα στρώματα της κοινωνίας . Ενώ ένας επιστάτης σχολείου μπορεί να πετάξει στη Μεσόγειο μία φορά τον χρόνο, οι επιχειρηματίες και η πανεπιστημιακής μόρφωσης αστική τάξη, που πετούν πολύ συχνά με αεροπλάνα, είναι οι άνθρωποι που ωφελούνται περισσότερο από την κατάσταση, την ίδια στιγμή που όσοι έχουν χαμηλότερα εισοδήματα και ζουν σε σπίτια που βρίσκονται κάτω από διαδρομές πτήσεων πλήττονται περισσότερο από τον θόρυβο και την ατμοσφαιρική ρύπανση, για να μην αναφέρουμε την επακόλουθη υπερθέρμανση του πλανήτη. 35 Όπως διαπιστώσαμε κατά τη διάρκεια της κρίσης της COVID-19, πολλά επαγγελματικά αεροπορικά ταξίδια είναι στην πραγματικότητα περιττά – σήμερα, οι διεθνείς συναντήσεις, ακόμα και οι διαδραστικές συζητήσεις, μπορούν εύκολα να πραγματοποιηθούν διαδικτυακά. • Εκτός αυτού, στις πτήσεις αυτό που ακόμη μας συναρπάζει συχνά είναι η ιδέα ότι θα γνωρίσουμε εξωτικά μέρη, θα συναντήσουμε ανθρώπους από διαφορετικές κουλτούρες και θα διευρύνουμε τους ορίζοντές μας. Ωστόσο, συχνά αυτό που μας περιμένει έπειτα από ώρες μέσα σε ένα αεροπλάνο είναι η διαμονή μίας εβδομάδας σε μια κλειστή κοινότητα, όπου περνάμε περισσότερο χρόνο συζητώντας με άλλους Ευρωπαίους γείτονες στη διπλανή ξαπλώστρα παρά με ντόπιους κατοίκους. Επομένως, για τους κατοίκους των σημερινών ευρωπαϊκών πόλεων, ίσως να ήταν πιο«εξωτικό» αν συμμετείχαν σε μια αυθεντική συναναστροφή με κατοίκους της υπαίθρου στις γειτονικές χώρες.

126 – 5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας Μέρος Δ: Βιώσιμη κινητικότητα: Ζωτικής σημασίας για την οικονομία και την πολιτική Καθώς οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι αστικές κοινότητες πληθαίνουν ­–με την αυξανόμενη αστικοποίηση, αφού το 70-80% του παγκόσμιου πληθυσμού υπολογίζεται ότι θα ζει σε πόλεις έως το 2050, 36 την αύξηση του πληθυσμού, τις γερασμένες υποδομές μεταφορών(ιδίως στις αγροτικές περιοχές) και την κλιματική κρίση–, γίνεται ολοένα και πιο σαφές ότι η τεχνολογικά, οικονομικά και περιβαλλοντικά βιώσιμη κινητικότητα αποτελεί προϋπόθεση για τη μελλοντική οικονομική πρόοδο. Οι πόλεις και οι περιφέρειες με φιλόδοξα σχέδια, δράσεις και επιτεύγματα στο πεδίο της περιβαλλοντικά πιο βιώσιμης κινητικότητας θα έχουν οικονομικό πλεονέκτημα. Θα επωφεληθούν από την αύξηση της παραγωγικότητας(π.χ. λόγω της μικρότερης κυκλοφοριακής συμφόρησης, της πιο αποδοτικής κατανάλωσης ενέργειας κ.λπ.), αλλά και από την υψηλότερη ποιότητα ζωής που προσελκύει ανθρώπινο δυναμικό, δημιουργικότητα και δεξιότητες ως βασικές πηγές οικονομικής προόδου. • Η κυκλοφοριακή συμφόρηση που προκαλείται από την εκτεταμένη χρήση αυτοκινήτων στις πόλεις, τις μητροπολιτικές και τις προαστιακές περιοχές δεν είναι μόνο περιβαλλοντικά ιδιαίτερα επιζήμια, αλλά προκαλεί και οικονομικές απώλειες(χαμηλότερη παραγωγικότητα) ύψους δισεκατομμυρίων – το 2017, οι απώλειες αυτές κόστισαν στις οικονομίες των ΗΠΑ, της Βρετανίας και της Γερμανίας 461 δισεκατομμύρια δολάρια συνολικά – ή 975 δολάρια ανά άτομο. 37 • Η μετάβαση από τα ορυκτά καύσιμα στην κινητικότητα χαμηλών ή μηδενικών εκπομπών άνθρακα συμβάλλει στη βιωσιμότητα μιας κοινωνίας αλλά και στην ανταγωνιστικότητα μιας οικονομίας. Ως εκ τούτου, η αλλαγή αυτή είναι προς το συμφέρον όχι μόνο της κυβέρνησης και του κοινού εν γένει, αλλά και των εμπορικών παραγόντων. Υπ’ αυτό το πρίσμα, οι πολιτικές βιώσιμης κινητικότητας

5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας – 127 θα πρέπει να εμπλέκουν και τους εμπορικούς παράγοντες , ως βασικούς επενδυτές, στην ανάπτυξη έξυπνων τεχνολογιών κινητικότητας αλλά και στη δημιουργία των υποδομών για μετακινήσεις χαμηλών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, όπως τα ηλεκτροκίνητα οχήματα ή τα έξυπνα συστήματα δημόσιων μεταφορών. • Μια ανεπτυγμένη υποδομή δημόσιων μέσων μεταφοράς ως βιώσιμη εναλλακτική λύση, αντί της μετακίνησης με αυτοκίνητο(ποδήλατα πόλης, ηλεκτρικά σκούτερ, μεταφορικά μέσα κοινής χρήσης κ.λπ.), είναι και παράγοντας που καθορίζει σε σημαντικό βαθμό την ελκυστικότητα μιας πόλης για τους τουρίστες , η οποία με τη σειρά της συμβάλλει στην οικονομία της. • Τέλος, η μειωμένη χρήση μεταφορικών μέσων με ορυκτά καύσιμα περιορίζει την εξάρτηση των οικονομιών και των χωρών μας από χώρες-εξαγωγείς πετρελαίου με αυταρχικά καθεστώτα. Τι γίνεται όμως… …με την ανησυχία ότι ο περιορισμός των μεταφορικών μέσων που κινούνται με ορυκτά καύσιμα θα επιβραδύνει την οικονομική ανάπτυξη, διότι η οικονομία και το εμπόριο είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με τις μεταφορές; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Καινοτομία και τοπική ανάπτυξη • Η πραγματικότητα διαψεύδει αυτή την υπόθεση: Η πραγματική οικονομική ανάπτυξη δείχνει ότι οι τεχνολογικές λύσεις και οι πολιτικές, σε ευρωπαϊκό, εθνικό ή τοπικό επίπεδο, που επιβάλλουν αυστηρά όρια εκπομπών και επιδοτούν την ανάπτυξη της κινητικότητας χαμηλών ή μηδενικών εκπομπών στην πραγματικότητα δεν βλάπτουν – αντιθέτως, συμβάλλουν στην ανταγωνιστικότητα, στο διεθνές εμπόριο και στην οικονομία γενικότερα. Αυτές οι τεχνολογικές λύσεις προωθούνται και υποστηρίζονται επίσης από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και πολλές εθνικές κυβερνήσεις. • Επιπλέον, ένας από τους στόχους της βιώσιμης κινητικότητας είναι να μπει φρένο στις συνεχώς αυξανόμενες μεταφορές εμπορευμάτων σε μεγάλες αποστάσεις. Αυτό όχι μόνο θα μειώσει σημαντικά τις εκπομπές, αλλά και θα δημιουργήσει μεγαλύτερες δυνατότητες ανάπτυξης για τις τοπικές και περιφερειακές οικονομίε ς, συμβάλλοντας στην παγκόσμια κοινωνική δικαιο­ σύνη. Θα δημιουργούσε επίσης νέες ευκαιρίες ανάπτυξης για τις τοπικές οικονομίες ή τα τοπικά προϊόντα(π.χ. τρόφιμα), ενώ αυτή τη στιγμή τα τοπικά προϊόντα με τις υψηλότερες τιμές τους συχνά δεν έχουν καμία πιθανότητα να ανταγωνιστούν προϊόντα από τεράστια εργοστάσια, τα οποία παραδίδονται με ασήμαντο κόστος σε όλα τα μήκη και τα πλάτη μιας χώρας. • Τα αεροσκάφη, τα πλοία και τα φορτηγά μεταφοράς εμπορευμάτων ευθύνονται για ένα σημαντικό μέρος του παγκόσμιου αποτυπώματος άνθρακα και ταυτόχρονα εντείνουν την παγκόσμια αδικία, καθώς ελέγχονται από τεράστιες πολυεθνικές εταιρείες που συσσωρεύουν υπέρογκα κέρδη. Ωστόσο, αυτά τα μέσα μεταφοράς συχνά δεν συμπεριλαμβάνονται καν στη συζήτηση, διότι«ό,τι δεν μπορείς να δεις δεν μετράει» και οι μεταφορές αυτού του τύπου είναι συχνά«αόρατες». Τι γίνεται όμως… …με την αιτιολογική βάση των επιδοτήσεων για νέες μορφές κινητικότητας, όπως η ηλεκτροκίνηση ή το υδρογόνο; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Χρηματοδότηση του μέλλοντος, όχι του παρελθόντος • Όλες οι τεχνολογίες μεταφορών έχουν επιδοτηθεί με τον έναν ή με τον άλλον τρόπο. Η απουσία

128 – 5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας φόρου επί της κηροζίνης ή ο χαμηλότερος φόρος για το ντίζελ στη Γερμανία είναι δύο μόνο τυπικά παραδείγματα. Για να μην αναφέρουμε το εξωτερικευμένο κόστος, ιδίως την ιατρική περίθαλψη για τους κατοίκους των πόλεων που πάσχουν από αναπνευστικά νοσήματα, το οποίο καλύπτεται από το δημόσιο σύστημα υγείας. • Πρωταρχικό καθήκον μιας υπεύθυνης κυβέρνησης είναι να στηρίζει τομείς, υπηρεσίες ή δραστηριότητες που είναι συναφείς με την πρόοδο ή τη βιωσιμότητα μιας κοινωνίας ή αναγκαίες για αυτές(βλ. Κεφάλαιο 2, σ. 58-59 και Κεφάλαιο 6, σ. 143-144). Ένας από αυτούς τους τομείς είναι η ηλεκτροκίνηση και άλλα μέσα μεταφοράς χαμηλών ή μηδενικών εκπομπών άνθρακα, διότι, χωρίς την ανάπτυξη μεταφορικών μέσων χαμηλών εκπομπών άνθρακα, οι στόχοι για το κλίμα, οι οποίοι πρέπει να επιτευχθούν για να αποτραπεί μια ολοκληρωτική περιβαλλοντική κρίση, θα παραμείνουν όνειρα θερινής νυκτός. • Εξάλλου, αν εξετάσουμε τις επιδοτήσεις για την ηλεκτροκίνηση στην Ευρώπη σε σχέση με τις επιδοτήσεις που εισπράττει η βιομηχανία ορυκτών καυσίμων, πράγματι δεν υπάρχει σύγκριση. Το 2017, η βιομηχανία ορυκτών καυσίμων, με όλη τη ρύπανση και την περιβαλλοντική καταστροφή που συνεπάγεται, έλαβε άμεσες και έμμεσες επιδοτήσεις ύψους 87 δισεκατομμυρίων δολαρίων από τις εθνικές κυβερνήσεις και την Ε.Ε., δηλαδή 2,5 φορές περισσότερες από το 2010. Οι επιδοτήσεις αυτές αφορούσαν τον τομέα της παραγωγής(άμεσες πληρωμές, δάνεια, κεφάλαια, φορολογική πολιτική, έρευνα κ.λπ.), καθώς και την κατανάλωση καυσίμων(ρυθμιζόμενες τιμές, φοροαπαλλαγές). • Το συνδυασμένο άθροισμα των επιδοτήσεων για τα ορυκτά καύσιμα από το 2010 έως το 2017 θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για τη δημιουργία 1.600.000 σταθμών ταχείας φόρτισης ηλεκτρικών οχημάτων , προάγοντας τη μεγαλύτερη διείσδυση στην αγορά των ηλεκτρικών οχημάτων και μειώνοντας σημαντικά την ατμοσφαιρική ρύπανση από την κίνηση αυτοκινήτων. Ή θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για να κατασκευαστούν 20.000 χιλιόμετρα σιδηροδρομικών γραμμών υψηλής ταχύτητας , οι οποίες με τη σειρά τους θα μείωναν τον όγκο των οδικών και αεροπορικών μεταφορών και, κατά συνέπεια, τη ρύπανση που προκαλούν αυτοί οι τρόποι μεταφοράς. 38 • Όπως δείχνουν τα παραδείγματα της Νορβηγίας ή της Ολλανδίας, χώρες οι οποίες σήμερα είναι πρωτοπόρες στην ηλεκτροκίνηση στην Ευρώπη, οι πολιτικές που προωθούν την ηλεκτροκίνηση (φοροαπαλλαγές, δημιουργία σταθμών φόρτισης ΟΙ ΕΠΙΔΟΤΗΣΕΙΣ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΠΡΟΑΓΟΥΝ ΤΗΝ ΥΓΙΗ ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ, ΟΧΙ ΤΑ ΟΡΥΚΤΑ ΚΑΥΣΙΜΑ Ο f ι o ε s π s ιδ i ο l τήσ f ε u ις e τ l ων s ο u ρ b υ s κτ ir ώ od ν mi κ e α 2s υ 0 σ 1f ίμ 0 ω ν 2 γ 0 ια 17 τ c α o έ u τη ld 201 h 0 a -2 v 0 e 17 b θ e α e μ n πο u ρ s ού e σ d αν f ν o α r είχ t αν he α b ξ u ιο i π l ο d ιη u θ p εί γ o ι f α την κατασκευή 1.600.000 σταθ EV μώ su ν p τ erc α h χ a ε r ί g α i ς ng φό st ρ a τ t ι i σ o η ns ς

5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας – 129 χρηματοδοτούμενων από δημόσιους πόρους, έρευνα, μέτρα αστικών μεταφορών, όπως λεωφορειολωρίδες για ηλεκτρικά οχήματα, προνομιακή στάθμευση, δωρεάν διέλευση από τα διόδια για ηλεκτρικά οχήματα κ.λπ.) έχουν ήδη σημαντικό θετικό αντίκτυπο. Το 2019, οι ταξινομήσεις ηλεκτρικών αυτοκινήτων στη Νορβηγία υπερέβησαν για πρώτη φορά τις ταξινομήσεις οχημάτων με κινητήρα εσωτερικής καύσης, ενώ το δίκτυο ηλεκτρικής φόρτισης ήταν σχεδόν αντίστοιχο με το δίκτυο των πρατηρίων βενζίνης. 39 Από το 2018, έχει σχεδόν διπλασιαστεί η ταξινόμηση ηλεκτρικών οχημάτων στην Ολλανδία, αντιπροσωπεύοντας πλέον το 15% του συνόλου των πωλήσεων αυτοκινήτων. 40 • Εν κατακλείδι, μπορούμε να πούμε με βεβαιό­ τητα ότι η ηλεκτροκίνηση μας κοστίζει πολύ λιγότερο από τις μετακινήσεις με ορυκτά καύσιμα. Επιπλέον, χάρη στη συμβολή της στην τόσο αναγκαία μετάβαση της κινητικότητας, η οποία τελικά θα διαφυλάξει το οικοσύστημά μας, τα οφέλη της ηλεκτροκίνησης υπερβαίνουν κατά πολύ το κόστος της.

130 – 5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας Μέρος Ε: Βιώσιμη κινητικότητα: Ζωτικής σημασίας για τις μελλοντικές ευκαιρίες απασχόλησης Η μετάβαση της κινητικότητας που περιγράφηκε παραπάνω θα σήμαινε τη δημιουργία νέων, βιώσιμων θέσεων εργασίας σε διάφορους τομείς: Καταρχάς, προκειμένου να καταστήσουμε το σύστημα μεταφορών μας περιβαλλοντικά βιώσιμο, οι πόλεις και οι χώρες θα πρέπει να αναβαθμίσουν τις υποδομές τους, πράγμα που σημαίνει τεράστιες επενδύσεις: δημιουργία ποδηλατόδρομων, σταθμών φόρτισης ηλεκτρικών οχημάτων, νέων λεωφορείων και τραμ και χιλιάδων χιλιομέτρων σιδηροδρομικών γραμμών. Και αυτό θα απαιτήσει αμέτρητους εργαζομένους και εργαζόμενες (βλ. επίσης Κεφάλαιο 2, Μέρος A). • Η μετάβαση από την ατομική στη δημόσια κινητικότητα θα δημιουργήσει ζήτηση για περισσότερους εργαζομένους και εργαζόμενες στις υπηρεσίες εφοδιαστικής και κυκλοφορίας . Σήμερα, για παράδειγμα, η επέκταση των δημόσιων συγκοινωνιών σε μεγάλες πόλεις, όπως το Βερολίνο, ανταποκρινόμενη στις απαιτήσεις του πληθυσμού, ήδη παρακωλύεται από την έλλειψη ειδικευμένων οδηγών. • Ως λύση που βρίσκεται κάπου μεταξύ δημόσιας και ατομικής κινητικότητας, αναπτύχθηκαν ήδη πριν από μερικά χρόνια νέες μορφές κοινής χρήσης οχημάτων, παράλληλα με την εμφάνιση μιας νέας αγοράς για τα γραφεία ενοικίασης. Τα πρακτορεία αυτοκινήτων κοινής χρήσης ήταν μόνο η αρχή. Σήμερα ακμάζουν τα πρακτορεία που ενοικιάζουν συμβατικά ποδήλατα, ηλεκτρικά ποδήλατα, τρέιλερ ποδηλάτων, ποδήλατα μεταφοράς φορτίου ή ηλεκτρικά σκούτερ, είτε για μία διαδρομή είτε για μεγαλύτερο διάστημα. 41 • Η«οικολογική στροφή» του μέρους της κινητικότητας που παραμένει ατομική θα προκαλέσει ζήτηση για διάφορους τύπους οχημάτων: ηλεκτρικά αυτοκίνητα, ηλεκτρικά ποδήλατα, αλλά και συμβατικά ποδήλατα και ποδήλατα μεταφοράς φορτίου, τα οποία –μέχρι τώρα– κατασκευάζονται με το χέρι σε μια διαδικασία έντασης εργασίας σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Φυσικά, μαζί με αυτές τις νέες αγορές, θα εξελιχθεί και ένας υποστηρικτικός κλάδος συνεργείων επισκευής κ.λπ. • Παρ’ όλα αυτά, η αυτοκινητοβιομηχανία είναι σημαντικός τομέας σε πολλές χώρες. Ωστόσο, με την τεχνογνωσία μας σχετικά με τα αυτοκίνητα, και το κεφάλαιο που συσσωρεύτηκε στην Ευρώπη τον τελευταίο αιώνα, η αυτοκινητοβιομηχανία μας θα πρέπει να μπορέσει να φτάσει τις αμερικανικές και ασιατικές εταιρείες και να περάσει σε ηγετική θέση στην ανάπτυξη ηλεκτρικών οχημάτων. Αυτό θα συμβεί μόνο αν δράσουμε τώρα . Εάν κάποιες ευρωπαϊκές χώρες καθυ-

5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας – 131 στερήσουν περισσότερο τη στροφή στην ηλεκτροκίνηση, θα χάσουν εντελώς μεγάλα τμήματα της αυτοκινητοβιομηχανίας, η οποία τελικά θα κατακλυστεί από καινοτόμες επιχειρήσεις από άλλα μέρη του κόσμου. Πάντως, αν και οι ασιατικές ή αμερικανικές εταιρείες είναι –από κάποιες απόψεις– πιο προηγμένες από τις ευρωπαϊκές όσον αφορά την αγορά της ηλεκτροκίνησης, αυτό δεν σημαίνει ότι δεν δημιουργούνται νέες θέσεις εργασίας στην Ευρώπη. Μια μεγάλη εταιρεία αυτοκινήτων από τη Νότια Κορέα άνοιξε πρόσφατα ένα νέο εργοστάσιο αυτοκινήτων στην Τσεχία, δημιουργώντας 12.000 θέσεις εργασίας, ενώ η αμερικανική εταιρεία Tesla σχεδιάζει να κατασκευάσει εργοστάσιο στη Γερμανία, για να είναι πιο κοντά στους Ευρωπαίους καταναλωτές, για παράδειγμα. Όπως προαναφέρθηκε, τα αυτοκίνητα με κινητήρα εσωτερικής καύσης ήδη καταργούνται σταδιακά, καθώς οι κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο περιορίζουν τη χρήση τους και παρέχουν κίνητρα για την αντικατάστασή τους από ηλεκτροκίνητα οχήματα ή άλλες μορφές κινητικότητας. Έτσι η Tesla σχεδόν εμφανίστηκε από το πουθενά, για να καταλήξει η αυτοκινητοβιομηχανία με τη μεγαλύτερη αξία παγκοσμίως το 2020. • Ενώ η ηλεκτροκίνηση ήδη αμφισβητείται σε μεγάλο βαθμό, η αγορά για βιώσιμα(ηλεκτροκίνητα ή υδρογονοκίνητα) οχήματα επαγγελματικής χρήσης , όπως οι εκσκαφείς(που προκαλούν σημαντική ατμοσφαιρική ρύπανση στις πόλεις) ή τα τρακτέρ(όχι μόνο για οικολογικά αγροκτήματα) εξακολουθεί να είναι εξαιρετικά υποτονική. Δεδομένου ότι πολλοί Ευρωπαίοι κατασκευαστές έχουν σημαντική εμπειρία στην κατασκευή επαγγελματικών οχημάτων όλων των τύπων, έχουν τη δυνατότητα να αποκτήσουν προβάδισμα σε αυτό το νέο βιώσιμο τμήμα της αγοράς. • Εξίσου σημαντικό είναι τέλος το γεγονός ότι το εργατικό δυναμικό της αυτοκινητοβιομηχανίας είναι κυρίως υψηλής εξειδίκευσης. Οι δεξιότητες και οι γνώσεις του δεν είναι μόνο πολύτιμες για την αυτοκινητοβιομηχανία, αλλά μπορούν και να αξιο­ ποιηθούν σε άλλους τομείς. Υπάρχουν μελλοντικές προοπτικές για αυτούς τους εργαζομένους και τις εργαζόμενες τόσο εντός όσο και εκτός της αυτοκινητοβιομηχανίας – μάλιστα, είναι υπαρκτός ο κίνδυνος να υπάρξει στο μέλλον έλλειψη ειδικευμένων εργαζομένων στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη (βλ. Κεφάλαιο 3, σελίδα 66). Υπάρχουν ήδη κάποιες δοκιμασμένες λύσεις που θα εξασφαλίσουν μία ομαλή μετάβαση σε άλλον τομέα, εάν αυτό επιθυμεί ο εργαζόμενος ή η εργαζόμενη. Για παράδειγμα, η γερμανική Ομοσπονδία Μεταλλεργατών IG Metall πρότεινε ένα σύστημα μερικής απασχόλησης για τη μετάβαση, το οποίο θα μπορούσε να εφαρμοστεί και στον τομέα της αυτοκινητοβιομηχανίας. Οι εργαζόμενοι και οι εργαζόμενες έχουν μειωμένες ώρες εργασίας και ταυτόχρονα αποκτούν νέα επαγγελματικά προσόντα. Η μισθολογική διαφορά μεταξύ μερικής και πλήρους απασχόλησης θα πρέπει να καλύπτεται από το κράτος(βλ. επίσης Κεφάλαιο 2, σελίδα 50). Τι γίνεται όμως… ...με τις ανησυχίες ότι οι περιορισμοί στη χρήση αυτοκινήτων με κινητήρα εσωτερικής καύσης θα βλάψουν τις εθνικές οικονομίες όπου τα εργοστάσια αυτοκινήτων είναι εξαιρετικά σημαντικοί εργοδότες; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Ηλεκτροκίνηση τώρα ή ποτέ • Η αυτοματοποίηση και η ψηφιοποίηση έχουν ήδη αλλάξει και θα συνεχίσουν να αλλάζουν ριζικά τον κλάδο της αυτοκινητοβιομηχανίας ούτως ή άλλως. Επειδή έχουν απομείνει πολύ λίγα βήματα στη σημερινή γραμμή παραγωγής τα οποία δεν μπορούν προς το παρόν να τα χειριστούν ρομπότ, τα εργοστάσια αυτοκινήτων που ήταν γεμάτα εργάτες και εργάτριες είναι πλέον παρελθόν(βλ.

132 – 5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας επίσης Κεφάλαιο 2, σελίδες 49-50). Οι θέσεις εργασίας σε καινοτόμους κλάδους της βιομηχανίας κατασκευής οχημάτων είναι ίσως πιο ασφαλείς από τις θέσεις εργασίας που παράγουν οχήματα με κινητήρα εσωτερικής καύσης. Ο λόγος είναι ότι η παραγωγή των εξαρτημάτων που χρησιμοποιούνται παραδοσιακά για την κατασκευή αυτοκινήτων έχει τυποποιηθεί και αυτοματοποιηθεί σε μεγαλύτερο βαθμό, ενώ στον τομέα της ηλεκτροκίνησης, και ιδίως της υδρογονοκίνησης, εξακολουθεί να υπάρχει περιθώριο για πολλές τεχνικές καινοτομίες. • Η ζήτηση για καθαρή κινητικότητα αυξάνεται με ταχύ ρυθμό, ωθούμενη και από τις προτιμήσεις των καταναλωτών. Αυτή η μεγάλη αλλαγή προσφέρει μεγάλες ευκαιρίες. Η αυτοκινητοβιο­μηχανία είναι ένας ισχυρός κλάδος με μεγάλη εξειδικευμένη τεχνογνωσία. Χρησιμοποιώντας έξυπνες πολιτικές απασχόλησης και καινοτομίες, θα μπορέσει να αντιμετωπίσει αυτές τις μεγάλες προκλήσεις και να βοηθήσει να γίνει ο κόσμος καλύτερος. • Σύμφωνα με έρευνες, πάνω από το 30% των πωλήσεων καινούριων αυτοκινήτων προβλέπεται να είναι οχήματα μηδενικών εκπομπών και plug-in υβριδικά έως το 2030, 42 ποσοστό το οποίο αντιπροσωπεύει μια δυναμική αγορά αξίας ενός τρισεκατομμυρίου δολαρίων. Καθώς τα ηλεκτρικά οχήματα θα γίνουν το ίδιο προσιτά με τα συμβατικά βενζινοκίνητα και πετρελαιοκίνητα αυτοκίνητα στο εγγύς μέλλον, η στροφή προς την παραγωγή ηλεκτρικών αυτοκινήτων παρέχει τεράστιες ευκαιρίες κερδοφορίας για την αυτοκινητοβιομηχανία. • Η πράσινη κινητικότητα θα οδηγήσει επίσης σε δίκαιη τοπική ανάπτυξη. Αντί να πληρώνουμε για εισαγόμενα καύσιμα και να χρηματοδοτούμε ξένες εταιρείες και χώρες, με την οικολογική μετακίνηση με αυτοκίνητο τα χρήματα θα παραμένουν στις δικές μας οικονομίες, αν και στην περίπτωση της ηλεκτροκίνησης(όχι της υδρογονοκίνησης), οι πρώτες ύλες που χρειάζονται για την κατασκευή μπαταριών θα συνεχίσουν προς το παρόν να είναι εισαγόμενες. Σε ένα αποκεντρωμένο ενεργειακό σύστημα(βλ. Κεφάλαιο 4), η στροφή προς την καθαρή κινητικότητα θα στηρίξει τους τοπικούς παραγωγούς ενέργειας και θα ωφελήσει την τοπική οικονομία. Τι γίνεται όμως… …με την ανάγκη επαναφόρτισης των ηλεκτρικών οχημάτων; Πώς θα πληρώνουμε για τη φόρτισή τους; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Η αυτονομία των ηλεκτρικών αυτοκινήτων δεν αποτελεί πλέον πρόβλημα 1. Πρώτον, η πυκνότητα του δικτύου των σημείων φόρτισης ηλεκτρικών οχημάτων στην Ευρώπη αυξάνεται ραγδαία: από 4.000 σταθμούς φόρτισης το 2011 σε περισσότερους από 190.000 το 2019(αύξηση κατά 4.750%). 43 Το πιο σημαντικό είναι ότι υπάρχει χρηματοδότηση από την Ε.Ε., καθώς και από άλλους μηχανισμούς, για την αύξηση του αριθμού των ηλεκτρικών σταθμών

5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας – 133 φόρτισης και την ανάπτυξη της ηλεκτροκίνησης γενικότερα. Επομένως, είναι απλώς θέμα συγκέντρωσης κεφαλαίων και διαχειριστικών ικανοτήτων, καθώς και της ικανότητας των τοπικών, περιφερειακών ή εθνικών αρχών να αποκτήσουν πρόσβαση σε αυτούς τους μηχανισμούς. 44 Όπως προαναφέρθηκε, πολλές αλυσίδες καταστημάτων εγκαθιστούν φορτιστές ηλεκτροκίνητων οχημάτων, δίνοντας την ευκαιρία στους πελάτες τους να κάνουν τις αγορές τους ενώ επαναφορτίζουν δωρεάν το όχημά τους. 2. Δεύτερον, η αυτονομία των ηλεκτρικών αυτοκινήτων έχει βελτιωθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια. Το 2020, η μέγιστη αυτονομία ενός ΙΧ ηλεκτρικού αυτοκινήτου ήταν περίπου 1.000 χλμ., ενώ σε πολλά(φθηνότερα) οχήματα η αυτονομία έφτανε τα 400 χλμ. ή και περισσότερα. Ούτως ή άλλως, έπειτα από τόσα χιλιόμετρα, οποιοσδήποτε υπεύθυνος οδηγός θα πρέπει κανονικά να κάνει ένα διάλειμμα. Τι γίνεται όμως… …με το περιβαλλοντικό αποτύπωμα των ηλεκτρικών οχημάτων; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Τα ηλεκτρικά οχήματα είναι καλύτερη λύση, αλλά όχι η βέλτιστη • Σε γενικές γραμμές, η σύγκριση των εκπομπών από τα ηλεκτρικά οχήματα και τα αυτοκίνητα που κινούνται με συμβατικό κινητήρα εσωτερικής καύσης(βενζίνης ή ντίζελ) αποκαλύπτει διαφορετικά αποτελέσματα σε διάφορες χώρες, κυρίως ανάλογα με το ενεργειακό μείγμα που χρησιμοποιείται για την τροφοδοσία του αυτοκινήτου μετά την παραγωγή του. Ωστόσο, παραμένει γεγονός ότι σχεδόν σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες, τα ηλεκτρικά οχήματα –συμπεριλαμβανομένων των έμμεσων εκπομπών από την παραγωγή μπαταριών– έχουν σημαντικά χαμηλότερο αποτύπωμα άνθρακα. Αξιόπιστες μελέτες έχουν δείξει ότι το αποτύπωμα άνθρακα των ηλεκτρικών οχημάτων είναι έως και 40% χαμηλότερο στη διάρκεια της ζωής τους σε σύγκριση με εκείνο των συμβατικών κινητήρων εσωτερικής καύσης ντίζελ ή βενζίνης. Με τον συνεχή μετασχηματισμό της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, αυτή η διαφορά θα αυξηθεί υπέρ των ηλεκτρικών αυτοκινήτων, 45 καθιστώντας τα μία πολύ πιο βιώσιμη επιλογή. • Ωστόσο, λόγω των πόρων που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή μπαταριών, και επειδή πολλά από τα οφέλη που περιγράφηκαν παραπάνω δεν μπόρεσαν να αξιοποιηθούν, δεν αρκεί να αντικατασταθούν όλα τα αυτοκίνητα με κινητήρα εσωτερικής καύσης από ηλεκτρικά αυτοκίνητα. Ειδικά όταν εξετάζουμε κοινωνικούς παράγοντες(ποιος έχει την οικονομική δυνατότητα να αγοράσει και να οδηγεί οποιοδήποτε είδος ιδιωτικού οχήματος και ποιος καταλαμβάνει ποιο μερίδιο του δημόσιου χώρου), η αντικατάσταση ενός τύπου ιδιωτικού αυτοκινήτου από έναν άλλον τύπο δεν είναι η καλύτερη επιλογή. Παραδείγματα καλής πρακτικής Περισσότερες από 150 πόλεις σε όλον τον κόσμο(π.χ. Πολωνία, Τσεχία, Εσθονία, Σλοβενία, Βουλγαρία) έχουν εφαρμόσει πολιτικές δωρεάν δημόσιων συγκοινωνιών, και οι Αρχές τους θεωρούν τη βιώσιμη κινητικότητα δημόσιο αγαθό. Συστήματα κοινής χρήσης αυτοκινήτων(carsharing) λειτουργούν σε περισσότερες από 2.000 πόλεις παγκοσμίως, περιορίζοντας τις μετακινήσεις με ιδιωτικό αυτοκίνητο, απαλλάσσοντας το οδικό δίκτυο από ένα σημαντικό ποσοστό αυτοκινήτων και ελαττώνοντας τις εκπομπές. Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, καθ’ όλη τη διάρκεια της παραγωγής και της χρήσης τους, τα ηλεκτρικά οχήματα παράγουν σημαντικά λιγότερες

134 – 5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας εκπομπές από τους συμβατικούς κινητήρες εσωτερικής καύσης(έως και 40%). Ο αριθμός των σταθμών φόρτισης ηλεκτρικών οχημάτων στην Ε.Ε. αυξήθηκε κατά 4.750% σε λιγότερο από μία δεκαετία. Συστήματα πολυτροπικότητας εφαρμόζονται σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις, μεταξύ των οποίων πολλές στην ΚΑΕ(π.χ. Γκντανσκ, Ρίγα, Βίλνιους, Ρόστοκ κ.ά.). Η Γαλλία έθεσε ως όρο για το πακέτο διάσωσης της Air France, ύψους 7 δισεκατομμυρίων ευρώ, την πλήρη αντικατάσταση των σύντομων εσωτερικών πτήσεων με σιδηροδρομικά δρομολόγια.

5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας – 135 Τι επιδιώκουμε; • Η μελλοντική κινητικότητα για την οποία αγωνιζόμαστε, μία κινητικότητα που δεν συμβάλλει στην κατάρρευση του οικοσυστήματός μας, αλλά στην πραγματικότητα κάνει τη ζωή μας καλύτερη και τις κοινωνίες μας κοινωνικά πιο δίκαιες, κάθε άλλο παρά ευσεβής πόθος είναι. Ομολογουμένως, οι τάσεις και τα αριθμητικά στοιχεία αποκαλύπτουν ότι ο μετασχηματισμός του συστήματος μεταφορών μας αποτελεί μια πρόκληση την οποία πρέπει να αντιμετωπίσουμε αλλάζοντας τις υποδομές μας, το οικονομικό μας μοντέλο και τις καθημερινές μας συνήθειες. Αλλά, όπως προσπαθήσαμε να καταδείξουμε με βάση τα γεγονότα και τους αριθμούς, υπάρχει μια σχεδόν ανεξάντλητη δεξαμενή από ορθές και καλές πρακτικές σε εκατοντάδες χιλιάδες πόλεις, περιφέρειες και κράτη, οι οποίες δίνουν σάρκα και οστά στη στροφή προς τις οικολογικές μεταφορές. Υπάρχουν αμέτρητα παραδείγματα πολιτικών, μέτρων και πρωτοβουλιών σε διάφορους τομείς. Η επέκταση ποιοτικών δημόσιων συγκοινωνιών είχε ως αποτέλεσμα περισσότερες από 150 πόλεις να υιοθετήσουν πολιτικές δωρεάν μετακίνησης με δημόσια μέσα μεταφοράς. • Η ταχεία μετάβαση στην ηλεκτροκίνηση και σε μεταφορές με αυτοκίνητα μηδενικών ή χαμηλών εκπομπών άνθρακα δημιούργησε, ανάμεσα σε άλλα οφέλη, πολλές νέες ευκαιρίες απασχόλησης. Τα συστήματα κοινής χρήσης αυτοκινήτων σε περισσότερες από 2.000 πόλεις έχουν μειώσει σημαντικά την κυκλοφοριακή συμφόρηση στα αστικά κέντρα και έχουν κάνει τις μετακινήσεις πιο οικονομικές. Η συνεχιζόμενη επέκταση και ανάπτυξη του σιδηροδρομικού δικτύου υψηλής ταχύτητας στην Ευρώπη προσφέρει μια ρεαλιστική εναλλακτική επιλογή έναντι των πτήσεων μικρών αποστάσεων. Τα συστήματα πολυτροπικότητας που διευκολύνουν την έξυπνη ένταξη διαφορετικών τρόπων μετακίνησης σε μία διαδρομή θεωρείται ότι λειτουργούν καλά σε πολλές πόλεις. Αυτές οι αυριανές λύσεις μετακίνησης, οι αυριανές νέες θέσεις εργασίας μάς δείχνουν πόσο εφικτή είναι η μετάβαση. • Όποιος και όποια έχει επίγνωση της κατάστασης και τολμά να βάλει φιλόδοξους στόχους για την εναρμόνιση της κινητικότητάς μας με τα όρια και τις ανάγκες του περιβάλλοντός μας –και τη δημιουργία ενός βιώσιμου οικοτόπου για τα παιδιά μας– αρκεί να κοιτάξει τι γίνεται ήδη, να αντλήσει έμπνευση από αυτές τις ιδέες και να εφαρμόσει αυτά τα μέτρα στην πράξη.

136 – 5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας Υποσημειώσεις και Πηγές Υποσημειώσεις 1 Βλ. https://www.unece.org/environmental-policy/conventions/envlrtapwelcome/cross-sectoral-linkages/airpollution-and-health.html(τελευταία προσπέλαση: 15.7.2020). 2 https://www.ccacoalition.org/en/resources/global-snapshot-air-pollution-related-health-impactstransportation-sector-emissions 3 https://www.intelligenttransport.com/wp-content/uploads/tramwaysvsbrt.pdf 4 http://civitas.eu/cs 5 https://mobilityweek.eu/home/ 6 Εδώ μπορείτε να δείτε μία σύγκριση του μετασχηματισμού της κινητικότητας σε πόλεις σε όλο τον κόσμο: https://www.arcadis.com/en/global/our-perspectives/sustainable 7 https://theicct.org/publications/true-paris-low-emission-zone 8 https://etsc.eu/70-of-road-deaths-in-european-cities-are-pedestrians-cyclists-and-motorcyclists/ 9 Ό.π. 10 CMOs, Start Active, Stay Active 2011. 11 https://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/society/20190313STO31218/co2-emissions 12 https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/2.3_uitp_perchel.pdf 13 https://www.c40.org/networks/mass-transit 14 https://mobilityweek.eu/eu-initiatives/ 15 https://www.uci.org/news/2020/pop-up-bike-lanes-a-rapidly-growing-transport-solution-prompted-by-coronavirus-pandemic 16 http://www.cycling-embassy.dk/wp-content/uploads/2017/07/Velo-city_handout.pdf 17 https://www.cities-multimodal.eu/ 18 https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/2.3_uitp_perchel.pdf 19 https://zeeus.eu/, https://www.uitp.org/ κ.λπ. 20 https://www.mercer.com/newsroom/2019-quality-of-living-survey.html, https://www.arcadis.com/en/global/ our-perspectives/sustainable, https://emerging-europe.com/news/prague-ranked-emerging-europes-smartestcity/ 21 Το κίνημα ξεκίνησε στο Λονδίνο στη δεκαετία του 1990. Για περισσότερες πληροφορίες, βλ. https:// beautifulrising.org/tool/reclaim-the-streets 22 Αυτό αποτυπώνεται σε ένα καταπληκτικό καρτούν από τον Karl Jilg: https://www.businessinsider.com/carillustration-karl-jilg-2017-4?r=DE&IR=T 23 https://www.sustainabilitymatters.net.au/content/sustainability, https://www.blurb.com/b/9873433-the-30minute-city 24 https://www.sharedmobility.news/carsharing 25 https://www.carsharing 26 https://www.intelligenttransport.com/transport-articles/76434/public-transport-car-sharing/ 27 https://freepublictransport.info/city/ 28 https://www.spiegel.de/auto/aktuell/bund-zwanzigmal-so-viel-forschungsgelder-in-kfz-wie-inoepnv-a-1296690.html 29 https://www.mckinsey.com/~/media/McKinsey/Business%20Functions/Sustainability/Our%20Insights/Elements%20of%20success%20Urban%20transportation%20systems%20of%2024%20global%20cities/Urban-transportation-systems_e-versions.ashx 30 https://economictimes.indiatimes.com/industry/auto/auto-news/how-car-ownership-is-changing-rapidly-and-irreversibly-in-india/articleshow/66296079.cms?utm_source=contentofinterest&utm_medium=text&utm_campaign=cppst 31 https://www.smh.com.au/national/electric-cars-will-be-price-competitive-with-petrol-by-2023-professor20190826-p52kv2.html https://theicct.org/publications/update-US-2030-electric-vehicle-cost 32 https://www.ubs.com/global/en/investment 33 https://www.railjournal.com/policy/uic-uitp-unife-public-transport-post-covid-19-world/ 34 https://ec.europa.eu/clima/policies/transport/aviation_en 35 Για στατιστικά στοιχεία σχετικά με το«πόσο άδικη είναι η αεροπορική μετακίνηση», ειδικότερα για το«πόσο ανεβάζουν τη θερμοκρασία του πλανήτη όσοι πετούν συχνά», βλ. https://stay-grounded.org/get-information/

5 Ένας κοινωνικά δίκαιος μετασχηματισμός της κινητικότητας – 137 36 http://library.fes.de/pdf-files/akademie/15802.pdf 37 https://www.economist.com/graphic-detail/2018/02/28/the-hidden-cost-of-congestion 38 https://theconversation.com/fossil-fuel-subsidies-reach-us-87-billion-in-eu-countries-and-theyre-growing-123733 39 Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη στροφή της Νορβηγίας στην ηλεκτροκίνηση, βλ. https://www.rvo. nl/sites/default/files/2019/04/E-Mobility%20in%20Norway%20-%20NL%20embassy%20Oslo.pdf 40 Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με την ηλεκτροκίνηση γενικά, βλ. https://ec.europa.eu/transport/ themes/urban/vehicles/road/electric_en, http://www.caneurope.org/publications/blogs/1278-fossil-fuelsubsidies, https://www.automotiveworld.com/articles/electric-vehicle-sales-a-global-snapshot-in-uncertain-times/ 41 Ένα παράδειγμα είναι η υπηρεσία ενοικίασης ποδηλάτων«Swapfiets», η οποία ξεκίνησε ως μία ιδέα που αναπτύχθηκε από μια ομάδα φίλων: να προσφέρουν κανονικά ποδήλατα για μακροχρόνια ενοικίαση, τα οποία θα αντικαθιστούσαν αμέσως σε περίπτωση βλάβης ή κλοπής. Η«Swapfiets» έχει σήμερα περισσότερους από 1.400 εργαζομένους. 42 https://unfccc.int/news/global-car-industry-must-shift-to-low-carbon-to-survive-cdp 43 https://autovistagroup.com/news-and-insights/boosting-europes-ev-charging-infrastructure 44 https://www.electricmobilityeurope.eu/projects/, https://ec.europa.eu/inea/en/news-events/newsroom/bridging-funding-gap-using-eib-loans-to-help-to-deliver-electric-car-mobility, https://wallbox.com/en_us/guide-to-evincentives-europe κ.λπ. 45 https://www.carbonbrief.org/factcheck-how-electric-vehicles-help-to-tackle-climate-change, https://www.isi. fraunhofer.de/content/dam/isi/dokumente/sustainability, http://library.fes.de/pdf-files/fes/15665.pdf Πηγές European Environmental Agency: https://www.eea.europa.eu/themes/transport European Commission – DG for Energy and Transport: https://ec.europa.eu/transport/sites/transport/files/media/publications/doc/2009_future_of_transport_en.pdf Eurostat – Energy, transport and environment statistics 2019: https://ec.europa.eu/eurostat/ documents/3217494/10165279/KS-DK-19-001-EN-N.pdf/76651a29-b817-eed4-f9f2-92bf692e1ed9 Civitas – Cleaner and better transport in cities: https://civitas.eu/mobility-solutions European Mobility Week- https://mobilityweek.eu/home/ Covenant of Mayors for Climate and Energy: https://www.covenantofmayors.eu/en/ C40 Cities- https://www.c40.org/ Transport and Environment: https://www.transportenvironment.org/ World Wildlife Fund Sustainable Mobility: https://wwf.panda.org/our_work/projects/one_planet_cities/ sustainable_mobility/ Transformative Urban Mobility Alternatives: https://www.transformative-mobility.org/campaigns/2nd-globalurban-mobility-challenge Die Debatte um den Klimaschutz. Mythen, Fakten, Argumente: http://library.fes.de/pdf-files/fes/15665.pdf Weiterdenken. Diskussionspapier des Landesbüros NRW der Friedrich-Ebert-Stiftung: http://library.fes.de/pdf-files/ akademie/15802.pdf

138 – Titel 6 Πολιτικά μέσα για την άμβλυνση της κλιματικής κρίσης Όλα τα απαραίτητα πολιτικά μέσα για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής είναι ήδη διαθέσιμα. Τώρα πρέπει απλώς να τα χρησιμοποιήσουμε. Και ο πιο αποτελεσματικός τρόπος χρήσης τους είναι η εφαρμογή ενός συνδυασμού υπερεθνικών, εθνικών, υποεθνικών και επιμέρους εργαλείων.

6 Πολιτικά μέσα για την άμβλυνση της κλιματικής κρίσης – 139 Η διεθνής διακυβέρνηση για το κλίμα έχει σημειώσει σημαντική πρόοδο όσον αφορά τον μετριασμό της κλιματικής κρίσης με την υιοθέτηση της Συμφωνίας του Παρισιού και της Ατζέντας 2030 για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη. Έτσι καθορίζεται το διεθνές πλαίσιο, το οποίο παρέχει στα κράτη ευρύ φάσμα εργαλείων και μηχανισμών για την ανάληψη περαιτέρω δράσης. Αυτά θα εξεταστούν λεπτομερέστερα στο Μέρος Α. Λαμβάνοντας υπόψη την έλλειψη πολιτικής βούλησης που επιδεικνύουν οι κυβερνήσεις σε κάποιες χώρες, στα Μέρη Β και Γ θα περιγράψουμε ορισμένα από τα διαθέσιμα εργαλεία σε υποεθνικό και ατομικό επίπεδο. Εάν υπάρξει ενεργητική υποστήριξη από προοδευτικούς παράγοντες και τους ίδιους τους πολίτες, θα αντισταθμιστεί η αδιαφορία των κυβερνήσεων για το κλίμα και θα μπορέσουν αυτοί οι προοδευτικοί παράγοντες να συνδεθούν μεταξύ τους και να αποκτήσουν τη δύναμη να επιφέρουν θετική αλλαγή. Συνεπώς, απορρίφθηκε από την πλειοψηφία η πρόταση ψηφίσματος «Σώστε τον κόσμο από την κλιματική κρίση». Ο λόγος:« υπερβολικά αγχωτικό».

140 – 6 Πολιτικά μέσα για την άμβλυνση της κλιματικής κρίσης Μέρος Α: Πού βασίζεται το επιχείρημά μας σε κρατικό επίπεδο; Εδώ και πολλά χρόνια το κράτος θεωρείται αποφασιστικός παράγοντας στην πολιτική για το κλίμα. Τα εθνικά κράτη(196 συνολικά) ήταν αυτά που συγκεντρώθηκαν τον Σεπτέμβριο του 2015 και ανέλαβαν τη δέσμευση να εξαλείψουν τη φτώχεια, να αμβλύνουν την κλιματική κρίση και να καταπολεμήσουν την αδικία με την Ατζέντα 2030 για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη και τους 17 Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης(ΣΒΑ). Και πάλι, τα εθνικά κράτη ήταν που υιοθέτησαν λίγο αργότερα τη Συμφωνία του Παρισιού , η οποία θέτει το παγκόσμιο πλαίσιο για την άμβλυνση της κλιματικής κρίσης, και που επίσης συμφώνησαν να αναπτύξουν δικά τους σχέδια για τις Εθνικά Καθορισμένες Συνεισφορές(NDC), ώστε να δώσουν σάρκα και οστά στις προσπάθειές τους για μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και να προσαρμοστούν στις αναμενόμενες επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης. • Οι δεσμεύσεις αυτές δεν θα ήταν δυνατές χωρίς την υποστήριξη διεθνών οργανισμών, όπως τα Ηνωμένα Έθνη , τα οποία διευκόλυναν τη διαδικασία υιοθέτησης τόσο των ΣΒΑ όσο και της Συμφωνίας του Παρισιού. Άλλοι υπερεθνικοί φορείς, όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση, έχουν διαδραματίσει ηγετικό ρόλο στην προώθηση πολιτικών για το κλίμα που«δεν αφήνουν κανέναν να μείνει πίσω» και στην ανάπτυξη ενός ολοκληρωμένου πλαισίου για μια ήπειρο με ουδέτερο ισοζύγιο άνθρακα, με πρωτοβουλίες όπως η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία. • Παράλληλα, η Ε.Ε. έχει αναπτύξει επίσης εργαλεία και μέσα στήριξης τόσο για τα κράτη-μέλη όσο και για τις υποψήφιες χώρες, συμπεριλαμβανομένου του Horizon2020, του Μηχανισμού Προε­ νταξιακής Βοήθειας και άλλων. Η διάσταση της Διαδικασίας του Βερολίνου για την ενέργεια και το κλίμα, η οποία ξεκίνησε ειδικά για να στηρίξει την ενεργειακή ολοκλήρωση των έξι χωρών των Δυτικών Βαλκανίων, καθώς και πολλές άλλες μορφές κοινών πρωτοβουλιών για το κλίμα, συμπεριλαμβανομένης της Πράσινης Ατζέντας(που ξεκίνησε το 2014), είναι μόνο μερικά από τα εργαλεία που έχουν αναπτυχθεί για να απαλλαγεί η περιοχή από τις ανθρακούχες εκπομπές σύμφωνα με τις φιλοδοξίες της Ε.Ε. για το 2050, που απορρέουν από την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία. Άλλοι σημαντικοί παράγοντες για την επίτευξη προόδου είναι οι αναπτυξιακές τράπεζες , όπως η Παγκόσμια Τράπεζα και η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων, και άλλα διεθνή χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, όπως η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Ανάπτυξης και Ανασυγκρότησης, η οποία, για παράδειγμα, έδωσε τη δυνατότητα στο Μαυροβούνιο να γίνει μία από τις κορυφαίες χώρες στην Ευρώπη στην ψηφιοποίηση του ενεργειακού τομέα δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για την ανάπτυξη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας(βλ. Κεφάλαιο 4, σελίδα 89). • Παράλληλα με τους μηχανισμούς στήριξης που απορρέουν από τις στρατηγικές εταιρικές σχέσεις και τη διεθνή συνεργασία, διατίθενται πολλά πολιτικά μέσα και εργαλεία σε κρατικό επίπεδο για τη θέσπιση αποτελεσματικών πολιτικών για το κλίμα και, κατ’ επέκταση, την εκπλήρωση των υποχρεώσεων των κρατών στο πλαίσιο της Συμφωνίας του Παρισιού. Προκειμένου να μειωθεί σημαντικά η ρύπανση και ταυτόχρονα να εξαλειφθεί η φτώχεια, οι πολιτικοί ιθύνοντες πρέπει να εφαρμόσουν έναν αποτελεσματικό συνδυασμό όλων των μέσων που έχουν στη διάθεσή τους: α) επενδύσεις, β) οικονομικά κίνητρα, γ) ρυθμίσεις και δ) νέες αφηγήσεις. Αν και θα γίνει αναφορά σε αυτά τα μέσα και εργαλεία παρακάτω, αναπτύσσονται διεξοδικότερα στο έβδομο κεφάλαιο, δεδομένου ότι εφαρμόζονται αποτελεσματικότερα στις δημοκρατίες(βλ. Κεφάλαιο 7, σελίδα 159κ.ε.)

6 Πολιτικά μέσα για την άμβλυνση της κλιματικής κρίσης – 141 α) Επενδύσεις: • Πολλά φυσικά πρόσωπα αλλά και εταιρείες προτίθενται να αλλάξουν τη συμπεριφορά τους εάν τους δοθούν εναλλακτικές κοινωνικο-οικολογικές λύσεις. Παρουσιάζοντας τέτοιες εναλλακτικές λύσεις, το κράτος μπορεί να δημιουρ­ γήσει την«παρώθηση» για να ληφθούν αποφάσεις προς μια συμπεριφορά πιο συμβατή με την προστασία του κλίματος χωρίς να χρειάζεται ρύθμιση. Για παράδειγμα, εάν οι μεγάλες πόλεις, αλλά και οι αγροτικές περιοχές, συνδεθούν με τακτικά, απευθείας, βολικά και οικονομικά προσιτά δρομολόγια τρένων, θα είναι λιγότεροι οι άνθρωποι που θα χρησιμοποιούν αυτοκίνητο. • Φυσικά, το κράτος πρέπει επίσης να ελέγχει και να διασφαλίζει ότι κάθε επενδυτική απόφαση πληροί υψηλά περιβαλλοντικά και κοινωνικά πρότυπα –από τα μεγάλα έργα υποδομής έως και τον εξοπλισμό γραφείου που χρησιμοποιούν οι δημόσιοι υπάλληλοι–, έτσι ώστε οι αποφάσεις για τις δημόσιες προμήθειες να βασίζονται σε κοινωνικά και περιβαλλοντικά πρότυπα(βλ. επίσης Κεφάλαιο 5, σελίδα 128). β) Φορολογικό σύστημα και κίνητρα: • Οι καινοτόμες πρωτοβουλίες που παρέχουν βιώσιμες λύσεις και εναλλακτικές επιλογές συμβατές με την προστασία του κλίματος, είτε σε ατομικό είτε σε τοπικό επίπεδο, είτε από συνεταιρισμούς είτε από κοινωνικές επιχειρήσεις, θα πρέπει να εξακολουθούν να υποστηρίζονται από το κράτος. Το κράτος έχει διάφορες πολιτικές στήριξης, όπως κίνητρα και φορολογικά μέσα που μπορούν να διευκολύνουν τη δίκαιη κατανομή των πόρων που έχει στη διάθεσή του, τις οποίες μπορεί να χρησιμοποιεί για να διασφαλίζει τη λήψη των σωστών αποφάσεων κατά την υλοποίηση αυτών των πρωτοβουλιών, προκειμένου να είναι συμβατές με την προστασία του κλίματος αλλά και επωφελείς για τις ανθρώπινες κοινωνίες. • Το κράτος έχει την εξουσία και την ικανότητα να διαμορφώνει τον χαρακτήρα της οικο-

142 – 6 Πολιτικά μέσα για την άμβλυνση της κλιματικής κρίσης νομικής ανάπτυξης μέσω της διανεμητικής λειτουργίας των φορολογικών πολιτικών κατά τρόπο που να τονώνει την ανάπτυξη σύμφωνα με τα όρια αντοχής του πλανήτη και τις κοινωνικές ανάγκες. Ενώ η βασική ιδέα πίσω από τη βιώσιμη ανάπτυξη είναι πρωτίστως η αύξηση της κατανάλωσης από τους λιγότερο προνομιούχους, μέσω της υποστήριξης της οικονομικής δραστηριότητας και, κατ’ επέκταση, η μείωση των ανισοτήτων, ταυτόχρονα αυτή η ανάπτυξη πρέπει να έχει το μικρότερο δυνατό οικολογικό αποτύπωμα. Και ο καθορισμός των σχετικών προϋποθέσεων είναι ακριβώς το σημείο στο οποίο υπεισέρχεται το κράτος. Το κράτος μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο θα μεγεθύνονται και θα αναπτύσσονται οι οικονομίες στο μέλλον. • Πρώτον, μπορεί να θεσπίσει έναν φόρο άνθρακα, το ύψος του οποίου θα αποτελεί δίκαιο αντιστάθμισμα για τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα. • Δεύτερον, μπορεί να συνδυάσει το μέτρο αυτό με περιορισμούς και ποσοστώσεις εκπομπών στη διαδικασία παραγωγής με ουδέτερο ισοζύγιο άνθρακα, καθώς και με τεχνολογικές απαιτήσεις . Αυτή είναι και η βασική ιδέα πίσω από τις μεταρρυθμίσεις τιμολόγησης του άνθρακα που προτείνονται στην Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία, οι οποίες εντοπίζουν την ανάγκη να καθοριστούν μηχανισμοί για την πρόληψη της διαρροής άνθρακα εντός ή εκτός της Ε.Ε. Η αντιστάθμιση των εκπομπών άνθρακα μέσω απλής ανακατανομής των εγκαταστάσεων παραγωγής δεν είναι ούτε δίκαιη για την κοινωνία ούτε επωφελής για το περιβάλλον, καθώς η ρύπανση και η κλιματική κρίση δεν γνωρίζουν σύνορα(βλ. Κεφάλαιο 2, σελίδες 53-54). γ) Ρυθμίσεις: • Παρότι οι τιμές μπορούν να λειτουργήσουν ως κίνητρο, δεν μπορούν ποτέ να καθορίσουν πλήρως τη συμπεριφορά. Στη Γερμανία, τα συνδυασμένα τέλη που επιβάλλονται σε ένα λίτρο βενζίνης ανέρχονται σε 237 ευρώ ανά τόνο CO 2 – ένα πολύ υψηλότερο ποσό από ό,τι συζητήθηκε ποτέ για τη φορολογία άνθρακα. Παρ’ όλα αυτά, οι Γερμανοί εξακολουθούν να οδηγούν μεγάλα, ρυπογόνα αυτοκίνητα. Μια πρόσφατη μελέτη μεταξύ ποδηλατών στην Κοπεγχάγη αποκάλυψε ότι ο αποφασιστικός παράγοντας για την επιλογή αυτού του μέσου μεταφοράς δεν είναι η χαμηλή τιμή, αλλά το ότι η μετακίνηση με ποδήλατο είναι γρηγορότερη και ευκολότερη. 1 • Φυσικά, μια πόλη θα πρέπει να επενδύσει σε «υπερ-ποδηλατόδρομους» για να λάβει υπόψη αυτά τα συμφέροντα, αλλά ο απώτερος στόχος της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων που απειλούνται από την κλιματική κρίση μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να επιτευχθεί μόνο μέσω ρυθμίσεων οι οποίες περιορίζουν τη συμπεριφορά που προκαλεί υψηλές εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου. • Εάν τα θεμελιώδη δικαιώματα στη ζωή, τη στέγαση, την τροφή ή το νερό και την υγεία κινδυνεύουν εξαιτίας της υπερθέρμανσης του πλανήτη, τότε είναι απόλυτα θεμιτό να περιορίσουμε τις ταχύτητες στους αυτοκινητοδρόμους στα 100 μίλια/ ώρα ή να απαγορεύσουμε στους ανθρώπους να μεταβαίνουν αεροπορικώς σε μια μικρή απόσταση, όπως από τις Βρυξέλλες στο Στρασβούργο. Η βάση για μία τέτοια ρύθμιση συχνά υπάρχει ήδη – για παράδειγμα, οι νόμοι για τον καθαρό αέρα(clean air acts) σε πολλές χώρες, οι οποίοι μπορούν να αξιοποιηθούν για τη διευκόλυνση της απαγόρευσης κυκλοφορίας αυτοκινήτων στα αστικά κέντρα. • Αυτός είναι και ο πλέον«κοινωνικός» τρόπος χάραξης πολιτικών για το κλίμα, διότι δεν αφήνει τα πλουσιότερα μέλη της κοι-

6 Πολιτικά μέσα για την άμβλυνση της κλιματικής κρίσης – 143 νωνίας απλώς να«εξαγοράζουν τη διαφυγή τους» , είτε πληρώνοντας διόδια μέσα στην πόλη και τέλη στάθμευσης είτε αγοράζοντας ηλεκτροκίνητο όχημα, ενώ άλλοι μένουν πίσω. δ) Αφηγήσεις και η«νέα κανονικότητα» – ο δρόμος προς τα εμπρός: • Οι κυβερνητικοί αξιωματούχοι θα πρέπει να δίνουν το καλό παράδειγμα, δείχνοντας ότι η κλιματικά έξυπνη συμπεριφορά είναι η«νέα κανονικότητα» , τόσο μέσα από μηνύματα, όσο και μέσω πολιτικών εργαλείων. Μπορούν επίσης να χρησιμοποιήσουν πληθώρα διαφορετικών μέσων για να αναδιαμορφώσουν τον δημόσιο λόγο: • Πρώτον, μπορούν να επισημάνουν τα παράλληλα οφέλη των φιλόδοξων πολιτικών για το κλίμα (δηλαδή, δημόσιος χώρος προσβάσιμος για όλους, βελτίωση της ποιότητας του αέρα, μείωση του θορύβου από την κυκλοφορία, ελάττωση των τροχαίων ατυχημάτων, περισσότερη άσκηση των πολιτών και, κατά συνέπεια, αύξηση του προσδόκιμου ζωής και βελτίωση της ποιότητας ζωής εν γένει κ.λπ.). • Δεύτερον, μπορούν να αναδιατυπώσουν τον δημόσιο λόγο και να δείξουν ότι η κλιματικά έξυπνη συμπεριφορά είναι η«νέα κανονικότητα»(βλ. παραπάνω). Η δική τους συμπεριφορά μπορεί, για παράδειγμα, να επηρεάσει τις αντιλήψεις των ανθρώπων για τα ακόλουθα ερωτήματα: Ποια θα πρέπει να θεωρείται τυπική κατανάλωση φρούτων στην Ευρώπη: ένα μάνγκο από την Ταϊλάνδη που καλλιεργείται χρησιμοποιώντας ένα σωρό φυτοφάρμακα ή ένα μήλο βιολογικής καλλιέργειας από ένα κοντινό δέντρο; Και θα πρέπει οι μονάδες ηλεκτροπαραγωγής με καύση άνθρακα να συνεχίσουν τη λειτουργία τους σαν να μη συμβαίνει τίποτα ενώ ένα σημαντικό μέρος της ηλεκτρικής ενέργειας της Ευρώπης παράγεται ήδη από ανανεώσιμες πηγές; • Τρίτον, οι υπεύθυνοι λήψης πολιτικών αποφάσεων θα πρέπει επίσης να προειδοποιήσουν τους πολίτες για τις συνέπειες της αδράνειας και να πουν την επιστημονική αλήθεια για την καταστροφή που αντιμετωπίζουμε. Η πολύ πρόσφατη εμπειρία μάς έδειξε ότι«λέγοντας την αλήθεια» οδηγηθήκαμε τελικά σε δραστικές αλλαγές συμπεριφοράς κατά τη διάρκεια της κρίσης της COVID-19. • Συνοψίζοντας, μπορούμε να καταλήξουμε ότι το κράτος είναι έτοιμο να δράσει και διαθέτει όλα τα εργαλεία και τα μέσα που απαιτούνται για να το κάνει. • Ωστόσο, σύμφωνα με την αυξανόμενη δημοτικότητα του νεοφιλελεύθερου δόγματος, η έννοια του«κράτους-νυχτοφύλακα» έχει γίνει ευρέως αποδεκτή και έχει υποκινήσει ευρύτατο σκεπτικισμό , ιδίως όσον αφορά τυχόν νέους κανονισμούς ή φόρους που θεσπίζει το κράτος. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για πολλές χώρες της ΚΑΕ και της ΝΑΕ, όπου οι προκλήσεις της διακυβέρνησης και η εμπειρία της πλήρους κατάρρευσης του κράτους μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης ώθησαν τους ανθρώπους να προσκολληθούν στην έννοια του ατομικού οφέλους. Αυτό εκδηλώνεται, για παράδειγμα, και στη μαζική φοροδιαφυγή στον τομέα της απασχόλησης. • Από σοσιαλδημοκρατική άποψη, αυτό είναι εξαιρετικά προβληματικό, διότι το κράτος πρέπει να διαδραματίσει ενεργό ρόλο για την προστασία των περιθωριοποιημένων ομάδων από απειλές(όπως η κλιματική κρίση), και πρέπει να υιοθετηθούν κανονισμοί για να διασφαλιστεί αυτή η προστασία. • Ως εκ τούτου, το κράτος πρέπει να είναι το «ορατό χέρι» που διασφαλίζει την κοινωνική δικαιοσύνη με τη δύναμη των αναδιανεμητι-

144 – 6 Πολιτικά μέσα για την άμβλυνση της κλιματικής κρίσης κών μέσων που έχει στη διάθεσή του, όπως είναι ο φόρος άνθρακα, οι επιδοτήσεις και άλλες μορφές κινήτρων για την προστασία και την προώθηση της κοινωνικής και οικονομικής ευημερίας όλων των πολιτών, προστατεύοντας παράλληλα το περιβάλλον. Για άλλη μια φορά, μπορούμε να δούμε ότι η αντίληψη των πολιτών για το κράτος αλλάζει σήμερα, όπως δείχνει το αρκετά δραματικό παράδειγμα της κρίσης της COVID-19. Ένας πιο ενεργός ρόλος του κράτους είναι ζωτικής σημασίας και αποτελεί ήδη αντικείμενο συζήτησης. Τι γίνεται όμως… ...με τις κοινωνικές επιπτώσεις των πολιτικών φορολόγησης του άνθρακα για τις λιγότερο προνομιούχες ομάδες της κοινωνίας; Πώς μπορούμε να βεβαιωθούμε ότι η προσέγγιση«ο ρυπαίνων πληρώνει» αποζημιών­ ει επαρκώς όλες τις πλευρές και μειώνει τις ανισότητες; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Ανακατανομή του πλούτου, προστασία των μειονεκτούντων ατόμων • Η κύρια λειτουργία των φορολογικών πολιτικών, σύμφωνα με τις σοσιαλδημοκρατικές αρχές, είναι να καθορίζουν την ανακατανομή του πλούτου και να επηρεάζουν τη φύση της ανάπτυξης. Στην περίπτωση των πολιτικών φορολόγησης του άνθρακα, αυτό σημαίνει την προώθηση μιας κλιματικά ουδέτερης ανάπτυξης, σχεδιασμένης με στόχο να ωφελήσει την κοινωνία στο σύνολό της, προστατεύοντας παράλληλα το περιβάλλον. Ο φόρος άνθρακα είναι ένα από τα δημοσιονομικά μέσα που χρησιμοποιούν οι σοσιαλδημοκράτες για να προωθήσουν την ισότητα, αποθαρρύνοντας τις εκπομπές άνθρακα και μην επιτρέποντας σε κανέναν«να εξαγοράζει τη διαφυγή του» από λύσεις με ουδέτερο ισοζύγιο άνθρακα. Σε συνδυασμό με άλλα μέσα πολιτικής –όπως, για παράδειγμα, ένα σχέδιο για ουδέτερο ισοζύγιο άνθρακα το οποίο να προβλέπει σταδιακή μείωση των εκπομπών εντός ορισμένης χρονικής περιόδου, τεχνολογικές απαιτήσεις και επιδοτήσεις–, η κατάλληλη φορολόγηση των εκπομπών άνθρακα θα μας βοηθήσει να κινηθούμε προς μια κοινωνία απαλλαγμένη από ανθρακούχες εκπομπές και να προστατεύσουμε επαρκώς τις πιο πληγείσες και περιθωριοποιημένες ομάδες της κοινωνίας, προστατεύοντας ταυτόχρονα το περιβάλλον. • Ένα άλλο εργαλείο που έχουν στη διάθεσή τους οι δημοκρατικά εκλεγμένες κυβερνήσεις είναι η έννοια της επιστροφής των εσόδων σε κατά κεφαλήν βάση, η οποία διευκολύνει την ανακατανομή του πλούτου και διασφαλίζει τη βιώσιμη ανάπτυξη. Τα έσοδα από τη φορολόγηση του άνθρακα μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν για τη βελτίωση της επανεκπαίδευσης και την αύξηση της κοινωνικής στήριξης που παρέχεται στις περιφέρειες και στα άτομα που επηρεάζονται από τη μετάβαση ή για τη χρηματοδότηση τεχνολογικών καινοτομιών χαμηλών εκπομπών άνθρακα. Για περισσότερες πτυχές της φορολογίας του άνθρακα, βλ. Κεφάλαιο 1, σελίδα 25 και Κεφάλαιο 2, σελίδες 53-54.

6 Πολιτικά μέσα για την άμβλυνση της κλιματικής κρίσης – 145 Μέρος Β: Πού βασίζεται το επιχείρημά μας σε υποεθνικό επίπεδο; Ένα άλλο διαθέσιμο μέσο με σημαντικό δυναμικό είναι τα παγκόσμια δίκτυα που έχουν αναλάβει τη δέσμευση για την άμβλυνση της κλιματικής κρίσης σε υποεθνικό επίπεδο: • Το Σύμφωνο των Δημάρχων είναι μια φιλόδοξη πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, με στόχο να φέρει σε επαφή τις τοπικές αυτοδιοικήσεις που έχουν δεσμευτεί οικειοθελώς για την επίτευξη φιλόδοξων στόχων για το κλίμα και την ενέργεια. • Το Δίκτυο Δράσης για το Κλίμα(Climate Action Network) είναι μια συμμαχία που συνδέει πάνω από 1.700 περιβαλλοντικές ΜΚΟ σε περισσότερες από 130 χώρες, με εδραιωμένους περιφερειακούς κόμβους που συντονίζουν και υποστηρίζουν τις κοινές προσπάθειες για την προστασία της ατμόσφαιρας, επιτρέποντας ταυτόχρονα τη βιώσιμη και ισόρροπη ανάπτυξη. • Δίκτυα βιώσιμων δήμων, όπως το ICLEI ή το LAG 21 NRW, τα οποία συνδέουν τις τοπικές αυτοδιοικήσεις, με σκοπό να τις υποστηρίξουν σε μία ανταλλαγή καλών πρακτικών και στις κοινές προσπάθειες για τη δημιουργία φιλόδοξων πολιτικών για το κλίμα. • Αρκετές πόλεις και δήμοι σε ολόκληρη την Ευρώπη διασυνδέονται μέσω των προαναφερόμενων παγκόσμιων πρωτοβουλιών, οι οποίες συσπειρώνουν υποεθνικούς φορείς ακόμα και από χώρες σε καθεστώς δικτατορίας, όπως το Τουρκμενιστάν. Είναι ζωτικής σημασίας τα πολιτικά εργαλεία που είναι διαθέσιμα σε υποεθνικό επίπεδο να αξιοποιούνται από προοδευτικούς παράγοντες και να χρησιμοποιούνται για την υποστήριξη των πολιτών σε χώρες όπου οι κυβερνήσεις δεν είναι πρόθυμες να αναλάβουν δράση. Αλλά, όπως θα δείξουμε στο έβδομο κεφάλαιο, όλα αυτά είναι πολύ πιο αποτελεσματικά σε δημοκρατικό πλαίσιο(βλ. Κεφάλαιο 7, σελίδα 159κ.ε.). • Τα ενεργειακά έργα με πρωτοβουλία των τοπικών κοινωνιών επίσης κερδίζουν έδαφος σε όλο τον κόσμο. Οι ηλιακές στέγες είναι συνήθης εικόνα σήμερα, είτε σε μικρές κοινότητες με οικονομίες σε στάδιο μετάβασης, όπως η Makedonska Kamenica στη Βόρεια Μακεδονία, είτε σε μεγαλύτερες περιοχές στη Γερμανία, όπως το RheinHunsrück – και οι δύο θεωρούνται πρωτοπόρες στον τομέα της μετάβασης προς την πράσινη ενέργεια. Στη Makedonska Kamenica, οι κάτοικοι εγκατέστησαν δικούς τους ηλιακούς συλλέκτες στις στέγες των σπιτιών τους και συνδέθηκαν με το δίκτυο ως παραγωγοί-καταναλωτές, με στόχο να μειωθούν οι εκπομπές και να αξιοποιηθούν οι μικρές ρυθμιστικές προσαρμογές που είχε κάνει πρόσφατα το κράτος. Πρόσθετα μέσα στήριξης, όπως, μεταξύ άλλων, επιδοτήσεις σχεδιασμένες από την τοπική αυτοδιοίκηση, θα μπορούσαν να κλιμακώσουν την πρωτοβουλία και να βοηθήσουν

146 – 6 Πολιτικά μέσα για την άμβλυνση της κλιματικής κρίσης να μετατραπεί ολόκληρη η κοινότητα σε έναν μικρόκοσμο βιώσιμης ενέργειας. Στην περιο­χή Rhein-Hunsrück, οι κάτοικοι έχουν συμπράξει με τοπικές εταιρείες, ενώ η τοπική και η κεντρική κυβέρνηση χρησιμοποίησαν το διαθέσιμο νομικό πλαίσιο για να αναπτύξουν και να υλοποιήσουν ένα ενεργειακό έργο κοινοτικής ιδιοκτησίας, το οποίο τους επέτρεψε να διαδραματίσουν ενεργό ρόλο στη δόμηση κοινωνικού κεφαλαίου, την καταπολέμηση της ενεργειακής φτώχειας, την αντιστροφή της μετανάστευσης και τη δημιουργία θέσεων εργασίας. 2 Τα οφέλη για τους πολίτες είναι φυσικά πολύ υψηλότερα όταν τα έργα αυτά αναπτύσσονται από τη βάση προς την κορυφή και όχι μέσω της κατευθυνόμενης από το κράτος προσέγγισης από πάνω προς τα κάτω, η οποία υιοθετήθηκε σε παρόμοια έργα στην Κίνα, για παράδειγμα(βλ. Κεφάλαιο 7, σελίδα 163). • Η συνεργασία με τις πόλεις είναι ζωτικής σημα­ σίας για την αποτελεσματική δράση για το κλίμα, λόγω των υψηλών επιπέδων εκπομπών που προκαλούνται από τη μαζική αστικοποίηση και την αντίστοιχη αναμενόμενη αύξηση της ενεργειακής ζήτησης, καθώς τα δύο τρίτα του παγκόσμιου πληθυσμού προβλέπεται να ζουν σε πόλεις έως το 2050(βλ. Κεφάλαιο 3, σελίδα 126). Για να ανταποκριθούν κατάλληλα σε αυτές τις τάσεις, πολλές πόλεις ήδη αναλαμβάνουν ηγετικό ρόλο σε πολιτικές ανάπτυξης με ουδέτερο ισοζύγιο άνθρακα, είτε μέσω στρατηγικών ενεργειακής αυτάρκειας είτε προωθώντας πράσινες θέσεις εργασίας και στηρίζοντας συστήματα κινητικότητας χωρίς εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα, τα οποία παρέχουν οικονομική ανθεκτικότητα και βελτιώνουν την υγεία και την ποιότητα ζωής του πληθυσμού. Μόνο την τελευταία δεκαετία, είδαμε διάφορες μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις, όπως το Αμβούργο και η Κοπεγχάγη, καθώς και άλλες μικρότερες, όπως η Κοπρίβνιτσα και το Κρκ της Κροατίας, να πρωτοπορούν στη δημιουργία φιλόδοξων πολιτικών για το κλίμα, προχωρώντας στη μετάβαση προς δημόσιες μεταφορές με μηδενικές εκπομπές άνθρακα και προάγοντας εναλλακτικά συστήματα παραγωγής τροφίμων και ενέργειας. Στο πλαίσιο της Ατζέντας των Ηνωμένων Εθνών για το 2030, μαζί με ενεργητικές εκστρατείες των πολιτών που προωθούν μια«παγκοσμιο-τοπική» (glocal) προσέγγιση(παγκόσμιοι στόχοι, τοπικές λύσεις) για την υλοποίηση των ΣΒΑ, οι

6 Πολιτικά μέσα για την άμβλυνση της κλιματικής κρίσης – 147 πόλεις αυτές ενσωματώνουν με δεξιοτεχνία και επιτυχία βιώσιμες λύσεις στην εθνική νομοθεσία, ενισχύοντας περισσότερο τον ρόλο και το κύρος τους σε διεθνές επίπεδο. Η εξουσία αυτή χρησιμοποιείται από το κράτος για να αυξήσει τις Εθνικά Καθορισμένες Συνεισφορές(NDC), να δημιουρ­ γήσει ένα δίκτυο βιώσιμων πόλεων και δήμων και να διευκολύνει τη στενότερη συνεργασία και την αναπαραγωγή θετικών παραδειγμάτων. • Μαζί με τις δημοτικές επιχειρήσεις κοινής ωφελείας και τα ενεργειακά έργα κοινοτικής ιδιοκτησίας, οι ενεργειακοί συνεταιρισμοί αποτελούν σημαντικούς παράγοντες που συμβάλλουν καθοριστικά στην ενεργειακή μετάβαση σε μια ανάπτυξη με ουδέτερο ισοζύγιο άνθρακα και συμβαδίζουν με την ανάπτυξη προγραμμάτων στήριξης σε διάφορες χώρες. 3 Αυτές οι τοπικές μονάδες οικονομικής οργάνωσης που καθοδηγούνται από τους πολίτες εστιάζουν στα συμφέροντα της κοινότητας, όπως ο χαμηλός περιβαλλοντικός αντίκτυπος και η οικονομικά προσιτή πρόσβαση όλων στην ενέργεια, ενώ ταυτόχρονα αποτελούν πηγή ενέργειας και εσόδων. Το ενεργειακό πείραμα του Φέλντχαϊμ, που ξεκίνησε το 1995 από έναν νεαρό μηχανικό με την υποστήριξη της τοπικής κοινότητας, είναι ένα από τα πολλά επιτυχημένα ορόσημα τοπικού επιπέδου στον ενεργειακό τομέα που επετεύχθη μέσω ενός συνεταιριστικού σχήματος το οποίο προωθεί την προστασία του περιβάλλοντος, παρέχοντας παράλληλα έσοδα για τον τοπικό πληθυσμό. Ένα άλλο όφελος είναι οι αξιόπιστες τιμές ηλεκτρισμού και θέρμανσης, καθώς και οι θέσεις εργασίας που δημιουργήθηκαν σε αυτή τη μικρή κοινότητα νοτιοδυτικά του Βερολίνου. Σήμερα, το Φέλντχαϊμ είναι ένας εξαιρετικά δημοφιλής ενεργειακός συνεταιρισμός με επισκέπτες από όλον τον κόσμο. Αυτό αποδεικνύει ότι η ενεργός συμμετοχή της κοινότητας και ένα ευνοϊκό νομικό πλαίσιο είναι ζωτικής σημασίας για την επίτευξη βιώσιμης και οικονομικά προσιτής ενέργειας για όλους. Για περισσότερα θετικά παραδείγματα ενεργειακών συνεταιρισμών στις δημοκρατίες, βλ. Κεφάλαιο 7(σελίδα 162). Τι γίνεται όμως… ...με τις εσφαλμένες αντιλήψεις σχετικά με τους συνεταιρισμούς, οι οποίες οφείλονται στην τύχη που είχαν πολλοί συνεταιρισμοί που δημιουργήθηκαν στις αρχές του 19ου αιώνα καθώς και άλλοι πολλοί που παραμένουν αδρανείς και δεν κάνουν τίποτα άλλο παρά να αναπαράγουν τη διαφθορά; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Ένα δημοκρατικό επιχειρησιακό μοντέλο • Οι εσφαλμένες αντιλήψεις σχετικά με τους συνεταιρισμούς έχουν κληροδοτηθεί από γενιά σε γενιά παρά το γεγονός ότι αυτοί αποτελούν την ύστατη πηγή εφοδιασμού και παροχής υπηρεσιών, αλλά και έναν αποτελεσματικό τρόπο εξισορρόπησης των τιμών σε καιρούς πολέμου, πλημμύρας και ξηρασίας. Σε σύγκριση με την οικονομική αποτυχία και την εταιρική απάτη που έχουμε δει σε όλες τις άλλες μορφές κεφαλαίου, οι συνεταιρισμοί εξακολουθούν να λοιδορούνται αδικαιολόγητα. Έγκυρα στοιχεία δείχνουν ότι κάποιοι συνεταιρισμοί έκλεισαν λόγω κακοδιαχείρισης και διαφθοράς, που οφείλονταν σε αναποτελεσματικά διοικητικά συμβούλια και στην έλλειψη λογοδοσίας, αλλά ούτε οι δημόσιοι και οι ιδιωτικοί οργανισμοί έχουν αυτό ακριβώς που θα λέγαμε ανοσία σε τέτοιου είδους συμπεριφορές. Η ιδέα πίσω από τους συνεταιρισμούς είναι να παρέχουν στα μέλη μια πλατφόρμα αλληλοβοήθειας, αμοιβαίας ευθύνης, ισότητας και ισοτιμίας, καθώς και να βοηθούν την κοινότητα γενικότερα. Μπορούν να χρησιμεύσουν σαν μια αχτίδα φωτός για τις περιθωριοποιη­μένες και μειονεκτούσες ομάδες της κοινωνίας, παρέχοντας οικονομική στήριξη και βασικές υπηρεσίες για τις οικογένειες και τα

148 – 6 Πολιτικά μέσα για την άμβλυνση της κλιματικής κρίσης παιδιά τους, με τη μορφή εκπαίδευσης και υγείας, για παράδειγμα. • Οι συνεταιρισμοί είναι επίσης η σημαντικότερη μορφή δημοκρατικά οργανωμένης οικονομικής δραστηριότητας και η πιο δημοκρατική μορφή επιχειρηματικής δραστηριότητας. Γι’ αυτό οι σοσιαλδημοκράτες προωθούσαν συχνά τη δημιουργία συνεταιρισμών . Υπό το πρίσμα αυτό και συνυπολογίζοντας τα οφέλη που συνεπάγονται όσον αφορά τη βοήθεια που παρέχουν σε εμάς, τις οικογένειές μας και το φυσικό μας περιβάλλον με τη μορφή δράσεων για το κλίμα, το κράτος πρέπει απλώς να υποστηρίζει αυτές τις δημοκρατικές μορφές οικονομικής δραστηριότητας, των οποίων η δύναμη απορρέει από το γεγονός ότι δεν παρέχουν πρόσβαση μόνο στους λίγους, αλλά είναι ανοιχτές στη συμμετοχή των πολλών. Η ευνοϊκή φορολογική μεταχείριση και οι επιδοτήσεις μπορούν να διασφαλίσουν τον θεμιτό ανταγωνισμό των ενεργειακών συνεταιρισμών στην αγορά και να παράσχουν στα μέλη τους και στην ευρύτερη κοινότητα ασφάλεια εφοδιασμού και σταθερές τιμές, προστατεύοντας παράλληλα το περιβάλλον.

6 Πολιτικά μέσα για την άμβλυνση της κλιματικής κρίσης – 149 Μέρος Γ: Πού βασίζεται το επιχείρημά μας σε ατομικό επίπεδο; Όπως ακριβώς μία διαδρομή χιλίων μιλίων ξεκινά με ένα βήμα, έτσι και εδώ είναι απεριόριστος ο αριθμός των ατομικών τρόπων άμβλυνσης της κλιματικής κρίσης. Στο χέρι μας είναι να βγάλουμε από το γκαράζ εκείνο το σκουριασμένο ποδήλατο και να κινούμαστε με αυτό σε έναν κόσμο χωρίς εκπομπές άνθρακα, όπως τον θέλουμε, αντί να πηγαίνουμε στη δουλειά με το αυτοκίνητό μας. Φυσικά, είναι πολλά και τα οφέλη που θα προκύψουν για την υγεία. • Παράλληλα με τις αλλαγές στην ατομική συμπεριφορά, όπως στο παράδειγμα που αναφέραμε μόλις, η συμμετοχή σε συλλογικές δράσεις και η επίδειξη αισθήματος δημόσιας δέσμευσης είναι επίσης σημαντικές όσον αφορά τη δράση σε ατομικό επίπεδο. Ο αριθμός των ατόμων που συμμετέχουν σε εκδηλώσεις δράσεων για το κλίμα, όπως οι διαδηλώσεις«Fridays for Future», έχει αυξηθεί κατακόρυφα σε όλο τον κόσμο. Κορυφώθηκε το 2019, όταν 1.160.000 άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους σε 166 χώρες ζητώντας την ανάληψη δράσης για το κλίμα. 4 • Η παγκόσμια υποστήριξη των δράσεων για το κλίμα δεν μειώθηκε ούτε κατά τη διάρκεια της πανδημίας της COVID-19: Σε μια παγκόσμια έρευνα, το 71% των συμμετεχόντων δήλωσε ότι η υπερθέρμανση του πλανήτη είναι(τουλάχιστον) εξίσου σοβαρή με την κρίση της COVID-19. Είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι η μεγαλύτερη στήριξη για τη δήλωση αυτή διαπιστώθηκε σε χώρες μεσαίου εισοδήματος και όχι στη Δύση. 5 • Μεταξύ των πολιτών της Ε.Ε., η υποστήριξη των φιλόδοξων πολιτικών για το κλίμα έφτασε σε νέο ρεκόρ το 2019 6 : Το 92% των πολιτών της Ε.Ε. τάσσεται υπέρ μιας κλιματικά ουδέτερης Ε.Ε. έως το 2050. Αυτό συμβαδίζει με το γεγονός ότι το 93% των πολιτών της Ε.Ε. θεωρεί την κλιματική κρίση«σοβαρό» και το 79% «πολύ σοβαρό» πρόβλημα. Και τώρα, μόλις έναν χρόνο αργότερα, η πλειονότητα των Ευρωπαίων (το 58%), θα ήθελε οι χώρες της Ε.Ε. να μειώσουν τις εκπομπές άνθρακα ώστε να μην υπάρχει καμία υπέρβαση εκπομπών μέχρι το 2030. 7 Οι περισσότεροι από αυτούς πιστεύουν μάλιστα ότι η κάθε κυβέρνηση πρέπει να έχει την πρωταρχική ευθύνη για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης, ακολουθούμενη από την Ε.Ε., την τοπική αυτοδιοίκηση, τις επιχειρήσεις και φυσικά τα μεμονωμένα μέλη της κοινότητας μέσω των επιλογών που έχουν στη διάθεσή τους. 8 • Ακόμα πιο σημαντικό είναι το γεγονός ότι οι πολίτες της Ε.Ε., σε ποσοστό 93%, αλλάζουν τη συμπεριφορά τους και έχουν λάβει τουλάχιστον ένα συγκεκριμένο μέτρο για την καταπολέμηση της κλιματικής κρίσης. Οι αριθμοί αυτοί είχαν ήδη αυξηθεί σε ολόκληρη την Ε.Ε. μέχρι την άνοιξη του 2019 – με άλλα λόγια, ακόμα και πριν κορυΕΝΩΜΕΝΟΙ ΣΤΟΝ ΑΓΩΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΛΙΜΑΤΟΣ των πολιτών της Ε.Ε. θεωρεί την κλιματική κρίση«σοβαρό» πρόβλημα 93% 93% των πολιτών της Ε.Ε. αλλάζει συμπεριφορά για να καταπολεμήσει την κλιματική κρίση

150 – 6 Πολιτικά μέσα για την άμβλυνση της κλιματικής κρίσης φωθούν οι μαζικές διαδηλώσεις και τα μεγάλης κλίμακας κινήματα των πολιτών το καλοκαίρι/ φθινόπωρο του ίδιου έτους. • Αυτή η ευρύτατη υποστήριξη και η προθυμία αλλαγής συμπεριφοράς είναι ζωτικής σημασίας, διότι οι πολιτικές για το κλίμα –εκτός από τις μείζονες πολιτικές αποφάσεις, όπως οι συνθήκες για τον έλεγχο των όπλων ή οι Συμφωνίες Ελευθέρων Συναλλαγών– δεν μπορούν να αποφασίζονται μόνο από την κυβέρνηση. Οι πολιτικές αυτές πρέπει να εφαρμόζονται από μεμονωμένους παράγοντες. Στην ουσία, πρόκειται για αλλαγή των κοινωνικών κανόνων βιώσιμης συμπεριφοράς προκειμένου να επιτευχθεί μια κρίσιμη μάζα πολιτών οι οποίοι θα υιοθετούν μέτρα συμβατά με την προστασία του κλίματος σε ατομικό επίπεδο. • Μια άλλη θετική ένδειξη είναι ότι αυξάνονται οι εκκλήσεις για τη λήψη μέτρων που δεν συνδέονται άμεσα με φιλόδοξες κλιματικές πολιτικές, αλλά έχουν θετικό περιβαλλοντικό αντίκτυπο , όπως η δημιουργία περισσότερων πεζόδρομων σε αστικές περιοχές και περισσότερων χώρων αναψυχής ή μείωση των εργάσιμων ημερών σε τέσσερις την εβδομάδα. 9 • Η αυξανόμενη υποστήριξη για τέτοιου είδους μέτρα αποτελεί και ένδειξη μιας γενικότερης αλλαγής νοοτροπίας: Πολλοί άνθρωποι δίνουν πλέον προτεραιότητα στην ποιότητα της ζωής τους και όχι στην ποσότητα των αγαθών που μπορούν να συσσωρεύσουν. Θέλουν να έχουν αρκετό χρόνο για τους φίλους και την οικογένειά τους, να κάνουν κάτι«ουσιαστικό» για την κοινωνία(είτε βοηθώντας τους γείτονες είτε προσφέροντας εθελοντική εργασία), και εκτιμούν ότι ένα περιβάλλον με συνθήκες που εξασφαλίζουν αξιοβίωτη ζωή είναι πολυτιμότερο κατά πολύ από τα υλικά αγαθά. Οι άνθρωποι αναγνωρίζουν ότι δεν έχει κανένα απολύτως νόημα να ξοδεύουν μέρος από το αυξανόμενο προσωπικό τους εισόδημα για την άμβλυνση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων – για να αγοράζουν μάσκες και φίλτρα αέρα, προκειμένου να αντιμετωπίσουν την ατμοσφαιρική ρύπανση, ή εμφιαλωμένο νερό και φίλτρα νερού, επειδή το νερό της βρύσης δεν είναι καθαρό. • Η κλιματικά έξυπνη συμπεριφορά εξελίσσεται και γίνεται πολύ σημαντικός παράγοντας για τη γενικότερη συμπεριφορά των πολιτών σε πολλές από τις κοινωνίες μας. Ενώ

6 Πολιτικά μέσα για την άμβλυνση της κλιματικής κρίσης – 151 στο παρελθόν ήταν ίσως σύμβολο κοινωνικής καταξίωσης το να έχει κανείς μεγάλο αυτοκίνητο, να τρώει κρέας κάθε μέρα ή, για τους νέους και τις νέες, να πετάγονται αεροπορικώς στη Βαρκελώνη για το Σαββατοκύριακο, σήμερα πολλοί πολίτες(από τις ίδιες προνομιούχες ομάδες) θα επέλεγαν την κοινή χρήση αυτοκινήτων ή θα προτιμούσαν έναν χορτοφαγικό ή αμιγώς χορτοφαγικό(vegan) τρόπο ζωής και θα έπαιρναν το τρένο για να πάνε στον προορισμό των διακοπών τους. Ο όρος«flight shame», που ακούγεται πολύ σήμερα, είναι ένα καλό παράδειγμα αυτής της έντονης αλλαγής, όπου η κοινωνική καταξίωση συνδέεται πλέον με συμπεριφορές συμβατές με την προστασία του περιβάλλοντος και όχι επιβλαβείς για το περιβάλλον. Η αλλαγή αυτή σημειώθηκε μέσα σε λίγα μόνο χρόνια. • Είναι ενθαρρυντικό το γεγονός ότι τόσο πολλοί άνθρωποι υιοθετούν έναν νέο τρόπο ζωής σε ανεξάρτητη βάση. Ωστόσο, για να υπάρξει θετικός αντίκτυπος σε μεγαλύτερη κλίμακα, είναι σημαντικό να παρέχονται και να προωθούνται κοινωνικο-οικολογικές λύσεις ως«νέα κανονικότητα» σε όλους τους τομείς της ζωής . Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες κυκλοφορούν πια οικολογικά τρόφιμα(βιολογικά, τοπικής παραγωγής, χορτοφαγικά/αμιγώς χορτοφαγικά, μη συσκευασμένα) και αρχίζει επίσης να αναπτύσσεται η αγορά άλλων βιώσιμων προϊόντων (είδη οικιακής χρήσης, ρούχα, καλλυντικά). Έχει ξεκινήσει μια μεταστροφή στον τομέα της κινητικότητας(εκ νέου προσανατολισμός στα ποδήλατα/ποδήλατα μεταφοράς φορτίου, τις δημόσιες συγκοινωνίες και τα τρένα) και οι κοινότητες ήδη δείχνουν το ενδιαφέρον και τη στήριξή τους στα κλιματικά έξυπνα έργα παραγωγής ενέργειας με την ενεργή συμμετοχή των πολιτών(energy citizenship), τις βιώσιμες κατασκευές και τη δημιουργία κοινοτικών αγρόκηπων. Αλλά πολλά μπορούν να γίνουν ακόμη για να επεκταθούν αυτές οι πρωτοβουλίες. Και σε κάποιους τομείς, οι κοινωνικο-οικολογικές εναλλακτικές είναι διαθέσιμες σε πολύ περιορισμένο βαθμό ακόμη(για παράδειγμα, πράσινες τράπεζες, ομόλογα και ασφάλειες ή ηλεκτρονικές συσκευές). • Εξίσου σημαντική είναι, τέλος, η διαπίστωση κατά τη διάρκεια της κρίσης της COVID-19 ότι οι κοινωνίες είναι ιδιαίτερα ευέλικτες και η πλειονότητα των πολιτών μπορεί να υιοθετήσει γρήγορα νέες συνήθειες. Αν η τήρηση των κοινωνικών αποστάσεων και η χρήση μάσκας μπορούν να γίνουν«νέα κανονικότητα» –έστω δυσάρεστη και άβολη– μέσα σε λίγες εβδομάδες, γιατί να μην μπορούμε να αποκτήσουμε τη συνήθεια να διασχίζουμε με το ποδήλατο το ελεύθερο από αυτοκίνητα κέντρο της πόλης για να πάμε στον κοινοτικό μας αγρόκηπο, όπου θα απολαύσουμε μια ηλιόλουστη Παρασκευή εκτός εργασίας με την οικογένεια και τους φίλους μας; Το θετικό είναι ότι τέτοιου είδους αλλαγές συχνά έχουν πολλαπλασιαστικά αποτελέσματα: Οι άνθρωποι τείνουν να μιμούνται τις συνήθειες των άλλων, ιδίως των γειτόνων ή των φίλων, όταν αυτές οι συνήθειες μοιάζουν να χαίρουν κοινωνικής εκτίμησης. Τελικά, καθώς όλο και περισσότεροι άνθρωποι χρησιμοποιούν τρένα αντί για αυτοκίνητα ή στρέφονται προς τη χορτοφαγία, θα διαμορφώσουν διατηρήσιμες κοινωνικές νόρμες, οι οποίες θα εμπνεύσουν ακόμα περισσότερους ανθρώπους να ακολουθήσουν, δημιουργώντας έτσι μια ανοδική σπείρα προς ένα πιο πράσινο μέλλον. Τι γίνεται όμως… …με το γεγονός ότι οι λιγότερο προνομιούχες ομάδες της κοινωνίας ενδέχεται να μην έχουν την οικονομική δυνατότητα να αγοράσουν προϊόντα συμβατά με την προστασία του κλίματος(βιολογικά τρόφιμα, ηλεκτρικά αυτοκίνητα, ηλιακούς συλλέκτες για τα σπίτια τους) κ.λπ.;

152 – 6 Πολιτικά μέσα για την άμβλυνση της κλιματικής κρίσης Ο δρόμος προς τα εμπρός: Η οικολογική κατανάλωση είναι φθηνότερη Η κοινωνικο-οικολογική κατανάλωση και συμπεριφορά πρέπει να είναι δυνατή για όλους. Υπάρχουν τέσσερις τρόποι για να διασφαλιστεί αυτό – ορισμένοι από αυτούς αφορούν την οργάνωση σε ατομικό επίπεδο, ενώ άλλοι απαιτούν περισσότερη υποστήριξη: 1. Πρώτα απ’ όλα, η μικρότερη κατανάλωση κοστίζει λιγότερο. Όσον αφορά τις διατροφικές συνήθειες, είναι και πιο υγιεινό να καταναλώνουμε λιγότερο κρέας και γαλακτοκομικά. Πολλά βιομηχανικά προϊόντα θα πρέπει επίσης να παρέχονται επί μισθώσει για εξοικονόμηση κόστους – προϊόντα όπως τα ηλεκτρικά τρυπάνια και οι ραπτομηχανές, που χρησιμοποιούνται συνήθως μόνο για λίγα λεπτά τον χρόνο, ή τα ποδήλατα μεταφοράς φορτίου. 2. Δεύτερον, τα διαρκή, επισκευάσιμα προϊόντα είναι εντέλει φθηνότερα από τα πάμφθηνα μπλουζάκια, τα smartphones που δεν επισκευάζονται ή τα πλυντήρια που χαλούν αμέσως μετά τη λήξη της εγγύησης. Φυσικά, ένα άτομο μόνο του δεν έχει τη δύναμη να φέρει αυτή την αλλαγή: Οι κοινότητες θα πρέπει να προσφέρουν προσιτά ενοίκια για τη δημιουργία «café εν αναμονή της επισκευής» και, τέλος, θα πρέπει να τεθούν σε ισχύ οδηγίες οικολογικού σχεδιασμού, οι οποίες θα ορίζουν ότι τα προϊόντα πρέπει να είναι επισκευάσιμα. Ένα εθνικό ή ευρωπαϊκό νομοθετικό πλαίσιο(«δικαίωμα επισκευής») επίσης θα ενίσχυε τις εναλλακτικές επιλογές και την οικονομική προσιτότητα της βιώσιμης κατανάλωσης. 3. Τρίτον, τα καταστήματα μεταχειρισμένων ειδών στο διαδίκτυο, αλλά και εκτός αυτού, προσφέρουν βιώσιμες εναλλακτικές λύσεις εξοικονόμησης κόστους – ειδικά για προϊόντα, όπως τα παιδικά ρούχα, τα οποία χρησιμοποιούνται μόνο για λίγους μήνες. 4. Τέταρτον, οι επιδοτήσεις για τα οικολογικά προϊόντα πρέπει να αποτιμώνται ως προς τα διανεμητικά τους αποτελέσματα: Μπορούν μόνο οι ιδιοκτήτες σπιτιών να επωφελούνται από τις εγγυημένες τιμές για φωτοβολταϊκά ή μπορεί ο καθένας να συμμετέχει σε έναν συνεταιρισμό που επενδύει σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ή να χρησιμοποιεί ένα μέσο ανανεώσιμης ενέργειας για ενοικιαστές; Είναι καλύτερο να επιδοτούνται τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα, τα οποία, παρότι ελαφρώς φθηνότερα, εξακολουθούν να είναι προσιτά μόνο για μια μειονότητα, ή τα τρένα και τα ποδήλατα(μεταφοράς φορτίου); Σε πολλές περιπτώσεις, η κοινωνικά πιο δίκαιη λύση είναι αυτή που θα συμβάλει περισσότερο και στον περιορισμό της κλιματικής κρίσης. Τι γίνεται όμως… …με το επιχείρημα ότι στη συζήτηση για τον περιορισμό της κατανάλωσης πρωτοστατούν άτομα σε εύπορες χώρες που έχουν ήδη τα πάντα και τώρα θέλουν να εμποδίσουν τους άλλους να καταναλώσουν με τον ίδιο τρόπο; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Μια συζήτηση καθοδηγούμενη από τον Παγκόσμιο Νότο • Η στροφή σε έναν κοινωνικο-οικολογικό τρόπο ζωής δεν είναι εξέλιξη που αφορά αποκλειστικά τις πλούσιες βιομηχανοποιημένες χώρες. Στην πραγματικότητα, πολλές από τις συζητήσεις στη Δύση βασίζονται σε έννοιες για εναλλακτικά σχήματα ανάπτυξης που προέρχονται από τον Παγκόσμιο Νότο, όπως το«Buen Vivir» στις Άνδεις ή το«Ubuntu» στη Νότιο Αφρική. 10 Σε ολόκληρο τον κόσμο, κυρίως οι νεότεροι άνθρωποι προβληματίζονται ιδιαίτερα για το γεγονός ότι η γενιά τους και οι επόμενες γενιές θα κληρονομήσουν έναν μη κατοικήσιμο πλανήτη. Αυτό τους οδηγεί στην αναζήτηση βιώσιμων εναλλακτικών λύσεων. Τελικά, δεν κερδίζουμε τίποτα αν επι-

6 Πολιτικά μέσα για την άμβλυνση της κλιματικής κρίσης – 153 τρέψουμε τη μέγιστη κατανάλωση για έναν περιορισμένο αριθμό πλούσιων πολιτών σε όλο τον κόσμο, οι οποίοι τυχαίνει απλώς να έχουν γεννηθεί σε αυτή τη γενιά. 11 Αντιθέτως, θα πρέπει να εστιάσουμε στην εξασφάλιση μιας καλής ζωής για όλα τα μέλη της κοινωνίας, και για τα παιδιά και τα εγγόνια μας. • Μια βιώσιμη οικονομία θα μας προσφέρει και νέες υπηρεσίες, νέα προϊόντα και νέες ευκαιρίες οικονομικής ανάπτυξης – χωρίς τις αρνητικές συνέπειες της«παλαιάς» οικονομίας. Εάν οι χώρες αποφασίσουν να επιμείνουν στα παλιά πρότυπα κατανάλωσης και παραγωγής, θα χάσουν το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα και θα περιορίσουν Ο δρόμος προς τα εμπρός: Αλλαγή προσανατολισμού για το παγκόσμιο εμπόριο • Η αλλαγή των ατομικών επιλογών θα έχει ασφαλώς αντίκτυπο στην παγκόσμια οικονομία, και μολονότι η πρόθεση είναι να σώσουμε τον πλανήτη, ενδέχεται να υπάρξουν κάποιες ανεπιθύμητες συνέπειες, όπως, για παράδειγμα, η απώλεια θέσεων εργασίας στη βιομηχανία λουλουδιών στην Κένυα, η οποία δημιουργήθηκε για την προώ­ θηση των τοπικών λουλουδιών στην αγορά του Ηνωμένου Βασιλείου. Οι πολιτικές για το κλίμα είναι πολυσύνθετες, αυτό δεν αμφισβητήθηκε ποτέ και, ως εκ τούτου, ενδέχεται να προκύψουν δυσκολίες όπως αυτή, όταν ο στόχος είναι να χαράσσονται πολιτικές δίκαιες και χωρίς αποκλεισμούς για όλες τις γενιές και όλες τις περιοχές. Χρειάζονται εναλλακτικές λύσεις ανάπτυξης, με πρόβλεψη για αξιοπρεπή κοινωνικά και περιβαλλοντικά πρότυπα, τα οποία δεν θα επιτρέπουν στις επιχειρήσεις να μεταφέρουν το οικολογικό τους αποτύπωμα μακριά από τις εθνικές τους οικονομίες και να επωφελούνται ταυτόχρονα από τη φθηνή εργασία στο εξωτερικό. 12 τις πιθανότητές να βελτιωθεί το βιοτικό επίπεδο και η ποιότητα ζωής. Τι γίνεται όμως… ...με τις κοινωνικές συνέπειες που ενδέχεται να έχουν για την παγκόσμια οικονομία οι ατομικές επιλογές για τον περιορισμό της κλιματικής κρίσης και την προστασία του περιβάλλοντος; • Εκτός από το παράδειγμα με τα λουλούδια που προαναφέρθηκε, γιατί οι Κενυάτες να εξάγουν φρούτα και λαχανικά στο Ηνωμένο Βασίλειο, ή αλλού, όταν η κυβέρνησή τους μόλις κήρυξε κατάσταση έκτακτης ανάγκης λόγω έλλειψης τροφίμων; Η νόσος COVID-19 μάς έδειξε για άλλη μια φορά ότι έχουμε φτάσει σε ένα σημείο όπου πρέπει πραγματικά να προσανατολίσουμε την εγχώρια παραγωγή προς την εγχώρια ζήτηση και να δημιουργήσουμε πιο ανθεκτικές τοπικές κοινωνίες, αντί να συνεχίσουμε απλώς σε μια πορεία παγκοσμιοποίησης που δεν τους ωφελεί όλους εξίσου και όπου το δικαίωμα στην απασχόληση ορίζεται ως παροχή. • Εξάλλου, όπως επισημάνθηκε στην αρχή αυτού του κεφαλαίου, τα κοινωνικά και τα οικολο-

154 – 6 Πολιτικά μέσα για την άμβλυνση της κλιματικής κρίσης γικά ζητήματα δεν είναι αλληλοσυγκρουόμενα, αλλά προκύπτουν ως αποτέλεσμα ενός μακροχρόνια εδραιωμένου άδικου οικονομικού μοντέλου. Αρκεί να δούμε την κλωστοϋφαντουργία, η οποία μας επιτρέπει να καταναλώνουμε τεράστιες ποσότητες κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων σε εξωφρενικά χαμηλές τιμές, κάτι που καθίσταται εφικτό μόνο με τα χαμηλά ημερομίσθια και τις συνθήκες εργασίας στις εγκαταστάσεις παραγωγής στο Μπαγκλαντές και σε άλλες αναπτυσσόμενες χώρες. Την ελεύθερη κυκλοφορία και την κατανομή των κεφαλαίων δεν ακολούθησαν κατάλληλες πολιτικές φορολογίας και αναδιανομής, οι οποίες θα εξασφάλιζαν ίσα οφέλη για όλους. Και ενώ πολλοί υποστηρίζουν ότι οι θέσεις εργασίας αποτελούν ευκαιρία και πηγή εισοδήματος για πολλούς εργαζομένους και εργαζόμενες σε αυτές τις χώρες, μπορούμε να εξακολουθήσουμε να θεωρούμε μια θέση εργασίας«ευκαιρία» αντί για«θεμελιώδες δικαίωμα»; Σε μια δημοκρατία, αυτή η αλλαγή μπορεί να επιτευχθεί με τη βοήθεια της θεσμικής εξουσίας που έχουν αποκτήσει τα συνδικάτα με την πάροδο των ετών και μπορεί να διασφαλίσει την καλύτερη ευθυγράμμιση της κοινωνικής με την οικολογική πρόοδο. Τι επιδιώκουμε; • Η αλλαγή συμπεριφορών για την επίτευξη πιο βιώσιμων τρόπων διαβίωσης σε ατομικό και τοπικό επίπεδο γίνεται η πραγματικότητά μας – ξεκινώντας από την αυξημένη επίγνωση της προσωπικής ευθύνης και φτάνοντας έως την κοινή αίσθηση του ανήκειν και την αναγνώριση της απαραίτητης σύνδεσης μεταξύ των ανθρώπων και του περιβάλλοντός τους. • Από το υπερεθνικό έως το υποεθνικό, από το κυβερνητικό έως το ατομικό επίπεδο, αυτό το κεφάλαιο περιέγραψε πολλά εργαλεία και μέσα που έχουμε ήδη στη διάθεσή μας , είτε με τη μορφή ενεργειακών συνεταιρισμών είτε με ατομικές επιλογές κατανάλωσης. Ας τα χρησιμοποιήσουμε με σύνεση και ας σταματήσουμε να ορίζουμε τη διαχείριση του διοξειδίου του άνθρακα ως παγκόσμιο δίλημμα. • Είναι καιρός να κατανοήσουμε τη γλώσσα της φύσης, η οποία, μεταφρασμένη σε αριθμούς, σημαίνει ότι πρέπει να κρατήσουμε την άνοδο της θερμοκρασίας του πλανήτη κάτω από τον 1,5°C. Πρέπει να φροντίσουμε αυτό να βρίσκεται στο επίκεντρο των πολιτικών, οικονομικών και ατομικών μας αποφάσεων για να σώσουμε τον πλανήτη μας και να δημιουργήσουμε καλύτερες θέσεις εργασίας, να μειώσουμε τις ανισότητες και να βελτιώσουμε την ποιότητα ζωής για όλους.

6 Πολιτικά μέσα για την άμβλυνση της κλιματικής κρίσης – 155 Υποσημειώσεις και Πηγές Υποσημειώσεις 1 Βλ. http://www.cycling-embassy.dk/wp-content/uploads/2017/07/Velo-city_handout.pdf(τελευταία προσπέλαση: 24.5.2020). 2 Για περισσότερες πληροφορίες, βλ. Rhein- Hunsrück, Germany 3 Ό.π.: 20. 4 Βλ. https://fridaysforfuture.org/what-we-do/strike-statistics/list-of-countries/(τελευταία προσπέλαση: 7.5.2020). 5 Βλ. https://www.swissre.com/risk-knowledge/risk-perspectives-blog/will-our-behavioural-change-from-covid19 -help-us-fight-climate-change.html(τελευταία πρόσβαση: 24.5.2020). 6 Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με αυτά τα στοιχεία, βλ. την ειδική έκθεση του Ευρωβαρόμετρου (Απρίλιος 2019): Επισκόπηση https://ec.europa.eu/clima/citizens/support_en, πλήρης έκθεση https://ec.europa.eu/ clima/sites/clima/files/support/docs/report_2019_en.pdf(τελευταία προσπέλαση στις 17.4.2020). 7 Garton Ash, Timothy and Zimmermann, Antonia(2020): In Crisis Europeans Support Radical Positions, BST-Vorlage 2013. Bertelsmann Stiftung. 8 Οι γνώμες των Ευρωπαίων αποτυπώνονται στην ειδική μας έρευνα. 9 Αυτό είναι κάτι που υποστηρίζει η πλειονότητα των πολιτών στις ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο και θα μπορούσε να βοηθήσει στην άμβλυνση της κλιματικής κρίσης. Βλ. https://www.theguardian.com/commentisfree/2019/ jun/21/help-the-planet-work-a-four-day-week(τελευταία προσπέλαση: 17.4.2020). 10 Βλ., για παράδειγμα, Buen vivir: the social philosophy inspiring movements in South America ή Post-Development concepts? Buen Vivir, Ubuntu and Degrowth(τελευταία προσπέλαση: 20.4.2020). 11 Το ένα τρίτο των ανθρώπων με τα υψηλότερα οικολογικά αποτυπώματα ζει σε χώρες μεσαίων εισοδημάτων. Βλ. Κεφάλαιο 1 ή Human Development Report 2019, σ. 179(τελευταία προσπέλαση: 20.4.2020). 12 Leipold, Bruno and Morgante, Francesca(2012): The Impact of the Flower Industry on Kenya’s Sustainable Development , διαθέσιμο στον σύνδεσμο: https://www.researchgate.net/publication/323966320_The_Impact_of_ the_Flower_Industry_on_Kenya’s_Sustainable_Development(τελευταία προσπέλαση: 23.4.2020). Πηγές National and Sub-national Policies and Institutions(chapter 15)

156 – Titel 7 Αμοιβαία οφέλη για τη δημοκρατία και τις φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα Η δημοκρατία είναι η πλέον κατάλληλη μορφή διακυβέρνησης για τη διασφάλιση αποτελεσματικών και ορθών πολιτικών για το κλίμα. Αλλά και, αντίστροφα, οι φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα μάς βοηθούν επίσης να προστατεύσουμε τη δημοκρατία μας.

7 Αμοιβαία οφέλη για τη δημοκρατία και τις φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα – 157 Η συζήτηση για τη συσχέτιση των πολιτικών συστημάτων των χωρών με τη χάραξη πολιτικής υπήρξε μόνιμο θέμα στον τομέα της κλιματικής αλλαγής. Σε αυτό το κεφάλαιο θα περιγράψουμε αρχικά πώς οι δημοκρατικές κοινωνίες μας απειλούνται σήμερα από την κλιματική κρίση. Δεύτερον, θα συνεχίσουμε να υποστηρίζουμε ότι ακριβώς αυτά τα δημοκρατικά συστήματα είναι τα πλέον κατάλληλα για την ανάπτυξη αποτελεσματικών πολιτικών για το κλίμα. Πόσο χαίρομαι που η ηλεκτρική ενέργεια που έχουμε προέρχεται πλέον αποκλειστικά από ανανεώσιμες πηγές. Ας ελπίσουμε ότι το περιφερειακό πιλοτικό έργο θα ενθαρρύνει την κυβέρνηση να αλλάξει την ενεργειακή πολιτική της. Έχω ξεπαγιάσει! Αγάπη μου, νομίζω ότι η ηλεκτρική ενέργεια που είχαμε παλιότερα ήταν καλύτερη.

158 – Αμοιβαία οφέλη για τη δημοκρατία και τις φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα Μέρος Α: Οι φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα σταθεροποιούν τις δημοκρατίες μας Είναι ζωτικής σημασίας να δράσουμε για την κλιματική κρίση προκειμένου να διατηρήσουμε τα δημοκρατικά και πλουραλιστικά συστήματα, τα οποία αγωνιστήκαμε τόσο πολύ να εδραιώσουμε. Σε περιόδους κρίσης, οι δημοκρατικές διαδικασίες λήψης αποφάσεων τείνουν να αναστέλλονται και η προσωπική ελευθερία συχνά περιορίζεται. Η εκτελεστική εξουσία αναγκάζεται να λαμβάνει γρήγορες αποφάσεις μεγάλης εμβέλειας, για παράδειγμα όταν μαίνονται δασικές πυρκαγιές σε μια χώρα, όταν φτάνουν εκατομμύρια κλιματικών προσφύγων στα σύνορα ενός κράτους ή όταν παρουσιάζονται προβλήματα στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας λόγω έλλειψης νερού, με αποτέλεσμα τα υδροηλεκτρικά φράγματα, οι πυρηνικοί σταθμοί και οι σταθμοί παραγωγής ενέργειας με καύση άνθρακα να αγωνίζονται να παραμείνουν σε λειτουργία. Σε τέτοια σενάρια δεν μένει χρόνος για να συζητηθούν τα μέτρα αντιμετώπισης με τα κόμματα της αντιπολίτευσης στη βουλή, να υπάρξουν ακροάσεις εμπειρογνωμόνων, να περιμένει κανείς τα αποτελέσματα των δημοσκοπήσεων ή ακόμα και τις επόμενες εκλογές για να αναδειχθεί η βούληση του πραγματικού κυρίαρχου, του λαού. • Οι δημοκρατίες μας βασίζονται στον συμβιβασμό, αλλά αυτός φτάνει στα όριά του όταν οι συνθήκες καθιστούν αδύνατο τον σεβασμό των αναγκών και των θεμελιωδών δικαιω­ μάτων ολόκληρου του πληθυσμού: Δεν είναι δυνατόν να τηρηθεί η αρχή τού«κανείς δεν θα μείνει πίσω» όταν ο πληθυσμός μιας ολόκληρης πρωτεύουσας πρέπει να εκκενωθεί ή όταν εκατομμύρια άνθρωποι πρέπει να μετεγκατασταθούν λόγω ανόδου της στάθμης της θάλασσας. Κανένας κρατικός προϋπολογισμός δεν διαθέτει αρκετά κονδύλια για να παράσχει επαρκείς αποζημιώσεις σε όλες τις ομάδες που έχουν επηρεαστεί από την κλιματική κρίση τις τελευταίες δεκαετίες – στα περιθωριοποιημένα μέλη της κοινωνίας που αναγκάζονται να ξαναχτίσουν τα σπίτια τους έπειτα από σφοδρή καταιγίδα, στους αγρότες και τις αγρότισσες που χάνουν ξανά και ξανά τις σοδειές τους ή στις επιχειρήσεις που οδηγούνται σε πτώχευση έπειτα από επένδυση σε ένα παραποτάμιο λιμάνι που τελικά αποξηραίνεται(βλ. επίσης Κεφάλαιο 1, σελίδα 20). Η κρίση της COVID-19 –η οποία ενίσχυσε αυταρχικές διαδικασίες λήψης αποφάσεων, οδήγησε σε παραβίαση των θεμελιωδών δικαιωμάτων, προκάλεσε οικονομικές στρεβλώσεις και αυξημένες κοινωνικές αδικίες– μοιάζει να είναι το προανάκρουσμα μιας επαναλαμβανόμενης κατάστασης έκτακτης ανάγκης που θα κληθούμε να αντιμετωπίσουμε με την πλήρη εξέλιξη της κλιματικής κρίσης. Αυτό δεν θα είναι κάτι που θα κληθούμε να αντιμετωπίσουμε μόνο για λίγους μήνες, αλλά για περισσότερους αιώνες από όσους θα θέλαμε να φανταστούμε. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας της COVID-19 είδαμε επίσης να παγώνουν σχεδόν οι συζητήσεις όπου εκφράζονται οι ποικίλες ανάγκες και απόψεις πολλών διαφορετικών ομάδων συμφερόντων, οι οποίες αποτελούν χαρακτηριστικό πλεονέκτημα των δημοκρατικών συστημάτων. Όταν ξεσπά μια κρίση, η προσοχή της κοινής γνώμης και των μέσων ενημέρωσης επικεντρώνεται σε μεγάλο βαθμό σε αυτό το συγκεκριμένο θέμα. Τα ενοίκια που εκτοξεύονται στα ύψη, οι διαφορές στις αμοιβές μεταξύ των φύλων και άλλα κοινωνικά ζητήματα που μπορεί να κυριαρχούσαν προηγουμένως στους τίτλους των εφημερίδων σχεδόν εξαφανίζονται παντελώς από τη δημόσια σφαίρα. Το θετικό είναι ότι οι δημοκρατίες είναι εξαιρετικά ικανές στην αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης, όπως θα δείξουμε στην επόμενη ενότητα.

7 Τα αμοιβαία οφέλη της δημοκρατίας και οι φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα – 159 Μέρος Β: Τα δημοκρατικά συστήματα είναι ικανά να αναπτύσσουν και να εφαρμόζουν φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα Τα στατιστικά στοιχεία δείχνουν ότι υπάρχει ισχυρή συσχέτιση μεταξύ εκδημοκρατισμού και περιβαλλοντικής πολιτικής: Οι πλήρως ανεπτυγμένες δημοκρατίες καταλαμβάνουν πολύ υψηλότερη θέση στις διεθνείς αξιολογήσεις των φιλόδοξων ενεργειακών πολιτικών από τα απολυταρχικά κράτη(μια εικόνα που συχνά στρεβλώνεται από ορισμένα εξέχοντα αντίθετα παραδείγματα, όπως οι ΗΠΑ και η Αυστραλία). 1 Η Σύμβαση του Aarhus, που ρυθμίζει«την πρόσβαση στην πληροφόρηση, τη συμμετοχή του κοινού στη λήψη αποφάσεων και την πρόσβαση στη δικαιοσύνη σε περιβαλλοντικά θέματα», υπογράφηκε σχεδόν αποκλειστικά από δημοκρατικά κράτη. 2 Ακόμα και σε ατομικό επίπεδο, οι άνθρωποι που δείχνουν προτίμηση στις αυταρχικές αξίες έχουν(κατά μέσο όρο) λιγότερους προβληματισμούς για τα περιβαλλοντικά ζητήματα. 3 Αυτός ο συσχετισμός μπορεί να εξηγηθεί με βάση τρία χαρακτηριστικά των δημοκρατικών συστημάτων: α) την ελευθερία έκφρασης, β) την πολιτική χωρίς αποκλεισμούς και γ) τον υψηλότερο βαθμό διαφάνειας. α) Ελευθερία της έκφρασης: • Ενώ οι άνθρωποι που ζουν σε απολυταρχικά κράτη εξαρτώνται από το εάν οι αυταρχικοί ηγέτες τους θα συνειδητοποιήσουν ότι η υπερθέρμανση του πλανήτη αποτελεί πρόβλημα, 4 οι πολίτες των δημοκρατικών κρατών έχουμε πρόσβαση σε πολλούς τρόπους έκφρασης της πολιτικής μας βούλησης και καθώς όλο και περισσότεροι πολίτες αναγνωρίζουν τις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης, οι δημοκρατικές κυβερνήσεις καλούνται να δράσουν. Σε μια παγκόσμια έρευνα, σχεδόν το 70% των ερωτηθέντων τόνισε ότι«αν οι κυβερνήσεις τους δεν δράσουν τώρα για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής, θα απογοητεύσουν τους πολίτες τους» . Επίσης, σχεδόν το 60% των ερωτηθέντων είπαν ότι«θα απέφευγαν να ψηφίσουν ένα πολιτικό κόμμα του οποίου οι πολιτικές δεν λαμβάνουν σοβαρά υπόψη την κλιματική αλλαγή» . 5 Φυσικά, οι αυταρχικές ηγετικές προσωπικότητες δεν χρειάζεται να δίνουν την ίδια προσοχή σε τέτοιες δημοσκοπήσεις ή ακόμα και σε καταγγελίες, μαζικές διαδηλώσεις ή κινητοποιήσεις στα σχολεία (αν υποτεθεί ότι επιτρέπονται ακόμη τέτοιου είδους μέσα πολιτικής έκφρασης). • Σε μια δημοκρατία, δεν πρέπει να υπάρχει το «εμείς και η κυβέρνηση». Ο ρόλος των δημοκρατικών θεσμών είναι να εξασφαλίζουν ότι οι δημόσιοι φορείς ανταποκρίνονται στις ανάγκες των πολιτών, συμπεριλαμβανομένων των νέων που δεν ψηφίζουν ακόμη αλλά εξακολουθούν να έχουν σημαντική φωνή. Οι δημοκρατικά διοικούμενες κοινωνίες διαθέτουν θεσμοθετημένους μηχανισμούς για την κατάλληλη συμμετοχή και εκπροσώπηση. Επομένως, είναι καθήκον των διοικητικών οργάνων και των θεσμικών οργάνων να παρέχουν ένα περιβάλλον που καθιστά δυνατή τη στροφή προς τη βιωσιμότητα. Υπάρχει μια αυξανόμενη τάση –που αναδεικνύεται μέσα από τις πολυάριθμες ατομικές και συλλογικές πρωτοβουλίες πολιτών– προς την αύξηση της ευαισθητοποίησης, ιδίως των νέων, σχετικά με την ανάγκη δημιουργίας μιας υποδομής που θα επιτρέπει λύσεις με ουδέτερο ισοζύγιο άνθρακα, οι οποίες θα είναι συμβατές με το περιβάλλον και επωφελείς για την ανθρώπινη κοινωνία.

160 – Αμοιβαία οφέλη για τη δημοκρατία και τις φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα β) Χάραξη πολιτικής χωρίς αποκλεισμούς: • Ως εταίρος των πολιτών, ένα δημοκρατικό κράτος δεν χρειάζεται να επανεφεύρει τον τροχό, αλλά μπορεί να υιοθετήσει πρωτοβουλίες και προτάσεις της κοινωνίας των πολιτών που έχουν σχεδιαστεί για να καλύψουν τις ανάγκες τους. Υπάρχουν παραδείγματα καλών πρακτικών από: α) κοινότητες, β) κόμματα, γ) ΜΚΟ και πρωτοβουλίες πολιτών ή δ) συνεταιρισμούς, τα οποία μπορούν εύκολα να εφαρμοστούν σε μεγαλύτερη κλίμακα. Σε μια δημοκρατία, αυτοί οι υποεθνικοί φορείς έχουν την ελευθερία να πειραματίζονται, δηλαδή δεν χρειάζεται να περιμένουν«άνωθεν» οδηγίες ή έγκριση, ενώ διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη διοχέτευση πληροφοριών σχετικά με επιτυχημένα έργα στο κράτος ή ακόμα και σε θεσμικά όργανα σε διεθνές επίπεδο. • Οι δήμοι και οι κοινότητες διαδραματίζουν διττό ρόλο όσον αφορά τα καινοτόμα σχέδια για το κλίμα: Πρώτον, οι κοινότητες δοκιμάζουν νέες προσεγγίσεις , οι οποίες μπορούν να αναπαραχθούν σε εθνικό επίπεδο και πέρα από αυτό. Δεύτερον, παρέχουν έναν χώρο στον οποίο οι πολίτες μπορούν να βιώσουν την αυτο-αποτελεσματικότητα και να αποκτήσουν εμπιστοσύνη στην ικανότητά τους να αλλάζουν τα πράγματα προς το καλύτερο. Πολλοί σοσιαλδημοκράτες δήμαρχοι τείνουν να υποστηρίζουν πρωτοβουλίες για τους πολίτες από τους πολίτες, διασφαλίζοντας την εφαρμογή κοινωνικών και οικολογικών πολιτικών προς όφελος όλων. Το ευρύ φάσμα των μέσων που μπορούν να χρησιμοποιηθούν από τις κοινότητες για τον περιορισμό της κλιματικής κρίσης περιγράφεται στο έκτο κεφάλαιο(βλ. σελίδα 140κ.ε.). Φυσικά, είναι πιο εύκολο για τις κοινότητες να εφαρμόσουν προοδευτικούς κανονισμούς όταν οι τοπικοί πολιτικοί έχουν λόγο στο θέμα αυτό. Για τον λόγο αυτόν, πολλές κοινότητες επεκτείνουν και πάλι το πεδίο αρμοδιοτήτων τους μέσω της επαναδημοτικοποίησης των επιχειρήσεων κοινής ωφελείας. Στο Αμβούργο, για παράδειγμα, ένα επιτυχημένο δημοψήφισμα που ξεκίνησε από τους πολίτες ώθησε την τοπική κυβέρνηση να ξαναγοράσει το ενεργειακό δίκτυο της πόλης από μια ενεργειακή εταιρεία –από τις μεγαλύτερες της Γερμανίας–, η οποία στήριζε την παραγωγή της σε μεγάλο βαθμό στον άνθρακα και την πυρηνική ενέργεια, και να ξεκινήσει τη μετάβαση προς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και τα βιώσιμα συστήματα θέρμανσης. 6 Ομοίως, η πόλη των Σκοπίων αποφάσισε πρόσφατα να επαναδημοτικοποιήσει τη διαχείριση των αποβλήτων της. • Τα κόμματα: Ως πολιτικοί ηγέτες σε κοινότητες και επαρχίες, οι εκπρόσωποι των κομμάτων μπορούν επίσης να εφαρμόσουν καινοτόμα τοπικά σχέδια και να αποδείξουν έτσι στους ψηφοφόρους και στους πολιτικούς κυβερνητικούς αντιπάλους τους ότι μπορούν να προσφέρουν καλύτερες λύσεις. Είναι πολύ ενθαρρυντικό να βλέπουμε ότι όλο και περισσότερα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα ενστερνίζονται την ιδέα των φιλόδοξων κοινωνικών και περιβαλλοντικών πολιτικών , συμπεριλαμβανομένης της συλλογικής προσπάθειας για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης. Όλο και περισσότεροι σοσιαλδημοκράτες και σοσιαλδημοκράτισσες αγωνίζονται για φιλόδοξες κλιματικές δράσεις που αποσκοπούν στην προστασία των αξιών μας – την κοινωνική δικαιοσύνη, την αλληλεγγύη με τις περιθωριοποιημένες ομάδες σε κοινωνικό εθνικό και διεθνές επίπεδο, και ένα βιώσιμο μέλλον για τα παιδιά μας. Είμαστε μάρτυρες τέτοιων παραδειγμάτων σε ολόκληρο τον κόσμο. Η ειδική «πλατφόρμα για το κλίμα» που δημιούργησε ο Μπέρνι Σάντερς στο πλαίσιο της προεκλογικής εκστρατείας του για την προεδρία των ΗΠΑ, η νέα Πράσινη Συμφωνία του Φρανς Τίμερμανς για την Ευρώπη, η τρέχουσα στροφή του σοσιαλδη-

7 Αμοιβαία οφέλη για τη δημοκρατία και τις φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα – 161 μοκρατικού κόμματος SPD στη Γερμανία υπέρ του μετασχηματισμού της κινητικότητας και το φιλόδοξο προεκλογικό μανιφέστο του σοσιαλδημοκρατικού κόμματος της Βόρειας Μακεδονίας είναι μερικά μόνο από αυτά. Όπως περιγράφεται στο πρώτο κεφάλαιο(σελίδες 32-33), αυτές οι κοινωνικο-οικολογικές έννοιες δεν είναι νέες για τη σοσιαλδημοκρατία, έχουν όμως αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία τα τελευταία χρόνια – είτε γιατί οι πολιτικοί συνειδητοποίησαν τις κοινωνικές επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης είτε επειδή συνειδητοποίησαν ότι αν δεν υποστηρίξουν τη δράση για το κλίμα θα χάσουν ψήφους, αφού ο προβληματισμός των πολιτών για την κλιματική κρίση έχει αυξηθεί κατά πολύ. • Οι ΜΚΟ και οι πρωτοβουλίες πολιτών: Μαζί με τις κοινότητες, οι ΜΚΟ και όλο και περισσότερες πρωτοβουλίες πολιτών γίνονται κινητήριοι μοχλοί φιλόδοξων πολιτικών για το κλίμα σε όλο τον κόσμο. Ενώ μέσα από μικρές πρωτοβουλίες μπορεί να γεννώνται καλές πρακτικές, σε τοπικό, εθνικό ή ακόμα και διεθνές επίπεδο διεξάγεται ένας διάλογος μεταξύ καθιερωμένων περιβαλλοντικών ΜΚΟ σχετικά με τις καλές πρακτικές, με αποτέλεσμα κάποια επιτυχημένα σχέδια κινητικότητας που εφαρμόζονται, για παράδειγμα, στην Μπογκοτά, να μπορούν να υλοποιηθούν και στο Βερολίνο. Στις δημοκρατικές κοινωνίες, οι ΜΚΟ δεν λειτουργούν μόνο ως «φορείς επαγρύπνησης», βάζοντας συνεχώς στο μικροσκόπιο τις πολιτικές αποφάσεις. Σε πολλές χώρες λειτουργούν και ως συμμέτοχοι στη διαδικασία λήψης αποφάσεων, συνεισφέροντας με τις καινοτόμες ιδέες ή τις μελέτες τους στο έργο των πολιτικών. Ενώ οι καθιερωμένες ΜΚΟ συχνά βασίζονται σε μακροχρόνιους υποστηρικτές και επαγγελματικό προσωπικό, οι πρωτοβουλίες των πολιτών έχουν γίνει ελκυστικές για άτομα που αγωνίζονται για έναν συγκεκριμένο σκοπό(για παράδειγμα, κατά της κατασκευής ενός νέου σταθμού ηλεκτροπαραγωγής με καύση άνθρακα στην περιφέρειά τους) ή που θέλουν να συνεισφέρουν με τις δεξιότητές τους σε εθελοντική βάση. Τα κινήματα των πολιτών που επικεντρώνονται στη δράση για το κλίμα αυξάνονται εδώ και πολλά χρόνια, ενώ το 2019 υπήρξε πρωτοφανής υποστήριξη για νέα(μαζικά) κινήματα, όπως το«Fridays for Future» ή το«Extinction Rebellion». • Τα συνδικάτα μπορούν να συμβάλουν στην προώθηση της κοινωνικο-οικολογικής καινοτομίας σε μεμονωμένες επιχειρήσεις(π.χ. μέτρα εξοικονόμησης ενέργειας κατά τη λειτουργία συγκεκριμένων μηχανημάτων), σε ολόκληρους τομείς(όπως η στροφή προς μεγαλύτερη βιωσιμότητα στη γερμανική χημική βιομηχανία) ή στο σύνολο της κοινωνίας(όπως η υποστήριξη για τη μείωση του χρόνου εργασίας, η οποία έχει παράλληλα θετικά περιβαλλοντικά οφέλη). Όπως περιγράφεται στο πρώτο κεφάλαιο(σελίδες 35-36), σε πολλές περιπτώσεις τα συνδικάτα σήμερα είναι σύμμαχοι που αγωνίζονται για μια δίκαιη οικολογική μετάβαση, με σύνθημα«δεν υπάρχουν δουλειές σε έναν νεκρό

162 – Αμοιβαία οφέλη για τη δημοκρατία και τις φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα πλανήτη». Στην πραγματικότητα, οι χώρες με υψηλότερα επίπεδα συνδικαλιστικής οργάνωσης έχουν χαμηλότερο κατά κεφαλήν αποτύπωμα άνθρακα. 7 Έτσι, η φωνή των εργατών και των υπαλλήλων δεν είναι επιτακτική ανάγκη μόνο από δημοκρατική άποψη, αλλά και από την άποψη της δύναμης που έχουν για να επέλθει από τη βάση η αλλαγή της κοινωνίας προς το καλύτερο. • Οι συνεταιρισμοί είναι η πιο δίκαιη και αποτελεσματική μορφή σύμπραξης που υποστηρίζεται από ισχυρές δημοκρατικές κοινωνίες προκειμένου να εξασφαλιστούν ολοκληρωμένες και προοδευτικές πολιτικές για το κλίμα από οικονομική άποψη(βλ. Κεφάλαιο 6, σελίδα 147). Εδώ είναι σημαντικό να σημειω­θεί ότι οι συνεταιρισμοί λειτουργούν πολύ καλύτερα σε ένα δημοκρατικό πλαίσιο, όπου οι πολίτες μπορούν να συμμετέχουν ελεύθερα σε καθορισμένα σχέδια. Πολύ λίγοι συνεταιρισμοί έχουν συσταθεί(από την κορυφή προς τη βάση) σε απολυταρχικά κράτη. 8 Αυτό που είναι μοναδικό για τα σχέδια που δρομολογούνται από κοινότητες, κόμματα, ΜΚΟ, πρωτοβουλίες πολιτών ή συνεταιρισμούς στις δημοκρατίες είναι ότι χρειάζεται μόνο ένας μικρός αριθμός ανθρώπων για να ηγηθούν τέτοιων προοδευτικών πρωτοβουλιών και να τις προβάλουν στη δημόσια σφαίρα. Ενεργοί πολίτες με αίσθημα δέσμευσης για κοινωνικές βελτιώσεις προς όφελος όλων επεξεργάζονται λύσεις για την τοπική παραγωγή τροφίμων, κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων και ενέργειας(για να αναφέρουμε μερικά μόνο παραδείγματα) με καινοτόμους, δυναμικούς και υπεύθυνους τρόπους. Η συλλογική δράση που βλέπουμε σήμερα σε τοπικό επίπεδο, η οποία υποστηρίζεται αρκετά και από την τοπική αυτοδιοίκηση ή τις εθνικές κυβερνήσεις, θα ωφελήσει τις μελλοντικές γενιές. Τα δημοκρατικά εργαλεία για τη συμμετοχή των πολιτών και τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων χωρίς αποκλεισμούς ευνοούν τις ιδέες και τις αλλαγές που υποστηρίζονται από μια δομή από τη βάση προς την κορυφή, που προτείνονται και υλοποιούνται από ενεργούς πολίτες, οι οποίοι, με την υποστήριξη πολεοδόμων, μηχανικών και άλλων εμπειρογνωμόνων, μπορούν να συνδιαμορφώσουν ένα βιώσιμο μέλλον για την κοινότητά τους. Ως εκ τούτου, οι κοινότητες πρέπει να έχουν την ευκαιρία να πειραματιστούν και να αποφασίσουν οι ίδιες ποιες είναι οι καλύτερες λύσεις για ένα βιώσιμο μέλλον, βάσει της συμφωνίας του Παρισιού και της Ατζέντας 2030. Όλες οι θετικές εμπειρίες που έχουμε αποκομίσει μέχρι τώρα από κοινοτικά σχέδια, από την τοπική, βιώσιμη και κλιματικά συμβατή παραγωγή ενέργειας και τροφίμων και από έργα στον τομέα των μεταφορών αποτελούν ζωτικό μέρος αυτής της διαδικασίας. • Οι υποεθνικοί φορείς συμβάλλουν κι αυτοί στη λήψη τεκμηριωμένων αποφάσεων: Οι εκπρόσωποι πρωτοβουλιών των πολιτών μπορούν, για παράδειγμα, σε συναντήσεις πρόσωπο με πρόσωπο με τον βουλευτή της περιφέρειάς τους να του γνωστοποιήσουν ένα επιτυχημένο σχέδιο, ενώ οι ΜΚΟ μπορούν να εξηγήσουν σε μια ακρόαση τους λόγους για τους οποίους απέτυχε μια συγκεκριμένη ιδέα. Ένα καλό παράδειγμα για αυτόν τον δίαυλο πληροφόρησης προς τα πάνω είναι το«Λαϊκό Σχέδιο για το Κλίμα»(Grassroots Climate Plan), το οποίο συλλέγει και αξιολογεί πολλές ιδέες για τη μείωση των εκπομπών CO 2 όσο το δυνατόν πιο γρήγορα και με όσο το δυνατόν κοινωνικά δικαιότερο τρόπο. 9 • Στα δημοκρατικά κράτη πρόνοιας, οι συνθήκες των περιθωριοποιημένων ομάδων συνεκτιμώνται εξαρχής όταν υιοθετούνται νέες πολιτικές. Έτσι είναι πιο πιθανό οι πολιτικές για το κλίμα να σχεδιαστούν με τρόπο που να εξασφαλίζει μεγαλύτερη κοινωνική δικαιοσύνη και να αποτρέπει τη διεύρυνση του κοινωνικού χάσματος(όπως είδαμε στο Κεφάλαιο 1, σελίδες 20-21).

7 Αμοιβαία οφέλη για τη δημοκρατία και τις φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα – 163 Αντιθέτως, ο τρόπος λήψης αποφάσεων στα αυταρχικά καθεστώτα –«από την κορυφή προς τη βάση»– συχνά οδηγεί σε αποτυχία: Οι αυταρχικοί ηγέτες είναι πιθανότερο να υιοθετήσουν γρήγορα στρατηγικές για το κλίμα , χωρίς να προηγηθεί συζήτηση μεταξύ των μελών του υπουργικού συμβουλίου, του κοινοβουλίου ή της κοινής γνώμης. Όμως, ακόμα και αν οι στρατηγικές αυτές φαίνονται καλές στα χαρτιά, η εφαρμογή τους συχνά θα συναντήσει εμπόδια, γιατί δεν θα έχουν ληφθεί υπόψη οι ανάγκες και η δυναμικότητα των υποε­θνικών φορέων. Οι κοινότητες μπορεί να μην έχουν τα κατάλληλα άτομα ή το συμφέρον να εφαρμόσουν στρατηγικές που δεν έχουν καμία σχέση με την πραγματικότητα στην πράξη. 10 Σε αυτά τα καθεστώτα, οι εμπειρογνώμονες έχουν περιορισμένη επιρροή κατά τη χάραξη νέων πολιτικών και δεν υπάρχει ούτε τακτικός διάλογος με εκπροσώπους της κοινωνίας των πολιτών ούτε ανοιχτή συζήτηση με τους ψηφοφόρους. Κατά συνέπεια, δεν υπάρχει διαδικασία που να εξασφαλίζει την εφαρμοσιμότητα των πολιτικών πριν από την υλοποίησή τους. • Στα απολυταρχικά καθεστώτα υπάρχουν επίσης λιγότερα παραδείγματα ανάπτυξης καλών πρακτικών: Οι κοινοτικοί ηγέτες συχνά δεν διαθέτουν ούτε την πολιτική ελευθερία ούτε τους οικονομικούς πόρους για να δοκιμάσουν καινοτόμες πολιτικές για το κλίμα. Μπορεί επίσης να μην έχουν κανένα κίνητρο να το πράξουν, διότι η ανανέωση της θητείας τους από τους πολιτικούς υποστηρικτές τους δεν εξαρτάται από τη δημοτικότητά τους μεταξύ των ψηφοφόρων, αλλά από τις ιδιοτροπίες του αυταρχικού ηγέτη. Αν πάλι δεν επιτρέπεται καν η ύπαρξη πρωτοβουλιών των πολιτών ή ανεξάρτητων ΜΚΟ, προφανώς δεν μπορούν να καθιερώσουν καμία καλή πρακτική. • Στα απολυταρχικά καθεστώτα υπάρχει επίσης μεγαλύτερος κίνδυνος διαφθοράς και αναποτελεσματικότητας, που ακυρώνει τις στρατηγικές για το κλίμα σε όλα τα επίπεδα. Η υπαγωγή του δημόσιου διαλόγου και της ελευθερίας της ενημέρωσης σε αυστηρούς περιορισμούς ευνοεί τη διαφθορά και την απάτη. Αν προσφέρεται η δυνατότητα –και είναι φθηνό-

164 – Αμοιβαία οφέλη για τη δημοκρατία και τις φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα τερο– να δωροδοκήσει κανείς, για παράδειγμα, έναν ελεγκτή, τότε μπορεί να αφήσει τα φίλτρα σε μονάδες ηλεκτροπαραγωγής με καύση άνθρακα εκτός λειτουργίας. Αν πάλι οι δικαστικοί λειτουργοί βασίζουν τις αποφάσεις τους στο πόσο μεγάλο«φακελάκι» θα λάβουν«κάτω από το τραπέζι», τότε ο ελεγκτής αυτός δεν θα λογοδοτήσει ποτέ. Τέλος, αν οι ανεξάρτητοι δημοσιογράφοι δεν έχουν την ελευθερία να αποκαλύψουν τέτοια σκάνδαλα, τότε οι στρατηγικές για το κλίμα μπορεί να συνεχίσουν να φαίνονται καλές στα χαρτιά, αλλά οι εκπομπές δεν θα μειώνονται. • Φυσικά, υπάρχουν περιπτώσεις απάτης και διαφθοράς και στις δημοκρατικές κοινωνίες. Ειδικά οι δραστηριότητες των λόμπι αποτελούν συχνά λόγο ανησυχίας – και πολλοί από αυτούς τους κύκλους αντιτίθενται στη στροφή προς ένα βιώσιμο μέλλον. Ωστόσο, τα στατιστικά στοιχεία δείχνουν ότι οι εδραιωμένες δημοκρατίες έχουν πολύ χαμηλότερα επίπεδα διαφθοράς – για τον απλό λόγο ότι οι υποθέσεις αυτές μπορούν να αποκαλυφθούν από τα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης ή από καταγγελίες, ενώ οι πολιτικοί που εμπλέκονται σε υποθέσεις διαφθοράς μπορεί να χάσουν το αξίωμά τους. 11 Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την υλοποίηση της πολιτικής για το κλίμα και άλλων περιβαλλοντικών πολιτικών, που μπορούν να λειτουργήσουν μόνο εφόσον εξασφαλιστεί η εφαρμογή σε όλα τα επίπεδα, δηλαδή όταν δεν υπάρχουν περιθώρια για τις εταιρείες ή τους οδηγούς αυτοκινήτων που εισέρχονται παράνομα σε πεζόδρομους να ξεφύγουν«λαδώνοντας», σε βάρος όλων των άλλων. • Από σοσιαλδημοκρατική σκοπιά, είναι σημαντικό να προωθήσουμε ακριβώς αυτά τα χαρακτηριστικά των δημοκρατικών μας συστημάτων: Η ελευθερία της έκφρασης, η χωρίς αποκλεισμούς χάραξη πολιτικής σε αντίθεση με τη λήψη αποφάσεων από την κορυφή προς τη βάση, καθώς και η καταπολέμηση της διαφθοράς και η διαφάνεια βρίσκονται ψηλά στη σοσιαλδημοκρατική ατζέντα – ουσιαστικά από τη γέννηση της σοσιαλδημοκρατίας. Επομένως, είναι πολύ θετικό το γεγονός ότι

7 Αμοιβαία οφέλη για τη δημοκρατία και τις φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα – 165 αυτά ακριβώς τα χαρακτηριστικά των συστημάτων διακυβέρνησης μάς παρέχουν ένα ιδανικό πλαίσιο για τη διαμόρφωση φιλόδοξων πολιτικών για το κλίμα. Τι γίνεται όμως... ...με την ανησυχία ότι τα δημοκρατικά συστήματα, των οποίων ο απώτερος στόχος είναι να επιτευχθεί ένας καλός συμβιβασμός για όλες τις ομάδες συμφερόντων, δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν την κλιματική κρίση, διότι δεν μπορείς να κλείσεις πολιτικές συμφωνίες με την ατμόσφαιρα της Γης; Δεν πρέπει να συγκροτήσουμε συνελεύσεις πολιτών για να αντιμετωπίσουμε την πρόκληση; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Δημόσια διαβούλευση συμπληρωματικά προς τις καθιερωμένες δημοκρατικές διαδικασίες Οι δημοκρατικές διαδικασίες λήψης αποφάσεων χρειά­ζονται χρόνο και, όσον αφορά τον στόχο του 1,5°C, ο χρόνος δεν είναι με το μέρος μας. Παρ’ όλα αυτά, όπως προαναφέρθηκε, η δημοκρατική, συμμετοχική λήψη αποφάσεων είναι σαφώς πιο αποτελεσματική μακροπρόθεσμα και αναμφίβολα ένα στοιχείο που θέλουμε να διαφυλάξουμε στο κοινωνικο-οικολογικό μέλλον. Πολλοί σοσιαλδημοκράτες και προοδευτικοί πολίτες βρίσκουν τα νέα εργαλεία άμεσης δημοκρατίας πολύ ελκυστικά, αλλά η καθιέρωσή τους χρειάζεται επίσης χρόνο. Απλώς δεν είναι εφικτό να περιμένουμε πρώτα την εφαρμογή των πολιτικών μεταρρυθμίσεων και μετά να προετοιμαστούμε για να αναλάβουμε δράση για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης – διότι μέχρι τότε ο στόχος του 1,5°C σίγουρα θα είναι απλησίαστος. Ποια είναι λοιπόν η λύση; 1. Πρώτον, όπως καταδείξαμε παραπάνω αλλά και στο έκτο κεφάλαιο, τα σημερινά αντιπροσωπευτικά δημοκρατικά συστήματά μας είναι απολύτως ικανά να αντιμετωπίσουν την κλιματική κρίση, υπό την προϋπόθεση ότι οι πολιτικοί θα χρησιμοποιήσουν όλα τα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους (όπως συνέβη και κατά τη διάρκεια της κρίσης της COVID-19). 2. Δεύτερον, τα μέσα δημόσιας διαβούλευσης , όπως οι συνελεύσεις ή οι επιτροπές πολιτών, μπορούν να αποτελέσουν μια πολύ καλή προσθήκη στις καθιερωμένες πολιτικές διαδικασίες, αλλά δεν πρέπει να τις αντικαταστήσουν. Δύο θετικά παραδείγματα είναι τα δημοψηφίσματα που διεξήχθησαν στη Βόρεια Μακεδονία, το 2016, σχετικά με το άνοιγμα νέων χρυσωρυχείων, 12 και στην Ιρλανδία(ενώ μετά ακολούθησαν και στο Ηνωμένο Βασίλειο και στη Γαλλία) οι συνελεύσεις πολιτών, στις οποίες αναπτύχθηκαν προτάσεις για τον περιορισμό της κλιματικής κρίσης. 13 3. Τρίτον, επειδή δεν μπορούμε να διαπραγματευτούμε με το κλίμα μας, η συμβατότητα με τη συμφωνία του Παρισιού πρέπει να διασφαλιστεί εξαρχής. Οι«επιτροπές άνθρακα», για παράδειγμα, θα πρέπει να συγκεντρώνουν όλους τους ενδιαφερόμενους φορείς για να συζητήσουν μια κοινωνικά δίκαιη στρατηγική εξόδου μέχρι μια ορισμένη ημερομηνία που είναι συμβατή με τον στόχο του 1,5°C, ενώ η ίδια η ημερομηνία σταδιακής κατάργησης δεν μπορεί να είναι διαπραγματεύσιμη(βλ. επίσης Κεφάλαιο 1, σελίδα 35). 4. Τέταρτον, πρέπει να αντιμετωπίσουμε τα σημερινά προβλήματα χρησιμοποιώντας τα μέσα και τους πόρους που διαθέτουμε αυτήν τη στιγμή – και δεν πρέπει ποτέ να εγκαταλείψουμε την προσπάθεια. Ακόμα και αν ορισμένες χώρες δεν υιοθετήσουν στόχους μείωσης του CO 2 σύμφωνα με τη συμφωνία του Παρισιού για το κλίμα το 2020, η κοινή γνώμη εξακολουθεί να υπάρχει, η πίεση είναι αυξανόμενη και υπάρχουν διαθέσιμα μέσα παρακολούθησης. Εάν μια ημερομηνία σταδιακής κατάργησης του άνθρακα

166 – Αμοιβαία οφέλη για τη δημοκρατία και τις φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα δεν μπορεί να λάβει υπόψη τον στόχο του 1,5°C, θα πρέπει να την επαναδιαπραγματευτούμε. Αν όχι αυτή τη χρονιά, τότε την επόμενη. Τι γίνεται όμως... ...με την εξασφάλιση επαρκούς εκπροσώπησης όλων των πολιτών στις διαδικασίες χάραξης πολιτικής από τη βάση προς την κορυφή; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Από κοινού διαμόρφωση ενός κοινωνικο-οικολογικού μετασχηματισμού • Πολλά σχέδια για το κλίμα δεν ωφελούν μόνο τις περιθωριοποιημένες ομάδες (όπως είδαμε στο Κεφάλαιο 1, σελίδα 20κ.ε.) , αλλά αναπτύσσονται επίσης σε συνεργασία μαζί τους, ενισχύοντας έτσι το αίσθημα της αυτο-αποτελεσματικότητας και ενθαρρύνοντάς τες να συμμετέχουν πιο ενεργά. Ο σοσιαλδημοκρατικός στόχος της αυξημένης συμμετοχής των λιγότερο προνομιούχων ομάδων αποτελεί αναπόσπαστο μέρος αυτών των σχεδίων για το κλίμα: Πολλές τοπικές κοινωνίες χορηγούν κοινωνικά κονδύλια για έργα για το κλίμα που υλοποιούνται από λιγότερο εύπορους πολίτες, όπως η επαρχία Rhein-Hunsrück, που βρίσκεται σε μία από τις φτωχότερες αγροτικές περιοχές της Γερμανίας. Στην πολωνική πόλη Słupsk, οι ενεργειακά αποδοτικοί λαμπτήρες εγκαταστάθηκαν, για παράδειγμα, σε ξενώνες αστέγων όχι μόνο για τους ίδιους τους αστέγους, αλλά και από αυτούς. Και οι κοινοτικοί αγρόκηποι που έχουν δημιουργηθεί σε περιθωριοποιημένες γειτονιές σε όλο τον κόσμο στο πλαίσιο συνεργατικών πρωτοβουλιών με τους πολίτες δεν έχουν μόνο θετικές επιπτώσεις στην ατομική υγεία και στο ευ ζην, αλλά βελτιώνουν και την κοινωνική συνοχή, ενισχύοντας το«αίσθημα της κοινότητας». 14 • Ακόμα και στις πιο δημοκρατικές κοινωνίες, βέβαια, μπορεί να μην ενδιαφέρονται όλοι οι πολίτες ή τα μέλη μιας κοινότητας – ή να μην έχουν τον χρόνο να συμμετάσχουν στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Παρ’ όλα αυτά, παραμένει ζωτικής σημασίας να προσπαθήσουμε να διασφαλίσουμε ότι οι δημοκρατικές κοινωνίες μας θα γίνουν πιο ανοιχτές και θα παρέχουν τα εργαλεία και τους μηχανισμούς που θα ενθαρρύνουν και θα επιτρέψουν σε όλους να διαμορφώσουν το κοινωνικο-οικολογικό μας μέλλον. Χρειάζεται ευρεία εφαρμογή νέων ιδεών που χαμηλώνουν το κατώφλι για την ενεργό συμμετοχή στα κοινά, όπως η πλατφόρμα κοινωνικής καινοτομίας συνΑθηνά, που δημιουργήθηκε στην Αθήνα για να διευκολύνει τη διαβούλευση και τον διάλογο με πολίτες, ομάδες και πρωτοβουλίες της κοινωνίας των πολιτών, με σκοπό την εξεύρεση λύσεων σε αστικά προβλήματα, οι οποίες μπορούν να τεθούν και να συζητηθούν με την τοπική αυτοδιοίκηση, την επιχειρηματική κοινότητα και την πολιτική ηγεσία. 15 Τι γίνεται όμως... ...με την υπόνοια ότι ορισμένες περιβαλλοντικές ΜΚΟ είναι περισσότερο προσανατολισμένες προς το συμφέρον παρά προς τους πολίτες; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Ένας βασικός παράγοντας για φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα • Ο τομέας των ΜΚΟ διαδραματίζει ζωτικό ρόλο στην αντιμετώπιση ζητημάτων που αφορούν διαπλεκόμενα συμφέροντα και διαφθορά, καθώς μάχεται για να ακούγονται οι φωνές και τα συμφέροντα των πολιτών. Ωστόσο, αυτό δεν καθιστά όλες τις ΜΚΟ απρόσβλητες από τη διαφθορά και δεν εμποδίζει ορισμένες από αυτές να εκπροσωπούν διαπλεκόμενα συμφέροντα, ιδίως σε μια περίοδο κατά την οποία η προβολή μιας ψευδεπί-

7 Αμοιβαία οφέλη για τη δημοκρατία και τις φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα – 167 γραφης οικολογικής ταυτότητας(greenwashing) καθίσταται πραγματική απειλή. Όπως έχει πει η Καναδή συγγραφέας και κοινωνική ακτιβίστρια Ναόμι Κλάιν, οι ΜΚΟ καμιά φορά κάνουν περισσότερο κακό παρά καλό, ιδίως όταν δεν ενεργούν πραγματικά ανεξάρτητα, αλλά εξαρτώνται από την οικονομική στήριξη κυβερνήσεων ή ομάδων συμφερόντων. Πάντως, τα δημοκρατικά εργαλεία και οι μηχανισμοί για την προώθηση της χρηστής διακυβέρνησης σε όλα τα επίπεδα είναι ικανά να αντιμετωπίσουν αυτούς τους αρνητικούς εξωτερικούς παράγοντες. Επιπλέον, αυτά τα εργαλεία μπορούν να αποτρέψουν ένα σκάρτο στοιχείο από το να αμαυρώσει την εικόνα ενός ολόκληρου πυλώνα της κοινωνίας, ενός πυλώνα που κρατά ζωντανή την προσπάθεια για την προσαρμογή και την άμβλυνση της κλιματικής κρίσης, ενώ παράλληλα καλύπτει την ανθρωπιστική πλευρά του θέματος. Οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ έχουν διαδραματίσει και εξακολουθούν να διαδραματίζουν βασικό ρόλο στην επιδίωξη ενός βιώσιμου μέλλοντος για όλους. Οι πολλές και εξαιρετικές πρωτοβουλίες, είτε σε τοπικό επίπεδο, όπως η πλατφόρμα της συνΑθηνά, είτε σε διεθνές επίπεδο, όπως το«Fridays for Future», είναι δυνατές μόνο χάρη σε μια κοινωνία των πολιτών, που αποτελεί ισχυρό και δυναμικό παράγοντα και συμμέτοχο των δημοκρατικών διαδικασιών λήψης αποφάσεων. Τι γίνεται όμως... ...με τη δυσκολία να εξασφαλιστεί ευρεία αποδοχή για συγκεκριμένες πολιτικές για το κλίμα, όπως οι διαμαρτυρίες πολιτών κατά της εγκατάστασης ανεμογεννητριών στην περιοχή τους; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Ευρεία στήριξη • Υπάρχει σημαντική υποστήριξη από τους πολίτες για την υιοθέτηση φιλόδοξων πολιτικών για το κλίμα (βλ. Πρόλογο, σελίδα 8 και Κεφάλαιο 5, σελίδα 119). Στις αντιπροσωπευτικές δημοκρατίες, όπως η δική μας, αυτό σημαίνει επαρκή στήριξη της φιλόδοξης δράσης . Δεν χρειάζεται κάθε πολιτική να συζητιέται και να εγκρίνεται πλήρως από κάθε πολίτη. Προκαλεί απορία το γεγονός ότι οι πολιτικοί ζητούν καθο-

168 – Αμοιβαία οφέλη για τη δημοκρατία και τις φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα λική υποστήριξη για την υιοθέτηση φιλόδοξων πολιτικών για το κλίμα, ενώ ταυτόχρονα ενεργούν εναντίον της βούλησης της πλειοψηφίας σε άλλους πολιτικούς τομείς(υποστηρίζοντας, για παράδειγμα, συμφωνίες ελεύθερων συναλλαγών). Όταν απειλείται η ευημερία τόσο πολλών πολιτών και η λειτουργία του δημοκρατικού μας συστήματος, οι πολιτικοί οφείλουν να ασκήσουν τα ηγετικά τους καθήκοντα – σε τελική ανάλυση, γι’ αυτό εξελέγησαν. 16 Όταν το κράτος αποσύρεται από αυτή του την αποστολή και αφήνει στους πολίτες το βάρος να αποφασίσουν πόσο κλιματικά συμβατή θέλουν να είναι η ζωή τους, προκύπτουν δύο αρνητικές συνέπειες: 1. Ένα διευρυνόμενο χάσμα στην κοινωνία: Όταν χαλάει η ατμόσφαιρα γύρω από το χριστουγεννιάτικο τραπέζι εξαιτίας συζητήσεων για χορτοφαγικές, εναλλακτικές προς τη γαλοπούλα, επιλογές ή όταν οι κάτοικοι ενός χωριού οδηγούνται σε πολυετείς διαμάχες στα δικαστήριο για μια νέα ανεμογεννήτρια, διατρέχουμε τον κίνδυνο διχασμού της κοινωνίας. 2. Οι κοινωνικά και περιβαλλοντικά συνειδητοποιημένοι πολίτες νιώθουν ότι εξαπατήθηκαν. Πολλοί άνθρωποι επιζητούν περισσότερη καθοδήγηση από την κυβέρνηση, διότι απλώς δεν έχουν την ικανότητα να βασίζουν κάθε απόφαση σε προηγούμενη έρευνα σχετικά με τα κοινωνικά, εργασιακά και περιβαλλοντικά πρότυπα, ώστε στη συνέχεια να σταθμίζουν αυτά τα πρότυπα σε σχέση με την ευκολία χρήσης και την τιμή ενός προϊόντος. 17 Οι πολίτες αυτοί, οι οποίοι τελικά μας ωφελούν όλους υιοθετώντας έναν κλιματικά συμβατό τρόπο ζωής, απογοητεύονται επίσης όταν το κράτος δεν εμποδίζει άλλα μέλη της κοινωνίας να καταστρέψουν το κοινό μας μέλλον. • Αν και δεν χρειάζεται να πειστεί κάθε πολίτης ξεχωριστά για την κλιματική πολιτική, αλλά και για άλλες πολιτικές, πρέπει να βρεθεί μια ισορροπία μεταξύ της χωρίς αποκλεισμούς λήψης αποφάσεων που ενισχύεται από στοιχεία άμεσης δημοκρατίας και των ατόμων που ηγούνται μιας χώρας. Εδώ, οι ενδιάμεσοι φορείς μεταξύ της κυβέρνησης και του κάθε πολίτη μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο. • Τέλος, είναι εξίσου σημαντικό να ενισχύσουμε όσους και όσες ενδιαφέρονται να διαμορφώσουν θετικά το μέλλον τους. Εάν οι άνθρωποι έχουν την ευκαιρία να επενδύσουν σε ανεμογεννήτριες στην κοινότητά τους(για παράδειγμα, στο πλαίσιο ενός συνεταιρισμού) και έχουν λόγο για το πού θα τοποθετηθούν αυτές οι ανεμογεννήτριες, τότε η αντίθεση σε ένα τέτοιο σχέδιο θα μετατραπεί σε στήριξη. Τι γίνεται όμως... ...με το νεοφιλελεύθερο δόγμα που ωθεί τα κράτη μας να δίνουν προτεραιότητα σε(βραχυπρόθεσμες) οικονομικές αποφάσεις έναντι της ευημερίας των πολιτών και των περιβαλλοντικών ζητημάτων; Ο δρόμος προς τα εμπρός: Χρειαζόμαστε, ούτως ή άλλως, ένα κοινωνικό κράτος! • Βάζοντας κατά μέρος τα περιβαλλοντικά ζητήματα, είναι ανάγκη να επανεξετάσουμε τον ρόλο του κράτους μας και να επιστρέψουμε στα δημοκρατικά συστήματα που θέτουν την ευημερία των πολιτών και ένα υγιές περιβάλλον στο επίκεντρο της δράσης τους. Ένας από τους κύριους στόχους της σοσιαλ­ δημοκρατίας εδώ και δεκαετίες είναι να δώσουμε προτεραιότητα στα συμφέροντα των πολιτών αντί στα οικονομικά συμφέροντα. Οι εθνικές αναπτυξιακές πολιτικές πρέπει να σχεδιαστούν έτσι ώστε να μην περιορίζονται στο πλαίσιο των κοινοβουλευτικών περιόδων, αλλά να εντάσσουν

7 Αμοιβαία οφέλη για τη δημοκρατία και τις φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα – 169 στην πολιτική ατζέντα σταθερές προτεραιότητες με μεγάλο χρονικό ορίζοντα. • Κατά την εφαρμογή των μέτρων για την COVID-19, τα κράτη σε ολόκληρο τον κόσμο απέδειξαν ότι έχουν ικανότητα δράσης όταν διακυβεύεται η ζωή των πολιτών – ακόμα και κατά των οικονομικών συμφερόντων. Βάλαμε πάνω από όλα την υγεία των ανθρώπων, ιδίως των ευάλωτων ομάδων, όπως οι ηλικιωμένοι και οι ασθενείς, παρόλο που αυτό σήμαινε την πλήρη παύση της οικονομικής δραστηριότητας επί μήνες. Επομένως, το σχετικό με την κλιματική κρίση επιχείρημα, ότι μια συγκεκριμένη δράση«δεν είναι πολιτικά εφικτή» επειδή τα βραχυπρόθεσμα οικονομικά συμφέροντα είναι πιο σημαντικά από τη ζωή και την ευημερία των ανθρώπων, σίγουρα δεν είναι πλέον πειστικό. Τώρα, πρέπει να φροντίσουμε ότι οι δέσμες μέτρων για την ανάκαμψη που απαιτούνται στον απόηχο της πανδημίας θα έχουν ως κύριο άξονα την πράσινη και κοινωνική καινοτομία, η οποία θα δώσει προτεραιότητα στην ευημερία των πολλών αντί των λίγων. Τι επιδιώκουμε; • Σε μια δημοκρατία, εσείς είστε η αλλαγή που θέλετε να δείτε όσον αφορά την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης! Ας αξιοποιήσουμε τις δυνατότητες συμμετοχής εκατομμυρίων πολιτών σε ολόκληρο τον κόσμο, όχι μόνο για ένα κοινωνικο-οικολογικό αλλά και για ένα πιο πολυσυλλεκτικό μέλλον, ανταποκρινόμενοι στη σοσιαλδημοκρατική έκκληση για την ενίσχυση της φωνής των μειονεκτούντων. Υπάρχουν πολλοί τρόποι να ακουστούν αυτές οι φωνές – σε συνελεύσεις των πολιτών, σε διαδηλώσεις, κατά τη διάρκεια απεργιών (και μαθητικών κινητοποιήσεων) ή σε δράσεις σε επίπεδο γειτονιάς. • Αντί η κλιματική κρίση να υποσκάπτει τα θεμέλια των δημοκρατιών μας, ας ενδυναμώσουμε τους πολίτες, τις κοινότητες, τους συνεταιρισμούς και τις ΜΚΟ, για να διαμορφώσουν μαζί το κοινό μας μέλλον.

170 – Αμοιβαία οφέλη για τη δημοκρατία και τις φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα Υποσημειώσεις και Πηγές Υποσημειώσεις 1 Το 2015, οι είκοσι χώρες που ομαδοποιήθηκαν από την EIU(Μονάδα πληροφοριών του Economist ) ως δημοκρατίες είχαν μια μέση κατάταξη 34,2 στον δείκτη ενεργειακής βιωσιμότητας, ενώ τα 27 απολυταρχικά καθεστώτα για τα οποία υπήρχαν κλιματικά δεδομένα είχαν πολύ χειρότερη βαθμολογία, με μέση κατάταξη 85,6.«Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι αυτό ισχύει και για τα δημοκρατικά κράτη με χαμηλό κατά κεφαλήν εισόδημα, επομένως ο πλούτος μιας χώρας(ο οποίος συχνά συναρτάται με τον εκδημοκρατισμό και τις υψηλές εκπομπές) δεν είναι καθοριστικός παράγοντας. Βλ. https://foreignpolicy.com/2016/06/01/democracy(τελευταία προσπέλαση: 23.5.2020). 2 Βλ. https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=IND&mtdsg_no=XXVII-13&chapter=27&clang=_en(τελευταία προσπέλαση: 25.7.2020). 3 Schultz and Stone(1994): Authoritarianism and Attitudes toward the Environment . 4 Βλ. https://foreignpolicy.com/2016/06/01/democracy(τελευταία προσπέλαση: 23.5.2020). 5 Βλ. https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/news/documents/2020-04/earth-day-2020-ipsos.pdf(τελευταία προσπέλαση: 21.6.2020). Αυτό αποτελεί ισχυρό αντεπιχείρημα κατά του ισχυρισμού ότι οι δημοκρατικοί φορείς λήψης αποφάσεων ενδέχεται να παραμελήσουν την κλιματική κρίση, διότι επικεντρώνονται σε αποφάσεις που αφορούν την περίοδο της πολιτικής εντολής τους. Ο κίνδυνος να παραμεληθούν οι μελλοντικοί κίνδυνοι ενδέχεται (!) να ίσχυε στο παρελθόν, αλλά, με την κλιματική κρίση που εξελίσσεται και στον παγκόσμιο Βορρά, δεν επηρεάζει πλέον τη δράση για το κλίμα. 6 Βλ. https://carbonneutralcities.org/how-hamburg-regained-control-of-its-energy-utility/(τελευταία προσπέλαση: 22.6.2020). 7 Huerta Alvarez, Camila, York, Richard and Mcgee, Julius Alexander(2019):«Is Labor Green?», στο Nature and Culture , Μάρτιος 2019, σ. 17-38. 8 Η Γερμανία διαθέτει τον μεγαλύτερο αριθμό ενεργών ενεργειακών συνεταιρισμών(824 τον Ιούνιο του 2018), που προσεγγίζει τον προηγούμενο μέγιστο των 931 στον οποίο είχε φτάσει η Δανία το 1999. 9 Βλ. https://gerechte1komma5.de/en/klimaplan-von-unten/(τελευταία προσπέλαση: 21.6.2020). 10 Βλ. Wu, Jing, Zuidema, Christian and Gugerell, Katharina(2018):«Experimenting with decentralized energy governance in China: The case of New Energy Demonstration City Program», στο Journal of Cleaner Production 189, σ. 830-383. 11 Βλ. Warren, Mark E.(2004):«What Does Corruption Mean in a Democracy?» στο American Journal of Political Science 48, Νο 2, σ. 328-343. 12 Βλ. https://globalvoices.org/2017/04/25/one-small-towns-referendum-on-gold-mining-is-a-big-victory-for-citizen-participation(τελευταία προσπέλαση: 22.6.2020). 13 Βλ. https://www.citizensassembly.ie/en/how-the-state-can-make-ireland-a-leader-in-tackling-climate-change/ recommendations/ και https://www.climateassembly.uk/(τελευταία προσπέλαση: 22.6.2020). 14 Βλ. http://www.slupsk.pl/zielonypunkt/ και https://www.strongtowns.org/journal/2018/8/16/ the-case-for-community-gardens, για παράδειγμα. 15 Η συνΑθηνά χαρτογραφεί τις πρωτοβουλίες των πολιτών, αυξάνει την προβολή τους και τις βοηθά να συνδεθούν με τον ιδιωτικό τομέα, διάφορους εμπειρογνώμονες και την τοπική αυτοδιοίκηση. Μέσα από την αξιολόγηση των δράσεων των πολιτών και την αναγνώριση των καλών πρακτικών της κοινωνίας των πολιτών, η συνΑθηνά ενημερώνει συνεχώς τις δημοτικές αρχές σχετικά με τις προτεραιότητες των πολιτών και πιέζει για την αναθεώρηση κανονισμών, την απλοποίηση διαδικασιών και τις δημιουργικές συνέργειες με τους πολίτες, προκειμένου να βελτιωθεί η αποτελεσματικότητα της διοίκησης μέσω της ανταπόκρισής της στις ανάγκες των πολιτών. Για περισσότερες πληροφορίες, ανατρέξτε στον σύνδεσμο https://www.synathina.gr/en 16 Η κλιματική κρίση δεν είναι ο μόνος τομέας πολιτικής όπου απαιτείται πολιτική καθοδήγηση. Τα τελευταία χρόνια, τα δικαιώματα των ΛΟΑΤ ενισχύθηκαν σε πολλές χώρες παρά τις διαμαρτυρίες μιας(πολύ θορυβώδους) μειονότητας, διότι οι συνεχιζόμενες διακρίσεις δεν θα συμβάδιζαν με τα πρότυπα ανθρωπίνων δικαιωμάτων. 17 Δεν θα πρέπει να αναγκάζεται κανείς να διερευνήσει τις κοινωνικές και περιβαλλοντικές συνθήκες υπό τις οποίες παράγονται τα έξυπνα τηλέφωνα, εφόσον η εισαγωγή προϊόντων που κατασκευάζονται με παιδική εργασία και προκαλούν περιβαλλοντική καταστροφή θα πρέπει απλώς να απαγορεύεται. Βλ. https://www.zeit.de/kultur/201906/konsumverhalten-verbote-gesetze-veraenderungen-gewohnheit-freiheit/seite-2(τελευταία προσπέλαση στις 22.4.2020).

7 Αμοιβαία οφέλη για τη δημοκρατία και τις φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα – 171 Πηγές Μια καλή επισκόπηση της σύνδεσης μεταξύ δημοκρατικών συστημάτων και πολιτικών για το κλίμα παρέχεται στον σύνδεσμο:https://foreignpolicy.com/2016/06/01/democracy Ενδιαφέροντα στατιστικά στοιχεία που καταδεικνύουν την υποστήριξη που έχουν οι φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα σε παγκόσμιο επίπεδο, και ειδικά στις δημοκρατίες, παρέχονται στον σύνδεσμο: https://www.ipsos.com/ sites/default/files/ct/news/documents/2020-04/earth-day-2020-ipsos.pdf

172 – Η συντακτική ομάδα Η συντακτική ομάδα Sonja Schirmbeck/ Συντάκτρια Συνειδητοποιούσα όλο και περισσότερο ότι αυτή η πρόκληση δεν αφορούσε την«προστασία του κλίματος», αλλά την προστασία όλων μας στην Ευρώπη, τα κοινωνικά μας κεκτημένα και τον τρόπο ζωής μας. Victoria Stoiciu/ Συντάκτρια Γράφοντας ανακαλύπτεις κιόλας. Όταν το γράψιμο γίνεται συλλογικά, μετατρέπεται σε πραγματική εμπειρία μάθησης. Ελπίζω ότι αυτό το εγχειρίδιο θα είναι τόσο διαφωτιστικό για το αναγνωστικό κοινό όσο ήταν και για εμένα. Robert Zanony/ Συντάκτης Thomas Oellermann/ Συντάκτης Είναι πλέον –ευτυχώς– κοινή λογική να θεωρεί κανείς την κλιματική κρίση πιεστική απειλή και τη φιλόδοξη πολιτική για το κλίμα αναγκαιότητα. Η κατάλληλη δράση είναι βέβαια μια άλλη ιστορία. Η διασφάλιση ότι η φιλόδοξη δράση για το κλίμα θα αναπτυχθεί με κοινωνικά δίκαιο τρόπο αποτελεί καίριο μέρος της ατζέντας που πρέπει να υιοθετήσουν οι σοσιαλδημοκράτες και να υποστηρίξουν με αποφασιστικά πολιτικά βήματα. Αυτή ήταν η ουσία της κοινής μας προσπάθειας σε αυτήν την έκδοση και χαίρομαι πολύ για τη συμμετοχή μου. Η συμμετοχή μου σε αυτό το εγχείρημα μου έδειξε πόσο σύνθετη και περίπλοκη είναι πραγματικά η πολιτική για το κλίμα. Η πολιτική για το κλίμα δεν είναι πλέον ένα θέμα όπως τόσα άλλα. Είναι από μόνη της μια ολόκληρη διάσταση.

Η συντακτική ομάδα – 173 Ivana Vuchkova/ Συντάκτρια Eva Junge/ Συντάκτρια- Σύμβουλος Το ερώτημα δεν είναι εάν θα υπάρξει ζωή στη Γη, αλλά ποιος θα ζει εκεί και υπό ποιες συνθήκες. Θέλουμε να διασφαλίσουμε ένα βιώσιμο μέλλον για όλους, και γι’ αυτό πρέπει να αναλάβουμε δράση για το κλίμα. Κοινωνικά. Δίκαια. Ως περιβαλλοντική ψυχολόγος πιστεύω πραγματικά ότι υπάρχει σημαντική αλληλοεπικάλυψη μεταξύ των κοινωνικο-οικολογικών πολιτικών και των στρατηγικών επικοινωνίας για το κλίμα. Λένε ότι το μέλλον ανήκει σε εκείνους που αφηγούνται την καλύτερη ιστορία – σε αυτήν την έκδοση, ο αναγνώστης και η αναγνώστρια θα βρουν μια μεγάλη συλλογή από εμπνευσμένες ιστορίες για τον σοσιαλδημοκρατικό μετασχηματισμό. Max Ostermayer/ Συντάκτης Toralf Staud/ Σύμβουλος Όσο πιο βαθιά εντρυφάς σε ένα θέμα, τόσο περισσότερα επίπεδα πολυπλοκότητας αποκαλύπτεις. Η περιπλάνηση μέσα σε αυτήν την πολυπλοκότητα μαζί με μια φιλόδοξη και αφοσιωμένη ομάδα που εργάστηκε για έναν κοινό στόχο ήταν μια απίστευτη εμπειρία: Δείχνει ότι είναι στο χέρι μας να διαμορφώσουμε ένα δίκαιο και βιώσιμο μέλλον. Στόχος μας στο klimafakten.de είναι να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να βρουν«τον δικό τους τρόπο να μιλήσουν» για το κλίμα. Αυτή η έκδοση προσθέτει μια ισχυρή σοσιαλδημοκρατική φωνή στην κλιματική χορωδία – ήταν εντυπωσιακό να τη βλέπεις να μεγαλώνει.

174 – Εκδότης Στοιχεία έκδοσης Μετάφραση: Αλίκη Ζουρνατζή Επιμέλεια – διόρθωση: Ανδρομάχη Γεωργιάδου ΕΚΔΟΤΗΣ Friedrich-Ebert-Stiftung(ed.), Climate action. Socially. Just © 2020, Friedrich-Ebert-Stiftung, Dept. for Central and Eastern Europe © 2021, για την ελληνική γλώσσα Friedrich-Ebert-Stiftung| Αθήνα Νεοφύτου Βάμβα 4| 10674 Αθήνα| Ελλάδα Υπεύθυνος: Arne Schildberg| Διευθυντής Τηλ.:+30 210 72 44 670 www.fes-athens.org info@fes-athens.org ISBN: 978-618-85176-2-2

Πηγές φωτογραφιών Τίτλος picture alliance/ Westend61| Westend61/ Andreas Pacek · σ. 7 picture alliance/ Andreas Franke| Andreas Franke · σ. 13 picture alliance / Heikki Saukkomaa/ Lehtikuva/ dpa| Heikki Saukkomaa · σ. 21 picture-alliance/ dpa/dpaweb| Rolf Haid · S. 18 unsplash| mika-baumeister · σ. 22 picture alliance/ ZUMAPRESS.com| Ollie Millington/ Rmv · σ. 24 picture alliance/ REUTERS| SUSANA VERA · σ. 30 picture alliance/ Xinhua News Agency| Li Mengxin · σ.33 Archiv der sozialen Demokratie- Friedrich-Ebert-Stiftung · σ. 34 picture alliance/ REUTERS| RUBEN SPRICH · σ. 45 picture alliance/ dpa| Facundo Arrizabalaga · σ. 48 picture alliance/ Frank Hoermann| SVEN SIMON · σ. 51 picture alliance/ dpa| Oliver Berg · σ. 61 picture alliance/ dpa| Julian Stratenschulte · σ. 69 picture alliance/ Richard Linke| Richard Linke · σ. 73 picture alliance/ Chen Shichuan / Costfoto| Chen Shichuan/ Costfoto · σ. 78 picture alliance/ Westend61| Robijn Page · σ. 80 picture alliance/ blickwinkel/ W. G. Allgoewer | W. G. Allgoewer · σ. 89 picture alliance/ANN| Viet Nam News · σ. 90 picture alliance/ blickwinkel/ M. Woike| M. Woike · σ. 94 picture alliance / REUTERS| YIORGOS KARAHALIS · σ. 96 picture alliance/ REUTERS| AKHTAR SOOMRO · σ. 106 picture alliance/ dpa| Thomas Warnack · σ. 114 picture alliance/ dpa| Photocome · σ. 117 picture alliance/ SZ Photo| Natalie Neomi Isser · σ. 120 picture alliance/ dpa| Wael Hamzeh · σ. 120 picture alliance/ Xinhua News Agency · σ. 125 picture alliance/ dpa/ dpa-Zentralbild| Thomas Uhlemann · σ. 128 picture alliance/ Hans Eder/ Shotshop| Hans Eder · σ. 131 picture alliance/ Newscom| Jevone Moore · σ. 132 picture alliance/ dpa/ dpa-Zentralbild| Jan Woitas

Η φιλόδοξη δράση για το κλίμα και η κοινωνική πρόοδος πρέπει να συμβαδίζουν. Επιπλέον, η κλιματική κρίση υπονομεύει την κοινωνική πρόοδο και τη δημοκρατική ανάπτυξη που έχουν επιτευχθεί τις τελευταίες δεκαετίες. Σε αυτό το εγχειρίδιο επιχειρημάτων εξετάζουμε διεξοδικά τους επτά σημαντικότερους θεματικούς τομείς όπου οι κοινωνικοί και οι περιβαλλοντικοί προβληματισμοί συχνά θεωρείται –εσφαλμένα– ότι βρίσκονται σε μεταξύ τους αντιπαράθεση. Παρουσιάζουμε επιχειρήματα που δείχνουν ότι οι φιλόδοξες πολιτικές για το κλίμα μπορούν, αντιθέτως, να μας βοηθήσουν να οικοδομήσουμε κοινωνίες πιο δίκαιες και με περισσότερα κοινωνικά χαρακτηριστικά.