ՄԱՆԿԱՎԱՐԺԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿ Կրթության մեջ անհատական մոտեցումը դիտարկելով որպես սոց­ իա­ ­լա­կան հավասարության գլխավոր նախապայմաններից մեկը՝ ձեռնարկը նպատակ ունի աջակցելու ուսուցիչներին՝ գտնե­լու յուրաքանչյուր աշակերտին ըստ իր հնար­ ա­վոր­ ութ­ յունն­ երի մոտեցում ցուցաբերելու ձևերը: Այդ կերպ ուսուցիչը կա­րող է մոտենալ այն միջավայրի ձևավորմանը, որում սոց­ իա­ լա­կ­ ան հավասարության և արդարության սկզբունքները հիմ­ նա­յին են։ ԵՐԵՎԱՆ 2020

ՀՏԴ 373.06 ԳՄԴ 74.200.51 Հ 300 Հ 300 Հայրապետյան Ս., Նազարյան Կ., Տոնոյան Զ. Սոցիալական հավասարությունը և արդարությունը դպրոցում/ Ս. Հայրապետյան, Կ. Նազարյան, Զ. Տոնոյան.- Եր.: Ֆրիդրիխ Էբերտ Հիմնադրամ Հայաստան, 2020.- 102 էջ: ՀՏԴ 373.06 ԳՄԴ 74.200.51 Հրատարակիչ՝ Ֆրիդիխ Էբերտ Հիմնադրամ Հայաստան Հրատարակչի ներկայացուցիչ՝ Նարեկ Սուքիասյան, ՖԷՀ Ծրագրի համակարգողներ՝ Նորայր Հովհաննիսյան Էլինա Կիրակոսյան Հեղինակներ՝ Սիփան Հայրապետյան Կարեն Նազարյան Զավեն Տոնոյան Շապիկի ձևավորում և նկարազարդում՝ Արտուշ Կոշտոյան Էջադրում՝ Նորա Գալֆայան Տպագրություն՝ «Տպարան» հրատարակչություն Գիտական խմբագիր՝ Սերոբ Խաչատրյան Խմբագիր՝ Նելլի Հայրապետյան Սրբագիր` Մարգարիտ Առաքել յան Գրախոսներ` Լուսինե Աղաբեկյան Ժաննա Հարությունյան Միշա Թադևոսյան Հայկ Եղիազարյան Հայաստան Գրիգորյան Նարինե Հասրաթյան Նվարդ Ավետիսյան Աննա Հարությունյան Սուսաննա Միրզոյան Նարինե Գրիգորյան Արա Աթայան Վաղարշակ Մատիկյան Անահիտ Հարությունյան Սույն հրատարակության մեջ ներկայացված տեսակետները, կարծիքները և եզր­ ա­կա­ցությ­ունները կարող են չարտացոլել Ֆրիդրիխ Էբերտ Հիմնադրամի տ­ե­սակ­ ետն­ երը: Գրքում տեղ գտած տվ յալների ճշգրտության համար պատ­ ա­ սխանատու են հեղինակները: Առանց Ֆրիդրիխ Էբերտ Հիմնադրամի համաձայնության հիմնադրամի կող­ մից պատրաստված հրատարակությունների օգտագործումը կոմերցիոն նպատ­­­ ա­կ­ներ­ ով անթույլատրելի է։ © Ֆրիդրիխ Էբերտ Հիմնադրամ Հայաստան, 2020 © Սիփան Հայրապետյան, 2020 © Կարեն Նազարյան, 2020 © Զավեն Տոնոյան, 2020 ISBN 978-9939-1-1207-7

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ Ներածություն 5 1. Հավասարության և արդարության սկզբունքները կրթության մեջ 11 2. Երեխայի սոցիալական կարգավիճակով պայմանավորված խնդիրները դպրոցում 23 3. Ներառական կրթություն 35 4. Բուլիինգը դպրոցում 47 5. Մրցակցությունը կրթական գործընթացում 61 6. Գնահատում 71 7. Խրախուսանք և պատիժ 85 8. Կարծրատիպերը իբրև կրթության խոչընդոտ 95

­ Ն Ե­Ր Ա­Ծ Ո­Ւ Թ Յ Ո­Ւ Ն ­Մեր օր­ եր­ ում սոց­ իա­ ­լա­կան խնդ­ իրն­ եր­ ի հիմն­ ա­րար հետ­ ա­զո­ տութ­ յունն­ եր­ ը ավ­ ել­ի ու ավ­ ել­ի հաճ­ ախ են ան­դրադ­ առ­նում կրթակ­ ան ոլ­որտ­ ի­ն։ Պատճ­ առ­ ը թեր­ ևս այն է, որ տեղ­ եկ­ ատ­ վա­ կան գիտ­ ե­լիք­ ի խի­ստ հագ­ եցվ­ ա­ծու­թյան պայմ­ անն­ եր­ ում ապ­ րող մարդ­ ու սոց­ իա­ լ-քա­ղա­քա­կան կողմն­ որ­ ոշ­ ումն­ եր­ ը և սո­ ցիա­լ­ա­կան գիտ­ ակց­ ութ­ յունն առհ­ ա­սա­րակ ա­ռա­վել քան երբևէ փոխ­կա­պա­կցվ­ ած են այն կրթ­ ակ­ ան միջ­ ա­վայր­ ի հետ, որ­ ում նա ձևա­վորվ­ ում է որպ­ ես քա­ղաք­ ա­ցի։­ Այս­պես, դպր­ ոց­ ում դեռ վաղ տար­ իք­ ից ձևա­վորվ­ ող հար­ աբ­ ե­ րութ­ յան մոդ­ ելն­ եր­ ը անմ­ իջ­ ա­կան ազդ­ ե­ցութ­ յուն են ուն­ են­ ում ա­պա­գայում հաս­ ա­րա­կակ­ ան կառ­ ուցվ­ ած­քի և դրա հանր­ ային ընկ­ ալ­ման վրա։ Պատ­ ա­հա­կան չէ, որ տարբ­ եր պետ­ ութ­ յունն­ ե­ րում իշխ­ ա­նութ­ յունն­ եր­ ը հաճ­ ախ ձգ­տում են ներմ­ ուծ­ ել այնպ­ ի­ սի կրթ­ ա­կան ծրագր­ եր, որ­ ոնք համ­ ա­պա­տաս­խան են տվ յալ քա­ղա­քա­կան ուժ­ ի տեսլ­ա­կան­ ին և ռազմ­ ա­վա­րութ­ յան­ ը։ Սա­ կայն հաճ­ ախ փոր­ձը ցույց է տալ­իս, որ տես­ ա­կան ծրագր­ եր­ ում, պա­հա­նջ­ներ­ ում և չափ­ ո­րոշ­ իչ­ներ­ ում կատ­ ար­վող յուր­ ա­քան­ չյուր նոր­ ա­մուծ­ ու­թյուն շատ ար­ ագ բախ­վում է մանկ­ ա­վարժ­ ա­ կան ընդ­ ունվ­ ած ձևեր­ ի և կաղ­ ա­պարն­ եր­ ի պատն­ եշին­ ։ ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ 5

ՀՀ-ում նույնպ­ ես այս առ­ ում­ ով իր­ ա­վիճ­ ա­կը պար­ զ չէ։ Կրթ­ ու­ թյան հետխ­ ո­րհրդ­ ային ին­ երց­ իա­ ն մի կողմ­ ից և արևմտ­ յան տար­բեր փորձ­ եր­ ի հաճ­ ախ պար­զա­պես կրկն­ օր­ ին­ ա­կում­ ը մյուս կողմ­ ից ստեղծ­ ում են մի իր­ ա­վիճ­ ակ, երբ համ­ ակ­ ար­գային կողմն­ որ­ ոշ­ ում ձևավ­ որ­ ել­ը մանկ­ ա­վար­ժու­թյան համ­ ար դառ­ նում է բար­ դ խն­դի­ր։ ­Սույն ձեռն­ ար­կի շրջ­ ա­նակ­ներ­ ում փոր­ ձ է արվ­ ում ներկ­ այացն­ ե­ լու դպր­ ոց­ ում սոց­ իա­ ­լա­կան անհ­ ա­վա­սա­րութ­ յան դրսև­ որ­ ում­ ներ­ ի պատ­ճառ­ներ­ ը, և առ­ ա­ջա­րկվ­ ում են դրան­ ք վեր­ ացն­ ել­ու ման­կա­վար­ժա­կան որ­ ոշ մոտ­ ե­ցումն­ եր­ ։ Դպ­րոց­ ում ձևավ­ որվ­ ող սոց­ իա­ ­լա­կան գիտ­ ակ­ցութ­ յան վրա ազ­ դող գործ­ ոն­ներ­ ի շրջ­ ա­նա­կը բավ­ ա­կա­նին մեծ է և բազմ­ ա­շե­րտ. այն կար­ ող է ներ­ ա­ռել ինչ­պես եր­ եխ­ ա­ներ­ ի սոց­ իա­ ­լա­կան տար­ բեր կարգ­ ա­վիճ­ ակ­ներ­ ը, անհ­ ա­վա­սար ֆիզ­ իկ­ ա­կան և մտա­ վոր հնար­ ա­վոր­ ութ­ յունն­ եր­ ը, դրս­ ից ներթ­ ա­փանց­ ող վարք­ ային մշա­կույթ­ ը, այնպ­ ես էլ ուս­ ուց­ իչ­ներ­ ի մանկ­ ա­վարժ­ ա­կան պատ­ րա­ստ­վա­ծու­թյան աստ­ ի­ճանը, մասն­ ա­վոր­ ա­պես տար­ իք­ ային հոգ­ ե­բա­նութ­ յան վեր­ ա­բեր­ յալ և կրթ­ ութ­ յան մաս­ ին ընդհ­ ան­ րապ­ ես գիտ­ ե­լիք­ներ­ ի մակ­ ար­դա­կը, գործ­ ող կրթ­ ակ­ ան համ­ ա­ կար­գի որդ­ եգ­րած քա­ղա­քա­կա­նութ­ յուն­ ը, կար­ ծ­րատ­ ի­պային մոտ­ ե­ցումն­ եր­ ը և այլն։ ­Սույն ձեռն­ ար­կը վեր­ ոնշ­ յալ բազմ­ աբ­նույթ խնդ­ իրն­ եր­ ից քննարկմ­­ ան առ­ ար­կա է դար­ ձր­ ել գնահ­ ա­տում­ ը, պատժ­ ի և խրա­խուս­ ան­քի եղ­ ա­նակ­ներ­ ը, բուլ­իի­ նգ­ ը և դրա սոց­ իա­ ­լակ­ ան նա­խա­պայմ­ ան­ներ­ ը, եր­ եխ­ ա­ներ­ ի ընտ­ ա­նիք­ներ­ ի սոց­ իա­ ­լակ­ ան կար­գա­վիճ­ ա­կի ազդ­ ե­ցութ­ յուն­ ը ուս­ ումն­ ա­կան գործ­ ընթ­ ա­ցի և միջ­ ա­նձն­ ային հար­ ա­բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ի վրա, մրց­ ակ­ցութ­ յան հավ­ ա­սար պայ­ման­ներ­ ի ա­պա­հով­ ում­ ը, հավ­ ա­սա­րութ­ յան և ար­դա­րութ­ յան սկզբ­ ունքն­ եր­ ի վրա հիմ­ նվ­ ած մանկ­ ավ­ արժ­ ու­ թյունը։­ 6 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

Գ­նա­հատ­ման թեմ­ այի շրջ­ ա­նակ­ներ­ ում հատ­ ուկ ուշ­ ադ­րու­ թյուն է դար­ ձվ­ ում ձևավ­ որ­ ող գնահ­ ատ­ման­ ը` որպ­ ես ա­շա­կեր­ տի կրթակ­ ան մոտ­ ի­վա­ցիա­ ն խթան­ ող և ուսմ­ ան որ­ ա­կը բարձ­ րաց­նող միջ­ ոց­ ի։ Առ­ ա­ջա­րկվ­ ում են գնահ­ ատմ­ ան կիր­ առ­ ու­ թյան տարբ­ եր եղ­ ա­նակ­ներ, որոնք թույլ են տալ­իս սով­ որ­ ող­ ին այլ կերպ ընկ­ ա­լել­ու գնահ­ ա­տում­ ը, ինչ­ ի շնորհ­ իվ շտկվ­ ում է հա­ճախ հե­նց գնահ­ ատ­ման պատ­ճա­ռով ա­ռա­ջա­ցող անհ­ ա­վա­ սա­րութ­ յուն­ ը։­ ­Պա­տի­ժը և խրա­խուս­ ան­քը դիտ­ ա­րկվ­ ում են ինչ­պես դրակ­ ան, այն­պես էլ բաց­ ա­սա­կան կողմ­ ից­ ։ Հատ­ ուկ ընդգ­ ծ­վում է մանկ­ ա­ վար­ժա­կան այս մեթ­ ոդն­ եր­ ի կիր­ ա­ռութ­ յան ժամ­ ա­նակ դրան­ ց գի­տա­կցվ­ ա­ծու­թյան, նպատ­ ա­կա­հար­մա­րութ­ յան և հոգ­ ե­բան­ ա­ կան հետև­ անք­ներ­ ը նախ­ ա­պես հաշվ­ ի առն­ ել­ու կարև­ որ­ ութ­ յու­ նը։ Ինչ­պես պա­տիժը չպետ­ ք է վե­րածվ­ ի ուս­ ուցչ­ ի վրեժ­ ի , այն­ պես էլ խրախ­ ուս­ ան­քը չպետք է լի­նի ուս­ ուցչ­ ի պարգևատրու­ մը . ուս­ ուցչ­ ի կողմ­ ից այս երկ­ ու հնարն­ եր­ ի կիր­ ա­ռում­ ը աշ­ ա­ կերտ­ ը պետ­ ք է ընդ­ ուն­ ի որպ­ ես իր աշխ­ ա­տանք­ ին, այլ ոչ իր­ են ուղղվ­ ած գնա­հա­տա­կան, որ­ ը ոչ թե կաս­ եցն­ ում, այլ խթան­ ում է նրա ուս­ ումն­ ա­տեն­չութ­ յուն­ ը և բար­ ձր­ աց­նում աշխ­ ա­տանք­ ի ո­րա­կը։­ ­Նե­րա­ռա­կան կրթ­ ութ­ յուն­ ը ձեռն­ ար­կում դիտ­ ա­րկվ­ ում է որպ­ ես կրթ­ ա­կան միջ­ ա­վայ­րում յուր­ ա­քան­չյուր­ ի համ­ ար հավ­ ա­սար պայ­ման­ներ­ ի ապ­ ա­հովմ­ ան էա­ ­կան բաղ­ ադր­ իչ­ ։ Կարև­ որվ­ ում է կրթ­ ութ­ յան հատ­ ուկ պայմ­ ան­ներ­ ի կար­ իք ուն­ եց­ ող եր­ եխ­ ա­նե­ րին անհ­ ա­տա­կան մոտ­ ե­ցում ցուց­ ա­բեր­ ել­ու անհ­ րաժ­ եշ­տու­ թյուն­ ը՝ ելն­ ել­ով ոչ միա­ յն ընդհ­ ա­նուր, տես­ ակ­ ան ախտ­ ա­նիշ­ ից, այլև յուր­ ա­քան­չյուր կոն­ կր­ ետ ե­րեխ­ այի կա­րիքն­ եր­ ից­ ։ Կրթ­ ա­հա­մա­կար­գում հավ­ ա­սա­րութ­ յան և արդ­ ա­րութ­ յան սկզ­ բունքն­ եր­ ի ամր­ ա­պն­դում­ ը ստիպ­ ում է նաև ուշ­ ադ­րութ­ յան կենտր­ ոն­ ում պահ­ ել սով­ որ­ ողն­ եր­ ի սոց­ իա­ ­լակ­ ան կարգ­ ա­վի­ ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ 7

ճակ­ ի ազդ­ ե­ցութ­ յուն­ ը կրթ­ ա­կան գործ­ ըն­թաց­ ի վրա։ Թեմ­ այի շրջա­նակ­ներ­ ում անդ­ րա­դա­րձ է արվ­ ում ՀՀ-ում և արտ­ եր­ կր­ ում կա­տար­ված ո­րոշ հարց­ ումն­ եր­ ի և ուս­ ումն­ ա­սիր­ ութ­ յունն­ եր­ ի, որոնք տես­ ա­նել­ի են դար­ ձն­ ում սով­ որ­ ող­ ի ընտ­ ան­ իք­ ի ֆին­ ան­ սա­կան վիճ­ ա­կի և այլ գործ­ ոն­ներ­ ի ազդ­ ե­ցութ­ յուն­ ը աշ­ ա­կերտ­ ի ուսմ­ ան որ­ ա­կի, դաս­ ա­րա­նա­կան միջ­ ա­վայ­րում ներ­ առ­ված­ ու­ թյան աստ­ ի­ճա­նի վրա։ Միա­ ­ժա­մա­նակ որպ­ ես առ­ ան­ձին, մեկ ամ­բողջ­ ա­կան թեմ­ ա ձեռն­ ար­կում ուս­ ումն­ ա­սիրվ­ ում է բուլ­իի­ ն­ գը , ներկ­ այում Հայաստանի դպր­ ոցն­ եր­ ում այս երև­ ույթ­ ի առ­ կայութ­ յան պատկ­ եր­ ը, և առ­ ա­ջա­րկվ­ ում են մանկ­ ավ­ ար­ժա­կան մոտ­ ե­ցումն­ եր ոչ միա­ յն խնդր­ ի բաց­ ա­սակ­ ան ազդ­ եց­ ութ­ յուն­ ը շտկ­ ել­ու, այլև այն կանխ­ ե­լու ուղղ­ ութ­ յա­մբ։ ­Ժա­մա­նա­կա­կից աշխ­ ար­հում կրթ­ ա­կան միջ­ ա­վայր­ եր­ ը հա­ ճախ ա­ռա­նձն­ ան­ ում են իր­ են­ ց մրց­ ակ­ցային բնույթ­ ով­ ։ Ինք­նին մրցակց­ ութ­ յուն­ ը ենթ­ ադ­րում է անմ­ իջ­ ա­կան ազդ­ ե­ցութ­ յուն հավ­ ա­սա­րութ­ յան և արդ­ ա­րութ­ յան սկզբ­ ունքն­ եր­ ի բով­ ան­դա­ կութ­ յան և նշան­ ա­կութ­ յան վրա։ Հատկ­ ա­պես երբ դա վեր­ ա­ բեր­ ում է եր­ եխ­ ա­ներ­ ին, որոնք խոց­ ել­ի են տար­ իք­ ային հոգ­ ե­ բա­նութ­ յան առ­ ում­ ով և դեռ պատր­ ա­ստ չեն մրց­ ակց­ ութ­ յունն ընկ­ ա­լել­ու որպ­ ես առ­ ա­ջըն­թա­ցի խթան­ ։ Հակ­ ա­ռակ մրց­ ակ­ցու­ թյան­ ՝ որպ­ ես կրթ­ ա­կան գործ­ ըն­թա­ցի անհ­ րաժ­ ե­շտ պայ­մա­նի ընկ­ ալ­մա­նը՝ ձեռն­ ար­կում առ­ ա­ջա­րկվ­ ում է կիր­ առ­ ել մրց­ ակ­ ցային հնարն­ եր­ ը որպ­ ես որ­ ոշ­ ա­կի խնդ­ իրն­ եր­ ի լուծմ­ ա­նն ուղղ­ ված զուտ մանկ­ ա­վար­ժա­կան հնարն­ եր­ ։­ Եվ վերջ­ ա­պես, կրթ­ ակ­ ան խնդ­ իրն­ եր­ ը և, մասն­ ավ­ որ­ ապ­ ես, ման­կա­վար­ժա­կան մոտ­ ե­ցումն­ եր­ ը վերլ­ուծ­ ե­լու ընթ­ ացք­ ում ան­խուս­ ա­փե­լիո­ ­րեն բախվ­ ում ենք կա­րծ­րատ­ ի­պային մոտ­ ե­ ցումն­ եր­ ի և ընկ­ ա­լումն­ եր­ ի։ Դիտ­ ար­կել­ով կար­ ծ­րա­տի­պը որպ­ ես մար­ դ­կայ­նոր­ են հատ­ ուկ , գուց­ ե և բնակ­ ան­ որ­ են ձևավ­ որվ­ ող մտակ­ առ­ ույց՝ այն­ ուամ­ են­ այ­նիվ շեշ­ տ­վում է դրա դեմ մշտ­ ա­պես պայ­քա­րել­ու անհ­ րա­ժեշ­տութ­ յուն­ ը՝ նախև­ ա­ռաջ կրթ­ ա­կան 8 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

գործ­ ըն­թա­ցը կենդ­ ա­նի, շնչ­ ող և դին­ ա­միկ վիճ­ ա­կում պահ­ ել­ու հա­մա­ր։ Ձեռն­ ար­կում առ­ ան­ձին բաժ­ ին է նվիրվ­ ած կրթ­ ութ­ յան մեջ տա­րած­ված կա­րծ­րա­տի­պե­րին և դրա­նք հաղթ­ ա­հա­րել­ու ա­ռաջ­ ա­րկն­ եր­ ին­ ։ ­Հա­րկ է ընդգ­ ծել, որ հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յան շրջ­ ա­նակ­ներ­ ում դի­ տա­րկվ­ ող բոլ­որ խնդ­ իրն­ երն ու առ­ ա­ջա­րկվ­ ող մոտ­ եց­ ումն­ եր­ ը հաշ­վի են առն­ ում հեն­ ց հայաստ­ ա­նյան կրթ­ ա­կան միջ­ ա­վայ­րի ա­ռան­ ձն­ ա­հատ­կութ­ յունն­ եր­ ը։ Գլխ­ ա­վոր­ ա­պես հիմ­ նվ­ ել­ով տա­ րիք­ ային հոգ­ ե­բա­նութ­ յան և տվ յալ հաս­ ա­րակ­ ա­կան միջ­ ա­վայ­ րից բխող նրբ­ ութ­ յունն­ եր­ ի վրա՝ ձեռն­ ար­կում ներկ­ այացվ­ ում է ման­կա­վար­ժա­կան մոտ­ ե­ցումն­ եր­ ի մի համ­ ա­խումբ, որ­ ը թույլ կտա ձերբ­ ա­զատ­վել­ու դպր­ ոց­ ում սոց­ իա­ ­լա­կան անհ­ ավ­ ա­սա­ րութ­ յան հիմ­ ք հանդ­ ի­սա­ցող խնդ­ իրն­ եր­ ից­ ։ Դիտ­ ա­րկվ­ ում են ինչ­պես տար­ ած­ված, այնպ­ ես էլ այլ­ըն­ տ­րանք­ ային մանկ­ ավ­ ար­ ժա­կան փորձ­ եր­ ։ Ձեռնարկում քննարկվում են նաև համ­ ա­գոր­ ծակ­ցային ուն­ ա­կութ­ յունն­ եր­ ը զարգ­ աց­նող խմբ­ ային աշխ­ ա­ տանք­ ի ձևեր­ ։ Հա­տուկ ուշ­ ադ­րութ­ յուն է հատկ­ աց­վում ուս­ ու­ ցիչ-ա­շա­կեր­ տ, աշ­ ա­կեր­ տ-ա­շա­կեր­ տ, ուս­ ուց­ իչ-ծ­նող հար­ ա­բե­ րութ­ յունն­ եր­ ին­ ։ ­Սույն ձեռն­ ար­կում թեմ­ ա­ներ­ ի ուս­ ումն­ ա­սիր­ ութ­ յուն­ ը, վերլ­ու­ ծու­թյունն ու եզր­ ա­հան­գումն­ եր­ ը հենվ­ ած են ինչ­պես գիտ­ ա­ կան մտք­ ի և կոն­ կր­ ետ հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յունն­ եր­ ի առ­ աջ քա­շած դրույթն­ եր­ ի կամ ապ­ ա­ցույցն­ եր­ ի, այնպ­ ես էլ հեղ­ ին­ ա­կային հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յան և դիտ­ ար­կումն­ եր­ ի վրա. ուսուցչակ­ ան հա­ մայնք­ ի ու խնդրո առարկա թեմաների մասն­ ա­գետ­ներ­ ի հետ քննարկումներն ու գրախոսական կարծ­ իքն­ եր­ ը հիմն­ ար­ ար գործոն են հանդիսացել ձեռնարկում տեղ գտած դիտ­ ար­կում­ ներ­ ը հարստացնելու հարցում։ Կրթ­ ութ­ յան մեջ անհ­ ա­տակ­ ան մոտ­ ե­ցում­ ը դիտ­ ար­կել­ով որպ­ ես սոց­ իա­ ­լա­կան հավ­ ա­սար­ ութ­ յան գլխ­ ա­վոր նախ­ ա­պայ­մանն­ ե­ ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ 9

րից մեկ­ ը՝ ձեռն­ ար­կը նպատ­ ակ ուն­ ի աջ­ ակ­ցել­ու ուս­ ուց­ իչ­նե­ րին­ ՝ գտն­ ել­ու յուր­ ա­քան­չյուր աշ­ ա­կերտ­ ին ըստ իր հնար­ ա­վո­ րութ­ յունն­ եր­ ի մոտ­ ե­ցում ցուց­ ա­բեր­ ել­ու ձևեր­ ը և դրան­ ով իսկ ար­դեն դպր­ ոց­ ում նպաստ­ ե­լու սոց­ իա­ ­լա­կան այնպ­ ի­սի միջ­ ա­ վայ­րի ձևավ­ որմ­ ա­նը, որ­ ում սոց­ իա­ ­կան հավ­ աս­ ա­րութ­ յան և ար­ դար­ ութ­ յան սկզբ­ ունքն­ եր­ ը հիմն­ ային են։

1. Հ Ա­Վ Ա­Ս Ա­ՐՈ­Ւ ԹՅԱՆ Ե Վ Ա Ր­ԴԱ­ՐՈ­Ւ ԹՅԱՆ Ս Կ Զ­Բ Ո­Ւ ՆՔ­ՆԵ­ՐԸ Կ Ր­Թ Ո­Ւ ԹՅԱՆ ՄԵ­Ջ

­Սոց­ իա­ ­լա­կան հավ­ ա­սա­րութ­ յան առ­ աջ­նային նպատ­ ա­կը կրթու­ թյան մեջ բոլ­որ եր­ եխ­ ա­ներ­ ի համ­ ար հավ­ ա­սար հնար­ ա­վոր­ ու­ թյուն ապ­ ա­հով­ ել­ն է։ Այս առ­ ում­ ով Հայաստ­ ա­նում դեռ լուրջ ա­նել­իք­ներ կան­ ։ Ցա­վոք, դեռ շատ դպր­ ոցն­ եր զուրկ են համ­ ա­ պա­տաս­խան շենք­ ային պայմ­ ան­ներ­ ից. դրան­ ք հիմն­ ա­կա­նում մար­զային դպր­ ոցն­ երն են, որտ­ եղ, ի թիվ­ ս շենք­ ային անբ­ ա­վա­ րար պայմ­ ան­ներ­ ի, առկ­ ա են նաև այլ խնդ­ իրն­ եր­ ՝ ուս­ ուց­ իչ­ներ­ ի թա­փուր տեղ­ եր, հոսք­ ային կրթ­ ութ­ յան հնար­ ավ­ որ­ ութ­ յան պա­ կաս, գրադ­ ա­րան­ներ­ ի և որ­ ա­կյալ համ­ ա­ցանց­ ի հաս­ ա­նել­իո­ ւ­ թյան խն­դիր և այլն։ Ե­թե սոց­ իա­ ­լա­կան հավ­ ա­սա­րութ­ յուն­ ը կրթ­ ա­կան ոլ­որտ­ ում են­ թադ­րում է կրթ­ ա­կան հավ­ ա­սար հնար­ ավ­ որ­ ութ­ յունն­ եր, ապ­ ա սոց­ իա­ ­լա­կան արդ­ ա­րութ­ յուն­ ը վեր­ ա­բեր­ ում է դրա իր­ ացմ­ ան կերպ­ ի­ն։ Այս սկզբ­ ունքն­ երն իր­ աց­նող­ ը ուս­ ուց­ իչ­ ն է, սակ­ այն պա­րզ է, որ ուս­ ուց­ իչ­ ը չի կար­ ող միա­ յ­նակ կրել այդ ամբ­ ող­ ջ բեռը։ Այն­ ուամ­ են­ այ­նիվ ուս­ ուց­ իչ­ ը պետ­ ք է հնա­րա­վոր­ ին­ ս փոր­ ձի կանխ­ ել հավ­ ա­սա­րութ­ յան և արդ­ ա­րութ­ յան սկզբ­ ունքն­ եր­ ի ցան­կա­ցած խախ­տում՝ հեն­ ց դրանք համ­ ադր­ ել­ու միջ­ ո­ցով­ ։ Բնավ պատ­ ա­հա­կան չէ այստ­ եղ«­հա­մադր­ ել» բառ­ ը, քա­նի որ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ 13 ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ո­րոշ դեպք­ ե­րում այս սկզբ­ ունքն­ եր­ ը ուն­ են ներք­ ին հակ­ ա­սակ­ ա­ նութ­ յուն, և ուս­ ուց­ իչ­ ն այս պար­ ա­գայում երկ­ ու սկզբ­ ունքն­ եր­ ը հա­վա­սա­րա­կշ­ռող անհ­ ա­տն է։ Օրինակ` դասարանում կար­ ող է լին­ ել երեխ­ ա, որը ուժերը ներածին չափով աշխատում է, սա­ կայն չի կարողանում ապահովել կրթական ծրագրի պահ­ անջ­ ներ­ ը։ Եթե նա գնահ­ ատ­վի ըստ հավ­ ա­սա­րությ­ան սկզբունքի, ապա դա կարող է արդար չլինել իր արած աշխատանքի հան­ դեպ։ Իսկ հակառակ դեպքում անհատական գնահ­ ատ­ ա­կանը անար­դար ֆոն կարող է ստեղծել մյուս աշակերտների հա­ մար։ Սա­կայն երբ ուսուցիչը կարողանում է նման հնար­ ա­վո­ րութ­ յուն ստեղծ­ ել մնացած աշակերտների համար ևս, ինչ-որ առում­ ով հավասարակշռում է հավասարության և արդ­ ա­րութ­ յան սկզբունքն­­ երը։ Հավ­ ա­սա­րութ­ յուն­ ը և արդ­ ա­րութ­ յուն­ ը որ­ պես սկզբ­ ունքն­­ եր դրսև­ որվ­ ում են ամբ­ ող­ ջ կրթ­ ակ­­ ան գործ­ ­ ընթ­­ ա­ց­ ում։ Դրան­ ից հետև­ ում է, թե ինչ նշան­ ա­կութ­ յուն ուն­ են ուսուցչ­­­ ի կողմ­ ից դրանց կարև­ որ­ ութ­ յան գիտ­ ակ­ցում­ ը և դրա­ նից բխող նրա գործ­ ու­նեություն­ ը։­ ­Թեև հավ­ ա­սա­րութ­ յուն­ ը և արդ­ ա­րութ­ յուն­ ը դիտ­ ա­րկվ­ ում են որպ­­ ես ինքն­ ին դրակ­ ան սկզբ­ ունքն­ եր, սակ­ այն, ինչ­պես նշվ­­ եց, դրա­նք ո­րոշ դեպք­ ե­րում իր­ ար հակ­ ա­սում են։ Այս առ­ ում­­ ով, ուսուցչի կողմից համապատասխան աշխատանք ասվելով նկա­տի է առ­ն­վում սկզբունքն­ եր­ ը հավ­ ա­սար­ ա­կշ­ռե­լու, կարգ­ ա­ վոր­ ել­ու հմտ­ ությ­ունն­­­­ եր­ ը կրթ­ ա­կան գործ­ ընթ­ աց­ ում։­ Ի­՞նչ կա­րող է ա­նել ուս­ ուց­ իչ­ ն այս ուղղ­ ութ­ յամ­ բ։ 1. Ա­ՊԱ­ՀՈ­ՎԵԼ ԴԱՍ­ ԱՐ­ Ա­ՆՈՒՄ ՀԱ­ՎԱՍ­ ԱՐ ԵՎ ԱՐ­ԴԱՐ ՄԻՋ­ Ա­ՎԱՅՐ ­Դա­սա­րան մուտք գործ­ ել­ով­ ՝ եր­ եխ­ ա­ներ­ ը և ուս­ ուց­ իչ­ ը կազ­ մում են նոր, յուր­ ա­հա­տուկ սոց­ իա­ ­լա­կան միջ­ ա­վայր, որտ­ եղ 14 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

հա­վա­սա­րութ­ յան և արդ­ ա­րութ­ յան սկզբ­ ունքն­ եր­ ը՝ իբրև սո­ ցիա­ ­լա­կան հար­ ա­բեր­ ութ­ յան դրակ­ ան կերպ­ եր, պետ­ ք է պահ­ պան­վեն այդ նոր հար­ աբ­ եր­ ութ­ յան մեջ­ ։ Ընդ որ­ ում, դրան­ ք ոչ միա­ յն պահպ­ ան­վում են արդ­ են իսկ հաստ­ ատ­ված ձևեր­ ով, այլև ստա­նում են նոր­ ա­նոր դրսև­ որ­ ումն­ եր­ ։ Դպ­րոց­ ը եր­ եխ­ ա­ներ­ ի համ­ ար նոր միջ­ ա­վայր է։ Այն կար­ ել­ի է դի­տար­կել որպ­ ես հաս­ ար­ ա­կա­կան մոդ­ ել, որտ­ եղ տեղ­ ի է ուն­ ե­ նում եր­ եխ­ ա­ներ­ ի համ­ ար շատ կարև­ որ սոց­ իա­ ­լակ­ ա­նացմ­ ան գործ­ ըն­թա­ցը։ Սա նշան­ ա­կում է, որ եր­ եխ­ ա­ներ­ ը դպր­ ոց­ ում կա­ ռուց­ ում են սոց­ իա­ ­լա­կան հար­ ա­բեր­ ութ­ յունն­ եր և պետ­ ք է սո­վո­ րեն այդ հար­ ա­բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ի հիմք­ ում ուն­ են­ ալ հավ­ ա­սար ու ար­դար մոտ­ ե­ցում միմ­ յա­նց նկատմ­ ա­մբ։­ Ե­րբ խոսք­ ը կրտս­ եր դաս­ ա­րան­ներ­ ի մաս­ ին է, որտ­ եղ սկսվ­ ում է այդ հար­ ա­բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ի կառ­ ուց­ ում­ ը, պետ­ ք է հի­շել եր­ եխ­ ա­ ներ­ ի տար­ իք­ ային առ­ ա­նձն­ ա­հատ­կութ­ յունն­ եր­ ի մաս­ ին­ ։ Նկատ­ ի ուն­ են­ ք այն հանգ­ ա­ման­քը, որ եր­ եխ­ ա­ներ­ ը սով­ որ­ ում են՝ ընդ­ ­ օրին­ ա­կել­ով մեծ­ ե­րին­ ։ Հետև­ ա­բար, ուս­ ուց­ իչ­ ը իր պահվ­ ած­քով և վեր­ ա­բերմ­ ունք­ ով եր­ եխ­ ա­ներ­ ի համ­ ար դառն­ ում է կենդ­ ա­նի օ­րին­ ա­կ. ոչ թե կարև­ որվ­ ում են հավ­ ա­սար ու արդ­ ար վեր­ ա­բեր­ մունք­ ի մաս­ ին զրույցն­ եր­ ը, այլ ուս­ ուցչ­ ի կողմ­ ից այդ սկզբ­ ունք­ ներ­ ի կիր­ ա­ռում­ ը եր­ եխ­ ա­ներ­ ի, դպր­ ոց­ ա­կան միջ­ ա­վայր­ ի մաս կազմ­ ող մյուս անհ­ ատ­ներ­ ի նկատմ­ ա­մբ, ինչ­պես նաև ինքն­ ին այդ սկզբ­ ունքն­ եր­ ի կրող­ ը լին­ ել­ը։­ Ն­ման միջ­ ա­վայ­րի համ­ ար այն­ ուամ­ են­ այ­նիվ կան հիմն­ ա­րար կա­նոնն­ եր, որ­ ոն­ ց պահպ­ ան­մա­նը ուս­ ուց­ իչ­ ը պետ­ ք է փոր­ձի հետ­ևել­։ Ուս­ ումն­ ա­կան միջ­ ա­վայ­րում և ուս­ ումն­ ակ­ ան գործ­ ըն­ թա­ցում բոլ­որ­ ի համ­ ար համ­ ըն­ դ­հա­նուր կան­ ոնն­ եր­ ի ստեղծ­ ու­մը օգն­ ում է ամր­ աց­նել­ու հավ­ ա­սա­րութ­ յան գաղ­ ա­փա­րը, քան­ ի որ այդ դեպ­քում դաս­ ա­րա­նում կար­ ող են գործ­ ել կան­ ոնն­ եր, որ­ ոնք ընդհ­ ա­նուր են բոլ­որ­ ի համ­ ար : Հա­մեմ­ ա­տութ­ յան համ­ ար կա­ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ 15 ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

րող ենք նշել, որ դաս­ ա­րա­նում նման կան­ ոնն­ եր­ ի առկ­ այութ­ յու­ նը ուն­ ի այն նույն նշան­ ա­կութ­ յուն­ ը, ինչ ուն­ են օր­ են­ քն­ եր­ ը ժող­ ո­ վրդ­ ա­վա­րա­կան հաս­ ա­րա­կութ­ յունն­ եր­ ում։­Ստորև՝ կանոնների կամայական օրինակներ են։ Ավելի արդյունավետ է կանոնների մշակման մեջ աշակերտների ներգրավումը, երբ ուսուցիչը հատուկ մշակված հարցերի միջոցով, աշակերտների հետ միասին բխեցնում է պատասխաններ, որոնք էլ դառնում են դասարանական կանոններ։ ՈՒ­ՍՈՒՑ­ՉԻ ԿՈՂ­ՄԻՑ ԿԻ­ՐԱՌ­ՎՈՂ ՀԱ­ՄԸ­ՆԴ­ՀԱ­ՆՈՒՐ ԿԱ­ՆՈՆ­ՆԵՐ ԿԱ­ՐՈՂ ԵՆ ԼԻ­ՆԵ­Լ ʟʟ լսել, երբ խոսում է ուսուցիչը կամ դասընկերը, ʟʟ սովորել սպասել իր հերթին, ʟʟ սնվել միայն հատկացված ժամին, ʟʟ խոսել, երբ ուսուցիչը թույլ է տալիս: Յուր­ ա­քան­չյուր դաս­ ա­րա­նի համ­ ար կար­ ող է մշակվ­ ել կան­ ոն­ ներ­ ի առ­ ա­նձն­ ա­հա­տուկ ցան­ կ՝ ելն­ ել­ով տվ յալ դաս­ ա­րա­նում առ­կա խնդ­ իրն­ եր­ ի առ­ աջ­նա­հերթ­ ութ­ յուն­ ից­ ։ Կարև­ որ է, սա­ կայն, նկատ­ ել, որ կան­ ոնն­ եր­ ի մշակմ­ ան և դրան­ ց հետև­ ել­ու նպատ­ ա­կը պետ­ ք է լի­նի ոչ միա­ յն կարգ­ ա­պա­հութ­ յան հաստ­ ա­ տում­ ը դաս­ ա­րան­ ում, այլև հավ­ աս­ ա­րութ­ յան և արդ­ ար­ ութ­ յան սկզբ­ ունքն­ եր­ ի վրա հենվ­ ած փո­խա­դա­րձ հարգ­ ան­քի ձևավ­ ո­ րում­ ը։ Ուստ­ ի, եթ­ ե ուս­ ուց­ իչ­ ը որ­ ոշ­ ում է օգտվ­ ել այս ցուց­ ում­ ից և կա­նոնն­ եր­ ը կիր­ ա­ռել այս նպատ­ ա­կով, պետ­ ք է հաշ­վի առն­ ի, որ երբ եր­ եխ­ ա­ներ­ ից մեկ­ ը խախ­տում է կան­ ոն­ ը, և ուս­ ուց­ իչ­ ը 16 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

դրան չի արձ­ ագ­ ան­քում, ապ­ ա կա­նոնն­ եր­ ին հետև­ ող մյուս եր­ ե­ խա­ներ­ ը, անկ­ աս­կած, ա­նար­դա­րութ­ յան զգաց­ ում կուն­ են­ ա­ն։ Նույն զգաց­ ում­ ը եր­ եխ­ ա­ներ­ ի մոտ կար­ ող է առ­ ա­ջա­նալ այն դեպ­քում, երբ ուս­ ուց­ իչ­ ը նման­ ա­տիպ իր­ ա­վիճ­ ակ­ներ­ ում տար­ բեր մոտ­ ե­ցումն­ եր է ցուց­ ա­բեր­ ում. օր­ ին­ ակ­ ՝ կան­ ոն­ ը խախ­տե­ լու դեպք­ ում մի եր­ եխ­ ային պատ­ժում է, մյուս­ ի վարք­ ը՝ ան­տե­ սում: Մյուս կողմ­ ից էլ պետ­ ք է հաշ­վի առն­ ել նաև այն հանգ­ ա­ ման­քը, որ կան եր­ եխ­ ա­ներ, որոնք ինչ-որ կան­ ոն պահպ­ ա­նել­ու հա­մար ավ­ ել­ի մեծ ջան­ ք պիտ­ ի գործ­ ադր­ են, քան մյուսն­ եր­ ը: Հետ­ևա­բա­ր՝ ուս­ ուցչ­ ից գեր­ նրբ­ ան­կա­տութ­ յուն և մեծ վարպ­ ե­ տութ­ յուն է պահ­ ան­ ջ­վում որ­ ոշ­ ակ­ ի իր­ ա­վիճ­ ակն­ եր­ ում հավ­ ա­ սա­րութ­ յան և արդ­ ա­րութ­ յան սկզբ­ ունքն­ եր­ ի տար­ ընկ­ ա­լում­ ը նրբ­ որ­ են համ­ ադ­րել­ու և հօգ­ ուտ ա­շա­կեր­ տն­ եր­ ի առ­ ո­ղջ հոգ­ ե­ վիճ­ ակ­ ի գործ­ ե­լու համ­ ա­ր։ 2. ԴԱՍ­ Ը ԿԱՌ­ ՈՒ­ՑԵ­Լ՝ ՀԱ­ՄԱ­ՁԱՅՆ ՀԱՎ­ Ա­ՍԱ­ՐՈՒ­ԹՅԱՆ ԵՎ ԱՐԴ­ ԱՐ­ ՈՒ­ԹՅԱՆ ՍԿԶԲ­ ՈՒՆՔ­ՆԵ­ՐԻ ­Ֆինն­ ա­կան կրթ­ ա­կան մոդ­ ե­լի առ­ ա­ջա­տար մասն­ ա­գետ Պա­սի Սալ­բերգը, խոս­ ել­ով ֆինն­ ա­կան կրթ­ ակ­ ան բար­ եփ­ ո­խումն­ եր­ ի մա­սին, առ­ ան­ ձն­ աց­նում է մի էա­ ­կան հանգ­ ա­մա­նք. նույն կր­ թա­կան ծրագ­ ի­րը չի կար­ ող բավ­ ա­րա­րել բոլ­որ եր­ եխ­ ա­ներ­ ի կր­ թա­կան պահ­ անջ­մունքն­ եր­ ը, քան­ ի որ եր­ եխ­ ա­ներ­ ը ուն­ են սով­ ո­ րել­ու անհ­ ա­տա­կան ա­ռա­նձն­ ա­հատ­կութ­ յունն­ եր­: 1 ­Բա­ցի դրան­ ից­ ՝ դաս­ ա­րա­նում կար­ ող են լին­ ել ֆիզ­ իկ­ ա­կան կամ հոգ­ ե­կան զարգ­ աց­ման առ­ ա­նձն­ ա­հատ­կութ­ յունն­ եր ուն­ եց­ ող ե­րեխ­ ա­ներ, որ­ ոն­ ց հանդ­ եպ անհ­ ա­տա­կան մոտ­ եցմ­ ան անհ­ րա­ ժեշ­տութ­ յունն ավ­ ել­ի ակնհ­ այտ է։ 1. Сальберг П․, Финские уроки, Классика XXI, 2015, https://www.libfox.ru/ 607985-pasi-salberg-finskie-uroki.html, стр. 20․ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ 17 ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Ենթ­ ադ­րեն­ ք` դա­սա­րա­նում x քան­ ա­կի եր­ եխ­ ա­ներ կար­ ող­ ա­ նում են հեշ­ տ ընկ­ ա­լել մաթ­ եմ­ ա­տի­կայի դաս­ եր­ ը՝ ի տարբ­ եր­ ու­ թյուն y քան­ ա­կի եր­ եխ­ ա­ներ­ ի։ Հավ­ ա­սա­րութ­ յան տես­ ակ­ ետ­ ից ուս­ ուց­ իչ­ ը բոլ­որ­ ին հիմն­ ա­րար մաթ­ եմ­ ա­տիկ­ ա­կան գիտ­ ե­լիքն­ եր փո­խան­ցել­ու խնդ­ իր ուն­ ի և այդ պատճ­ ա­ռով ստիպվ­ ած է ա­վել­ի դան­դաղ առ­ աջ տա­նել ծրագ­ ի­րը։ Առ­ ա­ջին հայացք­ ից կար­ ող է թվալ, որ x քան­ ա­կի եր­ եխ­ ա­ներ­ ի հանդ­ եպ, որոնք ար­ ագ են ըն­ կա­լում, սա ան­ ար­դար է։ Սա­կայն պետ­ ք է նկա­տի ուն­ են­ ալ, որ դա­սա­րա­նը մեկ միա­ ս­նա­կան օրգ­ ա­նիզ­ մ է։ Այս­ ին­ քն՝ մի կողմ­ ից ուս­ ուց­ իչ­ ը շեշտ­ ը պետ­ ք է դնի ընկ­ ալ­ման անհ­ ա­տա­կան հնա­ րա­վոր­ ութ­ յունն­ եր­ ի վրա, մյուս կողմ­ ից պահ­ ի սով­ որ­ ել­ու ընդ­ հան­ ուր ռիթմ­ ը։­ ­Բա­ցի դրան­ ից, ամ­ են­ այն հավ­ ա­նա­կա­նութ­ յամ­ բ, y խմբ­ ի եր­ ե­ խա­ներ­ ը ցանկ­ ա­ցած մեկ այլ առ­ ար­կայից կար­ ող են դրսև­ որ­ ել այն­պի­սի ընկ­ ա­լուն­ ա­կութ­ յուն, ինչպ­ ես x խմբ­ ի եր­ եխ­ ա­ներ­ ը՝ մաթ­ եմ­ ա­տի­կայից­ ։ Այս պար­ ա­գայում դարձ­ յալ ուս­ ուցչ­ ի ման­ կա­վար­ժա­կան հմտ­ ութ­ յունն է որ­ ոշ­ իչ. օր­ ին­ ա­կ՝ ուս­ ուց­ իչ­ ը կա­ րող է կիր­ ա­ռել տարբ­ եր­ ակ­ված մոտ­ ե­ցում՝ չխախտ­ ե­լով հավ­ ա­ սա­րութ­ յան և արդ­ ա­րութ­ յան սկզբ­ ունքն­ եր­ ը(խմբ­ ային աշխ­ ա­ տա­նք, ան­հա­տա­կան ա­ռա­ջադ­րա­նք­ներ և այլն): ­Սա օր­ ին­ ակ է, թե ինչ­պես կար­ ող է կոն­ կր­ ետ առ­ ար­կայի նկատ­ մամ­ բ առկ­ ա հավ­ աս­ ա­րութ­ յան և արդ­ ա­րութ­ յան սկզբ­ ունքն­ եր­ ի հա­կա­սա­կա­նութ­ յուն­ ը լուծվ­ ել ընդհ­ ա­նուր կրթ­ ա­կան գործ­ ըն­ թաց­ ում։ Ը­նդ­հան­րա­պես, դաս­ ա­րա­նում որև­ է խնդր­ ի լուծմ­ ան տես­ ան­ կյուն­ ից նույնք­ ան կարև­ որ է նաև ուս­ ուց­ իչ­ներ­ ի համ­ ա­գործ­ ակ­ ցութ­ յուն­ ը, թիմ­ ային աշխ­ ա­տան­քը­։ 18 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

­Դա­սա­րա­նում դաս­ ա­վան­դող բոլ­որ ուս­ ուց­ իչ­ներ­ ի՝ շաբ­ ա­թա­ կան կես ժամ կամ ամսվ­ ա կտրվ­ ած­քով երկ­ ու ժամ քնն­ ար­ կումն­ եր­ ը կար­ ող են բար­ ձր­ աց­նել ուս­ ուց­ իչ­ներ­ ի աշխ­ ա­տան­ քի ար­դյուն­ ավ­ ետ­ ութ­ յուն­ ը, ընդ որ­ ում ցանկ­ ա­ցած խնդ­րի դեպ­քում։ Շաբաթական 30 րոպե Ամսական 2 ժամ 3. Ա­ՊԱ­ՀՈ­ՎԵԼ ԱՐՏ­ ԱՀ­ ԱՅՏ­ՎԵԼ­ ՈՒ ՀԱ­ՎԱ­ՍԱՐ ՀՆԱՐ­ Ա­ՎՈ­ՐՈՒ­ԹՅՈՒՆ­ՆԵՐ ԵՎ ԳՆԱ­ՀԱ­ՏԵԼ ԱՐ­ԴԱՐ­ Կրթ­ ա­կան գործ­ ըն­թա­ցի կարև­ որ մաս է գիտ­ ե­լիքն­ եր­ ի ստու­ գում­ ը։ Սա­կայն հար­ կ է նշել, որ«գ­ ի­տել­իքն­ եր­ ի ստուգ­ ում» աս­վա­ծը ա­վել­ի լայն բան է ենթ­ ադ­րում, քան թեստ­ ե­րի, ստու­ գո­ղա­կան աշխ­ ա­տա­նք­ներ­ ի միջ­ ո­ցով եր­ եխ­ այի գիտ­ ե­լիքն­ եր­ ի մա­կար­դա­կը պարզ­ ել­ը։ Իր­ ակ­ ա­նում թեստ­ ե­րը միշ­ տ չէ, որ ար­ տա­ցոլ­ում են սով­ որ­ ող­ ի գիտ­ ե­լիք­ներ­ ի իր­ ակ­ ան մակ­ արդ­ ակը։ Կա­րել­ի է ենթ­ ադ­րել, թե ինչ­պես կար­ ող է աշ­ ա­կերտ­ ը թես­ տ հանձն­ ել­ուց առ­ աջ ա­րագ ծան­ ոթ­ ա­նալ նյութ­ ին և դրակ­ ան գնա­ հա­տա­կա­նի արժ­ ա­նա­նա­լ։ Չի բաց­ առ­վում, որ որև­ է ա­շա­կեր­ տ կա­րող է բար­ ձր գնահ­ ա­տա­կան ստան­ ա­լ՝ ուղղ­ ա­կի պա­տա­հա­ կա­նոր­ են նշել­ով տար­բեր­ ակ­ներ­ ը։­ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ 19 ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Այս­պիս­ ով, գի­տե­լիք­նե­րի ստուգ­ ու­մը ենթ­ ադր­ ում է ուսուցչ­ ի հետև­ ող­ ակ­ ան արձ­ ա­գա­նք աշ­ ա­կերտ­ ի կատ­­ ա­ր­ ած աշ­խ­ ա­տ­ ան­ քին ինչպ­ ես ամբ­ ո­ղջ դա­սի ընթ­­ ացք­­ ում, այնպ­­ ես էլ առ­ ար­կայի ու­սումն­ աս­ ի­րութ­ յան ամբ­­ ո­ղջ ժամ­­ ա­նա­կա­հատ­ված­ ում։ ­Դա­սեր­ ին ակտ­ իվ մասն­ ակ­ցել­ը, հարց­ եր տալ­ը և այլ աշխ­ ա­ տանք­ներ ցույց են տալ­իս եր­ եխ­ այի հետ­ ա­քրքրվ­ ած­ ու­թյուն­ ը, ինչ­ ի արդ­ յունք­ ում գոյան­ ում է համ­ ա­պա­տաս­խան պտու­ղը՝ որ­ պես գիտ­ ե­լիք­ ։ Ազատ արտահայտման հնա­րա­վոր­ ությ­ուն­ ը երե­ խա­ներ­ ին թույլ է տալիս առավ­ ել շատ ներգ­ րավվ­ ել առարկ­ ա­յի մեջ, քանի որ այդ կերպ երեխ­ ա­ներ­ ը ստեղ­ ծ­ ում են առարկային մոտենալու ուրույն ճան­ ապ­ արհ­ներ՝ ծրագ­ րից զատ: Ուս­ ուց­ իչ­ ը այս դեպք­ ում պետ­ ք է փոր­ձի նման աշխ­ ա­տանք­ ի հնար­ ավ­ ո­ րութ­ յուն տալ բոլ­որ եր­ եխ­ ա­ներ­ ին և փորձ­ ի գնահ­ ատ­ ել աշ­խա­ տան­քի հա­մա­ր։­ Այդ պա­րա­գայում ենթ­ ադ­րել­ի է, որ միև­նույն աշխ­ ա­տան­քի դեպ­քում նույն արդ­ յունքն արձ­ ա­նագ­րած ե­րեխ­ ա­ներ­ ը հաճ­ ախ չպետ­ ք է ար­ժա­նա­նան նույն գնահ­ ա­տա­կան­ ի­ն։ Այս մոտ­ ե­ցու­ մը կթվ­ ա հավ­ աս­ ար, բայց ոչ արդ­ ա­ր։ Արդ­ ար կլին­ ի այն, որ միև­ նույն արդ­ յունքն ապ­ ա­հով­ ած ե­րեխ­ ա­ներ­ ը գնահ­ ատվ­ են տար­ բեր, քա­նի որ աշխ­ ա­տան­քի կա­տարմ­ ան համ­ ար կիր­ առ­ված ջան­քե­րն ու ուն­ ա­կութ­ յունն­ եր­ ը նախ­ ա­պես անհ­ ա­վաս­ ար են (օ­րին­ ա­կ՝ երկ­ ու աշ­ ակ­ եր­ տ կատ­ ա­րել է գրավ­ որ աշխ­ ա­տանք, երկ­ ուսն էլ թույլ են տվել մեկ­ ա­կան սխալ, բայց առ­ ա­ջին աշ­ ա­ կերտ­ ը նախ­կին­ ում 7 սխալ էր թույլ տալ­իս ու շատ դժվ­ ար էր հաս­կա­նում նյութ­ ը, իսկ երկր­ որդ­ ը նախ­կին­ ում ընդհ­ անր­ ա­ պես սխալ թույլ չէր տալ­իս և շատ հեշ­ տ էր յուր­ ացն­ ում նյութ­ ը. այս դեպք­ ում առ­ ա­ջին աշ­ ակ­ երտ­ ը պետ­ ք է գնա­հատ­վի ավ­ ել­ի բարձր և այլն)։ ­Նույն տրամ­ ա­բան­ ութ­ յա­մբ, տարբ­ եր գնահ­ ա­տա­կանն­ եր­ ի կա­ րող են արժ­ ա­նա­նալ նույն աշխ­ ա­տան­քը կատ­ ա­րած, բայց 20 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

տար­բեր արդ­ յունքն­ եր ցուց­ ա­բեր­ ած ա­շա­կեր­ տն­ եր­ ը։ Ուս­ ուց­ ի­ չը ինքն իր և աշ­ ա­կեր­ տ­ներ­ ի համ­ ար պարզ­ ում է, թե ինչպ­ ես է գնա­հա­տում իր­ ա­կա­նաց­նում՝ ըստ գործ­ ադր­ ած ջան­քի՞, թե՞ ըստ ար­դյունք­ ի։­ ­Հա­սա­րա­կա­կան կյանք­ ի ցանկ­ ա­ցած ոլ­որտ­ ում, այդ թվում կրթութ­ յան մեջ եթ­ ե չեն գործ­ ում հավ­ ա­սա­րութ­ յուն­ ը և արդ­ ա­ րութ­ յուն­ ը, ապ­ ա գործ­ ում են դրան­ ց հակ­ ա­ռակ սկզբ­ ունքն­ եր­ ը։ Այս­պես, եթ­ ե չկա հավ­ ա­սար մոտ­ ե­ցում, ուր­ եմ­ ն կա անհ­ ա­վա­ սար մոտ­ ե­ցում։ Նույն կեր­ պ՝ եթ­ ե չկա արդ­ ար մոտ­ եց­ ում, կա ա­նար­դար մոտ­ ե­ցում։ Կրթ­ ութ­ յան ոլ­որտ­ ը առ­ ա­վել­ա­գույնս ան­ հան­դուրժ­ ո­ղա­կան պիտ­ ի լին­ ի վեր­ ոնշ­ յալ սկզբ­ ունքն­ եր­ ը խախ­ տե­լու հարց­ ում:

2. ԵՐԵԽԱՅԻ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿՈՎ ՊԱՅՄԱՆԱՎՈՐՎԱԾ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

Յուր­ ա­քան­չյուր ոք ուն­ ի կրթ­ ութ­ յան իր­ ա­վունք: Պետ­ ա­կան ուսումն­ ա­կան հաստ­ ա­տութ­ յունն­ եր­ ում միջն­ ա­կա­րգ կրթ­ ու­ թյունն անվ­ ճար է(ՀՀ Սահմ­ ան­ ադ­րութ­ յուն, Հոդվ­ ած 38): ­Սոց­ իա­ ­լա­կան արդ­ ար­ ութ­ յան և հավ­ աս­ ա­րութ­ յան գաղ­ ա­փար­ ներ­ ը կրթ­ ութ­ յան ոլ­որտ­ ում դրսև­ որվ­ ում են՝ առ­ ա­վել­ա­պես պայ­ մա­նա­վորվ­ ած քա­ղա­քա­կան համ­ ակ­ ար­գե­րով­ ։ Օր­ ին­ ա­կ՝ Խորհր­ դային Միո­ ւթ­ յան որդ­ եգ­րած քա­ղա­քա­կա­նութ­ յան համ­ ա­ձայն՝ կրթ­ ութ­ յուն­ ը բոլ­որ­ ի համ­ ար էր, և կրթ­ ակ­ ան մեկն­ արկ­ ը հավ­ ա­ սա­րա­պես հաս­ ա­նել­ի էր սոց­ իա­ ­լա­կան բոլ­որ շերտ­ ե­րին­ ։ Այ­դու­ հան­դե­րձ պահպ­ անվ­ ում էր դրա արտ­ ա­քին, ձևակ­ ան կողմ­ ը, իսկ բուն էո­ ւթ­ յուն­ ը քող­ ա­րկվ­ ում էր։ Խոր­ հրդ­ ային Միո­ ւթ­ յան փլուզ­ ում­ ից հետ­ ո ան­հրա­ժեշտ­ ութ­ յուն էր առ­ ա­ջա­ցել վեր­ ա­ իմաստ­ ա­վոր­ ել­ու այդ հարց­ ա­դր­ման թե՛ բով­ անդ­ ա­կությ­ունը, թե՛ ձևը։ Դպ­րոց-հաս­ ար­ ա­կութ­ յուն փոխկ­ ազ­մա­վոր­ ող հար­ ա­բեր­ ու­ թյան համ­ ա­տե­քս­տում մշտ­ ա­պես կարև­ որ տեղ է զբաղ­ եցն­ ում սոց­ իա­ ­լա­կան հավ­ ա­սար­ ութ­ յան խնդ­ ի­րը, որ­ ը այս դեպք­ ում մեծ մա­սա­մբ հաս­ ա­րա­կութ­ յան հավ­ աք­ ա­կան պատկ­ եր­ ա­ցումն­ եր­ ից ներթ­ ա­փան­ցում է դպր­ ոցն­ եր և կարող է հանգեցնել անդ­ առ­ նա­լի հետև­ ա­նք­ներ­ ի։ Այդ իսկ պատճ­ առ­ ով կարև­ որ է սոց­ իա­ ­ Ե­ՐԵ­ԽԱՅԻ ՍՈ­ՑԻ­Ա­ԼԱ­ԿԱՆ ԿԱՐ­ԳԱ­ՎԻ­ՃԱ­ԿՈՎ ՊԱՅ­ՄԱ­ՆԱ­ՎՈՐ­ՎԱԾ 2 5 ԽՆ­ԴԻՐ­ՆԵ­Ր Ը ԴՊ­Ր Ո­Ց Ո­ՒՄ

լա­կան հավ­ ա­սա­րութ­ յան խնդ­ ի­րը առ­ ա­վել ուշ­ ադ­րութ­ յան ար­ ժա­նաց­նել­՝ դպ­րոց­ ից սկս­ ա­ծ։ Հատ­կան­շա­կան է, որ նպատ­ ակ ուն­ են­ ա­լով ստեղծ­ ել կրթ­ ա­կան հավ­ ա­սար հնար­ ա­վոր­ ութ­ յուն­ ներ­ ՝ քա­ղա­քա­կիր­ թ աշխ­ ար­հը որդ­ եգ­րել է տարբ­ եր խտր­ ակ­ ա­ նութ­ յունն­ եր­ ից ազ­ ատ­վել­ու քա­ղա­քա­կա­նութ­ յուն։ Սակ­ այն այդ քա­ղա­քա­կա­նութ­ յուն­ ը հիմն­ ա­կա­նում չի տար­ ած­վում մի շարք խն­դիրն­ եր­ ի վրա, որոնք առ­ ա­ջա­նում են կապ­ իտ­ ա­լիստ­ ա­կան հա­սա­րա­կութ­ յան մեջ. օր­ ին­ ա­կ՝ սոց­ իա­ ­լա­կան կարգ­ ա­վիճ­ ա­կի ուղ­ իղ, ավ­ ել­ի հաճ­ ախ` բա­ցա­սա­կան ազդ­ եց­ ութ­ յուն­ ը, որպ­ ես կան­ ոն, մնում է առաջնահերթ խնդիր կրթակ­ ան գործ­ ըն­թա­ ցում և կրթ­ ա­կան հաստ­ ա­տութ­ յունն­ եր­ ում ձևավ­ որվ­ ող հար­ ա­ բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ի հա­մա­տե­քս­տում։ ­Բա­ցա­սա­կան ազդ­ ե­ցութ­ յան վառ օր­ ին­ ակ է եր­ եխ­ այի մոտ բնա­ կան­ որ­ են առ­ ա­ջա­ցած այն հարց­ ը, թե որն է տարբ­ եր­ ութ­ յուն­ ը իր և դաս­ ընկ­ երն­ եր­ ի միջ­ և, և ինչ­ ու է ինք­ ը, օ­րին­ ակ, հաճ­ ախ ան­տես­ված մնում։ ­Հա­մա­դա­սա­րան­ցին­ եր­ ի և ուս­ ուց­ իչ­ներ­ ի կողմ­ ից«յուր­ ահ­ ա­ տուկ» ուշ­ ադ­րութ­ յան արժ­ ա­նա­ցող այդպ­ ի­սի եր­ եխ­ ա­ներ­ ը քիչ չեն­ ։ Այդ խնդ­ իրն իր հետ ոչ միա­ յն ա­ռաջ է բե­րում բնակ­ ա­նոն ուս­ ումն­ ա­կան գործ­ ըն­թա­ցը խաթ­ ա­րող իր­ ավ­ իճ­ ակ, այլ նաև բա­ցա­սա­բար է ազդ­ ում հետ­ ա­գայում եր­ եխ­ ան­ եր­ ի սոց­ իա­ ­լա­կա­ նացմ­ ան, հոգ­ ե­կան ա­ռողջ­ ու­թյան վրա։ Դա պա­րզ և ակնհ­ այտ է բոլ­որ­ ի համ­ ար, և ակնհ­ այտ է նաև այն, որ այս ամ­ են­ ը շտկե­ լու գործ­ ում ամ­ են­ ա­ծա­նր բեռ­ ը մշտ­ ա­պես հասն­ ում է ուսուց­ չին­ ։ Ընտ­ ա­նեկ­ ան հար­ ա­բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ում առկ­ ա խնդիրն­ եր­ ի պատ­ճա­ռով ընկճվ­ ած եր­ եխ­ ան, որ­ ը, դժվ­ ա­րութ­ յունն­ եր­ ի հան­ դի­պե­լով, ցանկ­ ա­նում է թաք­ ց­նել այն ազդ­ եց­ ութ­ յուն­ ը, որ կա իր միջ­ ա­վայ­րում, գտնվ­ ում է համ­ ա­դա­սա­րան­ցին­ եր­ ի կողմ­ ից հա­վել­ յալ ճնշ­ ումն­ եր­ ի ենթ­ ա­րկվ­ ել­ու և չհասկ­ ացվ­ ած լին­ ել­ու վտան­գի գո­տում։ 26 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

Ն­ման­ ա­տիպ իր­ ա­վիճ­ ակ­ներ­ ի նախ­ ադ­րյալ կար­ ող են լին­ ել ինչ­ պես այլ դպր­ ոց­ ից տեղ­ ա­փոխվ­ ած լին­ ել­ը, ֆիզ­ իկ­ ա­կան առ­ ան­ ձ­ նատկ­ ութ­ յունն­ եր­ ը, այնպ­ ես էլ ընտ­ ա­նիք­ ի անբ­ ա­րեկ­ եց­ իկ վիճ­ ա­ կը և այլն։ Իհ­ արկ­ ե, այս ամ­ են­ ը համ­ ըն­ դ­հա­նուր բնույթ չուն­ ի։ Առ­հա­սա­րակ, եր­ եխ­ ա­ներ­ ի միջ­ և խտ­րա­կան­ ութ­ յուն դնելն ան­ թույլ­ատ­րել­ի է՝ անկ­ ախ պայ­մանն­ եր­ ից և իր­ ա­վիճ­ ակ­ ից(չհ­ աշ­ ված պետ­ ութ­ յան կողմ­ ից կառ­ ուց­ ող­ ա­կան միջ­ ամ­տութ­ յուն են­ թադր­ ող, այսպ­ ես կոչ­ված,«դ­րա­կան խտր­ ա­կա­նութ­ յուն­ ը»): Խտ­րութ­ յան հատկ­ ա­պես ենթ­ ա­րկվ­ ում են սոց­ իա­ ­լա­պես խոց­ ել­ի կարգ­ ա­վիճ­ ա­կում գտնվ­ ող ընտ­ ա­նիքն­ եր­ ի եր­ եխ­ ան­ եր­ ը, որ­ ոնք դպ­րոց­ ում սով­ որ­ ել­ու ընթ­ աց­քում բազմ­ իցս հանդ­ իպ­ ում են ա­նար­դա­րութ­ յունն­ եր­ ի՝ պայմ­ ա­նավ­ որվ­ ած ի­րեն­ ց կարգ­ ա­վի­ ճակ­ ով­ ։ «Բ­ աց հաս­ ա­րա­կութ­ յան հիմն­ ադ­րամ­ներ- Հայաստ­ ան»-ը 2017 թվա­կա­նին հրապ­ ա­րա­կել է որ­ ա­կյալ կրթ­ ութ­ յան մատչ­ ել­իո­ ւ­ թյան ու հաս­ ա­նել­իո­ ւթ­ յան կարև­ որ­ ութ­ յան մաս­ ին հետ­ ա­զոտ­ ու­ թյուն, որ­ ում առ­ ա­նձն­ ացվ­ ում են հետև­ յալ խո­ցել­ի խմբ­ եր­ ը՝­ 1. գյուղ­ աբ­նակ ե­րեխ­ ա­ներ, 2. սոց­ իա­ ­լա­պես խո­ցել­ի(աղ­քատ) ըն­տա­նիք­ ում ապ­րող եր­ եխ­ ա­ներ, 3. աղ­ջիկ­ներ­: 2 Ա­րևմտ­ յան երկրն­ եր­ ում այս խնդ­ ի­րը շոշ­ ափ­վում է առ­ ա­վել­ա­ պես այլ համ­ ա­տե­քս­տում. օր­ ին­ ա­կ՝ ԱՄՆ-ի գրեթ­ ե բոլ­որ նա­ հանգ­ներ­ ում նախ­ ո­րդ դար­ ից ի վեր շատ սուր քնն­ ա­րկվ­ ում է աֆ­րոա­մեր­ իկ­ ա­ցին­ եր­ ի, ներգ­ աղ­թյալն­ եր­ ի և առհ­­ ա­ս­ ա­ր­ ակ ռա­ սա­յա­կան փոքր­ ա­մաս­նությ­ունն­ եր­ ի խնդ­ ի­րը։ Մեկն­ ար­կային 2. Բաց Հասարակության Հիմնադրամներ, Կրթության իրավունքի հասանել­ի­ ութ­ յան և հավասարության հիմնախնդիները ՀՀ հանրակրթության ոլորտ­ ում, Հետազոտության նախնական արդյունքներ, Երևան, 2017թ., https://www. osf.am/wp-content/uploads/2017/09/Educ_Equity_MainData_PPT.pdf, էջ 5։ Ե­ՐԵ­ԽԱՅԻ ՍՈ­ՑԻ­Ա­ԼԱ­ԿԱՆ ԿԱՐ­ԳԱ­ՎԻ­ՃԱ­ԿՈՎ ՊԱՅ­ՄԱ­ՆԱ­ՎՈՐ­ՎԱԾ 2 7 ԽՆ­ԴԻՐ­ՆԵ­Ր Ը ԴՊ­Ր Ո­Ց Ո­ՒՄ

հավ­ ա­սար պայմ­ ան­ներ­ ի ապ­ ա­հով­ ում­ ը բոլ­որ եր­ եխ­ ա­ներ­ ի հա­մար տարբ­ եր երկրներ­ ում քնն­ ա­րկվ­ ում է՝ տարբ­ եր առ­ աջ­ նայ­նութ­ յունն­ եր­ ից ելն­ ել­ով­ ։ Օր­ ին­ ա­կ՝ Մեծ Բրիտ­ ա­նիա­ յում մշ­ տա­պես արդ­ ի­ա­կան է, այսպ­ ես կոչվ­ ած,«­մեծ քա­ղաքն­ եր­ ում գտն­վող դեպր­ ես­ իվ համ­ այնք­ներ­ ին» օգն­ ութ­ յուն­ ը պետ­ ութ­ յան կողմ­ ից կամ, օրինակ, Ֆրանսիայում արդ­ իա­ ­կան են արաբն­ ե­ րի կրթությ­ան հար­ցեր­ ը և այլն: 3 2017 թվա­կա­նին Հայաստ­ ա­նում անց­ կացվ­ ած հետ­ ա­զոտ­ ու­ թյան համ­ ա­ձայն՝ նույն­ իս­ կ ան­ ա­պա­հով ընտ­ ա­նիքն­ եր­ ը վճա­ րում են իր­ ենց եր­ եխ­ ա­ներ­ ի հավ­ ել­ յալ պա­րապ­մունքն­ եր­ ի և կրկն­ ուս­ ույց­ ի ծառ­ այութ­ յունն­ եր­ ի համ­ ա­ր: 4 Սա մի կողմ­ ից ցույց է տալ­իս երկր­ ում առկ­ ա կրթ­ ութ­ յան ցած­ ր արդ­ յուն­ ավ­ ե­ տութ­ յուն­ ը, մյուս կողմ­ ից­ ՝ նախկ­ ին­ ում մշակվ­ ած մոտ­ ե­ցումն­ ե­ րի անհ­ ա­մա­պա­տաս­խա­նութ­ յուն­ ը բուհ­ եր­ ում ընդ­ ուն­ ել­ութ­ յան քնն­ ութ­ յունն­ եր­ ի պահ­ ա­նջ­ներ­ ին­ ։ Այսպ­ ի­սով, ըստ հետ­ ա­զո­ տութ­ յան տվ յալն­ եր­ ի, առկ­ ա է հետև­ յալ պատ­կեր­ ը. 2017 թվա­ կան­ ին 0-ից 5 գնահ­ ա­տա­կան ուն­ եց­ ող աշ­ ա­կեր­ տ­ներ­ ի շրջ­ ա­ նում գրեթ­ ե չեն եղ­ ել ապ­ ա­հով ընտ­ ա­նիք­ ի ե­րեխ­ ա­ներ, սակ­ այն ե­ղել են բազմ­ ա­թիվ դեպք­ եր, երբ ցած­ ր ա­պա­հով­ ութ­ յուն ուն­ ե­ ցող ընտ­ ա­նիք­ ի ե­րեխ­ ան ուս­ ումն­ ա­կան գործ­ ըն­թաց­ ում գրան­ ցել է բա­րձր ա­ռա­ջա­դի­մութ­ յուն: 5 Հայաս­տա­նյան հանր­ ա­կրթ­ ա­կան համ­ ա­կարգ­ ում կրթ­ ա­կան հնար­ ա­վոր­ ութ­ յունն­ եր­ ի հաս­ ա­նել­իո­ ւթ­ յան առ­ ում­ ով առկ­ ա է 3. Фрумин И. Д., Основные подходы к проблеме равенства образовательных возможностей,“Вопросы образования” N2, 2006, https://psyjournals.ru/ files/42598/PJ_2011_n1_Frumin.pdf, стр. 2։ 4. Բաց Հասարակության Հիմնադրամներ, Կրթության իրավունքի հասանել­ի­ ութ­ յան և հավասարության հիմնախնդիները ՀՀ հանրակրթության ոլորտ­ ում, Հետազոտության նախնական արդյունքներ, Երևան, 2017 թ., https://www. osf.am/wp-content/uploads/2017/09/Educ_Equity_MainData_PPT.pdf, էջ 22։ 5. Նույն տեղում, էջ 17։ 28 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

ան­հա­վա­սա­րութ­ յուն գյուղ­ աբ­նակ աշ­ ա­կեր­ տ­ներ­ ի, սոց­ իա­ ­լա­ պես խո­ցել­ի ընտ­ ա­նիք­ներ­ ի եր­ եխ­ ա­ներ­ ի հա­մար: ­Սով­ որ­ ողն­ եր­ ի կրթ­ ակ­ ան ձեռ­ ք­բեր­ ումն­ եր­ ի, ուսմ­ ան մեջ առ­ ա­ ջա­դի­մութ­ յան, ինչ­պես նաև հետ­ ա­գայում մասն­ ա­գի­տա­կան կողմն­ որ­ ոշմ­ ան ու բուհ ընդ­ ունվ­ ել­ու հարց­ ում էա­ ­կան դեր­ ա­կա­ տա­րում ուն­ են­ ՝ սով­ որ­ ողն­ եր­ ի ընտ­ ա­նիք­ներ­ ի սոց­ իա­ ­լ-տն­տե­սա­կան կար­ գա­վիճ­ ակ­ ը, ծնողն­ եր­ ի կրթվ­ ա­ծու­թյան մակ­ ար­դա­կը, ընտ­ ա­նիք­ ի բնակ­ ութ­ յան վայր­ ի աշխ­ ար­հագ­րակ­ ան տեղ­ ա­ կայում­ ը:­ Ո­ւստ­ ի կարև­ որ է, որ պետ­ ա­կան քաղ­ ա­քա­կա­նութ­ յուն­ ը հանր­ ա­ կրթ­ ութ­ յան ոլ­որտ­ ում առ­ ան­ ձն­ ա­հա­տուկ ուշ­ ադ­րութ­ յուն դարձ­ նի և մեխ­ ա­նիզ­ մն­ եր ստեղծ­ ի այս խմբ­ եր­ ի եր­ եխ­ ա­ներ­ ի համ­ ար ո­րա­կյալ հանր­ ա­կրթ­ ութ­ յուն ապ­ ա­հով­ ել­ու ուղղ­ ութ­ յամբ: 6 Այս ամ­ են­ ը հաշվ­ ի առն­ ել­ով­ ՝ կար­ իք կա, որ նաև ուս­ ուց­ իչ­ ը, պա­ տաս­խա­նատ­վութ­ յուն ստան­ ձն­ ել­ով, դիմ­ ադ­րի արտ­ ա­քին գոր­ ծոնն­ եր­ ին ու հնար­ ա­վոր­ ին­ ս հավ­ ա­սա­րութ­ յան մթն­ ոլ­որ­ տ հաս­ տա­տի ուս­ ումն­ ա­կան միջ­ ա­վայ­րում։ ­Հա­ճախ սոց­ իա­ ­լա­պես ան­ ա­պա­հով ընտ­ ա­նիք­ ի եր­ եխ­ ա­ներ­ ը հայտն­վում են ծան­ ր իր­ ա­վիճ­ ա­կում, երբ ֆին­ անս­ ա­կան միջ­ ոց­ ներ­ ը չեն բավ­ ա­րա­րում դաս­ ա­գրք­ ե­րի, գրեն­ ա­կան պիտ­ ույք­ ներ­ ի և հագ­ ուստ­ ի համ­ ար: Սոց­ իա­ ­լա­կան հավ­ ա­սար­ ութ­ յան տե­սանկ­ յուն­ ից կարև­ որ է, որ այդ պատ­ աս­խա­նատվ­ ութ­ յուն­ ը ստա­նձն­ ի պետ­ ութ­ յուն­ ը, սակ­ այն պետ­ ք է նաև այդ խն­դիր­ ը լու­ ծել անհ­ ա­տա­կան մակ­ ար­դա­կում։ Հաշվ­ ի առն­ ել­ով, որ ՀՀ-ում միջ­նա­կա­րգ կրթ­ ութ­ յուն­ ը անվ­ ճար է, պետ­ ութ­ յան պարտ­ ա­վո­ 6. Նույն տեղում, էջ 33։ Ե­ՐԵ­ԽԱՅԻ ՍՈ­ՑԻ­Ա­ԼԱ­ԿԱՆ ԿԱՐ­ԳԱ­ՎԻ­ՃԱ­ԿՈՎ ՊԱՅ­ՄԱ­ՆԱ­ՎՈՐ­ՎԱԾ 2 9 ԽՆ­ԴԻՐ­ՆԵ­Ր Ը ԴՊ­Ր Ո­Ց Ո­ՒՄ

րութ­ յունն է ապ­ ահ­ ով­ ել կրթ­ ութ­ յան իր­ ա­վունք­ ի իր­ ացմ­ ան հա­ վա­սար հնար­ ա­վոր­ ութ­ յունն­ եր­ ը, ներ­ ա­ռել և ընդգ­ ր­կել բոլ­որ­ ին­ ՝ ան­կախ նրանց առ­ ա­նձն­ ա­հատ­կութ­ յունն­ եր­ ից. դպր­ ոց­ ա­կան ուս­ ում­ ը պետ­ ք է ըն­կա­լել ոչ թե իբրև ճոխ­ ութ­ յուն, այլ բոլ­որ­ ի հա­մար անհ­ րա­ժե­շտ և հաս­ ա­նել­ի գործ­ ընթ­ աց, որ­ ում, սակ­ այն, հնա­րա­վոր է՝ լինեն ուսուցչ­ ի և համ­ ա­կարգ­ ի կողմ­ ից հասց­ եա­ ­ գրում պահանջող որ­ ոշ­ ա­կի ան­ ա­ռո­ղջ մրց­ ակց­ ային հար­ ա­բե­ րութ­ ­յունն­ եր: Այդ ան­ ա­ռո­ղջ մրց­ ակ­ցութ­ յան նախ­ ադր­ յալն­ եր­ ից մեկ­ ն է սոց­ իա­ ­լակ­ ան կարգ­ ա­վիճ­ ա­կի ազ­դե­ցութ­ յուն­ ը։ Դա­սապ­րոց­ ես­ ի կազմ­ ա­կեր­ պ­ման գործ­ ում, չհաշվ­ ած ար­տա­ քին գործ­ ոն­ներ­ ը, օր­ ին­ ա­կ՝ տեխ­նոլ­ոգ­ ի­ա­կան միջ­ ոցն­ եր, հա­ մազգ­ եստ, դաս­ ագ­ ր­քեր և այլն, կան նաև հոգ­ ե­բա­նա­կան գոր­ ծոն­ներ, որ­ ոնք հարկ­ ա­վոր է մշտ­ ա­պես վեր­ ա­հսկ­ ել և պահ­ ել ուշ­ ադր­ ութ­ յան կեն­ տ­րոն­ ում: Այդ գործ­ ո­նի օր­ ին­ ակ­ներ­ ը տա­ րաբ­նույթ են. կան բազ­ ում դեպք­ եր, երբ եր­ եխ­ ան դա­սի ժա­ մա­նակ ոչ թե դաս­ ապ­րոց­ ես­ ին է ուշ­ ադ­րութ­ յուն դար­ ձն­ ում, այլ մտա­ծում է այն աշխ­ ա­տան­քի մա­սին, որ պետ­ ք է ա­նի դաս­ ե­ րից հետ­ ո՝ ընտ­ ա­նիք­ ին օգն­ ել­ու նպատ­ ակ­ ով(հաճ­ ախ նվա­ զագ­ ույն կենց­ աղ­ ային պայմ­ ան­ներ ապ­ ա­հով­ ել­ու համ­ ար): Եթ­ ե վեր­ ոն­ շյալ օր­ ին­ ա­կը վեր­ ա­բեր­ ում է ընտ­ ա­նիք­ ի ա­նապ­ ա­հով­ ու­ թյա­մբ պայմ­ ա­նա­վորվ­ ած հոգ­ ե­բա­նա­կան գործ­ ո­նին, ապ­ ա կա նաև հակ­ ա­ռակ դրսև­ որ­ ում­ ը. երբ եր­ եխ­ ան ա­պա­հով ընտ­ ա­նի­ քից է և, օր­ ին­ ակ, դաս­ ի ընթ­ աց­քում, օգտվ­ ել­ով իր սմար­ թֆ­ ո­ նից, տարբ­ եր խաղ­ եր է խաղ­ ում կամ ժամ­ ա­նակ անց­ կացն­ ում սոց­ իա­լա­կան ցանց­ եր­ ում՝ մտած­ ե­լով, որ կրկն­ ուս­ ույց­ ի մոտ կլրացն­ ի բա­ցը։ Այսպ­ ի­սի օր­ ին­ ակ­ներն անս­ պառ են։ ­Բա­վա­կա­նին տար­ ած­ված են սոց­ իա­ ­լա­կան տարբ­ եր շերտ­ եր­ ի ընտ­ ա­նիք­ներ­ ի եր­ եխ­ ա­ներ­ ի վարք­ ային տար­բեր դրսև­ որ­ ում­ ներ­ ը, օր­ ին­ ակ, հար­ ա­բեր­ ութ­ յունն­ եր կառ­ ուց­ ել­ու, սով­ որ­ ել­ու/ չ­սով­ որ­ ել­ու այլ դրդ­ ապ­ ատ­ճառ­ներ­ ի, դպր­ ոց­ ի, ուս­ ուցչ­ ի, դասըն­ 30 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

կերն­ եր­ ի հանդ­ եպ վեր­ ա­բերմ­ ունք­ ի ա­ռում­ ով­ ։ Փոխ­հա­րա­բեր­ ու­ թյունն­ եր­ ի տես­ ան­կյուն­ ից դեռ­ ևս տար­րակ­ ան դաս­ ա­րանն­ ե­ րում կար­ ող են առ­ ա­ջա­նալ որոշ­ ա­կի աշա­կերտ­ ա­կան խմբա­ վոր­ ումն­ եր, թեպ­ ետ դրան­ ք երբ­ եմ­ ն նկատ­ ե­լի չեն: Օր­ ին­ ա­կ՝ ա­պա­հովվ­ ած ընտ­ ա­նիք­ներ­ ի եր­ եխ­ ա­ներ­ ը, ման­ ա­վա­նդ երբ նրանց ընտ­ ա­նիք­ներ­ ը նաև ընկ­ եր­ ա­կան հար­ ա­բեր­ ութ­ յունն­ եր կամ բար­ եկ­ ա­մա­կան կապ­ եր ուն­ են, արդ­ են իսկ իր­ են­ ց շփմ­ ան շր­ջա­նա­կը սահմ­ ա­նա­փա­կում են նախք­ ան դպ­րոց գալ­ը և հե­ տո ար­դեն դպր­ ոց­ ում շփվ­ ում են գլխավ­ որ­ ապ­ ես միմ­ յա­նց հետ­ ։ Ե­թե տարր­ ա­կան դաս­ ա­րան­ներ­ ում խնդիրը այդք­ ան ծայ­րա­ հեղ չէ, այս­ ին­ քն՝ հիմն­ ա­կա­նում առ­ ո­ղջ հա­րա­բեր­ ութ­ յունն­ եր են ձևավ­ որվ­ ում բնակ­ ա­նոր­ են­ ՝ անկ­ ախ ծնողն­ եր­ ի սոց­ իա­ ­լակ­ ան կար­գա­վիճ­ ա­կից, ապ­ ա մի­ջին և ավ­ ագ դա­սա­րան­ներ­ ում այս հա­րցն ավ­ ել­ի սուր է արտ­ ա­հայտ­վա­ծ։ Սրա­նք են այն հիմն­ ա­ կան խնդ­ իրն­ եր­ ը, որոնք կար­ ող ենք նկատվ­ ել յուր­ ա­քանչ­ յուր դպ­րոց­ ում։­ Ե­ՐԵ­ԽԱՅԻ ՍՈ­ՑԻ­Ա­ԼԱ­ԿԱՆ ԿԱՐ­ԳԱ­ՎԻ­ՃԱ­ԿՈՎ ՊԱՅ­ՄԱ­ՆԱ­ՎՈՐ­ՎԱԾ 3 1 ԽՆ­ԴԻՐ­ՆԵ­Ր Ը ԴՊ­Ր Ո­Ց Ո­ՒՄ

Ա­ռա­ջա­րկ­ներ մանկ­ ա­վա­րժ­նե­րի­ն՝ ուղղվ­ ած ուս­ ում­ նա­կան գործ­ ըն­թա­ցում եր­ եխ­ այի սոց­ իա­ ­լակ­ ան կար­ գա­վիճ­ ա­կի բաց­ ա­սա­կան ազդ­ ե­ցութ­ յուն­ ը կանխ­ արգ­ ե­ լել­ուն կամ վեր­ աց­նել­ուն­ Ուս­ ուց­ իչ­ ը կար­ ող է, օր­ ին­ ակ, իր հնար­ ավ­ ո­ րութ­ յան սահմ­ ան­ներ­ ում կամ այլ համ­ ա­պա­տասխ­ ան մար­մինն­ եր­ ի օգն­ ութ­ յա­մբ 1. Տե­ղեկ­ ութ­ յուն հավ­ ա­քել ա­շակ­ երտ­ ի ար­տա­դպ­րոց­ ա­կան կենս­ ա­միջ­ ա­վայ­րի մա­սին. ­ Ա­րդյոք ֆին­ ան­սա­պես ապ­ ա­հով ընտ­ ա­նիք­ ի ե­րեխ­ ա­նե­ րը միջ­ ըն­տա­նեկ­ ան հար­ ա­բեր­ ութ­ յունն­ եր ուն­ են միայն նույն սոց­ իա­ ­լա­կան խմբ­ եր­ ի հետ և դպր­ ոց­ ից դուրս շփվու­ մ են«իր­ են­ ց կարգ­ ավ­ իճ­ ակ­ ի» ե­րեխ­ ա­ներ­ ի հետ­ ։ ­ Ի­նչ­պի­սի՞ դաստ­ ի­ա­րա­կութ­ յուն են ստան­ ում տան­ ը, արդյոք ծնողն­ եր­ ը եր­ եխ­ ային մեծ­ աց­նում են«չ­ ա­փա­վոր ճո­խութ­ յան» մեջ, արդյոք նրա բոլ­որ ցանկ­ ութ­ յունն­ եր­ ը կա­տար­վում են։ ­ Ա­րդյոք եր­ եխ­ ան տա­նը պատ­ ժ­վում է, հաճ­ ա­խ է պա­տժ­ վում, թե ոչ և ինչ եղ­ ա­նակ­ներ­ ով­ ։ ­ Ա­րդյոք ծնող­ ը եր­ եխ­ ային ուղղ­ որդ­ ում է հաս­ ա­կա­կիցն­ ե­ րի հանդ­ եպ հոգ­ ա­տար լին­ ել, թե՞ արգ­ ե­լում է շփվ­ ել որ­ ոշ ե­րեխ­ ա­ներ­ ի հետ և այլն։ 2. Խմ­բային աշխ­ ա­տա­նք­ներ կազմ­ ակ­ երպ­ ե­լ՝ միա­ ­վոր­ ել­ով տար­բեր սոց­ իա­ ­լա­կան կարգ­ ավ­ իճ­ ակ ուն­ եց­ ող եր­ եխ­ ա­նե­ րին մեկ ընդհ­ ա­նուր գործ­ ի շրջ­ ա­նակն­ եր­ ում՝ ստեղծ­ ե­լու հա­մար հա­մագ­ ործ­ ակց­ ային միջ­ ա­վայր: 3. Կազմ­ ել համ­ ա­պա­տաս­խան գրակ­ ա­նութ­ յան ցան­ կ՝ պար­ տա­դիր դաս­ ա­րա­նա­կան կամ արտ­ ա­դա­սար­ ա­նային ըն­ թերց­ ա­նութ­ յան համ­ ար, որտ­ եղ կշոշ­ ափ­վեն այնպ­ ի­սի հար­ 32 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

ցեր, ինչ­պի­սիք են փոխ­ օգն­ ութ­ յան կարև­ որ­ ութ­ յուն­ ը, հա­ մեստ­ ութ­ յուն­ ը, հանդ­ ուրժ­ ո­ղա­կա­նութ­ յուն­ ը և այլն: 4. Բեմ­ ադ­րել դաս­ ա­րա­նա­կան ներկ­ այաց­ ումն­ եր և դեր­ եր­ ի բաշ­խում­ ը օգտ­ ա­գործ­ ել որպ­ ես սոց­ իա­ ­լակ­ ան կարգ­ ա­վի­ ճակ­ ի անհ­ ա­վա­սա­րութ­ յուն­ ից բխող ազդ­ եց­ ութ­ յունն­ եր­ ի շտկ­ման միջ­ ոց: 5. Փո­քր տա­րիք­ ի համ­ ար դաս­ ա­վա­նդ­ման կամ զրույցն­ եր­ ի նյութ ընտր­ ել­իս նախ­ ա­պատ­վութ­ յուն­ ը տալ մար­ դ­կա­նց հոգ­ ա­տա­րութ­ յան, բար­ ութ­ յան կարև­ որ­ ութ­ յուն­ ը ընդգ­ ծող հեք­ ի­աթ­ներ­ ին, ավ­ ել­ի մեծ տար­ իք­ ի հա­մա­ր՝ ա­ռակ­ներ­ ին, ա­ռաս­պել­ներ­ ին, հեր­ ոս­ ա­կան կենս­ ագ­րութ­ յունն­ եր­ ին և այլն: 6. Հա­մա­գործ­ ակց­ ել ծնողն­ եր­ ի հետ­ ՝ միա­ ­սին իր­ ա­կա­նացն­ ել­ով դպ­րոց­ ին առնչ­վող տա­րաբ­նույթ աշխ­ ա­տա­նքն­ եր: 7. Տար­բեր միջ­ ո­ցա­ռումն­ եր կազմ­ ա­կերպ­ ե­լու միջ­ ոց­ ով առ­ իթ, հնա­րա­վոր­ ութ­ յուն ընձ­ եռ­ ել եր­ եխ­ ա­ներ­ ին­ ՝ դրսև­ որ­ ել­ու ի­րենց տաղ­ ան­դը, նա­խա­սիր­ ութ­ յուն­ ը: 8. Որպ­ ես հոգ­ ե­բան­ ա-մանկ­ ա­վար­ժա­կան մոտ­ ե­ցում` հայտնի մա­րդ­կ­­ ա­նց կենս­ ագ­րութ­ յունն­ եր­ ին անդ­ ր­ ա­դ­ առ­ն­ ա­լ­իս շեշ­­­ տը դնել ոչ թե նրանց ծան­ ր կենս­ ա­պայմ­ անն­ եր­ ի կամ դրա­ մա­տիկ կյանք­ ի, այլ դժ­վա­րութ­ յունն­ եր­ ի հաղթ­ ահ­ ա­րել­ի լին­ ել­ու կամ կրթ­ ութ­ յուն ստան­ ա­լու և հետ­ ա­գայում շոշ­ ա­ փելի հաջ­ ո­ղութ­ յունն­ եր­ ի հասն­ ել­ու համ­ ար ֆին­ անս­ ա­կան միջ­ ոց­ն­ եր­­ ի որ­ ոշ­ իչ չլին­ ել­ու հանգ­ ամ­ ան­քի վրա: Դա կօգն­ ի սոց­­ իա­լ­­ա­պ­ ես ան­ ապ­ ա­հով ընտ­ ա­նիք­ներ­ ի եր­ եխ­ ա­ներ­ ին հաղ­թ­ ա­հ­ ա­րել­ու ընկճվ­ ա­ծու­թյուն­ ը և վառ պահ­ ել­ու սով­ ո­ րել­ու տենչ­ ը: 9. Համ­ ա­գործ­ ակ­ցել դպր­ ոց­ ի բազմ­ ամ­ ասն­ ա­գի­տա­կան թիմ­ ի՝ հոգ­ ե­բա­նի, սոց­ իա­ ­լա­կան մանկ­ ավ­ ար­ժի հետ­ ՝ ե­րեխ­ ա­ներ­ ի Ե­ՐԵ­ԽԱՅԻ ՍՈ­ՑԻ­Ա­ԼԱ­ԿԱՆ ԿԱՐ­ԳԱ­ՎԻ­ՃԱ­ԿՈՎ ՊԱՅ­ՄԱ­ՆԱ­ՎՈՐ­ՎԱԾ 3 3 ԽՆ­ԴԻՐ­ՆԵ­Ր Ը ԴՊ­Ր Ո­Ց Ո­ՒՄ

և նրանց ընտ­ ա­նիք­ներ­ ի կար­ իքն­ եր­ ը գնահ­ ա­տե­լու, մաս­ նա­գի­տա­կան, սոց­ իա­ լ-ման­կա­վար­ժա­կան աջ­ ակց­ ութ­ յուն տրա­մադ­րել­ու նպա­տա­կով: ­ Ի վերջ­ ո, հա­րցն այն չէ, որ դպր­ ոց­ ը կամ, առ­ ա­վել ևս, մանկ­ ա­ վար­ժը պարտ­ ավ­ որվ­ ում է լուծ­ ել սոց­ իա­ ­լակ­ ան անհ­ ավ­ ա­սա­րու­ թյան խնդ­ ի­րը, մանկ­ ավ­ ար­ժի խն­դի­րն այլ է։ Հարկ­ ա­վոր է հնա­ րա­վոր­ ին­ ս չեզ­ ոք­ աց­նել արդ­ են իսկ եղ­ ած երև­ ույթ­ ի բաց­ աս­ ա­ կան ազդ­ ե­ցութ­ յուն­ ը, որպ­ ես­զի սոց­ իա­ ­լա­կան անհ­ ավ­ ա­սա­րու­ թյուն­ ը չխանգ­ ար­ ի ոչ մի եր­ եխ­ այի՝ ստա­նալ­ու հնար­ ա­վոր­ ին­ ս ո­րա­կյալ կրթ­ ութ­ յուն։ 34 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

3. ՆԵՐԱՌԱԿԱՆ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

Մար­դիկ ծնվ­ ում են ֆիզ­ իկ­ ա­կան, հոգ­ ե­կան, մտավ­ որ տարբ­ եր առան­ձն­ ա­հատ­կությ­ունն­ եր­ ով կամ նման առանձն­ ահ­ ատ­կութ­ յունն­ եր են ձեռք բերում կյանքի ընթացում։ Որ­ ոշ եր­ եխ­ ա­ներ ա­ռ­ ա­նձն­­ ա­հ­ ա­տուկ պայմ­ ան­ներ­ ի կար­ իք ուն­ են­ ։ Այդ եր­ եխ­ ա­նե­ րը ուն­ են հավ­ ա­սար կրթ­ ութ­ յան իր­ ա­վունք։ Ներ­ ա­ռա­կան կր­ թութ­ յուն­ ը միտվ­ ած է հաղթ­ ա­հա­րել­ու երբ­ եմն­ ի պատմ­ ակ­ ան ա­նար­դա­րութ­ յուն­ ը, երբ առ­ ա­նձն­ ա­հա­տուկ պայմ­ անն­ եր­ ի կա­ րիք ուն­ եց­ ող եր­ եխ­ ա­ներ­ ը կրթ­ ութ­ յուն ստան­ ալ­ու հնար­ ա­վոր­ ու­ թյուն չեն ունեց­ ել­։ ­Նա­խո­րդ դար­ ի 70-ակ­ ան թվակ­ ան­ներ­ ին ԱՄՆ-ում, Ճապ­ ո­ նիայում և սկանդ­ ի­նա­վ յան որ­ ոշ երկրն­ եր­ ում զուգ­ ա­հեռ­ ա­ բար սկսվեց մի գործ­ ըն­թաց, որ­ ի նպատ­ ակ­ ն էր զարգ­ աց­ման ա­ռանձն­ ա­հատ­կութ­ յունն­ եր ուն­ եց­ ող եր­ եխ­ ա­ներ­ ին ներ­ ա­ռել հան­րա­կրթակ­ ան միջ­ ա­վայ­րում։ Ներ­ ա­ռակ­ ան կրթ­ ութ­ յան զար­ գաց­ման մյուս փուլ­ը կապվ­ ում է մի շարք միջ­ ազգ­ ային կոնվ­ են­ ցիա­ներ­ ի ընդ­ ունմ­ ան հետ, որ­ ոն­ ց հիմն­ ա­կան գաղ­ ա­փա­րա­կան ընդհ­ ան­րութ­ յուն­ ը բոլ­որ եր­ եխ­ ա­ներ­ ի հավ­ ա­սար կրթ­ ութ­ յան ի­րա­վունքն է։ Ա­վել­ի վաղ, երբ միջ­ ազ­գային պրակտ­ ի­կայում դեռ­ ևս չկար ներառ­ ա­կան կրթ­ ութ­ յուն­ ը, շատ երկրն­ եր­ ում գործ­ ում է­ին ՆԵՐԱՌԱԿԱՆ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ 37

հատ­ ուկ ուս­ ումն­ ա­կան հաստ­ ա­տութ­ յունն­ եր, որոնք աշխ­ ա­ տում էի­ ն զարգ­ աց­ման դժ­վա­րութ­ յունն­ եր ուն­ եց­ ող եր­ եխ­ ա­ներ­ ի հետ։ Դժվար է սահ­ման­ ել, թե այդ հաստ­ ա­տութ­ յունն­ եր­ ը որ­ քա­նով էի­ ն առնչ­վում մանկ­ ա­վար­ժու­թյա­նը, սակ­ այն փաս­ տ է, որ 20-րդ դար­ ի 20-ակ­ ան թվակ­ ան­ներ­ ից սկս­ ա­ծ՝ այս հարց­ ը ուշ­ ադ­րութ­ յան է արժ­ ա­նա­նում ոլ­որտ­ ի մասն­ ագ­ ետ­ներ­ ի կող­ մից­ ։ Ինչ-որ ժա­ման­ ակ անց­ քա­ղա­քա­կիր­ թ երկրն­ եր­ ում այն ար­դեն դիտ­ արկ­վում է որպ­ ես սոց­ իա­ ­լա­կան խնդ­ ի­ր։ Գրվ­ ում են այս թեմ­ ային առնչ­վող շատ աշխ­ ա­տութ­ յունն­ եր, և բազմ­ ա­թիվ երկրներ­ ում ու քաղ­ աք­ներ­ ում բացվ­ ում են վեր­ ոնշ­ յալ հատ­ ուկ հաս­տա­տութ­ յունն­ եր­ ը։­ Կա­րլ Քյոն­ իգ­ ը իր«Բ­ ուժմ­ ան­կա­վար­ժա­կան դիա­ գ­նոստ­ իկա» գրքում 7 ներկ­ այաց­նում է ոլ­որտ­ ի պիո­ ­ներն­ եր­ ին, որոնք ապ­ րել են 19-րդ դար­ ում։ Խոսք­ ը Հայնր­ իխ Պեստ­ ալո­ ­ցցիի­, Ջո­ վաննի Բոսկ­ ոյի և Ջոն Թոմ­ աս Բեռն­ ար­դոյի մաս­ ին է։ Նրանց բոլ­որի կյանք­ ում եղ­ ել են իր­ ադ­ ար­ձութ­ յունն­ եր, երբ հանդ­ ի­ պել են առ­ ան­ ձն­ ա­հա­տուկ պայմ­ ան­ներ­ ի կար­ իք ուն­ եց­ ող եր­ ե­ խայի կամ եր­ եխ­ ա­ներ­ ի։ Այդ հանդ­ ի­պումն­ երն էլ նրանց դրդ­ ել են ուշադրութ­ յուն դար­ ձն­ ել­ու հարց­ ին, ինչպ­ ես նաև հրավ­ իր­ ել­ու այ­լոց ուշ­ ադ­րութ­ յուն­ ը։ Ըստ Քյոն­ իգ­ ի՝ հեն­ ց նրանց գործ­ ու­նե­ ութ­ յան արդ­ յունք­ ում էլ առ­ ա­ջա­ցել են բուժմ­ ան­կա­վարժ­ ա­կան այն իմպ­ ուլսն­ եր­ ը, որոնք 20-րդ դար­ ում արժ­ ա­նա­ցան հան­ րային ուշադր­ ութ­ յա­ն։ Այս փոքր­ իկ պատմ­ ա­կան ակն­ ար­կը միտվ­ ած է քն­նար­ կմ­ ան թե­ մա դա­րձն­ ել­ու հարց­ ը, թե ժամ­ ան­ ա­կա­կից մարդ­ ը ինչ­ ու է ցան­ կան­ ում զբաղվ­ ել մանկ­ ավ­ ար­ժու­թյա­մբ։ 2014թ. դեկտ­ եմ­բեր­ ի 1-ին ՀՀ Ազգ­ ային ժող­ ով­ ը փոփ­ ոխ­ ութ­ յուն­ ներ կատ­ ա­րեց«Հ­ ան­րա­կրթ­ ութ­ յան մաս­ ին» ՀՀ օր­ ենք­ ում։ Իսկ 7. Кениг К., Лечебно-педагогическая диагностика, Чебоксары, 2001, стр. 192. 38 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

2016թ. հոկտ­ եմ­բեր­ ի 13-ին ՀՀ կառ­ ա­վար­ ութ­ յուն­ ը որ­ ոշ­ ում ըն­ դուն­ եց մանկ­ ավ­ ար­ժա­հոգ­ ե­բա­նա­կան ա­ջակ­ցութ­ յան ծա­ռայու­ թյունն­ եր սահմ­ ան­ ել­ու մաս­ ին­ ։ Այս որ­ ոշ­ ումն­ եր­ ի իր­ ավ­ ա­կան և օ­րեն­ սդր­ ա­կան հիմք­ ե­րը նույնպ­ ես միջ­ ազ­գային կոնվ­ ենց­ իա­ ­ ներն են, ինչ­պես նաև ՀՀ Սահմ­ ա­նադ­րութ­ յան 38-րդ հոդվ­ ա­ ծը, ըստ որ­ ի՝ յուր­ աք­ ան­չյուր քաղ­ ա­քա­ցի ուն­ ի կրթ­ ութ­ յան իր­ ա­ վունք։ Չնայած Հայաստ­ ա­նում մին­ չ այս որ­ ոշ­ ում­ ը կար­ ել­ի էր գտ­նել ներ­ ա­ռա­կան կրթ­ ութ­ յան մասն­ ա­վոր օր­ ին­ ակն­ եր, սա­ կայն այս փոփ­ ո­խութ­ յունն­ եր­ ից հետ­ ո Հայաստ­ ա­նի կրթ­ ա­կան հա­մա­կար­գը նախ­ ա­տե­սեց անց­ նել համ­ ըն­ դ­հա­նուր ներ­ ա­ռա­ կա­նութ­ յա­ն: 8 Կա­ռավ­ ա­րութ­ յան որ­ ոշ­ ում­ ը, ըստ էո­ ւթ­ յան, արտ­ ա­քին ազդ­ ակ է ուս­ ուցչ­ ի համ­ ա­ր։ Մարդ­ իկ որ­ ոշ­ ել են դառն­ ալ ուս­ ուցչ­ ին­ եր­ ՝ ունեն­ ա­լով այդ որ­ ոշմ­ ան համ­ ար սեփ­ ակ­ ան դրդ­ ա­պատ­ճառ­ ներ­ ը` ելն­ ել­ով ներք­ ին ազդ­ ակ­ներ­ ից։ Մեր կառ­ ա­վա­րութ­ յուն­ ը կայաց­նում է որ­ ոշ­ ում՝ ներ­ ա­ռե­լու զարգ­ աց­ման առ­ անձ­նա­ հատկ­ ութ­ յունն­ եր ուն­ եց­ ող եր­ եխ­ ա­ներ­ ին հանր­ ակ­ րթ­ ա­կան մի­ ջա­վայ­րում։ Համ­ ըն­ կն­ ո­՞ւմ են արդյոք ներք­ ին և ար­տա­քին ազ­ դակ­ներ­ ը։­ ­Ի­հար­կե, պետ­ ա­կան համ­ ա­կար­գի այդ քայլ­ը արժ­ ա­նի է բար­ ձր գնա­հա­տա­կա­նի, բայց նաև ուս­ ուց­ իչ­ներ­ ը պետ­ ք է վե­րան­ այեն մաս­նա­գի­տութ­ յան ընտր­ ութ­ յան իր­ են­ ց դրդ­ ապ­ ատ­ճառ­ներ­ ը և փոր­ձեն պա­տասխ­ ա­նել որ­ ոշ հարց­ եր­ ի՝ «Ին­չո­՞ւ եմ ես պատ­րա­ստ­վում օգն­ ել այս եր­ եխ­ ային, ինչ­ ի՞ հա­մար եմ ես պետ­ ք այս ե­րեխ­ ային, ի՞նչ­ ը նա երբ­ եք չի կար­ ող­ ա­նա ա­նել ա­ռա­նց իմ օգն­ ութ­ յան»։ 8. ՀՀ ԿԳՄՍՆ, Ներառական կրթություն, https://escs.am/am/static/ inclusiveeducation?s=edu/։ ՆԵՐԱՌԱԿԱՆ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ 39

Սրան­ ք այն գլխ­ ավ­ որ հարց­ եր­ ն են, որոնք զոր­ ու են վեր­ ա­փո­ խե­լու վեր­ ոնշ­ յալ արտ­ ա­քին ազդ­ ա­կը՝ դար­ ձն­ ել­ով այն ներք­ ին ազդ­ ա­կ։ Ընդ որ­ ում, այս հարց­ եր­ ը պիտ­ ի փորձ­ ի իր­ են տալ ման­ կա­վար­ժա­կան գործ­ ու­նեո­ ւթ­ յա­մբ զբաղվ­ ող ցանկ­ ա­ցած ոք, սակ­ այն ներ­ ա­ռա­կան կրթ­ ութ­ յան դեպք­ ում սրան­ ք առ­ ա­վել քան կար­ևոր են։ ­Հաս­կա­նա­լի է, որ հարց­ եր­ ը հնչ­ ում են շատ պար­ զ, և պատ­ աս­ խանն­ եր­ ը կար­ ող են հնչ­ ել նույնք­ ան պա­րզ՝«ք­ ա­նի որ նա ուն­ ի օգ­նութ­ յան կար­ իք» և այլն։ Նման­ օր­ ին­ ակ պատ­ ասխ­ ա­նը, որ­ ի ար­մա­տը ուս­ ուցչ­ ի բար­ ի կամ­ քն է, ա­ռա­ջացն­ ում է այն սիր­ ո և կար­ եկց­ ան­քի զգա­ցող­ ութ­ յուն­ ը, որ­ ը անհ­ րաժ­ ե­շտ է այդ եր­ ե­ խա­ներ­ ի հետ աշխ­ ա­տան­քի համ­ ա­ր։ Բա­ցի դրան­ ից, այն միշ­ տ ար­թուն է պա­հում ուս­ ուցչ­ ի՝ ուս­ ուց­ իչ դառն­ ա­լու որ­ ոշ­ ում­ ը։­ Այն բան­ ից հետ­ ո, երբ ուս­ ուց­ իչ­ ը վեր­ ա­րժ­ևոր­ ում է մասն­ ագ­ ի­ տա­կան գործ­ ու­նեո­ ւթ­ յա­նն առնչ­վող իր ներք­ ին մղումն­ եր­ ը, ա­ռա­ջա­նում է հաջ­ ո­րդ հարց­ ը՝ «Ի­՞նչ է ներ­ առ­ ա­կան կրթ­ ու­ թյու­նը, և, բաց­ ի կրթ­ ա­կան ոլ­որ­տից, ի՞նչ ոլ­ո­րտ­նե­րի հետ է այն առնչ­վում»։ Այս հարց­ ը կարև­ որ է՝ հասկ­ ան­ ալ­ու հա­մար, թե ինչ կար­ ող է ան­ ել ու­սու­ցի­չը­։ Տար­բեր ոլ­որ­ տ­ներ, ինչ­պի­սիք են հոգ­ ե­բուժ­ ու­թյուն­ ը, հոգ­ ե­բա­ նութ­ յուն­ ը, մանկ­ ա­բուժ­ ու­թյուն­ ը, նյարդ­ ա­բա­նութ­ յուն­ ը, մանկ­ ա­ վար­ժութ­ յուն­ ը, փորձ­ ում են նեղ մասն­ ա­գի­տա­կան տես­ ան­կյու­ նից ախտ­ ո­րոշ­ ել ներ­ ա­ռա­կա­նութ­ յուն­ ը, ինչ­ ը շատ դեպք­ եր­ ում ամ­բողջ­ ա­կան բնոր­ ոշ­ ում չի կար­ ող լին­ ել­։ Օ­րին­ ա­կ՝ եր­ եխ­ այի IQ-ն ստուգ­ ող թեստ­ ը կա­րող է պիտ­ ա­կա­վոր­ ել որև­ է եր­ եխ­ այի՝ ելն­ ել­ով ընդ­ ա­մեն­ ը IQ-ի բաց­ ար­ձա­կա­նաց­ված ընկ­ ա­լում­ ից, զրկել­ով ընդհ­ ա­նուր պատկ­ եր­ ի հնար­ ա­վոր­ ութ­ յուն­ ից­ ։ Այ­սինքն՝ կրթ­ ութ­ յան առ­ ա­նձն­ ա­հա­տուկ պայմ­ ան­ներ­ ի կար­ իք ուն­ եց­ ող ե­րեխ­ ա­ներ­ ով զբաղվ­ ող ոլ­որ­ տ­ներ­ ը պետ­ ք է հա­մախ­ մբվ­ ած գոր­ ծե­ն՝ փորձ­ ել­ով հնար­ ա­վոր­ ին­ ս ամբ­ ողջ­ ա­կան պատ­կեր կազմ­ ել 40 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

և խու­սա­փել ընդհ­ ան­րակ­ ան պատ­կեր­ ա­ցումն­ եր­ ից, քան­ ի որ միշ­ տ գոր­ ծ ուն­ են­ ք կոն­ կր­ ետ եր­ եխ­ այի հետ­ ։ Իհ­ ար­կե, նեղ գի­ տա­կան ոլ­որ­ տ­ներ­ ը մեծ օգ­ ուտ կար­ ող են տալ և տալ­իս են. խոս­քը այս­տեղ ընդ­ ա­մեն­ ը պիտ­ ակ­ներ­ ից խուս­ ա­փե­լու մա­ սին է, քա­նի որ երբ­ եմ­ ն ախ­տո­րոշ­ ում­ ը շեղ­ ում է մեզ իր­ ա­կան խնդրից­ ։ Ու­սուց­ ի­չը մի­շտ պետ­ ք է հաշվ­ ի առ­նի այն, որ 1. Գո­րծ ուն­ ի կոն­ կր­ ետ եր­ եխ­ այի հետ, որն ուն­ ի իր հետ­ ա­ քրք­րութ­ յունն­ եր­ ը, հակ­ ումն­ եր­ ը և պա­հա­նջմունքն­ երը։­ 2. Ե­րեխ­ այի կա­րիք­ներ­ ի գնա­հա­տում­ ից զատ, ան­հրա­ժեշտ պայ­ման է եր­ եխ­ այի նկատ­մա­մբ մշ­տա­պես ուշ­ ա­դիր լին­ ել­ը և նրան հետև­ ել­ը։­ 3. Շատ դեպ­քե­րում եր­ եխ­ այի վարք­ ի, սով­ որ­ ութ­ յունն­ եր­ ի և վիճ­ ակ­ ի պար­ զ նկար­ ագ­րութ­ յուն­ ը մեզ կար­ ող է շատ ա­վել­ին տալ, քան փաստ­ ա­թղթ­ ում նշվ­ ած եզր­ ակ­ ա­ցու­ թյուն­ ը։­ Օ­րին­ ա­կ՝  են­թադ­րեն­ ք՝ դաս­ ա­րա­նում կա նույն աստ­ ի­ճա­նի աուտ­ իս­տիկ ախ­տան­շան­ներ ուն­ եց­ ող երկ­ ու եր­ եխ­ ա։ Ե­թե այս պա­րա­գայում հաշվ­ ի առնվ­ ի միա­ յն ախ­տոր­ ոշ­ ում­ ը, որ­ ը երկ­ ու ե­րեխ­ այի մոտ նույն­ ա­կան է, գործ­ ո­ղութ­ յունն­ երն էլ ըստ դրա կլին­ են նույն­ ա­կան, մին­ չ­դեռ հնար­ ա­վոր է, որ նույն միջ­ ամ­տու­ թյուն­ ը մի դեպք­ ում աշխ­ ա­տի, մյուս դեպք­ ում՝ ոչ։ Հնար­ ա­վոր է նաև, որ միջ­ ամ­տութ­ յուն­ ը դրակ­ ան արդ­ յունք առհ­ աս­ ա­րակ չտա։ Այս ի­րա­վիճ­ ակ­ ը կար­ ող է առ­ ա­ջա­նալ, երբ կիր­ առ­վի աու­ տիս­տիկ ախտ­ ան­շան­ներ ուն­ եց­ ող եր­ եխ­ ա­ներ­ ի հետ աշխ­ ա­ տան­քի վեր­ ա­բեր­ յալ վեր­ ա­ցա­կան գիտ­ ե­լիք­ ը՝ առ­ ան­ ց հաշվ­ ի առն­ ել­ու կոն­ կր­ ետ ե­րեխ­ ային: ՆԵՐԱՌԱԿԱՆ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ 41

­Փոր­ձա­ռու ուս­ ուց­ իչ­ներ­ ը կար­ ող են փաստ­ ել, որ նույն թե­ մայով, բով­ ան­դա­կութ­ յա­մբ և մատ­ ուցմ­ ան եղ­ ա­նակ­ ով անց­ կացվ­ ած դա­սը մի դաս­ ա­րա­նում հաջ­ ո­ղում է, մյուս­ ում՝ ոչ այն­ քան: Պատ­ճա­ռը, իհ­ ար­կե, այն է, որ եր­ եխ­ ա­ներ­ ը անհ­ ատ­ ա­ կան­ ութ­ յունն­ եր են, յուր­ ա­քան­չյուր դաս­ ա­րան ինքն­ ատ­ իպ է, և ման­կա­վա­րժ­ներ­ ը միշ­ տ աշ­խա­տում են նոր եր­ եխ­ ա­ներ­ ի հետ, չկրկնվող իր­ ա­վիճ­ ակ­ներ­ ում։ ­Նույն­ ը վեր­ ա­բեր­ ում է նաև զարգ­ ացմ­ ան առ­ ա­նձն­ ա­հատկ­ ու­ թյունն­ եր ուն­ եց­ ող եր­ եխ­ ա­ներ­ ին­ ։ Թեև այս պար­ ագ­ այում հնա­ րավ­ որ է դա նկատ­ ե­լի չլին­ ի՝ կախվ­ ած եր­ եխ­ այի վիճ­ ա­կից, նրա ար­տա­հայտ­ման ձևեր­ ից և դրան­ ց ինտ­ են­սիվ­ ութ­ յուն­ ից­ ։ Ա­մեն դեպ­քում, եր­ եխ­ այի երկ­ ա­րա­ժամ­կետ վարք­ ի դիտ­ ար­կում­ ը և նկա­րագր­ ութ­ յուն­ ը կար­ ող են հուշ­ ել նրա հետ աշխ­ ա­տան­քի ուղղ­ ութ­ յունն­ եր­ ը: Նե ­ րա­ռակ­ ան կրթ­ ութ­ յան նպատ­ ակ­ներ­ ից է սո­ցի­ա­լակ­ ան­ ա­ ցումը։ Այն, որ մին­ չև ներ­ ա­ռա­կան կրթ­ ութ­ յան ներ­ դրվ­ ել­ը հա­ տուկ խնամ­ ք պա­հան­ջող եր­ եխ­ ա­ներ­ ին հավ­ աք­ ում է­ին հա­ տուկ հաստ­ ա­տութ­ յունն­ եր­ ում, վկայում է, որ սոց­ իա­ ­լա­կա­նաց­ ման գործ­ ըն­թա­ցը լիա­ րժ­ եք չէր կատ­ ար­վում։ Այդ հաստ­ ա­տու­ թյունն­ եր­ ը կարծ­ ես առ­ ա­նձն­ ա­ցած հա­սա­րա­կա­կան կղզ­ յակն­ եր լին­ եի­ ­ն։ Իհ­ ար­կե, կար­ ել­ի է գտն­ ել բաց­ ա­ռութ­ յունն­ եր, երբ այդ հաս­տա­տութ­ յունն­ եր­ ը կազմ­ ա­կեր­ պ­ված են այլ ձևով, և սոց­ իա­ լա­կա­նաց­ման խնդ­ ի­րը համ­ եմ­ ա­տա­բար լուծվ­ ած է(օ­րին­ ա­կ՝ Քե­մփ­հիլ համ­ այնք­ներ­ ը, սոց­ իա­ ­լա­կան գյուղ­ եր­ ը), սակ­ այն հան­ րակ­ րթ­ ա­կան միջ­ ա­վայ­րը այս առ­ ում­ ով մեզ տալ­իս է ավ­ ել­ի լայն հնա­րա­վոր­ ութ­ յունն­ եր­ ։ Նո­րից պետ­ ք է նշել այն հանգ­ ա­ման­քը, որ միշ­ տ գոր­ ծ ուն­ են­ ք կոն­ կր­ ետ դաս­ ա­րա­նի, կոն­ կր­ ետ եր­ եխ­ ա­ներ­ ի հետ­ ։ Այսպ­ ի­սով, հաշվ­ ի առն­ ել­ով դաս­ ար­ ա­նը և եր­ եխ­ այի­ն՝ պետ­ ք է հաս­կա­նալ, թե ինչ ճան­ ա­պար­հով, ինչպ­ ես է պետ­ ք դա­սա­րան­ ա­կան միջ­ ա­ 42 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

վայ­րում ներ­ գ­րա­վել առ­ ա­նձն­ ա­հատ­կութ­ յունն­ եր ուն­ եց­ ող եր­ ե­ խայի­ն։ Նպա­տա­կը այն է, որ մի կողմ­ ից­ ՝ եր­ եխ­ ան ընկ­ ա­լի, որ ինք­ ը դա­սա­րա­նի մաս է, մյուս կողմ­ ից­ ՝ դաս­ ա­րա­նը եր­ եխ­ ային չտար­բեր­ ի մյուս համ­ ա­դա­սա­րան­ցին­ եր­ ից­ ։ ­Փա­ստ է, որ երբ­ եմ­ ն նույն­ իս­ կ չափ­ ա­հաս մարդ­ իկ զարգ­ աց­ման ա­ռան­ ձն­ ա­հատ­կութ­ յունն­ եր ուն­ եց­ ողն­ եր­ ին հաս­ ա­րա­կութ­ յան լիի­ ­րավ անդ­ ամ­ներ չեն համ­ ա­րում։ Հասկ­ ա­նալ­ի է, որ դա պայ­ մա­նա­վորվ­ ած է այն հանգ­ ա­ման­քով, որ այդ մարդ­ իկ հաճ­ ախ չեն կար­ ող­ ա­նում որև­ է սոց­ իա­ ­լա­կան գործ­ ու­նեո­ ւթ­ յան մեջ ի­րաց­վել­։ Սա, իհ­ ար­կե, ան­ ա­ռո­ղջ մոտ­ եց­ ում է: Հետև­ ա­բար` ուս­ ուց­ իչ­ ը, դաս­ ա­րա­նում հոգ­ ե­բա­նա­կան առ­ ո­ղջ մթն­ ոլ­որտ­ ի ստեղծմ­ ան խնդ­ ի­րը լուծ­ ե­լով, նպաստ­ ում է ապ­ ա­գա հաս­ ա­րա­ կա­կան հար­ ա­բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ի առ­ ողջ­ աց­մա­նը։ Այն եր­ եխ­ ան, ո­րը առ­ ան­ ձն­ ա­հա­տուկ պայմ­ ան­ներ­ ի կար­ իք ուն­ եց­ ող եր­ ե­ խային կընկ­ ա­լի որպ­ ես իր դաս­ ա­րա­նի լիի­ ր­ ավ անդ­ ամ, ա­պա­ գայում նույն կեր­ պ նման մար­ դ­կա­նց կընկ­ ա­լի որպ­ ես հաս­ ա­ րա­կութ­ յան լիի­ ­րավ անդ­ ամ­ներ­ ի: Օր­ ին­ ա­կ՝ եթ­ ե մի եր­ եխ­ ա, որ­ ը ժա­մա­նա­կին դպր­ ոց­ ում սով­ որ­ ել է հեն­ ա­շար­ժո­ղա­կան առ­ ա­նձ­ նա­հատ­կութ­ յուն ուն­ եց­ ող եր­ եխ­ այի հետ, հետ­ ա­գայում, դից­ ուք, որպ­ ես ճարտ­ ա­րա­պետ որև­ է բան նախ­ ագ­ծե­լիս չի կար­ ող հաշ­ վի չառն­ ել, որ իր կողք­ ին ապ­րում են նաև այդպ­ ի­սի մարդ­ ի­կ։ Հայաս­տա­նի հա­մար սա ար­դի­ա­կան խն­դիր է։ Ի­՞նչ կա­րել­ի է ա­նել­ Կրթ­ ութ­ յան առ­ ա­նձն­ ա­հա­տուկ պայմ­ անն­ եր­ ի կար­ իք ուն­ եց­ ող ե­րեխ­ այի ներ­ ա­ռում­ ը հանր­ ա­կրթ­ ութ­ յան ոլ­որտ­ ում արդ­ են իսկ ա­ռա­ջին քայլն է, որ միտվ­ ած է նպաս­տել­ու սոց­ իա­ ­լա­կա­նաց­ ման գործ­ ըն­թա­ցին­ ։ Դրան­ ից բաց­ ի, ուս­ ուց­ իչ­ ը, հաշվ­ ի առն­ ել­ով կոն­ կր­ ետ դեպք­ ը, պետ­ ք է փոր­ձի դաս­ ի ընթ­ ացք­ ում ստեղծ­ ել ՆԵՐԱՌԱԿԱՆ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ 43

հնա­րա­վոր­ ութ­ յունն­ եր, որպ­ ես­զի եր­ եխ­ ան կար­ ող­ ա­նա արտ­ ա­ հայտ­վել­։ Որ­ ոշ դեպք­ ե­րում հնար­ ա­վոր է, որ հատ­ ուկ լուծ­ ումն­ եր գտ­նել­ու կար­ իք ա­ռա­ջա­նա: Օ­րի­նակ­ ՝ ե­թե եր­ եխ­ ան դժ­վա­րա­ նում է տառ­ ե­րը սով­ որ­ ել­իս, բայց առ­ ա­նց խնդ­ իրն­ եր­ ի կար­ ող­ ա­ նում է նկար­ ել, ապ­ ա ուս­ ուց­ իչ­ ը կար­ ող է ամբ­ ող­ ջ դաս­ ար­ ա­նին հա­նձն­ ա­րա­րել նկար­ ել տառ­ ը։ Այդպ­ ի­սով ստացվ­ ում է, որ դա­ սա­րա­նը չի շեղվ­ ում իր դաս­ ից, իսկ դժվ­ ա­րութ­ յունն­ եր ուն­ եց­ ող ե­րեխ­ ան նույնպ­ ես ներ­ առ­վում է։­ Այս համ­ ա­տե­քս­տում հար­ կ է խուս­ ա­փել երկ­ ու հիմն­ ակ­ ան սխալ­ներ­ ից­ ։ Ա­ռաջ­ ի­նն այն է, որ նշվ­ ած պայ­մանն­ եր­ ը, որոնք ուս­ ուց­ իչ­ ը ստեղծ­ ում է եր­ եխ­ այի հա­մար, կար­ ող են լին­ ել«ար­ հեստ­ ա­կան»։ Արհ­ եստ­ ա­կան աս­ ել­ով­ նկատ­ ի է առն­վում դա­ սապր­ ոց­ ես­ ում ստեղ­ ծ­ված այն իր­ ավ­ իճ­ ա­կը, որ­ ը ոչ մի կեր­ պ կապվ­ ած չէ դաս­ ա­րա­նի հետ­ ։ Օ­րի­նա­կ՝ ամ­բող­ ջ դա­սար­ ա­նը չի կար­ ող դաս­ ի ընթ­ աց­քում խաղ­ ալ մի խաղ, որ­ ը թեև նպաս­ տում է եր­ եխ­ ա­ներ­ ի՝ իր­ ար հետ մերձ­ եցմ­ ա­նը, բայց կապ չուն­ ի դա­սի թեմ­ այի հետ­ ։ Այդպ­ ի­սի խաղ­ եր կար­ ել­ի է անց­ կացն­ ել դա­ սա­միջ­ ոց­ներ­ ին կամ դաս­ եր­ ից հետ­ ո։­ Ս­րա հետ կապվ­ ած է վեր­ ը նշվ­ ած մանկ­ ա­վարժ­ ա­կան երկր­ որդ սխալ­ը։ Ոչ մի դեպք­ ում առ­ ա­նձն­ ա­կի խնամ­ ք պա­հան­ջող եր­ ե­ խայի վրա ուշ­ ադ­րութ­ յուն­ ը և կեն­ տր­ ոն­ ա­ցում­ ը չպետ­ ք է գե­րա­ զանց­ են այն սահմ­ ան­ ը, որ­ ը ուս­ ուց­ իչ­ ը ցուց­ աբ­ եր­ ում է ընդհ­ ան­ րապ­ ես բոլ­որ եր­ եխ­ ա­ներ­ ի հետ աշխ­ ա­տե­լիս­ ։ Այն, որ ուշ­ ադրու­ թյուն­ ը և կեն­ տ­րոն­ ա­ցում­ ը դրակ­ ան ազդ­ ե­ցութ­ յուն ունեն և կար­ևոր են, դեռ չի նշան­ ա­կում, որ դա կար­ ել­ի է ա­նել­՝ անտ­ ե­ սել­ով մնաց­ ած ե­րեխ­ ա­ներ­ ին­ ։­ Ի­հար­կե, ուս­ ուց­ իչ­ներն իր­ են­ ց փորձ­ ից կար­ ող են աս­ ել, որ հա­ ճախ հնար­ ա­վոր է՝ եր­ եխ­ ա­ներ­ ի համ­ ար անն­ կատ կերպ­ ով մի ամ­բող­ ջ դաս կազմ­ ա­կեր­ պ­վի կոն­ կր­ ետ եր­ եխ­ այի համ­ ար, ին­ չը միտվ­ ած է որև­ է խնդ­րի լուծմ­ ա­նը։ Այս դեպք­ ում էլ պետ­ ք է 44 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

զգուշ­ ա­նալ սխալվ­ ել­ուց: Խոսք­ ը նրա մաս­ ին է, որ հնար­ ա­ վոր է՝ ուս­ ուց­ իչ­ ը, ելն­ ել­ով իր հուզ­ ա­կան վիճ­ ա­կից, առ­ ան­ ձն­ ա­ կի խնամք պահ­ ան­ջող եր­ եխ­ այի հանդ­ եպ հոգ­ ա­տա­րութ­ յուն­ ից կամ օգն­ ել­ու անմ­ եղ ցանկ­ ութ­ յուն­ ից, կոր­ ցն­ ի ընդհ­ ան­ ուր դա­ սա­րա­նա­կան հավ­ ա­սա­րա­կշ­ռութ­ յուն­ ը, մին­ չ­դեռ այս դեպք­ ում նպաս­տա­վոր պայմ­ ան է համ­ ար­վում միա­ յն դա­սար­ ան­ ա­կան ներդ­ աշն­ ա­կութ­ յուն­ ը և հավ­ ա­սա­րա­կշ­ռութ­ յուն­ ը պահ­պա­նել­ը։­ Ի­նչ վեր­ ա­բեր­ ում է դաս­ ա­միջ­ ո­ցին, ապ­ ա ու­սուց­ իչ­ ը չպետ­ ք է մոռ­ ա­նա, որ դպր­ ոց­ ը միա­ յն դա­սեր­ ը չեն­ ։ Դա­սա­միջ­ ոց­ներ­ ը ե­րեխայի ազ­ ատ ժա­մեր­ ն են, որ­ ոն­ ց ընթ­ աց­քում նրան­ ք նույն­ պես միա­ ­սին են։ Նոր­ ից, ելն­ ել­ով կոն­ կր­ ետ դեպք­ ե­րից, ուս­ ու­ ցիչ­ ը կա­րող է որ­ ոշ­ ակ­ ի ազդ­ ե­ցութ­ յուն ուն­ են­ ալ դաս­ ա­միջ­ ո­ցի կազ­մա­կեր­ պ­ման գործ­ ում։ ենթ­ ադ­րել­ի է, որ սկզբն­ ա­կան շրջ­ ա­ նում դժվ­ ա­րութ­ յունն­ եր ուն­ եց­ ող եր­ եխ­ ան­ եր­ ը բար­ դ են ինտ­ ե­ գր­վում դաս­ ար­ ա­նա­կան միջ­ ա­վայ­րում, և դա ավ­ ել­ի նկատ­ ե­լի է դառնում դաս­ ա­միջ­ ոց­ներ­ ին­ ։ Հնար­ ա­վոր­ ութ­ յուն դեպք­ ում շատ լավ է, երբ եր­ եխ­ ա­ներ­ ը առ­ ա­նց ուս­ ուց­ իչ­ներ­ ի միջ­ ամ­տութ­ յան, բայց և նրանց ուշ­ ադ­րութ­ յան առկ­ այութ­ յա­մբ փորձ­ են հար­ ա­բե­ րութ­ յունն­ եր հաստ­ ա­տել դժ­վա­րութ­ յունն­ եր ուն­ եց­ ող եր­ եխ­ ա­նե­ րի հետ­ ։ Այդ հա­րա­բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ը կար­ ող են սկսվ­ ել դաս­ ա­րա­ նից­ ։ Օր­ ին­ ա­կ՝ ա­ռա­նձն­ ա­հատկ­ ութ­ յուն ուն­ եց­ ող եր­ եխ­ այի հետ նույն նստ­ ա­րա­նին տևակ­ ան ժա­մա­նակ նստ­ ող համ­ ա­դաս­ ա­ րան­ցին, հավ­ ա­նա­կան է, դա­սա­միջ­ ո­ցին ևս շար­ ուն­ ա­կի շփվ­ ել նրա հետ: Թեև այստ­ եղ քնն­ ա­րկվ­ եց­ ին որ­ ոշ ընդհ­ ա­նուր սկզբ­ ունքն­ եր, որոնք կար­ ող են օգն­ ել զարգ­ աց­ման առ­ ան­ ձն­ ա­հատ­կութ­ յուն­ ներ ուն­ եց­ ող եր­ եխ­ ա­ներ­ ի հետ աշխ­ ա­տանք­ ի կազմ­ ա­կեր­ պմ­ ա­ նը, այն­ ուամ­ են­ այ­նիվ ուս­ ուցչ­ ի անհ­ ա­տակ­ ան մոտ­ ե­ցում­ ը այս գործ­ ում ուն­ ի անփ­ ո­խա­րին­ ել­ի նշան­ ա­կութ­ յուն։ Կար­ ել­ի է աս­ ել, որ ուս­ ուցչ­ ի համ­ ար նման աշխ­ ա­տան­քի սեփ­ ա­կան մոտ­ իվ­ ը ՆԵՐԱՌԱԿԱՆ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ 45

գտ­նել­ը և ա­մեն կոն­ կր­ ետ եր­ եխ­ ային ուշ­ ադ­րութ­ յուն դար­ ձն­ ել­ը ար­դեն իսկ այն նպաստ­ ա­վոր հող­ ն է, որ­ ում դրվ­ ում է ուս­ ուց­ իչե­րեխ­ ա հա­րա­բեր­ ութ­ յան սերմ­ ը։­ 46 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

4. ԲՈՒԼԻԻՆԳԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

­Բուլ­իի­ նգ­ ը, ի տարբ­ եր­ ութ­ յուն առ­ օ­րյա կոն­ ֆլ­իկ­ տն­ եր­ ի, պար­ բեր­ ա­կան բնույթ կրող ար­ ա­տա­վոր գործ­ ընթ­ աց/իր­ ա­վիճ­ ակ է, ո­րը միտ­ ում ուն­ ի հոգ­ ե­բա­նա­կան և ֆիզ­ իկ­ ա­կան վնաս պատ­ ճառ­ ելու։ ­Բուլ­իի­ ­նգ ենք կոչ­ ում սով­ որ­ ա­բար այն իր­ ավ­ իճ­ ա­կը, երբ մեկ կամ մի քա­նի հոգ­ ի դիտ­ ա­վոր­ յալ, ժամ­ ա­նակ առ ժա­մա­նակ կամ մշ­տա­պես ծեծ­ ում, վիր­ ա­վոր­ ում, նվաստ­ աց­նում կամ հետա­ պնդում են մեկ այլ մարդ­ ու: Հայեր­ են­ ում օգտ­ ա­գո­րծ­վում է հենց«բ­ ուլ­իի­ ­նգ» եզր­ ույթ­ ը, երբ­ եմ­ ն՝«հ­ ա­լա­ծա­նք»,«ա­հա­բե­ կում» տարբ­ եր­ ակ­ներ­ ը։ Ի տարբ­ եր­ ութ­ յուն այլ կոն­ ֆլ­իկ­ տ­ներ­ ի՝ այն չի ենթ­ ադ­րում հետ­ ա­գայում ճնշվ­ ող­ ի, դրակ­ ան իմ­ աս­տով, կոփում ուղղ­ ա­կի կամ ան­ ուղղ­ ա­կի կերպ­ ով: Բուլ­իի­ նգ­ ը իր տա­ րա­տե­սակ­ներ­ ով և միտ­ ումն­ եր­ ով բազմ­ ազ­ ան է: Տար­բեր­ ու­ թյուն­ ը հստ­ ակ պատ­կեր­ աց­նել­ու համ­ ար կարև­ որ է նշել, որ մի շարք կոն­ ֆլ­իկ­ տ­ներ անձ­ ի զարգ­ աց­ման պար­ ագ­ այում իր­ են­ ց խթա­նիչ դեր­ ն ուն­ են, սակ­ այն բուլ­իի­ նգ­ ի պար­ ա­գայում մեն­ ք գո­րծ ունենք թիր­ ա­խա­վորվ­ ած ճնշմ­ ան ձևի հետ, որ­ ը ինքն­ ին դրա­կան աճ չի ենթ­ ադ­րում: Միա­ ն­շա­նակ կար­ ող ենք աս­ ել, որ բուլ­իի­ նգ­ ը բաց­ ա­սա­բար է ազդ­ ում մարդ­ ու հոգ­ ե­կան զարգ­ աց­ ման վրա: ԲՈՒԼԻԻՆԳԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ 49

­Բուլ­իի­ նգ­ ը չի սահմ­ ա­նա­փակվ­ ում զոհ­ ի և ագր­ ես­ որ­ ի դեր­ եր­ ով­ ։ Սով­ որ­ ա­բար բուլ­իի­ նգ­ ի գործ­ ըն­թա­ցում առ­ ա­նձն­ ացվ­ ում է չորս դե­ր՝ ագ­րես­ որ, մասն­ ա­կից, դիտ­ ո­րդ, պաշ­ տ­պան: Հատ­կանշա­ կան է երր­ որդ կողմ­ ի՝ դիտ­ որ­դի դեր­ ը: Սով­ որ­ ա­բար առ­ ա­նց դի­տոր­դի ներկ­ այութ­ յան բուլ­իի­ ­նգ տեղ­ ի չի ուն­ են­ ում։ Մաս­ նավ­ որ­ ա­պես, երբ գոր­ ծ ուն­ են­ ք ծա­ղր պար­ ուն­ ա­կող հոգ­ ե­բա­ նակ­ ան ճնշմ­ ան իր­ ա­վիճ­ ակ­ ի հետ, կար­ ող ենք փաստ­ ել, որ այլ ան­ձի ներկ­ այութ­ յուն­ ը ճնշ­ ո­ղի, ծաղր­ ող­ ի համ­ ար լին­ ում է խիս­ տ ցան­կա­լի: Այդ երր­ որդ անձ­ ը կար­ ող է պասս­ իվ դիտ­ որդ­ ի վարք դրսևոր­ ել և նպաստ­ ել տեղ­ ի ուն­ եց­ ող­ ի զարգ­ աց­մա­նը բաց­ ա­սա­ կան իմ­ աս­տով: Բուլ­իի­ նգ­ ի միտ­ ումն­ եր­ ը ևս շատ տարբ­ եր են։ Այդ միտ­ ումն­ եր­ ի թվին են պատկ­ ա­նում շրջ­ ա­պա­տում ինքն­ ա­ հաս­տատ­վել­ը,«դր­ ա­կան» տպա­վոր­ ութ­ յուն թողն­ ել­ը, ուժ­ եղ երևալ­ը և այլն, այդ իսկ պատճ­ ա­ռով ևս բուլ­եր­ ը նույնպ­ ես ար­ դա­րա­ցիո­ ­րեն տուժ­ ող կող­ մ է համ­ ար­վում։ Սակ­ այն ամ­ են­ ից հա­ ճախ եր­ևի թե նշվ­ ում է ճնշ­ ե­լու միտ­ ում­ ը, որ­ ը, սակ­ այն, չի կա­ րել­ի աս­ ել, թե գեր­ ա­կշ­ռող դեր ուն­ ի դպր­ ոց­ ա­կան միջ­ ա­վայր­ ում: Տարր­ ա­կան դաս­ ա­րան­ներ­ ում շատ հազվ­ ա­դեպ է պա­տա­հում, երբ եր­ եխ­ ա­ներ­ ի հար­ ա­բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ում որև­ է հոգ­ ե­բան­ ա­կան ճնշմ­ ան միտ­ ում նկատվ­ ի, բայց այն­ ուամ­ են­ այն­ իվ ճնշ­ ում­ ը կա, թեկ­ ուզ և առ­ ա­նց այդպ­ ի­սի միտ­ ում ուն­ են­ ա­լու: Հաճախ ակամա ձևավ­ որվ­ ում են նաև խմբեր, որոնք հանդես են գալիս ճնշողի դե­րում և բախվ­ ում մեկ այլ խմբի կամ անհատի, որոնք այսպ­ ես կոչ­ված«տար­բերվ­ ողի» դերում են հայտնվում և ենթարկվում ճնշման: Բուլ­­իի­­ նգ­ ի վեր­ ա­բեր­ յալ տարբ­ եր աղբ­ յուրն­ եր­ ի տրա­ մադր­ ած տե­ղեկ­ ութ­ յունն­ եր­ ից, անձ­ նակ­ ան փորձ­ ից կամ ակ­ ա­ նատ­ ես­ներ­ ի վկայութ­ յունն­ եր­ ից ելն­ ել­ով­ ՝ կար­ ել­ի է աս­ ել, որ այն վա­ղուց է առ­ աջ­ ա­ցել, գործ­ ում է ա­մեն­ ուր՝ ընտ­ ա­նիք­ ում, բա­ կում, առց­ ա­նց տիր­ ույթ­ ում։ Սակ­ այն դպր­ ոց­ ը հեն­ ց այն վայրն է, որտ­ եղ ամ­ են­ ից հաճ­ ախ ենք հանդ­ ի­պում բուլ­իի­ ­նգ երևույթ­ ին­ ։ Դպ­րոց­ ը մարդ­ ու ձևավ­ որմ­ ան, սոց­ իա­ ­լա­կա­նացմ­ ան և անմ­ ի­ ջա­կան շփմ­ ան միջ­ ա­վայր է, որտ­ եղ արդ­ են իսկ պետ­ ք է ու­շադ­ 50 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

րութ­ յան կեն­ տ­րոն­ ում ուն­ են­ ալ նման­ ա­տիպ դեպք­ եր­ ը և թույլ չտալ բա­ցա­սա­կան զարգ­ ա­ցում: ­ Ը­ստ ՄԱԿ-ի Մանկ­ ա­կան հիմն­ ադ­րա­մի 2018թ. հրապ­ ա­րակ­ ած տվ յալ­ներ­ ի՝ աշխ­ արհ­ ում 13-15 տար­ եկ­ ան եր­ եխ­ ա­ներ­ ի կես­ ը՝ շուրջ 150 միլ­իո­ ն եր­ եխ­ ա, ա­սել է, որ դպր­ ոց­ ում կամ դպր­ ոց­ ի տա­րած­քում հաս­ ա­կա­կիցն­ եր­ ի կողմ­ ից բռն­ ութ­ յան է ենթ­ ա­րկ­ վել, իսկ, ահ­ ա, Հայաստ­ ա­նի վեր­ ա­բեր­ յալ ուն­ եց­ ած տվ յալ­ներ­ ի հա­մա­ձայն՝ ա­մեն երկր­ որդ եր­ եխ­ ա դպ­րոց­ ում ակ­ ա­նա­տես է ե­ղել բռն­ ութ­ յա­ն՝ պայմ­ ա­նա­վորվ­ ած մի շարք հանգ­ ամ­ ա­նք­նե­ րով­ ։ Հայաստ­ ա­նում անց­  է կացվ­ ել«Դպ­րոց­ ա­հաս­ ակ եր­ եխ­ ա­ ներ­ ի առ­ ողջ­ ու­թյան վարք­ ագ­ծի հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յուն, Հայաստ­ ան, 2017-2018թթ.» միջ­ ազ­գային հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յուն­ ը, որ­ ի համ­ ա­ ձայն՝ 11-15 տա­րեկ­ ան տղան­ եր­ ի 12%-ը և աղջ­ իկն­ եր­ ի 10%-ը, իսկ 17 տար­ եկ­ ան­ներ­ ի 6%-ը նշել է, որ հար­ ցմ­ ան­ ը նախ­ որ­ դած 2 ամս­վա ընթ­ աց­քում ինչ-որ մեկ­ ի կողմ­ ից առնվ­ ա­զն 1-2 ան­գամ հետ­ ա­պնդ­վել կամ նվաստ­ ացվ­ ել է դպր­ ոց­ ում: Գյուղ­ եր­ ում այդ թիվ­ ը մի փոք­ ր ա­վել­ի է տղան­ եր­ ի, իսկ Երևան­ ում՝ աղջ­ իկ­ներ­ ի շրջ­ ա­նում: Առնվ­ ա­զն 1-2 անգ­ ամ ուր­ իշ­ ին դպր­ ոց­ ում ահ­ ա­բեկ­ ել կամ նվաստ­ աց­րել են 11-15 տար­ եկ­ ան տղան­ եր­ ի 16%-ը, աղ­ ջիկ­ներ­ ի 10%-ը, իսկ 17 տար­ եկ­ ան­ներ­ ի շրջ­ ա­նում` տղան­ ե­ րի 14%-ը, աղջ­ իկ­ներ­ ի 6%-ը: Գյուղ­ եր­ ում այդ թիվ­ ը մի փոք­ ր ա­վել­ի է տղա­ներ­ ի, իսկ Երև­ ա­նում՝ աղջ­ իկ­ներ­ ի շրջ­ ա­նում: 2013-2014թթ. հետ համ­ եմ­ ա­տութ­ յուն­ ը ցույց է տալ­իս ա­հա­բեկմ­ ան/նվ­ աս­տացմ­ ան երև­ ույթ­ ի որ­ ոշ­ ա­կի տար­ ա­ ծում դեռ­ ահ­ աս­ներ­ ի շրջ­ ա­նում: Առնվ­ ազ­ ն 1-2 անգ­ ամ կիբ­ եռ­ բռ­նութ­ յան ենթ­ ա­րկվ­ ել են 11‑15 տա­րեկ­ ան տղան­ եր­ ի 8%-ը և աղջ­ իկ­ներ­ ի 5%-ը, 17 տար­ ե­ կան­ներ­ ի շրջ­ ա­նում՝ տղան­ եր­ ի 6%-ը և աղջ­ իկն­ եր­ ի 3%-ը: ԲՈՒԼԻԻՆԳԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ 51

Առն­վա­զն 1-2 անգ­ ամ ուր­ իշն­ եր­ ին կիբ­ եռ­ բռ­նութ­ յան են­ թար­կել են նախ­ ո­րդ 2 ամսվ­ ա ընթ­ աց­քում 11 և 15 տա­րե­ կան տղան­ եր­ ի 12%-ը, 13 տար­ եկ­ ան տղան­ եր­ ի 16%-ը, իսկ 17 տա­րեկ­ ան­ներ­ ի շրջ­ ա­նում` տղան­ եր­ ի 7%-ը և աղջ­ իկն­ ե­ րի 3%-ը: Դեռ­ ա­հաս­ներ­ ի 13%-ը այս հարց­ եր­ ին չի պատ­ աս­ խա­նել: 2013-2014թթ. հետ համ­ եմ­ ա­տութ­ յա­մբ՝ տղան­ եր­ ի շրջ­ ա­ նում ցուց­ ան­ իշն­ եր­ ը կրկն­ ա­պա­տկ­վել են: Նա­խոր­դող ամսվ­ ա ընթ­ աց­քում առնվ­ ազ­ ն 1 անգ­ ամ չեն հա­ճախ­ ել դպր­ ոց`­ ցանկ­ ա­նա­լով խուս­ ա­փել հնար­ ավ­ որ հե­ տա­պն­դում­ ից, սպառն­ ա­լիք­ ից դպր­ ոց­ ում կամ դպր­ ոց­ ի ճա­ նա­պար­հին, 11-15 տար­ եկ­ ան տղան­ եր­ ի 10%-ը և աղջ­ իկ­ ներ­ ի 8%-ը, 17 տար­ եկ­ ան­ներ­ ի 6%-ը: 2013-2014թթ. հետ համ­ եմ­ ա­տութ­ յուն­ ը ցույց է տալ­իս ցու­ ցա­նիշն­ եր­ ի բա­րել­ավ­ ում: 2017-2018թթ. ցուց­ ա­նիշ­ ո­վ՝ ուս­ ուցչ­ ի կողմ­ ից առնվ­ ազ­ ն 1 ան­գամ բան­ ա­վոր վիր­ ա­վոր­ ան­քի են­թա­րկվ­ ել են հար­ ցմ­ ա­ նը մասնակց­ ած 11 եւ 13 տար­ եկ­ ան տղան­ եր­ ի 19%-ը, 15 տա­րեկ­ ան տղան­­ եր­ ի 16%-ը, 17 տար­ եկ­ ան տղան­ եր­ ի և աղ­ ջիկ­ներ­ ի 14%-ը: Աղ­ջիկ­ներ­ ի խմբ­ ում նկատվ­ ում է տարբ­ եր­ ութ­ յուն ըստ տա­ րիք­ ի. ավ­ ել­ի շատ են ենթ­ ար­ կվ­ ել բան­ ա­վոր վիր­ ավ­ որ­ անք­ ի 13 տա­րեկ­ ան­ներ­ ը՝ 22%-ը: 2013-2014թթ. հա­մեմ­ ա­տութ­ յա­մբ` երև­ ույթ­ ը զգալ­իո­ ­րեն պա­կա­սել է: 2017-2018թթ. 11-15 տա­րեկ­ ան եր­ եխ­ ա­ներ­ ի 11%-ը, իսկ 17 տա­րեկ­ ան­ներ­ ի շրջ­ ա­նում աղջ­ իկ­ներ­ ի և տղան­ եր­ ի 5%-ը ենթ­ ա­րկվ­ ել են ֆիզ­ իկ­ ակ­ ան պատ­ժի 1 անգ­ ամ: Ա­վել­ի հա­ճախ պա­տժ­վում են 11 և 13 տա­րեկ­ անն­ եր­ ը: 52 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

11-15 տա­րեկ­ ան հար­ ցվ­ ած տղա­ներ­ ի 21%-ը և աղջ­ իկն­ ե­ րի 15%-ը, իսկ 17 տար­ եկ­ ան­ներ­ ի 14%-ը նշել են, որ ստա­ ցել են լուրջ վնասվ­ ա­ծք­ներ առնվ­ ա­զն 1 անգ­ ամ նախ­ որ­ դ տար­վա ընթ­ աց­քում: Հաճ­ ախ­ ա­կա­նութ­ յուն­ ը մի փոք­ ր բա­ րձր է 13 տա­րեկ­ ան­ներ­ ի շրջ­ ա­նում: 2013-2014թթ. համ­ եմ­ ա­տութ­ յա­մբ՝ լուրջ վնասվ­ ած­ ք­ներ­ ի հա­ճա­խա­կա­նութ­ յուն­ ը զգալ­իո­ ­րեն նվազ­ ել է։ Սակ­ այն կա խն­դի­ր՝ պայ­մա­նա­վորվ­ ած այն հանգ­ ա­ման­քով, որ հաճ­ ախ այդ երև­ ույթ­ ը նույն­ աց­վում է բնակ­ ա­նոն կոն­ ֆ­լիկ­ տ­ներ­ ի շար­քին դաս­վող այլ երև­ ույթն­ եր­ ի հետ:­ Այս ուս­ ումն­ ա­սիր­ ութ­ յան արդ­ յունքն­ եր­ ից պար­ զ է դառ­նում, որ. ­ Ի տարբ­ եր­ ութ­ յուն տարր­ ա­կան դաս­ ա­րան­ներ­ ի՝ միջ­ ին և ավ­ ագ դա­սա­րան­ներ­ ում, երբ գոր­ ծ ուն­ են­ ք դեռ­ ահ­ ասն­ եր­ ի հետ, ագ­ րես­ իվ վարք­ ի վտան­գը մեծ­ ա­նում է, և, հետև­ ա­բար, այս պա­ րա­գայում միտ­ ումն­ եր­ ը ևս հաճ­ ախ տար­բերվ­ ում են նախ­ ո­րդ նշ­ված դեպ­քե­րից: Խնդ­րին առ­ ա­վել մոտ­ ե­նա­լու և դրա կանխ­ ար­գե­լիչ մեթ­ ոդն­ ե­ րը պատ­կեր­ աց­նել­ու համ­ ար դիտ­ ար­կեն­ ք բուլ­իի­ նգ­ ի կողմ­ եր­ ին, ո­րոն­ ց սով­ որ­ ա­բար հանդ­ ի­պում ենք տվ յալ դեպք­ ում: Մի շարք հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յունն­ եր­ ի վրա հիմ­ նվ­ ել­ով­ ՝ կա­րող ենք առ­ անձ­ նաց­նել վարք­ ագ­ծի դրսև­ որ­ ումն­ եր և որ­ ոշ խառ­ ն­վա­ծք­ներ, ո­րոնք հա­կում ուն­ են հալ­ա­ծող(բուլ­եր) դառ­նա­լու: 9 Այս­պի­սով, այս խմբ­ ում ներ­ առ­վում են այն եր­ եխ­ ա­ներ­ ը, հատ­ կա­պես դեռ­ ահ­ աս­ներ­ ը, որոնք հակ­ ում ուն­ են իշխ­ ե­լու, այս­ ին­ քն՝ կար­ծում են, որ ենթ­ ար­կեցն­ ել­ով իր­ են­ ց համ­ ադ­ ա­սա­րանց­ ին­ ե­ 9. Предотвращение насилия в образовательных организациях, Информационно-методическое пособие для руководителей и педагогических работн­ иков образ­ овательных организаций, Барнаул, 2017, https://bit. ly/37Ltxrx, стр. 21-22։ ԲՈՒԼԻԻՆԳԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ 53

րին կամ ընկ­ երն­ եր­ ին­ ՝ կար­ ող են ավ­ ել­ի հեշ­ տ հասն­ ել իր­ են­ ց նպատ­ ակ­ներ­ ին. ­Ֆիզ­ իկ­ ա­պես ուժ­ եղ աշ­ ա­կեր­ տ­ներ­ ը, սով­ որ­ աբ­ ար ինքն­ ա­ հաս­տատ­ման կար­ իք­ ից դրդվ­ ած, ա­ռա­վել հաճ­ ախ են դի­ մում բուլ­իի­ նգ­ ի, ճնշ­ ում գործ­ ադ­րել­ով­ ՝ փորձ­ ում ցույց տալ ի­րեն­ ց ա­ռավ­ ել­ութ­ յուն­ ը:­ Ե­րեխ­ ա­ներ­ ը կամ դեռ­ ա­հաս­ներ­ ը, որոնք չափ­ ից ավ­ ել­ի մեծ ձգտ­ ում ուն­ են լին­ ել­ու ուշ­ ադ­րութ­ յան կեն­ տ­րոն­ ում, նույն­ պես փորձ­ ում են այդ բաց­ ը լրացն­ ել դաս­ ընկ­ եր­ ոջ­ ը ծաղր­ ե­ լով և տարբ­ եր տես­ ա­կի ճնշ­ ումն­ եր­ ի ենթ­ ար­կել­ով: ­Դյու­րա­գր­գիռ այն ա­շա­կեր­ տն­ եր­ ը, որոնք ինքն­ ատ­ ի­րա­ պետ­ման որ­ ոշ­ ա­կի խնդ­ իրն­ եր ուն­ են, նույնպ­ ես, այսպ­ ես կոչ­ված, ռիս­կային խմբ­ ում են գտնվ­ ում:­ Այս շարք­ ին կար­ ել­ի է հեշտ­ ութ­ յա­մբ դաս­ ել նաև այն եր­ ե­ խա­ներ­ ին, որոնք ագր­ ես­ իվ վար­ ք են դրսև­ որ­ ում ուս­ ուց­ իչ­ ներ­ ի կամ ծնողն­ եր­ ի հանդ­ ե­պ։ ­Հայաս­տա­նում ամ­ են­ ից քիչ հանդ­ ի­պող վարք­ ագ­ծի տե­ սակ է զուտ հոգ­ եբ­ ա­նա­կան խնդ­ իրն­ եր­ ով պայմ­ ա­նավ­ որ­ վա­ծ՝ բու­լիի­ նգ­ ի ենթ­ ար­կել­ը։ Այս բաժ­ ա­նում­ ը, իհ­ ար­կե, միա­ ն­շա­նակ չէ և սպառ­ իչ«դ­ ա­սա­ կարգմ­ ան» նպա­տակ չի հետ­ ա­պն­դում։ Վեր­ ոնշ­ յալ մի շարք վար­ քագ­ծե­րին ուղ­ իղ հակ­ ա­սող վար­ ք ուն­ եց­ ող եր­ եխ­ ան­ եր­ ը նույն­ պես, տարբ­ եր իր­ ա­վիճ­ ակ­ներ­ ից դրդվ­ ած, հայտնվ­ ում են բուլ­եր­ ի դե­րում: Այս բաժ­ ա­նում­ ը առ­ ա­վել հաճ­ ախ պա­տա­հող դեպք­ ե­րը նշել­ու համ­ ար է, և այդպ­ իս­ ի ընդգ­ ծ­ված վարք­ ա­գծային բաժ­ ա­ նում կա նաև ճնշմ­ ան ենթ­ ա­րկվ­ ող եր­ եխ­ ա­ներ­ ի դեպք­ ում: Առ­ ա­ վել հաճ­ ախ ճնշմ­ ան են ենթ­ ա­րկվ­ ում այն աշ­ ա­կեր­ տ­ներ­ ը, որոնք ինք­նավ­ ստ­ ահ չեն, ինքն­ ամփ­ ոփ են, խուս­ ա­փում են շփումն­ ե­ րից և հիմն­ ա­կան­ ում շփվ­ ում են ոչ իր­ են­ ց հաս­ ա­կա­կիցն­ եր­ ի հետ, միջ­ ա­վայր­ ում հայտն­ ի են իր­ են­ ց զգայուն­ ութ­ յամ­ բ, մեն­ ա­ 54 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

կյա­ցի համբ­ ավ ուն­ են­ ։ Սոց­ իա­ ­լա­պես ան­ ապ­ ա­հով ընտ­ ան­ իք­ ի ե­րեխ­ ան­ եր­ ը նույնպ­ ես ֆիզ­ իկ­ ա­կան բռն­ ութ­ յան զոհ­ եր­ ի ռիս­ կային խմբ­ ում են: Եր­ եխ­ այի տարբ­ երվ­ ող արտ­ աք­ ի­նը, ֆիզ­ իկ­ ա­ կան յուր­ ահ­ ատ­կութ­ յունն­ եր­ ը(օր­ ին­ ա­կ՝ կակ­ ազ­ ելը), այլ­ազգ­ ի լին­ ել­ը, դաս­ ա­րան­ ում նոր­ եկ լին­ ել­ը ևս կար­ ող են ճնշման են­ թարկվ­­ ել­ու և բուլ­իի­ նգ­ ի զոհ դառն­ ալ­ու պատ­ճառ լի­նել:­ Ի­նչ­պես արդ­ են նշվ­ եց, բուլ­իի­ նգ­ ի պար­ ա­գայում մեծ դեր ուն­ են նաև, այսպ­ ես կոչ­ված, դ­ ի­տո­րդ­ներ­ ը: Դի­տո­րդ եր­ եխ­ ա­ներ­ ը սով­ որ­ ա­բար վախ­ ե­նում են զոհ դառ­ նա­լուց կամ առ­ ան­ձին դեպք­ ե­րում զվարճ­ ա­լի են համ­ ա­ րում բուլ­իի­ նգ­ ի տես­ ա­րա­նը, փորձ­ ում են չտարբ­ երվ­ ել մնա­ ցած հա­մա­դա­սա­րան­ցին­ եր­ ից և ընկ­ երն­ եր­ ից, փորձ­ ում են լավ հար­ ա­բեր­ ութ­ յունն­ եր ուն­ են­ ալ բուլ­եր­ ի հետ­ ՝ վախ­ ե­նա­ լով զոհ դառն­ ա­լուց: Այս դեր­ ում ավ­ ել­ի հաճ­ ախ, քան մնա­ ցած վերոն­ շ­ված­ներ­ ում հայտնվ­ ում են նաև ուս­ ուց­ իչ­ներ­ ը, հայտն­վում են թե՛ ուղղ­ ա­կի, թե՛ ան­ ուղղ­ ա­կի կերպ­ ով և ոչ միա­ յն այս դերում: ­Հա­ճախ բուլ­իի­ նգ­ ի զոհ են դառն­ ում այն աշ­ ա­կեր­ տ­ներ­ ը, որոնք, պայ­մա­նա­վորվ­ ած աշխ­ ա­տա­սիր­ ութ­ յա­մբ, պարտ­ ա­ճա­նաչ լի­ նել­ու հանգ­ ա­ման­քով, մանկ­ ա­վար­ժի բա­ցա­հայտ հա­մակ­րան­ քին են արժ­ ա­նա­նում: Այդպ­ ի­սով մանկ­ ա­վար­ժը, ա­ռա­նձն­ աց­նե­ լով, այսպ­ ես կոչ­ված, ­սիր­ ել­ի աշ­ ա­կերտ­(նե­ր)ի, ռիսկ­ ի է ենթ­ ար­ կում նրանց: «­Սիր­ ել­ի ա­շա­կեր­ տ» կար­գա­վիճ­ ա­կը այս պար­ ա­գայում փոխ­ ա­ կեր­ պ­վում է մյուսն­ եր­ ից տարբ­ երվ­ ել­ու գործ­ ո­նի:­ Ի­հար­կե, բուլ­իի­ նգ­ ի զոհ­ եր­ ի շարք­ ում առ­ ան­ձին խումբ են կազ­ մում նաև այն աշ­ ակ­ եր­ տ­ներ­ ը, որ­ ոն­ ց ուս­ ուց­ իչ­ ը«­չի սիր­ ում»: Այս խմբ­ ի նկատմ­ ա­մբ բուլ­իի­ նգ­ ը առ­ ա­վել հաճ­ ախ հանդ­ իպ­ ում է տար­րա­կան դաս­ ա­րան­ներ­ ում, երբ ուս­ ուցչ­ ի մոդ­ ել­ային օր­ ին­ ա­ ԲՈՒԼԻԻՆԳԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ 55

կը ձևավ­ որ­ ում է խմբ­ ի մյուս մասն­ ա­կիցն­ եր­ ի նկատմ­ ա­մբ դիր­ քո­րոշ­ ում­ ը: ­Միև­նույն ժամ­ ա­նակ հար­ կ է ընդգ­ ծել, որ բուլ­իի­ նգ­ ը չուն­ ի ռա­ սա­յա­կան, սեռ­ ային/գ­ ենդ­ ե­րային, աշխ­ արհ­ ագ­րա­կան«ծ­ ա­գում», և բուլ­իի­ նգ­ ի զոհ կար­ ող է դառ­նալ ցան­կա­ցած ե­րեխ­ ա:­ Այ­սօր արդ­ են գրեթ­ ե ամ­ են­ ուր տար­ ած­ված է նաև կիբ­ եռբ­ ու­ լիի­ ­նգ(համ­ ա­ցանց­ ի/­սոց­ իա­ ­լա­կան ցանց­ եր­ ի, համ­ ա­կարգ­ իչն­ ե­ րի, բջջ­ ային հեռ­ ա­խոս­ներ­ ի, էլ­եկ­ տ­րոն­ ային փոստ­ ե­րի միջ­ ոց­ ով բուլ­իի­ ­նգ) կոչ­վա­ծը, և այս պա­րա­գայում նույնպ­ ես դպր­ ոց­ ա­ կան միջ­ ա­վայ­րը մեծ դեր ուն­ ի: Կիբ­ եռբ­ ուլ­իի­ նգ­ ի օր­ ին­ ակ­ներ­ ը ևս բազմ­ ա­զան են, և կար­ ել­ի է ա­սել, որ չեն զիջ­ ում նախ­ որդ­ ին թե՛ քան­ ա­կա­պես, թե՛ իր­ են­ ց թող­ ած բաց­ ա­սա­կան հետև­ ա­նքն­ ե­ րով­ ։ Դա ևս տար­բեր դրդ­ ա­պատ­ճառ­ներ­ ի հիմ­ ան վրա զարգ­ ա­ ցող երև­ ույթ է, որ­ ը սկսվ­ ում է առ­ ա­ջին հայացք­ ից ամ­ են­ աա­ ն­ վտանգ կատ­ ակ­ներ­ ից և վերջ­ ա­նում հոգ­ ե­բա­նա­կան անդ­ առ­նա­ լի հետք­ եր թողն­ ել­ով: Որպ­ ես օր­ ին­ ակ կար­ ող ենք նշել տարբ­ եր սոց­ իա­ ­լա­կան կայք­ ե­րում որև­ է եր­ եխ­ այի ուղղվ­ ած ծաղր­ ը, նրա լուս­ ան­կար­ներ­ ի խեղ­ ա­թյուրվ­ ած տար­բեր­ ակ­ներ­ ի տար­ ա­ծու­մը և այլն։ Այս դեպք­ ում կար­ ել­ի է ա­սել, որ խնդ­ իր­ ը փոք­ ր-ինչ բար­ դան­ ում է, քանզ­ ի տեղ­ ի չի ուն­ են­ ում անմ­ իջ­ ա­պես այդ ամ­ են­ ը կան­խար­գե­լել փորձ­ ող ուս­ ուցչ­ ի ներկ­ այութ­ յամ­ բ և տեղ­ ա­փոխ­ վում է վիրտ­ ուալ դաշ­ տ, որտ­ եղ, օր­ ին­ ակ, խմբ­ ով ավ­ ել­ի հաճ­ ախ ծաղ­րի են ենթ­ ար­կում մեկ­ ին, որ­ ը կար­ ող է և այդ ծաղր­ ին ան­ միջ­ ա­պես չմասն­ ակ­ցել, սակ­ այն հետ­ ա­գայում ագր­ ես­ իա­ յի զոհ դառն­ ալ նույն ծաղր­ ողն­ եր­ ի կողմ­ ից: ­Հոգ­ ե­բա­նա­կան թուն­ ա­վոր­ ում­ ը, ճնշ­ ում­ ը, ագր­ ես­ իա­ ն կանխ­ ե­լու գործ­ ում մեծ դեր ուն­ են ծնողն­ եր­ ը, ծնող-ուս­ ուց­ իչ հար­ ա­բեր­ ու­ թյունն­ եր­ ի ճիշ­ տ ձևա­վորվ­ ած ինստ­ ի­տուտ­ ը։ Բայց երբ խոսք­ ը վեր­ ա­բեր­ ում է դպր­ ոց­ ա­կան միջ­ ա­վայ­րում ձևավ­ որվ­ ած բուլ­ի­ ինգ­ ին, ապ­ ա ու­սուցչ­ ի պատ­ աս­խա­նատ­վութ­ յուն­ ը ավ­ ել­ի մեծ է: 56 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

Ա­ռաջ­ ին քայլ­ը, որ կար­ ել­ի է ձեռն­ ար­կել հետ­ ա­գայում սրաց­ ում­ ներ­ ից և ծայր­ ա­հեղ հետև­ ա­նք­ներ­ ից խուս­ ափ­ ե­լու համ­ ար, բա­ ցա­հայ­տե­լու փոր­ ձն է։ Օր­ ին­ ա­կ՝ ծնող­ ի համ­ ար այդ բաց­ ահ­ այ­ տում­ ը կար­ ող է լին­ ել սեփ­ ա­կան եր­ եխ­ այի հետ բուլ­իի­ նգ­ ի մա­ սին ֆիլ­մ դիտ­ ե­լու ձևով, քանզ­ ի պարբ­ եր­ ա­բար ճնշ­ ումն­ եր­ ի են­ թա­րկվ­ ող եր­ եխ­ ան ոչ միշ­ տ է դրա մա­սին պատմ­ ում տան­ ը։ Այդ մեթ­ ոդ­ ը թույլ կտա ծնող­ ին«հ­ ան­կար­ծա­կի» առ­ ա­ջա­ցած բուլ­իի­ նգ­ ի թեմ­ այի շուրջ զրուց­ ել­ու եր­ եխ­ այի հետ­ ՝ հասկ­ ա­նա­ լու համ­ ա­ր՝ արդյոք դպ­րոց­ ում նա ենթ­ ա­րկվ­ ո­՞ւմ է տա­րա­տե­սակ ճն­շումն­ եր­ ի: Այն­ ուամ­ են­ այ­նիվ ուս­ ուցչ­ ի վճռ­ ա­կան դեր­ ն այն է, որ վստ­ ա­հութ­ յան վրա հիմ­ նվ­ ած հար­ ա­բեր­ ութ­ յունն­ եր ստեղծ­ ե­ լով բոլ­որ աշ­ ա­կեր­ տ­ներ­ ի հետ­ ՝ ար­դեն իսկ տեղ­ յակ լին­ ի հնա­ րա­վոր, այս դեպք­ ում՝ բա­ցա­սա­կան զարգ­ ա­ցումն­ եր­ ի մա­սին: ­ Ա­շա­կեր­ տ­ներ­ ի տար­ իք­ ային ա­ռա­նձն­ ա­հատ­կութ­ յունն­ եր­ ով պայ­մա­նա­վորվ­ ա­ծ՝ ուս­ ուցչ­ ի հեղ­ ին­ ա­կութ­ յան գործ­ ո­նը կա­ րող է տարբ­ եր լին­ ել­։ Ուս­ ուց­ իչ­ներ­ ի հար­ ա­բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ը ևս ազդ­ ում են աշ­ ա­կեր­ տ­ներ­ ի անձ­ նային զարգ­ աց­ման վրա։ Որ­ պես հեղ­ ին­ ա­կութ­ յուն ուս­ ուց­ իչ­ ը հավ­ ա­սար­ ա­կշռ­ված վարք­ ով և գործ­ ըն­կերն­ եր­ ի հանդ­ եպ ցուց­ աբ­ եր­ ած հարգ­ ան­քով դրակ­ ան ազդ­ ե­ցութ­ յուն է ուն­ են­ ում եր­ եխ­ այի ձևավ­ որմ­ ան և սոց­ իա­ ­լա­ կա­նաց­ման վրա: Հատկ­ ա­պես տարր­ ա­կան դաս­ ա­րան­ներ­ ում սով­ որ­ ող եր­ եխ­ ա­ներ­ ը ընդ­ օ­րին­ ակ­ման ճան­ ապ­ ար­հով են հա­ րա­բեր­ ութ­ յունն­ եր ձևավ­ որ­ ում հաս­ ա­կա­կիցն­ եր­ ի հետ և արտ­ ա­ հայ­տում իր­ են­ ց զգացմ­ ունքն­ եր­ ը: ­Հիմն­ ա­կա­նում բուլ­իի­ ­նգն ուն­ են­ ում է իր«էպ­ իկ­ են­ տ­րոն­ ը»։ Դեպ­քե­րի ճնշ­ ող մեծ­ ա­մաս­նութ­ յան դեպք­ ում հալ­ա­ծան­ քը բխում է մեկ կամ երկ­ ու աշ­ ա­կերտ­ ի­ց։ Երբ արդ­ են որևէ ա­շա­կերտ­ ի պահ­վածք­ ի մեջ նկատ­ ե­լի են դառն­ ում նման դրսև­ որ­ ումն­ եր, հարկ­ ա­վոր է անն­ կատ կերպ­ ով հատ­ ուկ քայ­լեր ա­նել իր­ ա­վիճ­ ակ­ ը շտ­կել­ու համ­ ար: ԲՈՒԼԻԻՆԳԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ 57

Հատ­կան­շա­կան է գեղ­ ար­վեստ­ ա­կան գրակ­ ա­նութ­ յան դրակ­ ան ազդ­ ե­ցութ­ յուն­ ը նման իր­ ա­վիճ­ ա­կի շտկմ­ ան գործ­ ում: Ապր­ ու­ մա­կցմ­ ան տես­ ան­կյուն­ ից առ­ ա­վել քան օգտ­ ա­կար է ընտր­ ել գրա­կան այնպ­ ի­սի ստեղծ­ ագ­ ործ­ ու­թյուն, որ­ ում շոշ­ ափ­վում է հա­լա­ծան­քի թեմ­ ան: Յուր­ ա­քան­չյուր տար­ իք­ ային խմբ­ ի հա­ մար և յուր­ ա­քան­չյուր իր­ ա­վիճ­ ա­կի համ­ ար կար­ ել­ի է ընտր­ ել հա­մա­պա­տաս­խան գրակ­ ա­նութ­ յուն: ­Բուլ­իի­ նգ­ ի հնար­ ա­վոր­ ութ­ յուն­ ը նվազ­ եցն­ ել­ու և այն կանխ­ ար­ գե­լել­ու գործ­ ըն­թա­ցում առ­ աջ­նային կարև­ որ­ ութ­ յուն է տրվ­ ում բուլ­եր­ ի հետ ուղղ­ ա­կի աշխ­ ա­տան­քի­ն։ Ցանկ­ ա­լի է կազմ­ ա­կեր­ պել մի շարք միջ­ ո­ցա­ռումն­ եր, վեր­ ա­կա­նգ­նել տարբ­ եր գեղ­ ար­ վեստ­ ա­կան գործ­ ե­րի բեմ­ ադ­րութ­ յան մշակ­ ույթ­ ը՝ ներ­ գ­րավ­ ել­ով բոլ­որ աշ­ ա­կեր­ տ­ներ­ ին­ ։ Հաճ­ ախ բուլ­եր հանդ­ ի­սաց­ ող եր­ եխ­ ա­ ներն այդ քայլ­ին դիմ­ ում են՝ մեր­ ժ­ված կամ անտ­ ես­ված լին­ ել­ու զգաց­ ում­ ից դրդվ­ ած: Նրանք փորձ­ ում են իր­ են­ ց ձան­ ձր­ ույթ­ ը կամ ան­ ին­ ք­նա­վստ­ ա­հութ­ յուն­ ը հաղթ­ ա­հա­րել­՝ շեղվ­ ել­ով ուս­ ում­ նակ­ ան գործ­ ըն­թա­ցից: Մի շարք երկրն­ եր­ ում, որ­ ոն­ ց թվում ԱՄՆ-ը, Նորվ­ եգ­ ի­ան և այլն, ար­դյուն­ ա­վետ են համ­ ա­րում տարբ­ եր միջ­ ոցն­ եր­ ով բուլ­իի­ նգ­ ը որպ­ ես սոց­ իա­ ­լակ­ ան կամ անձ­ նակ­ ան ա­րատ ներկ­ այացն­ ել­ով ա­շակ­ եր­ տ­ներ­ ի ուշ­ ադ­րութ­ յուն­ ը հրավ­ իր­ ել­ը։ Օր­ ին­ ա­կ՝ առ­ ա­ ջարկ­վում է փորձ­ ել գրավ­ որ աշխ­ ա­տա­նք հան­ ձն­ ար­ ա­րել­ու տար­բեր­ ա­կը, երբ եր­ եխ­ ա­ներ­ ը դաս­ ա­րա­նում կամ տան­ ը փոք­ րիկ էսս­ եի­ տեսք­ ով գրում են իր­ են­ ց կարծ­ իք­ ը տար­բեր տես­ ա­կի ճն­շումն­ եր­ ի մաս­ ին­ ՝ կախվ­ ած իր­ են­ ց տար­ իք­ ից­ ։ Օր­ ին­ ա­կ՝ ավ­ ագ դպ­րոց­ ում այդ կեր­ պ հնար­ ա­վոր է բաց­ ա­հայտ­ ել դիտ­ որ­ դ­ներ հան­դի­սա­ցող աշ­ ա­կեր­ տ­ներ­ ին, որոնք մին­ չ այդ վախ­ ե­նում էի­ ն պատ­մել իր­ են­ ց տե­սա­ծի մաս­ ին: ­Հա­րկ է նշել, որ այս և գրեթ­ ե բոլ­որ այլ մեթ­ ոդն­ եր­ ը աշխ­ ա­ տում են հիմն­ ա­կա­նում այն դեպք­ ում, երբ ուս­ ումն­ ա­կան գործ­ 58 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

ընթ­ ացը կազմ­ ա­կերպ­ ո­ղը վայել­ում է դաս­ ա­րա­նի վստ­ ա­հու­ թյուն­ ը և հեղ­ ին­ ա­կութ­ յուն է աշ­ ակ­ եր­ տ­ներ­ ի համ­ ար: Կարև­ որ է յուր­ ա­քան­չյուր աշ­ ա­կերտ­ ի պար­տա­դիր ներ­ գ­րավվ­ ա­ծու­թյուն­ ը տա­րա­տե­սակ միջ­ ո­ցա­ռումն­ եր­ ին, ինչ­ ը թույլ կտա նրանց ինք­ նաար­տա­հայտ­վել­ու. թե՛ բուլ­եր հանդ­ ի­սաց­ ող աշ­ ա­կեր­ տ­ներ­ ը, թե՛ այդ ճնշմ­ ան զոհ­ եր­ ը միմ­ յա­նց այլ տես­ ան­կյուն­ ից ճան­ ա­չել­ու ա­ռիթ կուն­ են­ ան­ ։ Դա կն­պաստ­ ի նրանց հար­ ա­բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ի վեր­ աի­մաս­տա­վորմ­ ա­նը:­ Ա­րա­կան սեռ­ ի՝ բուլ­եր­ ի դեր ստան­ ձն­ ած ա­շա­կեր­ տն­ եր­ ի մեծ­ ա­ մաս­նութ­ յուն­ ը շփոթ­ ում է ճնշ­ ում գործ­ ադր­ ել­ը տղամ­ ա­րդկ­ ու­ թյան դրսև­ որմ­ ան հետ­ ։ Նրանց հետ ուս­ ուց­ ող­ ակ­ ան զրույց­ ը կա­րող է անհ­ ա­մեմ­ ատ դրա­կան փոփ­ ո­խութ­ յունն­ եր­ ի սկիզ­ բ լի­ նել­։ Արժ­ ա­նա­նա­լով բուլ­եր­ ի վստ­ ա­հութ­ յան­ ը՝ հնար­ ա­վոր է նվա­ զա­գույն­ ի հաս­ ցն­ ել բուլ­իի­ նգ­ ի հնար­ ա­վոր­ ութ­ յուն­ ը դաս­ ա­րա­ նում: Ե­թե, օր­ ին­ ակ, ա­շա­կերտ­ ը դարձ­ ել է բուլ­եր դաս­ ընկ­ եր­ ոջ­ ը ուսումն­ ա­կան հաջ­ ո­ղութ­ յունն­ եր­ ի համ­ ար նախ­ ան­ձել­ու պատ­ ճառ­ ով, ապ­ ա նրան պետ­ ք է այն­պես ներ­ գ­րավ­ ել դաս­ ապրոց­ ես­ ի մեջ, որ նա խրախ­ ուսվ­ ի և հաջ­ ո­ղութ­ յունն­ եր գրանց­ ի։ Օր­ ին­ ա­կ՝ կա­րել­ի է պար­զել նրա սիր­ ած ա­ռար­կան և նախ­ ա­սիր­ ութ­ յուն­ ը, խո­սել նրա հետ այդ մաս­ ին, ներ­ գ­րա­վել ծնող­ ին այս գործըն­ թա­ցում։ Եթ­ ե գոր­ ծ ուն­ են­ ք վեր­ ոնշ­ յալ օր­ ին­ ա­կի հետ, հար­ կ է տե­ղ յակ պա­հել ծնող­ ին այդ մաս­ ին, որպ­ եսզ­ ի նա աշխ­ ա­տի ե­րեխ­ այի հետ այն առ­ ար­կա­ներ­ ի շուրջ­ ը, որոնք դժվար է հաղ­ թա­հա­րում եր­ եխ­ ան: ­Պետ­ ք է հաշ­վի առն­ ել, որ ան­ առ­ ող­ ջ մրց­ ակ­ցութ­ յուն­ ը ևս բու­ լիինգ­ ի տա­րած­ման առ­ իթ է։ Այդ պատ­ճա­ռով«­լավ ու վատ սով­ ո­ րող» աշ­ ակ­ եր­ տ­ներ­ ի միջ­ և եղ­ ած կեղ­ ծ բաժ­ ան­ման վրա հիմնվող շեշտ­ ադր­ ում­ ը նույնպ­ ես ինքն­ ին բաց­ ա­սա­կան երևույթ է։ ­Բուլ­իի­ նգ­ ի դրսև­ որ­ ումն­ եր­ ի հետ աշխ­ ա­տանք­ ում չափ­ ա­զա­նց կար­ևոր է նաև դպ­րոց­ ա­կան անձ­ նա­կազ­մի անդ­ ամն­ եր­ ի հա­ ԲՈՒԼԻԻՆԳԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ 59

մագ­ ործ­ ակ­ցութ­ յուն­ ը(դասղ­ եկ, ուս­ ուց­ իչ­ներ, կարգ­ ա­պա­հա­ կան հարց­ եր­ ի պա­տաս­խա­նա­տուն­ եր, դպր­ ոց­ ի հոգ­ ե­բան և այլն): Այն դեպք­ ե­րում, երբ բուլ­իի­ նգ­ ի դրսև­ որ­ ումն­ եր­ ը տևա­ կան են դառն­ ում, և դրան­ ց ինտ­ են­սիվ­ ութ­ յուն­ ը խոր­ ա­նում է, ան­հրա­ժեշտ է ներ­ գր­ ա­վել հոգ­ ե­բա­նի, որ­ ը մասն­ ա­գի­տա­կան ա­ջակց­ ութ­ յուն կցուց­ ա­բեր­ ի կողմ­ եր­ ին: Ս­տո­րև ներկ­ այաց­նում ենք ստեղծագործություններ, որոնց միջ­ ո­ցով ուսուցիչները և ծնորղները կարող են նպաստ­ ել դպրոց­ ակ­ ան միջավայրում բուլիինգի կանխարգելմանը կամ հաղ­թա­հար­մանը։ ԲՈՒԼԻԻՆԳԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ՖԻԼՄԵՐԻ ՑԱՆԿ՝ Чучело (1983), Ռոլան Բիկով Detachment (2011), Թոնի Քեյ Evil (2003), Միքայել Հոֆսթրոմ 13 Reasons Why (2017), Բրայան Յորքի ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ՝ Верочка (1984), Անդրեյ Բոգոսլովսկի Взгляд кролика (2010), Քենձիրո Հաիթանի Nineteen Minutes (2007), Ջոդի Պիկոլտ Each Kindness (2012), Ջաքլին Վուդսոն 60 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

5. ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿՐԹԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՈՒՄ

­Նոր քա­ղա­քա­կրթ­ ակ­ ան ի­րող­ ութ­ յուն­ ը իր հետ բեր­ ում է նոր մո­ տե­ցում­ներ­ ։ Ար­դեն տաս­նա­մյակն­ եր է, ինչ կրթ­ ութ­ յուն­ ը զար­ գա­ցած կա­պի­տա­լիստ­ ա­կան երկրն­ եր­ ում դիտ­ ա­րկվ­ ում է շու­ կայա­կան հա­րա­բեր­ ութ­ յուն­ներ­ ի հա­մա­տեք­ ստ­ ում։ Կրթ­ օջախաշ­խա­տա­շուկ­ ա ա­մուր կա­պը նման երկրն­ եր­ ում բեր­ ում է մրցակց­ ութ­ յան դե­րի կար­ևորմ­ ա­ն։­ Ար­դյունք­ ում, շուկ­ այա­կան հար­ ա­բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ում առկ­ ա հաղ­թողն­ եր­ ի և պար­ տ­վողն­ եր­ ի տրամ­ աբ­ ա­նութ­ յուն­ ը տեղ­ ա­ փոխվ­ ում է կրթ­ ութ­ յան գործ­ ըն­թա­ց։ ­Հա­մա­կար­գը հիմն­ ա­կա­նում գործ­ ում է հետևյալ տրամ­ ա­բա­ նութ­ յամբ. լավ սով­ որ­ ել­ը ա­պա­հով­ ում է լավ գնահ­ ա­տա­կան, լավ գնահ­ ա­տակ­ ա­նը ապ­ ա­հով­ ում է լավ բար­ ձր­ ա­գույն կրթ­ ու­ թյուն, իսկ վերջ­ ի­նս էլ՝ բար­ ձր վարձ­ ա­տր­վող աշխ­ ա­տա­նք։­ Ա­ռաջ­ ին հայացք­ ից որև­ է խնդ­ իր չպա­րուն­ ա­կող այս մոդ­ ել­ը ուն­ ի բազմ­ ա­թիվ թեր­ ութ­ յունն­ եր­ ։ Օր­ ին­ ակ­ ՝ մրց­ ակ­ցութ­ յան գե­ րագ­նա­հա­տում­ ը Հար­ ա­վային Կոր­ եա­ յում բեր­ ել է նրան, որ երկ­ րում արձ­ ա­նա­գր­վել է դեռ­ ա­հաս­ներ­ ի ինքն­ ասպ­ ա­նութ­ յան ամ­ ե­ նա­բա­րձր ցուց­ ա­նիշ­ ը­։ ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿՐԹԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՈՒՄ 63

­Հայաս­տա­նում իր­ ա­վիճ­ ակ­ ը այլ է։ ՀՀ-ն զարգ­ ա­ցող երկ­ իր է, որտ­ եղ չկան շուկ­ այա­կան նման զարգ­ ա­ցած հա­րա­բեր­ ութ­ յուն­ ներ, և միա­ ն­շա­նակ ուղղվ­ ա­ծու­թյուն չկա։ Սակ­ այն հեն­ ց դրա հա­մար էլ կարև­ որվ­ ում են մրց­ ակ­ցային կրթ­ ութ­ յան­ ը վեր­ ա­բե­ րող հարց­ ադ­րումն­ եր­ ը։ Քան­ ի որ չկան համ­ ա­կարգ­ ային պա­ հանջ­ներ մրց­ ակ­ցային կրթ­ ութ­ յան մաս­ ին, կար­ իք կա ուն­ ե­ նալ­ու մանկ­ ա­վար­ժա­կան կողմն­ որ­ ոշվ­ ա­ծու­թյուն, որ­ ի շնորհ­ իվ հնա­րա­վոր կլին­ ի կառ­ ուց­ ել դպր­ ոց­ ՝ եր­ եխ­ այի համ­ ար, այլ ոչ թե դպ­րոց­ ՝ շուկ­ այի հա­մա­ր։­ Ու­սումն­ ա­սիր­ ե­լով մրց­ ակ­ցութ­ յուն­ ը կրթ­ ակ­ ան գործ­ ըն­թա­ ցում՝ ու­սուց­ ի­չը հնար­ ա­վո­րու­թյուն է ստան­ ում մրց­ ակց­ ու­ թյու­նը կիր­ ա­ռե­լու որ­պես մանկ­ ա­վարժ­ ա­կան հնար­ ք անհ­ րա­ ժե­շտ դեպ­քեր­ ում, ոչ թե տրվ­ ե­լու դրան­ ՝ որպ­ ես կրթ­ ութ­ յան հա­մար անհ­ րաժ­ ե­շտ պայ­մա­նի։­ Ե­թե փորձ­ են­ ք նկար­ ագ­րել դրութ­ յուն­ ը Հայաստ­ ա­նում, ապ­ ա ա­ռաջ­ ին հերթ­ ին նկատ­ ե­լի է մր­ցակ­ցու­թյու­նը գնահ­ ա­տա­կա­ նի համ­ ա­ր։ Կա­րել­ի է ա­սել, որ գնահ­ ա­տա­կան­ ը հիմն­ ա­կան «մրցա­նա­կն է»՝ հան­ ուն որ­ ի եր­ եխ­ ա­ներ­ ի միջ­ և ա­ռա­ջա­նում են մրց­ ակ­ցային հար­ ա­բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ։ ­Սա­կայն ի՞նչն է հատկ­ ան­շա­կան Հայաստ­ ա­նի համ­ ա­ր։ Բան­ ն այն է, որ այստ­ եղ դպր­ ոց­ ա­կան գնահ­ ա­տա­կա­նը մեծ նշան­ ա­ կութ­ յուն չուն­ ի սոց­ իա­ ­լա­կան հետ­ ա­գա գործ­ ու­նեո­ ւթ­ յան­ հա­ մար, ինչ­պի­սիք կար­ ող են լին­ ել ԲՈ­ՒՀ կամ որև­ է աշ­խա­տանք­ ի ընդ­ ունվ­ ել­ը։ Ինչ­պես արդ­ են նշվ­ եց, զարգ­ ա­ցած կապ­ իտ­ ա­լիս­ տա­կան երկրն­ եր­ ում գնահ­ ա­տա­կա­նը կարև­ որ է հետ­ ա­գա գոր­ ծու­նեո­ ւթ­ յան համ­ ա­ր։ Ո­րոշ երկրն­ եր­ ում վատ գնահ­ ատ­ ա­կա­նը նշա­նա­կում է վատ ԲՈ­ՒՀ, ինչն էլ նշան­ ա­կում է վատ աշխ­ ա­ տանք։ Ն­ման խիս­ տ մոտ­ եց­ման դեպք­ ում տեսն­ ում ենք, որ ձևավ­ որ­ վում են անհ­ ա­տա­կա­նութ­ յունն­ եր, ովք­ եր կար­ ող­ ան­ ում են հաղ­ 64 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

թա­հա­րել բոլ­որ դժվ­ ա­րութ­ յունն­ եր­ ը իր­ են­ ց նպատ­ ա­կին հաս­ նել­ու համ­ ա­ր։ Միա­ յն թե հար­ ց է առ­ ա­ջա­նում՝ արդյոք կրթ­ ու­ թյուն­ ը հաղթ­ ողն­ եր­ ի է­լիտ­ ար բան­ ակ ստեղծ­ ե­լու համ­ ա­՞ր է, թե՞ կար­ևոր են անխ­ տիր բոլ­որ ա­շա­կեր­ տ­ներ­ ը։­ ­Բաց­ ի դրան­ ից չի կար­ ել­ի միա­ ն­շա­նակ գնահ­ ատ­ ա­կան տալ նաև մրց­ ակ­ցութ­ յան արդ­ յունք­ ում առ­ ա­ջա­տար դեր ուն­ եց­ ող աշ­ ա­ կեր­ տ­ներ­ ին­ ։ Ակնհ­ այտ է, որ առ­ ա­ջա­տա­րի հոգ­ ե­բա­նութ­ յուն­ ը կա­րող է հանգ­ եցն­ ել լուրջ վտան­ գ­ներ­ ի, երբ մարդ­ ու կյանք­ ում ան­հա­ջո­ղութ­ յունն­ եր պատ­ ա­հեն­ ։ Մշտ­ ա­պես առ­ ա­ջա­տար լին­ ե­ լու հակ­ ում ուն­ եց­ ող մարդ­ իկ առ­ ա­ջին իսկ ձախ­ ողմ­ ան դեպք­ ում կա­րող են այլևս«չ­վեր­ ա­կա­նգնվ­ ել»։ Ե­րեխ­ ա­ներ­ ը, տարվ­ ած լին­ ել­ով տարբ­ եր քնն­ ութ­ յունն­ եր­ ով և թեստ­ ե­րով­ ՝ հա­նուն լավ գնա­հա­տա­կա­նի, դեռ­ ևս պատ­կեր­ ա­ցում չուն­ են կյանք­ ի բազ­ մա­շե­րտ լին­ ել­ու մաս­ ին­ ։ Ցանկ­ ա­ցած ան­հա­ջող­ ութ­ յուն կար­ ող է լուրջ հետև­ ա­նք­ներ­ ի բեր­ ել նման մար­ դ­կա­նց կյանք­ ում(այս մա­սին է վկայում աշխ­ ա­տան­քը կոր­ ցն­ ել­ու հետև­ անք­ ով ինք­ նաս­պա­նութ­ յունն­ եր­ ի թիվ­ ը)։ ­Դի­տար­կեն­ ք երկ­ ու եր­ եխ­ ա­ներ­ ի օր­ ին­ ա­կը, որ­ ոնց­ ից մեկ­ ը հա­ ջո­ղութ­ յունն­ եր­ ի է հասն­ ում դպր­ ոց­ ակ­ ան կյանք­ ում և այդպ­ ես շա­րուն­ ա­կում նաև ԲՈՒ­ Հ-ում, իսկ մյուս­ ը ան­ ըն­ դհ­ ատ ձախ­ ո­ ղում է քնն­ ութ­ յունն­ եր­ ը և մի կեր­ պ է ա­վարտ­ ում դպր­ ոց­ ը։ Առ­ ա­ ջին եր­ եխ­ ան, որ­ ը սով­ որ է հաջ­ ո­ղութ­ յունն­ եր­ ի, հետ­ ա­գայում խնդիրն­ եր է ուն­ են­ ա­լու դժվ­ ա­րութ­ յունն­ եր­ ի բախվ­ ել­իս­ ։ Երկ­ րորդ եր­ եխ­ ային ա­մեն անգ­ ամ ոչ­ ին­ չ չի մնում ան­ ել­ու, քան նո­ րից փորձ­ ել­։ Սա էլ նրա մոտ ձևավ­ որ­ ում է չհան­ ձնվ­ ել­ու հմտ­ ու­ թյուն։­ Այս օր­ ին­ ա­կը թեպ­ ետ բոլ­որ դեպք­ ե­րի համ­ ար չէ, սակ­ այն մեն­ ք տես­նում ենք, որ ցանկ­ ա­ցած պա­րա­գայում խիս­ տ մրց­ ակց­ ու­ թյուն­ ը կրթ­ ա­կան համ­ ա­կար­գում բեր­ ում է լուրջ խնդ­ իրն­ եր­ ի, և այդ խն­դիրն­ եր­ ը ոչ թե վեր­ ա­բեր­ ում են եր­ եխ­ ա­ներ­ ի մի խմբ­ ին, ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿՐԹԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՈՒՄ 65

այլ բոլ­որ եր­ եխ­ ա­ներ­ ին­ ։ Ընդհ­ ան­րաց­նել­ով հնար­ ա­վոր խնդ­ իր­ ներ­ ը՝ կար­ ող ենք աս­ ել, որ խիս­ տ մրց­ ակ­ցութ­ յան արդ­ յունք­ ում ե­րեխ­ ա­ներ­ ի մոտ կար­ ող են առ­ ա­ջա­նա­լ՝ սթր­ ես, հուս­ ա­հա­տութ­ յուն և ընկճվ­ ա­ծու­թյուն, դա­սընկ­ երն­ եր­ ի հետ փոխհ­ ա­րա­բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ում լարվ­ ա­ ծու­թյուն, համ­ ա­գործ­ ակ­ցել­ու դժ­վա­րութ­ յուն, խն­դիրն­ եր, որոնք արտ­ ա­հայտ­վում են մեծ տար­ իք­ ում, հա­կակ­րա­նք դպ­րոց­ ի, առ­ ար­կայի կամ ուս­ ուցչ­ ի հանդ­ եպ: ­Հայաս­տա­նի պար­ ա­գայում թեպ­ ետ չկա շուկ­ այակ­ ան հար­ ա­ բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ով պայմ­ ա­նա­վորվ­ ած մրց­ ակց­ ութ­ յուն, կամ դա առկ­ ա է մա­սա­մբ, այն­ ուամ­ են­ այ­նիվ կար­ ող ենք տեսն­ ել հան­ գա­մա­նք­ներ, որոնք ընդհ­ ան­րա­պես կապ չուն­ են կրթ­ ա­կան գործ­ ըն­թա­ցի հետ­ ։ Դա կա­րող է լին­ ել եր­ եխ­ ա­ներ­ ի ծնողն­ եր­ ի միջ­ և ո­րոշ­ ա­կի հար­ աբ­ եր­ ութ­ յուն, կար­ ող է լին­ ել ծնողն­ եր­ ի և հար­ ա­զատն­ եր­ ի կողմ­ ից պարտ­ ա­դր­վող«բ­ ոլ­որ­ ից լավ­ ը լին­ ել­ու» միտ­ ում և շատ այլ օ­րին­ ակ­ներ­ ։ ­Կա­րող ենք աս­ ել, որ Հայաստ­ ա­նում կրթ­ ա­կան ոլ­որտ­ ում գնա­ հատ­ ա­կա­նը ոչ թե գիտ­ ե­լիք­ ի մա­կար­դա­կի արտ­ ա­ցոլմ­ ամ­ բ պայ­ մա­նա­վորվ­ ած բնակ­ ան­ ոն մրց­ ակ­ցութ­ յան ցուց­ իչ է, այլ ինք­նա­ խա­բեո­ ւթ­ յան, ինքն­ ա­հաս­տատ­ման, սոց­ իա­ ­լա­կան որ­ ոշ­ ա­կի դիրք­ ի զբաղ­ եցմ­ ան և ար­ ա­տա­վոր մի շարք երև­ ույթն­ եր­ ի խթան­ ման միջ­ ոց: Նաև կան արտ­ ա­քին սոց­ իա­ ­լակ­ ան գործ­ ոն­ներ, ո­րոնց­ ից են ուս­ ուց­ իչ­ներ­ ի միջ­ և մրց­ ակ­ցութ­ յուն­ ը, մրց­ ակց­ ու­ թյուն­ ը դաս­ ա­րան­ներ­ ի, դպր­ ոցն­ եր­ ի միջ­ և։ Ի­հարկ­ ե, ուս­ ուց­ իչ­ ը չի կար­ ող վեր­ ա­հսկ­ ել այնպ­ ի­սի մի գործ­ ըն­թաց, որ­ ը ներ­ ա­ռում է հաս­ ա­րա­կա­կան այսպ­ ի­սի լայն շերտ­ եր, ­սակայն հնար­ ավ­ որ­ ու­ 66 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

թյուն ուն­ ի կանխ­ ար­գե­լել­ու դրան­ ք՝ ճիշ­ տ կառ­ ուց­ ել­ով դաս­ ը։ ­ Այս­պես, լավ­ ա­գույն բան­ աձ­ևը, որ­ ը հակ­ ա­դրվ­ ում է վեր­ ոնշյալ նկա­րագ­րութ­ յունն­ եր­ ին, հետևյալ­ն է՝ կր­թութ­ յուն կրթ­ ութ­ յան հա­մա­ր՝ հա­նուն եր­ ե­խայի։ Շատ կար­ևոր է, որ ուս­ ուց­ իչ-ծ­նող, ուս­ ուց­ իչ-ե­րեխ­ ա, ե­րեխ­ ա-ե­րեխ­ ա­ներ­ ի խումբ համ­ ա­գործ­ ակ­ ցութ­ յան մեջ ամր­ ա­գր­վի այս սկզբ­ ունք­ ը։ Այն ենթ­ ադր­ ում է, որ ե­րեխ­ ա­ներ­ ի համ­ ար սով­ որ­ ել­ու մոտ­ ի­վա­ցիա­ ն ոչ թե ուր­ իշ­ ից ա­վել­ի լավ սով­ որ­ ել­ն է, այլ գիտ­ ե­լիք­ ն ու կրթ­ ութ­ յուն­ ը ինքն­ ին­ ։ Կրթ­ ութ­ յա­նը այս կեր­ պ վեր­ աբ­ երվ­ ել­ու գլխ­ ա­վոր գաղտն­ ի­ քը ե­րեխ­ ա­ներ­ ի մեջ կրթ­ ութ­ յան հանդ­ եպ սեր արթն­ ացն­ ել­ն է։ Երբ եր­ եխ­ ան սիր­ ում է դպր­ ոց­ ը, սիր­ ում է դպր­ ոց­ ա­կան առ­ ար­ կա­ներ­ ը, վեր­ ա­նում է այն լարվ­ ա­ծու­թյուն­ ը, որն առ­ աջ­ ա­ցել էր դպ­րոց­ ը որպ­ ես պարտ­ ա­կա­նութ­ յուն ընկ­ ալ­ել­ու հետև­ անք­ ով­ ։ Տար­բեր տար­ իք­ ի եր­ եխ­ ա­ներ­ ի մեջ կրթ­ ութ­ յան հանդ­ եպ հետ­ ա­ քրք­րութ­ յուն և սեր արթն­ աց­նել­ու համ­ ար պետ­ ք է հաշ­վի առն­ ել տա­րիք­ ային ա­ռանձ­նա­հատ­կութ­ յունն­ եր­ ով պայմ­ ա­նա­վորվ­ ած հա­մա­պա­տասխ­ ան հոգ­ ե­ բա­ն­ ա­կան վիճ­ ա­կը։ Հիմ­ ն­ վել­­ով տար­ իք­ ային հոգ­ ե­բա­ նութ­ յան վրա՝ կար­ ող ենք կա­տա­րել հետև­ յալ բաժ­ ա­ նում­ ը. ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿՐԹԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՈՒՄ 67

ԵՐԵԽԱՅԻ ԸՆԿԱԼՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԿՐՏ­ՍԵՐ ԴՊ­ՐՈՑ որտ­ եղ մոտ­ ի­վաց­նող գործ­ ոն­ ը ուս­ ուցչ­ ի հեղ­ ին­ ա­կու­ թյունն է։ Տարր­ ա­կան դպ­րոց­ ի եր­ եխ­ ա­ներ­ ը սով­ որ­ ում են ընդ­ օ­րին­ ա­կել­ով, հետև­ ա­բա­ր՝ սիր­ ում են դպր­ ոց­ ը և ա­ռար­ կան, ինչ­պես այն սիր­ ում է իր­ են­ ց ուս­ ուց­ իչ­ ը։­ ՄԻ­ՋԻՆ ԴՊ­ՐՈՑ որտ­ եղ ե­րեխ­ այի մեջ մեծ ցանկ­ ութ­ յուն է առ­ ա­ջա­նում բա­ցահ­ այ­տե­լու աշխ­ ար­հը և ինքն իր­ են­ ։ Այս շրջ­ ա­նում ե­րեխ­ ա­ներ­ ի մոտ աստ­ ի­ճա­նաբ­ ար թուլ­ան­ ում է հեղ­ ին­ ա­ կութ­ յան նշան­ ա­կութ­ յուն­ ը, և զուգ­ ահ­ եռ զարգ­ ա­նում է աշ­ խար­հը սեփ­ ակ­ ան հայացք­ ով ընկ­ ալ­ել­ու կար­ ող­ ութ­ յուն։ Ա­ՎԱԳ ԴՊ­ՐՈՑ որտ­ եղ ե­րեխ­ ան կա­րող­ ա­նում է ինքն­ ուր­ ույն ընկ­ ա­լել աշ­ խար­հը, սակ­ այն հա­մակ­րան­ ք է տա­ծում«իր գործ­ ի վար­ պետ» ու­սուցչ­ ի հանդ­ ե­պ։ Դպ­րոց­ ակ­ ան եր­ եխ­ ա­ներ­ ի տա­րիք­ ային և հոգ­ ե­բան­ ա­կան ա­ռանձն­ ա­հատ­կութ­ յունն­ եր­ ը լայն քնն­ ա­րկմ­ ան առ­ ար­կա են։ Սրանք, իհարկե, տարիքային հոգեբանության ընդհ­ անր­ աց­ ված սահ­ մանումներ են, որոնց ուշադրություն դարձնելով՝ ուս­ ուց­­ իչ­ ը կար­ ող է եր­ եխ­ ա­ներ­ ի մեջ ձգտ­ ում առ­ ա­ջացն­ ել կր­ թութ­ յան հանդ­ եպ, ինչ­ ը այս պար­ ա­գայում միտվ­ ած է փո­խա­ րին­ ել­ու մրց­ ակ­ցութ­ յանը՝ որպ­ ես եր­ եխ­ ա­ներ­ ին մոտ­ ի­վացն­ ող հան­գամ­ ան­քի­։ 68 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

­Սա­կայն մրց­ ակ­ցութ­ յուն­ ը որ­ ոշ դեպք­ ե­րում կար­ ող է կիր­ առ­վել որպ­ ես մանկ­ ա­վար­ժա­կան հնար­ ։ Նախ­ևա­ռաջ պե­տք է հաշ­վի առ­նել այն պայմ­ ան­ներ­ ը, որոնք առկ­ ա են մրց­ ակց­ ութ­ յան հա­ մա­ր։ Երբ ուս­ ուց­ իչ­ ը դաս­ ը բաց­ ատ­րում է բոլ­որ եր­ եխ­ ա­ներ­ ին, այ­նուհ­ ետ­ և հար­ ցն­ ում է բաց­ ատ­րած թեմ­ ան, որպ­ ես­զի գնա­ հա­տի, խա­խտ­վում է արդ­ ա­րութ­ յան սկզբ­ ունք­ ը, քա­նի որ ամ­ են ե­րեխ­ ա ուն­ ի սով­ որ­ ել­ու իր սեփ­ ա­կան հնար­ ա­վոր­ ութ­ յունն­ ե­ րը։ Մյուս կողմ­ ից­ ՝ երբ հաշվ­ ի ենք առ­նում այս հանգ­ ա­ման­քը, հարց է առ­ ա­ջա­նում, թե որք­ ա­նով են պայմ­ անն­ եր­ ը ի սկզբ­ ա­նե հա­վա­սա­ր։ ­Հաշ­վի առն­ ել­ով մրց­ ակ­ցութ­ յան մաս­ ին մին­ չ այս նշվ­ ած դրույթ­ ներ­ ը՝ ուս­ ուց­ իչ­ ը կա­րող է առ­ ա­ջար­կել հետև­ յա­լը՝ ա­նել ավ­ ե­լի լավ, քան քեզ հաջ­ ող­վում էր առ­ ա­ջ։ Այլ կեր­ պ աս­ ած­ ՝ այս բա­ նաձ­ևը ենթ­ ադ­րում է եր­ եխ­ այի մրց­ ակ­ցութ­ յուն ինքն իր հետ կամ ա­ռաջ­ ըն­թա­ցի գնահ­ ա­տում։ Ի՞նչ առ­ ա­վել­ութ­ յուն ուն­ ի այս սկզբ­ ունք­ ը։ Երբ խոսք­ ը եր­ եխ­ ա­ներ­ ի միջ­ և մրց­ ակց­ ութ­ յան մա­ սին է, կար­ ող է լին­ ել և սով­ որ­ ա­բար լին­ ում է հետև­ յալ պատ­ կեր­ ը. եր­ եխ­ ան ցանկ­ ա­նում է մաթ­ եմ­ ա­տի­կայից լավ­ ա­գույն ա­ռաջ­ ա­դիմ­ ութ­ յուն­ ը ցուց­ ա­բեր­ ել դաս­ ա­րա­նում։ Ո­րոշ­ ա­կի աշ­ խա­տան­քի շնորհ­ իվ նա կար­ ող­ ա­նում է հասն­ ել իր նպատ­ ա­կին, սա­կայն դրան­ ից հետ­ ո դադ­ ա­րում է աշխ­ ա­տել, քան­ ի որ արդ­ են լուծ­ ել է իր առջև դր­ված խն­դի­րը։­ ­Հետ­ևա­բար, ինքն իր հետ մրց­ ակ­ցել­ու սկզբ­ ունք­ ի առ­ ա­վել­ու­ թյունն այն է, որ սով­ որ­ եցն­ ում է եր­ եխ­ ա­ներ­ ին չբավ­ ա­րար­վել ձեռ­ ք բե­րա­ծով, այլ ան­ ըն­ դ­հատ աշ­խա­տել, զարգ­ աց­նել սեփ­ ա­ կան կա­րող­ ութ­ յունն­ եր­ ը և հմտ­ ութ­ յունն­ եր­ ը։ Ա­ռո­ղջ մրց­ ակ­ցութ­ յան միջ­ ոց կար­ ող է լին­ ել խմ­բային աշ­խա­ տան­քը, եթ­ ե այն ճիշ­ տ է կազ­մա­կեր­ պ­վում։ Ե­թե ուս­ ուց­ իչ­ ը հետևող­ ա­կան չէ, ա­պա սով­ որ­ ա­բար խմբ­ ային աշխ­ ա­տան­քը ցան­կա­լի արդ­ յունք չի տալ­իս. օր­ ին­ ա­կ՝ եթ­ ե չկա համ­ ա­պա­տաս­ ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿՐԹԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՈՒՄ 69

խան դեր­ ա­բաշխ­ ում, որ­ ոշ եր­ եխ­ ա­ներ ստան­ ձն­ ում են առ­ աջ­ նորդ­ ի դեր­ ը և կատ­ ա­րում հիմն­ ա­կան աշխ­ ա­տանք­ ը, որ հան­ ձ­ նա­րար­ված էր ամ­բող­ ջ խմ­բին­ ։ Մյուսն­ եր­ ը չեն ընդդ­ իմ­ ա­նում այդ հանգ­ ամ­ ան­քին, այլ ընդհ­ ա­կա­ռա­կը, ուր­ ախ են, որ իր­ են­ ց փո­խա­րեն կատ­ ար­վում է աշխ­ ա­տան­քը։ Մի­նչ­դեռ աշ­խա­տան­ քը ճիշ­ տ կազմ­ ա­կերպ­ ե­լու և ցանկ­ ա­լի արդ­ յունք գրանց­ ել­ու հա­ մար պետ­ ք է գնա­հա­տել ոչ միա­ յն կատ­ ար­ված հա­նձն­ ա­րա­րու­ թյան, այլև բուն թիմ­ ային աշխ­ ա­տան­քի համ­ ար: Այս օր­ ին­ ա­կով նույնպ­ ես կար­ ող ենք տեսն­ ել, որ երբ մրց­ ակց­ ու­ թյուն­ ը դրվ­ ում է ճիշ­ տ հիմք­ ե­րի վրա և ուղղվ­ ած է որև­ է հստակ խն­դիր լուծ­ ե­լուն, կար­ ող է հանգ­ եցն­ ել դրակ­ ան արդ­ յունք­ ի։ Խմբային աշխ­ ա­տան­քի օր­ ին­ ա­կով ուս­ ուց­ իչ­ներ­ ը կար­ ող են ի­րեն­ ց դաս­ ա­րա­նում առկ­ ա այլ խնդ­ իրն­ եր լուծ­ ե­լու համ­ ար կի­ րառ­ ել մրց­ ակ­ցութ­ յուն­ ը։ Ի՞նչն է կարև­ որ­ ։ Այս­ օր­ ին­ ակ մրց­ ակ­ ցութ­ յուն­ ը, ըստ էո­ ւթ­ յան, չուն­ ի հաղթ­ ողն­ եր­ ի և պար­ տ­վողն­ եր­ ի տար­բեր­ ա­կում, ինչ­ ը խնդ­ իրն­ եր­ ի է հան­գեցն­ ում։­ Եվ վերջ­ ա­պես, մրց­ ակ­ցութ­ յուն­ ը լավ­ ա­գույնս դրսև­ որվ­ ում է տա­րա­տե­սակ խա­ղեր­ ի և մար­ մն­ ա­մար­զա­կան գործ­ ու­նեո­ ւ­ թյան ժամ­ ա­նա­կ։ Բան­ ն այն է, որ խաղ­ եր­ ի դեպք­ ում մրց­ ողն­ ե­ րի միջ­ և ա­ռա­ջա­ցած լար­վա­ծու­թյուն­ ը շատ ա­րագ ան­ցնում է խա­ղից հետ­ ո։ Այս­ ին­ քն՝ մրց­ ակ­ցութ­ յան տրամ­ ա­բան­ ութ­ յուն­ ը մնում է խաղ­ ի սահմ­ ան­ներ­ ում և չի տեղ­ ափ­ ոխ­վում դաս­ ա­րան, չի հանգ­ եցն­ ում ներդ­ ա­սա­րա­նա­կան հար­ ա­բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ի վատթ­­­ ա­ր­ ացմ­­ ա­ն։ 70 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

6. ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ

­Սոց­ իա­ ­լա­կան անհ­ ա­վա­սա­րութ­ յան արմ­ ատ­ներ­ ից է դպր­ ո­ ցում դեռ վաղ տար­ իք­ ից գնահ­ ատ­ման մի շարք եղ­ ա­նակն­ ե­ րի կիր­ ա­ռում­ ը։ Գնահ­ ատ­ման փաս­ տն ինքն­ ին հանգ­ եցն­ ում և ստիպ­ ում է ա­նըն­ դ­հատ ուշ­ ադ­րութ­ յան կեն­ տ­րոն­ ում պահ­ ել հա­վա­սա­րութ­ յան և արդ­ ա­րութ­ յան խնդ­ իրն­ եր­ ը։ Թվում է, թե բոլ­որ­ ից միև­նույն չափ­ ա­նիշն­ եր­ ը պահ­ ան­ջող գնահ­ ատ­ման 10‑բալ­լա­նոց համ­ ա­կար­գը հավ­ ա­սար պայմաններ է ապ­ ա­հո­ վում, սակ­­ այն հստ­ ակ չա­փան­ իշն­ երն ու կաղ­ ապ­ ար­ներ­ ը հաշ­ վի չեն առն­ ում յուր­ ա­քան­չյուր առ­ ան­ձին եր­ եխ­ այի մտային ու ֆի­զիկակ­ ան կար­ ող­ ութ­ յունն­ եր­ ը, սոց­ իա­ ­լա­կան կարգ­ ա­վիճ­ ա­կը, ի վերջ­ ո՝ անհ­ ա­տա­կա­նութ­ յուն­ ը։ Սրա արդ­ յունք­ ում նախ­ ա­պես տար­բեր(ոչ հավ­ աս­ ար) պայ­ման­ներ­ ում գտնվ­ ող աշ­ ա­կեր­ տ­ ներ­ ի առջև դրվ­ ում է նույն խնդ­ ի­րը, ինչ­ ը անհ­ ա­վա­սա­րութ­ յան պատ­ճառ է դառ­նում։ ՀՀ Հանր­ ա­կրթ­ ութ­ յան պետ­ ա­կան չափ­ որ­ ոշ­ իչ­ներ­ ի համ­ ա­ձայն՝ գործ­ ում է գնահ­ ատ­ման երկ­ ու ձև՝ ստուգ­ ող(միա­ ­վոր­ ային) և ուս­ ուց­ ա­նող(ձև­ ա­վոր­ ող): 10 Ազդ­ ե­ցիկ­ ութ­ յան և որ­ ոշ­ իչ լին­ ել­ու ա­ռում­ ով, անխ­ ոս, գեր­ ա­կշ­ռում է միա­ ­վոր­ ային գնահ­ ա­տում­ ը: 10. ՀՀ կառավարություն, 8 ապրիլի 2010 թվականի N 439-Ն որոշում, https:// www.arlis.am/DocumentView.aspx?docid=57923։ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ 73

Ներկ­ այում Հայաստ­ ա­նում միա­ ­վոր­ ային գնահ­ ա­տում­ ը գոր­ ծում է՝ երկր­ որդ դաս­ ա­րա­նից սկս­ ած: Տա­սը միա­ ­վոր­ ան­ ոց սանդղ­­ ակն ուն­ ի անց­ ող­ իկ շեմ, և ըստ այդմ՝ կիր­ առվ­ ող միա­ ­վոր­ ներ­ ը բաժ­ ան­վում են«անբ­ ա­վա­րա­րի»,«բ­ ա­վար­ ա­րի»,«լ­ա­վի» և «­գե­րա­զան­ցի», ինչ­ ը առ­ աջ է բե­րում մի շարք խնդ­ իրն­ եր, որոնք կապվ­ ած են եր­ եխ­ ա­ներ­ ի միջ­ և հավ­ ա­սա­րութ­ յան, արդ­ ա­րու­ թյան և եր­ եխ­ այի տա­րիք­ ով պայմ­ ա­նա­վորվ­ ած հոգ­ ե­բա­նա­կան ա­ռան­ ձն­ ա­հատկ­ ութ­ յունն­ եր­ ի հետ: Մասն­ ա­վոր­ ա­պես, նիշ­ ային գնա­հատ­ման համ­ ա­կար­գը ենթ­ ադ­րում է առ­ աջ­ ա­դիմ­ ութ­ յան հստ­ ակ կաղ­ ա­պար­ներ, որոնք ժամ­ ա­նա­կի ընթ­ ացք­ ում ազդ­ ե­ ցիկ դեր են ստան­ ձն­ ում աշ­ ա­կեր­ տ-ուս­ ուց­ իչ, աշ­ ա­կեր­ տ-ծ­նող և ծնող-ուս­ ուց­ իչ հար­ ա­բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ում: Հաճ­ ախ«­վատ» գնա­ հա­տա­կա­նը ուս­ ուց­ իչ­ներ­ ի կողմ­ ից օգտ­ ա­գո­րծ­վում է որպ­ ես ա­շա­կերտ­ ին պատ­ժե­լու, իսկ«լ­ավ»-ը՝ խրախ­ ուս­ ել­ու գործ­ իք: Եվս մեկ խնդ­ իր է այն, որ հաճ­ ախ ան­բա­վա­րար գնահ­ ա­տա­կան ստաց­ ող աշ­ ա­կեր­ տ­ներ­ ը ժամ­ ա­նա­կի ընթ­ ացք­ ում սկս­ ում են ի­րեն­ ց կար­ ող­ ութ­ յունն­ եր­ ը ցած­ ր գնահ­ ա­տել, ինչն իր ազդ­ եց­ ու­ թյունն է թողն­ ում հետ­ ա­գայում կրթ­ ութ­ յան հանդ­ եպ վեր­ ա­բեր­ մունք­ ի վրա, և ընդհ­ ան­րա­պես, ցած­ ր ինքն­ ագ­նահ­ ա­տա­կա­նը դառն­ ում է հոգ­ ե­վիճ­ ակ: ­Չա­փո­րոշ­ իչ­ներ­ ի նոր նախ­ ագ­ծի համ­ ա­ձայն՝ աշ­ ա­կեր­ տ­ներ­ ը միա­վոր­ ային գնահ­ ա­տա­կան չեն ստան­ ա մին­ չև 5-րդ դաս­ ա­ րան­ ի երկր­ որդ կիս­ ա­մյակ, իսկ 10-բալլ­ան­ ոց համ­ ա­կարգ­ ը կու­ նեն­ ա զուտ քան­ ա­կա­կան գնահ­ ատ­ման նշան­ ակ­ ութ­ յուն: 11 Մի կողմ­ ից նոր խնդ­ իր է առ­ ա­ջա­նում, թե ինչ­պես և ինչ մեթ­ ոդն­ եր­ ի հիմ­ ան վրա կկառ­ ուց­ են իր­ են­ ց աշխ­ ա­տանք­ ը մին­ չև 5-րդ դա­ սար­ ան­ներ­ ում դաս­ ա­վան­դող ուս­ ուց­ իչ­ներ­ ը, որոնք մին­ չ այս օգտվ­ ում էի­ ն միա­ ­վոր­ ային գնահ­ ա­տում­ ից, մյուս կողմ­ ից շա­ 11.«Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2010 թվականի ապր­ իլի 8-ի N 439-Ն որոշման մեջ փոփոխություններ կատարելու մասին» ՀՀ կառ­ ա­վ­ա­ րության որոշման նախագիծ, https://www.e-draft.am/projects/2560/about։ 74 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

րուն­ ա­կում են արդ­ ի­ա­կան մնալ հավ­ ա­սա­րութ­ յան­ ն առնչ­վող մի շարք խնդ­ իրն­ եր, որոնք բխում են 5-րդ դաս­ ար­ ա­նից հետ­ ո միա­ ­վոր­ ային գնահ­ ա­տում­ ից: ­ Ա­ռաջ­ ա­րկվ­ ող լուծ­ ումն­ եր­ ՝ ­ ՈՒ­ՍՈՒ­ՑԱ­ՆՈՂ ԳՆԱՀ­ Ա­ՏՈՒ­ՄԸ ՄԻՆ­ ՉԵՎ 5-ՐԴ ԴԱ­ՍԱ­ՐԱՆ­ Ի ԵՐԿ­ՐՈՐԴ ԿԻՍ­ ԱՄ­ ՅԱԿ­ ­Այն դաս­ ա­րան­ներ­ ում, որտ­ եղ միա­ ­վոր­ ային գնահ­ ատ­ ումն այ­ սուհ­ ետ չի կիր­ առ­վել­ու, հնար­ ա­վոր­ ութ­ յուն է ստեղ­ ծ­վում առ­ ա­ վել մեծ տեղ հատկ­ ացն­ ել­ու ուս­ ուց­ ա­նող գնահ­ ատմ­ ա­նը, ին­ չը ենթ­ ադ­րում է ժամ­ ա­նա­կա­կից մանկ­ ա­վարժ­ ու­թյան մեջ հայտ­նի ձևավ­ որ­ ող գնահ­ ատ­ման կիր­ ա­ռում։ Ձ­ևա­վոր­ ող գնահ­ ա­տում­ ը սով­ որ­ ողն­ եր­ ի համ­ ար հետ­ ա­դար­ ձ կապ է, ո­րը թույլ է տալ­իս նրանց որ­ ոշ­ արկ­ ել­ու, թե ինչ քայլ­եր պե­տք է ի­րեն­ ք ձեռն­ ար­կեն իր­ են­ ց արդ­ յունքն­ եր­ ը բար­ ել­ա­վել­ու հա­մա­ր։ Ձևավ­ որ­ ող գնահ­ ատ­ման նպատ­ ա­կն է նպաստ­ ել յու­ րա­քան­չյուր աշ­ ա­կերտ­ ի անհ­ ա­տա­կան որ­ ակն­ եր­ ի զարգ­ աց­մա­ նը։ Գնահ­ ատմ­ ան այս եղ­ ա­նա­կը բավ­ ա­կան բազմ­ ա­ֆունկց­ իո­ ­ նալ է և հա­մար­վում է մի շարք դրակ­ ան բաղ­ ադր­ իչ­ներ­ ի խթան­ ։ ­ Այն է՝ ն­պաս­տում է ար­դյուն­ ա­վետ ուս­ ուցմ­ ան­ ը, ­ ար­դյուն­ ա­վետ ծրագ­ րմ­ ան բա­ղադ­րիչ է, ­ ուշ­ ադ­րութ­ յան կեն­ տ­րոն­ ում է պահ­ ում այն, թե ինչ­պես են ա­շա­կեր­ տ­ներ­ ը ձեռ­ ք բե­րում գիտ­ ե­լիք, ­ման­կա­վար­ժի հիմն­ ա­կան մասն­ ա­գի­տա­կան հնարն­ եր­ ից մեկ­ ն է, ­ ա­պա­հով­ ում է մոտ­ ի­վա­ցիա­ ն, նպաստ­ ում է նպատ­ ակ­ներ­ ի և չա­փան­ իշն­ եր­ ի հստ­ ա­կեցմ­ ա­նը, ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ 75

օգ­նում է աշ­ ա­կեր­ տն­ եր­ ին` հասկ­ ա­նա­լու, թե ինչ­պես բար­ ե­ լա­վեն իր­ են­ ց արդ­ յունքն­ եր­ ը, զար­գացն­ ում է ինքն­ ագ­նա­հատմ­ ան և փոխ­ գ­նահ­ ատ­ման կա­րող­ ութ­ յունն­ եր­ ը, խ­թա­նում է ինքն­ ուր­ ույն ուս­ ումն­ առ­ ութ­ յուն­ ը: Ձ­ԵՎԱ­ՎՈՐ­ ՈՂ ԳՆԱ­ՀԱ­ՏՈՒ­ՄԸ ՈՒ­ՍՈՒՑ­ՉԻՆ ԹՈՒՅԼ Է ՏԱ­ԼԻ­Ս՝ ­հաս­կա­նա­լու, թե ինչ գիտ­ են և ինչ չգիտ­ են աշ­ ա­կեր­ տ­ներ­ ը, հաս­կա­նա­լու, թե ինչ են կար­ ող­ ան­ ում և ինչ չեն կար­ ող­ ա­ նում աշ­ ա­կեր­ տ­ներ­ ը, ձ­ևա­կերպ­ ե­լու ուս­ ուցմ­ ան նպատ­ ակ յուր­ ա­քանչ­ յուր եր­ ե­ խային կոն­ կր­ ետ առ­ ա­ջադ­րա­նք հա­նձն­ ար­ ա­րել­իս, ձև­ ա­վոր­ ել­ու պատ­կեր­ ա­ցում յուր­ ա­քանչ­ յուր եր­ եխ­ այի և ընդհ­ ա­նուր դաս­ ա­րա­նի յուր­ ահ­ ատ­կութ­ յունն­ եր­ ի մաս­ ին և կազ­մա­կերպ­ ե­լու սեփ­ ա­կան աշխ­ ա­տան­քը՝ հիմ­ նվ­ ել­ով դրա վրա։ Ձ­ԵՎԱ­ՎՈ­ՐՈՂ ԳՆԱՀ­ ԱՏՄ­ ԱՆ ՀՆԱՐՆ­ Ե­ՐԻ Օ­ՐԻ­ՆԱԿՆ­ Ե­Ր Յուր­ ա­քան­չյուր կատ­ արվ­ ած հան­ ձն­ ա­րա­րութ­ յան մեջ ուսուց­­ իչ­ ը առ­ ա­նձն­ ացն­ ում է 2, 3 կամ 4 բան, որ­ ը տվ յալ ա­շա­կերտ­ ը լավ է կար­ ող­ ա­նում ան­ ել­։ Ընդ որ­ ում, կարև­ որ է, որ այդ«լ­ավ» բնոր­ ոշ­ ում­ ը տրվ­ ի ոչ թե ի համ­ եմ­ ատ մյուս ա­շակ­ եր­ տ­ներ­ ի, այլ ի համ­ եմ­ ատ տվ յալ ա­շա­կերտ­ ի մին­ չ այդ գոր­ծադ­րած ջան­քե­րի և գրանց­ ած ար­դյունքն­ եր­ ի: Կա­տար­ված հան­ ձն­ ա­րա­րութ­ յունն­ երն ու դրանց­ ում ար­ ված սխալ­ներ­ ը դիտ­ ար­կել­ուց հետ­ ո ուս­ ուց­ իչ­ ը գրում է այն բոլ­որ կան­ ոնն­ եր­ ը(կախվ­ ած ա­ռար­կայի բնույթ­ ից), որոնք ուս­ ումն­ ա­սիր­ ել­ով­ ՝ ա­շա­կերտ­ ը կկար­ ող­ ան­ ա ևս մեկ անգ­ ամ ան­դրա­դառն­ ալ իր աշխ­ ա­տան­քին և ինքն­ աստ­ ուգ­ ում իր­ ա­ կա­նաց­նել­՝ փորձ­ ել­ով հայտն­ ա­բեր­ ել, թե որ կան­ ոնն­ երն են վեր­ ա­բեր­ ում իր աշխ­ ա­տան­քում կա­տա­րած սխալն­ եր­ ին­ ։ 76 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

Ե­վս մեկ արդ­ յուն­ ա­վետ հնար է փոխ­ ա­դա­րձ գնահ­ ա­տում­ ը։ Գրավ­ որ աշխ­ ա­տան­քի ա­վար­տից հետ­ ո աշ­ ա­կեր­ տն­ եր­ ին բա­ժան­վում են միմ­ յա­նց աշխ­ ա­տա­նքն­ եր­ ը։ Յուր­ ա­քան­ չյուր աշ­ ա­կեր­ տ ստուգ­ ում է դաս­ ընկ­ եր­ ոջ աշխ­ ա­տանք­ ը, փնտր­ ում ու վերհ­ ա­նում է սխալն­ եր­ ը։ Ուս­ ուց­ ա­նող գնա­ հատ­ման այս միջ­ ո­ցի հիմն­ ա­կան նպատ­ ա­կը ոչ թե այն է, որ աշ­ ա­կերտ­ ը կա­րող­ ա­նա գնա­հա­տել դա­սընկ­ եր­ ոջ­ ը, այլ այն, որ ստուգմ­ ան ընթ­ աց­քում կար­ ող­ ան­ ա սով­ որ­ ել նյութ­ ը։­ Ձ­ևա­վոր­ ող գնահ­ ատ­ման հնարն­ եր­ ը ոչ միա­ յն կար­ ող­ ա­նում են բա­վա­րա­րել միա­ ­վոր­ ային գնահ­ ա­տում­ ից ակնկ­ ալվ­ ող գործ­ ա­ ռույթն­ եր­ ի զգալ­ի մաս­ ը, այլև թույլ են տալ­իս զարգ­ աց­նել­ու այն­պի­սի որ­ ակ­ներ, որոնք ինքն­ ին նպաստ­ ում են աշ­ ա­կերտ­ ի գի­տակ­ցութ­ յան մեջ կրթ­ ութ­ յան և ինքն­ ա­կրթ­ ութ­ յան կարև­ ո­ րութ­ յան ձևավ­ որմ­ ա­նն ու ամր­ ա­պնդ­մա­նը։ Ինչ­պես նշել է աշ­ խար­հում ձևավ­ որ­ ող գնահ­ ատմ­ ան հիմն­ ա­դիրն­ եր­ ից Դիլ­ըն Ո­ւի­ լ յա­ ­մը(մեջբ­ եր­ ել­ով կրթ­ ութ­ յան մասն­ ա­գետ Դևիդ Աուս­ ուբ­ ել­ին), «­սով­ որ­ ել­ու վրա ազդ­ ող ամ­ են­ ա­կար­ևոր գործ­ ո­նն այն է, ինչ սո­ վոր­ ող­ ն ար­դեն գիտ­ ի»։ 12 Բ­ՆՈՒ­ԹԱԳՐ­ ԵՐ 2020թ. ա­ռաջ­ ա­րկվ­ ած չա­փո­րոշչ­ ի համ­ ա­ձայն՝ մին­ չև 5-րդ դա­սա­րա­նի երկր­ որդ կիս­ ա­մյակ դաս­ ա­րա­նում միա­ ­վոր­ ային գնա­հատ­մա­նը փոխ­ ա­րին­ ել­ու են աշ­ ա­կեր­ տ­ներ­ ի տար­ եվ­ երջ­ յան անձնակ­ ան բնութ­ ագր­ եր­ ը։ Ի թիվ­ ս այլ դրակ­ ան կողմ­ եր­ ի՝ բնութ­ ա­գի­րը, ի տարբ­ եր­ ութ­ յուն թվանշ­ ա­նի, հնար­ ա­վոր­ ու­ թյուն է տալ­իս անդ­ րա­դառ­նա­լու յուր­ ա­քանչ­ յուր եր­ եխ­ այի ան­ հա­տա­կա­նութ­ յա­նը և դրան­ ով իսկ չի առ­ ա­ջացն­ ում անհ­ ա­վա­ սար մրցակց­ ութ­ յան խնդ­ ի­ր։ Սակ­ այն որպ­ եսզ­ ի այս նպատ­ ա­կը 12. Մովսիսյան Ն., Միջազգային առցանց կրթական համաժողովը և մենք, 2020, https://bit.ly/38zGlAe։ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ 77

(ե­րեխ­ այի անհ­ ա­տա­կան որ­ ակ­ներն ընդգ­ ծե­լը) ի կատ­ ար ած­ վի, կարև­ որ է հնար­ ա­վոր­ ին­ ս խուս­ ա­փել միա­ նմ­ ան կաղ­ ա­պար­ ներ­ ից­ ։ Նման կաղ­ ա­պար­ներ­ ի օգտ­ ա­գործ­ ու­մը, իսկ վատ­ ա­ գույն դեպք­ ում ուսուց­ իչ­ներ­ ի կողմ­ ից միմ­ յանց­ ից բնութ­ ագ­րեր կրկնօր­ ին­ ա­կել­ը կզր­ ոյացն­ են բնութ­ ագ­րեր­ ից ակնկ­ ալվ­ ող դրա­ կան ար­դյունք­ ը։ Բ­նութ­ ագ­րեր­ ում կիր­ առ­վող նկար­ ագ­րութ­ յունն­ եր­ ը պետ­ ք է լի­ նեն հնար­ ա­վոր­ ին­ ս հստ­ ակ, մասն­ ա­վոր, դրան­ ք պե­տք է նկա­ րագր­ են աշ­ ա­կերտ­ ի ո­րա­կա­կան փոփ­ ո­խութ­ յունն­ եր­ ը կոն­ կր­ ետ օ­րին­ ակ­ներ­ ով­ ։ Պետ­ ք է հնար­ ա­վոր­ ին­ ս խուս­ ա­փել տա­րած­ված ընդհ­ ա­նուր ձևակ­ երպ­ ումն­ եր­ ից(«աշխ­ ա­տա­սեր» է,«խել­աց­ ի» և այլն) և/կ­ ամ բաց­ որ­ ոշ­ ել դրան­ ք՝ ցույց տալ­ով այդ աշխ­ ա­տա­ սիր­ ութ­ յուն­ ը ոչ ստատ­ իկ, այլ դին­ ա­միկ պատ­կեր­ ի մեջ­ ։ ­Կարև­ որ է նաև հաշվ­ ի առն­ ել, որ բնութ­ ագ­րեր­ ի ոչ միա­ յն բո­ վան­դա­կութ­ յուն­ ը, այլև ոճն ու ակնկ­ ալ­վող նպատ­ ակ­ներ­ ը ըստ տա­րիք­ ային խմբ­ ի պետ­ ք է տար­բեր լին­ են և հաշվ­ ի առն­ են եր­ ե­ խայի տա­րիք­ ային զարգ­ աց­ման ու աշխ­ ար­հընկ­ ալմ­ ան առ­ ա­նձ­ նա­հատ­կութ­ յունն­ եր­ ը։ ­ Օ­րին­ ա­կ՝ 1-ից 2-րդ դաս­ ա­րան­ներ­ ում, այն պար­ ագ­ այում, երբ ոչ միա­ յն ծնող­ ը, այլև աշ­ ա­կերտ­ ը պե­տք է ստա­նա տա­րեվ­ երջ­ յան որև­ է ամ­փո­փիչ գիր, որ­ ը կնկ­ ա­րագ­րի իր՝ անց­ նող ուս­ ումն­ ա­ կան տարվ­ ա ընթ­ աց­քում կատ­ ա­րած աշ­խա­տան­քը, դասվ­ ա­րը կար­ ող է յուր­ ա­քան­չյուր եր­ եխ­ այի հա­մար գրել գեղ­ ար­վեստ­ ա­ կան ո­ճի որև­ է փոք­րիկ պա­տում կամ հեք­ ի­ա­թ։ Հաշ­վի առն­ ել­ով տա­րիք­ ային հոգ­ ե­բա­նութ­ յուն­ ից հայտն­ ի այն հանգ­ ա­ման­քը, որ եր­ եխ­ ա­ներն այդ տար­ իք­ ում ուն­ են ամբ­ ողջ­ ա­կան-պատ­կե­ րային կամ կերպ­ ա­րային աշխ­ ար­հընկ­ ա­լում, այդ միջ­ ոց­ ը թույլ կտա, որ եր­ եխ­ ան խոր­ ա­պես ըմբռն­ ի ուս­ ուցչ­ ի աս­ ել­իք­ ը և գե­ ղար­վեստ­ ա­կան պատ­ ում­ ի հեր­ ոս­ ի կերպ­ ար­ ի վեր­ ապ­ ր­ման մի­ ջո­ցով ինքն­ աա­նդ­րա­դա­րձ կատ­ ա­րի։ ­ 78 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

Առհ­ ա­սա­րակ կարև­ որ է, որ ինչպ­ ես ուս­ ումն­ ա­կան տարվ­ ա ըն­ թաց­քում, այնպ­ ես էլ աշ­ ա­կերտ­ ին ուղղվ­ ած ամփ­ ոփ­ իչ բնու­ թագ­րեր­ ում հնար­ ա­վոր­ ին­ ս հաճ­ ախ և ան­կեղ­ ծ ձևով բար­ ձր­ ա­ ձայնվ­ են այն բան­ եր­ ը, որոնք աշ­ ա­կերտ­ ի մոտ ստացվ­ ում են, իսկ թեր­ ութ­ յունն­ եր­ ը նշվ­ են որպ­ ես կետ­ եր, որոնք«կ­ ա­րող են ա­վել­ի լավ ստացվ­ ել, եթ­ ե» ա­շա­կերտ­ ը ուշ­ ադր­ ութ­ յուն դար­ ձն­ ի ինչ-ինչ բան­ եր­ ի։ Դա թույլ է տալ­իս զարգ­ աց­նել­ու այն ուն­ ա­կու­ թյունն­ եր­ ը, որոնք սերմ­ եր­ ի ձևով առկ­ ա են յուր­ ա­քան­չյուր մար­ դու մեջ­ ՝ ի հա­շիվ իր անհ­ ա­տա­կա­նութ­ յա­ն։ ­ՄԻԱ­ Վ­ Ո­ՐԱՅԻՆ ԳՆԱՀ­ ԱՏ­ ՈՒ­ՄԸ 5-ՐԴ ԴԱՍ­ Ա­ՐԱ­ՆԻ ԵՐԿՐ­ ՈՐԴ ԿԻՍ­ Ա­ՄՅԱԿ­ ԻՑ ՀԵՏ­ Ո­ ­Նա­խա­տես­վող(5-րդ դաս­ ա­րա­նի երկր­ որդ կիս­ ա­մյակ­ ից) միա­ ­ վոր­ ային գնահ­ ա­տում­ ը նույնպ­ ես զեր­ ծ չէ անհ­ ա­վա­սար մրց­ ակ­ ցութ­ յուն ստեղծ­ ե­լու վտանգ­ ի­ց։ Մի կողմ­ ից վեր­ ա­նում է«անբ­ ա­ վա­րար» գնահ­ ա­տում­ ը, և ստացվ­ ած յուր­ աք­ անչ­ յուր միա­ ­վոր­ ը փաս­տում է աշ­ ա­կերտ­ ի կատ­ ա­րած դրակ­ ան աշխ­ ա­տան­քը, մյուս կողմ­ ից, սակ­ այն, պահպ­ ան­վում է, օր­ ին­ ակ,«ամփ­ ո­փիչ» պար­տա­դիր գնահ­ ա­տում­ ը, ինչ­ ի արդ­ յունք­ ում յուր­ ա­քանչ­ յուր ա­շա­կեր­ տ ուն­ են­ ում է իր առ­ ա­ջա­դի­մութ­ յուն­ ը փաստ­ ող վերջ­ նա­կան թվանշ­ ա­ն։ Այդ թվանշ­ ան­ներն իր­ են­ ց հերթ­ ին տար­ բեր են լին­ ում. ստացվ­ ում է, որ կա աշ­ ակ­ եր­ տ, որ­ ը հավ­ ա­քել է ա­վել­ի քիչ(թեպ­ ետ և դրակ­ ան) միա­ ­վոր, և կա աշ­ ա­կեր­ տ, որ­ ը ա­վել­ի շատ միա­ ­վոր ուն­ ի։ Ֆորմ­ ալ տես­ անկ­ յուն­ ից քիչ միա­ ­վոր հա­վա­քած ա­շա­կերտ­ ը չի համ­ ար­վում«անբ­ ա­վա­րա­րի» շեմ­ ը չհաղթ­ ա­հա­րած, սա­կայն սահմ­ ա­նա­փակ բալլ­ային համ­ ա­կար­ գում աշ­ ա­կեր­ տն­ եր­ ի ստաց­ ած տարբ­ եր թվանշ­ ան­ներ­ ը կա­ րող են հան­գեցն­ ել միև­նույն խնդ­ իրն­ եր­ ին­ ՝ ի թիվ­ ս այլ բան­ եր­ ի ներ­ ա­ռել­ով նաև ուս­ ումն­ ա­կան մոտ­ ի­վա­ցիա­ յի անկ­ ում­ ը։ ­Սով­ որ­ ող­ ի կրթ­ ա­կան գիտ­ ակ­ցութ­ յան, աշ­ ա­կեր­ տ‑ուս­ ուց­ իչ‑ծնող հա­րա­բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ի վրա միա­ ­վոր­ ային գնահ­ ատ­ման բաց­ աԳՆԱՀԱՏՈՒՄ 79

­ս­ ակ­ ան ազ­դե­ցութ­ յուն­ ը մեղմ­ ել­ու համ­ ար հատ­կա­ պես կարև­ որ է հնար­ ա­վոր­ ին­ ս շատ կիր­ ա­ռել ուս­ ու­ ցա­նող գնահ­ ա­տում­ ը. կարև­ որ է, որ աշ­ ա­կերտ­ ի գի­տակ­ցութ­ յան մեջ գնա­հատ­ման միա­ ­վոր­ ային ձևը չլին­ ի միա­ ­կն ու ամ­ են­ ա­կար­ևոր­ ը, որ աշ­ ա­կեր­ տը մի­շտ իմ­ ա­նա, որ սխալվ­ ել­ու հնար­ ա­վոր­ ութ­ յուն ուն­ ի, և որ դա չի լին­ ի վեր­ ջ­նա­կան սխալ, որն ամր­ ա­գր­ված է այս կամ այն(այժմ ար­դեն քա­նա­կակ­ ան) թվանշ­ ա­նով­ ։ ­ Որպ­ ես­զի գնահ­ ա­տում երև­ ույթն աշ­ ա­կերտ­ ի հա­մար առ­ ա­վել լայն նշան­ ա­կութ­ յուն ուն­ են­ ա, քան միա­ ­վոր­ ը, և որպ­ եսզ­ ի ամ­ փո­փիչ թվանշ­ ան­ներ­ ը չվեր­ ած­վեն հոգ­ ե­բա­նա­կան բարդ­ ույթ ա­ռաջ­ ացն­ ող գործ­ ոն­ ի, անհ­ րա­ժե­շտ է ա­ռա­վել շատ կիր­ առ­ ել գնա­հատ­ման բոլ­որ­ ով­ ին տարբ­ եր եղ­ ա­նակ­ներ ընթ­ ա­ցիկ գնա­ հատ­ման շրջ­ ա­նակ­ներ­ ում և դրան­ ից դուրս. միա­ ­ժա­ման­ ակ դա թույլ կտա ձևավ­ որ­ ել­ու այնպ­ ի­սի հմտ­ ութ­ յունն­ եր, որոնք կնպաստ­ են ընկ­ ա­լել­ու գնահ­ ատ­ման բազմ­ անշ­ ա­նակ­ ութ­ յուն­ ը։ Կրթ­ ա­կան գիտ­ ակ­ցութ­ յան այս ամ­ ուր և կայուն ձևը կազմ­ ում է ինք­նուր­ ույն ուս­ ումն­ ա­ռութ­ յան է­ութ­ յուն­ ը, և հիմն­ ային է ոչ մի­ այն գնահ­ ատ­ման շուրջն առ­ ա­ջա­ցող անհ­ ավ­ ա­սար մրց­ ա­պայ­ քա­րը և հոգ­ ե­բան­ ա­կան տարբ­ եր բաց­ ա­սա­կան գործ­ ոնն­ եր­ ը բա­ցառ­ ե­լու, այլև առհ­ ա­սա­րակ կրթ­ ա­կան մի շարք խնդ­ իրն­ եր հաղ­թա­հա­րել­ու գործ­ ում։ ­ Այս­տեղ առ­ ա­ջա­րկվ­ ող մեթ­ ոդ­ ը հիմ­ նվ­ ում է ուշ­ ադ­րութ­ յան զար­ գաց­ման(դպր­ ոց­ ակ­ ան բառ­ ա­շերտ­ ում հաճ­ ախ գործ­ ած­վող ձևակ­ երպ­ ումն­ եր են ան­ ուշ­ ադ­րա­կան սխալն­ եր, ցրվ­ ա­ծութ­ յուն և այլն), ա­շա­կերտ­ ի՝ ինքն իր­ են ան­ ա­չառ գնա­հա­տե­լու համ­ ար­ ձա­կութ­ յան և վերլ­ուծ­ ել­ու կար­ ող­ ութ­ յան վրա: Այս եր­ եք գոր­ ծոն­ներ­ ը կար­ ել­ի է ներ­ ա­ռել«ին­ ք­նա­դի­տար­կում» ամբ­ ողջ­ ա­ կան եզր­ ույթ­ ի շրջ­ ա­նակ­ներ­ ում: Ինքն­ ա­դի­տար­կում եզր­ ույթն 80 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

իր հերթ­ ին հնար­ ա­վոր­ ին­ ս ամբ­ ողջ­ ա­կան արտ­ ա­ցոլ­ում է եր­ եք կար­ևոր հատկ­ ութ­ յուն՝ ­ ի­նք­նաս­տուգ­ ում, ­ ի­նք­նագ­նա­հա­տում, ­ ի­նք­նա­վերլ­ուծ­ ու­թյուն։­ Այս ուղղ­ ութ­ յունն­ եր­ ը պետ­ ք է խթան հան­դիս­ ա­նան ինքն­ ու­ րույն ուս­ ումն­ ա­ռութ­ յան հա­մա­ր։ ­Նախ հա­րկ է հաշվ­ ի առն­ ել, որ ինքն­ աա­նդր­ ա­դարձ­ ը կամ ինք­նա­դիտ­ ար­կում­ ը ոչ այլ ինչ է, քան հոգ­ ե­բա­նա­կան, փիլ­ի­ սոփ­ այակ­ ան գործ­ ա­ռույթ(ռեֆլ­եք­սիա­), ո­րը զարգ­ աց­նում է քննա­դա­տա­կան մտած­ ո­ղութ­ յուն, ինքն­ ա­քնն­ ա­դա­տութ­ յուն․ ստաց­վ­ ում է, որ կրթ­ ութ­ յունն էլ իր հերթ­ ին է դառն­ ում մար­ դ­ կային այդ կարև­ որ­ ա­գույն որ­ ա­կի ձևավ­ որմ­ ան գործ­ ի­ք։ Ման­ կա­վար­ժու­թյան տես­ ան­կյուն­ ից ռեֆլ­եք­սիա­ ն ենթ­ ադր­ ում է սո­ վոր­ ել սով­ որ­ ել­ու ուն­ ա­կութ­ յուն: 13 ­Հոգ­ ե­բա­նա­կան գիտ­ ութ­ յունն­ եր­ ի դոկտ­ որ Գալ­ին­ ա Ցուկ­ երմ­ ա­ նը կարծ­ ում է, որ ուս­ ումն­ առ­ ութ­ յան ընթ­ ացք­ ում ցած­ ր դաս­ ա­ րան­ներ­ ի աշ­ ա­կեր­ տ­ներ­ ի հոգ­ ե­բա­նա­կան զարգ­ աց­ման գլխ­ ա­ վոր ուղղ­ ութ­ յուն­ ը ռեֆլ­եք­սիա­ յի ձեռ­ ք­բեր­ ումն է, որ­ ը իր և այլ­ոց գործ­ ո­ղութ­ յունն­ եր­ ին անդ­ րա­դա­րձ կատ­ ա­րել­ու մարդ­ ու ուն­ ա­ կութ­ յունն է․ հեղ­ ին­ ա­կի պնդմ­ ա­մբ՝ ուս­ ումն­ ա­կան գործ­ ուն­ եո­ ւ­ թյան ընթ­ աց­քում ինքն­ աա­նդ­րադ­ ար­ձը նպաստ­ ում է ոչ միա­ յն հիմն­ ային և կայուն գիտ­ ե­լիք­ ի, այլև քնն­ ա­դատ­ ա­կան մտած­ ո­ ղութ­ յան զարգ­ աց­մա­նը: 14 13. Давыдов В. В., Теория развивающего обучения, М., 1996, стр. 158. 14. Цукерман, Г. А., Оценка и самооценка в обучении, построенном на теории учебной деятельности/ Г. А. Цукерман // Начальная школа: плюс минус.— 2001.— № 1.— стр. 23-26. ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ 81

Ստորև առ­ ա­ջա­րկվ­ ող հնար­ ը սով­ որ­ ող­ ի ինքն­ ա­դիտ­ ար­կում­ ը գնա­հա­տե­լն է։ Գնա­հա­տման այս մոտեցումը կար­ ել­ի է իր­ ա­կա­նացն­ ել ինչ­պես ձևավ­ որ­ ող, այնպ­ ես էլ թվանշ­ ա­նի տեսք­ ո­վ՝ ուս­ ուց­ իչ-ա­շա­կեր­ տ համ­ ա­տեղ պայ­մա­նա­վորվ­ ա­ծու­թյան արդ­ յունք­ ում մշակվ­ ած չա­փա­նիշն­ եր­ ի հիմ­ ան վրա: Նպատ­ ա­կն այն է, որ սով­ որ­ ող­ ը աշ­ խա­տան­քի հա­մար ստաց­ ած միա­ ­վորն­ եր­ ի համ­ եմ­ ա­տութ­ յամ­ բ ա­րագ արձ­ ան­ ագր­ ի ընթ­ ա­ցիկ առ­ ա­ջա­դի­մութ­ յան դին­ ա­միկ­ ան: Գնա­հատ­ման նման եղ­ ա­նա­կը կար­ ել­ի է կիր­ ա­ռել որպ­ ես ընթ­ ա­ ցիկ ուս­ ուց­ ա­նող գնահ­ ա­տում: ­ Ե­ՂԱՆ­ ԱԿՆ­ Ե­Ր՝ ­ ա| Ինքն­ աստ­ ուգ­ման գնահ­ ա­տում. ա­շա­կերտ­ ը ինքն­ ուր­ ույն ստուգ­ ում է իր աշխ­ ա­տան­քը(հիմն­ ա­կա­նում գրավ­ որ, թեև հնա­րա­վոր է նաև բան­ ա­վոր աշխ­ ա­տան­քը՝ գնա­հատմ­ ան հա­ մա­պա­տաս­խան սան­ դ­ղակ­ ի համ­ ա­ձայն): Ի՞նչ կար­ ող է տալ այդ աշխ­ ա­տան­քը. եթ­ ե պարզ­ ա­պես հան­ ձն­ ա­րարվ­ ի կատ­ ա­րել ինք­նաս­տուգ­ ում, ինչ­պես հաճ­ ախ ար­վում է, օր­ ին­ ակ, տնային աշ­խա­տան­քը ստուգ­ ե­լիս, դա ցանկ­ ա­լի արդ­ յունք չի տա: Իսկ ե­թե աշ­ ա­կերտ­ ի կողմ­ ից ստուգվ­ ած աշխ­ ատ­ ան­քը գնահ­ ատ­ վում է ուս­ ուցչ­ ի կողմ­ ից­ ՝ երկ­ ուստ­ եք պայ­մա­նավ­ որվ­ ած­ ու­թյան ար­դյունք­ ում չափ­ ա­նիշ ուն­ են­ ա­լով հեն­ ց ա­շա­կերտ­ ի ինքն­ ա­ ստուգմ­ ան որ­ ա­կը, ոչ թե նրա կատ­ ա­րած սխալն­ եր­ ի քան­ ա­ կը, այդ դեպք­ ում պատկ­ եր­ ը փոխվ­ ում է: Աշ­ ա­կերտ­ ը ձգտ­ ում է հնա­րա­վոր­ ին­ ս անթ­ եր­ ի ստուգ­ ել իր աշխ­ ատ­ ան­քը, ինչ­ ը խթա­ նում է նրա՝ կեն­ տր­ ոն­ ա­նա­լու հմտ­ ութ­ յուն­ ը. որք­ ան կե­նտ­րո­ նաց­ ած ստուգ­ ի իր աշխ­ ա­տան­քը, այն­քան բար­ ձր միա­ ­վոր­ ով կխրա­խուսվ­ ի: Ուշ­ ադ­րութ­ յան կեն­ տ­րոն­ ա­ցում. ահ­ ա թե ինչ­ ին է նպաս­տում ինքն­ աս­տուգմ­ ան գնա­հա­տում­ ը: բ| Ինքն­ ագ­նա­հա­տա­կա­նի գնահ­ ա­տում. սա արդ­ են ինքն­ ա­ ստուգմ­ ա­նը հաջ­ որ­դող փուլն է, և նպատ­ ա­կա­հարմ­ ար է սկս­ ել 82 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

ոչ թե միա­ ­ժա­մա­նակ, այլ այն ժամ­ ա­նակ, երբ արդ­ են աշ­ ա­կեր­ տը որ­ ոշ­ ա­կի հմտ­ ութ­ յուն է ձեռ­ ք բեր­ ել ինքն­ աս­տուգմ­ ան աշ­ խա­տան­քում: ­ Ի­՞նչ խնդ­ իր ենք լուծ­ ում. աշխ­ ա­տան­քը ճի­շտ կազմ­ ա­կերպ­ ե­ լու և նրբ­ որ­ են իր­ ա­կա­նաց­նել­ու դեպք­ ում ա­շա­կերտ­ ը ա­զատ­ վում է մի շարք բարդ­ ույթն­ եր­ ից­ ՝ ինքն իր­ են գեր­ ագ­նա­հա­տել­ու կամ թեր­ ագ­նահ­ ա­տե­լու, իր­ են տրվ­ ող գնահ­ ա­տա­կան­ ը միա­ յն այ­լոց մեն­ աշ­նորհ­ ը համ­ ա­րել­ու հոգ­ ե­բա­նա­կան այս և նման­ ա­ տիպ խն­դիրն­ եր­ ից, որոնք ներկ­ ա կրթ­ ա­հա­մա­կարգ­ ում նրան մշ­տա­պես ուղ­ եկց­ ող գործ­ ոն­ներ են: Ի վերջ­ ո, այս ռազմ­ ա­վա­ րութ­ յուն­ ը հանգ­ եցն­ ում է նրան, որ աշ­ ակ­ երտ­ ը աստ­ ի­ճա­նա­բար սկս­ ում է հանգ­ իս­ տ, ա­ռա­նց խուճ­ ապ­ ի վեր­ ա­բերվ­ ել իր աշխ­ ա­ տանք­ ին, և նրա մեջ զարգ­ ա­նում է ինքն իր հետ առ­ ե­րեսվ­ ել­ու հա­մար­ձա­կութ­ յուն: գ| Ինք­նավ­ երլ­ու­ծու­թյան գնահ­ ա­տում. այս աշ­խա­տանք­ ը հա­ ջոր­դում է նախ­ որ­ դ երկ­ ու փուլ­եր­ ին, և նպատ­ ա­կա­հար­մար է սկս­ ել այն տար­ իք­ ում, երբ աշ­ ա­կեր­ տ­ներ­ ի մոտ զարգ­ ա­ցել է վե­ րա­ցա­կան մտած­ ող­ ութ­ յուն­ ը: Սա, թեր­ ևս, ուս­ ումն­ ա­ռութ­ յան­ ը նպաս­տող ամ­ են­ ա­կար­ևոր գործ­ ո­նն է: Աշ­ ա­կերտ­ ից պահ­ անջ­ վում է ինքն­ ուր­ ույն վերլ­ուծ­ ել իր սխալն­ եր­ ը, թեր­ ա­ցումն­ եր­ ը, բաց­թող­ ումն­ եր­ ը՝ նախ­ ա­պես ուս­ ուցչ­ ի կողմ­ ից ուղղ­ որ­ դ­վել­ով, թե ինչ աղբ­ յուրն­ եր­ ից պետ­ ք է օգտ­վի: Սա, ըստ էո­ ւթ­ յան, կա­ րող է նաև հետ­ ադ­ ա­րձ կապ­ ի գնա­հա­տում լին­ ել: Ա­հա թե­լադ­րութ­ յան ինքն­ աս­տուգմ­ ան գնա­հատ­ման մի օ­րին­ ա­կ Ա­շա­կեր­ տ Վ. Վարդանյան Ս. Սիմոնյան Պ. Պողոսյան Թույլ տր­ված սխալ­ներ 3 սխալ 5 սխալ 7 սխալ Ինք­նաս­տուգմ­ ան ար­դյունք­ ում չնկ­ ատվ­ ած սխալ­ներ­ ի քա­նակ 1 1 0 Կա­տարվ­ ած աշ­խատ­ ան­քի գնահ­ ա­տում 8 8 9 ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ 83

Ա­ռաջ­ ին աշ­ ա­կերտ­ ը, որ աշխ­ ա­տան­քում 3 ուղղ­ ագ­րա­կան սխալ է կա­տա­րել և ինքն­ աս­տուգմ­ ան արդ­ յունք­ ում չի նկատ­ ել 1 սխալ, ստա­նում է 8 միա­ ­վոր­ ։ Ա­շա­կերտ­ ը, որը կատ­ ա­րել է 5 սխալ և ինքն­ աս­տուգմ­ ան արդ­ յունք­ ում չի նկատ­ ել 1-ը, կրկ­ ին ստան­ ում է 8 միա­ ­վոր­ ։ Իսկ երր­ որդ աշ­ ակ­ երտ­ ը, որը կատ­ ա­րել է 7 ուղղ­ ագր­ ա­կան սխալ, սակ­ այն ինքն­ աս­տուգմ­ ան արդ­ յուն­ քում ցուց­ ա­բեր­ ել է մեծ ուշ­ ադ­րութ­ յուն և գտել է իր բոլ­որ սխալ­ ներ­ ը, ստա­նում է 9 միա­ ­վոր­ ։­ Օ­րին­ ա­կում կիր­ առ­ված գնա­հատ­ման չափ­ ա­նիշ­ ը պայմ­ ա­նա­ կան է, և ինչ­պես արդ­ են նշվ­ ել է, պետ­ ք է կա­ռուցվ­ ի ուս­ ուց­ իչա­շա­կեր­ տ հա­մա­տեղ պայ­մա­նա­վորվ­ ա­ծու­թյան վրա հիմ­ նվ­ ած չա­փա­նիշն­ եր­ ի վրա․ հար­ կ է նշել, որ այս օր­ ին­ ա­կը արդ­ յուն­ ա­ վետ չի լին­ ի այն պար­ ա­գայում, երբ նպատ­ ա­կը աշ­ ա­կերտ­ ի ունեց­ ած նախ­նա­կան գիտ­ ե­լիք­ներ­ ի մակ­ արդ­ ա­կը ստուգ­ ե­լն ու գնահ­ ա­տե­լն է։ Այս ճան­ ա­պար­հով ուս­ ուց­ իչ­ ը գնահ­ ա­տում է ա­շա­կերտ­ ի՝ սեփ­ ա­կան սխալն­ եր­ ի վրա տար­ ած աշխ­ ա­տան­քի ար­դյուն­ ա­վետ­ ութ­ յուն­ ը, իսկ աշ­ ակ­ երտ­ ը զարգ­ աց­նում է ուշադ­ րութ­ յան կեն­ տ­րոն­ ա­ցում­ ը, հնար­ ա­վոր­ ութ­ յուն է ուն­ են­ ում ևս մեկ անգ­ ամ առնչ­վել­ու կան­ ոնն­ եր­ ին և սով­ որ­ ել­ու դրան­ ք իր տե­քս­տի հետ համ­ եմ­ ա­տութ­ յան ընթ­ աց­քում, ի վերջ­ ո զարգ­ աց­ նում է սեփ­ ա­կան սխալ­ներ­ ը քն­նել­ու անգ­ ին կար­ ող­ ութ­ յուն­ ը։­ ­Փաս­տա­ցի նկատ­ ե­լի է, որ գնահ­ ա­տե­լով սով­ որ­ ող­ ի ինքն­ ա­դի­ տարկ­ ում­ ը՝ միա­ ն­շա­նակ կար­ ել­ի է խթան­ ել նրա ինքն­ ուր­ ույն ուս­ ումն­ ա­ռութ­ յուն­ ը, ինչն էլ միա­ ն­շա­նակ դրակ­ ա­նոր­ են է ան­ դրա­դառ­նում ուս­ ումն­ ա­ռութ­ յան որ­ ա­կի վրա և ակնհ­ այտ­ ո­րեն լուծ­ ում է նաև դպր­ ոց­ ում սոց­ իա­ ­լա­կան անհ­ ա­վաս­ ա­րութ­ յան ա­մեն­ աակ­նա­ռու պատճ­ առ­ներ­ ից մեկ­ ի՝ գնահ­ ատ­ման հետ կապ­ված խն­դի­րը։­ 84 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

7. ԽՐԱԽՈՒՍԱՆՔ ԵՎ ՊԱՏԻԺ

­Հայտ­նի է, որ իր­ են­ ց աշխ­ ա­տան­քում ուս­ ուց­ իչ­ներ­ ը բավ­ ա­կա­ նին հաճ­ ախ են կիր­ ա­ռում պատժ­ ի և խրախ­ ուս­ ան­քի մի շարք ե­ղա­նակ­ներ­ ։ Դժ­վար է պատ­կեր­ աց­նել մի կրթ­ ակ­ ան մոդ­ ել, ո­րում այս երկ­ ու բաղ­ ադ­րիչ­ներ­ ը որև­ է դեր չուն­ են, և, հետև­ ա­ բար, անժ­ խ­տե­լի է նաև դրան­ ց ազդ­ ե­ցութ­ յուն­ ը հավ­ ա­սա­րու­ թյան խնդր­ ի վրա։ Դար­ եր ի վեր պատ­ ի­ժն ու խրախ­ ուս­ ան­քը կիր­ առ­վել են ոչ միա­ յն դպր­ ոցն­ եր­ ում, այլև հաս­ ա­րա­կակ­ ան կյանք­ ի կարգ­ ա­վորմ­ ան ոլ­որ­ տ­ներ­ ում։ Անհ­ երք­ ել­ի է այն հան­ գա­ման­քը, որ դպր­ ոց­ ակ­ ան տար­ իք­ ը մարդ­ ու գիտ­ ակ­ցութ­ յան, հա­սա­րա­կա­կան ու քաղ­ ա­քա­ցիա­ ­կան կերպ­ ա­րի ձևավ­ որմ­ ան կար­ևոր­ ա­գույն շրջ­ ան­ներ­ ից է, և դեռ դպր­ ոց­ ում կիր­ առ­վող պատ­ժի ու խրախ­ ուս­ ան­քի ձևեր­ ը շատ առ­ ումն­ եր­ ով որ­ ոշ­ իչ են դառ­նում նրա վարք­ ի, անհ­ ատ­ ա­կա­նութ­ յան, արժ­ ե­համ­ ա­կար­ գի ձևավ­ որմ­ ան համ­ ա­ր։ ­Կարև­ որ է նախ հասկ­ ա­նալ, թե ինչ նպատ­ ա­կով են կիր­ առ­վում և/­կամ կար­ ող են կիր­ առ­վել այս երև­ ույթն­ եր­ ը, ինչ գործ­ ա­ռույթ ուն­ են, ինչ խնդ­ իրն­ եր են լուծ­ ում և ինչ խնդ­ իրն­ եր կար­ ող են ա­ռաջ­ աց­նել­։­ ԽՐԱԽՈՒՍԱՆՔ ԵՎ ՊԱՏԻԺ 87

Ա­շա­կերտ­ ը, օ­րին­ ակ, խրա­խուսվ­ ում է, երբ՝­ ակ­տիվ մասն­ ակ­ցում է դաս­ ին, ­լավ է կա­տա­րում տրվ­ ած հա­նձն­ ա­րա­րութ­ յունն­ եր­ ը, ­լավ սերտ­ ում է նյութ­ ը, ­պատ­շաճ վար­ ք է դրս­ևոր­ ում դաս­ ա­րա­նում և այլն։ ­Միև­նույն ժամ­ ա­նակ, պատժ­ ի ձևեր են կիր­ առ­վում, երբ աշ­ ա­ կերտ­ ը­՝ ­չի կատ­ ա­րում տրվ­ ած հա­նձն­ ա­րա­րութ­ յունն­ եր­ ը,­ ան­հար­գե­լի բա­ցա­կայութ­ յունն­ եր է գրանց­ ում, ցրվ­ ած է դա­սի ընթ­ աց­քում, ­խան­գա­րում է դաս­ ը կամ դրսև­ որ­ ում է ոչ պատշ­ աճ վար­ քա­գիծ դա­սընկ­ երն­ եր­ ի նկատմ­ ա­մբ և այլն։ ­Հայաս­տա­նյան հանր­ ա­կրթ­ ութ­ յան մեջ դեռ շար­ ուն­ ակ­վում են կիրառվել խոր­ հրդ­ ային շրջ­ ա­նի պատժ­ ի այնպ­ ի­սի եղ­ ա­նակն­ եր, ինչ­պի­սիք են նախ­ ազ­գուշ­ աց­ ում­ ը, նկատ­ ող­ ութ­ յուն­ ը, նախ­ ա­ տին­քը, հանր­ ային ամ­ ոթ­ ան­քը, ծայր­ ա­հեղ դեպք­ ում նաև դա­ սեր­ ից կամ դպր­ ոց­ ից հեռ­ աց­նել­ը և այլն։ ­Կարև­ որ է հասկ­ ա­նալ, որ պատ­ ի­ժը կա­րող է դրակ­ ան ազ­ դել այն դեպք­ ում, երբ աշ­ ա­կերտ­ ը հասկ­ ա­նում է , թե ինչ­ ի հա­մար են իր­ են պատժ­ ում, և պատ­ իժ­ ը համ­ ա­րում է ար­ դա­րա­ցի․ կարև­ որ պայմ­ ան է, որ պատ­ իժ­ ը չուղ­ եկ­ ցվ­ ի ու­ սուցչ­ ի կամ աշ­ ա­կեր­ տ­ներ­ ի կողմ­ ից հիշ­ ա­չա­րութ­ յամ­ բ, և ա­շա­կերտ­ ի հետ պահպ­ անվ­ են դրակ­ ան հար­ աբ­ եր­ ութ­ յուն­ ներ­ ։ ­Թե՛ պատժ­ ի, թե՛ խրախ­ ուս­ ան­քի պա­րագ­ այում առ­ աջ­նային ազ­դեց­ իկ գործ­ ոն է ուս­ ուցչ­ ի հեղ­ ին­ ա­կութ­ յուն­ ը ։ Հայտ­նի է, որ մանկ­ ա­վար­ժա­կան մի շարք տես­ ութ­ յունն­ եր հենվ­ ում են ու­ սուցչ­ ի հեղ­ ին­ ա­կութ­ յան գործ­ ո­նի վրա։ Տա­րիք­ ային հոգ­ ե­բա­ 88 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

նութ­ յուն­ ից բխում է, որ ատ­ ամ­նա­փո­խութ­ յան շրջ­ ա­նից ի վեր (մո­տա­վոր­ ա­պես 7 տա­րեկ­ ան(ՀՀ-ում համ­ ա­պա­տաս­խան է 2-րդ դաս­ ա­րա­նին)) եր­ եխ­ ան սով­ որ­ ում է հեղ­ ին­ ակ­ ութ­ յուն ուն­ ե­ ցող ուս­ ուցչ­ ին ընդ­ օ­րին­ ա­կել­ու միջ­ ո­ցով­ ։ Հեղ­ ին­ ա­կութ­ յան գոր­ ծո­նը աշ­ ա­կերտ­ ի հա­մար որ­ ոշ­ իչ է, օ­րին­ ակ, պատ­ժի ար­դար­ ա­ ցիո­ ւթ­ յուն­ ը ընդ­ ուն­ ել­ու համ­ ա­ր։ Ուս­ ուց­ իչ­ ը, որ­ ը չի կար­ ող­ ա­ցել բա­վա­կա­նա­չափ հե­ղին­ ա­կութ­ յուն ձեռ­ ք բեր­ ել դաս­ ա­րա­նում, ան­խ­ ուս­­ ա­փ­ ե­լ­իո­ ­րեն բախվ­ ում է մանկ­ ա­վար­ժա­կան հնարն­ ե­ րի(այդ թվում և խրախ­ ուս­ ան­քի ու պատ­ժի) ոչ արդ­ յուն­ ավ­ ետ, հա­ճախ բա­ցա­սա­կան հետև­ ա­նք­ներ­ ի։ Օր­ ին­ ա­կ՝ պատ­ ի­ժը ու­ սուցչ­ ի կողմ­ ից, որ­ ի հանդ­ եպ ա­շա­կեր­ տն­ եր­ ը ոչ միա­ ն­շա­նակ վեր­ ա­բերմ­ ունք ուն­ են, կար­ ող է՝ ս­տեղ­ծել կոն­ ֆ­լիկտ­ ային ի­րա­վիճ­ ակ, ­հան­գեցն­ ել ուս­ ուց­ իչ-դա­սա­րան հար­ ա­բեր­ ութ­ յան անկ­ այու­ նութ­ յան,­ ազդ­ ել ա­շա­կերտ­ ի կր­թութ­ յան մոտ­ ի­վա­ցիա­ յի վրա.­ է­մոց­ իո­ ­նալ պոռ­ թ­կում առ­ ա­ջաց­նել պատ­ ժ­վող աշ­ ա­կերտ­ ի մոտ և այլն: Ոչ բոլ­որ իր­ ա­վիճ­ ակն­ եր­ ում նորմ­ եր­ ի խախ­տում­ ը պետ­ ք է հան­գեցն­ ի պատժ­ ի։ Ավ­ ել­ին, ա­շա­կերտ­ ը երբ­ եք չպետ­ ք է պա­տժվ­ ի իր անկ­ ա­րո­ղու­թյան համ­ ար­ ։ Շվեյց­ ա­րաց­ ի ման­ կա­վա­րժ Յ․Հ․­Պեստ­ ա­լոցց­ ին­ 15 նշում է, որ ոչ­ ին­ չ այնք­ ան բար­կութ­ յուն և անբ­ ա­վա­րար­վա­ծու­թյուն չի առ­ ա­ջացն­ ում ե­րեխ­ այի մոտ, որք­ ան այն, որ նրան պատժ­ ում են չիմ­ աց­ ու­ թյա­ն՝ որպ­ ես մեղք­ ի հա­մա­ր։ ­Պա­տի­ժը ազդ­ ե­ցիկ մեթ­ ոդ է։ Ուս­ ուցչ­ ի՝ պատ­ժի հարց­ ում թույլ տված սխա­լը անհ­ ա­մեմ­ ատ ա­վել­ի դժվ­ ար է ուղղ­ ել, քան յու­ 15. Свободная энциклопедия, Песталоцци И. Г., https://bit.ly/3hrQtzj։ ԽՐԱԽՈՒՍԱՆՔ ԵՎ ՊԱՏԻԺ 89

րաք­ ան­չյուր այլ պար­ ա­գայում։ Այդ իսկ պատճ­ ա­ռով չի կար­ ել­ի շտա­պել պատ­ժի կիր­ առ­ման հարց­ ում այնք­ ան ժա­մա­նակ, քա­ նի դեռ չկա վստ­ ա­հութ­ յուն պատժ­ ի արդ­ ա­րա­ցիո­ ւթ­ յան և ար­ դյուն­ ա­վետ­ ութ­ յան վեր­ ա­բեր­ յա­լ։ Եր­ եխ­ ա­ներ­ ը արդ­ ա­րութ­ յան սուր զգաց­ ում ուն­ են, և պետ­ ք է հաշ­վի առ­նել, որ միև­նույն ա­րար­քի հա­մար մի աշ­ ա­կերտ­ ին խիս­ տ, իսկ մյուս­ ին ավ­ ել­ի մեղմ պատժ­ ել­ը կար­ ող է խնդ­ իրն­ եր առ­ ա­ջացն­ ել­՝ լուրջ հարվ­ ած հա­սցն­ ել­ով ուս­ ուցչ­ ի հեղ­ ին­ ա­կութ­ յա­նը։­ ­Չի կար­ ել­ի պնդ­ ել որև­ է ընդհ­ ա­նուր պատժ­ ի ձև, քա­նի որ յուր­ ա­ քան­չյուր ար­ ա­րք միշ­ տ անհ­ ա­տա­կան է և կախ­ված այն բան­ ից, թե ով է ար­ ար­քի հեղ­ ին­ ակ­ ը, ինչ պայմ­ ան­ներ­ ում է այն կատ­ ար­ վել, որոնք են պատճ­ առ­ներ­ ը, որ դրդ­ ել են աշ­ ա­կերտ­ ին կատ­ ա­ րել­ու տվ յալ ար­ ար­քը։ Պա­տի­ժը և պատ­ժի խս­տութ­ յան մակ­ ար­ դակ­ ը պե­տք է տար­բեր լին­ են­ ։ ­Հա­ճախ են այն իր­ ա­վիճ­ ակն­ եր­ ը, երբ աշ­ ակ­ եր­ տ­ներ­ ը նկատ­ ո­ ղութ­ յուն են ստան­ ում ըստ իր­ են­ ց սեռ­ ային տարբ­ եր­ ութ­ յան (օր․՝ «աղջ­կան հար­ իր վար­ ք դրև­ որ­ ել» և այլն)․ այստ­ եղ ևս պետք է մի­շտ ելն­ ել կոն­ կր­ ետ եր­ եխ­ այի անհ­ ա­տա­կա­նութ­ յու­ նից, պետք է հաշվ­ ի առն­ ել նրա առա­ նձ­նա­հատ­կութ­ յունն­ եր­ ը, ընտ­ ա­նեկ­ ան վիճ­ ա­կն ու դաստ­ ի­ա­րա­կութ­ յուն­ ը, ձգտ­ ել հաս­ կան­ ալ, թե որք­ ա­նով է համ­ ա­պա­տաս­խան աշ­ ա­կերտ­ ի առջև դրվող պահ­ ան­ջը իր ուն­ ա­կութ­ յունն­ եր­ ին­ ։ ­Պատ­ժի կարև­ որ­ ա­գույն սկզբ­ ունքն­ եր­ ից է նպատ­ ա­կը։ Պատժ­ ի նպա­տա­կը պետ­ ք է խո­րա­պես մտած­ված լին­ ի ուս­ ուցչ­ ի կող­ մից յուր­ ա­քան­չյուր առ­ ան­ձին դեպք­ ում։ Ա­շա­կերտ­ ի հոգ­ ե­կա­նի ձևավ­ որմ­ ան վրա բաց­ ա­սա­կան ազդ­ ե­ցութ­ յուն չթողն­ ել­ու հա­ մար ան­հրա­ժե­շտ է հաշվ­ ի առ­նել պա­տժ­վող­ ի ­տա­րիք­ ը, ­խա­ռն­ված­քը, բնավ­ որ­ ութ­ յուն­ ը և անհ­ ատ­ ա­կան այլ առ­ անձ­ նա­հատ­կութ­ յունն­ եր, 90 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

­ֆի­զիկ­ ա­կան, հոգ­ ե­բա­նա­կան, մտավ­ որ կար­ ող­ ութ­ յունն­ եր­ ի մա­կար­դակ­ ը, ­դա­սա­րա­նա­կան հար­ ա­բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ի որ­ ա­կը և դաս­ ա­ րա­նում ինտ­ ե­գր­ված լի­նել­ու մակ­ ար­դա­կը, ­հա­սա­կա­կիցն­ եր­ ի վեր­ ա­բերմ­ ունք­ ը,­ ուս­ ուց­ իչ-աշ­ ա­կեր­ տ փոխ­հա­րա­բեր­ ութ­ ունն­ եր­ ի բնույթ­ ը:­ Առհ­ ա­սա­րակ կարև­ որ է, որ պատժ­ ի՝ որպ­ ես մանկ­ ավ­ ար­ժա­ կան մեթ­ ոդ­ ի նպատ­ ա­կը բաց­ ա­սա­կան ար­ ա­րքն­ եր­ ը, սով­ որ­ ու­ թյունն­ երն ու բնավ­ որ­ ութ­ յան գծեր­ ը չեզ­ ոք­ աց­նել­ուն ուղղվ­ ած լին­ ել­ուց վեր­ ափ­ ոխ­վի դրակ­ ան հատ­կութ­ յունն­ եր­ ի ձևավ­ որմ­ ան խթան­մա­ն։ ­Շատ հա­ճախ պատ­ժին նախ­ որ­դում են կոն­ ֆլ­իկտ­ ային իր­ ա­ վիճ­ ակ­ներ, ինչ­ ը կար­ ող է ազդ­ ել ոչ միա­ յն ա­շա­կերտ­ ի, այլև ուս­ ուցչ­ ի նյարդ­ ա­հոգ­ ե­բան­ ա­կան կայուն­ ութ­ յան վրա, սակ­ այն ուս­ ուց­ իչ­ ը որև­ է պա­րա­գայում չպետ­ ք է կո­րցն­ ի ներք­ ին հա­ վա­սա­րա­կշ­ռութ­ յուն­ ը, պատ­ ի­ժը որև­ է պար­ ագ­ այում չպետ­ ք է վեր­ ած­վի ուս­ ուցչ­ ի վրեժ­ ի։ Պետ­ ք է դաս­տիա­ ­րակ­ ել մի համ­ ոզ­ մունք, համ­ ա­ձայն որ­ ի աշ­ ա­կերտ­ ը պատ­ ժ­վում է իր իսկ օգտ­ ի հա­մար, և որպ­ ես­զի դա իր­ ոք այդպ­ ես լին­ ի, պետ­ ք է մշ­տա­պես հաշ­վի առ­նել մանկ­ ավ­ ար­ժու­թյուն­ ից հայտն­ ի այն դրույթ­ ը, ըստ ո­րի ուս­ ուց­ իչ­ ը երբ­ եք չի բարկ­ ա­նում, բայց հաճ­ ախ ցույց է տա­ լիս բարկ­ ութ­ յուն։ ­Պա­տի­ժը պա­հան­ջում է մանկ­ ա­վարժ­ ա­կան գրագ­ իտ­ ութ­ յուն, տա­րիք­ ային հոգ­ ե­բա­նութ­ յան լավ իմ­ ա­ցութ­ յուն: Այս համ­ ա­ տե­քս­տում անհ­ րա­ժե­շտ է հաշվ­ ի առն­ ել, որ միա­ յն պատժ­ ե­լով խն­դի­րն ամբ­ ողջ­ ա­պես չի կար­ ող լուծվ­ ել­։ Այդ իսկ պատճ­ ա­ռով պա­տի­ժը կիր­ առ­վում է միա­ յն մանկ­ ա­վարժ­ ա­կան և դաստ­ ի­ա­ րակ­չա­կան այլ մեթ­ ոդն­ եր­ ի հա­մա­խմ­բի մեջ­ ։ ԽՐԱԽՈՒՍԱՆՔ ԵՎ ՊԱՏԻԺ 91

­ Պատ­ժի՝ որպ­ ես դպր­ ոց­ ա­կան­ներ­ ի գործ­ ու­նեո­ ւթ­ յան կար­ գավ­ որմ­ ան միջ­ ո­ցի կարև­ որ առ­ ա­նձն­ ա­հատկ­ ութ­ յունն է, որ այն պետ­ ք է կի­րառ­ ել հնար­ ա­վոր­ ին­ ս հազվ­ ադ­ ե­պ՝ ի հա­մե­ մատ ման­կա­վար­ժա­կան այլ մեթ­ ոդն­ եր­ ի։­ Ա­շա­կերտ­ ի հետ աշխ­ ա­տե­լու առ­ ա­վել արդ­ յուն­ ա­վետ ճան­ ա­ պարհ է նրա ա­րա­րք­ներ­ ի խրախ­ ուս­ ում­ ը։ Ե­րեխ­ այի հա­մար ան­ցան­կա­լի է ոչ միա­ յն այն, որ նրա վրա բարկ­ ա­նում են, այլև այն, որ նրան չեն գով­ ում, չեն գնահ­ ատ­ ում և չեն աջ­ ակ­ցում։ Մե­ծա­հա­սա­կի կողմ­ ից աջ­ ակ­ցութ­ յուն զգալ­ը թե՛ տարր­ ա­կան դպր­ ոց­ ի աշ­ ա­կեր­ տ­ներ­ ին և թե՛ դեռ­ ա­հաս­ներ­ ին հնար­ ա­վոր­ ու­ թյուն և ուժ է տալ­իս զարգ­ ան­ ա­լու նույն­ իս­ կ այն ժամ­ ա­նակ, երբ նրանց մոտ որև­ է բան չի ստացվ­ ում։ Այն օգն­ ում է աշ­ ա­կերտ­ ին վստ­ ա­հել­ու մեծ­ ին, վեր­ ապ­րել­ու նրա դրակ­ ան, բար­ ի վեր­ ա­բեր­ մունք­ ը իր հանդ­ ե­պ։ Դա կա­րող է լին­ ել մեկ ժպիտ, ուշ­ ադ­րու­ թյան մեկ դիպ­ ուկ նշան, խոս­ ք այն մա­սին, որ ուս­ ուց­ իչ­ ը հավ­ ա­ տում է նրա ուժ­ ե­րին­ ։ ­Մի շարք խն­դիրն­ եր կապվ­ ած են այն բան­ ի հետ, որ եր­ եխ­ ան պար­զապ­ ես չի կար­ ող­ ան­ ում կատ­ ա­րել մեծ­ ե­րի պահ­ ա­նջ­ներ­ ը։ Դպ­րոցն­ եր­ ում իր­ ա­վիճ­ ա­կը արդ­ են բազ­ ում տար­ ին­ եր այնպ­ ի­ սին է, որ պահ­ ան­ ջ­ներ­ ը մեծ մաս­ ա­մբ համ­ ա­պա­տասխ­ ա­նեց­ ված չեն աշ­ ա­կերտ­ ի կար­ ող­ ութ­ յունն­ եր­ ին, և պատ­ իժ­ներն այս պա­րա­գայում հաճ­ ախ կրկն­ ա­կի ան­ ար­դար են։ Մի կողմ­ ից­ ՝ մե­ ծահ­ ա­սակ­ներն իր­ են­ ք են ստեղծ­ ում այն պայմ­ անն­ եր­ ը, որ­ ոն­ ցում եր­ եխ­ ա­ներ­ ի ու դեռ­ ա­հաս­ներ­ ի համ­ ար դժվ­ ար է կողմն­ ո­ րոշվ­ ել, մյուս կողմ­ ից­ ՝ նրան­ ք պա­տժ­վում են անհ­ աջ­ ո­ղութ­ յուն­ ներ­ ի համ­ ա­ր։ Երբ այդ իր­ ա­վիճ­ ակ­ ը շար­ ուն­ ա­կա­կան է դառ­նում, ինչ­ ը, ցավ­ ոք, հա­ճախ է տե­սա­նել­ի, ա­պա պարբ­ եր­ ա­բար նկա­ 92 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

տե­լի են դառն­ ում դեպք­ եր, երբ աշ­ ա­կերտ­ ը արդ­ են չի հավ­ ա­ տում իր ուժ­ եր­ ին, դժվ­ ա­րութ­ յունն­ եր­ ի հաղթ­ ա­հա­րում­ ը համ­ ա­ րում է անհ­ նա­րին, ինքն իր­ են խոց­ ել­ի է զգում։ Շատ ծնողն­ եր­ ի և մանկ­ ա­վա­րժ­ներ­ ի ծան­ ոթ է այն իր­ ա­վիճ­ ա­կը, երբ եր­ եխ­ ային խնդ­րում են որև­ է բան ան­ ել, իսկ նա նախ­ ա­պես, առ­ ա­նց փորձ ա­նել­ու պատ­ աս­խա­նում է, որ ինք­ ը չի կար­ ող­ ան­ ա։ Ի­րա­կա­ նում նա չի կար­ ող իմ­ ա­նա­լ՝ ինք­ ը կկար­ ող­ ա­նա, թե ոչ, սակ­ այն ի սկզբան­ ե արդ­ են վստ­ ահ չէ իր ուժ­ ե­րի վրա։ Խրախ­ ուս­ ան­քը ա­մեն­ աազ­դե­ցիկ միջ­ ո­ցն է այս տես­ ակ խնդ­ իրն­ եր­ ից խուս­ ա­փե­ լու համ­ ա­ր։ Այստ­ եղ կարև­ որ է միշ­ տ հիշ­ ել, որ դպր­ ոց­ ա­կան տա­ րիք­ ում մար­ դն անց­ նում է ինքն­ ագ­նա­հա­տա­կա­նի, սեփ­ ա­կան ուժ­ ե­րի հանդ­ եպ վստ­ ա­հութ­ յան ձևավ­ որմ­ ան մի քան­ ի հոգ­ ե­ բա­նա­կան փուլ­եր­ ։ Ուս­ ուցչ­ ի տեղ­ ին, ճիշ­ տ ու դիպ­ ուկ խրախ­ ու­ սան­քը միտվ­ ած է ա­շակ­ երտ­ ի կայուն ինքն­ ագ­նա­հա­տա­կա­նի ձևավ­ որմ­ ա­նը։ Անհր­ ա­ժե­շտ է սո­վոր­ ել նկատ­ ել ու խրախ­ ուս­ ել հատ­կա­պես այն բան­ եր­ ը, որ­ ոն­ ց կատ­ ար­ման համ­ ար աշ­ ա­ կերտն իր­ ա­կա­նում մեծ ջանք­ եր է գործ­ ադ­րում, թեպ­ ետ ար­ տա­քուստ դա կա­րող է անն­ շան մի բան թվալ­։ ­Պետ­ ք է հաշ­վի առն­ ել նաև այն վտանգ­ ը, որ խրախ­ ուս­ ան­քը կա­ րող է վեր­ ած­վել աշ­ ա­կերտ­ ի սով­ որ­ ել­ու միա­ կ դրդ­ ա­պատ­ճա­ռի։ Նման խնդ­ իր չառ­ ա­ջաց­նել­ու համ­ ար անհ­ րա­ժե­շտ է, որ խրա­ խուս­ ան­քը լին­ ի չափ­ ա­վոր և տեղ­ ին­ ։ Ուս­ ուց­ իչ­ ը պետ­ ք է հնա­ րա­վոր­ ի սահմ­ ան­ներ­ ում ծան­ ոթ­ ա­նա աշ­ ա­կերտ­ ի ընտ­ ա­նիք­ ում տի­րող մթն­ ոլ­որտ­ ին և դաստ­ ի­ա­րա­կութ­ յան ձևեր­ ին, որ­ ոնք կի­ րա­ռում են ծնողն­ եր­ ը։ Աշ­ ա­կերտ­ ը, որ­ ին չափ­ ից շատ են մոտ­ ի­ վաց­նում«լ­ավ սով­ որ­ ել­ու դեպք­ ում սպասվ­ ող պար­ գև­ներ­ ով», կա­րիք ուն­ ի գիտ­ ակ­ցել­ու կրթ­ ութ­ յուն­ ը որպ­ ես ինքն իր նպա­ տակ(ինչպ­ ես ձևակ­ երպ­ ել է գերմ­ ա­նա­ցի փիլ­իս­ ոփ­ ա Գա­դամ­ ե­ րը) 16 սկզբ­ ունք­ ի կար­ևոր­ ութ­ յուն­ ը։­ 16. Гадамер Х.-Г. Истина и метод. м. 1988. стр.53 ԽՐԱԽՈՒՍԱՆՔ ԵՎ ՊԱՏԻԺ 93

Ի­նչ­պես խրախ­ ուս­ ան­քի, այնպ­ ես էլ պատ­ժի պա­րա­գայում բա­զում խնդ­ իրն­ եր առ­ ա­ջա­նում են գործ­ ըն­թաց­ ի մեխ­ ա­նիկ­ ա­ կան դառն­ ա­լու պատճ­ ա­ռո­վ։ Դա այն է, երբ պատժ­ ի ու խրա­ խուս­ ան­քի ձևեր­ ը կրկնվ­ ում են շատ հաճ­ ախ և միև­նույն ձևով­ ։ Այդ պա­րա­գայում դրան­ ք կոր­ ցն­ ում են իր­ են­ ց դրակ­ ան նշան­ ա­ կութ­ յուն­ ը, աշ­ ա­կերտ­ ը հոգ­ ե­բա­նա­կան պատ­նեշ է ձևավ­ որ­ ում դրա­նց հանդ­ եպ ու ընդ­ ուն­ ում սով­ որ­ ա­կա­նի պես­ ։ Տա­րած­ված օ­րին­ ակ է, երբ ուս­ ուց­ իչ­ ը դաս­ ա­րա­նում լսել­ի լինե­ լու համ­ ար բար­ ձր­ աց­նում է ձայն­ ը և աստ­ ի­ճա­նա­բար դա դար­ ձ­ նում սով­ որ­ ութ­ յուն։ Հեշտ­ ութ­ յա­մբ կար­ ել­ի է նկատել, որ ձայն­ ը բար­ ձր­ աց­նել­ն ազդ­ ում է առ­ ա­ջին, երկր­ որդ, գուցե երր­ որդ ան­ գամ ան­ ըն­ դմ­ եջ, բայց ժամ­ ա­նա­կի ընթ­ ացք­ ում սով­ որ­ ա­կան է դառն­ ում դաս­ ա­րան­ ի համ­ ար, և ուս­ ուց­ իչ­ ը արդ­ են լսել­ի լին­ ե­ լու համ­ ար ստիպվ­ ած է լին­ ում բղավ­ ել­։ Նույն կեր­ պ մեխ­ ա­նի­ կա­կան և ա­նար­դյուն­ ա­վետ են դառն­ ում պատ­ ի­ժն ու խրա­ խուս­ ան­քը։ Նման խնդ­րից խուս­ ա­փե­լու համ­ ար կարև­ որ է, որ ուսուց­ իչ­ ը մշտ­ ա­պես իր ընկ­ ալ­ման մեջ կենդ­ ան­ ի պա­հի աշ­ ա­ կերտ­ ի կերպ­ ա­րը, օր­ ին­ ա­կ՝ պատ­րաս­ տ լին­ ի հաջ­ որ­ դ վայրկ­ յա­ նին որև­ է լավ բան­ ի համ­ ար խրախ­ ուս­ ել­ու աշ­ ա­կերտ­ ին, որ­ ին քիչ ա­ռաջ նկատ­ ո­ղութ­ յուն է ար­ ել ան­ ուշ­ ադ­րութ­ յան համ­ ա­ր։ Այս նուրբ դրվ­ ագ­ներ­ ը որ­ ոշ­ իչ ազդ­ ե­ցութ­ յուն են ուն­ են­ ում աշ­ ա­ կերտ­ ի հետ­ ա­գա ողջ կրթ­ ա­կան գիտ­ ակ­ցութ­ յան ձևավ­ որմ­ ան վրա, եթ­ ե պատ­ ի­ժն ու խրախ­ ուս­ ան­քը հավ­ ա­սա­րակ­ շռ­ված և ուս­ ուցչ­ ի կողմ­ ից խոր­ ա­պես գիտ­ ա­կցվ­ ած հար­ աբ­ եր­ ութ­ յան մեջ են լին­ ում։­ Ուս­ ուցչ­ ին երբ­ եք չպե­տք է լքի այն գիտ­ ակ­ցութ­ յուն­ ը, որ պատ­ ժի յուր­ ա­քան­չյուր ձև, խրախ­ ուս­ ող յուր­ ա­քանչ­ յուր խոս­ ք և այլ միջ­ ոց հզոր ազդ­ ե­ցութ­ յուն է ուն­ են­ ում դպր­ ոց­ ում ձևավ­ որվ­ ող մար­դու անհ­ ա­տա­կա­նութ­ յան և ապ­ ա­գայում՝ հաս­ ա­րակ­ ա­կան գի­տակ­ցութ­ յան վրա։ 94 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

8. ԿԱՐԾՐԱՏԻՊԵՐԸ ԻԲՐԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԽՈՉԸՆԴՈՏ

­Հա­ղորդ­ ակ­ցա­կան այս դար­ ա­շր­ջա­նում շրջ­ ա­կա միջ­ ա­վայր­ ի և մա­րդ­կա­նց մաս­ ին անփ­ ո­փոխ պատ­կեր­ ա­ցումն­ եր ուն­ են­ ա­ լը կարև­ որ է՝ խուս­ ա­փե­լու համ­ ար միև­նույն մարդ­ ուն և կամ երևույթ­ ը ամ­ են անգ­ ամ նոր­ ով­ ի ճան­ ա­չել­ու անհ­ րաժ­ եշ­տութ­ յու­ նից­ ։ Սակ­ այն այդ պատկ­ եր­ ա­ցումն­ եր­ ը, հաճ­ ախ կա­րծ­րա­նա­լով, ճակ­ ա­տագր­ ա­կան են դառն­ ում մարդ­ ու զարգ­ աց­ման գործ­ ըն­ թա­ցում՝ թողն­ ել­ով իր­ են­ ց բաց­ ա­սա­կան ազդ­ եց­ ութ­ յուն­ ը։ Այդ­ պի­սի«կ­ ա­րծր պատկ­ եր­ ա­ցումն­ եր» կամ կար­ ծ­րա­տի­պեր կա­ րել­ի է գտ­նել ամ­ են­ ուր։ Կար­ ծր­ ա­տի­պե­րը սով­ որ­ ա­բար անն­ կատ տա­րած­վում են մեր առ­ օ­րյա, անձ­ նակ­ ան և մասն­ ա­գի­տա­կան հա­րա­բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ի վրա, ուն­ են­ ում են ծավ­ ա­լային տար­ բեր ընդգ­ ր­կում։ Օր­ ին­ ա­կ՝ կար­ ող են լին­ ել ազգ­ եր­ ի, մշակ­ ույթ­ ի, դա­րա­շր­ջա­նի և այլ բան­ եր­ ի վեր­ ա­բեր­ յալ կար­ ծ­րատ­ իպ­ ե­ր։ Լի­ նում են նաև սեփ­ ա­կան անձ­ ի, այլ մար­ դ­կան­ ց, երև­ ույթն­ եր­ ի և հաս­կա­ցութ­ յունն­ եր­ ի մա­սին կար­ ծ­րա­տի­պե­ր։ «­Կա­րծ­րա­տիպ» հասկ­ ա­ցութ­ յուն­ ը լայն շրջ­ ա­նառ­ ութ­ յան մեջ է դրել ամ­ եր­ իկ­ աց­ ի լրագր­ ող և քաղ­ ա­քա­կան մեկն­ ա­բան Ո­ւոլթ­ եր Լիփ­մեն­ ը իր«Հ­ աս­ ա­րա­կա­կան կարծ­ իք» աշ­խա­տութ­ յան մեջ­ ։ Ըստ Լիփ­մեն­ ի՝ կա­րծ­րատ­ ի­պե­րի ստեղ­ ծ­ման նա­խադր­ յալ է հա­ ԿԱՐԾՐԱՏԻՊԵՐԸ ԻԲՐԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԽՈՉԸՆԴՈՏ 97

մար­վում ճան­ ա­չող­ ա­կան ջանք­ եր խնայել­ու միտ­ ում­ ը, իսկ մյուս կողմ­ ից նրան­ ք օգն­ ում են պահպ­ ա­նել­ու խմբ­ ային արժ­ եքն­ եր­ ը։ Ա­մեն դեպք­ ում հստ­ ակ է, որ կար­ ծ­րա­տի­պեր­ ը բաց­ ա­սա­կան դեր ուն­ են ճան­ աչ­ ող­ ութ­ յան մեջ, դեմ­ ոտ­ ի­վացն­ ում են հետ­ ա­ զոտ­ ո­ղին, կոտր­ ում ուս­ ումն­ ա­տեն­չութ­ յուն­ ը և աշխ­ ար­հը ճա­ նա­չել­ու բնակ­ ան պահ­ ան­ջը։ Խորհրդային Միության վար­­ ած քաղաքականությունը, ինչպես նաև դրան հաջորդած կրթա­ կան-հաս­ ա­րա­կական մոդելների վերարտադրումը, ի թիվս այլ պատ­ճառն­ եր­ ի, հանգեցրել են հարց բարձրացնելու հանդ­ եպ հիվ­ ան­դա­գին զգուշավորության, ինչը մասամբ պահպ­ ան­վել է մինչ այսօր, արհեստական կերպով ներմուծել ու պարտ­ ա­դրել է իր կարծրատիպերը, տաբուներ դրել տարբեր ոլորտների վրա՝ վնա­սել­ով հասարակական գիտակցությունն ու մշակույթը: Կա­ր­ծ­րա­տի­պե­րից զուրկ չէ ոչ մի հաս­ ա­րա­կութ­ յուն, սակ­ այն կար­ ծ­րա­տի­պային մտած­ ո­ղութ­ յա­մբ ապր­ ող հաս­ ար­ ա­կութ­ յան մեջ դժվ­ ար է պատ­կեր­ ացն­ ել միջ­ ա­նձն­ ային առ­ ող­ ջ հար­ աբ­ ե­ րութ­ յունն­ եր, ճկուն ու բաց մշակ­ ույթ և, հետև­ ա­բար, որ­ ակ­ յալ կրթ­ ութ­ յուն։ Դպր­ ոց­ ա­կան կրթ­ ութ­ յուն­ ը, լին­ ել­ով ճան­ ա­չող­ ա­ կան ճան­ ա­պարհ­ ի սկիզ­ բ և անձ­ ի ձևավ­ որմ­ ան կարև­ որ փուլ, պե­տք է հնա­րա­վոր­ ին­ ս զեր­ ծ մնա կար­ ծ­րա­տի­պե­րից­ ։ Այդ հա­ մա­տե­քս­տում հար­ կ է ընդհ­ ան­րաց­նել նախ­ ո­րդ գլուխն­ եր­ ում նշ­ված դրույթն­ եր­ ը՝ հավ­ ել­ել­ով թեմ­ ային առնչվ­ ող ևս մի քան­ ի դրույթ, որոնք ուղղ­ ա­կի կամ ան­ ուղղ­ ա­կի կերպ­ ով կապ ուն­ են կար­ ծ­րա­տի­պային մտած­ ող­ ութ­ յան հետ և պետ­ ք է բա­ցառ­վեն ման­կա­վար­ժա­կան գործ­ ու­նեո­ ւթ­ յան ընթ­ ացք­ ում։ Ս­տո­րև ներկ­ այաց­նեն­ ք ման­կա­վար­ժա­կան գործ­ ու­նեո­ ւթ­ յան ո­րոշ հիմն­ ա­րար սկզբ­ ունքն­ եր. ­Նախ և ա­ռաջ հաշ­վի առն­ ել­ով, որ մանկ­ ա­վարժ­ ու­թյուն­ ը թերևս բարդ­ ագ­ ույն և ամ­ են­ ա­պա­տաս­խան­ ա­տու մասն­ ա­գի­ տությունն է, հար­ կ է ընդ­ ուն­ ել, որ մանկ­ ա­վարժ­ ու­թյամ­ բ զբաղ­ վել­ը գիտ­ ա­կից որ­ ոշ­ ում պիտ­ ի լին­ ի, որ­ ի մոտ­ ի­վաց­ իա­ ն եր­ ե­ 98 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

խային օգն­ ութ­ յուն ցուց­ ա­բեր­ ել­ու պատր­ աս­տա­կա­մութ­ յունն է (ազ­նիվ չէ պարտ­ ա­կա­նութ­ յունն­ եր­ ի և պա­տաս­խա­նատ­վու­ թյան կարև­ որ­ ութ­ յուն­ ը հաշվ­ ի չառն­ ել­ով­ ՝ մանկ­ ավ­ արժ­ ու­թյամ­ բ զբաղվ­ ել­ը)։ ­ՉԻ ԿԱ­ՐԵ­ԼԻ­ 1. Ե­րե­խային դիտ­ ել որպ­ ես սահմ­ ան­ ա­փակ հնա­րա­վոր­ ութ­ յունն­ եր­ ով մեկ­ ի, պիտ­ ա­ կա­վոր­ ել նրան­ ՝ անտ­ ե­սել­ով զարգաց­ ման հնար­ ա­վոր­ ութ­ յունն ու այդ գործ­ ում ուսուցչ­ ի կարև­ որ­ ութ­ յունը։­ 2. Հիմ­ նվ­ ել­ով սոս­ կ տես­ ակ­ ան գիտ­ ե­լիք­ ի և գոր­ ծ­նա­կան ապ­ ա­ ցույցն­ եր­ ի բաց­ ա­կայութ­ յան վրա՝ մեղ­ ադր­ ել եր­ եխ­ ային­ ։ Հար­կա­վոր է ճան­ ա­չել ամ­ են եր­ եխ­ այի ա­ռա­նձն­ ա­հատկ­ ու­ թյուն­ ը ու հաշվ­ ի առն­ ել այն ուս­ ումն­ ա­կան գործ­ ընթ­ աց­ ում։ 3. Զար­գաց­ման ա­ռա­նձն­ ա­հատ­կութ­ յունն­ եր­ ով եր­ եխ­ ա­ներ­ ի սոց­ իա­ ­լա­կա­նաց­ման կարև­ որ­ ութ­ յուն­ ը թեր­ ագ­նահ­ ատ­ ել և չհամ­ ա­րել նրանց հաս­ ա­րա­կութ­ յան լիի­ ­րավ անդ­ ամ­ ։ 4. Հա­տուկ ուշ­ ադ­րութ­ յան արժ­ ա­նաց­նել եր­ եխ­ ա­ներ­ ի որև­ է խմ­բի՝ անտ­ ե­սել­ով մյուսն­ եր­ ին­ ։ Բոլ­որ եր­ եխ­ ա­ներ­ ը պետ­ ք է հա­մա­չափ ու­շադ­րութ­ յան ար­ժա­նա­նան ուս­ ուցչ­ ի կողմ­ ից­ ։ 5. Անտ­ ե­սել դաս­ ա­միջ­ ոց­ներ­ ի կարև­ որ­ ութ­ յուն­ ը։ Միա­ ­սին խա­ ղա­լով եր­ եխ­ ա­ներ­ ը նույնպ­ ես սով­ որ­ ում են և սոց­ իա­ ­լակ­ ա­ նաց­վում։ Պետ­ ք է նաև վե­րա­հսկ­ ել արտ­ ա­դա­սա­րա­նային կրթ­ ութ­ յուն­ ը դպ­րոց­ ում։ 6. Ուշ­ ադ­րութ­ յուն չդար­ ձն­ ել եր­ եխ­ ա­ներ­ ի միջ­ և ձևավ­ որվ­ ող հա­րա­բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ին, կոն­ ֆ­լիկ­ տ­ներ­ ին, չվեր­ ահ­ սկ­ ել կամ չմիջ­ ամ­տել դրան­ ց։ Դա կա­րող է հանգ­ եցն­ ել նրան, որ թե­ ԿԱՐԾՐԱՏԻՊԵՐԸ ԻԲՐԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԽՈՉԸՆԴՈՏ 99

թև կոն­ ֆ­լիկտ­ ը բա­ցա­սա­կան զարգ­ աց­ ումն­ եր ուն­ են­ ա, և գրա­նցվ­ են բուլ­իի­ նգ­ ի դեպ­քե­ր։ 7. Ճնշ­ ել եր­ եխ­ այի զգացմ­ ունքն­ եր­ ի արտ­ ա­հայտ­ ում­ ը, սահ­ մա­նա­փա­կել չձև­ ա­վորվ­ ած դիրք­ ո­րոշմ­ ան ներկ­ այաց­ ում­ ը։ Անհր­ ա­ժեշ­ տ է սխալ­վել­ու հնար­ ա­վոր­ ութ­ յուն տալ յուր­ ա­ քան­չյուր աշ­ ա­կերտ­ ի և նրբ­ ան­կա­տո­րեն ուղղ­ ել նրա սխա­ լը, որպ­ ես­զի հետ­ ա­գայում նրան չծաղր­ են ընկ­ երն­ երն ու հա­մա­դա­սա­րան­ցին­ եր­ ը։ 8. Սեփ­ ա­կան կար­ ծր­ ա­տի­պեր­ ը պարտ­ ադ­րել եր­ եխ­ ա­ներ­ ին, օ­րին­ ա­կ՝ աղջ­ իկ­ներ­ ին աս­ ել­՝ ապ­ ա­գա տնային տնտ­ ե­սուհ­ ի, և սեփ­ ա­կան պատկ­ եր­ ա­ցումն­ եր­ ը«մ­ որ կերպ­ ա­րի» վեր­ ա­ բեր­ յալ պար­տադ­րել նրանց։ 9. Գնահ­ ա­տա­կա­նով սահմ­ ա­նա­փա­կել եր­ եխ­ այի ուս­ ումն­ ա­ կան հետ­ ա­քրք­րութ­ յուն­ ը.«ծ­ ույլ­իկ»,«եր­ եք­ ի եր­ եխ­ ա», «­հար­վ­ ա­ծային»,«­գե­րա­զան­ցիկ»․ սրան­ ք պիտ­ ա­կավ­ ո­ րումն­ եր են, որոնք հիմք­ ից կոտր­ ում են թե՛ մոտ­ ի­վա­ցիա­ ն, թե՛ հետ­ ա­քրք­րաս­ իր­ ութ­ յուն­ ը։­ 10. Ա­ռաջ­նոր­ դ­վել եր­ եխ­ ա­ներ­ ի մաս­ ին ուն­ եց­ ած կա­րծ­րատ­ ի­ պային ձևակ­ երպ­ ումն­ եր­ ով­ ։«Այ­սօրվ­ ա եր­ եխ­ ա­ներ­ ը չեն սիր­ ում սով­ որ­ ել»,«Ս­ ով­ որ­ ող­ ը կսով­ որ­ ի, չսով­ որ­ ող­ ը չի սո­ վոր­ ի» և նման­ ա­տիպ պատ­կեր­ ա­ցումն­ եր­ ը խանգ­ ա­րում են ուս­ ուցչ­ ին ամ­ են եր­ եխ­ այի դիտ­ ար­կել որպ­ ես անհ­ ա­տա­ կա­նութ­ յուն և ընդհ­ ան­րա­պես արժ­ ե­զրկ­ ում են սեփ­ ա­կան գործ­ ի հան­դեպ վեր­ ա­բերմ­ ունք­ ը: 11. Զրկ­ ել աշ­ ա­կերտ­ ին ինքն­ ուր­ ույն ուս­ ումն­ ա­ռութ­ յան­ ը նպաս­ տող գործ­ ու­նեո­ ւթ­ յան հնար­ ա­վոր­ ութ­ յուն­ ից­ ։ Բնակ­ ան է, որ յուր­ ա­քան­չյուր աշ­ ակ­ եր­ տ իր կատ­ ա­րած աշ­խա­տան­ քի մաս­ ին ուն­ ի որև­ է(թե­կուզ և թեր­ ի) պատ­կեր­ ա­ցում, և ինչ‑որ կեր­ պ գնահ­ ա­տե­լով նրա աշխ­ ա­տան­քը՝ ուս­ ուց­ իչ­ ը ան­պայմ­ ա­նոր­ են բախվ­ ում է նրա ինքն­ ագ­նա­հատ­ ա­կա­ 100 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ

նին, դրա համ­ ար հարկ­ ա­վոր է, որ գնահ­ ա­տում­ ը լին­ ի հնա­ րա­վոր­ ին­ ս բազմ­ ակ­ ողմ­ ան­ ի՝ ներ­ ա­ռել­ով հատկ­ ա­պես ինքն ի­րեն գնահ­ ա­տե­լու արդ­ յուն­ ավ­ ետ տար­բեր­ ա­կը։ 12. Վտան­գել ա­շակ­ երտ­ ի հետ դրակ­ ան հար­ ա­բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ը։ Պատ­ժի տես­ ա­կը պետ­ ք է հնա­րա­վոր­ ին­ ս համ­ ապ­ ա­տաս­ խան լին­ ի աշ­ ա­կերտ­ ի ա­րար­քի ծան­րութ­ յան­ ը. բաց­ ի նրա­ նից, որ աշ­ ա­կերտ­ ը պետ­ ք է հաս­կա­նա, թե ինչ­ ի համ­ ար է պա­տժ­վում, նա չպետ­ ք է կոր­ ցն­ ի վստ­ ա­հութ­ յուն­ ը պատ­ ժո­ղի հանդ­ եպ, չպետ­ ք է չա­րա­նա և տևա­կան ժա­մա­նակ պահ­պա­նի ուս­ ուցչ­ ի հանդ­ եպ վատ տրա­մադ­ ր­վա­ծութ­ յու­ նը։ Նույն­ ը վեր­ ա­բեր­ ում է ուս­ ուցչ­ ին­ ։ 13. Թույլ տալ, որ աշ­ ա­կեր­ տ-ուս­ ուց­ իչ հար­ ա­բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ը վեր­ ած­վեն ընկ­ եր­ ա­կան հար­ ա­բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ի։ Այստ­ եղ սահ­մա­նը չափ­ ա­զա­նց նուրբ է, քանզ­ ի ջեր­ մ հար­ ա­բեր­ ու­ թյունն­ եր­ ը ակնհ­ այ­տո­րեն դրակ­ ան են ազդ­ ում դաս­ ապ­րո­ ցես­ ի վրա, սակ­ այն դա այն պար­ ա­գայում, երբ աշ­ ա­կերտ­ ը ուս­ ուցչ­ ին ընկ­ ա­լում է որպ­ ես ավ­ ագ ընկ­ եր և կասկ­ ա­ծի տակ չի դնում նրա հեղ­ ին­ ա­կութ­ յուն­ ը։ Հեղ­ ին­ ա­կութ­ յան գործ­ ո­նը չափ­ ա­զան­ ց կարև­ որ է կրթ­ ա­կան գործ­ ըն­թաց­ ի հա­ջո­ղութ­ յան հա­մար­ ։ 14. Աշ­ ա­կերտ­ ին պատժ­ ել անկ­ ա­րող­ ութ­ յան համ­ ար­ ։ Այս կե­ տը ա­ռաջ­ ին հայացք­ ից նույն­ իս­ կ պարզ­ ա­բան­ման կար­ իք չուն­ ի, սակ­ այն չափ­ ա­զա­նց շատ ենք ա­կա­նա­տես լին­ ում նմա­նօր­ ին­ ակ«­դաս­տի­ա­րա­կութ­ յան», երբ աշ­ ա­կերտ­ ի վրա բղա­վել­ով փորձ­ ում են, օր­ ին­ ակ, մաթ­ եմ­ ա­տի­կա սով­ որ­ եց­ նել­։ Սա հանգ­ եցն­ ում է բազ­ ում հոգ­ ե­բա­նա­կան բարդ­ ույթ­ ներ­ ի և գոր­ ծ­նա­կան­ ում ան­ ար­դյուն­ ա­վետ է։ 15. Խախ­տել հա­վա­սա­րութ­ յան և արդ­ ա­րութ­ յան սկզբ­ ունք­ ը դա­սապ­րոց­ ես­ ի ժամ­ ա­նա­կ։ Մի միջ­ ա­վայր­ ում, որտ­ եղ կան պի­տա­կա­վոր­ ումն­ եր, համ­ ակ­րել­ի ա­շա­կեր­ տ­ներ և այլն, ԿԱՐԾՐԱՏԻՊԵՐԸ ԻԲՐԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԽՈՉԸՆԴՈՏ 101

չեն կար­ ող լին­ ել առ­ ո­ղջ հա­րաբ­ եր­ ութ­ յունն­ եր և արդ­ յուն­ ա­ վետ կրթ­ ութ­ յուն։ Այդ իսկ պատճ­ ա­ռով կարև­ որ է, որ նախ և առ­ աջ կր­թութ­ յան մեջ հավ­ աս­ ա­րութ­ յուն­ ը(հաշվ­ ի առն­ ե­ լով ամ­ են եր­ եխ­ այի յուր­ ա­հատ­կութ­ յուն­ ը) որպ­ ես հիմ­ ք դի­ տա­րկվ­ ի, և պահպ­ անվ­ են արդ­ ա­րութ­ յան կան­ ոնն­ եր­ ը: 16. Մրց­ ակ­ցային դաշտ­ ի ստեղծ­ ու­մը համ­ ար­ ել կրթ­ ութ­ յան կազ­մա­կեր­ պմ­ ան հիմն­ ա­կան եղ­ ա­նակ­ ։ Առ­ ո­ղջ մրց­ ակ­ցու­ թյուն­ ը մեթ­ ոդ­ ա­կան առ­ ում­ ով նպաստ­ ում է կրթ­ ակ­ ան բա­ րել­ա­վումն­ եր­ ի ապ­ ա­հովմ­ ա­նը, սակ­ այն«ուր­ իշ­ ից ավ­ ել­ի լավ սով­ որ­ ել­ը» չպետ­ ք է լի­նի աշ­ ակ­ երտ­ ի գլխ­ ա­վոր մոտ­ ի­ վա­ցիա­ ն սո­վոր­ ել­իս­ ։ 17. Ձևա­վոր­ ել եր­ եխ­ ա­ներ­ ի մոտ«հ­ աջ­ ո­ղակ»,«անհ­ ա­ջո­ ղակ» կերպ­ ար­ ային բաժ­ ա­նում­ ը՝ ելն­ ել­ով մրց­ ակց­ ութ­ յան սկզբունք­ ի­ց։ Երկ­ ու դեպք­ ում էլ հետ­ ա­գայում կար­ ող են ա­ռա­ջա­նալ սթր­ ես­ ա­կայուն­ ութ­ յան հետ կապվ­ ած խնդ­ իր­ ներ և տարբ­ եր իր­ ավ­ իճ­ ակ­ներ­ ի հաղթ­ ա­հարմ­ ան բարդ­ ու­ թյունն­ եր­ ։ Ամ­փո­փե­լով ասենք, որ թվարկ­ ումն­ եր­ ը կար­ ել­ի է անվ­ եր­ ջ շա­ րուն­ ա­կել, քանզ­ ի քնն­ ա­րկմ­ ան նյութ­ ը վեր­ ա­բեր­ ում է ամ­ են­ ա­ խնդ­րա­հա­րույց և բազմ­ ա­շե­րտ մոտ­ ե­ցում պահ­ անջ­ ող ոլ­որտ­ ի­ն։ Մի բան հստ­ ակ կար­ ել­ի է փաստ­ ել, որ ցանկ­ աց­ ած գործ­ ու­նեո­ ւ­ թյան հիմք­ ում եթ­ ե դրվ­ ում են սոց­ իա­ ­լա­կան հավ­ ա­սար­ ութ­ յան և ար­դա­րութ­ յան սկզբ­ ունքն­ եր­ ը, ինքն­ ա­բեր­ ա­բար նախ­ ա­ նշվում են ամ­ են­ աար­դյուն­ ա­վետ ուղ­ ին­ եր­ ը: 102 ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴՊՐՈՑՈՒՄ