ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՄԱՐԴՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՀԱՄԱԺՈՂՈՎԸՐԴԱԿԱՆ ՔՎԵԱՐԿՈՒԹՅԱՄԲ ԱՆՑԿԱՑՆԵԼՈՒ ՎՏԱՆԳՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ ­Ֆեր­նան­դո Կա­սալ Բեր­տոա (Նո­թի­նգ­հե­մի հա­մալ­սա­րան) Դեկտեմբեր 2020 Նախապատրաստվելով 2021 թվականի սահմանադրական փոփոխություններին՝ Հայաս­ տանը դիտարկում է ուղղակի քվեարկությամբ նախագա­ հական ընտրության ինստի­ տուտը վերականգնելու նպատակահարմարությունը: Համաժողովրդական քվեար­ կությամբ ընտրված նախագահի ինստիտուտը գուցե անմի­ջա­կանորեն չհանգեցնի ժողովրդա­­ վարության փլուզ­մանը, սակայն այդ պարագայում միանշանա­ կորեն կարող է վտանգել ժողովրդավարության առողջ կենսագործունեությունը: Նախագահի ընտրությունը համաժողովրդական քվեար­ կությամբ անցկացնելը խո­ չընդոտում է կայուն և կան­խա­ տեսելի կուսակցական համա­կարգի կայացմանը, ինչը կենսական նախա­պայման է` հեռանկարում ժողովրդա­վարության կայացման համար:

ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԵՒ ՄԱՐԴՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՀԱՄԱԺՈՂՈՎԸՐԴԱԿԱՆ ՔՎԵԱՐԿՈՒԹՅԱՄԲ ԱՆՑԿԱՑՆԵԼՈՒ ՎՏԱՆԳՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ ­Ֆեր­նան­դո Կա­սալ Բեր­տոա (Նո­թի­նգ­հե­մի հա­մալ­սա­րան) Դեկտեմբեր 2020

Բովանդակություն 1. ­ՆԵ­ՐԱ­ԾՈՒ­ԹՅՈ­ՒՆ 2 2. ՆԱ­ԽԱ­ԳԱ­ՀԻ ԸՆՏ­ՐՈՒ­ԹՅՈՒ­ՆԸ 3 ՀԱ­ՄԱ­ԺՈ­ՂՈ­ՎՐ­ԴԱ­ԿԱՆ ՔՎԵ­ԱՐ­ԿՈՒ­ԹՅԱ­ՄԲ ԱՆ­ՑԿԱՑ­ՆԵ­ԼՈՒ ՎՏԱ­ՆԳ­ՆԵ­ՐԸ 2.1 Կու­սակ­ցա­կան հա­մա­կար­գի հատ­վա­ծա­կա­նու­թյու­նը­ 3 2.2 Բ­ևե­ռաց­ման ա­վե­լա­ցու­մը 4 2.3 Կու­սակ­ցու­թյո­ւն­նե­րի ա­պաի­նս­տի­տու­ցի­ո­նա­լա­ցու­մը 5 2.4 Կու­սակ­ցա­կան հա­մա­կար­գի ինս­տի­տու­ցի­ո­նա­լա­ցու­մը 6 2.5 Ը­նտ­րա­կան ան­կայու­նու­թյու­նը 7 2.6 Ժո­ղո­վր­դա­վա­րու­թյան ցա­ծր ո­րա­կը­ 8 3. ԵԶ­ՐԱ­ԿԱ­ՑՈՒ­ԹՅՈ­ՒՆ­ 9 Օգ­տա­գո­րծ­ված գրա­կա­նու­թյան ցան­կը 10 Պատկերների ցանկ 11 1

ՆԱԽԱԳԱՀԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՀԱՄԱԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՔՎԵԱՐԿՈՒԹՅԱՄԲ ԱՆՑԿԱՑՆԵԼՈՒ ՎՏԱՆԳՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ 1 ­ՆԵ­ՐԱ­ԾՈՒ­ԹՅՈ­ՒՆ Ան­շո­ւշտ՝ պա­տա­հա­կան չէր, որ 2018 թվա­կա­նի Թավ­շ­յա հե­ղա­փո­խու­թյու­նը տեղ­ ի ու­նե­ցավ սահ­մա­ նա­դրա­կան բա­րե­փո­խո­ւմ­նե­րից հե­տո, ո­րով ան­կա­ խու­թյան հռ­չա­կու­մից հե­տո երկ­րի պատ­մու­թյան մեջ ա­ռա­ջին ան­գամ նե­րդր­վեց խո­րհր­դա­րա­նա­կան հա­ մա­կա­րգ՝ հրա­ժար­վե­լով նա­խա­գա­հի ընտ­րու­թյու­նը հա­մա­ժո­ղովր­դա­կան քվե­ար­կու­թյա­մբ ան­ցկաց­նե­լու ինս­տի­տու­տից(տե­՜ս Casal Bértoa, 2015): Այդ գոր­ծըն­ թա­ցի շնոր­հիվ Հայաս­տա­նը, Մոլ­դո­վայի հետ միա­ սին, 1 (վեր­ջե­րս նրա­նց մի­ա­ցավ նաև Վրաս­տա­նը), դար­ձան Ա­ռա­ջին աշ­խար­հա­մար­տի ա­վար­տից հե­տո Եվ­րո­պայի մի­ակ երկր­նե­րը, ո­րո­նք վե­րաց­րեց­ ին նա­ խա­գա­հի ընտ­րու­թյու­նը հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան քվե­ար­ կու­թյա­մբ ան­ց­կաց­նե­լու ինս­տի­տու­տը: Պա­տա­հա­կան չէ նաև, որ 2018 թվա­կա­նի մար­տին խո­րհր­դա­րա­նի կող­մից ընտր­ված ան­ձը՝ գոր­ծող նա­ խա­գահ Ար­մեն Սա­րգ­սյա­նը, ով մի­ջազ­գայ­նոր­ են ճա­ նաչ­ված գոր­ծիչ է և ում կեր­պա­րը նվազ բևե­ռաց­նող է, քան Հայաս­տա­նի նախ­կին նա­խա­գահ­նե­րին­ ը, կարևոր դե­րա­կա­տա­րո­ւմ ու­նե­ցավ Հե­ղա­փո­խու­թյան հա­ջո­ղու­թյան և երկ­րի հե­տա­գա ժո­ղո­վր­դա­վա­րաց­ ման գոր­ծըն­թա­ցո­ւմ: ­Թե­պետ կար­ ե­լի է ո­րոշ փաս­տա­րկ­ներ բե­րել նա­խա­ գա­հի ընտ­րու­թյու­նը հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան քվե­ար­կու­ թյա­մբ ան­ցկաց­նե­լու ինս­տի­տու­տը վե­րա­կա­նգ­նե­լու օգտ­ ին(օ­րի­նա­կ՝ իշ­խա­նու­թյան հա­կա­կշ­ռում­ ը, ուղ­ ղա­կի ժո­ղո­վր­դա­վա­րու­թյու­նը), ճշ­մար­տու­թյո­ւնն այն է, որ նա­խա­գա­հի ընտ­րու­թյա­ն՝ հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան քվե­ար­կու­թյա­մբ ան­ցկա­ցո­ւմն ա­վե­լի շատ պրոբ­լեմ­ ներ է ստեղ­ծո­ւմ, քա­ն՝ լու­ծո­ւմ­ներ: 2015 թվա­կա­նի սահ­մա­նադ­րա­կան բա­րե­փո­խու­մը մի­գու­ցե բազ­մա­ թիվ ա­րատ­ներ ու­ներ, սա­կայն սույն հայե­ցա­կար­ գային փաս­տա­թղ­թո­ւմ նկա­րագ­ ր­ված պատ­ճառ­ներն հաշ­վի առ­նե­լո­վ՝ դրա­նց թվո­ւմ չէ­ին նա­խա­գահ­ ի ընտ­ րու­թյա­ն՝ հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան քվե­ար­կու­թյամ­ բ անց­ կա­ցու­մը վե­րաց­նե­լը և խո­րհր­դա­րա­նա­կան հա­մա­ կարգ ստեղ­ծե­լը: 1 Ո­րը, սա­կայն, կր­կին վե­րա­կա­նգն­վեց 2016 թվա­կա­նի հոկ­տեմ­ բե­րին: 2

­ՆԱ­ԽԱ­ԳԱ­ՀԻ ԸՆՏ­ՐՈՒ­ԹՅՈՒ­ՆԸ ՀԱ­ՄԱ­ԺՈ­ՂՈ­ՎՐ­ԴԱ­ԿԱՆ ՔՎԵ­ԱՐ­ԿՈՒ­ԹՅԱ­ՄԲ ԱՆ­ՑԿԱՑ­ՆԵ­ԼՈՒ ՎՏԱ­ՆԳ­ՆԵ­ՐԸ 2 ­ՆԱ­ԽԱ­ԳԱ­ՀԻ ԸՆՏ­ՐՈՒ­ԹՅՈՒ­ՆԸ ՀԱ­ՄԱ­ԺՈ­ՂՈ­ՎՐ­ԴԱ­ԿԱՆ ՔՎԵ­ԱՐ­ԿՈՒ­ԹՅԱ­ՄԲ ԱՆ­ՑԿԱՑ­ՆԵ­ԼՈՒ ՎՏԱ­ՆԳ­ՆԵ­ՐԸ ­Նա­խա­գա­հի ընտ­րու­թյո­ւնն հա­մա­ժողովր­դա­կան քվեար­կու­թյա­մբ ան­ցկաց­նե­լու վտա­նգ­նե­րի և ժո­ ղովր­դա­վա­րու­թյան ամ­րա­պնդ­ման հա­մար խո­րհր­դա­ րա­նա­կան հան­րապ­ ե­տու­թյան ըն­ձե­ռած ա­ռա­վե­լու­ թյո­ւն­նե­րի շո­ւրջ բա­նա­վե­ճն ան­վե­րջ է: Այս թե­մայով Լին­ցի(Linz) դա­րակ­ ազ­միկ աշ­խա­տու­թյո­ւն­նե­րի հրա­ պա­րա­կու­մից(1990) ի վեր բազ­մա­թիվ աշ­խա­տու­ թյուն­ներ են գր­վել այս թե­մայի շո­ւրջ, չհան­գե­լով, սա­ կայն, հս­տակ եզ­րա­կա­ցու­թյան: Ո­րոշ գիտ­նակ­ ան­ներ հա­մա­րո­ւմ են, որ նա­խա­գա­հի ընտ­րու­թյո­ւնն հա­մա­ ժո­ղո­վր­դա­կան քվե­ար­կու­թյա­մբ ան­ցկաց­նե­լը կա­րող է խո­չըն­դո­տել ժո­ղո­վր­դա­վա­րու­թյան ամ­րապ­ նդ­մա­ նը, երբ(1) ո՛չ նա­խա­գա­հա­կան, ո՜չ կա­ռա­վա­րա­կան ճամ­բար­նե­րը չու­նեն խո­րհր­դա­րա­նա­կան մե­ծա­մաս­ նու­թյո­ւն(այ­սի­նքն՝ պա­ռա­կտ­ված փոք­րա­մաս­նա­կան կա­ռա­վա­րու­թյո­ւն է),(2) նա­խա­գա­հն ու վար­չա­պե­տը պատ­կա­նո­ւմ են քա­ղա­քա­կան տար­բեր ճամ­բար­նե­րի (այ­սի­նքն՝ հա­մա­կե­ցու­թյո­ւն/ կո­հա­բի­տա­ցի­ա), և(3) նրա­նց«եր­կա­կի գոր­ծա­դիր լե­գի­տի­մու­թյու­նը» 2 պա­ տային ի­րա­վիճ­ ակ է ստեղ­ծո­ւմ, ո­րո­ւմ ո­րո­շո­ւմ­նե­րի կայա­ցո­ւմն հայտնվ­ ո­ւմ է փա­կու­ղու մեջ(Elgie, 2008): ­Մի­ան­շա­նակ է, սա­կայն, մի­այն մեկ բան(տե՜­ս Elgie, 2011). այն ժո­ղո­վր­դա­վա­րու­թյո­ւն­նե­րը, ո­րոնց­ ո­ւմ և՜ վար­չա­պե­տը, և՜ կա­ռա­վա­րու­թյու­նը մի­ա­սին պա­ տաս­խա­նա­տու են թե՜ օ­րե­նս­դիր մա­րմ­նի, թե՜ համ­ ա­ ժո­ղո­վր­դա­կան քվե­ար­կու­թյա­մբ ընտրված նա­խա­ գա­հի առջև(«­նա­խա­գահ-վար­չա­պե­տա­կան» տի­պի կի­սա­նա­խա­գա­հա­կան ռե­ժիմ­ներ) ա­վե­լի խոց­ ե­լի են փլուզ­ման վտան­գի ա­ռաջ, քա­ն՝ նրա­նք, ո­րոն­ցում վար­չա­պե­տը և կա­ռա­վա­րու­թյու­նը պա­տաս­խա­ նա­տու են մի­այն օ­րե­նս­դիր մա­րմ­նի, և ոչ՝ հա­մա­ժո­ ղովրդա­կան քվե­ար­կու­թյա­մբ ընտր­ված նա­խա­գա­հի առջև(«­վար­չա­պետ-նա­խա­գա­հա­կան» ռե­ժիմ):­ Այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, և ան­կախ նա­խա­գա­հի լիա­ ­զո­րու­ թյո­ւն­նե­րի վե­րա­բե­րյալ բա­նա­վե­ճից(ման­րա­մաս­նե­ 2 Ա­ռա­ջի­նը՝ հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան քվե­ար­կու­թյա­մբ ընտր­վե­լու շնոր­­ հիվ, իսկ երկ­րոր­դը՝ խո­րհր­դա­րա­նի ա­ջակ­ցու­թյու­նը վայե­լե­լու շնոր­հիվ: րը՝ տե­՜ս ստո­րև), պա­րզ­վել է, որ նա­խա­գա­հի ընտ­ րու­թյունն հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան քվե­ար­կու­թյա­մբ անց­ կաց­նե­լը է­ա­կան բա­ցա­սա­կան հետ­ևա­նք­ներ է ունե­ նո­ւմ, մաս­նա­վո­րա­պե­ս՝ ա­վե­լացն­ ո­ւմ է թե՜ ընտ­րու­ թյո­ւն­նե­րի հատ­վա­ծա­կա­նու­թյո­ւնն ու բևե­ռա­ցու­մը՝ խո­չըն­դո­տե­լով կու­սակ­ցու­թյո­ւն­նե­րի և կու­սակ­ցա­կան հա­մա­կար­գի ինս­տի­տու­ցի­ո­նա­լաց­մա­նը, թե՜ ի­ջեց­նո­ւմ է ա­զա­տա­կան(լի­բե­րալ) ժո­ղո­վր­դա­վա­րու­թյո­ւն­նե­րի ո­րա­կը: Ստո­րև հեր­թով կու­սո­ւմ­նա­սի­րե­նք դրան­ցից յու­րա­քան­չ յու­րը: ­2.1. Կու­սակ­ցա­կան հա­մա­կար­գի հատ­վա­ծա­կա­նութ­ յուն­ ը ­ ­Նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րու­թյո­ւն­նե­րը կա­րող են նպաս­ տել կու­սակ­ցա­կան հա­մա­կար­գի հատ­վա­ծա­վոր­մա­ նը, ո­րը կա­րող է բա­ցա­սա­կան հետ­ևա­նք­ներ ու­նե­նալ կա­ռա­վա­րու­թյան(կա­բի­նե­տի) կայու­նու­թյան հա­մար (Grotz and Weber, 2012), կու­սակ­ցա­կան հա­մա­կար­ գի ինս­տի­տու­ցի­ո­նա­լաց­ման հա­մար(Casal Bértoa, 2012, 2016) և ժո­ղո­վր­դա­վա­րու­թյան կեն­սա­գոր­ծու­ նե­ու­թյան հա­մար(Sartori, 1976): Այս­պես, հե­տա­զո­ տող­նե­րն հիմ­նա­վո­րել են, որ կու­սակ­ցու­թյո­ւն­նե­րի թի­վն ա­վե­լի մեծ է այն պետ­ ու­թյո­ւն­նե­րո­ւմ, որ­տեղ նա­խա­գա­հն ընտր­վո­ւմ հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան քվե­ար­ կու­թյամբ՝ մե­ծա­մաս­նա­կան երկ­փո­ւլ ընտ­րակ­ ան հա­ մա­կար­գով: 3 Դա պայ­մա­նա­վոր­ված է այն փաս­տով, որ քա­նի որ նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րու­թյո­ւնն ա­մե­ նա­կար­ևոր ի­րա­դար­ձու­թյո­ւնն է ցան­կա­ցած երկ­րի քա­ղա­քա­կան«օ­րա­ցույ­ցո­ւմ», 4 նա­խա­գա­հի պաշ­ տո­նի հա­մար մրցակ­ցու­թյո­ւնն հան­րայ­նո­րեն ա­վե­լի տես­ ա­նե­լի է դա­րձ­նո­ւմ քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչն­ ե­րի­ն՝ 3 Ինչը տեղի է ունենում եվրոպական բոլոր ժողովրդավարական երկրներում, որտեղ անցկացվում են ուղղակի նախագահական ընտրություններ: 4 Նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րու­թյո­ւն­նե­րին ընտ­րող­նե­րի մաս­նակ­ցու­ թյան ցու­ցա­նի­շը սո­վո­րա­բար ա­վե­լի բա­րձր է, քա­ն՝ խո­րհր­դա­ րա­նա­կան ընտ­րու­թյո­ւն­նե­րին, ան­գամ այն երկր­նե­րո­ւմ, ո­րոն­ ցո­ւմ նա­խա­գա­հը գրե­թե չու­նի լի­ա­զո­րու­թյո­ւն­ներ(օ­րի­նա­կ՝ Չե­ խի­ա, Բո­ւլ­ղա­րի­ա) կամ ու­նի ոչ մեծ լի­ա­զո­րու­թյո­ւն­ներ(օ­րի­նա­կ՝ Լե­հաս­տան, Լիտ­վա): 3

ՆԱԽԱԳԱՀԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՀԱՄԱԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՔՎԵԱՐԿՈՒԹՅԱՄԲ ԱՆՑԿԱՑՆԵԼՈՒ ՎՏԱՆԳՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ ԶԼՄ-նե­րո­ւմ ա­վե­լի շատ լու­սա­բան­վե­լու և նա­խը­ն­ տ­րա­կան քա­րոզ­չու­թյան շր­ջա­նա­կո­ւմ կատ­ ար­վող նվի­րատ­վու­թյո­ւն­նե­րի շնոր­հի­վ՝ ա­վե­լացն­ ե­լով նրա­նց շան­սե­րն ա­պա­գա խորհրդա­րա­նա­կան ընտ­րու­թյո­ւն­ նե­րո­ւմ: Ա­վե­լին,«ը­նտ­րու­թյո­ւն­նե­րի երկ­րո­րդ փու­լի ակն­կալ­ի­քն ա­վե­լացն­ ո­ւմ է ա­ռա­ջին փու­լո­ւմ մր­ցակ­ ցե­լու շա­հա­գրգռ­վա­ծու­թյու­նը՝ կա­՜մ ա­մե­նա­շատ ձայն հա­վա­քած եր­կու թեկ­նա­ծու­նե­րից մե­կը լի­նել­ու հույ­ սով, կա­՜մ ա­մե­նա­շատ ձայն հավ­ ա­քած եր­կու թեկ­ նա­ծու­նե­րի հետ ընտ­րու­թյան երկ­րո­րդ փու­լու­մ ա­վե­ լի բա­րեն­պա­ստ դիր­քե­րից սա­կար­կել կա­րո­ղա­նա­լու հա­մար»(Linz, 1994: 22): 5 Այս գոր­ծոն­նե­րի(այ­սի­նքն՝ տե­սա­նե­լի­ու­թյո­ւն, քա­ղա­քա­կան սա­կար­կու­թյո­ւն­ներ վա­րե­լու համ­ ար բա­րեն­պա­ստ դիր­քեր) պատ­ճա­ռո­վ՝ նա­խա­գա­հի ընտ­րու­թյո­ւնն հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան քվե­ ար­կու­թյա­մբ ան­ցկաց­նե­լը դր­դո­ւմ է հա­վակ­նոտ(շատ հա­ճախ նա­և՝ ա­նո­ղոք) քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ­նե­րի, հա­ճախ նա­և՝ երկ­րի քա­ղա­քա­կան կյան­քի մեջ որ­ևէ մաս­նակ­ցու­թյո­ւն չու­նե­ցած ան­ձա­նց, նոր կու­սակ­ ցու­թյո­ւն­ներ ստեղ­ծե­լ՝ բա­ցա­ռա­պես ի­րե­նց«ա­նձ­նա­ կան» ե­րա­զան­քին հա­գո­ւրդ տա­լու մտադ­րու­թյա­մբ: Այս եր­ևույ­թի բազ­մա­թիվ օ­րի­նակ­ներ կան Լե­հաս­ տա­նո­ւմ(օ­րի­նա­կ՝«Party X»,«Kukiz’15»), Լիտ­վայո­ւմ («Order and Justice»), Մոլ­դո­վայո­ւմ(«Party of Rebirth and Conciliation of Moldova»), Պոր­տու­գա­լի­այո­ւմ 5 Դրա­նից խու­սա­փել կա­րե­լի է, օ­րի­նակ, ան­ցկաց­նե­լով զու­գա­հեռ խո­րհր­դա­րա­նա­կան և նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րու­թյո­ւն­նե­ր՝ նա­ խա­գա­հա­կան ընտ­րու­թյո­ւն­նե­րի հա­մար օգ­տա­գոր­ծե­լով պլու­ րա­լիս­տա­կան ընտ­րա­կան հա­մա­կա­րգ: Դա, սա­կայն, ա­վե­լի բնո­ րոշ է Հյու­սի­սային և Լա­տի­նա­կան Ա­մե­րի­կայի նա­խա­գա­հա­կան ռե­ժիմ­նե­րին: («Democratic Renewal Party»), Սլո­վա­կի­այո­ւմ(«Party of Civic Understanding», Movement for Democracy»), Չե­խի­այո­ւմ(«Party of Civic Rights), Ուկ­րաի­նայում («Strong Ukraine»,«All Ukrainian Union Solidarity, «Servant of the People») և այ­լո­ւր: 2.2. Բ­ևեռ­ աց­ման ա­վե­լա­ցում­ ը Ո­ւղ­ղա­կի նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րու­թյո­ւն­նե­րը, սա­ կայն, ոչ մի­այն քա­ջա­լե­րո­ւմ են նա­խա­գա­հա­կան ընտ­ րու­թյո­ւն­նե­րո­ւմ«սև ձի» դառ­նա­լու ակն­կա­լիք ու­նե­ ցող նոր կու­սակ­ցու­թյո­ւն­նե­րի ձևա­վո­րու­մը, այլ նաև կա­րող են խո­րաց­նել թե՜ գա­ղա­փա­րա­բա­նա­կան և թե՜ քա­ղա­քա­կան բևե­ռա­ցու­մը: Քա­ղա­քա­կան իս­թեբ­լիշ­ մեն­թին դեմ գնա­ցող կու­սակ­ցու­թյո­ւն­նե­րին(օ­րի­նա­կ՝ կո­մու­նի­ստ­նե­րին, ազ­գայ­նա­կան­նե­րին, պոպ­ ու­լի­ստ­ նե­րին) հնա­րավ­ ո­րու­թյո­ւն ըն­ձե­ռե­լով ան­մի­ջա­կան կո­ չե­րով դի­մել հան­րու­թյա­նը և«ը­նտր­վել ո­րո­շա­կի պաշ­ տոն­նե­րո­ւմ կամ առն­վա­զն հան­րու­թյա­նը բա­վա­րար չա­փով ներ­կայաց­նել ի­րե­նց դժ­գո­հու­թյո­ւն­նե­րը՝ կապ­ ված իս­թեբ­լիշ­մեն­թի հետ»՝ նա­խա­գա­հի ընտ­րու­թյունն հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան քվե­ար­կու­թյա­մբ ան­ցկաց­նե­լը նպաս­տո­ւմ է քա­ղա­քա­կան դաշ­տի մաս չկազ­մող ավ­ տո­րի­տար, ոչ ա­զա­տա­կան ու­ժե­րի՝ աո­ւթ­սայ­դեր­նե­ րին տր­վող քվե­նե­րի թվի ա­վե­լացմ­ ա­նը(Casal Bértoa and Rama, 2020: 13-14, 16): Դի­տար­կե­լով նա­խա­գա­հի ընտ­րու­թյո­ւնն հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան քվե­ար­կու­թյա­մբ ան­ցկաց­նե­լու և քա­ղա­քա­կան իս­թեբ­լիշ­մեն­թին դեմ գնա­ցող կու­սակ­ցու­թյո­ւն­նե­րին(օ­րի­նա­կ՝ պոպ­ ու­լի­ստ­ ներ, ծայ­րա­հե­ղա­կան ա­ջեր, ծայ­րա­հե­ղա­կան ձա­խեր) տր­վող քվե­նե­րի մաս­նա­բաժ­նի մի­ջև հա­րա­բե­րակ­ցու­ թյո­ւնն Արևմ­տյան Եվ­րո­պայի ժո­ղո­վր­դա­վա­րու­թյո­ւն­ նե­րո­ւմ 1848 թվա­կա­նից ի վեր, նշ­ված հե­ղի­նակ­նե­րը Գ­ծա­պատ­կեր 1 Ուղ­ղա­կի քվե­ար­կու­թյա­մբ նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րու­թյան ինս­տի­տու­տը և բևե­ռաց­ման աս­տի­ճա­նը­ 40 35 30 25 20 15 10 5 0 Իտալիա (1945-2019) Կիպրոս (1978-2019) Ֆրանսիա (1968-2019) Հունաստան (1974-2019) Ֆինլանդիա (1945-2019) Ավստրիա (1945-2019) Պորտուգալիա (1976-2019) Բելգիա (1917-2019) Նիդերլանդներ (1918-2019) Իսպանիա (1979-2019) Լյուքսեմբուրգ (1920-2019) Նորվեգիա (1903-2019) Շվեյցարիա (1897-2010) Դանիա (1910-2019) Գերմանիա (1949-2019) Իռլանդիա (1923-2020) Շվեդիա (1918-2019) Միացյալ Թագավորություն (1917-2019) Մալթա (1964-2019) Բ­ևե­ռա­ցու­մը(ք­վե­նե­րի քա­նի տո­կո­սն է բա­ժին հաս­նո­ւմ քա­ղա­քա­կան իս­թեբ­լիշ­մեն­թին դեմ գնա­ցող կու­սակ­ցու­թյո­ւն­նե­րին) ­Ծա­նո­թագ­րու­թյո­ւն. ուղ­ղա­կի քվե­ար­կու­թյա­մբ նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րու­թյան ինս­տի­տո­ւտ ու­նե­ցող պե­տու­թյո­ւն­նե­րը նշ­ված են կար­մի­րով:­ Աղ­բյու­րը. Casal Bértoa(2020): 4

­ՆԱ­ԽԱ­ԳԱ­ՀԻ ԸՆՏ­ՐՈՒ­ԹՅՈՒ­ՆԸ ՀԱ­ՄԱ­ԺՈ­ՂՈ­ՎՐ­ԴԱ­ԿԱՆ ՔՎԵ­ԱՐ­ԿՈՒ­ԹՅԱ­ՄԲ ԱՆ­ՑԿԱՑ­ՆԵ­ԼՈՒ ՎՏԱ­ՆԳ­ՆԵ­ՐԸ պար­զել են, որ նա­խա­գա­հի ընտ­րու­թյո­ւնն հա­մա­ժո­ ղո­վր­դա­կան քվե­ար­կու­թյա­մբ ան­ցկաց­նե­լու դեպ­քո­ւմ ա­վե­լա­նո­ւմ է բևե­ռաց­ման հա­վա­նա­կա­նու­թյու­նը, ո­րի ցու­ցա­նի­շը վե­րը նշ­ված կու­սակ­ցու­թյո­ւն­նե­րին տր­վող քվե­նե­րի տո­կո­սային մաս­նա­բա­ժի­նն է, ընդ ո­րո­ւմ՝ այդ մաս­նա­բա­ժի­նն ա­վե­լա­նո­ւմ է գրե­թե եր­կու կե­տով և կես տո­կո­սո­վ՝ խո­րհր­դա­րա­նա­կան ռե­ժիմ­նե­րո­ւմ ար­ ձա­նա­գր­վող ցու­ցա­նիշ­նե­րի հա­մե­մա­տու­թյա­մբ(Casal Bértoa, 2019: 7): Գծա­պատ­կեր 1-ը, ո­րո­ւմ ներ­կայաց­ ված է բևե­ռաց­ման մա­կար­դա­կն Արևմ­տյան Եվ­րո­ պայի 19 կոն­սոլ­ի­դաց­ված ժո­ղո­վր­դա­վա­րու­թյուն­ նե­րում, 6 ակն­հայ­տո­րեն ցույց է տա­լիս, որ ուղ­ղա­կի քվե­ար­կու­թյա­մբ նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րու­թյան ինս­ տի­տո­ւտ ու­նե­ցող պետ­ ու­թյո­ւն­նե­րը, որ­պես կա­նոն, շատ ա­վե­լի բևե­ռաց­ված են, քան խո­րհր­դա­րա­նա­ կան հա­մա­կա­րգ ու­նե­ցող­նե­րը: Իռ­լան­դի­ան կար­ծես միակ բա­ցա­ռու­թյո­ւնն է, սա­կայն չպետ­ ք է մո­ռա­նանք, որ(1) Իռ­լան­դի­ան խո­րհր­դա­րա­նա­կան համ­ ա­կա­րգ ուներ մի­նչև 1940-ա­կան­նե­րի ա­վար­տը(տե­՜ս նաև ստո­րև՝ Գծա­պատ­կեր 2), և(2) քա­ղա­քա­կան իս­թեբ­ լիշ­մեն­թին դեմ գնա­ցող կու­սակ­ցու­թյո­ւն­նե­րին տրվ­ ող քվե­նե­րի մաս­նա­բա­ժի­նը նա­խո­րդ փետ­ ր­վա­րին շատ բա­րձր է եղել՝ հասնելով 27.2%-ի: 7 ­ Ա­վե­լին, հաշ­վի առ­նե­լով նա­խա­գա­հա­կան մրց­ ա­վազ­ քի ան­ձնա­վոր­ված բնույ­թը և«­հաղ­թո­ղը ստա­նո­ւմ է ա­մեն ինչ» տրա­մա­բա­նու­թյու­նը, ուղ­ղա­կի քվե­ար­ կու­թյա­մբ նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րու­թյո­ւն­նե­րն սրում են ընտ­րակ­ ան մր­ցակ­ցու­թյու­նը եր­կու հիմ­նա­կան թեկ­նա­ծու­նե­րի մի­ջև, ո­րը վատ­թա­րա­գույն սցե­նա­ րի դեպ­քո­ւմ կա­րող է«ա­ղե­տա­լի մա­սշ­տա­բի հաս­նող հր­դե­հի» վե­րա­ճել(Casal Bértoa, 2017a): Ա­մե­նա­վառ օ­րի­նակ­նե­րից է Վրաս­տա­նի վեր­ջին նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րու­թյու­նը, ո­րը տեղ­ ի ու­նե­ցավ 2018 թվա­կա­նին և ո­րո­ւմ հիմ­նա­կան եր­կու կու­սակ­ցու­թյո­ւն­նե­րի(UNM և GD) մի­ջև մր­ցակ­ցու­թյան ա­ռա­նցք­ ային ուղ­ղու­թյու­նը ոչ թե գա­ղա­փա­րա­բա­նա­կան էր, այլ՝ ան­ձնա­վոր­ված (Սաակ­ աշ­վի­լին ընդ­դ. Ի­վա­նիշ­վի­լու): 2.3. ­Կուս­ ակ­ցութ­ յու­նն­ եր­ ի ա­պաի­նս­տի­տու­ցի­ոն­ ա­լա­ցում­ ը Ո­ւղ­ղա­կի քվե­ար­կու­թյա­մբ նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րու­ թյո­ւն­նե­րի վե­րո­հի­շյալ ան­ձնա­վոր­ված բնույթ,ը հե­նց կա­րող է քա­ղա­քա­կան ա­ռաջ­նո­րդ­նե­րին հետ պա­ հել, որ­պես­զի նրա­նք նե­րդ­րո­ւմ­ներ չա­նեն սե­փա­կան կու­սակ­ցու­թյո­ւն­նե­րի ինս­տի­տու­ցի­ո­նա­լաց­ման մեջ (Samuels and Shugart, 2010): Ուս­տի, ի տար­բեր­ ու­ թյո­ւն խո­րհր­դա­րա­նա­կան հան­րապ­ ե­տու­թյո­ւն­նե­րի նա­խա­գահ­նե­րի, ում կայա­ցած խո­րհր­դա­րա­նա­կան կու­սակ­ցու­թյո­ւն­նե­րի ա­ջակ­ցու­թյո­ւնն ան­հրա­ժե­շտ է ընտր­վե­լու հա­մար, և ուս­տի՝ նրա­նք մե­ծա­պես շա­ հագրգռ­ված են կու­սակ­ցա­կան«­շի­նա­րա­րու­թյամբ», 6 Եվ­րա­մի­ու­թյան 16 ժո­ղո­վր­դա­վա­րու­թյո­ւն­ներ, գու­մա­րած Նոր­ վե­գի­ան, Շվեյ­ցա­րի­ան և Մի­ա­ցյալ Թա­գա­վո­րու­թյու­նը: 7 Վերջին 3 խորհրդարանական ընտրություններում միջին մա­ կարդակը եղել է մոտ 20%: հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան ուղ­ղա­կի քվե­ար­կու­թյա­մբ ընտրվող նա­խա­գահ­նե­րը որ­պես կա­նոն հան­դես են գա­լիս«ես վեր եմ կու­սակ­ցա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թյու­ նից» դիր­քո­րոշ­մա­մբ(Meleshevich, 2007): Դա ոչ մի­այն ա­վե­լացն­ ո­ւմ է ան­հա­տա­պաշ­տու­թյու­նը՝ նվա­զեց­նե­լով «­կու­սակ­ցա­կան հար­թակ­նե­րի և կու­սակ­ցա­կան կա­ ռույց­նե­րի նշա­նա­կու­թյու­նը»(Samuels, 2002: 480), այլ նա­և՝ կա­րող է բո­նա­պար­տիս­տա­կան վար­քագ­ծի հան­գեց­նել, ին­չը բնու­թա­գր­վո­ւմ է կու­սակ­ցու­թյո­ւն­նե­ րը գոր­ծի­քի վե­րա­ծե­լու գոր­ծո­ղու­թյո­ւն­նե­րո­վ՝ դե­մա­ գո­գի­այի և պո­պու­լիզ­մի ակն­հայտ մի­տո­ւմ­նե­րով հան­ դե­րձ(Bahro et al., 1998:217): Այ­սօ­րի­նակ վար­քագ­ծի բազ­մա­թիվ օ­րի­նակ­ներ կա­ն՝ Լո­ւի-Նա­պո­լե­ո­նը՝ Ֆրան­ սի­ա­կան 2-րդ Հան­րա­պե­տու­թյան օ­րոք, Հին­դեն­բո­ւր­ գը` Վայ­մա­րյան Հան­րա­պե­տու­թյան օ­րոք, Վա­լե­սան Լե­հաս­տա­նո­ւմ, Պու­տի­նը Ռու­սաս­տա­նո­ւմ, Յան­ ու­կո­ վի­չն Ուկ­րաի­նայո­ւմ և բազ­մա­թիվ այլք:­ Ա­վե­լին, նա­խա­գա­հա­կան մր­ցա­վազ­քի ան­ձնա­վոր­ված բնույ­թը որ­ևէ ե­րաշ­խիք և«­բու­ֆեր» չի ըն­ձե­ռում՝ ընդ­ դեմ քա­ղա­քա­կան դաշ­տի մաս չկազ­մող և քա­ղա­քա­ կան փո­րձ չու­նե­ցող կամ գրե­թե չու­նե­ցող այն ուժե­րի՝ աո­ւթ­սայ­դեր­նե­րի, ո­րո­նք փոր­ձո­ւմ են ընտրվել(Linz, 1994): Ինչ­պես ցույց են տա­լիս Շո­ւս­տե­րի, Պակ­սա­սի և Զե­ման­սի նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րու­թյո­ւն­նե­րը Սլո­ վա­կի­այո­ւմ(1998), Լիտ­վայո­ւմ(2002) և Չե­խի­այո­ւմ (2013), այդ ան­ձի­նք կա­րող են վեր­ջին րո­պե­ին կու­ սակ­ցու­թյո­ւն­ներ ստեղ­ծե­լ՝ նա­խա­գա­հի ընտ­րութ­ յա­նը մաս­նակ­ցե­լու համ­ ար, հետ­ևա­պե­ս՝ նրա­նց հա­մար շատ դժ­վար է հա­սա­րա­կու­թյան հետ ու­ժեղ կա­պեր ու­նե­ցող կու­սակ­ցու­թյո­ւն­ներ ձևա­վո­րել: Ա­վե­լին, հա­ ջո­ղու­թյան հաս­նե­լու դեպ­քո­ւմ այդ­պի­սի նա­խա­գահ­ նե­րը որ­պես կա­նոն արհ­ ա­մար­հո­ւմ են սե­փա­կան կու­սակ­ցու­թյո­ւն­նե­րը, ին­չը նպաս­տո­ւմ է«­փո­քր և ոչ եր­կա­րա­կյաց կու­սակ­ցու­թյո­ւն­նե­րի ստե­ղծմ­ ա­նը, ո­րոնք ա­ռա­վել հա­ճախ նա­խա­գա­հի թեկ­նա­ծու­նե­րի ան­ձնա­կան«տ­րա­նս­պոր­տային մի­ջոց­նե­րն» են, բայց ոչ՝ ա­վե­լին»(Cadoux, 2007: 96): Դա ակն­հայ­տո­րեն հա­կա­դր­վո­ւմ է խո­րհր­դա­րա­նա­կան հա­մա­կար­գե­րո­ւմ գոր­ծող նա­խա­գահ­նե­րի բնույ­թին, ով­քեր սո­վո­րա­բար եր­կա­րա­տև կա­րի­ե­րա ու­նե­ցող քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ­ ներ են, իսկ շատ դեպ­քե­րո­ւմ՝ նաև կու­սակ­ցու­թյո­ւն­ նե­րի(կա­՜մ իշ­խող, կա­՜մ ընդ­դի­մա­դիր կու­սակ­ցու­թյան) եր­կար տա­րի­նե­րի նախ­կին ա­ռաջ­նո­րդ­ներ: Նրա­նց հա­մար կու­սակ­ցու­թյո­ւն­նե­րն ակն­հայ­տո­րեն շատ ար­ ժեք­ ա­վոր են:­ Եր­րոր­դը, թե­պետ խթան­նե­րի հա­մա­կար­գը խորհրդա­ րա­նա­կան ռե­ժի­մո­ւմ խրա­խու­սո­ւմ է կու­սակ­ցա­կան կար­գա­պա­հու­թյու­նը, ուս­տի նա­և՝ ու­ժեղ և ինս­տի­ տու­ցի­ո­նա­լաց­ված կու­սակ­ցու­թյո­ւն­նե­րի ձևա­վո­ րումը, հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան քվե­ար­կու­թյա­մբ նա­խա­ գա­հի ընտ­րու­թյան ինս­տի­տու­տը կար­ ող է նպաս­ տա­վոր լի­նել մաս­նա­տո­ւմ­նե­րի(ֆակ­ցի­ո­նա­լիզ­ մ) և ներ­կու­սակ­ցա­կան պա­ռակ­տո­ւմ­նե­րի հա­մա­ր՝ ա­մե­ նա­ծա­նր դեպ­քե­րո­ւմ հան­գեց­նե­լով եր­կար ժա­մա­նակ գոյու­թյո­ւն ու­նե­ցած կու­սակ­ցու­թյո­ւն­նե­րի քա­նդ­մա­նը: Մոլ­դո­վայի 1996 թվա­կա­նի նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րու­ 5

ՆԱԽԱԳԱՀԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՀԱՄԱԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՔՎԵԱՐԿՈՒԹՅԱՄԲ ԱՆՑԿԱՑՆԵԼՈՒ ՎՏԱՆԳՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ թյու­նը, երբ նա­խա­գահ Սնե­գու­րի, վար­չա­պետ Շան­ գել­ի­ի և խո­րհր­դա­րա­նի խոս­նակ Լու­չի­նս­կու մի­ջև առ­ ճա­կա­տու­մը(իսկ նրա­նք բո­լոր­ ն ուղ­ղա­կի­ո­րեն կամ ա­նո­ւղ­ղա­կի­ո­րեն կապ­ված է­ին PDAM կու­սակց­ ու­թյան հետ) ընտ­րու­թյո­ւն­նե­րո­ւմ այդ կու­սակ­ցու­թյան ան­նա­ խա­դեպ պար­տու­թյան պատ­ճառ դար­ձավ(կու­սակ­ ցու­թյու­նը, ո­րը 1994 թվա­կա­նին ստա­ցել էր ձայ­նե­րի 43.2%-ը, 1998-ին ստա­ցավ ըն­դա­մե­նը 3.6%-ը), ին­չին հա­ջոր­դեց ա­ռա­նց այն էլ դյու­րա­բեկ քա­ղա­քա­կան հա­ մա­կար­գի էլ ա­վե­լի թու­լա­ցու­մը: 2.4. ­Կուս­ ակ­ցա­կան հա­մա­կար­գի ինստ­ ի­տու­ցի­ոն­ ա­լա­ցում­ ը ­Վեր­ջե­րս կա­տար­ված ա­վե­լի կար­ևոր մի ուս­ ո­ւմ­նա­ սի­րու­թյան մեջ, ո­րո­ւմ դի­տա­րկ­վել են եվ­րո­պա­կան ժո­ղո­վր­դա­վա­րու­թյո­ւն­նե­րը՝ 1848 թվա­կա­նից ի վեր, Casal Bértoa-ն և Weber-ը(2020) պար­զել են, որ այն պետ­ ու­թյո­ւն­նե­րո­ւմ, ո­րոն­ցո­ւմ նա­խա­գա­հն ընտր­վո­ւմ է հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան ուղ­ղա­կի ընտ­րու­թյա­մբ, կու­ սակ­ցա­կան հա­մա­կար­գը շատ ա­վե­լի պա­կաս կայո­ւն է: Այս­պես, ակն­հայ­տո­րեն տար­բեր­վե­լով խո­րհր­դա­ րա­նա­կան հան­րա­պե­տու­թյո­ւն­նե­րից, ո­րոն­ցո­ւմ նա­ խա­գա­հն ընտր­վո­ւմ է իշ­խող գեր­մե­ծա­մաս­նու­թյան կող­մից կամ կա­ռա­վա­րու­թյան և ընդ­դիմ­ ու­թյան մի­ջև փոխ­զիջ­ման ար­դյո­ւն­քո­ւմ(օ­րի­նա­կ՝ Ալ­բա­նի­ա, Հու­ նաս­տան, Հո­ւն­գա­րի­ա), հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան ուղ­ղա­ կի ընտ­րու­թյա­մբ ընտր­վող նա­խա­գահ­նե­րը, ի­րե­նց «ս­լաք­նե­րն» ուղ­ղե­լով«ա­վե­լի լայն» ընտ­րազ­ ա­նգ­ վա­ծին, 8 կար­ ող են շան­տա­ժի են­թա­րկ­վել նոր և/­կամ ծայ­րա­հե­ղա­կան կու­սակ­ցու­թյո­ւն­նե­րի կող­մից, ո­րո­նք մեծ ու­րա­խու­թյա­մբ նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րու­թյո­ւն­ նե­րո­ւմ ի­րե­նց ցու­ցա­բեր­վող ա­ջակ­ցու­թյու­նը կփո­ խա­նա­կեն պաշ­տոն­ներ ստա­նա­լու շքե­ղու­թյան հետ: Լավ­ ա­գույն օ­րի­նա­կը, թե­րևս, Լե­հաս­տա­նի 2005 թվա­ կա­նի խո­րհր­դա­րա­նա­կան ընտ­րու­թյո­ւն­նե­րն են, երբ հետ­կո­մու­նիս­տա­կան հիմ­նա­կան թեկ­նա­ծո­ւի(Վ­լա­ դիս­լավ Ծի­մո­շե­վի­չի) թեկ­նա­ծու­թյո­ւնն հա­նե­լո­ւց հե­ տո Հա­մե­րաշ­խու­թյան շա­րժ­ման­ ն հա­ջոր­դած ժա­մա­ նա­կա­հատ­վա­ծի եր­կու թեկ­նա­ծու­նե­րի(Լեխ Կա­չի­նս­ կու և Դո­նա­լդ Տո­ւս­կի) մի­ջև ծա­վալվ­ ած ա­նա­կն­կալ առ­ճակ­ ատ­ման պատ­ճա­ռով կու­սակ­ցա­կան հա­մա­ կա­րգն ինն­սո­ւն աս­տի­ճա­նով շր­ջա­դա­րձ կա­տա­րեց և մր­ցակ­ցու­թյան«­հետ­կո­մու­նիս­տա­կա­նն ընդ­դեմ հա­կա­կո­մու­նիս­տա­կա­նի» մր­ցակ­ցային համ­ ա­կար­ գից(ո­րո­ւմ Ժո­ղո­վր­դա­վա­րա­կան ձա­խե­րի դա­շին­քը և Գյու­ղա­ցի­նե­րի կու­սակ­ցու­թյո­ւնն ընդ­դիմ­ ա­նո­ւմ է­ին Հա­մե­րաշ­խու­թյո­ւն-Ա­զա­տու­թյո­ւն մի­ու­թյա­նը) վե­րած­ վեց«ա­զա­տա­կա­նն ընդ­դեմ սո­ցի­ա­լա­կա­նի»(«­Քա­ղա­ քա­ցի­ա­կան պլատ­ֆոր­մը» ընդ­դեմ«Ի­րա­վո­ւնք և ար­ դա­րու­թյո­ւն» կու­սակ­ցու­թյան) կու­սակ­ցա­կան բախ­ ման(Casal Bértoa and Guerra, 2018): 9 8 Ե­կե­՜ք չմո­ռա­նա­նք, որ ուղ­ղա­կի քվե­ար­կու­թյա­մբ նա­խա­գա­հա­ կան ընտ­րու­թյան կա կո­նկ­րետ հաղ­թող և կո­նկ­րետ պա­րտ­վող: 9 Դա զարմանալի չէ, քանի որ Իսլանդիայի նախագահական ընտրություններում կուսակցությունները գրեթե որևէ դեր չունեն (Kristinsoon, 1999): Գ­ծա­պատ­կեր 2 Կու­սակ­ցա­կան հա­մա­կար­գի ինս­տի­տու­ցի­ո­նա­լաց­ ում­ ը և նա­խա­գա­հի հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան ուղ­ղա­կի ընտ­րութ­ յու­նը 100 90 80 70 60 50 40 30 20 Վայմարյան Հանր. (1925-1933) Վայմարյան Հանր. (1919-1925) Սլովակիա (1999-2020) Սլովակիա (1993-1998) Պորտուգալիա (1919-1926) Պորտուգալիա (1918) Պորտուգալիա (1911-1917) Մոլդովա (2017-2019) Մոլդովա (2004-2016) Մոլդովա (1994-2000) Իռլանդիա (1948-2020) Իռլանդիա (1923-1947) Իսլանդիա (1953-2019) Իսլանդիա (1944-1952) Ֆինլանդիա (1950-2019) Ֆինլանդիա (1945-1949) Ֆինլանդիա (1925-1930) Ֆինլանդիա (1917-1924) Չեխիա (2014-2019) Չեխիա (1993-2013) Կիպրոս(1982-2019) Կիպրոս (1976-1982) Ավստրիա (1953-2020) Ավստրիա (1949-1952) Կու­սակ­ցա­կան հա­մա­կար­գի ինս­տի­տու­ցի­ո­նա­լա­ցու­մը(այ­սի­նքն՝ կայա­ցու­մը) 9 ­Ծա­նո­թագ­րու­թյո­ւն. ուղ­ղա­կի քվե­ար­կու­թյա­մբ նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րու­թյան ինս­տի­տո­ւտ ու­նե­նա­լու ժա­մա­նա­կա­հատ­ված­նե­րը կա­րմ­րաց­ված են:­ Աղ­բյու­րը. Casal Bértoa and Weber(2020): 6

­ՆԱ­ԽԱ­ԳԱ­ՀԻ ԸՆՏ­ՐՈՒ­ԹՅՈՒ­ՆԸ ՀԱ­ՄԱ­ԺՈ­ՂՈ­ՎՐ­ԴԱ­ԿԱՆ ՔՎԵ­ԱՐ­ԿՈՒ­ԹՅԱ­ՄԲ ԱՆ­ՑԿԱՑ­ՆԵ­ԼՈՒ ՎՏԱ­ՆԳ­ՆԵ­ՐԸ Գ­ծա­պատ­կեր 2-ը, ո­րո­ւմ ներ­կայաց­ված է նաև մրցակ­ցու­թյան կա­ռո­ւց­ված­քի կայու­նու­թյան մա­ կար­դա­կն այն պետ­ ու­թյո­ւն­նե­րո­ւմ, ո­րոն­ցո­ւմ նա­խա­ գա­հի համ­ ա­ժո­ղո­վր­դա­կան ուղ­ղա­կի ընտր­ ու­թյան ինս­տի­տո­ւտն ա­վե­լի ուշ փու­լո­ւմ է նե­րդր­վել(այդ պետ­ ու­թյուն­նե­րի ան­վա­նո­ւմ­նե­րը կա­րմ­րաց­ված են), ակնհայ­տո­րեն ցույց է տա­լիս, թե ինչ­պես են կու­սակ­ ցա­կան հա­մա­կար­գեն ա­վե­լի կայո­ւն այն դեպ­քո­ւմ, երբ նա­խա­գա­հը չի ընտր­վո­ւմ հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան ուղ­ղա­կի ընտ­րու­թյա­մբ: Այս­պես, բա­ցա­ռու­թյա­մբ մեկ պետ­ ու­թյան(այն է՝ Իս­լան­դի­այի), 10 կու­սակ­ցու­թյո­ւն­ նե­րը շատ ա­վե­լի կայո­ւն և կան­խա­տե­սե­լի շփո­ւմ­ներ (այ­սի­նքն՝ մր­ցակ­ցու­թյո­ւն, հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թյո­ւն, հա­մա­դա­սա­վո­րու­թյո­ւն) ու­նեն այն ժա­մա­նա­կա­հատ­ ված­նե­րո­ւմ, ո­րոն­ցո­ւմ տե­ղի չի ու­նե­նո­ւմ նա­խա­գա­հի հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան ուղ­ղա­կի ընտ­րու­թյո­ւն: Մոլ­դո­ վան և միջ­պա­տե­րազ­մա­կան շր­ջա­նի Պոր­տու­գա­լիա­ն՝ Եվ­րո­պայի մի­ակ պե­տու­թյո­ւն­նե­րը, ո­րոն­ցո­ւմ նա­խա­ գա­հի հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան ուղ­ղա­կի ընտր­ ու­թյան ինս­տի­տու­տը նե­րդր­վել կամ վե­րաց­վել է երկ­ ու ան­ գամ, ա­մե­նա­վառ օ­րի­նակ­ներ են, թե ինչ­պես կա­րող է նա­խա­գա­հի ընտ­րու­թյու­նը խո­չըն­դո­տել կուս­ ակ­ցա­ կան հա­մա­կար­գի ինս­տի­տու­ցի­ո­նա­լաց­ման գոր­ծըն­ թա­ցը: Casal Bértoa-ն և Weber-ը(2020) պար­զել են նաև, որ ե­թե նա­խա­գա­հն ընտր­վո­ւմ է հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան ուղ­ղա­կի ընտ­րու­թյա­մբ, ա­պա կու­սակ­ցա­կան համ­ ա­ կար­գե­րի ան­կայու­նու­թյո­ւնն ու­ղիղ հա­մե­մա­տա­կան կախ­վա­ծու­թյան մեջ կլի­նի նա­խա­գա­հի ու­ժե­ղու­թյան աս­տի­ճա­նից: Դա ակն­հայ­տո­րեն տես­ ա­նե­լի է Գծա­ պատ­կեր 3-ում, ո­րը ցույց է տա­լիս, թե ինչ­պես է նա­ խա­գա­հի հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան ուղ­ղա­կի ընտ­րու­թյան ինս­տի­տու­տի բա­ցա­սա­կան ազ­դե­ցու­թյու­նը կու­սակ­ ցու­թյո­ւն­նե­րի կայու­նու­թյան վրա ա­վե­լա­նո­ւմ յու­րա­ քան­չ յո­ւր ան­գամ, երբ նա­խա­գա­հին ևս մեկ լիա­զո­ րու­թյո­ւն է վե­րա­պահ­վո­ւմ: Ուս­տի, պա­տա­հա­կան չէ, որ Եվ­րո­պայի մի­ակ ե­րեք կի­սա­նա­խա­գա­հա­կան ժո­ ղո­վր­դա­վա­րա­կան կու­սակ­ցա­կան հա­մա­կար­գե­րը, ո­րոն­ցո­ւմ նա­խա­գա­հի լի­ա­զո­րու­թյո­ւն­նե­րն է­ա­պես կր­ճատ­վել են(այն է՝ Պոր­տու­գա­լի­ա, Ուկ­րաի­նա և Վրաս­տան), 11 այդ կր­ճա­տու­մից հե­տո ա­վե­լի կայո­ւն են դար­ձել: Այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, կար­ևոր է նշել, որ նա­խա­գա­հի լի­ա­ զո­րու­թյո­ւն­նե­րը չեն խո­չըն­դո­տո­ւմ կու­սակ­ցա­կան հա­ մա­կար­գի ինս­տի­տու­ցի­ո­նա­լաց­մա­նը, ե­թե նա­խա­գա­ հը չի ընտր­վո­ւմ հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան ուղ­ղա­կի ընտ­ րու­թյա­մբ. դրա­նով հաս­տատ­վո­ւմ է այն փաս­տար­կը, որ կու­սակ­ցա­կան հա­մա­կար­գի կայու­նու­թյան վրա բա­ցա­սա­բար ազ­դո­ւմ է ոչ թե նա­խա­գա­հա­կան ու­ժեղ ինս­տի­տու­տը՝ որ­պես այդ­պի­սին, այլև՝ նա­խա­գա­հի համ­ ա­ժո­ղո­վր­դա­կան ուղ­ղա­կի ընտ­րու­թյան ինս­տի­ տու­տը: ­ 2.5. Ը­նտ­րա­կան ան­կայուն­ ութ­ յուն­ ը ­Բա­վա­կան հե­տա­քր­քիր է այն հան­գա­ման­քը, որ պարզ­վել է, որ նա­խա­գա­հի համ­ ա­ժո­ղո­վր­դա­կան ուղ­ղա­կի ընտ­րու­թյան ինս­տի­տու­տը բա­ցա­սա­կան 10 Դա զար­մա­նա­լի չէ, քա­նի որ Իս­լան­դի­այի նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րու­թյո­ւն­նե­րո­ւմ կու­սակ­ցու­թյո­ւն­նե­րը գրե­թե որ­ևէ դեր չու­ նեն(Kristinsoon, 1999): 11 Վար­չա­պետ-նա­խա­գա­հա­կան բնույ­թի կի­սա­նա­խա­գա­հա­կան ինս­տի­տո­ւտ է նե­րդր­վել հա­մա­պա­տաս­խա­նա­բար 1983, 2006 և 2013 թվա­կան­նե­րին: Գ­ծա­պատ­կեր 3. Նա­խա­գա­հի հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան ուղ­ղա­կի ընտ­րութ­ յան ինս­տի­տու­տի մարգ­ ի­նալ ազ­դե­ցու­թյու­նը կու­սակ­ցա­կան հա­մա­կար­գի ինս­տի­տու­ցի­ո­նա­լաց­ման(այ­սի­նքն՝ կայաց­ման) վրա, նա­խա­գա­հի լի­ա­զո­րու­թյո­ւն­նե­րի հա­մադ­րու­թյա­մբ ­ 0 0 -5 մար­գի­նալ Էֆեկտ Marginal effect of popular election Հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան ընտ­րու­թյունների -5 -20 -15 -10 -10 -15 -20 0 0 / /7 7 1 1 / /7 7 Աղ­բյու­րը. Casal Bértoa and Weber(2020): 2 2 / /7 7 3 3 / / 7 7 4 4 / / 7 7 P Նա re խ s ա i գ d ա e հ n ի t ի i շ a խ l ա p ն o ու w թյ e ու r ն s Marginal effect 5 5 / / 7 7 6 6 / / 7 7 95% CI 95% ՎՄ Մարգինալ Էֆեկտ 95% ՎՄ 7 7 / /7 7 7

ՆԱԽԱԳԱՀԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՀԱՄԱԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՔՎԵԱՐԿՈՒԹՅԱՄԲ ԱՆՑԿԱՑՆԵԼՈՒ ՎՏԱՆԳՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ ազ­դե­ցու­թյո­ւն ու­նի ոչ մի­այն համ­ ա­կար­գի, այլ նաև՝ ընտ­րու­թյո­ւն­նե­րի մա­կար­դա­կո­ւմ, հատ­կա­պե­ս՝ նո­ րաս­տեղծ ժո­ղո­վր­դա­վա­րու­թյո­ւն­նե­րո­ւմ: Այս­պես, Epperly-ն(2011), 12 ինչ­պես նաև Andrews-ը և Bairett-ը (2014) պար­զել են, որ հետ­կո­մու­նիս­տա­կան Եվ­րո­ պայո­ւմ նա­խա­գա­հի հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան ուղ­ղա­կի ընտ­րու­թյան ինս­տի­տու­տի պատ­ճա­ռով ընտ­րող­ներն ի­րե­նց կու­սակ­ցա­կան նա­խը­նտ­րու­թյո­ւն­ներ­ ը փո­խո­ւմ են ընտ­րու­թյու­նից ընտ­րու­թյո­ւն(ին­չը կա­րող է ընտ­ րա­կան ա­նո­րո­շու­թյո­ւն ստեղ­ծել)՝ նպաս­տե­լով քա­ղա­ քա­կան նոր ու­ժե­րի ստե­ղծ­մա­նը և ա­վե­լի անձնա­վոր­ ված և նվազ ծրագ­րային դա­րձ­նե­լով վեր­նա­խա­վի և ընտ­րող­նե­րի շփո­ւմ­նե­րի գոր­ծըն­թա­ցը: Դա տեղ­ ի է ու­նե­նո­ւմ ոչ մի­այն Ար­ևե­լ յան Եվ­րո­պայո­ւմ, այլ նա­և՝ Ա­սի­այո­ւմ, որ­տեղ կու­սակ­ցա­կան 19 հա­մա­կար­գե­ րում ան­ցկաց­ված 131 ընտ­րու­թյո­ւն­նե­րի շր­ջա­նո­ւմ ընտ­րու­թյո­ւն­նե­րի տա­տա­նո­ղա­կա­նու­թյան եր­ևույ­ թի ուսում­նա­սի­րու­թյամ­ բ բա­ցա­հայտ­վել է այդ նույն բա­ցա­սա­կան ազ­դե­ցու­թյու­նը(Lee and Casal Bértoa, 2019): Ուս­տի, զար­մա­նա­լի չէ, որ սա­կա­վա­թիվ բա­ ցա­ռու­թյո­ւն­նե­րով հան­դե­րձ(օ­րի­նա­կ՝ Թայ­վան և Մոն­ղո­լի­ա), ընտ­րազ­ ա­նգ­վա­ծը շատ ա­վե­լի կայո­ւն է այն պետ­ ու­թյո­ւն­նե­րո­ւմ, ո­րոն­ցո­ւմ չկան նա­խա­գա­հի հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան ուղ­ղա­կի ընտ­րու­թյո­ւն­ներ, օ­րի­ նա­կ՝ Ճա­պո­նի­այո­ւմ, Մյան­մա­րո­ւմ, Շրի Լան­կայո­ւմ, Հնդ­կաս­տա­նո­ւմ, Իս­րայե­լո­ւմ և Նե­պա­լո­ւմ(Գ­ծապ­ ատ­ կեր 4): 13 ­ 2.6. Ժո­ղո­վր­դա­վա­րութ­ յան ցա­ծր որ­ ա­կը­ Այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, այն փաս­տը, որ նա­խա­գա­հի հա­ մա­ժո­ղո­վր­դա­կան ուղ­ղա­կի ընտ­րու­թյան ինս­տի­տու­ տը չի հան­գեց­նո­ւմ ժո­ղո­վր­դա­վա­րու­թյան փլուզ­ման, դե­ռևս չի նշա­նա­կո­ւմ, որ այդ ինս­տի­տու­տը չի ազ­ դո­ւմ ժո­ղովր­դա­վա­րու­թյան կեն­սա­գոր­ծու­նե­ու­թյան վրա: Ա­հավ­ ա­սիկ, ու­սո­ւմ­նա­սի­րե­լով Երկ­րո­րդ աշ­ խար­հա­մար­տի ա­վար­տից հե­տո Եվ­րամ­ ի­ու­թյան 28 ժո­ղովրդա­վա­րու­թյո­ւն­նե­րո­ւմ քա­ղա­քա­կան իս­թեբ­ լիշ­մեն­թին դեմ գնա­ցող կու­սակ­ցու­թյո­ւն­նե­րին ցու­ ցա­բեր­վող հան­րային ա­ջակ­ցու­թյան վե­րել­քի և ա­զա­ տա­կան ժո­ղո­վր­դա­վա­րու­թյան մա­կար­դա­կի մի­ջև առ­կա կա­պը, Rama-ն և Casal Bértoa-ն պար­զել են, որ նա­խա­գա­հի հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան ուղ­ղա­կի ընտ­ րու­թյան ինս­տի­տու­տը«­բա­ցա­սա­կան ազ­դե­ցու­թյուն ու­նի ա­զա­տա­կան ժո­ղո­վր­դա­վա­րու­թյան մա­կար­ դա­կի վրա»(2020: 398): Այս եր­ևույ­թի ա­մե­նա­թա­րմ օ­րի­նակն ան­կաս­կած Լե­հաս­տա­նի 2020 թվա­կա­նի նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րու­թյո­ւն­ներ են, ո­րոն­ցո­ւմ քա­ րո­զար­շա­վի հիմ­նա­կան թե­ման ԼԳԲՏ փոք­րա­մաս­նու­ թյո­ւն­նե­րի ի­րա­վո­ւնք­նե­րի հրե­շա­ցու­մը(դե­մո­նիզ­ ա­ցի­ ան) էր(Zagórski and Casal Bértoa, 2020): 12 Նրա ու­սո­ւմ­նա­սի­րու­թյան մեջ նե­րառ­ված է նաև Հայաս­տա­նը: 13 Աշ­խար­հի ա­վե­լի քան 50 ժո­ղո­վր­դա­վա­րու­թյո­ւն­նե­րի ու­սո­ւմ­նա­ սի­րու­թյան հա­ման­ման ար­դյո­ւնք­նե­րի հա­մար տե­՜ս Hunter et al. (2018): Գ­ծա­պատ­կեր 4. Ընտ­րու­թյո­ւն­նե­րի տա­տա­նո­ղա­կա­նու­թյու­նը Եվ­րա­սի­այի, Հա­րա­վային Ա­սի­այի և Հա­րավ-Ար­ևե­լյան Ա­սի­այի 19 ժո­ղո­վր­դա­վա­րու­թյո­ւն­նե­րո­ւմ 35 30 25 20 15 10 5 0 Ճապոնիա (1952-2017) Թայվան (1992-2016) Մյանմար (1956-1960) Մոնղոլիա (1992-2016) Շրի Լանկա (1947-1977) Հնդկաստան (1952-2014) Իսրայել (1949-2015) Նեպալ (2008-2017) Վրաստան (2004-2016) Մալայզիա (1955-1969, 2008-2013) Պակիստան (1988-1997, 2008-2013) Ինդոնեզիա (1999-2014) Թուրքիա (1946-1950, 1961-1977, 1983-2011) Հվ. Կորեա (1988-2016) Արևելյան Թիմոր (2001-2017) Ռուսաստան (1999-2003) Թայլանդ (1992-2005) Ֆիլիպիններ (1987-2016) Ղրղզստան (2010-2015) Ը­նտ­րու­թյո­ւն­նե­րի տա­տա­նո­ղա­կա­նու­թյու­նը­ ­Ծա­նո­թագ­րու­թյո­ւն. ուղ­ղա­կի քվե­ար­կու­թյա­մբ նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րու­թյան ինս­տի­տո­ւտ ու­նե­ցող պե­տու­թյո­ւն­նե­րի ան­վա­նո­ւմ ­նե­րը կա­րմ­րաց­ված են:­ Աղ­բյու­րը. Lee and Casal Bértoa(2019): 8

ԵԶ­ՐԱ­ԿԱ­ՑՈՒ­ԹՅՈ­ՒՆ­ 3 ԵԶ­ՐԱ­ԿԱ­ՑՈՒ­ԹՅՈ­ՒՆ­ Ի հե­ճո­ւկս խա­րիզ­մա­տիկ գոր­ծիչ­ներ ու­նե­նա­լո­ւ՝ հան­ րու­թյան ցան­կու­թյա­նը, փոր­ձը ցույց է տվել, որ նա­ խա­գա­հի հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան ուղ­ղա­կի ընտր­ ու­թյան ինս­տի­տո­ւտն է­ա­կան բա­ցա­սա­կան ազ­դեց­ ու­թյո­ւն ու­նի ժո­ղո­վր­դա­վա­րու­թյան ո­րա­կի վրա, կու­սակ­ ցու­թյո­ւն­նե­րի ինս­տի­տու­ցի­ո­նա­լաց­ման վրա և շատ չհատ­վա­ծա­վոր­ված, չբ­ևե­ռաց­ված և ընտ­րու­թյո­ւն­նե­ րի շր­ջա­նո­ւմ կայու­նու­թյո­ւն դրս­ևո­րող կու­սակ­ցա­կան հա­մա­կար­գի ձևա­վոր­ման վրա: ­Նույն տրա­մա­բա­նու­թյա­մբ, ինչ­պես ներ­կայաց­վեց վեր­ևո­ւմ, նա­խա­գա­հի հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան ուղ­ղա­ կի ընտ­րու­թյան ինս­տի­տու­տը«հ­նա­րա­վո­րու­թյան պա­տու­հան» է բա­ցո­ւմ, ո­րը կա­րող է փոփ­ ո­խու­թյուն­ նե­րի հան­գեց­նել միջ­կու­սակ­ցա­կան մր­ցակց­ ու­թյան կա­ռուց­ված­քո­ւմ՝ վեր­ջի­նս նվազ կան­խա­տե­սե­լի և կայո­ւն դա­րձ­նե­լով ժա­մա­նա­կի ըն­թաց­քո­ւմ: Ե­թե հաշ­ վի առ­նե­նք, որ կու­սակ­ցա­կան հա­մա­կար­գի կայու­նու­ թյո­ւնն է­ա­կան նշա­նա­կու­թյո­ւն ու­նի ժո­ղո­վր­դա­վա­րու­ թյան ամ­րա­պնդ­ման հա­մար(Mainwaring, 1999)՝ այն աս­տի­ճան, որ կու­սակ­ցու­թյո­ւն­նե­րի մի­ջև մր­ցակ­ցու­ թյան, հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թյան և հա­մա­դա­սա­վո­րու­ թյան գոր­ծըն­թա­ցի ո­րո­շա­կի կան­խա­տե­սե­լիո­ ւ­թյո­ւն ա­պա­հո­վե­լը կա­րող է կան­խել ժո­ղո­վր­դա­վար­ ու­թյան փլու­զու­մը(Casal Bértoa, 2017b), ա­պա կա­րող ենք տես­նել, թե ին­չու է նա­խա­գա­հի հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան ուղ­ղա­կի ընտ­րու­թյան ինս­տի­տու­տի վե­րա­կանգ­նումն Հայաս­տա­նո­ւմ լր­ջո­րեն վտան­գո­ւմ քա­ղա­քա­կա­նա­ պես կայո­ւն ա­զա­տա­կան ժո­ղո­վր­դա­վա­րու­թյո­ւն կա­ ռու­ցե­լու հե­ռան­կար­նե­րը: Հատ­կա­պես ե­թե կյան­ քի է կոչ­վե­լու 2018-ի Հե­ղա­փո­խու­թյան ո­գին, այն է՝ խորհրդա­րա­նա­կան ու­ժեղ ժո­ղո­վր­դա­վա­րու­թյան կայա­ցու­մը՝ նե­րա­ռյալ կայո­ւն կու­սակ­ցա­կան կա­ռա­ վա­րու­թյան գոյու­թյու­նը:­ մի­ջև հա­կակ­շիռ­նե­րի ամ­րա­պնդ­ման տես­ ան­կյու­նից (օ­րի­նակ, հա­մա­կե­ցու­թյան(կո­հա­բի­տա­ցիա­ յի) կամ պա­ռա­կտ­ված փոք­րա­մաս­նա­կան կա­ռա­վա­րու­թյո­ւն­ նե­րի պա­րա­գայո­ւմ), նա­խա­գա­հի հա­մա­ժո­ղով­ ր­դա­ կան ուղ­ղա­կի ընտ­րու­թյան ինս­տի­տո­ւտն ա­վե­լի շատ ստեղ­ծո­ւմ է խն­դիր­ներ, քա­ն՝ լու­ծո­ւմ: Այն աս­տի­ճա­ նի, որ մտա­ծե­լով այդ ինս­տի­տու­տի վե­րա­կա­նգն­ման ջա­տա­գով­նե­րի մա­սին, կա­րող ենք վերհ­ ի­շել ան­գլի­ա­ ցի հայտ­նի գրող և փի­լի­սո­փա Ջիլ­բե­րջ Չեսթ­ եր­տո­նի խոս­քե­րը.«Ն­րա­նք ոչ թե լու­ծու­մը չեն կա­րո­ղա­նո­ւմ գտ­նել, այլև՝ խն­դի­րը չեն կա­րո­ղա­նո­ւմ տես­նել»: Ան­շո­ւշտ, ա­մեն բան կախ­ված կլի­նի այն ինս­տի­տու­ ցի­ո­նալ դաշ­տից, ո­րո­ւմ կա­րող է վե­րա­կա­նգն­վել նա­ խա­գա­հի հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան ուղ­ղա­կի ընտր­ ու­թյան ինս­տի­տու­տը: Ինս­տի­տու­ցի­ո­նալ ո­րոշ հա­մակ­ ար­գեր (օ­րի­նա­կ՝ վար­չա­պետ-նա­խագ­ ահ տի­պի համ­ ա­կար­ գը, համ­ ա­ժա­ման­կյա ընտ­րու­թյո­ւն­նե­րը, նա­խա­գա­ հի ընտ­րու­թյան պլու­րա­լիս­տա­կան հա­մա­կար­գը) մյո­ւս­նե­րից նվազ խնդ­րա­հա­րույց են: Այ­նո­ւա­մե­նայ­ նիվ, թե­պետ այն ոչ մի­շտ է ա­վե­լի ժո­ղո­վր­դա­վա­րա­ կան կամ ա­վե­լի նպաս­տա­վո­ր՝ իշ­խա­նու­թյո­ւն­նե­րի 9

ՆԱԽԱԳԱՀԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆ ՀԱՄԱԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՔՎԵԱՐԿՈՒԹՅԱՄԲ ԱՆՑԿԱՑՆԵԼՈՒ ՎՏԱՆԳՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ ՕԳ­ՏԱ­ԳՈ­ՐԾ­ՎԱԾ ԳՐԱ­ԿԱ­ՆՈՒ­ԹՅԱՆ ՑԱՆ­ԿԸ Andrews, J.T. and Bairett, R.L. Jr. (2014):“Institutions and the Stabilization of Party Systems in the New Democracies of Central and Eastern Europe”, Electoral Studies v. 33, pp. 307-321 Bahro, H., Bayerlein, B.H. and Vesser, E. (1998):“Duverger’s Concept: Semi- Presidential Government Revisited”, European Journal of Political Research, v. 34, n. 2, pp. 201-224 Cadoux, Ch. (2007): Semi-presidentialism in Madagascar, in Robert Elgie and Sophia Moestrup(eds.) Semi-presidentialism Outside Europe. London: Routledge Casal Bértoa, F. (2020): Database on WHO GOVERNS in Europe and beyond, PSGo. Available at: whogoverns.eu Casal Bértoa, F. (2019):“Polarization: What Do We Know About It And What Can We Do To Combat It?”, Policy Brief No. 30. Tbilisi: Georgian Institute of Politics(GIP) Casal Bértoa, F. (2017a): Party Politics and the Future of Democracy: Georgia in Comparative Perspective. Berlin: Democracy Reporting International(DRI) Casal Bértoa, F. (2017b):“Political Parties or Party Systems? Assessing the‘Myth’ of Institutionalization and Democracy”, West European Politics, v. 40, n. 2, pp. 402-429 Casal Bértoa, F. (2016):“Party System Institutionalization: A Travelling Concept”, in Ferdinand Müller-Rommel and Fernando Casal Bértoa (eds.), Party Politics and Democracy in Europe: Essays in Honour of Peter Mair. Abingdon/New York: Routledge Casal Bértoa, F. and Enyedi, Z. (2016):“​ Party System Closure and Openness: Conceptualization, Operationalization and Validation”, Party Politics, v. 22, n. 3, pp. 265-277 Casal Bértoa, F. (2015):“What Armenia Needs is Power Alternation”, Civilnet. Available at https://www.civilnet.am/news/2015/10/26/ what-armenia-really-needs-is-power-alteration/280253#.VqdLEcc_X-Z Casal Bértoa, F. (2012):“Parties, Regime and Cleavages: Explaining Party System Institutionalization in East Central Europe”, East European Politics, v. 28, n. 4, pp. 452-472 Casal Bértoa, F. and Guerra, S. (2018):“Earthquake or Hurricane? The Rise and Fall of Populist Parties in Poland”, in Steven Wolinetz and Andrej Zaslove(eds.) Absorbing the Blow. Populist Parties and Their Impact on Parties and Party Systems. London/New York: Rowman and Littlefield Casal Bértoa, F. and Rama, J. (2020):“Party Decline or Social Transformation? Economic, Institutional and Sociological Change and the Rise of Anti-Political-Establishment Parties in Western Europe”, European Political Science Review, First View Online Casal Bértoa, F. and Weber, T. (2020):“Presidential Elections and European Party Systems(1848-2019)”. Manuscript under review Elgie, R. (2011): Semi-Presidentialism: Sub-types and Democratic Performance. Oxford: Oxford University Press Elgie, R.(2008):“The Perils of Semi-presidentialism. Are They Exaggerated?”, Democratization, v. 15, n. 1, pp. 49-66 Epperly, B. (2011):“Institutions and Legacies: Electoral Volatility in the Post-communist World”, Comparative Political Studies, v. 44, n. 7, pp. 829-853 Hunter, L.Y., Bennett, D.J. and Robbins, J.W. (2018):“Destabilizing Effects of Terrorism on Party System Stability”, Terrorism and Political Violence, v. 30, n. 3, pp. 503-523. Grotz, F. and Weber, T. (2012):“Party Systems and Government Stability in Central and Eastern Europe”, World Politics, v. 64, n. 4, pp. 699670 Kristinsoon, G.H. (1999):“Iceland”, in Robert Elgie(ed.), Semi-presidentialism in Europe. Oxford: Oxford University Press Lee, D.S. and Casal Bértoa, F. (2019):“Is the Past Never Dead? Historical Legacies and Electoral Volatility in Asia since 1948”, Paper presented at the 69th Annual Conference of the Political Studies Association (Nottingham, 15-17 April) Linz, J.J. (1990):“The Perils of Presidentialism”, Journal of Democracy, v. 1, n. 1, pp. 51–69 Linz, J.J. (1994):“Presidential versus Parliamentary Democracy: Does it Make a Difference?”, in J.J. Linz& A. Valenzuela(eds.), The Failure of Presidential Democracy. Baltimore: Johns Hopkins University Press Mainwaring, S. (1999): Rethinking Party Systems in the Third Wave of Democratization: The Case of Brazil. Stanford: Stanford University Press Meleshevich, A. (2007): Party Systems in Post-Soviet Countries. New York: Palgrave Rama, J. and Casal Bértoa, F. (2020)“Are Anti-Political-Establishment Parties a Peril for European Democracy? A Longitudinal Study from 1950 till 2017”, Representation, v. 56, n. 3, pp. 387-410 Samuels, D.J. and Shugart, M.S. (2010): Presidents, Parties and Prime Ministers. Cambridge: Cambridge University Press Sartori, G.(1976): Parties and Party Systems. A Framework for Analysis, Volume I. Cambridge: Cambridge University Press Zagórski, P. and Casal Bértoa, F. (2020):“Five Paradoxes Ahead of This Sundays Presidential Election in Poland”, LSE Blog. Available at https://blogs.lse.ac.uk/europpblog/2020/06/27/five-paradoxes-ahead-of-this-sundays-presidential-election-in-poland/ 10

ՊԱՏԿԵՐՆԵՐԻ ՑԱՆԿ 4 Գ­ծա­պատ­կեր 1 Ուղ­ղա­կի քվեա­ ր­կու­թյա­մբ նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րու­ թյան ինս­տի­տու­տը և բևե­ռաց­ման աս­տի­ճա­նը­ 6 Գ­ծա­պատ­կեր 2 Կու­սակ­ցա­կան հա­մա­կար­գի ինս­տի­տու­ցի­ո­նա­լաց­ ում­ ը և նա­խա­գա­հի հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան ուղ­ղա­կի ընտ­րութ­ յու­նը 7 Գ­ծա­պատ­կեր 3 Նա­խա­գա­հի հա­մա­ժո­ղո­վր­դա­կան ուղ­ղա­կի ընտ­րու­ թյան ինս­տի­տու­տի մար­գի­նալ ազ­դե­ցու­թյու­նը կու­սակ­ ցա­կան հա­մա­կար­գի ինս­տի­տու­ցի­ո­նա­լաց­ման (այ­սի­նքն՝ կայաց­ման) վրա, նա­խա­գա­հի լի­ա­զո­րու­թյո­ւն­նե­րի հա­մադ­րու­թյա­մբ ­ 8 Գ­ծա­պատ­կեր 4 Ընտ­րու­թյո­ւն­նե­րի տա­տա­նո­ղա­կա­նու­թյու­նը Եվ­րա­սի­այի, Հա­րա­վային Ա­սի­այի և Հա­րավ-Ար­ևե­լյան Ա­սի­այի 19 ժո­ղո­վր­դա­վա­րու­թյո­ւն­նե­րո­ւմ ՊԱՏԿԵՐՆԵՐԻ ՑԱՆԿ 11

­ՀԵ­ՂԻ­ՆԱ­ԿԻ ՄԱ­ՍԻՆ Հ­ՐԱ­ՊԱ­ՐԱ­ԿՈ­ՂԻ ՄԱ­ՍԻ­Ն ­Ֆեր­նան­դո Կա­սալ Բեր­տոան Նո­թի­նգ­հե­մի(Մի­ա­ ցյալ Թա­գա­վո­րու­թյո­ւն) համ­ ալ­սա­րա­նի Մի­ջազ­գային հա­րա­բե­րու­թյո­ւն­նե­րի և Քա­ղա­քա­գի­տու­թյան դպ­րո­ցի ա­սո­ցաց­ված պրո­ֆե­սոր է: Նա հան­դի­սա­նո­ւմ է «­Կու­սակ­ցու­թյո­ւն­նե­րի և ժո­ղո­վր­դա­վա­րու­թյան ուսում­ նա­սի­րու­թյան կե­նտ­րո­նի», ինչ­պես նաև Ե­Ա­ՀԿ/ԺՀ­ՄԻԳ «­Քա­ղա­քա­կան կու­սակ­ցու­թյո­ւնն­ ե­րի փոր­ձա­գի­տա­կան հիմ­նա­կան խմ­բի» հա­մա­հիմն­ ա­դիր, հա­մա­գոր­ծակց­ ո­ւմ է մի­ջազ­գային IDEA կազ­մա­կեր­պու­թյան հետ, միև­նույն ժա­մա­նակ Վե­նե­տի­կի հա­նձ­նա­ժո­ղո­վի փոր­ձա­գետ է: Ֆ­րիդ­րիխ Է­բե­րտ Հի­մա­նադր­ ա­մի ­ հայաս­տա­նյան գրա­սե­նյակ Մոս­կո­վյան փո­ղոց 31/ 0002 Ե­րե­ւան Պա­տաս­խա­նա­տո­ւ՝ Ֆե­լի­քս Հե­թթ Տա­րա­ծա­շր­ջա­նային համ­ ա­կար­գող Հե­ռ՝+374 10 53 69 13 ­ http://www.fes-caucasus.org/ Նր­ ա աշ­խա­տու­թյո­ւն­նե­րը հրա­պա­րակ­վել են“Journal of Politics”,“European Journal of Political Research”, “Socilogical Methods and Research”,“Electoral Studies”, “West European Politics”,“Party Politics”,“Democratization” և այլ թեր­թե­րո­ւմ: 2017թ.-ին ար­ժա­նաց­ ել է Gordon Smith և Vincent Wright մր­ցա­նակ­նե­րին, ինչ­պես նաև AECPA մրցա­նա­կին լա­վա­գույն հոդ­վա­ծի հա­մար, իսկ 2018թ.‑ին` Նո­թի­նգ­հե­մի համ­ ալ­սա­րա­նի փոխ­նա­խա­գա­հի մե­դա­լին «­բա­ցա­ռիկ նվա­ճո­ւմ­ներ­ ի» հա­մար: Հ­րա­պա­րա­կո­ւմ­ներ­ ը պատ­վի­րել` ­ info@fes.am Ֆ­րիդ­րիխ Է­բե­րտ Հիմ­նադ­րա­մի կող­մից հրա­պա­րակ­ ված նյու­թե­րի կո­մեր­ցի­ալ օգ­տա­գոր­ծու­մը չի ­ թույ­լա­տր­վո­ւմ ­Հոդ­վա­ծո­ւմ ար­տա­հայտ­ված կար­ծիք­նե­րը պատ­կա­նո­ւմ են բա­ցա­ ռա­պես հե­ղի­նա­կին և կար­ ող են չհա­մը­նկ­նել Ֆրիդ­րիխ Է­բե­րտ Հիմ­ նադ­րա­մի պաշ­տո­նա­կան կար­ծի­քի հե­տ։ 12