ХБНГУ-ын Фридрих-Эбертийн сан 2020 ЦАР ТАХАЛ Улаанбаатар хот КОВИД-19 МОНГОЛ УЛСЫН НИЙГЭМ ХАМГААЛЛЫН НӨХЦӨЛ БАЙДАЛ

КОВИД-19 ҮЕИЙН МОНГОЛ УЛСЫН НИЙГЭМ ХАМГААЛЛЫН НӨХЦӨЛ БАЙДАЛ Энэхүү судалгааны ажлыг Фридрих-Эбертийн сангийн захиалгаар хийж гүйцэтгэв. Судалгааны аливаа агуулга, мэдээллийн үнэн зөвийг судлаач хариуцах бөгөөд Фридрих-Эбертийн сангийн байр суурьд нийцэж байх албагүй болно. Судалгааг хийж гүйцэтгэсэн: Г.Наранбаяр Мэдлэгийн хотхон НҮТББ Эхийг бэлтгэсэн Ё.Батболд ©ХБНГУ-ын Фридрих-Эбертийн сангийн Монгол дахь суурин төлөөлөгчийн газраас эрхлэн гаргав. Уг бүтээлийн эрх хуулийн дагуу хамгаалагдсан тул зөвшөөрөлгүйгээр болон эшлэлгүйгээр хуулбарлах, олшруулах, хэсэгчлэн авах, ашиглах, арилжааны зориулалтаар хэвлэн нийтлэхийг зохиогчийн эрх зөрчсөнд тооцно. ISBN 978-9919-9527-8-5

Covid-19-ийн үеийн Монгол Улсын Нийгэм Хамгааллын нөхцөл байдал · 3 COVID-19-ийн ҮЕИЙН МОНГОЛ УЛСЫН НИЙГЭМ ХАМГААЛЛЫН НӨХЦӨЛ БАЙДАЛ Улаанбаатар хот 2020.08.25

Covid-19-ийн үеийн Монгол Улсын Нийгэм Хамгааллын нөхцөл байдал · 5 COVID-19- ИЙН ҮЕИЙН МОНГОЛ УЛСЫН НИЙГЭМ ХАМГААЛЛЫН НӨХЦӨЛ БАЙДАЛ 1. Монгол Улсын нийгэм хамгааллын ерөнхий төлөв байдал. Монгол Улсад“Хөдөлмөрийн”,“Нийгмийн даатгалын”,“Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэвэр, тэтгэмжийн”,“Нийгмийн халамжийн” тухай зэрэг нийгэм хамгааллын үндсэн суурь зарчмуудыг багтаасан хуулиудаас гадна“Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах”,“Хүүхэд хамгааллын”,“Залуучуудын хөгжлийг дэмжих”,“Ахмад настны”,“Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний эрхийн” тухай зэрэг сегмент бүрт зориулсан хууль эрх зүйн актуудыг мөрдүүлэн хэрэгжүүлдэг. А. Хүн ам, хөдөлмөр эрхлэлт. Монгол Улсын хүн ам 3 296.9 мянга, өрхийн тоо 897.4 мянга. Үүнээс хотод 2 259.0 мянга(Улаанбаатар хотод 1 539.8), хөдөөд 1 037.9 мянган иргэн оршин сууж байна. 0-18 насны хүүхэд 1261 мянга. Ажиллах хүч 1273.9 мянга, ажилласад 1 146.2 мянга. Ажилгүй хүн 127.7 мянга, бүртгэлтэй ажилгүй иргэд 20.8 мянга. 2019 оны статистикийн мэдээгээр ажиллах хүчний оролцооны түвшин 60.5 хувь, хөдөлмөр эрхлэлтийн түвшин 54.4 хувь байна. Хөдөлмөрийн дутуу ашиглалт 2019 онд 201.6 мянга болж, 127.7(63.3%) мянга нь ажилгүй хүн, 58.8(29.2%) мянга нь боломжит ажиллах хүч, 15.1(7.5%) мянга нь цаг хугацаанаас хамаарсан бүрэн бус хөдөлмөр эрхлэгчид байна. Хөдөлмөрийн дутуу ашиглалтын нийлмэл түвшин 2019 онд 15.1 хувь, ажилгүйдлийн түвшин 10.0 хувь, ажилгүй хүн болон боломжит ажиллах хүчний нэгдсэн түвшин 14.0 хувь, цаг хугацаанаас хамаарсан бүрэн бус хөдөлмөр эрхлэлт болон ажилгүйдлийн нэгдсэн түвшин 11.2 хувь байна. Төрийн албанд 2016 оны эцэст 189.0 мянган албан хаагч ажиллаж байсан бол 2019 оны эцэст 198.5 мянга болж, 9.5 мянгаар өслөө. Төрийн албанд ажиллаж байгаа албан хаагчдын 3.6 мянга буюу 1.8 хувь нь улс төрийн, 19.0 мянга буюу 9.6 хувь нь төрийн захиргааны, 38.6 мянга буюу 19.4 хувь нь төрийн тусгай, 137.2 мянга буюу 69.2 хувь нь төрийн үйлчилгээний албанд ажиллаж байна. Аж ахуйн нэгж, байгууллагын ажиллагчдын сарын дундаж цалин 2019 онд 1.1 сая төгрөг болж, 2018 оноос 121.4(12.1%) мянган төгрөгөөр өссөн байна. Нийгмийн даатгалын ерөнхий газрын нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөлтийн тайланд 2019 онд хамрагдсан нийт ажиллагчдын 80.7(9.9%) мянга нь 320.0 мянган төгрөг хүртэлх цалинтай, 116.4(14.3%) мянга нь 320.0-500.0 мянган төгрөгийн цалинтай, 266.9(32.8%) мянга нь 500.0-900.0 мянган төгрөгийн цалинтай, 176.7(21.7%) мянга нь 900.0-1300.0 мянган төгрөгийн цалинтай, 45.6(5.6%) мянга нь 1300.01500.0 мянган төгрөгийн цалинтай, 127.4 (15.7%) мянга нь 1500.0 мянган төгрөгөөс дээш цалинтай байна. Б. Амьжиргаа. Ядуурал улсын дунджаар 28.4 хувь, хотод 27.2, хөдөөд 30.8 хувь байна(Дэлхийн банк. Ядуурлын судалгаа 2018 он). Амьжиргааны доод төвшин нэг хүнд сард ногдох үзүүлэлтээр хотод 230 мянган төгрөг, хөдөөд 200 мянган төгрөг байна. Ядуурлын үндсэн үзүүлэлт зүүн бүсийн аймгуудад хамгийн доогуур үзүүлэлттэй байгаа хэдий ч говийн бүсийн ГовьСүмбэр аймаг ядуулал хамгийн ихтэй(51.9 хувь), Өмнөговь аймаг ядуурал хамгийн бага(11.8 хувь) гэсэн статистик мэдээ

6 · Covid-19-ийн үеийн Монгол Улсын Нийгэм Хамгааллын нөхцөл байдал бий. Хөдөө орон нутаг дахь ядуурлын төвшин нь алслагдмал байдал, дэд бүтцийн хөгжлөөс илүүтэйгээр тухайн нутагт уул уурхайн ашиглалт, цаг уураас хамааралтай нүүдлийн мал аж ахуйн өсөлттэй ихээхэн холбоотой байдаг. Ядуурлын төвшингээс дээгүүр орлоготой байгаа иргэдийн нэг хүнд ногдох сарын дундаж хэрэглээ дунджаар 290,0 мянган төгрөг, уг шугамнаас доогуур орлоготой байгаа иргэдэд 108,0 мянган төгрөг байна. Ядуурлын түвшингээс доош буюу сард 146,0 мянган төгрөгөөс бага хэрэглээний зардалтай иргэдийн тоо 907.5 мянга болж урьд жилүүдийнхээс нэмэгджээ. Иргэдийн хэрэглээ буурч, ядуурал нэмэгдэхэд нөлөөлж байгаа хүчин зүйлсийн нэг болох хөдөлмөр эрхлэлтийн байдлыг авч үзэхэд 2014-2017 онд ажиллах хүчний оролцооны түвшин 62.1-ээс 61.1 хувь, хөдөлмөр эрхлэлтийн түвшин 57.2-оос 55.8 хувь болж буурч, ажилгүйдлийн түвшин 7.9-өөс 8.8 хувь болж нэмэгджээ. 2018 оны IV улирлын байдлаар ажилгүйдлийн түвшин 6.9 хувь болж буурсан ч нийт ажилгүй иргэдийн тоонд төдийлөн өөрчлөлт орохгүй байна. Тааламжтай үед хуримтлал бага хийдэг, хүнд үед зарлагаа нэмэгдүүлдэг байдал нь Монгол Улсын төсвийн хүндрэлийн гол асуудал болсоор байна. Цалингийн сан 2011 онд ДНБ-ний 6.1 хувьтай тэнцэж байсан бол 2017 онд 6.5 хувь(2016 онд 7.3 хувьд хүрсэн) болж өссөн. Энэ нь цалингийн өндөр өсөлт бус харин төрийн албан хаагчдын тооны өсөлтөөс голлон шалтгаалсан байхаар байна( ТӨСВИЙН ЗАРДЛЫН ТОЙМ СУДАЛГАА.Дэлхийн банк. 2018 он ) Нэмэгдсэн өртгийн албан татвар (НӨАТ), онцгой албан татвар болон ХХОАТ-ын хуваарилалтын нөлөөллийн шинжилгээнээс үзэхэд хүн амын орлогын албан татварын 10 хувь нь харьцангуй утгаар орлогоос ялимгүй хамаарсан боловч нийт татварын орлогын 9 хувийг л бүрдүүлж байна(НӨАТ болон нийгмийн даатгал шимтгэл(НДШ) тус бүр нийт татварын орлогын 20 хувийг эзэлж байгаа юм). НӨАТ болон онцгой албан татвар нь ядуу бус иргэдээс илүүтэйгээр ядуу иргэдэд илүү дарамт үзүүлж, тэгш бус байдлыг бий болгож байна. Жини коэффициентоор тооцоход НӨАТ болон онцгой албан татвар нь орлогын тэгш бус байдлыг 0.1 хувиар нэмэгдүүлж байхад ХХОАТ болон НДШ нь эцсийн орлогын тэгш бус байдлыг 0.7 болон 0.4 хувиар тус тус бууруулж байна. Хүн амын өдөрт хэрэглэж байгаа хүнсний бүтээгдэхүүний илчлэг дунджаар 2680 ккал боловч хотод 2345 ккал байгаа нь шаардлагатай хэмжээнд(2500-2700 ккал) арай хүрэхгүй байгаа. Нийгмийн халамжийн туслалцаа гарцаагүй шаардлагатай өрхөд амьдарч байгаа хүүхдийн тоо 2017 оны байдлаар 399943 хэмээн(Нийт хүүхдийн 31 хувь) гаргасан байгаа боловч үүнээс хойш дахин дүн мэдээ гаргаагүй. б. Нийгмийн даатгал,тэтгэвэр, тэтгэмж. Хөдөлмөр эрхэлж буй иргэн сайн дураар болон албан журмаар нийгмийн даатгал төлөх хуультай бөгөөд ажил олгогчтой хөдөлмөрийн гэрээ, ажил гүйцэтгэх гэрээ болон хөлсөөр ажиллах гэрээ байгуулан ажиллаж байгаагаас бусад иргэн нийгмийн даатгалд сайн дурын хэлбэрээр хамрагдаж болно. Энэхүү нийгмийн

Нийгмийн халамжийн туслалцаа гарцаагүй шаардлагатай өрхөд амьдарч байгаа хүүхдийн тоо 2017 оны байдлаар 399943 хэмээн ( Нийт хүүхдийн 31 хувь ) гаргасан байгаа боловч үүнээс хойш дахин дүн мэдээ гаргаагүй. Covid-19-ийн үеийн Монгол Улсын Нийгэм Хамгааллын нөхцөл байдал · 7 б.Нийгмийн даатгал,тэтгэвэр, тэтгэмж. Хөдөлмөр эрхэлж буй иргэн сайн дураар болон албан журмаар нийгмийн даатгал төлөх хуультай бөгөөд ажил олгогчтой хөдөлмөрийн гэрээ, ажил гүйцэтгэх гэрээ болон хөлсөөр ажиллах гэрээ байгуулан ажиллаж байгаагаас бусад иргэн нийгмийн даатгалд сайн дурын хэлбэрээр хамрагдаж болно. Энэхүү нийгмийн даатгалын шимтгэлд төлсөн төлбөр нь Нийгмийн даатгалын санд төвлөрч да т а э т н г д а э л э ы с н тэ ш гш и и м т т г гэ э л н д ху т в ө а л а с р ө и н ла т х ө э л в бө ха р мт н ы ь н з арчимд Тэ т т ул г г э у в у р р и л и а н д д а а г. а Н т и г й ал гмийн даатгал нь Н д и а й р г а м а и х й 5 н т д ө а р а л т ө га ө л с ы б н үр с д ан эн д э т . ө Ү в ү л н ө д р : ч тэндээс - Тэтгэмжийн даатгал тэгшитгэн хуваарилах эв хамтын зарчимд - Тэтгэвриин даатгал тулгуурл а Т д э а т г г . э Н м и ж й и г й м н и д й а н ат да г а ал тгал нь дараах Эрүүл мэндийн даатгал Үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс 5 төрлөө с Эр б ү ү ү р л д м э э н н э д . ийн даатгал шалтгаалсан өвчний даатгал Үүнд: - Үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтг аалсан ө А в ж чн и и л й гү д й аа д т ли га й л н даатгал - Ажилгүйдлийн даатгал Х Х үс ү н сн эг э т гт 1. 1 Н . Н ий и г й м гм ий и н йн д д а а а а т т г г а а л л ы ы н н ш ш и и м м т т г г э э л л и и й й н н х х у у в в ь ь , , х х э э м м ж жэ э э э Нийгмийн даатгалын төрөл Тэтгэврийн даатгал Тэтгэмжийн даатгал Эрүүл мэндийн даатгал Ажилгүйдлийн даатгал Үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний даатгал Шимтгэлийн дүн Ажил олгогчийн хөдөлмөрийн хөлсний сан, түүнтэй адилтгах орлогоос төлөх шимтгэлийн хувь хэмжээ /хувиар/ 7.0 1.0 2.0 0.2 0.8, 1.8, 2.8 11.0, 12.0, 13.0 Даатгуулагчийн хөдөлмөрийн хөлс, түүнтэй адилтгах орлогоос төлөх шимтгэлийн хувь хэмжээ /хувиар/ 7.0 0.8 2.0 0.2 10.0 Өнөөгийн байдлаар өндөр настны 2019 онд 294.1 мянган иргэн эх, олон тэ Ө т н гэ ө в ө р г и и й й г н 3 б 2 а 9 й .9 д 9 л 0 аар (1 ө 3 н 9 д 6 өр 85 н 7 а . с 3 тн т ы эрб тэ ж т м гэвр х и ү й үх г э 3 д 2 тэ 9 й .9 э 9 х 0 , э ( ц 1 ги 3 й 9 н 6 т 8 эт 5 г 7 э . м 3 ж т , э 2 р 2 б 3 ж .3 м мя т н ө г г а р н өг ), тө х г ө р г ө ж г л ), и х й ө н гж бэ л р и х й ш н э б эл эр тэ х й шэ и э р л г т э э д й ий и н рг 7 эд 1 и .7 й 0 н 9 (2 и 5 р 5 гэ 1 н 29. а 3 лд т а эр р б т ум эх т и ө й г н рөг о ) д т о э н ж ги э й эг н чэ м э ө а н л г д ө с н аны 71 2 . 0 7 . 0 2 9 22 (25 ( 5 72 12 8 9 6 .3 9. т 4 эр т б э у р м бу т м өгр т ө ө г г ) р т ө э г ж ) , ээ ц г э ч р э г э ийн ур 1 ам 9, ш 03 у 5 ула (1 л 3 , 9 60 4 ,8 07. м 4 ян т г э а р н бу х м үн тө х г ө р г ө ж г л ) и и й р н гэн ал Н д и с й а г н м ы ий 2 н 0.2 д 2 аа 2 т ( г 7 а 2 лы 8 н 69 с . а 4 н т г э а р ас бу н м ий т т ө 4 гр 4 ө 0 г ,9 ), 56 б хү э н рх т ш эт э г э э л в тэ э й р ав и ч р б г а э й н н д а. Ү ү ү зү н ү э л э э с х 163 ту , 0 с 0 л 0 ам и ж ргэн ц н эр ь г У и л й а н ан 1 б 9 а ,0 а 3 т 5 ар (1 х 3 о 9 то 4 д 0 а 7 м .4 ь т д э а р р б д у а м г. төгрөг) хөнгөлөлт, 1 000.6 мянган хүн 18 хүртэлх иргэн Нийгмийн даатгалын сангаас нийт насны хүүхдийн мөнгөн тэтгэмж авчээ. 440,956 хүн тэтгэвэр авч байна. Үүнээс 163,000 иргэн нь Улаанбаатар хотод амьдардаг.

8 · Covid-19-ийн үеийн Монгол Улсын Нийгэм Хамгааллын нөхцөл байдал 2019 онд 294.1 мянган иргэн эх, олон хүүхэдтэй эх, эцгийн тэтгэмж, 223.3 мянган иргэн алдарт эхийн одонгийн мөнгөн урамшуулал, 60,8 мянган хүн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд үзүүлэх тусламж хөнгөлөлт, 1 000.6 мянган хүн 18 хүртэлх насны хүүхдийн мөнгөн тэтгэмж авчээ. Хүснэгт 2. Т Х эт үс г н э э в г э т р 2 , т . Т э э т т г г э э м вэ ж р и , й т н эт т г ө э р м ө ж л. ийн төрөл. 2.COVID-19- ийн үеийн нөхцөл байдал. Манай улс Коронавирусийн халдварын дэгдэлтээс урьдчилан сэргийлж , шуурхай шийдэмгий арга хэмжээнүүдийг авч ирсэн. Цар тахлын тархалтыг дотоодоо алдаагүй бөгөөд түүнээс шалтгаалсан эдийн засгийн хүндрэл удаан үргэлжилж, жижиг дунд бизнесийн үйл ажиллагаанууд доголдож, улмаар ядуу болон эмзэг бүлгийн хүмүүст хүндээр нөлөөлж магадгүй байна. А.Төрөөс авсан арга хэмжээнүүд. Монгол УИХ ын 2020 оны 4 сарын 9 ны өдөр COVID -19 цар тахлын үед иргэдийн эрүүл мэнд, орлогыг хамгаалах, ажлын байрыг хадгалах, эдийн засгийг идэвхжүүлэх 4 төрлийн багц арга хэмжээний авах 21 дугаар тогтоол

Covid-19-ийн үеийн Монгол Улсын Нийгэм Хамгааллын нөхцөл байдал · 9 2. COVID-19-ийн үеийн болов. Нийт 1 сая 250 мянган хүүхэд нөхцөл байдал. хүүхдийн мөнгө авах бөгөөд 300 тэрбум төгрөг зарцуулна. Манай улс Коронавирусийн халдварын дэгдэлтээс урьдчилан сэргийлж, шуурхай• Тэтгэвэр, тэтгэмж: Нийгмийн шийдэмгий арга хэмжээнүүдийг авч ирсэн. халамжийн сангаас олгож байгаа Цар тахлын тархалтыг дотоодоо алдаагүй халамжийн тэтгэвэр болон байнгын бөгөөд түүнээс шалтгаалсан эдийн засгийн асаргаа шаардлагатай 16 хүртэл насны хүндрэл удаан үргэлжилж, жижиг дунд хүүхдэд 2020 оны 10 дугаар сарын 01 бизнесийн үйл ажиллагаанууд доголдож, хүртэл хугацаанд сар бүр олгож байгаа улмаар ядуу болон эмзэг бүлгийн хүмүүст 288 мянган төгрөгийн тэтгэмжийг 2020 хүндээр нөлөөлж магадгүй байна. он дуустал олгох, А. Төрөөс авсан арга хэмжээнүүд. • Сайн дураар даатгуулсан, нийгмийн Монгол УИХ-ын 2020 оны 4 сарын даатгалын байгууллагатай сайн дураар 9-ны өдөр COVID-19 цар тахлын үед даатгуулахаар гэрээ байгуулсан иргэдийн эрүүл мэнд, орлогыг хамгаалах, Монгол Улсын иргэний 2020 оны 4 ажлын байрыг хадгалах, эдийн засгийг сарын 1-ний өдрөөс 2020 оны 10 дугаар идэвхжүүлэх 4 төрлийн багц арга сарын 1-ний өдөр хүртэлх хугацаанд хэмжээний авах 21 дугаар тогтоол түүний хөдөлмөрийн хөлсний доод батлагдсан. Энэхүү тогтоолын дагуу хэмжээтэй тэнцүү орлогод ногдох нийгмийн хамгааллын чиглэлээр авч тэтгэвэр, тэтгэмж, үйлдвэрлэлийн хэрэгжүүлж буй арга хэмжээнүүдийг осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний дурьдвал: даатгалын шимтгэлийг чөлөөлж, даатгуулагчийг мөн хугацаанд шимтгэл • Монгол Улсын иргэний 2020 оны 4 төлснөөр тооцох, дүгээр сарын 1-ний өдрөөс 2020 оны 10 дугаар сарын 1-ний өдрийг хүртэлх• Цар тахлын улмаас үйл ажиллагаа нь хугацаанд олсон цалин, хөдөлмөрийн доголдож, орлого нь буурч байгаа хөлс, шагнал, урамшуулал болон боловч ажлын байрыг хадгалж, тэдгээртэй адилтгах хөдөлмөр хуульд заасан хугацаанд нийгмийн эрхлэлтийн орлогод ногдох хувь хүний даатгалын шимтгэл төлөлтийн тайлан орлогын албан татварыг чөлөөлөх ирүүлсэн хуулийн этгээдэд ажиллаж (Төсөвт байгууллага болон гадаадын байгаа даатгуулагчийн 2020 оны 4 зээл, тусламжаар ажил гүйцэтгэж сарын 1-ний өдрөөс 2020 оны 10 байгаа байгууллага хамаарахгүй), дугаар сарын 1-ний өдөр хүртэлх хугацаанд төлөх тэтгэвэр, тэтгэмж, • Хүүхдийн мөнгө: COVID-19 цар ажилгүйдэл болон үйлдвэрлэлийн тахалтай холбогдуулан хүүхдүүдэд осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний 2020 оны 10 дугаар сарын 01 хүртэл даатгалын шимтгэлийг чөлөөлөх ба сар бүр олгож байгаа 100 мянган даатгуулагчийг мөн хугацаанд шимтгэл төгрөгийг 2020 он дуустал олгохоор төлснөөр тооцох,

10 · Covid-19-ийн үеийн Монгол Улсын Нийгэм Хамгааллын нөхцөл байдал • Албан татвар ногдох орлогын нийт олгож байгаа хүнсний талоныг 5 сарын дүн нь өмнөх татварын жилд 1.5 1-ээс 10 сарын 1-ны өдөр хүртэл хоёр тэрбум төгрөгөөс бага байсан төрийн дахин нэмэгдүүлэх. Ингэснээр 122.000 болон орон нутгийн өмчит, түүний мянган насанд хүрэгч 32.000 төгрөг, оролцоотой хуулийн этгээдээс бусад 118.200 мянган хүүхэд тус бүр 16.000 Монгол Улсын хуулийн дагуу үүсгэн төгрөгийн хүнсний талоны дэмжлэг байгуулагдсан албан татвар төлөгчийн авна, 2020 оны 4 сарын 1-ний өдрөөс 2020 оны 10 дугаар сарын 1-ний өдрийг Цар тахалтай холбогдуулан Улсын онцгой хүртэлх хугацаанд олсон орлогод комиссоос сургууль, цэцэрлэг, үзвэр, ногдуулсан аж ахуйн нэгжийн орлогын сургалтын төвүүдийн үйл ажиллагааг бүрэн албан татварыг чөлөөлөх, зогсоож бар, ресторан, үйлчилгээний төвүүдийн ажиллах цагийн хуваарьт • Зах, худалдааны төв болон худалдаа, өөрчлөлт оруулан, хилийн бүрэн хориог үйлдвэр, үйлчилгээ, хувийн сургууль, тогтоосон. Үүнээс гадна түр хугацаанд цэцэрлэг, хүүхэд харах үйлчилгээний орон нутгийн зорчих хөдөлгөөнийг түр зориулалтаар байр, талбай хязгаарласан билээ. Эдгээр арга хэмжээг түрээслүүлсэн албан татвар төлөгч авснаар 1439 цэцэрлэг, 820 сургууль, түрээсийн төлбөрөө бууруулсан нь 175 их дээд сургууль, коллеж, 345 үзвэр нотлогдсон тохиолдолд бууруулсан үйлчилгээний цэгүүд бүрэн зогссон. Хөл хэмжээгээр түрээсийн орлогод хорио тогтоосноос хамааран хамгийн ногдуулах аж ахуйн нэгжийн орлогын их хохирол амсаж байгаа салбаруудад албан татварын хөнгөлөлт эдлүүлэх, аялал жуулчлал, зочид буудал, үзвэр үйлчилгээ, хүн тээвэр болон нүүрс тээвэр, • 2020 оны 3 сарын 1-ний өдрөөс нийтийн хоол, бэлэн хувцас, тавилгын 2020 оны 6 сарын 30-ны өдрийн худалдааны салбарыг нэрлэж болно. хооронд элсэн чихэр, ургамлын тос, Үүнийг хэрэглээний үнийн индексээс харж бүх төрлийн хүнсний будаа, 15000 болох бөгөөд ялангуяа тээврийн салбар мянган тонн элит үрийн улаан буудай, 4,5 саруудад хасах хувийн өсөлттэй гарчээ. 160.000 мянган тонн хүнсний улаан Улс хоорондын хөдөлгөөнийг зогсоож, хил буудайг импортлоход гаалийн болон хаах, хөл хорио тогтоох зэрэг арга хэмжээ импортын барааны нэмэгдсэн өртгийн авсны улмаас олон ажилчин, тэр дундаа албан татвараас чөлөөлөх, албан бус эдийн засагт ажиллаж байгаа, эсвэл тохиолдлын чанартай ажил эрхэлдэг • Иргэний тэтгэвэр барьцаалсан зээлийн хүмүүсийн хувьд ажилдаа ирж очиж төлбөрийг төрөөс нэг удаа төлөх чадахгүй, ажил эрхлэх боломжгүйд хүрч, арга хэмжээний хүрээнд банканд цалин, орлогод нь шууд нөлөөлж байна. байршуулсан нийгмийн даатгалын сангийн мөнгөн хөрөнгийг чөлөөлөх; Б. COVID-19-ийн үеийн нийгэм хамгааллын нөхцөл байдал. • Хүнсний хангамж зайлшгүй Нийгмийн халамжийн үйлчилгээнд шаардлагатай өрхийн гишүүн иргэнд олгосон тэтгэвэр, тэтгэмж, тусламж,

Covid-19-ийн үеийн Монгол Улсын Нийгэм Хамгааллын нөхцөл байдал · 11 үйлчилгээ, хөнгөлөлтийн хэмжээ өмнөх өнгөрсөн оныхоос нэмэгдсэн боловч оны мөн үед 384.5 төгрөг байсан бол энэ үйлдвэрлэл үйлчилгээнээс олох орлого оны 7-р сарын байдлаар 796.5 төгрөг буурсан байна. Харин зарлагын бүтцээр болон өсчээ. Нийгмийн халамжийн хүнс болон хүнсний бус(бэлэн хувцас, үйлчилгээнд хамрагдагчид 2018 онд 1 гутал, 9.2 хувийг тээврийн хэрэгслийн 593.8 мянга, 2019 онд 2 046.0 мянга байсан сэлбэг, засвар, үйлчилгээ, 5.5 хувийг нь 2 179.7 мянга болон 133.7 мянган харилцаа холбооны үйлчилгээ, 4.8 хувийг хүнээр нэмэгдсэн тооцоо гарчээ. эм, эмнэлгийн хэрэгсэл, үйлчилгээ, 4.3 хувийг боловсролын үйлчилгээ) зардал Статистикий м н я д н ү г н аа м р э ө д с э с э ө гэ н эр нь тө ө р р и х й и н йн ал м б ө а н н гөн ө о сч рло б г у о са н д эм з э а г р д д с а э л н б б а у й у д р а с л а т н а . й Х х э а р р э а г г л д э у э у г л ээ ахад нөлөөл хаагчдын ц б а а л й и г н а г а б ө о н л г о ө в р ч сө о н рл о ог н о ы н хо ь о т с од 1 о 8 рхой х г я ү з й га б а а р й л г а а х а 36 ү 0 зэ м гд я э н л га о 1 рчи с м а и яа р а г с эний до о о р ш лого 2 3 дахи хувь нэмэг б д у ү у ү р л а с а э д н, бай хү г ү а х а д г и х й а н раа м т ө б н у г с ий су г дал о г р а л а о н г ы от б о а й йгу ө у р л х л ү а ү г д у э у д дын их г э а э р х г э а н сан тү с г у э д эм ал э г л аа харуулда 100 мянга Ө б р о х л и г й о н сон о , рл т о э г т ы гэ н мж бүт ав ц а э г э ч р ды ав н ч ү б з а в й э г л аа ца б л ө и г н ө , өд тэ ү т ү г н эв д эр хо т то эт д гэ а м м ж ь и да й р н ч о б р у л й ого өнгөрсө тоог 133.7 он м ы я х н о га о а с р нэм ө э с г с д ө с н эн н б ь ол ө ов р ч хи ү й й н лдвэ и р р л г э э л дх ү ү й н л с ч н и и л й г х э э э р н э э г э л с э о эг л э о э х ,н о и р й л т о д г э о э б х у ү у н р сн са и н й байна. Хари мөнгөн ор з л а о рл го агы н н эм б э ү г т д ц с э э э н р х б үн ай с д б а о л л та о й н хү б н у с с ни х й эр б э у гл с ээ (б гэ э э лэ и н хэ х э у р вц х а я с з , га гу а т р а л л а , ж 9. б 2 а х й у н в а и . йг тээврий харагдуулах х а э д рэ н гс ө л л и ө й ө н лж сэл б б а э й г г , аа зас б в о ар ло , в ү ч йлчи За л с г г э и э й , н 5.5 газ х р ув а и ас йг хү х н а с р н и и л й ца б а үт х э о э л г б д о э о хү н ү ы ни ү й йлчилгээ, 4 орлого нь хув т и о й д г ор эм хо , й э г м ү н й элг б и а й й н га х а эрэ 3 г 6 сэ 0 л, ү Б й Н л Х ч А и У л г а э а э, с 4.3 и х м ув п и о й р г тл б о о х л ы о г всро хо лы ри н гл ү о й с л о ч н илгээ) зарда мянга орчи ө м сч ир бу гэ с н ад ий за о р р д л а о л го бу 2 у р 3 са д н а . хи Х н эрэг х л э э м э э г э э х э о хя й з л г г а о а л р т ла н х ь ү 1 з э 4 гдэ д л үгэ 1 эр сая с а а а р с уу д д о а о д ш орлогото буураад ба ө й р га хү а ү г д х э а д ра и а х т ээ б х у э с н с т у ү д г а э л эм га э а л ны байг х а ү а нс б н ө и г й ө б ө ү д тэ ү э ү гд н э д хү х ү о н т и о й д үн а э м д ь з д а а р р и ч м б т у а й лаа и р ргэд хүнсни байгууллагу х у э д р ы э н глээг г э а э р , г н а и с й а т н дээ х с ү у н д с а н л и га й а бус ш х у э у р д эг н л ө э л э ө г ө ээ лө и л хэ ү э з р үү х л я ж зг н аа э р м л э а гд ж сэ б н ай б н о а л . о З в а ч сгийн газраа харуулдаг. Ө хү р н х с и н й и н й о б р ү л т о э г э ы гд н эх б ү ү ү т н ц и ээ й р Б а Н в Х ч АУ 8 а а р с с и а м р п ы о н рт э л х о н х э ы эс г х х о эв р и и й гл н о х со эм н ж х э э э м н э д эх ир о ж йлголт нь 1 үзвэл цалин д , ү т г э э т э г р эв с э а р ру т у эт д г а э д мж хү и н й с н ни о й рл б о ү г т о ээгд б э а х й ү г ү а н а и г й хэ ү л н эх эд нь за з р үй и т м эй т . алаар шууд нөлөөлөл үзүүл нэмэгдсэн боловч 8р сарын эхнээс хэвийн хэмжээнд ирж байгааг хэлэх нь зүйтэй. Хүснэгт 3. Өрхийн мөнгөн орлого. Хүснэгт 3. Өрхийн мөнгөн орлого. Валютын хадгаламж, 2018 оны 7 р сарын эцэст 2 926.1 тэрбум төгрөг байсан нь 4 584 болж өссөн бөгөөд хугацаа хэтэрсэн зээл 878.7 тэрбум төгрөг байж 2018 оныхоос 1 хувиар буурч байсан бол 1 136.6 төгрөг болон өссөн байна. Энэ нь иргэд цар тахлы нөхцөл байдлаас хамааран үнийн өсөлт, инфляцаас болгоомжлон хэрэглээгэ хязгаарлан валютын хадгаламжаа нэмэгдүүлэх, орлого нь буурсан иргэд зээлээ төлө

12 · Covid-19-ийн үеийн Монгол Улсын Нийгэм Хамгааллын нөхцөл байдал Валютын хадгаламж, 2018 оны 7-р сарын эцэст 2 926.1 тэрбум төгрөг байсан нь 4 584.3 болж өссөн бөгөөд хугацаа хэтэрсэн зээл 878.7 тэрбум төгрөг байж 2018 оныхоос 15 хувиар буурч байсан бол 1 136.6 төгрөг болон өссөн байна. Энэ нь иргэд цар тахлын нөхцөл байдлаас хамааран үнийн өсөлт, инфляцаас болгоомжлон хэрэглээгээ хязгаарлан валютын хадгаламжаа нэмэгдүүлэх, орлого нь буурсан иргэд зээлээ төлөх чадваргүйн улмаас хугацаагаа сунгах явдал их байгаа хэмээн үзэж болно. Хүмүүс бараа, үйлчилгээг худалдан авах боломжгүй, эсвэл худалдан авахаас татгалзах хандлагатай байгаа бөгөөд энэхүү тодорхойгүй, айдастай нөхцөл байдлын улмаас аж ахуйн нэгжүүд ажилтан авах, бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг худалдан авах, хөрөнгө оруулалт хийх зэргээ хойшлуулах хандлагатай байна. 2020 оны 1 дүгээр сарын 27-ноос хойш хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчдийн 16 хувь нь ямар нэгэн орлого олоогүй, 73 хувь нь бизнесийн орлого буурсан. Коронавирусийн тархалтаас шалтгаалан өрхүүд бизнесийн үйл ажиллагаагаа зогсоосон, үйл ажиллагаа нь тасалдсан болон үйлчлүүлэгчийн тоо буурсан зэрэг нь орлого буурахад голлон нөлөөлжээ. Дээр авч үзсэн албан бус хөдөлмөр эрхлэгчдийн цар тахлын хөл хорио тогтоохоос өмнө 1-3 сая төгрөг хүртэлх орлоготой иргэд 43.5 хувь байсан бол хөл хорио тогтоосноос хойш тэдний хэмжээ эрс буурч 18.3 хувь болж 2.3 дахин, 3-5 саяын орлогтой иргэдийн тоо 10.3 хувиас 3.3 хувь буюу 3 дахин, 5 саяаас дээш орлоготой иргэд 13,9 хувь байсан нь 3.2 хувь хүртлээ буюу 4 дахин буурсан байна. 3 саяаас доош орлоготой иргэд(Цэвэр ашгийн хэмжээ 10-15 хувь) 40 орчим хувийг бүрдүүлж байгаа нь ядуурлын хэмжээг 100 илүү мянга орчим хүнээр тэлэх үндсэн бүлэг болох магадлалтай хэмээн харж байна. Үүнээс гадна цар тахал удаан үргэлжилбэл тэг зогсолт хийж байгаа аялал жуулчлал, хүн тээвэр, үзвэр үйлчилгээний салбарт ажиллагсадын нөхцөл байдал илүү их хүндрэх болно. Коронавирусээс шалтгаалсан сөрөг нөлөөнд цалинтай хөдөлмөр эрхэлдэг хүн ам харьцангуй бага өртсөн хэдий ч гурван өрх тутмын нэгийнх нь цалингийн орлого буурсан байна. Нийт өрхийн 73 хувь, ялангуяа ядуу өрхийн 85 хувь нь нэгдүгээр сарын сүүлээс эхлэн ямар нэгэн хэлбэрээр бэрхшээлтэй тулгарчээ. Ажилгүй хүн өмнөх оны мөн үеэс 47.4 (36.2%) мянгаар буурч, өмнөх улирлаас 1.0 мянга(1.2%)-аар өссөн байна. Ажиллагчдын тоо өмнөх оны мөн үеэс өсөхөд хөдөлмөр эрхлэлтийн статусын хувьд цалин хөлстэй түр ажиллагч(66.9 мянгаар) болон эдийн засгийн үйл ажиллагааны салбарын хувьд барилгын салбарын ажиллагчид(23.2 мянгаар), хүний эрүүл мэнд ба нийгмийн халамжийн үйл ажиллагааны салбарынх(20.0 мянгаар) өссөн нь голлон нөлөөлжээ. Энэ нь хилийн хорио тогтоосноор гадаадын ажиллах хүч цөөрсөн, орлого нь буурсаны улмаас хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид хөлсний ажил эрхлэх болсонтой холбоотой байж магадгүй. Гэвч ДНБ, 2020 оны эхний хагас жилд 9.7 хувиар буурсны(-6.2) пункт нь уулуурхай, олборлолтын салбарт,(-3.4) пункт нь үйлчилгээний салбарт, тухайлбал (-1.8) пункт нь тээвэр, мэдээлэл холбооны салбарт,(-1.5) пункт нь бөөний болон, жижиглэн худалдааны салбарт,(-1.6)

Covid-19-ийн үеийн Монгол Улсын Нийгэм Хамгааллын нөхцөл байдал · 13 пункт нь бүтээгдэхүүний цэвэр татварт тус тус ногдож байна. Ийнхүү үйлдвэрлэл үйлчилгээ, тэр дундаа Монгол Улсын ДНБ-д голлох үүрэг гүйцэтгэдэг уул уурхайн салбар бууралттай байгаа нь цаашид ауилгүйдлийн түвшин нэмэгдэх, эдгээрийг дагасан бусад салбаруудын үйл ажиллагаа доголдох нөхцлийг бүрдүүлнэ. Дүгнэлт, зөвлөмж. Цар тахалтай холбогдуулан Монгол Улсын Засгийн газраас нийгмийн халамжийн тэтгэмжүүдийг нэмэгдүүлсэн нь нийт иргэдийн орлогыг тодорхой хэмжээнд өсгөх эерэг үр дүнг авч ирсэн байна. Эдгээр арга хэмжээг авснаар өндөр настан, хүүхэд, өрх толгойлсон эхчүүд, ядуу өрхүүдэд тодорхой хэмжээний дэмжлэг болсноор энэхүү бүлгүүд цар тахлын хөл хорионы улмаас нийгэмд учирч буй эрсдэлүүдэд бага хэмжээгээр өртжээ. Хилийн хорио тогтоосноор гадны ажиллах хүчний тоо цөөрч, Монгол улсын иргэд цалинтай хөдөлмөр эрхлэх сайн боломжийг нээж өгсөн. Энэхүү үеийг ашиглан иргэдийн мэргэжил боловсролыг дээшлүүлэх, гадны ажиллах хүчийг нөхөх чадамжийг дээшлүүлэхэд анхаарч ажиллах яаралтай шаардлага бий. Гэхдээ энэ байдал цаашид удаан үргэлжилбэл гадаадын хөрөнгө оруулалт буурах, үйлдвэрлэл үйлчилгээний салбар цөөрөх, ажлын байрны тоо хумигдах аюул бүрэн бий. Цар тахлаас урьдчилан сэргийлж хөл хорио тогтоосон нь хувиараа хөдөлмөр эрхлэгч болон хөдөө аж ахуйн салбарт үйл ажиллагаа эрхэлдэг өрхүүдэд илүү нөлөөлжээ. Ялангуяа хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчдийн голлон ажилладаг салбарууд, тэдний хөрөнгө орлого, зээлийн байдалд яаралтай дүн шинжилгээ хийж тусгайлсан арга хэмжээнүүдийг авахгүй бол улсын ядуурлын төвшин огцом нэмэгдэх аюул нүүрлээд байна. Өнгөрсөн хугацаанд ядуурлын эсрэг улс орнуудын тэмцэл бүхэллэг, цөм шинжтэй байсаар ирсэн. Өөрөөр хэлбэл, дэлхий даяар ядуурлыг том зургаар харж, эл бул хар чулууг хөдөлгөхөөр байдаг чадлаа барсан нь үр дүн муутай, хүч, хөрөнгө тарамдсан арга зам байжээ. Харин том асуудлыг олон жижиг хэсэг болгон хуваабал ядуурлын эсрэг тэмцлийг удирдахад илүү хялбар болох санааг эдийн засагчид дэвшүүлж, түүнийгээ нотолжээ. Ядуурлын шалтгаануудыг илүү нарийвчилж, тодорхой асуудалд чиглүүлж, түүнийг онилсон шийдэл хэрэгжүүлбэл илүү үр дүнтэй гэж үзсэн байна. Тухайлбал, эрүүл мэнд, боловсрол, хөдөө аж ахуй, байгаль орчны хүчин зүйлсийг задлан шинжлээд, ядууралтай тэмцэхэд гүйцэтгэж буй үүргийг үнэлэх аргачлалыг боловсруулжээ. Мөн 2020 оны гарсаар ажлаас халагдсан иргэд зөвхөн НД ажилгүйдлээс тэтгэмж авсан боловч COVID 19-ийн вакцин гартал орлоготой байх боломжгүй байна. Иймээс НД-ийн ажилгүйдлийн тэтгэмжийг 76 хоногоор биш түүнээс илүү хоногоор тооцож, ажилгүйдлийн тэтгэмжийг нэмэгдүүлэх нь зүйтэй байна. Иргэд болон аж ахуйн нэгж байгууллагууд эрсдэлээс болгоомжлон аль болох мөнгөн хуримтлал үүсгэх, хэрэглээгээ танах байдал түгээмэл болжээ. Энэ нь цаашдын хөрөнгө оруулалтыг хумих, эдийн засагт эргэлдэх мөнгөн хөрөнгийг багасгах, үйлдвэрлэл үйлчилгээний салбаруудын орлого буурахад нэмэлт нөлөөл үзүүлэхээр байна.

14 · Covid-19-ийн үеийн Монгол Улсын Нийгэм Хамгааллын нөхцөл байдал Сургууль, цэцэрлэг, үзвэр үйлчилгээний газруудын үйл ажиллагааг зогсоож, төсвийн хөрөнгөөр хийх хөрөнгө оруулалт худалдан авалтыг тодорхой хэмжээгээр хязгаарласан нь тэдгээрийн дэд бүтэц буюу үйлчилгээ үзүүэлэн дагаж амь зуудаг бүлгийн санхүү эдийн засгийн байдал нэлээд дордсон, зээлийн эргэн төлөлтдөө барьцаалагдсан байдалтай байгаа юм. Иймээс тэдэнд эргэн эргэлтийн хөрөнгө бүрдүүлэх, зээлийн хүүг бууруулахад төрийн зүгээс анхаарч ажиллах нь зөв болно.

ФРИДРИХ-ЭБЕРТИЙН САН Ландмарк төв, Сүхбаатар дүүрэг 1-р хороо, Чингисийн өргөн чөлөө 13, Шуудангийн хайрцаг 831, 14251 Улаанбаатар, Монгол Улс Фэйсбүүк: @fesmongolia Цахим шуудан: info@fes-mongolia.org Цахим хуудас: https://www.fes-mongolia.org/