ՀԱՆՐԱՅԻՆ Ի­ՐԱ­ԶԵ­ԿՈ­ՒՄ ԻՆՍՏԻՏՈՒՑԻՈՆԱԼ ԻՆՔՆԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԱԶՆՎՈՒԹՅՈՒՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԲԱՐԵՎԱՐՔՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՆՐԱՅԻՆ Ի­ՐԱ­ԶԵ­ԿՈ­ՒՄ ԻՆՍՏԻՏՈՒՑԻՈՆԱԼ ԻՆՔՆԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԱԶՆՎՈՒԹՅՈՒՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԲԱՐԵՎԱՐՔՈՒԹՅՈՒՆ Սույն ու­ղե­ցույ­ցը մշակ­վել է«ԷԿ­ՍԵ­Ո» կր­թու­թյան և կա­րի­ե­րայի զար­գաց­ման հիմ­նադ­րա­մի կող­մի­ց՝ Ֆրիդ­ րիխ Է­բե­րտ հիմ­նադ­րա­մի ա­ջակ­ցու­թյա­մբ ի­րա­կա­ նաց­վող«Ա­կա­դե­մի­ա­կան բա­րե­վար­քու­թյան մաս­նակ­ ցային և ժո­ղո­վրդ­ ա­վա­րա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թյո­ւն» ծրագ­րի շր­ջա­նա­կո­ւմ։ Այն բաղ­կա­ցած է եր­կու հիմ­նա­ կան բա­ժին­նե­րի­ց: Ա­ռա­ջին բաժ­նո­ւմ ներ­կայաց­ված է մատ­չե­լի տե­ղե­ կատ­վու­թյուն՝ ինս­տի­տու­ցի­ո­նալ ինք­նա­վա­րու­թյան, ա­կա­դե­մի­ա­կան ա­զա­տու­թյան, ա­կա­դե­մի­ա­կան ազնվու­թյան և ա­կա­դե­մի­ա­կան բա­րե­վար­քու­թյան վե­ րա­բե­րյա­լ՝ հի­մն­վե­լով մի­ջազ­գային մի­տո­ւմ­նե­րի և լա­ վա­գույն փոր­ձի վրա։­ Ե­րկ­րո­րդ բաժ­նու­մ ներ­կայաց­ված են Ծրագ­րի շր­ջա­ նա­կո­ւմ բա­րձ­րա­գույն ու­սո­ւմ­նա­կան հաս­տա­տու­ թյուն­նե­րի շա­հա­կից­նե­րի հան­րային ըն­կա­լո­ւմ­ները: Աշ­խա­տան­քային թի­մ` ­Մի­շա Թադև­ ո­սյան Տաթև­ իկ Ղար­ իբ­ յան Քր­ իստ­ ին­ ա Ծատ­ ուր­ յան Արևիկ Հարությունյան Ձևավորող՝ Նոր­ ա Գալֆ­ այան­ Ծր­ ագ­ ի­րն իր­ ակ­ ա­նացվ­ ել է Հայաստ­ ան­ ու­մ Ֆրիդր­ իխ Էբ­ ե­րտ հիմն­ ադր­ ամ­ ի աջ­ ակ­ցութ­ յամ­ բ և փաստ­ ա­ թղթ­ ում առ­կա կարծ­ իքն­ ե­րը կար­ ող են չհամ­ ը­նկն­ ել Ֆրիդր­ իխ Էբ­ ե­րտ հիմն­ ադր­ ամ­ ի պաշտ­ ոն­ ակ­ ան տե­սա­ կե­տի հետ: ­ԲՈ­ՎԱՆ­ԴԱԿ­ Ո­ՒԹՅՈՒ­ Ն ԻՆՍՏԻՏՈՒՑԻՈՆԱԼ 6 Բար­ ձ­րագ­ ույն ու­սու­մն­ ակ­ ան հաս­տատ­ ու­ թյու­նն­ ե­րի կող­մից իր­ ենց առ­ ա­քե­լութ­ յան­ ՝ ԻՆՔՆԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ դաս­ ավ­ ա­նդմ­ ան, հե­տազ­ ոտ­ ութ­ յան և հա­ սար­ ակ­ ութ­ յան­ ը ծառ­ այե­լու համ­ ար իր­ ե­նց առ­ աջ­նահ­ եր­թութ­ յունն­ ե­րը սահմ­ ան­ ե­լու և ուր­ ույն քաղ­ աք­ ա­կան­ ութ­ յուն­ ը կի­րառ­ ե­լու կար­ ո­ղութ­ յու­ն: ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆ Կր­թե­լու և քնն­ արկ­ ո­ւմն­ եր իր­ ակ­ ան­ ացն­ ե­լու, հե­տազ­ ոտ­ ակ­ ան գոր­ծուն­ ե­ութ­ յու­ն ծավ­ ա­լե­ լու և հե­տազ­ ոտ­ ա­կան արդ­ յու­նքն­ ե­րը հրա­ պար­ ակ­ ե­լու, իր­ ե­նց կարծ­ իք­ ը տվ յալ հաս­ տատ­ ութ­ յան կամ համ­ ակ­ արգ­ ի վե­րաբ­ ե­րյալ ազ­ ատ արտ­ ահ­ այտ­ ե­լու, ինստ­ իտ­ ուց­ իո­ ­նալ գրա­քնն­ ութ­ յուն­ ից զե­րծ/ազ­ ատ լի­նե­լու և մասն­ ագ­ ի­տակ­ ան կամ ներ­կայաց­ ո­ւցչ­ակ­ ան ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան մարմ­ ինն­ ե­րո­ւմ ազ­ ատ մասն­ ակց­ ե­լու հիմն­ ար­ ար իր­ ավ­ ո­ւնք։­ 16 ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԱԶՆՎՈՒԹՅՈՒՆ Անկ­ ախ իր­ ավ­ ի­ճակ­ ից հիմն­ ար­ ար արժ­ եք­ նե­րի պահպ­ անմ­ ան պարտ­ ավ­ ո­րութ­ յու­ն: Այդ արժ­ եք­նե­րն են. | ազ­ նվ­ ու­թյու­ն | վստ­ ահ­ ութ­ յու­ն­ | արդ­ ար­ ութ­ յու­ն | հարգ­ անք | պ­ ատ­ ասխ­ ան­ ատվ­ ու­թյու­ն | խիզ­ ախ­ ութ­ յու­ն 26 ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԲԱՐԵՎԱՐՔՈՒԹՅՈՒՆ Համ­ ապ­ ատ­ ասխ­ ան­ ութ­ յու­ն է­թիկ­ այի և մաս­նագ­ ի­տակ­ ան սկզբ­ ունքն­ ե­րին, չափ­ ա­ նիշն­ ե­րին, փորձ­ առ­ ու­թյան­ ը և ար­ժեք­նե­ րի հետ­ևո­ղակ­ ան համ­ ակ­ արգ­ ին, ո­րոնց­ ով առ­ աջ­նոր­ դվ­ ո­ւմ են կր­թութ­ յան, հե­տազ­ ո­ տութ­ յան և գի­տութ­ յան մեջ ո­րո­շու­մն­ եր կայացն­ ե­լիս­ ։­ 36 ԲԱ­ՐՁՐ­ Ա­ԳՈՒՅՆ ՈՒ­ՍՈ­ՒՄ­ՆԱ­ԿԱՆ ՀԱՍ­ՏԱ­ՏՈՒ­ԹՅՈՒՆ­ՆԵ­ՐԻ ԿԱ­ՌԱ­ՎԱՐՄ­ ԱՆ Օ­ՂԱԿ­ՆԵ­ՐԻ ՆԵՐԿ­ ԱՅԱ­ՑՈՒ­ՑԻՉՆ­ Ե­ՐԻ ԸՆԿ­ Ա­ԼՈՒ­ Մ­ՆԵՐ­ Ը 47 ԻՆՍՏԻՏՈՒՑԻՈՆԱԼ ԻՆՔՆԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԱԶՆՎՈՒԹՅՈՒՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԲԱՐԵՎԱՐՔՈՒԹՅՈՒՆ Եվրոպական բարձրագույն կրթության տարածք, 2016 բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների կողմից սեփական առաջնահերթությունների սահմանում սեփական քաղաքականությունների կիրառում իրենց առաքելության` դասավանդման, հետազոտության և հասարակությանը ծառայելու համար 8 Ի­նս­տի­տու­ցի­ո­նալ ինք­նա­վա­րու­թյան ըն­կա­լո­ւմ­նե­րն ու ձևա­կեր­պում­նե­րը տար­բեր են, ինչ­պես և բազ­մա­զան է այն ի­րա­վա­կան դաշ­տը, ո­րի ներ­քո գոր­ծո­ւմ են հա­մալ­սա­ րան­ներ­ ը: Այս տար­բե­րու­թյո­ւն­նե­րը պայ­մա­նա­վոր­ված են բուհ­ ա­կան հա­մա­կար­գի կա­ռա­վար­ման ազ­գային օ­րենս­ դրու­թյան, մշա­կու­թային և պատ­մա­կան զար­գաց­ման, ինչ­ պես նա­և՝ պե­տա­կան կա­ռա­վար­ման ա­ռա­նձ­նա­հատ­կու­ թյո­ւն­նե­րով: ? Ի՞ՆՉ Է Ինստիտուցիոնալ ինք­նա­վա­րու­թյու­նը «Որ­ ո­շո­ւմն­ եր կայաց­նե­լու լի­ա­զո­րու­թյո­ւն դա­սա­վան­դող­նե­րի, դա­սա­ վա­նդմ­ ան բո­վան­դա­կու­թյան, ո­րա­կա­վոր­ման շնո­րհ­ման և հե­տա­զո­ տու­թյան թե­մայի ընտ­րու­թյան վե­րա­բե­րյա­լ»։ 1965 թ. Հա­մալ­սա­րան­նե­րի ա­սո­ցի­ա­ցի­ա «...Ինք­նակ­ ա­ռա­վար­ման այն­պի­սի աս­տի­ճան, ո­րը թույլ է տա­լիս համ­ ալս­ ա­րան­նե­րին կայաց­նել ար­դյու­նա­վետ ո­րո­շո­ւմ­ներ` ի­րենց ակ­ ադ­ ե­մի­ակ­ ան աշ­խա­տան­քի, չա­փա­նիշ­նե­րի, կա­ռա­վար­ման և այլ հա­մա­պա­տաս­խան գոր­ծո­ղու­թյո­ւն­նե­րի վեր­ ա­բե­րյալ, ո­րո­նք հա­մա­ դրե­լի են հան­րային հաշ­վետ­վո­ղա­կա­նու­թյան սկզ­բո­ւնք­նե­րի հետ, և հատ­կապ­ ես, վե­րա­բե­րո­ւմ են պետ­ ա­կան ֆի­նան­սա­վոր­մա­նը, ա­կա­ դե­միա­ ­կան ա­զա­տու­թյո­ւն­նե­րին և մար­դու ի­րա­վունք­նե­րի­ն»: ՅՈՒ­ՆԵՍԿ­ Օ, Հա­մալ­սա­րան­նե­րի դա­սա­վան­դող ան­ձնա­կազ­ մի կար­գա­վի­ճա­կի վե­րա­բե­րյալ ե­րաշ­խա­վո­րություննե­ր 1 «Պե­տութ­ յան և հա­մալ­սա­րան­նե­րի մի­ջև մշտ­ ա­պես փո­փոխ­վող հա­ րա­բե­րու­թյո­ւն­ներ և են­թադ­րո­ւմ է պե­տա­կան մար­մին­նե­րի կող­մից հա­մալս­ ա­րան­նե­րի նկատ­մա­մբ ի­րա­կա­նացվ­ ող տարբեր աս­տի­ճա­նի վե­րահ­ ս­կո­ղու­թյո­ւն, ո­րը կախ­ված է ազ­գային կո­նկ­րետ հա­մա­տե­քս­ տից և հանգ­ ամ­ ա­նք­նե­րից»: Եվ­րո­պա­կան հա­մալ­սա­րան­նե­րի ա­սո­ցի­ա­ցի­ա(Ե­ՀԱ)[1] 9 Ե­ՀԱ-ն սահ­մա­նո­ւմ է ինս­տի­տու­ցի­ո­նալ ինք­նավ­ ա­րու­թյան չո­րս հիմ­նա­կան ուղ­ղու­թյո­ւն­ներ, ո­րոն­ցով և ի­րա­կա­նաց­վո­ւմ է հա­մալ­ սա­րան­նե­րի ինք­նավ­ ա­րու­թյան գնա­հա­տո­ւմն ըստ բա­ղադ­րիչ­ների [2]. 1 . Կազ­մա­կե­րպչ­ ա­կան ինք­նա­վա­րու­թյուն ներ­քին կազմ­ ակ­ եր­պակ­ ան կան­ ոն­ ակ­ արգ­ ո­ւմն­ ե­րի իր­ ացմ­ ան և դրան­ ց վե­րաբ­ ե­րյալ անկ­ ախ ո­րո­շու­մն­ ե­րի կայացմ­ ան կար­ ո­ղութ­ յու­ն 2 . Ֆին­ անս­ ա­կան ինք­նա­վա­րու­թյուն բուհ­ ի կողմ­ ից իր ֆին­ անս­ ակ­ ան միջ­ ոցն­ ե­րի կառ­ ա­վար­ման վե­րաբ­ ե­րյալ ո­րո­շումն­ եր ընդ­ ուն­ ե­լու կար­ ո­ղութ­ յու­ն 3 . Մա­րդ­կային ռե­սուրս­ներ­ ի կա­ռա­վարմ­ ան ինք­նա­վա­րու­թյուն բուհ­ ի կողմ­ ից դաս­ ախ­ ոս­ ակ­ ան և վար­չակ­ ան անձ­ նակ­ ազմ­ ի հավ­ ա­քագ­ ր­ման և կառ­ ա­վար­ման կար­ ո­ղութ­ յուն 4 . Ա­կա­դե­մի­ա­կան ինք­նա­վա­րություն ներ­քին ա­կա­դե­մի­ա­կան գոր­ծընթ­ աց­նե­րն ան­կախ կա­ռա­վա­րելու կա­րո­ղու­թյո­ւն՝ ներառյալ ու­սա­նողնե­րի ըն­դու­նե­լու­թյու­նը, ա­կադե­մի­ա­կան բո­վան­դա­կու­թյու­նը, ո­րա­կի ա­պա­հո­վու­մը, աս­տի­ճա­նա­ շնոր­հող կրթական նոր ծրագր­ երի ստեղ­ծու­մը և դասա­վա­նդ­ման լեզուն 10 ՀԱՆՐԱՅԻՆ ԻՐԱԶԵԿՈՒՄ Կազ­մա­կե­րպ­չա­կան ինք­նա­վա­րու­թյուն 1 . 1.1 գոր­ծադ­ իր ղե­կավ­ ա­րի ընտր­ ութ­ յան կարգ 1.2 գոր­ծադ­ իր ղե­կավ­ ա­րի ընտր­ ութ­ յան չափ­ ան­ իշն­ եր 1.3 գոր­ծադ­ իր ղեկ­ ավ­ ա­րի հեռ­ ա­ցու­մ 1.4 գոր­ծադ­ իր ղե­կավ­ ա­րի պաշտ­ ոն­ ա­ վար­ման ժամկ­ ետ 1.5 արտ­ աք­ ին անդ­ ամն­ ե­րի նե­րգ­րա­ վումն ու ընտր­ ութ­ յուն­ ը կառ­ ավ­ ար­ ման մարմ­ ինն­ ե­րո­ւմ 1.6 ակ­ ադ­ ե­մի­ակ­ ան մարմ­ ինն­ ե­րի վե­ րաբ­ ե­րյալ ո­րո­շու­մ կայացն­ ե­լու կա­ րո­ղութ­ յու­ն 1.7 իր­ ավ­ ա­բան­ ակ­ ան անձ­ ի կարգ­ ա­վի­ ճակ ու­նե­ցող մարմ­ ինն­ եր հիմ­նե­լու կար­ ո­ղութ­ յուն ԻՆՍՏԻՏՈՒՑԻՈՆԱԼ ԻՆՔՆԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ 11 Ֆի­նան­սա­կան ինք­նա­վա­րու­թյուն 2 . 2.1 պե­տակ­ ան ֆին­ անս­ ավ­ որ­ման տևո­ղու­թյուն­ 2.2 ­պե­տակ­ ան ֆին­ անս­ ավ­ որ­ման ձև 2.3 ­վար­կային միջ­ ոցն­ եր նե­րգ­րավ­ ե­լու կար­ ո­ղութ­ յու­ն 2.4 խն­ այող­ ու­թյու­նն­ ե­րը պահ­պան­ ե­լու կար­ ո­ղութ­ յու­ն 2.5 ­սեփ­ ակ­ ան­ ութ­ յան իր­ ավ­ ո­ւնք­ ով շեն­քե­րը տնօր­ ին­ ե­լու կար­ ո­ղու­ թյուն 2.6 ուս­ ան­ ողն­ ե­րից ուսմ­ ան վճար­նե­րը գանձ­ ե­լու իր­ ա­վա­սութ­ յու­ն(բակ­ ա­ լավ­րիա­ կ­ ան, մագ­ ի­ստր­ ո­սակ­ ան և ասպ­ իր­ անտ­ ակ­ ան կր­թութ­ յան մա­ կարդ­ ակն­ ե­րո­ւմ) 2.7 մի­ջազգ­ ային ուս­ ան­ ողն­ ե­րից ուս­ ման վճարն­ ե­րը գանձ­ ե­լու կարո­ ղութ­ յուն(բակ­ ալ­ավ­րիա­ կ­ ան, մա­ գի­ստր­ ո­սակ­ ան և ասպ­ իր­ անտ­ ա­ կան կր­թութ­ յան մակ­ արդ­ ակն­ ե­ րում) 12 ՀԱՆՐԱՅԻՆ ԻՐԱԶԵԿՈՒՄ Մա­րդ­կային ռե­սուրս­նե­րի կա­ռա­վար­ման ինք­նա­վա­րու­թյուն 3 . 3.1 բա­րձր ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան պաշտ­ ոն զբաղ­ եցն­ ող դաս­ ախ­ ոսն­ ե­րի աշխ­ ա­ տանք­ ի ընդունմ­ ան կարգ­ ե­րը սահ­ ման­ ե­լու կար­ ո­ղութ­ յուն 3.2 ­բա­րձր վար­չա­կան պաշտ­ ոն զբա­ ղեցն­ ող աշխ­ ատ­ ակ­ իցն­ ե­րի ըն­դու­ն­ ման կար­գե­րը սահմ­ ան­ ե­լու կար­ ո­ ղութ­ յու­ն 3.3 բա­րձր ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան պաշտ­ ող­ ն զբա­ղեցն­ ող դաս­ ախ­ ոսն­ ե­րի աշխ­ ա­ տավ­ ար­ձե­րը ո­րո­շե­լու կար­ ո­ղու­ թյուն 3.4 բա­րձր վար­չա­կան պաշտ­ ոն զբա­ ղեցն­ ող աշխ­ ատ­ ակ­ իցն­ ե­րի աշխ­ ա­ տավ­ ար­ձե­րը ո­րո­շե­լու կար­ ո­ղու­ թյուն 3.5 բա­րձր ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան պաշտ­ ոն զբա­ղեցն­ ող դաս­ ախ­ ոսն­ ե­րին հե­ ռացն­ ե­լու կար­ ո­ղութ­ յուն 3.6 ­բա­րձր վար­չա­կան պաշտ­ ոն զբա­ ղեցն­ ող աշխ­ ատ­ ակ­ իցն­ ե­րին հե­ ռացն­ ե­լու կար­ ո­ղութ­ յուն 3.7 բա­րձր ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան պաշտ­ ոն զբաղ­ եցն­ ող դաս­ ախ­ ոսն­ ե­րի առ­ աջ­ խաղ­ ացմ­ ան կարգ­ ը սահմ­ ան­ ե­լու կար­ ո­ղութ­ յուն 3.8 ­բա­րձր վար­չա­կան պաշտ­ ոն զբա­ ղեցն­ ող աշխ­ ատ­ ակ­ իցն­ ե­րի առ­ աջ­ խաղ­ ացմ­ ան կարգ­ ը սահմ­ ան­ ե­լու իր­ ավ­ ա­սութ­ յու­ն ԻՆՍՏԻՏՈՒՑԻՈՆԱԼ ԻՆՔՆԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ 13 Ա­կա­դե­մի­ա­կան ինք­նա­վա­րու­թյուն 4 . 4.1 ուս­ ան­ ողն­ ե­րի ընդհ­ ան­ ո­ւր թվա­քա­ նակ­ ը որ­ ո­շե­լու իր­ ավ­ ա­սութ­ յու­ն 4.2 ­բակ­ ալ­ավ­րիակ­ ան և մագ­ ի­ստր­ ո­սա­ կան կր­թակ­ ան ծրագր­ ե­րո­ւմ ուսա­ նողն­ ե­րի ընդուն­ ե­լութ­ յան կարգ­ ը սահմ­ ան­ ե­լու կար­ ո­ղութ­ յուն 4.3 ­բակ­ ալ­ավ­րիա­ տ­ ի, մագ­ ի­ստր­ ատ­ ու­ րայի և ասպ­ իր­ անտ­ ակ­ ան կր­թա­ կան ծրագր­ եր նե­րդն­ ե­լու կա­րո­ղու­ թյու­ ն 4.4 կր­թակ­ ան ծրագր­ ե­րը դադ­ ար­ եց­նե­ լու կար­ ո­ղութ­ յու­ն 4.5 ­բա­կալ­ավ­րիա­ ­տի և մագ­ ի­ստր­ ա­ տուր­ այի կր­թա­կան ծրագր­ ե­րի դա­ սավ­ ա­նդմ­ ան լե­զու­ն ո­րո­շե­լու կա­ րո­ղութ­ յու­ն 4.6 ո­րակ­ ի ապ­ ահ­ ով­ման մե­խան­ իզ­ մ­ ներն ու գոր­ծակ­ ալ­ութ­ յու­նն­ ե­րին ընտր­ ե­լու կար­ ո­ղութ­ յու­ն 4.7 աստ­ իճ­ ան շնորհ­ ող կրթ­ ակ­ ան ծրագր­ ե­րի բով­ անդ­ ակ­ ութ­ յուն­ ը սահ­ման­ ե­լու կար­ ո­ղութ­ յու­ն 14 ՀԱՆՐԱՅԻՆ ԻՐԱԶԵԿՈՒՄ ԻՆ­ ՍՏ­ ԻՏ­ ՈՒ­ՑԻՈ­ Ն­ ԱԼ ԻՆՔ­ՆԱ­ՎԱՐ­ ՈՒ­ ԹՅԱՆ Օ­ՐԻՆ­ ԱԿ­ՆԵՐ ՏԱՐ­ԲԵՐ ՀԱ­ՄԱ­ԿԱՐ­ԳԵՐ­ ԻՑ Ըս­ տ ԵՀ­ Ա-ի մշակ­ ած սան­ դղ­ ակ­ ի` 2017 թվակ­ ան­ ին ԵՀ­ Ա-ն իր­ ակ­ ա­ նացր­ ել է 29 եվր­ ո­պակ­ ան երկրն­ ե­րի բար­ ձ­րագ­ ույն կրթ­ ութ­ յան հա­ մակ­ արգ­ ե­րի գնահ­ ատ­ ու­մ։ Այն դու­րս է բեր­ ել մի շար­ ք հետ­ աք­ ր­քիր միտ­ ու­մն­ եր չոր­ ս տիր­ ույթն­ ե­րո­ւմ։­ Եվ­րո­պայի բու­հե­րի մե­ծա­մաս­նու­թյո­ւնն ու­նի մա­րդ­կային ռե­ սուրս­նե­րի կառ­ ա­վար­ման բար­ ձր աս­տիճ­ ա­ն։ Ա­մե­նա­ցա­ծր սա­նդ­ ղակ­նե­րո­ւմ են գտն­վո­ւմ Հո­ւն­գա­րի­ան և Խոր­վա­թի­ա­ն. ա­ռա­ջի­ նո­ւմ ռեկ­տոր­ ը նշա­նակ­վո­ւմ է երկ­րի վար­չա­պե­տի կող­մից և ու­նի ան­սահ­մա­նա­փակ լի­ա­զո­րու­թյու­ն­ներ, իսկ երկ­րոր­դու­մ՝ կառ­ ա­ վա­րու­մը կեն­ տ­րոն­ աց­ված է դա­սա­խոս­նե­րի քաղ­ծա­ռայո­ղի կար­ գա­վի­ճակ ու­նե­նա­լու պատ­ճա­ռով և համ­ ա­կա­րգ­վո­ւմ է համ­ ա­պա­ տաս­խան լի­ա­զոր մա­րմ­նի կող­մի­ց։­ Ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան ինքն­ ավ­ ա­րութ­ յան տե­սանկ­ յուն­ ից համ­ ա­կարգ­ ե­ րը շատ տարբ­ եր են, որ­տեղ ամ­ ե­նաց­ ած­ ր գնահ­ ատվ­ ա­ծը Ֆրան­ սիա­ ն և Բել­գի­ան են։ Թե­պե­տ այս երկր­նե­րի համ­ ալս­ ա­րանն­ ե­ րը իր­ ա­վա­սու են մշակ­ ել իր­ ե­նց կր­թակ­ ան ծրագր­ ե­րը, սակ­ այն ունեն շատ այլ սահմ­ ան­ ափ­ ակ­ ո­ւմն­ եր այս ուղղ­ ութ­ յամ­ բ։­ Եվ­րո­պայի հյուս­ իա­ յին հատ­վա­ծի բուհ­ ե­րն ուն­ են կազմ­ ակ­ ե­րպ­ չակ­ ան ինքն­ ա­վա­րութ­ յան բար­ ձր աստ­ իճ­ ան­ ՝ իր­ ավ­ ա­սութ­ յու­ն ուն­ ե­նալ­ով նաև ընտր­ ե­լու կառ­ ա­վար­ման խորհ­ ո­ւրդն­ ե­րի ար­ տաք­ ին անդ­ ամն­ ե­րին­ ։ Համ­ ակ­ արգ­ ե­րից մե­ծամ­ ասն­ ու­թյուն­ ու­մ պե­տութ­ յու­նն­ ե­րը շար­ ուն­ ակ­ ո­ւմ են կառ­ ա­վա­րել արտ­ ա­քին ան­ դամն­ ե­րի նշան­ ակ­ ում­ ը­։ ԻՆՍՏԻՏՈՒՑԻՈՆԱԼ ԻՆՔՆԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ 15 ­ Ֆին­ անս­ ակ­ ան ինքն­ ավ­ ա­րութ­ յան տե­սանկ­ յուն­ ից Եվ­րո­պայու­մ համ­ ակ­ արգ­ ե­րը բազմ­ ազ­ ան են, սակ­ այն մե­ծամ­ ասն­ ու­թյուն­ ում ինքն­ ավ­ ա­րութ­ յան սահմ­ ան­ ափ­ ակ­ ում­ ը բար­ ձ­րագ­ ույն կր­թու­ թյան վե­ցե­րո­րդ մակ­ արդ­ ակ­ ո­ւմ ուս­ ու­մն­ ակ­ ան վար­ձավ­ճարն­ ե­րի չափ­ ի սահմ­ ան­ ու­մն է պետ­ ութ­ յան կողմ­ ից­ ։­ Ար­ևե­լ յան մշա­կույ­թից հետ­ ա­քր­քիր է Չի­նաս­տա­նի փոր­ձը, որ­տեղ պետ­ ութ­ յան դե­րը բար­ ձ­րագ­ ույն կր­թու­թյան մեջ բար­ ձր է գնա­ հատ­վո­ւմ: Պետ­ ու­թյու­նը վե­րա­հս­կո­ւմ, ձևա­վո­րո­ւմ, ուղ­ղոր­դու­մ և ընտ­րո­ղա­բար ֆի­նան­սա­վո­րո­ւմ է համ­ ալ­սա­րան­նե­րին[3]: Պե­տութ­ յան բա­րձր մասն­ ակ­ցութ­ յու­ն է նկատվ­ ո­ւմ նաև հետ­սո­ վե­տակ­ ան տա­րած­ աշ­ րջ­ ան­ ի երկր­նե­րո­ւմ, որ­տեղ պատմ­ ակ­ ան­ ո­ րեն մնաց­ ել է բուհ­ ե­րի կե­նտր­ ո­նացվ­ ած կառ­ ա­վար­ման ավ­ ան­ դույթն­ ե­րը։ ­ ՄԻՋ­ ԱԶ­ԳԱՅԻՆ ՓԱՍՏ­ Ա­ԹՂԹ­ ԵՐ ո­րոնց­ ով կար­գավ­ որվ­ ո­ւմ/ ն­կա­րագ­ րվ­ ո­ւմ է ինս­տի­տու­ցի­ո­ նալ ինք­նավ­ ա­րո­ւթյան քա­ղա­քա­կա­նո­ւթյու­նը 1| Եվ­րո­պակ­ ան հա­մալս­ ար­ անն­ ե­րի Համ­ ալս­ ար­ անն­ ե­րի Համ­ ը­նդ­ հան­ ու­ր հռչ­ակ­ ագ­ իր 2 (Magna Charta Universitatum, 1988) 2| ­Սա­լամ­ անկ­ այի հռչ­ակ­ ագ­ իր 3 (2001) 3| Գր­ աց­ ի հռչ­ակ­ ագ­ իր 4 (2003) 4| Լիս­ աբ­ ոն­ ի հռչ­ակ­ ագ­ իր­ ը 5 (2007) 5| Պ­րահ­ այի հռչ­ակ­ ագ­ ի­րը 6 (2009) 6| Ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ութ­ յան, ինստ­ իտ­ ուց­ իո­ ­նալ ինքն­ ավ­ ա­ րութ­ յան և ժո­ղով­ ր­դավ­ ա­րութ­ յան ապ­ ագ­ այի վե­րաբ­ ե­րյալ գլո­ բալ ֆոր­ ում­ ի հռչ­ակ­ ագ­ իր 7 (2019) ԻՆՍՏԻՏՈՒՑԻՈՆԱԼ ԻՆՔՆԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԱԶՆՎՈՒԹՅՈՒՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԲԱՐԵՎԱՐՔՈՒԹՅՈՒՆ ՅՈՒՆԵՍԿՕ, 2017 Ակադեմիական ազատությունը հիմնարար իրավունք է կրթել և իրականացնել քննարկումներ ծավալել հետազոտական գործունեություն և hրապարակել հետազոտական արդյունքները ազատ արտահայտել կարծիքը տվ յալ հաստատության կամ համակարգի վերաբերյալ ազատ մասնակցել մասնագիտական կամ ներկայացուցչական ակադեմիական մարմիններում ազատ լինել ինստիտուցիոնալ գրաքննությունից 18 ­«Ա­կա­դե­մի­ա­կան ա­զա­տու­թյո­ւն» հաս­կաց­ ու­թյան նկա­րա­ գր­ման հա­մար ան­գ­լա­լե­զու աշ­խար­հում տար­բեր մո­տե­ ցում­ներ են կի­րառվում։ ­Միջ­նա­դա­րյան ժա­մա­նակ­նե­րից ա­կա­դե­մի­ա­կան ա­զա­տու­ թյու­նը նշա­նա­կո­ւմ է պրո­ֆե­սո­րի/­դա­սա­խո­սի՝ իր փոր­ձա­ գի­տա­կան ո­լոր­տո­ւմ դա­սա­վան­դե­լու ա­զա­տու­թյուն՝ ա­ռա­ նց ար­տա­քին հս­կո­ղու­թյան, ինչ­պես նաև ուսա­նո­ղի սո­վո­ րե­լու ա­զա­տու­թյո­ւն: ? Ի՞ՆՉ Է Ա­կա­դե­մի­ա­կան ա­զա­տու­թյու­նը Ակ­ ադ­ ե­մի­ակ­ ան ա­զա­տու­թյու­նը գի­տա­հե­տա­զո­տա­կան աշ­խա­ տանք­նե­րո­ւմ և դա­սա­վա­նդ­ման մեջ հա­մալ­սա­րա­նա­կան կյան­քի հիմ­նակ­ ան սկզ­բունքն է, և կա­ռա­վա­րու­թյո­ւնն­ ե­րն ու հա­մալ­սա­րան­ նե­րը, յուր­ աք­ ան­չ յո­ւրն իր ի­րա­վա­սու­թյան սահ­ման­նե­րո­ւմ, պե­տք է ա­պա­հո­վեն հար­գա­նք այս հիմ­նա­րար պա­հան­ջի հան­դեպ: Մեր­ժե­լով ան­հան­դո­ւր­ժո­ղա­կան­ ու­թյու­նը՝ հա­մալ­սա­րա­նը մե­ծա­պես պատ­րաս­ տ պե­տք է լի­նի բաց երկ­խո­սու­թյա­ն։ Այն պետ­ ք է լա­վա­ գույն հավ­ ա­քա­տե­ղին լի­նի այն դա­սա­վան­դողն­ ե­րի հա­մար, ով­քեր, քաջ­ ատ­ ե­ղ յակ լի­նե­լով ար­դի նո­րու­թյո­ւն­ներ­ ից և զին­ված լի­նե­լով կրթ­ ա­կան տեխ­նո­լո­գի­ա­նե­րով, պատ­րա­ստ են զար­գաց­նե­լու ի­րե­նց գի­տե­լիք­նե­րը գի­տա­հե­տա­զո­տա­կան աշ­խա­տան­քով, ինչ­պես նաև ցանկ­ ու­թյո­ւն ու­նեն և ու­նակ են հա­ղոր­դե­լու ի­րե­նց գի­տե­լիք­նե­րը ու­ սան­ ող­նե­րին­ ։ Եվ­րո­պա­կան Հա­մալ­սա­րան­նե­րի hա­մը­նդ­հա­նո­ւր hռ­չա­կագիր,1988 ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆ 19 Ակադ­ ե­մի­ակ­ ան ա­զա­տու­թյու­նը կր­թե­լու և քն­նար­կո­ւմ­ներ ի­րա­կա­ նաց­նե­լու, հե­տա­զո­տա­կան գոր­ծու­նե­ու­թյուն ծա­վա­լե­լու և հե­տա­ զո­տա­կան ար­դյո­ւնք­նե­րը հրա­պար­ ա­կե­լու, ի­րե­նց կար­ծի­քը տվ յալ հաս­տա­տութ­ յան կամ հա­մա­կար­գի վե­րա­բե­րյալ ա­զատ ար­տա­հայ­ տե­լու, ինս­տի­տու­ցի­ո­նալ գրա­քն­նու­թյու­նից ա­զատ լի­նե­լու և մաս­ նագ­ իտ­ ա­կան կամ ներ­կայա­ցո­ւց­չա­կան ա­կա­դե­մի­ա­կան մար­մին­նե­ րու­մ ազ­ ատ մաս­նակ­ցե­լու հիմ­նա­րար ի­րա­վո­ւնք է։ ՅՈՒ­ՆԵՍԿ­ Օ 8 , 1997 Ա­կադ­ ե­մի­ակ­ ան ա­զա­տու­թյան նպա­տա­կը հա­մալ­սա­րա­նի ա­ռան­ձին ան­դա­մի պա­շտ­պան­վա­ծու­թյո­ւնն է, և ա­կադ­ ե­մի­ա­կան ա­զա­տու­ թյու­նը նույնք­ ան պար­տա­վորու­թյո­ւն է, որ­քան ի­րա­վո­ւնք: Սա նշան­ ակ­ ո­ւմ է, որ դա­սա­վան­դող­նե­րն ու հե­տա­զո­տող­նե­րը ու­նեն պար­տա­վոր­ ու­թյո­ւն ի­րա­կա­նաց­նե­լու հե­տա­զո­տու­թյո­ւն և բա­րձ­րա­ գույն կր­թութ­ յան մի­ջո­ցով տա­րա­ծե­լու ի­րե­նց հայտ­նա­գոր­ծու­թյո­ւն­ նե­րն ու համ­ ոզ­մո­ւնք­նե­րը՝ լի­նե­լով պա­շտ­պան­ված այդ պար­տա­վո­ րութ­ յու­նը օպտ­ ի­մալ պայ­ման­նե­րո­ւմ ի­րա­կան­ աց­նե­լու հա­մար :­ Թո­րեն­ց[4], 2006 «Ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ա­զա­տու­թյու­նը ինք­նին նպա­տակ չէ: Այն հնա­րա­ վոր­ ու­թյո­ւն է տա­լիս հա­մալ­սա­րան­նե­րին ծա­ռայե­լու հա­սա­րա­կու­ թյան­ ը` նոր գի­տե­լիք և հաս­կա­ցու­թյո­ւն­ներ փնտ­րե­լու և տա­րա­ծե­ լու, ինչպ­ ես նաև դա­սա­խո­սա­կան աշ­խա­տա­կազ­մի և ու­սա­նող­նե­րի անկ­ ախ մտա­ծե­լու և ար­տա­հայտ­վե­լու կա­րո­ղու­թյու­նը խթա­նե­լու մի­ջո­ցով»:­ Եվ­րո­պա­կան հե­տա­զո­տա­կան հա­մալ­սա­րան­նե­րի լի­գայի «Ա­կա­դե­մի­ա­կան ա­զա­տու­թյու­նը որ­պես հիմ­նա­րար ի­րա­վո­ւնք» աշ­խա­տու­թյու­ն 9 , 2011 20 ՀՆԱՐԱՅԻՆ Ի­ՐԱ­ԶԵ­ԿՈ­ՒՄ­ Ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ութ­ յուն­ ը կար­ ե­լի է դիտ­ արկ­ ել որպ­ ես հետ­ևյալ եր­ եք ասպ­ ե­կտն­ ե­րի համ­ ախ­ ու­մբ.­ Ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան համ­ այնք­ ի անդ­ ամն­ ե­րի(աշխ­ ատ­ ակ­ ազ­մ և ու­ սան­ ողն­ ե­ր) համ­ ար որ­պես ա­զատ արտ­ ահ­ այտվ­ ե­լու անհ­ ատ­ ա­ կան իր­ ավ­ ո­ւնք, հիմն­ ակ­ ան­ ու­մ՝ որ­պես ազ­ ատ ուս­ ու­մն­ աս­ իր­ ող­ ներ, նե­րառ­ յալ­՝ ուս­ ու­մն­ առ­ ե­լու, դաս­ ավ­ ան­դե­լու, հե­տազ­ ոտ­ ու­ թյու­նն­ եր իր­ ակ­ ան­ ացն­ ե­լու և տե­ղեկ­ ատվ­ ու­թյու­ն ձե­ռք բե­րե­լու ազ­ ատ­ ութ­ յու­ն, խոսք­ ի և հրապ­ ար­ ակմ­ ան ազ­ ատ­ ութ­ յու­ն(այդ թվո­ւմ`«սխ­ ալվ­ ե­լու իր­ ավ­ ո­ւնք») և համ­ ալս­ ար­ ան­ ից դու­րս մաս­ նագ­ իտ­ ակ­ ան գործ­ ուն­ ե­ութ­ յու­ն ծավ­ ա­լե­լու իր­ ավ­ ո­ւնք։ Բար­ ձ­րագ­ ույն ուս­ ու­մն­ ակ­ ան հաստ­ ատ­ ութ­ յան և/­կամ նրա են­ թակ­ առ­ ո­ւցվ­ ածք­ ային միա­ վ­ որ­նե­րի(ֆակ­ ո­ւլտ­ ետն­ եր, հե­տա­ զոտ­ ակ­ ան ստո­րաբ­ աժ­ ա­նու­մ­ներ և այլն) կո­լեկ­տիվ կամ ինս­ տիտ­ ուց­ իո­ ­նալ ինքն­ ավ­ ա­րու­թյու­ն, ո­րը են­թադր­ ո­ւմ է, որ բա­ ժինն­ ե­րը, ֆակ­ ո­ւլտ­ ետն­ ե­րը և բուհ­ ե­րը, որ­պես ամբ­ ողջ­ ութ­ յու­ն, իր­ ավ­ ո­ւնք ուն­ են(և պարտ­ ա­վոր են) պահպ­ ան­ ե­լու և խթան­ ե­լու ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ութ­ յան սկզբ­ ո­ւնքն­ ե­րը իր­ ե­նց ներ­քին և արտ­ աք­ ին գործ­ ընթ­ ացն­ ե­րո­ւմ։ Պե­տակ­ ան մարմ­ ինն­ ե­րի համ­ ար պարտ­ ավ­ ո­րութ­ յու­ն` հարգ­ ե­լու և պահ­պան­ ե­լու ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ութ­ յուն­ ը և նպաստ­ ե­լու այդ իր­ ավ­ ո­ւնք­ ի արդ­ յուն­ ավ­ ետ իր­ ագ­ որ­ծե­լիո­ ւթ­ յան­ ը:­ ՆՇՈՒՄՆԵՐ 21 22 ՀԱՆՐԱՅԻՆ Ի­ՐԱ­ԶԵ­ԿՈ­ՒՄ ­ Ա­մե­րիկ­ յան պատ­մա­բանն­ եր­ ի կազ­մա­կեր­պու­թյան (Organ­ i­ zation of American Historians) ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ութ­ յան հան­ ձ­ նաժ­ ո­ղով­ ի կողմ­ ից մշակվ­ ել է«Ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ութ­ յան ուղ­ ե­ ցույցն­ եր և լավ­ ա­գույն փոր­ ձ» ձեռ­նարկ­ ը, որ­տեղ ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ութ­ յուն­ ը տրոհվ­ ո­ւմ է եր­ եք հիմն­ ակ­ ան բաղ­ ադր­ իչն­ ե­րի 10 . ­ Հետ­ ա­զո­տու­թյան և հե­տա­զոտ­ ա­կան ար­դյո­ւնք­ներ­ ի հրա­պա­րա­կո­ւմ ­հե­տազ­ ոտ­ ութ­ յու­նն­ եր կատ­ ա­րե­լու և փաստ­ ե­րի ու ապ­ աց­ ույց­ նե­րի հիմ­ ան վրա եզր­ ահ­ անգ­ ո­ւմն­ եր ան­ ե­լու ազ­ ատ­ ութ­ յու­ն ­հե­տազ­ ոտ­ ողն­ ե­րի իր­ ավ­ ո­ւն­քի պաշ­ տպ­ ան­ ու­մ՝ մե­թո­դաբ­ ա­ նութ­ յուն­ ը ընտր­ ե­լու, եզ­րակ­ աց­ ութ­ յու­նն­ եր ան­ ե­լու և դրան­ ց ներդրում­ ային արժ­ ե­քը հաստ­ ատ­ ե­լու, սակ­ այն չի պաշ­ տպ­ ա­ նում նրան­ ց պնդ­ ու­մն­ ե­րը քնն­ ադ­ ատ­ ութ­ յուն­ ից Դաս­ ա­վանդ­ ո­ւմ և ու­սո­ւմ­նա­ռու­թյո­ւն, որ­ ը դա­սա­խո­սին ի­րավ­ ունք է տա­լի­ս ը­նտր­ ե­լու դաս­ ավ­ ա­նդմ­ ան նյութ­ ե­րը և բով­ անդ­ ակ­ ութ­ յուն­ ը ը­նտր­ ե­լու դաս­ ավ­ ա­նդմ­ ան մեթ­ ո­դաբ­ ան­ ութ­ յուն­ ը առ­ ա­ջադր­ ան­ քն­ եր տալ­ու և գնահ­ ատ­ ե­լու ուս­ ան­ ող­ ի կատ­ ար­ ո­ ղակ­ ան­ ը ­Պե­տք է հաշվ­ ի առ­նել, որ դաս­ ավ­ ա­նդմ­ ան և ուս­ ու­մն­ առ­ ու­թյան ազ­ ատ­ ութ­ յան մեջ նույնպ­ ես կար­ ող են ի հայտ գալ սահմ­ ան­ ա­ փակ­ ո­ւմն­ ե­ր՝ կախվ­ ած տարբ­ եր իր­ ադր­ ութ­ յու­նն­ ե­րից, մասն­ ա­ վո­րապ­ ե­ս՝ առ­ ար­կան­ ե­րի միջ­ և համ­ աձ­ այն­ ե­ցու­մ, բուհ­ ի կողմ­ ից սահմ­ ան­ ափ­ ակ­ ո­ւմն­ եր(որն արտ­ աց­ ոլվ­ ած է աշխ­ ատ­ անք­ ային պայմ­ ան­ ագր­ ո­ւմ)՝ ել­նե­լով բուհ­ ի ուղղվ­ ա­ծութ­ յուն­ ից, այլ­ոց իր­ ա­ վո­ւնքն­ ե­րի խախտ­ ու­մ, և այլն: ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆ 23 Հա­սա­րակ­ ա­կան գործ­ ու­նեո­ ւ­թյո­ւն/ար­տա­հայ­տո­ւմ ավ­ ե­լի մեծ թվով հանր­ ութ­ յան համ­ ար սոց­ իա­ լ­ակ­ ան, քաղ­ ա­ քակ­ ան, տնտ­ ե­սակ­ ան և այլ հե­տաք­ րք­րութ­ յու­ն ներ­կայացն­ ող ցանկ­ աց­ ած հարց­ ի վե­րաբ­ ե­րյալ համ­ ապ­ ատ­ ասխ­ ան փորձ­ ագ­ ի­ տակ­ ան աշխ­ ատ­ ան­ ք կատ­ ար­ ե­լու իր­ ավ­ ո­ւնք: 2010թ.-ին Քե­րի Նել­սո­նը հոդվ­ ա­ծի տեսք­ ով հրապ­ ար­ ակ­ ո­ւմ է «Ա­կա­դե­մի­ա­կան ա­զա­տու­թյո­ւն սահ­ման­ներ­ ը» (Defining academic freedom) ձեռ­նարկ­ ը, որ­տեղ նե­րառ­ ո­ւմ է ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ութ­ յան բո­լոր հնար­ ավ­ որ ձևե­րն և սահմ­ ան­ ափ­ ա­կո­ւմն­ ե­րը՝ նկար­ ագ­րե­լով ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ութ­ յան տիր­ ույթն­ ե­րը­[5]: ­ Ա­կա­դե­մի­ա­կան ա­զա­տու­թյու­նը՝­ Չի տալ­իս ի­րավ­ ո­ւնք պրոֆ­ ե­սո­րին/դ­ աս­ ախ­ ոս­ ին բռ­նութ­ յուն իր­ ակ­ ան­ ացն­ ե­լու, սպառն­ ալ­ու, վա­խեցն­ ե­լու, ծաղր­ ե­լու կամ իր տես­ ակ­ ետ­նե­րը պարտ­ ադր­ ե­լու ուս­ ան­ ողն­ ե­րին ­ Չի պաշ­ տպ­ ա­նու­մ պրոֆ­ ե­սո­րին/դ­ աս­ ախ­ ոս­ ին իր գոր­ծընկ­ եր­ նե­րի կամ ուս­ ա­նողն­ ե­րի մար­տահր­ ավ­ եր­նե­րից կամ նրանց իր հետ չհամ­ աձ­ այն­ ե­լու­ց ­ Չի պաշ­ տպ­ ան­ ու­մ ուս­ ան­ ողն­ ե­րին և դաս­ ախ­ ոսն­ ե­րին կարգ­ ա­ պահ­ ակ­ ան գոր­ծող­ ութ­ յու­նն­ ե­րից, սակ­ այն պահ­ անջ­ ո­ւմ է արդ­ ար և պատշ­ աճ վեր­ աբ­ եր­մո­ւնք նրան­ ց նկատմ­ ամ­ բ ­ Չի խո­չընդ­ ոտ­ ու­մ/­խանգ­ ա­րո­ւմ դաս­ ախ­ ոս­ ին պահ­ անջ­ ել ուս­ ա­ նող­ ից դաս­ ընթ­ աց­ ի հան­ ձ­նար­ ար­ ակ­ անն­ ե­րի կատ­ ար­ ո­ւմ Այլ սահմ­ ան­ ափ­ ակ­ ո­ւմն­ եր 24 ՀԱՆՐԱՅԻՆ Ի­ՐԱ­ԶԵ­ԿՈ­ՒՄ ­ Ա­ԿԱ­ԴԵ­ՄԻ­Ա­ԿԱՆ Ա­ԶԱ­ՏՈ­ՒԹՅԱՆ ԽԱ­ԽՏ­ՄԱՆ Օ­ՐԻՆ­ ԱԿ­ՆԵՐ ­ Ուս­ ա­նող­նե­րի կող­մից ա­ռա­նց դա­սա­խո­սի թույլտ­վու­թյան դասըն­ թա­ցի ձայ­նագ­րո­ւմ և տա­րա­ծո­ւմ սո­ցի­ա­լա­կան ցան­ցե­րո­ւմ: ­Քաղ­ աք­ ակ­ ան նպատ­ ակն­ ե­րով հաստ­ ատ­ ութ­ յան ղե­կա­վա­րու­ թյան կողմ­ ից դաս­ ախ­ ոս­ ի կամ ուս­ ան­ ող­ ի քաղ­ աք­ ակ­ ան տար­ ա­ կարծ­ ութ­ յու­ն արտ­ ահ­ այտ­ ե­լու սահմ­ ան­ ափ­ ակ­ ո­ւմ: ­Վար­չա­կան քա­ղա­քակ­ ա­նու­թյու­ն­նե­րի կամ ա­ռա­ջար­կու­թյուն­նե­ րի հետ չհա­մա­ձայ­նե­լու, կար­ծիք արտ­ ա­հայ­տե­լու հետ­ևան­քով դա­սա­խո­սին աշխ­ ա­տան­քից հեռ­ ա­ցո­ւմ։ ­Կար­ևո­րո­ւմ և ֆին­ անս­ ավ­ ո­րո­ւմ միա­ յն այն հե­տազ­ ո­տակ­ ան ծրագր­ ե­րին, ո­րո­նք ինչ-որ չափ­ ով թե­մատ­ իկ­ այով հաս­կան­ ալ­ի են կամ հե­տա­քրք­րութ­ յու­ն են ներ­կայացն­ ու­մ ծրագ­ ի­րը գնա­ հատ­ ող հան­ ձ­նաժ­ ո­ղով­ ի ան­դամն­ ե­րի համ­ ար, իսկ ծրագ­րե­րը, ո­րոնք հան­ ձն­ աժ­ ո­ղով­ ի անդ­ ամն­ ե­րի համ­ ար հե­տաք­ ր­քիր կամ ըմբռ­նե­լի չեն­ ՝ դիտ­ ար­ կ­վո­ւմ են որպ­ ես երկր­ որ­դակ­ ան: ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆ 25 ­ ՄԻՋ­ ԱԶ­ԳԱՅԻՆ ՓԱՍՏ­ Ա­ԹՂԹ­ ԵՐ, ո­րոնց­ ով կար­գավ­ որվ­ ո­ւմ/ ն­կա­րագ­ րվ­ ո­ւմ է ակադեմիական ազատության քա­ղա­քա­կա­նո­ւթյու­նը 1| «Ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ութ­ յան և պաշտ­ ոն­ ավ­ ար­ման մաս­ ին սկզբ­ ու­նքն­ եր», Ա­մե­րիկ­ յան քո­լեջ­նե­րի և համ­ ալս­ ար­ անն­ ե­րի աս­ ոց­ իա­ ց­ իա­ 11 (1940) 2| «­Բա­րձ­րագ­ ույն կր­թու­թյան դաս­ ավ­ ան­դող անձ­ նակ­ ազմ­ ի կար­ գա­վի­ճա­կի վե­րաբ­ ե­րյալ առ­ ա­ջար­կութ­ յու­ն», որն ըն­դո­ւնվ­ ել է Գլխ­ ավ­ որ գի­տաժ­ ո­ղով­ ի կողմ­ ից իր քսան­ ին­նե­րո­րդ նստ­ աշ­ րջ­ ա­ նու­մ, Փար­ իզ, ՅՈՒՆ­ ԵՍ­ԿՕ(1997) 3| «Ա­կադ­ ե­մի­ակ­ ան ազ­ ատ­ ութ­ յան, ինս­տիտ­ ուց­ իո­ ­նալ ինքն­ ավ­ ա­ րութ­ յան և սոց­ ի­ալ­ակ­ ան պատ­ ասխ­ ան­ ատվ­ ու­թյան» քաղ­ աք­ ա­ կան­ ութ­ յան հռ­չակ­ ագ­ իր, Համ­ ալս­ ար­ անն­ ե­րի միջ­ ազգ­ ային ասո­ ցիա­ ց­ իա­ 12 (1998) 4| Ք. Նել­սոն,«Ա­կադ­ ե­միա­ ­կան ազ­ ատ­ ութ­ յու­ն սահմ­ ան­նե­րը» 13 (2010) 5| «Ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ութ­ յան, ինս­տիտ­ ուց­ իո­ ­նալ ինքն­ ավ­ ա­ րութ­ յան և ապ­ ա­գա ժո­ղով­ ր­դավ­ ա­րութ­ յան վե­րաբ­ ե­րյալ», Հա­ մաշխ­ արհ­ ային ֆոր­ ում­ ի հռչ­ակ­ ագ­ իր(2019) 26 ՀԱՆՐԱՅԻՆ Ի­ՐԱ­ԶԵ­ԿՈ­ՒՄ ­ ԻՆՍՏԻՏՈՒՑԻՈՆԱԼ ԻՆՔՆԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԲԱՐԵՎԱՐՔՈՒԹՅՈՒՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԱԶՆՎՈՒԹՅՈՒՆ Ակադեմիական բարեվարքության եվրոպական ցանց, 2018 համապատասխանություն էթիկայի և մասնագիտական սկզբունքների չափանիշներին համապատասխանություն փորձառությանը և արժեքների հետևողական համակարգին` կրթության, հետազոտության և գիտության մեջ որոշումներ կայացնելիս 28 ՀԱՆՐԱՅԻՆ ­ ԻՐԱԶԵԿՈՒՄ Ակ­ ա­դե­մի­ա­կան բե­րե­վար­քու­թյու­նը(academic integrity) բազ­մա­շե­րտ հայե­ցա­կա­րգ է, քա­նի որ հե­տա­զո­տող­նե­րի կող­մից, պատ­մա­կան տար­բեր զար­գա­ցո­ւմ­նե­րով պայ­մա­ նա­վոր­ված, մի շա­րք մեկ­նա­բա­նու­թյո­ւն­ներ է ստա­ցե­լ։ Ա­կա­դե­մի­ա­կան բա­րե­վար­քու­թյու­նը և ա­կա­դե­մի­ա­կան ան­ ա­զն­վու­թյան դեմ պայ­քա­րը խո­րա­պես ար­մա­տա­վոր­ ված են ա­մե­րիկ­ յան կր­թու­թյան մշա­կույ­թո­ւմ: 1992 թ.-ին ի պա­տաս­խան Դո­նա­լդ Մակ­քեյի կող­ մից անցկաց­վող ա­կա­դե­մի­ա­կան բա­րե­վար­քու­թյան և ա­նազնվու­թյան վե­րա­բե­րյալ տագ­նա­պա­լի մե­ծա­քա­նակ հե­տա­զո­տու­թյան­նե­րի՝ ա­մե­րիկ­ յան հա­մա­կար­գում հիմ­ նա­դր­վո­ւմ է Ա­կա­դե­մի­ա­կան բա­րե­վար­քու­թյան միջազ­ գային կե­նտ­րո­նը(International Center for Academic Integrity 14 )` այն ակն­կալ­ի­քով, որ Ա­կա­դե­մի­ա­կան բա­րե­ վար­քու­թյան խն­դիր­նե­րն ամ­բո­ղջ բար­դու­թյա­մբ կվեր­ հան­վեն և կե­նտ­րո­նի կող­մից կտր­վեն լու­ծո­ւմ­ներ: ? Ի՞ՆՉ Է Ա­կա­դե­մի­ա­կան բար­ եվ­ արք­ ու­թյու­նը ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԲԱՐԵՎԱՐՔՈՒԹՅՈՒՆ 29 Ա­կադ­ ե­մի­ակ­ ան բա­րե­վար­քու­թյու­նը է­թի­կայի և մաս­նա­գի­տա­կան սկզ­բունք­նե­րին, չա­փա­նիշ­նե­րին, փոր­ձառ­ ու­թյա­նը և ար­ժեք­նե­րի հետև­ ող­ ակ­ ան հա­մա­կար­գին հա­մա­պա­տաս­խա­նու­թյո­ւնն է, ո­րոն­ ցով ա­ռաջ­նո­րդ­վո­ւմ են կր­թու­թյան, հե­տա­զո­տու­թյան և գի­տու­թյան մեջ ո­րո­շո­ւմն­ եր կայացն­ ե­լիս: Ա­կա­դե­մի­ա­կան բա­րե­վար­քու­թյան եվ­րո­պա­կան ցա­նց[6](ENAI, 2018) 2010-2012 թվա­կանն­ ե­րին Ավստր­ ալ­իա­ յու­մ Ա­կա­դե­մի­ա­կան բար­ ե­վարք­ ու­թյան չա­փա­նիշ­նե­րը նա­խագ­ծի (Academic Integrity Standards Project(AISP)) շրջ­ ան­ ակն­ ե­րո­ւմ իր­ ակ­ ա­ նացվ­ ո­ւմ է ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան բար­ ե­վար­քութ­ յան վե­րաբ­ ե­րյալ բար­ ձ­րագ­ ույն ուս­ ու­մն­ ա­կան հաստ­ ատ­ ութ­ յու­նն­ ե­րո­ւմ ըն­կա­ լու­մն­ ե­րի հե­տազ­ ոտ­ ութ­ յու­ն, ո­րի արդ­ յու­նք­ ո­ւմ նախ­ ագ­ ի­ծը առ­ ա­ջար­կո­ւմ է հետև­ յալ սահմ­ ան­ ումը. Ա­կադ­ ե­մի­ակ­ ան բա­րե­վար­քու­թյու­նը են­թադ­րո­ւմ է, որ հե­տա­զո­տու­ թյու­ն­ներ իր­ ա­կա­նաց­նե­լիս, դա­սա­վա­նդ­ման և ու­սո­ւմ­նա­ռու­թյան գործ­ ըն­թաց­նե­րո­ւմ և՛ ան­ձնա­կազ­մը, և՛ ու­սան­ ող­նե­րը գոր­ծո­ւմ են ազն­ իվ, բաց և հաշ­վե­տու են ի­րե­նց գոր­ծո­ղու­թյո­ւն­նե­րի հա­մար, դրս­ևոր­ ո­ւմ են ար­դար­ ու­թյո­ւն և թա­փան­ցի­կու­թյո­ւն, երբ գո­րծ ու­նեն մա­րդկ­ ան­ ց կամ հե­տա­զո­տու­թյո­ւն­նե­րի հե­տ 15 ։ 30 ­Համ­ աշխ­ արհ­ ային մակ­ արդ­ ա­կո­ւմ որ­պես ակ­ ադ­ ե­մի­ ակ­ ան բար­ ե­վար­քութ­ յան առ­ անձ­ ին բաղ­ ադր­ իչ դի­ տար­ կ­վո­ւմ է նաև ­ ՀԵՏ­ Ա­ԶՈ­ՏԱ­ԿԱՆ ԲԱ­ՐԵՎ­ ԱՐՔ­ Ո­ՒԹՅՈՒ­ ՆԸ ? Ի՞ՆՉ Է Հե­տա­զո­տա­կան բար­ եվ­ արք­ ու­թյու­նը Հե­տազ­ ոտ­ ութ­ յան մեջ բար­ ե­վար­քութ­ յուն­ ը խթան­ ե­լու եր­ եք հիմ­ նակ­ ան միջ­ ոց­ներ են առ­ ա­նձ­նացվ­ ո­ւմ. 1| քաղ­ աք­ ակ­ ան­ ութ­ յու­ն և օր­ ե­նսդր­ ակ­ ան կարգ­ ա­վո­րո­ւմն­ եր 2| վե­րահ­ սկ­ ո­ղութ­ յու­ն և համ­ ապ­ ատ­ ասխ­ ան­ ութ­ յուն 3| ուղղ­ որդ­ ու­մ և վեր­ ապ­ ատր­ աստ­ ու­մ ­ Հե­տազ­ ոտ­ ակ­ ան բար­ ե­վար­քութ­ յան երկ­րո­րդ համ­ աշ­խարհ­ ային գի­տաժ­ ո­ղով­ ի(Սինգ­ ա­պու­ր, 2010) արդ­ յու­նք­ ո­ւմ ստեղ­ ծ­վել է Հե­ տա­զոտ­ ա­կան բար­ եվ­ արք­ ու­թյան Սինգ­ ապ­ ու­րի հայ­տա­րա­ րագ­ իր­ ը 16 , ո­րը հակ­ իր­ ճ նկար­ ագ­րո­ւմ է, թե ինչպ­ ես պե­տք է վար­ վեն հե­տազ­ ոտ­ ողն­ ե­րը՝ հիմ­ նվ­ ե­լով i| ազնվ­ ու­թյան, ii| պատ­ ասխ­ ան­ ատվ­ ու­թյան, iii| արդ­ ար­ ութ­ յան­, iv| լավ տնտ­ եսվ­ ար­ման սկզբ­ ու­նքն­ ե­րի, ինչպ­ ես նաև հետ­ևյալ 14 պարտ­ ավ­ ո­րութ­ յու­նն­ ե­րի վրա [7]. ­ ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԲԱՐԵՎԱՐՔՈՒԹՅՈՒՆ 31 1 Բա­րեվ­ արք­ ու­թյո­ւն (Integrity) 8 Գր­ ա­խո­սո­ւմ (Peer Review) 2 Կա­նո­նա­կար­գի պահ­պա­նում (Adherence to Regulations) 3 Հե­տա­զո­տական մե­թոդ­ներ (Research Methods) 4 Հ­ ե­տա­զո­տու­թյո­ւն­ներ­ ի վե­րաբ­ եր­ յալ գրառ­ ո­ւմ­ներ (Research Records) 5 Հ­ ե­տա­զո­տա­կան արդ­ յո­ւնք­ներ (Research Findings) 6 Հ­ ե­ղի­նա­կային ի­րավ­ ո­ւնք (Authorship) 9 ­Շա­հե­րի բախ­ ո­ւմ (Conflict of Interest) 10 ­Հանր­ ային հա­ղոր­դակ­ցու­թյո­ւն (Public Communication) 11 Անպ­ ա­տաս­խա­նատ­ ու հե­տա­զո­տա­կան պրակ­տի­կայի մա­սին զե­կու­ցում (Reporting Irresponsible Research Practices) 12 Արձ­ ագ­ ան­ ք ան­պա­տաս­խա­նա­տու հե­տա­զո­տա­կան պրակ­տի­կային (Responding to Irresponsible Research Practices) 7 Հր­ ապ­ ա­րակ­ման ե­րախ­տա­գիտ­ ու­թյո­ւն (Publication Acknowledgement) 13 Հե­տա­զո­տա­կան մի­ջա­վայր (Research Environments) 14 Հա­սա­րակ­ ա­կան նկա­տա­ռո­ւմ­ներ (Societal Considerations) 32 ՀԱՆՐԱՅԻՆ ­ ԻՐԱԶԵԿՈՒՄ Բա­րեվ­ արք­ ու­թյո­ւն (Integrity) Հե­տազ­ ոտ­ ող­ ը պե­տք է պատ­ ասխ­ ան­ ա­ տու լի­նի իր կողմ­ ից իր­ ակ­ ան­ ացվ­ ած հե­տազ­ ոտ­ ութ­ յու­նն­ ե­րի հուս­ ալ­իո­ ւթ­ յան համ­ ար: Կա­նո­նա­կար­գի պահ­պա­նում (Adherence to Regulations) Պե­տք է տե­ղ յակ լին­ ի և հետ­ևի հե­տա­ զոտ­ ութ­ յու­նն­ ե­րին վե­րաբ­ ե­րող կան­ ո­ նակ­ արգ­ ե­րին և քաղ­ աք­ ակ­ ա­նութ­ յան­ ը: Հետ­ ա­զո­տու­թյո­ւն­ներ­ ի մե­թոդ­ներ (Research Methods) Պե­տք է կիր­ առ­ ի համ­ ապ­ ա­տասխ­ ան հե­տազ­ ոտ­ ակ­ ան մե­թոդ­ներ, եզ­րահ­ ան­ գո­ւմն­ ե­րը հիմն­ ավ­ ո­րի փաստ­ ե­րով և ապ­ աց­ ույցն­ ե­րո­վ՝ են­թարկ­ ե­լով դրանք քնն­ ակ­ ան վեր­լուծ­ ութ­ յան, ինչպ­ ես նաև եզ­րահ­ անգ­ ո­ւմն­ ե­րն և մեկ­նաբ­ ան­ ու­ թյու­նն­ ե­րը պե­տք է զե­կուց­ ի ամբ­ ողջ­ ու­ թյամ­ բ և օբյեկտ­ իվ­ ո­րեն: ­ Հե­տա­զո­տու­թյո­ւն­ներ­ ի վե­րաբ­ եր­ յալ գրառ­ ո­ւմ­ներ (Research Records) Պե­տք է իր­ ակ­ ա­նացն­ ի հստ­ ակ, ճշգ­րիտ գրա­ռո­ւմն­ եր հե­տազ­ ոտ­ ութ­ յան ամ­ բողջ ընթ­ ացք­ ի վե­րաբ­ ե­րյալ այնպ­ ես, որ ուրիշն­ ե­րը կար­ ո­ղան­ ան ստուգ­ ել և վե­րարտ­ ադր­ ել աշխ­ ատ­ անք­ ը: ­ Հետ­ ա­զո­տա­կան արդ­ յո­ւնք­ներ (Research Findings) Պե­տք է բաց­ ա­հայտ և ար­ ագ­ ո­րեն կիս­ վի բա­ցահ­ այտ­ ու­մն­ ե­րով և տվ յալն­ ե­ րով` անմ­ իջ­ ա­պես դրան­ ց նկատմ­ ամ­ բ գե­րակ­ այութ­ յան և սե­փակ­ ան­ ութ­ յան հայց ներկ­ այացն­ ե­լուց հետ­ ո: ­ Հեղ­ ի­նա­կային ի­րա­վո­ւնք (Authorship) Հե­տա­զո­տող­նե­րը պետ­ ք է ստա­նձ­նեն պա­տաս­խա­նատ­վու­թյո­ւն ի­րե­նց բո­ լոր հետ­ ա­զո­տու­թյո­ւն­նե­րի հրա­պա­րա­ կում­նե­րի, ֆին­ ան­սա­վոր­ման դի­մո­ւմ­ նե­րի, զե­կույցն­ ե­րի և ի­րե­նց հետ­ ա­զո­ տու­թյո­ւն­նե­րի ներ­կայաց­ման համ­ ար: Հա­մա­հե­ղի­նակ­ներ պետ­ ք է նե­րառ­վեն բո­լոր նրա­նք, և մի­այն նրա­նք, ով­քեր բավ­ ա­րա­րո­ւմ են հեղ­ ի­նա­կային ի­րա­ վուն­քի կի­րառ­ման չա­փա­նիշ­նե­րին: ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԲԱՐԵՎԱՐՔՈՒԹՅՈՒՆ 33 Հր­ ապ­ ա­րակ­ման ե­րախ­տա­գիտ­ ու­թյո­ւն (Publication Acknowledgement) Գր­ ա­խո­սո­ւմ (Peer Review) Հե­տազ­ ոտ­ ողն­ ե­րն իր­ ե­նց հրապ­ ար­ ա­ կումն­ ե­րո­ւմ պե­տք է նշեն բո­լոր այն մար­ դկ­ ան­ ց ան­ ու­նն­ ե­րը և դե­րը, ով­ քեր չեն համ­ ա­պատ­ ասխ­ ան­ ու­մ հե­ղի­ նակ­ ային իր­ ա­վո­ւնք­ ի չափ­ ա­նիշն­ ե­րին, սակ­ այն նշան­ ակ­ ալ­ի նե­րդր­ ո­ւմ են ունե­ ցել հե­տազ­ ոտ­ ութ­ յան մեջ, ներառյալ` գրող­նե­րին, ֆի­նանս­ ավ­ ո­րողն­ ե­րին, հո­ վա­նավ­ որ­նե­րին և այլ­ոց: Հե­տազ­ ոտ­ ողն­ ե­րն այլ հե­ղին­ ակ­ ի աշ­ խատ­ ան­ ք գրա­խոս­ ել­իս պե­տք է պահ­ պան­ են գա­ղտն­ իո­ ւթ­ յուն­ ը և տան ար­ դար, ա­րագ և ճշգ­րիտ գնահ­ ատ­ ակ­ ան­ ներ: Շ­ ա­հե­րի բախ­ ո­ւմ (Conflict of Interest) Հե­տազ­ ոտ­ ողն­ ե­րը պե­տք է բաց­ ահ­ այտ ներ­կայացն­ են ֆին­ անս­ ակ­ ան և այլ շա­ հե­րի բախ­ ու­մն­ ե­րը, ո­րո­նք կար­ ող են վնաս հաս­ ցն­ ել հե­տազ­ ոտ­ ա­կան առ­ ա­ ջար­կութ­ յու­նն­ ե­րին, հրապ­ ա­րակ­ ո­ւմն­ ե­ րին, հանր­ ային հաղ­ որդ­ ակ­ցութ­ յանը, ինչպ­ ես նաև բո­լոր վե­րան­ այմ­ ան գոր­ ծող­ ութ­ յու­նն­ ե­րո­ւմ իր­ ե­նց աշ­խատ­ անք­ ի հուս­ ալ­իո­ ւթ­ յան­ ը: ­Հանր­ ային հա­ղոր­դակ­ցու­թյո­ւն (Public Communication) Հե­տազ­ ոտ­ ողն­ ե­րը հե­տազ­ ո­տութ­ յան արդ­ յու­նքն­ ե­րի կիր­ առ­ման և կարևո­ րութ­ յան վե­րաբ­ ե­րյալ հանր­ ային քննարկ­ ո­ւմն­ ե­րի ըն­թացք­ ո­ւմ պե­տք է սահմ­ ան­ ափ­ ակ­ են իր­ ե­նց փորձ­ ագ­ ի­ տակ­ ան/մասն­ ագ­ ի­տակ­ ան մեկ­նաբ­ ա­ նութ­ յու­նն­ ե­րը, և հստ­ ակ տար­բե­րակ­ են մասն­ ագ­ ի­տակ­ ան մեկ­նաբ­ ան­ ութ­ յուն­ նե­րը անձ­ նա­կան տե­սակ­ ե­տի վրա հիմնվ­ ած կարծ­ իքն­ ե­րից:­ 34 ՀԱՆՐԱՅԻՆ ­ ԻՐԱԶԵԿՈՒՄ Անպ­ ա­տաս­խա­նատ­ ու հե­տա­զո­տա­կան պրակ­տի­կայի մա­սին զե­կու­ցե­լը (Reporting Irresponsible Research Practices) Հե­տազ­ ոտ­ ողն­ ե­րը պե­տք է համ­ ապ­ ա­ տասխ­ ան պատկ­ ան մար­մինն­ ե­րին զե­կուց­ են հե­տազ­ ոտ­ ութ­ յան մեջ կաս­ կածվ­ ող ցան­կաց­ ած ան­բար­ ե­խիղ­ ճ վար­քագ­ծի վե­րաբ­ ե­րյալ, նե­րառ­ յալ` կեղ­ծիք­ ը, կեղ­ծում­ ը կամ գրա­գո­ղու­ թյուն­ ը և այլ անպ­ ատ­ ասխ­ ա­նատ­ ու հե­ տազ­ ոտ­ ակ­ ան պրակտ­ իկ­ ան­ եր, ո­րո­նք վտանգ­ ո­ւմ են հե­տազ­ ոտ­ ութ­ յան հու­ սալ­իո­ ւթ­ յուն­ ը, ինչպ­ իս­ իք են անզ­ գու­ շութ­ յուն­ ը, հե­ղին­ ակն­ ե­րին ոչ պատշ­ աճ ցիտ­ ում­ ը, սխալ տվ յալն­ ե­րի հրապ­ ա­ րակ­ ում­ ը, կամ ապ­ ակ­ ո­ղմն­ ո­րո­շիչ վեր­ լուծ­ ակ­ ան մեթ­ ոդ­նե­րի օգտ­ ագ­ որ­ծում­ ը:­ Արձ­ ագ­ ան­ ք ան­պա­տաս­խա­նա­տու հե­տա­զո­տա­կան պրակ­տի­կային (Responding to Irresponsible Research Practices) Հե­տազ­ ոտ­ ակ­ ան ինստ­ իտ­ ո­ւտն­ ե­րը, ինչպ­ ես նաև ամս­ ագր­ ե­րը, մասն­ ագ­ ի­ տակ­ ան կազ­մակ­ եր­պութ­ յու­նն­ ե­րը և գոր­ծակ­ ալ­ութ­ յու­նն­ ե­րը, ո­րո­նք հե­տա­ զոտ­ ութ­ յան նկատմ­ ամ­ բ ուն­ են պար­ տավ­ ո­րութ­ յու­ն, պե­տք է ուն­ ե­նան ըն­ թաց­ ակ­ արգ­ եր չար­ աշ­ ահմ­ ան մաս­ ին պնդ­ ու­մն­ ե­րին և այլ անպ­ ատ­ ասխ­ ա­ նատ­ ու հե­տազ­ ոտ­ ակ­ ան պրակտ­ ի­ կաներին վե­րաբ­ ե­րող մե­ղադր­ ան­ քն­ ե­ րին ար­ձագ­ անք­ ե­լու և նման վար­քա­ գի­ծը բար­ ի նպատ­ ակն­ ե­րով զե­կուց­ ող անձ­ ան­ ց պաշ­ տպ­ ան­ ե­լու համ­ ար:­ Հե­տա­զո­տա­կան մի­ջա­վայր (Research Environments) Հե­տազ­ ոտ­ ակ­ ան հաստ­ ատ­ ութ­ յու­նն­ ե­րը մին­ չ հե­տազ­ ո­տակ­ ան բա­րե­վար­քու­ թյան­ ը նպաստ­ ող աշխ­ ատ­ անք­ ային մի­ ջավ­ այր­ ի ապ­ ահ­ ո­վու­մը պե­տք է ստեղ­ ծեն և ապ­ ահ­ ո­վեն կր­թութ­ յան, առ­ աջ­ խաղ­ ացմ­ ան խրախ­ ուս­ ող միջ­ ավ­ այր: ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԲԱՐԵՎԱՐՔՈՒԹՅՈՒՆ 35 Հա­սա­րակ­ ա­կան նկա­տա­ռո­ւմ­ներ (Societal Considerations) Հե­տազ­ ոտ­ ողն­ ե­րը և հե­տա­զոտ­ ակ­ ան հաստ­ ատ­ ութ­ յու­նն­ ե­րը պե­տք է գի­ տակց­ են, որ ի­րե­նք ուն­ են բար­ ոյակ­ ան պարտ­ ավ­ ո­րութ­ յու­ն համ­ ե­մատ­ ե­լու հաս­ ար­ ակ­ ակ­ ան օ­գու­տը իր­ ե­նց աշ­ խատ­ ան­ քն­ ե­րից բխող ռիսկ­ ե­րի նկատ­ մամբ:­ ­Մի շար­ ք երկր­ներ ստեղծ­ ել են իր­ ե­նց հե­տազ­ ոտ­ ակ­ ան բար­ ե­վար­ քութ­ յան գրա­սեն­ յակն­ ե­րը կամ ուն­ են հե­տազ­ ոտ­ ակ­ ան բար­ ե­վար­ քութ­ յան պաշ­ տ­պան, օ­րին­ ակ` Հե­տազ­ ոտ­ ակ­ ան բար­ ե­վար­քութ­ յան գրա­սեն­ յակ­ ը(ORI 17 ) ԱՄՆ-ում, Գեր­ման­ ակ­ ան հե­տազ­ ո­տութ­ յու­ն­ նե­րի հիմն­ ադր­ ամ­ ը(DFG) Գեր­ման­ իա­ յու­մ ունի հետազոտական բարեվարքության պաշտպան 18 , Գիտ­ ակ­ ան ան­ ազ­ նվ­ ու­թյան հանձ­ նաժ­ ո­ղով­ ը 21 Դան­ իա­ յու­մ[7]: ԻՆՍՏԻՏՈՒՑԻՈՆԱԼ ԻՆՔՆԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԲԱՐԵՎԱՐՔՈՒԹՅՈՒՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԱԶՆՎՈՒԹՅՈՒՆ Ակադեմիական Ազնվության Միջազգային Կենտրոն, 2014 Անկախ իրավիճակից հիմնարար արժեքների պահպանման պարտավորություն Ազնվություն Վստահություն Արդարություն Հարգանք Պատասխանատվություն Խիզախություն 38 Ակ­ ա­դե­մի­ա­կան ազն­վու­թյան վե­րա­բե­րյալ մեկ­նար­կային լայ­նած­ ա­վալ հե­տա­զո­տու­թյու­նը կա­րե­լի է հա­մա­րել Ո­ւի­լի­ ամ Բաո­ւեր­սի 1964 թ.-ի ԱՄՆ-ի կր­թա­կան հա­մա­կար­գո­ւմ (բու­հե­րո­ւմ և ա­վագ դպ­րոց­նե­րո­ւմ) հա­մազ­գային քա­նա­ կա­կան հա­րց­ման հի­ման վրա կա­տար­ված ու­սո­ւմ­նա­սի­ րու­թյու­նը, որ­տեղ նա ցույց է տա­լիս, որ ու­սան­ ող­նե­րի մոտ կե­սն իր ու­սո­ւմ­նա­ռու­թյան ըն­թաց­քո­ւմ ինչ-որ չա­փով գո­նե մեկ ան­գամ ցու­ցա­բե­րո­ւմ է ա­նազ­նիվ վար­քա­գիծ [8]: Մ­ ոտ ե­րե­սո­ւն տա­րի ան­ց թե­մայի շր­ջա­նակ­նե­րո­ւմ մե­ծա­ քա­նակ հե­տա­զո­տու­թյո­ւն­ներ են ի­րա­կա­նաց­վել Մըք Քեյ­ բի և Տրե­վի­նոյի կող­մից, ո­րո­նք վկայում են, որ ու­սան­ ող­ նե­րի 75%-ը նե­րգ­րավ­վո­ւմ է այս կամ այն տես­ ա­կի ա­նազ­ նիվ վար­քագ­ծի մեջ[9]: ? Ի՞ՆՉ Է Ա­կա­դե­մի­ա­կան ազնվությունը Ա­կա­դե­մի­ա­կան բար­ եվ­ արք­ ու­թյան մի­ջազ­գային կե­նտ­ րոնի կողմ­ ից[10] ակ­ ադ­ ե­մի­ակ­ ան ազնվ­ ու­թյուն­ ը ձևա­կե­րպվ­ ո­ւմ է որ­պես անկ­ ախ իր­ ավ­ ի­ճակ­ ից վեց հիմն­ ար­ ար արժ­ եք­նե­րի պահ­ պանմ­ ան պարտ­ ավ­ ո­րութ­ յու­ն: Այդ արժ­ եք­նե­րն են.­ Ա­զնվ­ ու­թյո­ւն Վս­տա­հու­թյո­ւն Արդ­ ա­րու­թյո­ւն Հարգ­ ան­ ք Պա­տաս­խա­նատ­վու­թյո­ւն ­Խի­զա­խու­թյո­ւն Honesty Trust Fairness Respect Responsibility Courage ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԱԶՆՎՈՒԹՅՈՒՆ 39 Ա­զնվ­ ու­թյո­ւն (Honesty) Ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան բար­ ե­վար­քութ­ յան կրողն­ ե­րը մտավ­ որ և անձ­ նա­ կան ազնվ­ ու­թյան միջ­ ո­ցով ո­րո­նու­մ են ճշմ­ արտ­ ութ­ յու­ն և գի­տե­ լիք ուս­ ո­ւմն­ առ­ ու­թյան, կր­թութ­ յան, հե­տազ­ ոտ­ ութ­ յան և համ­ այն­ քին ծառ­ այե­լու մեջ: Վս­տա­հու­թյո­ւն (Trust) Ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան բար­ ե­վար­քութ­ յան կրողն­ ե­րը նպաս­տու­մ և ապ­ ավ­ ի­նու­մ են փոխ­ ադ­ ար­ ձ վս­տահ­ ութ­ յան միջ­ ավ­ այր­ ի ստեղ­ ծ­ ման­ ը: Փո­խադ­ ար­ ձ վս­տահ­ ութ­ յան միջ­ ավ­ այր­ ը խրախ­ ուս­ ու­մ և աջ­ ակ­ցում է գաղ­ ափ­ արն­ ե­րի ազ­ ատ փոխ­ ան­ ակմ­ ան­ ը՝ հնար­ ավ­ ո­ րութ­ յու­ն տալ­ով գի­տակ­ ան հե­տազ­ ոտ­ ութ­ յու­նն­ ե­րի նե­րուժ­ ի լիա­ ր­ ժեք դրսև­ որ­ման­ ը:­ Արդ­ ա­րու­թյո­ւն (Fairness) Ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան բար­ ե­վար­քութ­ յան կրողն­ ե­րը հստ­ ակ և թափ­ ան­ ցիկ չա­փան­ իշն­ ե­րի, ակնկ­ ալ­իքն­ ե­րի և պրակտ­ իկ­ ան­ ե­րի ձևա­ վոր­ման միջ­ ո­ցով աջ­ ակ­ցու­մ են ուս­ ան­ ողն­ ե­րի, դաս­ ախ­ ոսն­ ե­րի և վար­չակ­ ան աշ­խատ­ ակ­ իցն­ ե­րի փոխհ­ ար­ աբ­ ե­րութ­ յու­նն­ ե­րո­ւմ ար­ դար­ ութ­ յան­ ը: Հարգ­ ան­ ք (Respect) Ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան բար­ ե­վար­քութ­ յան կրողն­ ե­րը արժ­ևո­րո­ւմ են ին­ տե­րակտ­ իվ, համ­ ագ­ որ­ծակց­ ային, մասն­ ակց­ ային բնույթ­ ի ուս­ ու­մ­ նառ­ ու­թյուն­ ը: Պատվ­ ո­ւմ, գնահ­ ատ­ ու­մ և դիտ­ արկ­ ո­ւմ են կարծ­ իք­ նե­րի և գաղ­ ափ­ արն­ ե­րի բազմ­ ազ­ ան­ ութ­ յուն­ ը: 40 ՀԱՆՐԱՅԻՆ Ի­ՐԱ­ԶԵ­ԿՈ­ՒՄ ­Պա­տաս­խա­նատ­վու­թյո­ւն (Responsibility) Ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան բար­ ե­վար­քութ­ յան կրողն­ ե­րը հեն­վո­ւմ են անձնա­ կան պատ­ ասխ­ ան­ ատվ­ ու­թյան վրա, ո­րո­նք զուգ­ ո­րդվ­ ո­ւմ են ան­ հատն­ ե­րի և խմ­բե­րի կողմ­ ից պատր­ աստ­ ակ­ ամ­ ութ­ յամ­ բ` օ­րին­ ա­ կով առ­ աջ­նորդ­ ե­լու, պահպ­ ան­ ե­լու փոխ­ ադ­ ար­ ձ համ­ աձ­ այն­ եցվ­ ած չափ­ որ­ ո­շիչն­ ե­րը և ձեռ­նարկ­ ե­լու գոր­ծող­ ութ­ յու­նն­ եր, երբ նկա­ տում են սխալ ար­ ար­ ք­ներ: ­Խի­զա­խու­թյո­ւն (Courage) Ա­կա­դեմ­ ի­ա­կան բա­րե­վար­քու­թյու­նը կրող հա­սա­րա­կու­թյո­ւն ձևա­ վո­րել­ու և պահ­պա­նե­լու հա­մար պա­հա­նջ­վո­ւմ է ա­վե­լին, քան ուղ­ ղա­կի հիմն­ ար­ ար ար­ժեք­նե­րին հա­վա­տա­լը: Արժ­ եք­նե­րը ուղ­ղակ­ ի նկար­ ագ­րել­ո­ւց ի­րա­կան գոր­ծո­ղու­թյո­ւն­նե­րի վե­րա­ծե­լը, ճնշ­ման ներք­ ո և ան­բա­րեն­պա­ստ պայ­ման­նե­րո­ւմ նրա­նց հա­մար պայ­քա­ րե­լը վճ­ռա­կա­նու­թյո­ւն, նվիր­վա­ծու­թյո­ւն և քա­ջու­թյո­ւն է պա­հան­ ջո­ւմ: ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԱԶՆՎՈՒԹՅՈՒՆ 41 ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԱՆԱԶՆՎՈՒԹՅՈՒՆ Ա­րևմ­տյան հե­տազ­ ոտ­ ութ­ յու­նն­ ե­րո­ւմ ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ոչ ազն­ իվ երևույթ­նե­րի հե­տազ­ ոտմ­ ան համ­ ար օգ­տագ­ ո­րծվ­ ո­ւմ են հետ­ևյալ եզ­րույթն­ ե­րը. ­ ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ան­ ազ­ նվ­ ու­թյու­ն ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան բար­ ե­վար­քութ­ յու­ն ­խարդ­ ախ­ ութ­ յու­ն ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան անբ­ ար­ ե­խիղ­ ճ վարք­ ագ­ իծ գ­րագ­ ո­ղութ­ յու­ն academic dishonesty academic integrity cheating behavior academic mis-conduct plagiarism Ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան ազնվ­ ու­թյան եր­ևույթ­ ը ամբ­ ողջ­ ապ­ ես հասկ­ ան­ ա­ լու համ­ ար հա­ճախ անհ­ րաժ­ ե­շտ է լին­ ու­մ նաև նկար­ ագ­րել, թե ինչ է ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ան­ ազ­ նվ­ ու­թյուն­ ը­։­ Ա­կա­դե­մի­ակ­ ան ա­նա­զն­վու­թյու­նը ա­կա­դե­մի­ակ­ ան մի­ջա­վայ­րի ուղ­ ղակ­ ի շահ­ առ­ ուն­ ե­րի կող­մից այն­պի­սի վար­քագ­ծի դրս­ևո­րո­ւմն է, ո­րը նվա­զեց­նո­ւմ է ա­կա­դե­մի­ա­կան հա­մա­կար­գի ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը և հա­սար­ ակ­ ու­թյան մեջ նրա վս­տա­հե­լի­ու­թյու­նը­։ Ա­րևմ­տյան մշակ­ ույթն­ ե­րո­ւմ ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ան­ ազ­ նվ­ ու­թյան հա­ ճախ հանդ­ իպ­ ող ձևեր­ ն են 20 . Պ­ ատ­ճե­նո­ւմ| ար­տագր­ ու­թյո­ւն Խար­դա­խու­թյո­ւն Գր­ ա­գող­ ու­թյո­ւն Նյու­թեր­ ի գող­ ու­թյո­ւն Գր­ ա­ռո­ւմ­ներ­ ի կեղ­ծո­ւմ Copying Cheating Plagiarism Theft Of Materials Falsifying Records 42 ՀԱՆՐԱՅԻՆ Ի­ՐԱ­ԶԵ­ԿՈ­ՒՄ ­ Պատ­ճե­նո­ւմ/ար­տագր­ ու­թյո­ւն (Copying) Հան­ ձ­նար­ ար­ ութ­ յան պատճ­ ե­նում­ ը կամ արտ­ ագր­ ե­լը մեկ այլ ուսան­ ող­ ի աշխ­ ատ­ անք­ ից, ո­րը կար­ ող է լին­ ել թե’ թղթ­ ային և թե’ է­լե­կտր­ ո­նային, թե’ ավ­ ար­տո­ւն աշխ­ ատ­ անք­ ից, և թե’ ըն­թաց­ իկ, պատճ­ ե­նու­մ google փաստ­ աթ­ ղթ­ ից և/­կամ այլ կայք­ ե­րից: Այն անձը, ով թույլ է տալ­իս պատճ­ ե­նում­ ը իր աշխ­ ատ­ անք­ ից, նույն­ պես դրսևորում է ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ան­ ազ­ նվ­ ու­թյու­ն: ­Խար­դա­խու­թյո­ւն (Cheating) Չարտ­ ոնվ­ ած հուշ­ աթ­ եր­թե­րի օգ­տագ­ որ­ծու­մ թե’ թղթ­ ային, թե’ է­լեկտր­ ո­նային կամ այլ կանխ­ ամտ­ ածվ­ ած խաբ­ ե­ութ­ յու­նն­ եր: Խարդ­ ախ­ ութ­ յու­ն է նաև առ­ ա­ջադր­ անք­ ի վե­րաբ­ ե­րյալ նյութ­ ի լու­ սանկ­ ար­ ում­ ը և բջ­ջային հե­ռա­խոս­ ի միջ­ ո­ցով այդ նյութ­ ի տրա­ մադր­ ում­ ը, ինչպ­ ես նաև թվային ռե­սու­րսն­ ե­րի կամ համ­ ապ­ ա­ տասխ­ ան հավ­ ել­վա­ծի օգ­տագ­ որ­ծում­ ը հան­ ձն­ ար­ ար­ ութ­ յուն­ ը կա­ տար­ ե­լու համ­ ար, ինչպ­ ես օ­րին­ ակ google translate կամ photomath հավ­ ել­ված­նե­րն են: Գր­ ա­գող­ ու­թյո­ւն (Plagiarism) Ու­րիշ­ ի աշխ­ ատ­ անք­ ի օգ­տագ­ որ­ծում­ ը կամ տե­ղեկ­ ատվ­ ու­թյան պատճ­ ե­նում­ ը որ­ևէ թվային կամ թղթ­ ային ռե­սու­րս­ ից և որ­պես իր սեփ­ ակ­ ան աշխ­ ատ­ ան­ ք կամ գա­ղափ­ արն­ եր ներ­կայացն­ ե­լը՝ առ­ ա­նց վե­րա­գր­ման: Գրագ­ ո­ղութ­ յու­ն է նաև այլ ուս­ ա­նող­ ի աշ­ խատ­ անք­ ը սեփ­ ակ­ ան անվ­ ան տակ ներ­կայացն­ ե­լը: Գրագ­ ո­ղու­ թյան վե­րաբ­ ե­րյալ առ­կա մի շար­ ք սահմ­ ան­ ու­մն­ ե­րից ըն­դուն­ ե­լի է հատկ­ ապ­ ես Վե­բստ­ ե­րի(Webster, Webster’s College Dictionary) սահմ­ ան­ ում­ ը, ըստ ո­րի`«գ­րագ­ ո­ղութ­ յուն­ ը մեկ այլ հե­ղին­ ա­ կի բառ­ ե­րի, մտք­ ե­րի օգ­տա­գոր­ծու­մն է և դրան­ ց ներ­կայաց­ ում­ ը իբրև սեփ­ ակ­ ան­ ի»: ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԱԶՆՎՈՒԹՅՈՒՆ 43 Նյու­թեր­ ի գող­ ու­թյո­ւն (Theft of materials) Մեկ այլ ուս­ ան­ ող­ ի կամ դաս­ ախ­ ոս­ ի նյութ­ ը կամ աշխ­ ատ­ անք­ ը վերց­նե­լը առ­ ա­նց նրան­ ց գի­տութ­ յան, կամ առ­ ա­նց թույլտվ­ ու­ թյան նրան­ ց համ­ ակ­ ար­ գ­չի, է­լե­կտր­ ո­նային փոստ­ ի կամ ուս­ ան­ ո­ ղակ­ ան է­լե­կտր­ ո­նային հաշվ­ ի օգ­տագ­ որ­ծում­ ը, ո­րը ինքն­ ութ­ յան գո­ղութ­ յան ձև է: Գր­ ա­ռո­ւմ­ներ­ ի կեղ­ծո­ւմ (Falsifying records) Մո­ւտք գոր­ծելը տվ յալն­ ե­րի բազ­ ա և տվ յալն­ ե­րը փոխ­ ելը կամ վերց­նե­լը։­ Ա­մե­րիկ­ այի Մի­աց­ յալ Նահ­ ա­նգ­նե­րո­ւմ ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ա­նազնվու­ թյան դեմ պայք­ ար­ ի ձև է ուս­ ու­մն­ ակ­ ան հաստ­ ատ­ ութ­ յո­ւն մուտք գոր­ծե­լիս ուս­ ան­ ողն­ ե­րի պատվ­ ո օ­րե­նսգրք­ ի ըն­դուն­ ում­ ը։ Այն հայ­ տար­ ար­ ութ­ յու­ն է, ո­րով ուս­ ա­նողն­ ե­րը պարտ­ ավ­ որ­վո­ւմ են չստել, չխաբ­ ել, չգո­ղա­նալ և չհանդ­ ո­ւրժ­ ել այլ­ոց կողմ­ ից պատվ­ ո օ­րենսգր­ քի կան­ ոնն­ ե­րի խախտ­ ու­մն­ ե­րը[12]: Խախտ­ ումն­ ե­րի հայտն­ աբ­ եր­ ման դեպ­քո­ւմ ուս­ ան­ ողն­ ե­րը են­թար­ կ­վո­ւմ են օ­րե­նսգրք­ ով սահ­ մանվ­ ած պատժ­ ա­միջ­ ոց­նե­րին: 44 ՀԱՆՐԱՅԻՆ Ի­ՐԱ­ԶԵ­ԿՈ­ՒՄ Ա­ԿԱ­ԴԵՄ­ ԻԱ­ ­ԿԱՆ Ա­ՆԱ­ԶՆ­ՎՈՒ­ ԹՅԱՆ ՀԱ­ՃԱԽ ՀԱՆ­ԴԻՊ­ ՈՂ ՊՐԱԿ­ՏԻԿ­ Ա­ՆԵՐ­ գ­րա­գո­ղու­թյո­ւն՝ ներ­կայաց­ված աշխ­ ա­տան­քո­ւմ այլ հեղ­ ի­նակ­նե­ րից վե­րց­ված մտ­քե­րի, հաս­կա­ցու­թյո­ւն­նե­րի, արտ­ ա­հայ­տու­թյո­ւն­ նե­րի և նույն­ ի­սկ բառ­ ե­րի կի­րա­ռո­ւմ՝ ա­ռա­նց հեղ­ ի­նա­կին ցի­տե­ լու, իբրև սե­փա­կա­ն աշխ­ ա­տան­քի ներ­կայա­ցո­ւմ գ­նահ­ ա­տա­կա­նի կեղ­ծո­ւմը­ ու­րի­շի կող­մից ի­րա­կա­նաց­ված ա­ռա­ջադ­րա­նք­նե­րը որ­պես իր սե­ փա­կան աշ­խա­տան­ք ներ­կայա­ցնելը ­ դա­սա­խո­սին ստե­լը՝ իբր ընտ­ ա­նիք­ ո­ւմ ա­նախ­ որԺ­ ու­թյո­ւն է պա­ տա­հել, օ­րի­նա­կ՝ մտեր­ իմ հար­ ա­զատ­ներ­ ից որ­ևի­ցե մե­կի մա­հը, ո­րի պատ­ճա­ռով չի ներ­կայա­ցել ս­տել­ը՝ իբր հի­վա­նդ է ե­ղել կամ կոտ­րել է ձեռ­քը և չի կար­ ո­ղա­ցել ա­ռա­ջադ­րան­քը ժա­մա­նա­կին կատ­ ա­րել քն­նու­թյան ժա­մա­նակ արտ­ ագ­րու­թյու­նը՝ նախ­ ա­պես պատ­րաս­ տած հու­շա­թեր­թի կամ բջ­ջային հեռ­ ա­խո­սի մի­ջո­ցով ­դա­սա­խո­սին գնա­հա­տա­կա­նի դի­մաց կաշ­ ա­ռք ա­ռա­ջար­կե­լը այլ ԱԿԱԴԵՄԻԱԿԱՆ ԱԶՆՎՈՒԹՅՈՒՆ 45 ­ՄԻՋ­ ԱԶ­ԳԱՅԻՆ ՓԱՍՏ­ Ա­ԹՂԹ­ ԵՐ, ո­րոնց­ ով կար­գավ­ որվ­ ո­ւմ/ ն­կա­րագ­ րվ­ ո­ւմ է ակադեմիական ազնվության քա­ղա­քա­կա­նո­ւթյու­նը ­1| Հե­տազ­ ո­տակ­ ան բար­ ե­վար­քութ­ յան Սինգ­ ա­պուր­ ի հայ­տա­րար­ ա­ գիր (2010) ­2| Հե­տազ­ ոտ­ ակ­ ան բար­ ե­վար­քութ­ յան Եվ­րո­պակ­ ան վարք­ ագ­ծի նորմ­ ե­րը[13](2011) ­3| «­Բար­ ձ­րագ­ ույն կր­թութ­ յան ո­լորտ­ ո­ւմ է­թիկ­ այի կա­նոն­ ագ­ ր­քի ու­ ղե­նիշ­ եր 21 », Համ­ ալս­ ար­ անն­ ե­րի միջ­ ազգ­ ային աս­ ոց­ իա­ ց­ իա­ յի և Մագ­նա Կարտ­ ա դիտ­ ար­ ան­(2012) ­4| «­Հե­տա­զոտ­ ակ­ ան բար­ ե­վար­քութ­ յան սկզբ­ ո­ւնքն­ եր[14]», Հա­ մաշխ­ արհ­ ային հետ­ ազ­ ոտ­ ակ­ ան խորհ­ ո­ւրդ(2012) 5| Եվ­րո­պայի խոր­ հր­դի 24-րդ նստ­ աշ­ ր­ջան­ ի ամփ­ ոփ­ իչ հռ­չակ­ ա­ գիր 22 , Հելս­ ինկ­ ի(2013) 6| Կր­թութ­ յան ո­լորտ­ ու­մ է­թիկ­ այի, թափ­ անց­ իկ­ ութ­ յան և բար­ ե­վար­ քութ­ յան համ­ աեվ­րո­պակ­ ան հարթ­ ակ 23 (ԷԹ­ Ի­ՆԵԴ)(2013) 46 ՆՇՈՒՄՆԵՐ 47 ինստիտուցիոնալ ինքն­ ավ­ ա­րութ­ յուն ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ութ­ յուն ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան բար­ ե­վար­քութ­ յուն ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ազնվ­ ու­թյուն Բա­րձր­ ագ­ ույն ու­սո­ւմ­նա­կան հաս­տա­տու­թյուն­ներ­ ի կա­ռա­վարմ­ ան օ­ղակ­ներ­ ի ներկ­ այա­ցու­ցիչ­ներ­ ի ԸՆ­ԿԱ­ԼՈՒ­ Մ­ՆԵՐ­ Ը 48 ՀԱՆՐԱՅԻՆ ԻՐԱԶԵԿՈՒՄ ­ՆԵՐ­ Ա­ԾՈՒ­ ԹՅՈՒ­ Ն ՄԵ­ԹՈԴ­ ԱԲ­ Ա­ՆՈՒ­ ԹՅՈՒ­Ն ­Հայաստ­ ան­ ի Հան­րապ­ ե­տութ­ յան Ազգ­ ային ժո­ղով­ ի կողմ­ ից 2004 թվա­կան­ ի դեկ­տեմ­բե­ րի 14-ին հաստ­ ատվ­ ած ՀՀ բար­ ձ­րա­գույն և հետ­բուհ­ ակ­ ան կր­թութ­ յան մաս­ ին օ­րեն­քի 6-րդ հոդ­վա­ծը ընդհ­ անր­ ակ­ ան ձևով սահ­ ման­ ում է ՀՀ բուհ­ ե­րի ինքն­ ավ­ ա­րութ­ յուն­ ը, իր­ ավ­ ա­սութ­ յուն­ ը և ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ա­ տութ­ յու­նն­ ե­րը­։ ­Վեր­ջին տասն­ ամ­ յակ­ ի ըն­թացք­ ո­ւմ վե­ րոնշյալ թե­ման­ ե­րը, ինչպ­ ես նաև ա­կադ­ ե­մի­ ակ­ ան ազնվ­ ու­թյուն­ ը և բար­ ե­վար­քութ­ յուն­ ը դարձ­ ել են ՀՀ-ում բար­ ձ­րագ­ ույն կր­թութ­ յան քնն­ արկ­ ո­ւմն­ ե­րի և սեմ­ ին­ արն­ ե­րի հիմն­ ա­ կան թի­րախն­ ե­րը՝ որ­պես բար­ ձ­րագ­ ույն կր­թութ­ յան զարգ­ ացմ­ ան հիմն­ ակ­ ան ե­րաշ­ խիք­ ։ Բա­զու­մ քնն­ արկ­ ո­ւմն­ ե­րի և ու­սու­մն­ ա­ սիր­ ութ­ յու­նն­ ե­րի արդ­ յու­նք­ ո­ւմ բաց­ ահ­ այտ­ վել է, որ ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ու­թյու­նն­ ե­ րի ռե­ֆոր­ մ­նե­րի խթանմ­ ան համ­ ար բուհ­ ե­րի բար­ ձր կառ­ ա­վար­ման մարմ­ ինն­ ե­րի ակտ­ իվ նե­րգ­րավ­վա­ծութ­ յուն­ ը խիս­ տ անհ­ րաժ­ ե­շտ գոր­ծոն է: «ԷԿ­ՍԵ­Ո» կր­թութ­ յան և կար­ իե­ ­րայի զար­ գացմ­ ան հիմն­ ադր­ ամ­ ը Հայաս­տան­ ու­մ Ֆրիդր­ իխ Էբ­ ե­րտ հիմն­ ադր­ ամ­ ի ֆին­ ան­ սակ­ ան աջ­ ակ­ցութ­ յու­մբ իր­ ակ­ ա­նացվ­ ող «Ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան բար­ ե­վար­քութ­ յան մաս­ նակ­ցային և ժո­ղով­ ր­դավ­ ա­րակ­ ան քա­ ղաք­ ակ­ ան­ ութ­ յու­» ծրագր­ ի շրջ­ ա­նակ­ ո­ւմ իր­ ակ­ ան­ ացր­ ել է հանր­ ային ըն­կալ­ու­մն­ ե­ րի ուս­ ու­մ­նաս­ իր­ ութ­ յու­ն, ո­րի նպա­տակ­ ն է պարզ­ ել ՀՀ չոր­ ս մարզ­ ային բուհ­ ե­րի՝ Վան­ ա­ ձո­րի, Գո­րիս­ ի, Շի­րակ­ ի և Գավ­ ա­ռի պե­տա­ կան հա­մալս­ ար­ անն­ ե­րի հո­գա­բար­ձու­նե­րի խոր­ հր­դու­մ բուհ­ ի կողմ­ ից նե­րգ­րավ­ված ներ­կայաց­ ուց­ իչն­ ե­րի ըն­կալ­ու­մն­ ե­րը չոր­ ս ուղղ­ ութ­ յու­նն­ ե­րո­վ. ինստիտուցիոնալ ինք­ նավ­ ա­րութ­ յու­ն, ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան ա­զատ­ ու­ թյու­նն­ եր, ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ազնվ­ ու­թյու­ն և բար­ ե­վար­քութ­ յու­ն։ Ու­սու­մն­ աս­ իր­ ութ­ յուն­ ու­մ ընդգ­ րկ­վել են ՀՀ 4 մար­զային բուհ­ ե­րի՝ Վան­ աձ­ ո­րի, Գոր­ իս­ ի, Շիր­ ակ­ ի և Գավ­ ա­ռի պե­տակ­ ան հա­մալս­ ա­ րանն­ ե­րի հո­գա­բարձ­ ու­նե­րի խո­րհր­դու­մ բուհ­ ի կողմ­ ից նե­րգ­րավ­ված ներ­կայաց­ ու­ ցիչն­ ե­րը՝ դաս­ ախ­ ոսն­ ե­րը և ուս­ ան­ ողն­ ե­րը։ Սույն ուս­ ո­ւմն­ աս­ իր­ ութ­ յուն­ ը չի կրո­ւմ ներ­ կայաց­ ու­ցչ­ակ­ ան բնույթ, այն միտվ­ ած է ընդհ­ անր­ ակ­ ան ընկ­ ալ­ու­մն­ ե­րի վեր­հանմ­ ա­ նը. վեր­ջին­ իս ար­դյու­նքն­ ե­րն ամփ­ ոփվ­ ած են առ­ ա­նց մասն­ ավ­ ո­րե­ցու­մն­ ե­րի։ Ու­սու­մն­ աս­ իր­ ութ­ յան ըն­թացք­ ո­ւմ կազ­ մվ­ ել է եր­կու տե­սակ­ ի հարց­ աշ­ ար` քան­ ա­կակ­ ան և ո­րակ­ ակ­ ան տվ յալն­ եր հավ­ ա­քագ­րե­լու համ­ ար­ ։ Քան­ ակ­ ա­կան տվ յալն­ ե­րը հավ­ ա­ քագ­ ր­վել են առ­ցան­ ց հարց­ աշ­ ա­րի, իսկ ո­րակ­ ակ­ ան տվ յալն­ ե­րը՝ ֆո­կո­ւս-խմբ­ ային քնն­ արկ­ ո­ւմն­ ե­րի միջ­ ո­ցով­ ։ Հարց­ ա­շար­ ե­րը նե­րառ­ ել են հար­ցեր չոր­ ս ուղղ­ ու­թյու­նն­ ե­ րո­վ. ինստիտուցիոնալ ինքն­ ավ­ ա­րութ­ յու­ն, ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ութ­ յու­ն, ակ­ ադ­ ե­ միակ­ ան ազնվ­ ու­թյուն և բար­ ե­վար­քութ­ յու­ն։ 49 ԸՆԿ­ Ա­ԼՈՒ­ Մ­ՆԵ­Ր Ինստիտուցիոնալ ինք­նա­վա­րու­թյո­ւն Ինստիտուցիոնալ ինքն­ ավ­ ա­րութ­ յան ըն­կալ­ու­մն­ ե­րի վե­րաբ­ ե­րյալ տվ յալն­ ե­րը հա­վա­քագ­ ր­վել են թե՛ հարց­ աշ­ ար­ ի, և թե՛ ֆո­կուսխմբային քնն­ ար­ կ­ման միջ­ ո­ցով­ ։ Ու­սու­մն­ աս­ իր­ ութ­ յուն­ ը ցույց է տվել, որ«ինստիտուցիոնալ ինքն­ ավ­ ա­րութ­ յու­ն» հաս­ ակ­ցութ­ յուն­ ն ուն­ ի բազմ­ ազ­ ան ըն­կալ­ու­մն­ եր, և շատ հաճ­ ախ այն թե՛ մասն­ ակ­ ից դաս­ ախ­ ոսն­ ե­րի, թե՛ ուս­ ան­ ողն­ ե­րի կողմ­ ից նույն­ ացվ­ ո­ւմ է ակ­ ադ­ ե­ միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ութ­ յու­նն­ ե­րի հե­տ։ Սա­կայն, ընդհ­ ան­ ու­ր առ­մամ­ բ, այն դիտ­ ար­ կ­վո­ւմ է որ­պես բուհ­ ի կառ­ ա­վա­րո­ւմ՝ առ­ ա­նց արտ­ աք­ ին միջ­ ամտ­ ութ­ յան և կառ­ ա­վար­ման քաղ­ աք­ ակ­ ան­ ացմ­ ան­ ։­ Ուս­ ու­մն­ աս­ իր­ ութ­ յու­նն­ ե­րը ցույց են տվել, որ ինստիտուցիոնալ ինքն­ ավ­ ա­րութ­ յան հարց­ ու­մ կան բաց­ եր գոր­ծող օ­րե­նսդր­ ութ­ յան, ներ­բուհ­ ակ­ ան կան­ ոն­ ակ­ արգ­ ե­րի և բուհ­ ե­րի ներ­կայաց­ ուց­ իչն­ ե­րի կողմ­ ից ինստիտուցիոնալ ինք­նավ­ ա­րութ­ յան իր­ ագ­ ո­րծմ­ ան ըն­կալ­ ման մի­ջև։ Չնայած ինքն­ ա­վա­րութ­ յան կարև­ ո­րութ­ յան գի­տակ­ ց­ ման­ ը` որ­պես ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ութ­ յու­նն­ ե­րի ապ­ ահ­ ով­ման ե­րաշխ­ իք, բուհ­ ե­րի ներ­կայա­ցուց­ իչն­ ե­րը գտ­նու­մ են, որ հնար­ ավ­ որ չէ ամբ­ ողջ­ ութ­ յամ­ բ ապ­ ահ­ ո­վել ինստիտուցիոնալ ինք­նավ­ ա­րու­ թյուն­ ը, քան­ ի որ կան կան­ ո­նակ­ արգ­ եր, ո­րո­նք սահմ­ ան­ ափ­ ակ­ ո­ւմ են այն: Մասն­ ակ­ իցն­ ե­րը հաճ­ ախ հղու­մ են կատ­ ար­ ո­ւմ ՀՀ կառ­ ա­ վա­րութ­ յան­ ը՝ որ­պես բուհ­ ի հիմն­ ադ­ իր` այսպ­ իս­ ով նվա­զեցն­ ե­լով բուհ­ ե­րի պատ­ ասխ­ ան­ ատվ­ ու­թյուն­ ը և ձևա­վո­րե­լով պա­տասխ­ ա­ նատվ­ ու­թյուն­ ը պետ­ ութ­ յան հետ կիս­ ե­լու համ­ ոզմ­ ո­ւնք: Գր­ ե­թե բո­լոր բուհ­ ե­րն իր­ ե­նց ռազմ­ ավ­ ա­րութ­ յուն­ ու­մ և տարբ­ եր կան­ ոն­ ակ­ արգ­ ե­րո­ւմ ուն­ են դրույթն­ եր ինստիտուցիոնալ ինք­ նա­ վա­րութ­ յան վե­րաբ­ ե­րյալ, սակ­ այն դրան­ ք հիմն­ ակ­ ան­ ու­մ ֆոր­մալ են և հռ­չակ­ ագ­րային­ ։ Հե­տաք­ րքիր­ է, որ չնայած ՀՀ բա­րձ­րագ­ ույն կրթու­թյան հա­մակ­ արգ­ ո­ւմ բուհ­ ե­րի ինքն­ ավ­ ա­րութ­ յուն­ ը սահմ­ ա­ 50 ՀԱՆՐԱՅԻՆ ԻՐԱԶԵԿՈՒՄ նափ­ ակ­ ող կան­ ոն­ ակ­ արգ­ ե­րի առ­կայութ­ յան­ ը, առ­կա է նաև այն­ պիս­ ի կարծ­ իք, որ բուհ­ ե­րը վայե­լու­մ են լիի­ ր­ ավ ինքն­ ավ­ ա­րութ­ յու­ն, և սահմ­ ան­ ափ­ ակ­ ո­ւմն­ եր, որպ­ ես այդ­ իպ­ իս­ իք, չկան­ ։ Հ­ ար­ ցվ­ ած­նե­րը հիմն­ ակ­ ան­ ու­մ չեն տիր­ ապ­ ե­տու­մ ինստիտուցիոնալ ինքն­ ավ­ ա­րութ­ յան­ ն առնչվ­ ող մասն­ ագ­ ի­տակ­ ան եզ­րույթն­ ե­րին և մաս­ ամ­ բ են պատկ­ ե­րացն­ ու­մ դրան­ ց իր­ ագ­ որ­ծե­լիո­ ւթ­ յուն­ ը բուհ­ ո­ւմ։ Հար­ ցվ­ ած­նե­րի մեծ մաս­ ը գտ­նու­մ է, որ բուհ­ ե­րը տարբ­ եր տիր­ ույթ­ նե­րո­ւմ ուն­ են տարբ­ եր մա­կարդ­ ակ­ ի ինքն­ ավ­ ա­րութ­ յու­ն, որ­տեղ ամ­ ե­նալ­այն իր­ ավ­ ու­սութ­ յու­նն­ ե­րը տրվ­ ած են ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան և մար­ դկ­ ային ռե­սու­րսն­ ե­րի կառ­ ա­վար­ման­ ը։ Օ­րին­ ակ­ ՝ ըստ հար­ ց­ ված­նե­րի բուհ­ ե­րը կար­ ող են ինքն­ ուր­ ույն ձևա­վո­րել իր­ ե­նց կր­թա­ կան ծրագ­րե­րը, սահմ­ ան­ ել ուս­ ու­մն­ առ­ ու­թյան վե­րջ­նար­դյու­նքն­ ե­ րը։ Հե­տաք­ ր­քիր է, որ հար­ ցվ­ ածն­ ե­րից մի քան­ իս­ ը չեն դիտ­ արկ­ ո­ւմ ՀՀ բար­ ձ­րագ­ ույն կր­թութ­ յան լիա­ զ­ որ մար­ մ­նի կողմ­ ից ուս­ ան­ ողն­ ե­ րի ըն­դուն­ ե­լութ­ յան գոր­ծընթ­ ացն­ ե­րի կան­ ոն­ ակ­ արգ­ ու­մը կամ ՀՀ բարձր­ ագ­ ույն և հետ­բուհ­ ակ­ ան կր­թութ­ յան մաս­ ին օ­րեն­քով(հաս­ տատվ­ ած 14.12.2004 թ.) պար­տադ­ իր դաս­ ընթ­ ացն­ ե­րի ընդգ­ ր­կում­ ը կր­թակ­ ան ծրագ­րե­րո­ւմ որ­պես ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ինքն­ ավ­ ար­ ութ­ յան սահմ­ ան­ ափ­ ակ­ ո­ւմ։ Նույն կե­րպ, ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ինք­նավ­ ա­րու­ թյան սահմ­ ան­ ափ­ ակ­ ո­ւմ չեն ըն­կալվ­ ո­ւմ այնպ­ իս­ ի սահ­ման­ ափ­ ա­ կո­ւմն­ ե­րը, ինչպ­ իս­ իք են ու­սան­ ողն­ ե­րի ընդհ­ ան­ ու­ր թվաք­ ան­ ակ­ ը ո­րո­շե­լու, բակ­ ալ­ավ­րիա­ տ­ ի և մագ­ ի­ստր­ ատ­ ուր­ այի դաս­ ա­վա­նդմ­ ան լե­զու­ն ընտր­ ե­լու հնար­ ավ­ ո­րութ­ յան բաց­ ակ­ այութ­ յուն­ ը­։ ­Կազմ­ ակ­ ե­րպչ­ակ­ ան և ֆին­ անս­ ակ­ ան ինքն­ ավ­ ա­րութ­ յան տե­սան­ կյուն­ ից բուհ­ ե­րի ներ­կայաց­ ուց­ իչն­ ե­րի կարծ­ իք­ ով կա ո­րո­շակ­ ի սահմ­ ան­ ափ­ ակ­ ո­ւմ, մասն­ ավ­ ո­րապ­ ե­ս՝ արտ­ աք­ ին մարմ­ ինն­ ե­րի և բուհ­ ի ներ­կայաց­ ուց­ իչն­ ե­րի հավ­ ա­սար նե­րգ­րավ­վա­ծութ­ յան տես­ քով բուհ­ ի հո­գաբ­ արձ­ ու­նե­րի կազմ­ ո­ւմ։ Թե­պե­տ հար­ կ է նշել, որ ու­ սան­ ողն­ ե­րի շրջ­ ան­ ակ­ ո­ւմ կա կարծ­ իք, որ արտ­ աք­ ին նե­րգ­րավ­վա­ ծութ­ յուն­ ը միա­ յն նպաստ­ ու­մ է բուհ­ ի զարգ­ ացմ­ ան­ ը՝ գո­րծն­ ակ­ ան և առ­ ա­ջըն­թաց­ ին միտվ­ ած առ­ աջ­ ար­ կ­նե­րի ներ­կայացմ­ ամ­ բ։ Հե­տաք­ ր­ քիր է, որ բուհ­ ակ­ ան ֆին­ անս­ ակ­ ան ինքն­ ավ­ ա­րութ­ յան սահմ­ ան­ ա­ փակ­ ո­ւմ է դիտ­ ար­ կ­վո­ւմ նաև ուս­ ան­ ող­ ակ­ ան վար­ձավ­ ճար­նե­րից և ԸՆԿԱԼՈՒՄՆԵՐ 51 ուս­ ան­ ողն­ ե­րի քան­ ակ­ ից կախվ­ ա­ծութ­ յուն­ ը` շատ հաճ­ ախ դիտ­ ար­ կե­լով դա որ­պես հնար­ ավ­ որ ֆին­ անս­ ակ­ ան ե­կամտի հիմն­ ակ­ ան աղբ­ յու­ր։ Ընդհ­ անր­ ապ­ ես, հա­րցվ­ ած­նե­րի համ­ ոզմ­ ամ­ բ, բուհ­ ակ­ ան ցած­ ր ֆին­ անս­ ավ­ որ­ման հարց­ ը առ­ ա­նցք­ ային տեղ է զբաղ­ եց­ նում բո­լոր չորս ուղղ­ ութ­ յու­նն­ ե­րո­ւմ՝ ցած­ ր աշխ­ ատ­ ավ­ ար­ձե­րը և մեկ աղ­բյուր­ ից ֆին­ անս­ ավ­ ո­րում­ ը դիտ­ արկ­ ե­լով որ­պես բուհ­ ակ­ ան ինքն­ ավ­ ա­րութ­ յան սահմ­ ան­ ափ­ ակ­ ո­ւմ և ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան անբ­ ար­ ե­ վար­քութ­ յան դրսև­ որ­ման հիմն­ ակ­ ան պատճ­ առ­ ։ ­Հար­ ցվ­ ած­նե­րի շրջ­ ան­ ակ­ ո­ւմ առ­կա էր նաև կար­ծիք, որ ինստիտուցիոնալ ինքնավարությունը սահմ­ ան­ ափ­ ակվ­ ո­ւմ է բուհ­ ի կառ­ ա­վար­ման բար­ ձր օ­ղակ­նե­րո­վ՝ չը­նդգր­կե­լով այլ ստոր­ աբ­ ա­ ժան­ ու­մն­ եր, մասն­ ավ­ ո­րապ­ ես ամբ­ իո­ նն­ ե­րը/ վար­չակ­ ան ստոր­ ա­ բաժ­ ան­ ու­մն­ ե­րը միջ­ ամտ­ ու­մ են ուս­ ու­մն­ ակ­ ան գոր­ծընթ­ աց­ ի կազ­ մակ­ ե­րպմ­ ան հարց­ ե­րին, ո­րը թույլ չի տալ­իս ցուց­ աբ­ ե­րել ստեղ­ ծագ­ որ­ծակ­ ան անհ­ րաժ­ ե­շտ մո­տե­ցու­մ։ Այս­ ին­ քն, միջ­ ամ­տութ­ յան մե­խան­ իզմ­ ը վար­չար­ ար­ ակ­ ան է և չի կրո­ւմ ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան միջ­ ա­ վայր­ ին անհ­ րաժ­ ե­շտ արժ­ ե­համ­ ակ­ արգ­ ի և մշակ­ ույթ­ ի ձևավ­ որ­մա­ նը միտվ­ ած բնույթ։ ­Միև­նույն ժամ­ ան­ ակ, բուհ­ ե­րի ներ­կայաց­ ուց­ իչն­ ե­րը կարծ­ ու­մ են, որ մին­ չ լիի­ ր­ ավ ինքն­ ավ­ ա­րութ­ յան անց­ ում­ ը անհ­ րաժ­ ե­շտ է ստեղ­ ծել ներ­քին կա­նոն­ ակ­ արգ­ եր, ձևա­վո­րել արժ­ ե­համ­ ակ­ ար­ գ, որ­տեղ ինստ­ իտ­ ուց­ իո­ ­նալ խնդ­ իրն­ ե­րը վեր կդասվ­ են անձ­ նակ­ ան­ ից և բու­ հե­րի գոր­ծուն­ ե­ութ­ յուն­ ը կախվ­ ած չի լին­ ի անհ­ ատ­ ի անձ­ նային ար­ ժեք­նե­րից և սկզբ­ ո­ւնքն­ ե­րից­ ։­ Այսպ­ իս­ ով` ինստիտուցիոնալ ինք­նա­վա­րու­թյան վե­րա­բերյալ ըն­կա­լում­նե­րը թույլ են տա­լիս եզ­րա­հան­գել, որ, չնայած բուհ­ ե­ րի ինք­նա­վա­րու­թյան մի շա­րք սահ­մա­նա­փա­կո­ւմ­նե­րին, բու­ հե­րի ներ­կայա­ցու­ցիչ­նե­րը չեն մեկ­նա­բա­նո­ւմ դրա­նք որ­պես ինստիտուցիոնալ ինք­նա­վա­րու­թյան սահ­մա­նա­փա­կո­ւմ։ Դրա­նք ըն­կալ­վո­ւմ են որ­պես ի­րո­ղու­թյո­ւն, որն իր հեր­թին թույլ չի տա­ լիս հան­դես գալ նա­խա­ձեռ­նու­թյո­ւն­նե­րով, նոր գա­ղա­փար­նե­րի ա­ռա­ջա­դր­մա­մբ, տար­բեր տի­րույթ­նե­րո­ւմ սե­փա­կան քա­ղա­քա­ կա­նու­թյան մշակ­մամ­ բ և ի­րա­գո­րծ­մա­մբ։ 52 ՀԱՆՐԱՅԻՆ ԻՐԱԶԵԿՈՒՄ ԸՆԿ­ Ա­ԼՈՒ­ Մ­ՆԵ­Ր Ա­կա­դե­մի­ա­կան ա­զա­տու­թյո­ւն Ու­սու­մն­ աս­ իր­ ութ­ յան մասն­ ակ­ իցն­ ե­րի կողմ­ ից ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ութ­ յան հարց­ ը դիտ­ ար­ կ­վել է եր­կու հարթ­ ութ­ յո­ւնն­ ե­րո­ւմ՝ քաղ­ աք­ ակ­ ան­ ութ­ յան առկ­ այութ­ յան և իր­ ավ­ ո­ւնքն­ ե­րի կիր­ առ­ման: Հար­ ցմ­ ան բո­լոր մասն­ ակ­ իցն­ ե­րը նշել են, որ իր­ ե­նց բուհ­ ե­րն ունեն ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ութ­ յու­նն­ ե­րի վե­րաբ­ ե­րյալ որ­դեգ­րած քա­ ղաք­ ակ­ ան­ ութ­ յու­ն, և ակ­ ա­դե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ութ­ յու­նն­ ե­րը, հիմ­ նակ­ ան­ ու­մ, պաշ­ տպ­ անվ­ ած են իր­ ե­նց բուհ­ ե­րո­ւմ։ Հար­ ցմ­ ան մաս­ նակ­ իցն­ ե­րի մե­ծամ­ ասն­ ութ­ յուն­ ը գտ­նու­մ է, որ ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ութ­ յու­նն­ ե­րի պաշ­ տպ­ ան­ ութ­ յուն­ ը գտնվ­ ո­ւմ է կառ­ ա­վար­ման, ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան և ուս­ ան­ ող­ ա­կան օ­ղակն­ ե­րի իր­ ավ­ ա­սու­թյու­նն­ ե­րի տիր­ ույթ­ ո­ւմ, որտ­ եղ յուր­ աք­ անչ­ յու­րն ուն­ ի իր դեր­ ակ­ ատ­ ար­ ում­ ը։­ Ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ութ­ յուն­ ը դիտվ­ ո­ւմ է որ­պես ազ­ ատ մտք­ եր արտ­ ահ­ այտ­ ե­լու, անկ­ ախ հե­տազ­ ոտ­ ութ­ յու­նն­ եր իր­ ակ­ ա­նացն­ ե­լու և արդ­ յու­նքն­ ե­րը հրապ­ ար­ ակ­ ե­լու հնար­ ավ­ ո­րութ­ յու­ն։ Համ­ աձ­ այն հա­վա­քագ­ ր­ված քան­ ակ­ ակ­ ան տվ յալն­ ե­րի` հար­ ցվ­ ած­ նե­րի 81.8%-ը գտ­նու­մ է, որ ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ու­թյու­նն­ ե­րը մե­ծամ­ աս­ ամ­ բ պաշ­ տպ­ անվ­ ած են իր­ ե­նց բուհ­ ո­ւմ, մին­ չդ­ եռ մնաց­ յալ 18.2%-ը գտ­նո­ւմ է՝ ոչ այդք­ ա­ն։ Բուհ­ ե­րի ներ­կայաց­ ուց­ իչն­ ե­րը հիմ­ նակ­ ան­ ու­մ վայե­լու­մ են ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ութ­ յու­ն և չուն­ են որ­ևէ կաշկ­ ան­ դվ­ ա­ծութ­ յու­ն մասն­ ագ­ ի­տակ­ ան կարծ­ իք ար­տահ­ այ­ տե­լու, դաս­ ավ­ ա­նդմ­ ան մե­թոդ­նե­րը ընտր­ ե­լու և կիր­ ա­ռե­լու, ինչ­ պես նաև դաս­ ըն­թաց­ ից բխող գրա­կան­ ութ­ յան, հե­տազ­ ո­տութ­ յան թե­մայի ընտր­ ութ­ յան և արդ­ յու­նքն­ ե­րի հրապ­ ար­ ակմ­ ան հարց­ ու­մ։ Սա­կայն, գրե­թե բո­լոր­ ը նշել են, որ ուն­ են ո­րո­շակ­ ի սահ­ման­ ափ­ ա­ կո­ւմն­ եր գնահ­ ատմ­ ան մե­թոդն­ ե­րի ընտր­ ութ­ յան հարց­ ո­ւմ և շատ հաճ­ ախ գնահ­ ատմ­ ան ձևե­րը կե­նտր­ ո­նացվ­ ած, կանխ­ որ­ ոշվ­ ած են։ ԸՆԿԱԼՈՒՄՆԵՐ 53 Սա ոչ միա­ յն թույլ չի տալ­իս ընտր­ ել ուս­ ու­մն­ առ­ ու­թյան վերջ­նար­ դյու­նքն­ ե­րին համ­ ապ­ ատ­ ասխ­ ան գնահ­ ատմ­ ան անհ­ րաժ­ ե­շտ մե­ թոդ­նե­րը, այլև գնահ­ ատմ­ ան ո­րոշ ձևե­րի դեպ­քո­ւմ, ինչպ­ ես օ­րի­ նակ­ ՝ թեստ­ ե­րի, ուն­ ի բաց­ ա­սակ­ ան ազդ­ ե­ցութ­ յու­ն գնա­հատմ­ ան գոր­ծընթ­ աց­ ի վրա։­ Այն­ ու­ամ­ ե­նայն­ իվ, բուհ­ ե­րի ներ­կայաց­ ուց­ իչն­ ե­րի հա­մոզմ­ ամ­ բ, ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ութ­ յու­նն­ ե­րը չպե­տք է ըն­կալվ­ են որ­պես ամ­ ե­նաթ­ ո­ղութ­ յու­ն, այլ՝ զուգ­ ո­րդվ­ են պատ­ ասխ­ ան­ ատվ­ ու­թյան ստան­ ձմ­ ամ­ բ։ Ու­սու­մն­ աս­ իր­ ութ­ յան մասն­ ակ­ ից թե՛ դաս­ ախ­ ոսն­ ե­րի, թե՛ ուս­ ա­ նողն­ ե­րի կողմ­ ից կարև­ որ­վո­ւմ է դաս­ ախ­ ոս­ ի կողմ­ ից իր մասն­ ա­ գի­տակ­ ան գի­տե­լիք­ ի շար­ ուն­ ակ­ ակ­ ան արդ­ իա­ կ­ ան­ ացմ­ ան, լսա­ րան­ ում ուս­ ա­նողն­ ե­րին անհ­ րաժ­ ե­շտ գի­տե­լիք­ ի փո­խան­ ցմ­ ան և հմ­տութ­ յուն­նե­րի ձևա­վոր­ման կարև­ ո­րութ­ յան գի­տակց­ ում­ ը։ Ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան հանր­ ութ­ յան ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ու­թյու­նն­ ե­րի ապ­ ահ­ ով­ման մշակ­ ույթ­ ի ձևա­վո­րում­ ը և անհ­ րաժ­ ե­շտ ար­ժե­համ­ ա­ կարգ­ ի արմ­ ատ­ ավ­ ո­րում­ ը կար­ ող է իր­ ակ­ ան­ ացվ­ ել համ­ ա­պատ­ աս­ խան կա­նոն­ ա­կարգ­ ե­րի և հաշվ­ ետ­վո­ղակ­ ան­ ութ­ յան սկզ­բո­ւնքն­ ե­րի ներդր­մամ­ բ։­ Ա­նդր­ ադ­ ար­ ձ կատ­ ար­ ե­լով ու­սան­ ողն­ ե­րի ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ու­ թյու­նն­ ե­րին­ ՝ հար­ կ է նշել, որ այն ըն­կալվ­ ո­ւմ է հիմն­ ակ­ ան­ ու­մ որ­ պես ազ­ ատ կարծ­ իք արտ­ ահ­ այտ­ ե­լու իր­ ավ­ ո­ւնք։ Ուս­ ու­մն­ աս­ իր­ ութ­ յան մասն­ ակ­ իցն­ ե­րից միա­ յն մի քան­ իս­ ը նշեց­ ին, որ ուս­ ա­նողն­ ե­րի կողմ­ ից հե­տազ­ ոտ­ ակ­ ան թե­ման­ ե­րի ընտր­ ութ­ յու­ նը ևս գտնվ­ ո­ւմ է ուս­ ան­ ողն­ ե­րի ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ազ­ ատ­ ութ­ յունն­ ե­ րի շր­ջան­ ակ­ ո­ւմ։ Սա հիմն­ ակ­ ան­ ու­մ պայմ­ ան­ ավ­ որ­ված է այն հան­ գա­մանք­ ով, որ ավ­ ար­տակ­ ան աշխ­ ատ­ ան­ քն­ ե­րի թե­ման­ ե­րն առ­ ա­ ջադ­ րվ­ ո­ւմ են հիմն­ ակ­ ան­ ու­մ ամբ­ իո­ նն­ ե­րի կողմ­ ից, և ար­դյու­նք­ ո­ւմ հազվ­ ա­դեպ է լին­ ու­մ, որ ուս­ ան­ ող­ ը ցուց­ աբ­ ե­րո­ւմ է նա­խաձ­ եռ­նո­ ղակ­ ան­ ութ­ յու­ն իր թե­մայի ընտր­ ութ­ յան հարց­ ու­մ։ Այն­ ո­ւամ­ ե­նայ­ նիվ, բուհ­ ե­րը բաց են ուս­ ան­ ողն­ ե­րի առ­ ա­ջար­ կ­նե­րին, և ուս­ ան­ ող­ ի կողմ­ ից ցանկ­ ութ­ յան դեպ­քո­ւմ թե­ման կար­ ող է քնն­ ար­ կ­վել համ­ ա­ տե­ղ։ 54 ՀԱՆՐԱՅԻՆ ԻՐԱԶԵԿՈՒՄ Այսպ­ իս­ ով` հա­րց­ված­նե­րը գտնում են, որ, ընդ­հա­նո­ւր առ­մա­ մբ, ի­րենց ա­կա­դե­մի­ա­կան ա­զա­տու­թյու­նը, մաս­նա­վո­րա­պե­ս՝ դա­ սա­վան­դե­լու և քն­նար­կո­ւմ­ներ կազ­մա­կեր­պե­լու, հե­տա­զո­տա­կան գոր­ծու­նե­ու­թյո­ւն ծա­վա­լե­լու և ար­դյո­ւնք­նե­րը հրա­պար­ ա­կե­լու, ա­զատ ար­տա­հայ­տե­լու կար­ծի­քը հաս­տա­տու­թյան կամ հա­մա­ կար­գի վե­րա­բե­րյալ, ա­զատ մաս­նակ­ցե­լու ա­կա­դե­մի­ա­կան ներ­ կայա­ցո­ւց­չա­կան մար­մին­նե­րո­ւմ, որ­ևի­ցե կե­րպ սահ­մա­նա­փակ­ ված չէ։ Սա­կայն, միև­նույն ժա­մա­նակ, ա­կա­դե­մի­ա­կան ա­զա­տու­ թյու­նը հա­ճախ ըն­կալ­վո­ւմ է որ­պես ա­մե­նա­թո­ղու­թյուն, ուս­տի` ան­հրաժ­ ե­շտ են լայն լու­սա­բան­ման աշ­խա­տա­նք­նե­ր՝ ա­կա­դե­մի­ ա­կան ա­զա­տու­թյան ի­րա­վո­ւն­քը պա­տաս­խա­նատ­վու­թյամ­ բ և մաս­նա­գի­տա­կան է­թի­կայի սկզ­բո­ւնք­նե­րի զու­գոր­ դ­մամբ կի­րա­ ռե­լու վե­րա­բե­րյա­լ։ Ու­սա­նող­նե­րի ա­կա­դե­մի­ա­կան ա­զա­տու­թյու­նը մա­սա­մբ սահ­մա­նա­փակ­ված է, քա­նի որ ի սկզ­բա­նե ի­րե­նք հնա­ րա­վո­րու­թյո­ւն չու­նեն ա­ռա­ջադ­րե­լու ի­րենց հե­տա­քրք­րող ու­սում­ նա­սի­րու­թյան թե­ման, ո­րը չի ըն­կալ­վո­ւմ որ­պես ի­րե­նց ա­կա­դե­ մի­ա­կան ա­զա­տու­թյան սահ­մա­նա­փա­կո­ւմ՝ են­թադ­րե­լով, որ դա կա­նո­նա­կար­գային է, ո­րը չի քնն­վո­ւմ և ըն­դո­ւն­վո­ւմ է որ­պես ի­րո­ ղու­թյո­ւն։ 55 ԸՆԿ­ Ա­ԼՈՒ­ Մ­ՆԵ­Ր Ա­կա­դե­մի­ա­կան բար­ եվ­ արք­ ու­թյո­ւն Մասն­ ակ­ իցն­ ե­րը հաճ­ ախ«ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան բար­ ե­վար­քութ­ յու­ն» և «ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան ազնվ­ ու­թյու­ն» հասկ­ աց­ ութ­ յու­նն­ ե­րը կիր­ առ­ ո­ւմ են միմ­ յան­ ց փոխարեն: Ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան բար­ ե­վար­քութ­ յունը զու­ գա­դրվ­ ո­ւմ է բուհ­ ի ներ­կայա­ցուց­ իչն­ ե­րի կողմ­ ից բար­ ե­կր­թութ­ յան, օ­րին­ ակ­ ան­ ութ­ յան, սոց­ իա­ լ­ակ­ ան արդ­ ար­ ութ­ յան և թափ­ անց­ ի­ կութ­ յան ապ­ ահ­ ով­ման, էմ­պատ­ իա­ յի դրսև­ որ­ման, ինչպ­ ես նաև բար­ ոյակ­ ան և է­թիկ­ ակ­ ան նոր­մե­րին հետ­ևե­լու հետ: Մասն­ ակ­ ից դաս­ ախ­ ոսն­ ե­րի և ուս­ ան­ ող­նե­րի ըն­կալ­ու­մն­ ե­րը ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան բար­ ե­վար­քութ­ յան վերաբերյալ, ըստ է­ութ­ յան, նույնն են` մի բա­ ցառ­ ու­թյամբ, որ դաս­ ախ­ ոսն­ ե­րի ձևա­կեր­պու­մն­ ե­րն ավ­ ե­լի մասն­ ա­ վո­րեց­ված են և օ­րին­ ակն­ ե­րով հագ­ ե­ցած, մին­ չդ­ եռ ուս­ ան­ ողն­ ե­րը հիմն­ ակ­ ան­ ու­մ ընդհ­ անր­ ակ­ ան են դիտ­ արկ­ ո­ւմ բար­ ե­վար­քութ­ յուն­ ը որ­պես բար­ ոյակ­ ան և էթ­ իկ­ ակ­ ան նորմ­ ե­րի պահպ­ ան­ ու­մ: Ուս­ ու­մն­ աս­ իր­ ութ­ յան մասն­ ակ­ իցն­ ե­րը գտ­նու­մ են, որ ա­կադ­ ե­միա­ ­ կան բար­ ե­վար­քութ­ յան խրա­խու­սմ­ ան ձևը սեփ­ ակ­ ան անձ­ ի բար­ ե­ վա­րք օ­րին­ ակ­ ն է, այս­ ին­ քն՝ սե­փակ­ ան անձ­ ի համ­ ար բա­րե­վար­քու­ թյան նոր­մե­րի անհ­ ատ­ ակ­ ան սահմ­ ան­ ում­ ը և ցուց­ ադր­ ում­ ը: Սա­ կայն, այս դեպ­քե­րո­ւմ, մտա­վա­խութ­ յու­ն կա, որ ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան բար­ ե­վար­քութ­ յուն­ ը չի լին­ ի ընդհ­ անր­ ակ­ ան ըն­դուն­ ե­լի արժ­ եք և չի խթա­նի հա­մապ­ ատ­ ասխ­ ան մշակ­ ույթ­ ի ձևա­վո­րում­ ը: Մասն­ ա­ կիցն­ ե­րը, լին­ ե­լով մարզ­ ային բուհ­ ե­րի ներ­կայաց­ ուց­ իչն­ եր, նշեց­ ին, որ իր­ ե­նց համ­ այնքն­ ե­րը փոք­ ր են, և անբ­ ար­ ե­վա­րք պահվ­ ա­ծքն անմ­ իջ­ ա­պես տե­սան­ ե­լի է, ուստ­ ի` նման­ ատ­ իպ դրսև­ ո­րո­ւմն­ ե­րը հազվ­ ա­դեպ են պատ­ ահ­ ո­ւմ իր­ ե­նց միջ­ ավ­ այր­ ո­ւմ: Անխ­ ոս, այստ­ եղ ևս մշա­կութ­ ային առ­ ա­նձն­ ահ­ ատկ­ ութ­ յու­նն­ ե­րն ուն­ են իր­ ե­նց ազդ­ ե­ ցութ­ յուն­ ը: Օ­րին­ ակ­ ՝ ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան անբ­ ար­ ե­վար­քութ­ յան դրսև­ ո­ րումն­ ե­րից ուս­ ան­ ող­ ի վրա ձայն բար­ ձ­րացն­ ե­լը չի գի­տակ­ ցվ­ ո­ւմ որ­ 56 ՀԱՆՐԱՅԻՆ ԻՐԱԶԵԿՈՒՄ պես ա­կադ­ ե­մի­ակ­ ան անբ­ ա­րե­վար­քութ­ յու­ն, այլ հո­գա­տար­ ութ­ յու­ն ուս­ ան­ ող­ ի հա­մար կամ միա­ կ սաստ­ ող միջ­ ո­ցը ուս­ ան­ ո­ղի կողմ­ ից անբ­ ար­ ե­վա­րք պահվ­ ած­քի դեպ­քո­ւմ: Վեր­ջին­ իս համ­ ա­տե­քստ­ ու­մ մասն­ ակ­ իցն­ ե­րը նշու­մ են, որ հարկ­ ավ­ որ է բար­ ձ­րացն­ ել դաս­ ախ­ ո­ սի ար­ժե­քը և հանր­ ային կար­գա­վի­ճակ­ ը, այդ թվո­ւմ՝ ՀՀ կառ­ ա­վա­ րութ­ յան միջ­ ամտ­ ութ­ յամ­ բ, ո­րը ևս թույլ կտա խուս­ ափ­ ել ուս­ ան­ ող­ նե­րի կողմ­ ից անբ­ ար­ ե­վա­րք դրսև­ ո­րո­ւմն­ ե­րից:­ Ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան անբ­ ար­ ե­վար­քութ­ յուն­ ից մասն­ ակ­ իցն­ ե­րը նշու­մ են գրա­գո­ղութ­ յուն­ ը, ան­ ազ­ նվ­ ու­թյուն­ ը, մասն­ ագ­ ի­տակ­ ան անպ­ ատ­ րաս­ տվ­ ա­ծութ­ յուն­ ը և գոր­ծատ­ ու­ի կողմ­ ից նման­ ատ­ իպ եր­ևույթ­ ի հանդ­ եպ հանդ­ ու­րժ­ ո­ղակ­ ան­ ութ­ յուն­ ը: Չն­ այած բուհ­ ե­րի մե­ծամ­ աս­նութ­ յուն­ ու­մ է­թիկ­ այի կան­ ո­նակ­ արգ­ ի առ­կայութ­ յան­ ը` ըստ հար­ ց­ված­նե­րի այն ևս հռ­չակ­ ագ­րային է և գո­րծն­ ակ­ ան­ ու­մ չի կիր­ առ­վո­ւմ: Ա­վե­լին, մասն­ ակ­ իցն­ ե­րի համ­ ոզ­ մամ­ բ, է­թիկ­ այի կան­ ոն­ ակ­ ար­գե­րը պե­տք է վե­րան­ այվ­ են և ավ­ ե­լի հստ­ ակ ձևա­կեր­պեն արժ­ եք­նե­րը, պատ­ ասխ­ ան­ ատվ­ ու­թյու­նն­ ե­րը և իր­ ագ­ ո­րծմ­ ան մեխ­ ան­ իզ­ մն­ ե­րը: Այսպիսով` ա­կա­դե­մի­ա­կան բա­րե­վար­քու­թան վե­րա­բե­րյալ պատ­կե­րա­ցո­ւմ­նե­րը մա­սամբ հա­մա­հո­ւնչ են Ա­կա­դե­մի­ա­կան բա­ րե­վար­քու­թյան եվ­րո­պա­կան ցան­ցի ձևա­կե­րպ­մա­նը, սա­կայն բա­ րե­վար­քու­թյո­ւն հաս­կաց­ ու­թյո­ւնն ա­վե­լի շատ կի­րա­ռ­վում է մի­ջա­ նձն­ ային հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րի հա­մա­տե­քս­տո­ւմ, քան օ­րի­նա­կ՝ հե­տա­զո­տու­թյո­ւն­նե­րի ի­րա­կա­նաց­ման: Այն­պի­սի հաս­կա­ցու­թյո­ւն­ ներ, ինչ­պի­սիք են` պա­տաս­խա­նատ­վու­թյու­նը հե­տա­զո­տու­թյան հու­սա­լի­ու­թյան, հե­տա­զո­տու­թյան հա­վաս­տի մե­թո­դա­բա­նու­թյան կի­րառ­ման, հե­ղի­նա­կային ի­րա­վո­ւն­քի և բա­րե­վա­րք հե­տա­զո­տու­ թյա­նը վե­րա­բե­րող այլ հաս­կաց­ ու­թյո­ւն­ներ չեն բա­րձ­րա­ձայն­վո­ւմ հա­րց­ված­նե­րի կող­մից, ուս­տի` չեն դի­տա­րկ­վում որ­պես հե­տա­զո­ տա­կան բա­րե­վար­քու­թյան մա­ս։ ­ 57 ԸՆԿ­ Ա­ԼՈՒ­ Մ­ՆԵ­Ր Ա­կա­դե­մի­ա­կան ազնվ­ ու­թյո­ւն Հար­ ցմ­ ան­ ը մասն­ ակց­ ած բուհ­ ե­րից մե­ծամ­ ասն­ ութ­ յու­նն ուն­ ի մշակ­ ված փաստ­ աթ­ ո­ւղթ/կ­ արգ­ ա­վո­րո­ւմ ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ազնվ­ ու­թյան վե­րաբ­ ե­րյալ: Սակ­ այն, ինչպ­ ես այլ դեպ­քե­րո­ւմ, վեր­ջինն­ ե­րս կրում են խիս­ տ ֆոր­մալ բնույթ և գո­րծն­ ակ­ ան­ ու­մ չեն իր­ ա­գո­րծվ­ ում: Ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան ազնվ­ ու­թյուն­ ը բուհ­ ակ­ ան հանր­ ութ­ յան կողմ­ ից ըն­ կալվ­ ո­ւմ է որ­պես դաս­ ախ­ ոս­ ի օ­րին­ ապ­ ահ լին­ ե­լը, առ­ ա­նց կեղ­ծիք­ ի և խաբ­ ե­ութ­ յան, թափ­ անց­ իկ աշխ­ ատ­ ե­լը, հարգ­ ա­լից և ազն­ իվ լի­ նե­լը միմ­ յան­ ց նկատմ­ ամ­ բ։ Հար­ կ է ընգդ­ծել, որ հար­ ցվ­ ածն­ ե­րը ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ազնվ­ ու­թյու­ նը դիտ­ արկ­ ո­ւմ է­ին որ­պես անհ­ ատ­ ակ­ ան արժ­ ե­համ­ ակ­ արգ­ ի առ­ կայութ­ յան արդ­ յու­նք կամ փո­քր համ­ այնք լին­ ե­լու հանգ­ ամ­ անք­ ով, որ­տեղ«ա­մո­թ» է այս կամ այն ան­ ազն­ իվ դրսև­ ո­րում­ ը։ Սա­կայն, ոչ միշ­ տ է, որ մաս­նակ­ իցն­ ե­րն ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան ազնվ­ ու­թյուն­ ը դիտ­ ար­ կո­ւմ է­ին որ­պես պատ­ ասխ­ ան­ ատվ­ ու­թյու­ն՝ հանր­ օ­գո­ւտ մասն­ ա­ գետ պատր­ աստ­ ե­լու և քաղ­ աք­ աց­ ի ձևավ­ ո­րե­լու առ­ ա­քե­լութ­ յամբ։ Ու­սու­մն­ աս­ իր­ ութ­ յան մասն­ ակ­ իցն­ ե­րը որ­պես ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ան­ ազ­ նվ­ ու­թյան ձևեր հստ­ ակ առ­ ա­նձն­ ացն­ ու­մ են գրա­գո­ղութ­ յուն­ ը և արտ­ ագր­ ութ­ յուն­ ը, ընդ ո­րո­ւմ՝ շեշտ­ ե­լով, որ ուս­ ան­ ող­նե­րը հա­ ճախ ավ­ ե­լի շատ են դիմ­ ո­ւմ ան­ ազ­ նվ­ ու­թյան, քան դաս­ ա­խոսն­ ե­րը: Այս եր­կու դրս­ևո­րո­ւմն­ ե­րի ակնհ­ այտ առ­կայութ­ յան մաս­ ին է խո­ սում նաև բուհ­ ակ­ ան համ­ այնք­ ի կողմ­ ից դրան­ ց ու ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ան­ ազ­ նվ­ ու­թյան զուգ­ ադ­րում­ ը։ ­Հար­ ցմ­ ան մասն­ ակ­ իցն­ ե­րն առ­ ա­նձն­ ացն­ ու­մ են ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ան­ ազ­ նվ­ ու­թյան դեմ պայք­ ա­րի մի քան­ ի ձևե­ր՝ մե­ծամ­ աս­ ամ­ բ մատ­ նանշ­ ե­լով իր­ ա­զեկ­վա­ծութ­ յան և իր­ ավ­ ա­գի­տակց­ ութ­ յան բար­ ձ­րաց­ ման, ար­ժե­հա­մակ­ արգ­ ի ձևա­վոր­ման անհ­ րաժ­ եշ­տութ­ յուն­ ը։ Ու­սա­ 58 ՀԱՆՐԱՅԻՆ Ի­ՐԱ­ԶԵ­ԿՈ­ՒՄ նողն­ ե­րի կարծ­ իք­ ով ան­ ազ­ նվ­ ու­թյան դեմ պայք­ ար­ ը պե­տք է սկս­ ել վաղ տար­ իք­ ից` դե­ռևս դպ­րո­ցից, իսկ համ­ ալս­ ար­ ան­ ու­մ պե­տք է գոր­ծեն պատժ­ իչ մեխ­ ան­ իզ­ մն­ ե­ր։ Հ­ ե­տաք­ ր­քիր է, որ այնպ­ ի­սի ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ան­ ա­զնվ­ ու­թյան դրսևոր­ ո­ւմն­ եր, ինչպ­ իս­ իք են` կաշ­ առ­ ք տալ­ը, խաբ­ ե­լը, այլ­ոց աշ­ խատ­ անք­ ը որ­պես սե­փակ­ ան աշխ­ ատ­ ան­ ք ներ­կայացն­ ե­լը առ­ անձ­ նակ­ ի քնն­ ութ­ յան առ­ ար­կա չեն դառն­ ու­մ բուհ­ ակ­ ան համ­ այնք­ ի կողմ­ ից­ ՝ դրան­ ք արձ­ ան­ ագ­ ր­վե­լով կամ որ­պես մասն­ ակ­ ի դեպ­քեր, ո­րո­նք արմ­ ատ­ աց­ ած չեն բուհ­ ե­րո­ւմ, կամ էլ, ե­թե, այն­ ո­ւամ­ ե­նայ­ նիվ, տար­ ածվ­ ած են, այդ մաս­ ին չեն բար­ ձ­րաձ­ այն­ ու­մ: Սա հիմ­ նակ­ ան­ ու­մ պայմ­ ան­ ավ­ որ­ված է մշակ­ ութ­ ային առ­ ա­նձն­ ահ­ ատկ­ ու­ թյունն­ ե­րով, իսկ նման­ ատ­ իպ դեպ­քե­րի ազդ­ ար­ ար­ ո­ւմն ըն­կալվ­ ո­ւմ է որ­պես մատն­ ութ­ յու­ն և պար­սավ­ ե­լի է հանր­ ութ­ յան կող­մից­ ։ Մշա­ կութ­ ային առ­ ա­նձն­ ահ­ ատկ­ ութ­ յու­նն­ ե­րով և փոք­ ր համ­ այնք լին­ ե­լով պայմ­ ան­ ավ­ որ­վա­ծ՝ հաճ­ ախ կար­ ե­լի է հանդ­ իպ­ ել հով­հա­նավ­ որ­չու­ թյան, հատկ­ ապ­ ես` գնահ­ ատմ­ ան գոր­ծընթ­ աց­ ու­մ, ինչպես նաև արտ­ ագր­ ութ­ յուն և աջ­ ակ­ցութ­ յու­ն գոր­ծընկ­ ե­րո­ջը, ո­րը հիմն­ ակ­ ա­ նու­մ չի դիտ­ ար­ կ­վո­ւմ որպ­ ես ակ­ ադ­ ե­միա­ կ­ ան ան­ ազ­ նվ­ ու­թյու­ն: Ըս­ տ մասն­ ակ­ իցն­ ե­րի՝ վե­րոնշ­ յալ դրսև­ ո­րո­ւմն­ ե­րի պատ­ճառ­նե­րը շատ են, սակ­ այն կար­ ե­լի է առ­ ա­նձն­ ացն­ ել հիմն­ ակ­ ան­ ու­մ ցած­ ր վար­ձատր­ ութ­ յուն­ ը, անբ­ ար­ ե­խիղ­ ճ վե­րաբ­ եր­մո­ւնք­ ը, ի­րազ­ եկ­վա­ ծութ­ յան պակ­ աս­ ը, ուս­ ու­մն­ ակ­ ան գոր­ծընթ­ աց­ ի ոչ արդ­ յուն­ ավ­ ետ կազմ­ ակ­ եր­պում­ ը և գնահ­ ատմ­ ան համ­ ակ­ արգ­ ի թե­րու­թյու­նն­ ե­րը, գրա­գո­ղութ­ յան վե­րաբ­ ե­րյալ դաս­ ընթ­ ացն­ ե­րի պակ­ աս­ ը՝ հատկ­ ա­ պես բա­րձ­րագ­ ույն կր­թութ­ յան առ­ ա­ջին մակ­ արդ­ ակ­ ի կր­թակ­ ան ծրագր­ ե­րո­ւմ, դաս­ ընթ­ աց­ ի ըն­թացք­ ո­ւմ ուս­ ան­ ող­ ի մոտ քնն­ ող­ ա­ կան մտած­ ե­լա­կեր­պի դրսև­ ո­րո­ւմն­ ե­րի ներ­կայաց­ ում­ ը չխթ­ ա­նող միջ­ ավ­ այր­ ը: Մասն­ ակ­ իցն­ ե­րի համ­ ոզմ­ ամ­ բ` ստեղ­ ծվ­ ած իր­ ավ­ ի­ճա­ կը կար­ ե­լի է բար­ ե­լավ­ ել դաս­ ախ­ ոսն­ ե­րի և ուս­ ան­ ողն­ ե­րի ակտ­ իվ երկ­խոս­ ութ­ յան, բուհ­ ակ­ ան համ­ այնք­ ի իր­ ազ­ եկ­վա­ծութ­ յան բար­ ձ­ րացմ­ ան, առ­ անձ­ ին դաս­ ընթ­ ացն­ ե­րի և աշխ­ ատ­ աժ­ ո­ղով­նե­րի կազ­ մակ­ ե­րպմ­ ան միջ­ ո­ցով: Ըստ նրան­ ց՝ կարև­ որ է նաև այդ աշխ­ ա­ տաժ­ ո­ղով­նե­րին բուհ­ ակ­ ան լայն հանր­ ութ­ յան մասն­ ակ­ցութ­ յուն­ ը, այլ­ապ­ ես գի­տե­լիք­ ը հիմն­ ակ­ ան­ ու­մ պտտվ­ ո­ւմ է նույն շրջ­ ան­ ակ­ ո­ւմ, ԸՆԿԱԼՈՒՄՆԵՐ 59 ո­րը խո­չընդ­ ոտ­ ու­մ է համ­ ապ­ ատ­ ասխ­ ան«ա­զնվ­ ու­թյան վրա հիմ­ ն­ վա­ծ» մշակ­ ույթ­ ի ձևա­վոր­ման­ ը: Ա­վե­լին, անհ­ րաժ­ ե­շտ է«խոսք­ ե­ րից ան­ցու­մ կատ­ ար­ ել մե­խան­ իզ­ մն­ ե­րի մշակմ­ ան­ ը, իսկ այն­ ուհ­ ե­ տև՝ դրան­ ց իր­ ագ­ ո­րծմ­ ան­ ը»: ­Հար­ ցվ­ ած­նե­րը, այնպ­ իս­ ի դրսև­ ո­րո­ւմն­ եր, ինչպ­ իս­ իք են` նյութ­ ե­րի գո­ղութ­ յուն­ ը կամ գրա­ռո­ւմն­ ե­րի կեղ­ծում­ ը, չեն հիշ­ ատ­ ակ­ ո­ւմ որ­ պես ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան ան­ ազ­ նվ­ ու­թյան դրսև­ ո­րո­ւմ, քանի որ նմա­ նատ­ իպ դրսև­ ո­րո­ւմն­ ե­րը քիչ են հանդ­ իպ­ ու­մ առ­ օ­րյա գոր­ծուն­ ե­ու­ թյուն­ ու­մ։ Այսպ­ իս­ ով` ա­կա­դե­մի­ա­կան ազն­վու­թյան վե­րա­բե­րյալ ըն­կա­լո­ ւմ­նե­րը թույլ են տա­լիս եզ­րա­հան­գել, որ, չնայած գոր­ծող կա­ նո­նա­կար­գե­րի, այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ առ­կա են գրա­գո­ղու­թյան և ար­տագ­րու­թյան դեպ­քեր, ո­րո­նց դեմ պայ­քա­րը հիմ­նա­կա­նո­ ւմ թո­ղն­ված է ան­հատ­նե­րի բա­րե­վար­քու­թյան դրս­ևոր­մա­նը, և այդ կա­նո­նա­կար­գե­րը լայ­նո­րեն չեն կի­րառ­վո­ւմ։ Ա­կա­դե­մի­ա­կան ազն­վու­թյան և ա­նազ­նիվ դրս­ևո­րո­ւմ­նե­րի ըն­կա­լո­ւմ­նե­րը հիմ­նա­ կա­նո­ւմ ձևա­վոր­ված են ի­րե­նց փոր­ձառ­ ու­թյան շո­ւրջ, և եր­բե­մն ո­րոշ ա­նազ­նիվ դրս­ևո­րո­ւմ­նե­րը չեն հի­շա­տակ­վո­ւմ կա­՛մ դրա­նց սա­կա­վու­թյան, կա­՛մ մշա­կու­թային ա­ռա­նձ­նա­հատ­կու­թյո­ւն­նե­րով պայ­մա­նա­վոր­վա­ծ։ 60 ԳՐԱԿ­ Ա­ՆՈՒ­ ԹՅՈՒ­ Ն 1 | Estermann, Thomas, Terhi Nokkala and Steinel Monika. 2011. “University Autonomy in Europe- Scorecard.” November 08 Report of the European University Association. 2 | Estermann, Thomas and Enora Bennetot Pruvot. 2017.“University Autonomy in Europe- Scorecard.” Report of the European University Association. 3 | Marginson, Simon. 2013.“Emerging higher education in the postConfucian heritage zone.” In D. Araya& P. Marber(Eds.), Higher education in the global age: Education policy, practice and promise in emerging societies(pp. 89–112). New York, NY: Routledge, p. 107. 4 | Thorens, J.(2006)‘Liberties, freedom and autonomy: A few reflections on academia’s estate’, Higher Education Policy 19(1): 87–110. 5 | Cary Nelson(AAUP president),“Defining Academic Freedom” Inside Higher Education(Dec. 21, 2010). Accessed January 28, 2018. 6 | European Network for Academic Integrity(ENAI), 2018. Glossary, Definition of academic ethics by Maira Chiera, August 13, 2018. Ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան բար­ ե­վար­քութ­ յան եվ­րո­պակ­ ան ցան­ ց, 2018, http://www.academicintegrity.eu/wp/glossary/academic-integrity/ 7 | Vaux D.L.(2016) Scientific Misconduct: Falsification, Fabrication, and Misappropriation of Credit. In: Bretag T.(eds) Handbook of Academic Integrity. Springer, Singapore. https://doi. org/10.1007/978-981-287-098-8_26 8 | William J. Bowers,“Student Dishonesty and Its Control In College”, Bureau of Applied Social Research,Columbia University, 1964 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 61 9 | Donald L. McCabe, Linda Trevino, Kenneth Butterfield, “Cheating in Academic Institutions: A Decade of Research”, Ethics and Behaviour, 11(3), p. 219-232; McCabe, D. L.,& Treviño, L. K.(1997). Individual and contextual influences on academic dishonesty: A multicampus investigation, Research in Higher Education, 38, 379–396; McCabe, D. L., Treviño, L. K.,& Butterfield, K. D.(1996). The influence of collegiate and corporate codes of conduct on ethics-related behavior in the workplace, Business Ethics Quarterly, 6, 461–476. 10 | Fishman T., 2014.“The Fundamental Values of Academic Integrity”. The Second Edition licensed by the International Center for Academic Integrity. Clemson University. https:// www.academicintegrity.org/wp-content/uploads/2017/12/ Fundamental-Values-2014.pdf 11 | Անտ­ ոն­ յան Քրիստ­ ին­ ե,«Ա­կադ­ ե­միա­ կ­ ան ան­ ազ­ նվ­ ութ­ յան դր­ սեւ­որ­ ո­ւմն­ ե­րը ՀՀ բուհ­ ակ­ ան համ­ ակ­ արգ­ ո­ւմ», Բաց հաս­ ա­րա­ կութ­ յան հիմն­ ադր­ ամն­ եր, 2013: https://www.researchgate. net/publication/331231466_Akademiakan_anaznvutyan_ drsevorumner_HH_buhakan_hamakargum 12 | Bretag, Tracey. Handbook of Academic Integrity. SpringerVerlag Singapur, January 2016.­ 13 | European Science Foundation& ALLEA(ALL European Academies).(2011). The European code of conduct for research integrity. http://www.esf.org/fileadmin/Public_documents/ Publications/Code_Conduct_ResearchIntegrity.pdf 14 | InterAcademy Council/IAP – The Global Network of Science Academies.(2012). Responsible conduct in the global research enterprise: A policy report. http://www. interacademies.net/ File.aspx?id=19789 62 ՀՂՈՒՄԵՐ 1 | http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=13144&URL_DO=DO_ TOPIC&URL_SECTION=201.html 2 | http://www.magna-charta.org/resources/files/the-magna-charta/ english 3 | https://eua.eu/resources/publications/642:salamancaconvention-2001.html 4 | https://eua.eu/resources/publications/638:graz-declaration-2003.html 5 | https://eua.eu/resources/publications/619:lisbon-declaration.html 6 | https://eua.eu/resources/publications/616:prague-declaration-2009. html 7 | https://rm.coe.int/global-forum-declaration-global-forum-final-21-0619-003-/16809523e5 8 | https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000113234 9 | https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2011.03.009 10 | https://www.oah.org/about/governance/policies/academic-freedomguidelines-and-best-practices/ 11 | https://www.aaup.org/file/1940%20Statement.pdf 12 | https://iau-aiu.net/IMG/pdf/academic_freedom_policy_statement.pdf 13 | https://www.insidehighered.com/views/2010/12/21/definingacademic-freedom 14 | https://www.academicintegrity.org 15 | AISP(Academic Integrity Standards Project).(n.d.). Home: Overview of the project. https://sites.google.com/site/ academicintegrityresources/standards-project Accessed 6 Aug 2014. 16 | https://wcrif.org/documents/327-singapore-statement-a4size/file ՀՂՈՒՄՆԵՐ 63 17 | https://ori.hhs.gov 18 | https://ombudsman-fuer-die-wissenschaft.de 19 | https://ufm.dk/en/research-and-innovation/councils-andcommissions/The-Danish-Committee-on-Research-Misconduct 20 | https://www.daytonastate.edu/academicintegrity/ academicdishonesty.html | https://www.missouristate.edu/ academicintegrity/types-of-academic-dishonesty.htm | https://www.niu.edu/academic-integrity/students/types/index.shtml 21 | http://etico.iiep.unesco.org/sites/default/files/Ethics_Guidelines_ FinalDef_08.02.13.pdf 22 | https://www.coe.int/en/web/education-minister-%20conference/ previous-conferences, accessed 5 September 2016. 23 | https://www.coe.int/en/web/ethics-transparency-integrity-ineducation/publications ­«ԷԿ­ՍԵՈ­» ԿՐ­ԹՈՒԹ­ ՅԱՆ ԵՎ ԿԱ­ՐԻԵ­ Ր­ ԱՅԻ ԶԱՐ­ԳԱՑՄ­ ԱՆ ՀԻՄՆ­ ԱԴ­ՐԱ­ՄԸ ստեղ­ ծվ­ ել է 2017 թվա­կան­ ին որ­պես այլ­ըն­ տ­ րանք­ ային հարթ­ ակ­ ՝ բար­ ձ­րագ­ ույն կր­թութ­ յան համ­ ակ­ արգ­ ո­ւմ փոփ­ ոխ­ ութ­ յո­ւն բե­րող, քնն­ ա­ դատ­ ակ­ ան և ստեղծ­ ար­ ար միտ­ ք ուն­ ե­ցող և դրան­ ք զարգ­ ացն­ ող մասն­ ագ­ ետ­նե­րի համ­ ար­ ։ Այն միտ­ված է բար­ ձ­րագ­ ույն կր­թութ­ յու­ն հա­ մակ­ արգ­ ո­ւմ համ­ ագ­ որ­ծակց­ ութ­ յան խթանմ­ ա­ նը, մասն­ ագ­ ի­տակ­ ան զարգ­ ացմ­ ան­ ը և ուղ­ ղոր­ դմ­ ան­ ը, խոր­ հր­դատվ­ ու­թյու­նն­ ե­րի իր­ ա­ գո­րծմ­ ան­ ը, կր­թութ­ յան, հե­տազ­ ոտ­ ութ­ յան և նոր­ ար­ ար­ ութ­ յու­նն­ ե­րի կապ­ ի ամր­ ապ­ նդմ­ ան­ ը՝ խթան­ ե­լով դի­տարկ­ ող, հե­տազ­ ոտ­ ող, ստեղ­ ծագ­ որ­ծող մտք­ ի զարգ­ ա­ցում­ ը։ «ԷԿ­ՍԵՈ­» կր­թութ­ յան և կար­ իե­ ­րայի զարգ­ ացմ­ ան հիմն­ ադր­ ամ­ ՀՀ, ք. Երև­ ան, 0054, 43 Դավթ­ ա­շեն IV թաղ­. www.exheo.com exheofund@gmail.com