รูปแบบงานใหม‹ของคนข่�มอเตอรไซตส‹งอาหาร ที่กํากับโดยแพลตฟอรม New Forms of Platform Mediated Work for On-demand Food Delivery เกร�ยงศักดิ์ ธีระโกว�ทขจร และ วรดุลย ตุลารักษ RE G ION AL

รูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหาร ที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม New Forms of Platform Mediated Work for On-demand Food Delivery เกรียงศักดิ์ ธีระโกวิทขจร และ วรดุลย์ ตุลารักษ์ มูลนิธิฟรีดริค เอแบร์ท(FES) ร่วมกับ สถาบันแรงงานและเศรษฐกิจที่เป็นธรรม 20 มิถุนายน 2563

II

III สารบัญ หน้า ค�ำน�ำ					 V บทสรุปผู้บริหาร VI บทน�ำ					 IX 1. กรอบแนวคิดในการศึกษาแพลตฟอร์ม 1-7 1.1 ความหมายของแพลตฟอร์ม 2 1.2 พัฒนาการของระบบเศรษฐกิจแพลตฟอร์มอย่างย่อ 3 1.3 โลกดิจิทัลกับการบริโภค 3 1.4 นวัตกรรมเชิงขัดขวาง 4 1.5 ความส�ำคัญของนิเวศธุรกิจกับระบบแพลตฟอร์ม 5 2. นิเวศธุรกิจของแพลตฟอร์มส่งอาหาร 9-19 2.1 ครัวเรือนในเขตเมืองกับการบริโภคอาหาร 9 2.2 ภาพรวมของธุรกิจอาหาร 11 2.3 แพลตฟอร์มจัดส่งอาหาร 13 2.3.1 ตัวอย่างแพลตฟอร์มส่งอาหารในต่างประเทศ 13 2.3.1.1 แพลตฟอร์มส่งอาหารรายส�ำคัญในสหรัฐฯ 13 2.3.1.2 แพลตฟอร์มส่งอาหารในประเทศจีน 14 2.3.2 แพลตฟอร์มส่งอาหารในประเทศไทย 16 2.4 ก�ำลังแรงงานในธุรกิจส่งอาหาร 18 3. กระบวนการผลิตงานและควบคุมคนงานของแพลตฟอร์ม 21-39 3.1 บริบทของเศรษฐกิจที่ครอบง�ำด้วยงานที่ไม่เป็นทางการ 21 3.2 กลยุทธ์ของแพลตฟอร์มในฐานะ“นายหน้าแรงงาน” 24 3.2.1 การสร้างรูปแบบความสัมพันธ์แบบหุ้นส่วนธุรกิจ 24 3.2.2 การสร้างอุปทานส่วนเกิน 25 3.2.3 การกระจายงานและกระบวนการแรงงาน 27 3.2.3.1 ระบอบการควบคุมของแอปพลิเคชัน 29 3.2.3.2 การลดทอนความขัดแย้งและบทบาทใหม่ของผู้บริโภค 32 3.2.4 การจ่ายค่าตอบแทนและแรงจูงใจ/ลงโทษ 33 4. คนงานส่งอาหารกับอนาคตของงาน 41-59 4.1 สภาพแวดล้อมในการท�ำงาน 41 4.2 ขั้นตอนการท�ำงานและทักษะที่ได้รับ 42 4.3 การตอบสนองต่อระบบค่าจ้างและแรงจูงใจ 43 4.4 ชั่วโมงการท�ำงานและเวลาพัก 47 ล้อมกรอบ กรณีศึกษาจากต่างประเทศ 49 4.5 ความไม่แน่นอน งานที่ไม่มั่นคง และความสัมพันธ์ใหม่ 50 4.6 การรวมกลุ่ม 53 ข้อเสนอแนะเชิงนโยบาย 57

IV

V คำ�นำ� ระบบเศรษฐกิจแพลตฟอร์มเป็นกิจกรรมทางเศรษฐกิจ รูปแบบใหม่ที่ใช้เทคโนโลยีดิจิทัลเป็นเครื่องมือ ระบบ ดังกล่าวช่วยส่งเสริมการจ้างงานโดยเปิดโอกาสให้ แรงงานสามารถเข้าถึงตลาดแรงงานได้ง่ายขึ้น และมี เสรีภาพในการเลือกทำ� งานได้มากขึ้น ปัจจุบัน จึงมีการ จ้างงานผ่านแพลตฟอร์มเกิดขึ้นอย่างรวดเร็วในแทบ ทุกประเทศ รวมทั้งประเทศไทย ในอนาคต คาดว่า จำ� นวนแรงงานแพลตฟอร์มมีแนวโน้มจะเพิ่มสูงขึ้นอีก องค์กรต่างๆ ที่ท�ำงานด้านแรงงานจึงมีความห่วงใย เรื่อง“งานที่มีคุณค่า” ของแรงงานกลุ่มนี้ เนื่องจาก สภาพการจ้างงานที่ปรากฎให้เห็นนั้นมักเป็นการ จ้างงานชั่วคราว ค่าจ้างตำ่� จากกฎหมายแรงงาน ในการพัฒนายกระดับ“งานที่มีคุณค่า" ของแรงงาน กลุ่มนี้ จ�ำเป็นต้องมีข้อมูลและองค์ความรู้ที่เกี่ยวข้อง อย่างครอบคลุม แต่การจ้างงานผ่านแพลตฟอร์มเป็น เรื่องใหม่และยังมีข้อมูลองค์ความรู้ด้านนี้น้อยมาก มูลนิธิฟรีดริค เอแบร์ท จึงได้สนับสนุนให้สถาบัน เศรษฐกิจและแรงงานที่เป็นธรรมท�ำการศึกษาวิจัย เรื่อง“รูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหาร ที่ก�ำกับโดยแพลตฟอร์ม” งานชิ้นนี้เป็นการศึกษา วิจัยต่อเนื่องจากรายงานชิ้นก่อนเรื่อง“แพลตฟอร์ม อีโคโนมีและผลกระทบต่อแรงงานภาคบริการ- กรณี ศึกษาประเทศไทย” ซึ่งมีการตีพิมพ์เผยแพร่ไปแล้ว งานชิ้นใหม่นี้ช่วยให้ผู้อ่านเข้าใจภาพรวมของระบบ เศรษฐกิจแพลตฟอร์มและสภาพการจ้างงานได้ชัดเจน ขึ้น รวมทั้งยังได้จัดทำ� ข้อเสนอแนะสำ� หรับการส่งเสริม พัฒนางานที่มีคุณค่าของแรงงานกลุ่มนี้ ซึ่งผู้มีส่วน เกี่ยวข้องจากภาคส่วนต่างๆ สามารถใช้เป็นพื้นฐาน ในการอภิปรายกันต่อไป ทางมูลนิธิฯ ขอขอบคุณคณะผู้วิจัย ได้แก่ ดร. เกรียงศักดิ์ ธีระโกวิทขจร คุณวรดุลย์ ตุลารักษ์ และทีมผู้ช่วยวิจัย รวมทั้งขอขอบคุณกลุ่มตัวอย่างผู้ให้ข้อมูลทุกคน หวังเป็นอย่างยิ่งว่าหนังสือเล่มนี้จะเป็นประโยชน์ สำ� หรับผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องทุกฝ่าย และเป็นส่วนหนึ่งที่ จะช่วยพัฒนางานที่มีคุณค่าของแรงงาน เวสน่า โรดิช ปรีดา ศิริสวัสดิ์ มูลนิธิฟรีดริค เอแบร์ท ส�ำนักงานประเทศไทย 20 มิถุนายน 2563

VI บทสรุปผู้บริหาร รายงานวิจัย“รูปแบบงานใหม่ของคนขี่รถมอเตอร์ไซต์ ส่งอาหารที่ก�ำกับโดยแพลตฟอร์ม” เล่มนี้ เป็นการ ค้นคว้าและวิจัยต่อเนื่องจากรายงาน“แพลตฟอร์มอีโค โนมีและผลกระทบต่อแรงงานภาคบริการ กรณีศึกษา ประเทศไทย(2561)” ที่ยังคงได้รับเงินทุนสนับสนุนการ วิจัยจากมูลนิธิฟรีดริค เอแบร์ท และท�ำการศึกษาวิจัย โดยทีมนักวิจัยจากสถาบันแรงงานและเศรษฐกิจ ที่เป็นธรรม ผู้ริเริ่มศึกษาประเด็นแพลตฟอร์มแรงงาน มาตั้งแต่ต้น จุดสนใจสำ� คัญของรายงานวิจัยเล่มนี้ คือ แพลตฟอร์ม แรงงาน ทั้งในความหมายของโมเดลธุรกิจและ เครื่องมือดิจิทัล ท�ำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงรูปแบบ ของสิ่งที่เรียกว่า“งาน” ลักษณะการท�ำงาน และความ สัมพันธ์ระหว่างงานกับคนงานอย่างไร ในแง่ของ ทฤษฎี ประเด็นที่เพิ่มเติมจากรายงานเล่มแรก คือ ทีมผู้วิจัยให้ความสำ� คัญกับบทบาทของการบริโภคมาก ยิ่งขึ้น เราพบว่า การบริโภคเข้ามาแสดงบทบาทสำ� คัญ ทั้งในฐานะแรงขับเคลื่อนอยู่เบื้องหลังการเปลี่ยนแปลง วิถีการผลิตแบบใหม่ ในเชิงปฏิบัติ ผู้บริโภคจึงถูก ดึงเข้ามาท�ำหน้าที่“สั่งการ” คนท�ำงานควบคู่ไปกับ การก�ำกับของแพลตฟอร์มผ่านแอปพลิเคชัน เนื้อหาหลักของรายงานวิจัยฉบับนี้ ประกอบด้วย 4 ส่วน กล่าวคือ เนื้อหาในบทแรก เป็นกรอบแนวคิดพื้นฐาน ที่จ�ำเป็น โดยเฉพาะ แนวคิดเรื่องแพลตฟอร์มคือ นายหน้าแรงงาน(labor brokerage) รูปแบบหนึ่ง รวมทั้ง แนวคิดนิเวศธุรกิจ ที่ทำ� ให้ผู้อ่านสามารถเข้าใจ ภาพรวมของเศรษฐกิจแบบท�ำงานรายครั้ง(gig economy) และการท�ำงานของแพลตฟอร์มแรงงาน แบบดิจิทัล ทั้งในฐานะกลไกของกระบวนการผลิต และบริโภค โดยไม่แยกส่วนบริษัทแพลตฟอร์มหรือ แอปพลิเคชันออกจากองค์ประกอบอื่นของระบบ เช่น สาธารณูปโภค และเครือข่ายธุรกิจ อันประกอบด้วย ร้านอาหารหรือซัพพลายเออร์ ผู้กระจายสินค้า และ ผู้บริโภค เป็นต้น ในรายงานฉบับนี้ ทีมผู้วิจัยไปไกลกว่ารายงานฉบับ แรกที่โต้แย้งว่าสังคมไม่ควรถกเถียงกันเรื่องสถานะ นายจ้างของบริษัทแพลตฟอร์มอีกต่อไป และข้อสรุป ว่าแพลตฟอร์มแรงงานหรือแพลตฟอร์มจ่ายงานมี สถานะเป็นนายจ้างของคนทำ� งานควรเป็นที่ยอมรับใน วงกว้าง เฉกเช่นเดียวกับที่กฎหมายต้องจัดให้บริษัท จ้างเหมาช่วงหรือนายหน้าแรงงาน มีสถานะเป็น นายจ้างของคนงานที่ถูกจ้างเหมาช่วงมาอีกต่อ การ พัฒนาขึ้นของแพลตฟอร์มจ่ายงาน จึงเป็นเพียง การน�ำเทคโนโลยีแบบดิจิทัลมาอ�ำพรางความสัมพันธ์ ดังกล่าวให้มองเห็นได้ยากขึ้นอีกระดับ บทที่สองของรายงานฉบับนี้ บรรยายภาพรวมของ ธุรกิจอาหารให้เห็นว่าระบบนิเวศของธุรกิจอาหารมี การกระจุกตัวของก�ำลังซื้อในเชิงภูมิศาสตร์ และการ ครอบง�ำของธุรกิจขนาดใหญ่ในด้านเงินทุนอย่างมาก ทั้งนี้ ค่าใช้จ่ายเฉลี่ยหมวดอาหารและเครื่องดื่มของ ครัวเรือนไทยนั้น เป็นสัดส่วนถึง 1 ใน 3 ของรายจ่าย ครัวเรือนทั้งหมด โดยเฉพาะเมื่อพิจารณาจากค่าใช้จ่าย ส�ำหรับอาหารปรุงส�ำเร็จที่ซื้อกลับมารับประทาน ที่บ้านของครัวเรือนในเขตกรุงเทพและปริมณฑล ขณะที่ธุรกิจอาหาร มีมูลค่าสูงถึง 23 เปอร์เซ็นต์ของ จีดีพีไทย แต่ถูกครอบง�ำโดยธุรกิจร้านอาหารขนาด ใหญ่ที่เป็นบริษัทมหาชน 7 บริษัท มีมูลค่าการลงทุน มากกว่าหัางหุ้นส่วนจ�ำกัด 1,920 รายรวมกัน นอกจากนี้ ธุรกิจแพลตฟอร์มส่งอาหารก�ำลังได้รับความสนใจ อย่างยิ่งจากห้างค้าปลีกขนาดใหญ่ ผู้เล่นสำ� คัญที่กำ� ลัง ลงทุนมหาศาลเพื่อเชื่อมต่อกับแพลตฟอร์มส่งอาหาร กับช่องทางจัดจ�ำหน่ายเดิม เพื่อดูดซับก�ำลังซื้อของ ผู้บริโภคที่ก�ำลังถูกเปลี่ยนพฤตกิรรมให้สั่งอาหารผ่าน แพลตฟอร์มมากขึ้น ในบทที่สองนี้ ยังได้เสนอภาพนิ่ง(snapshots) ของ ธุรกิจแพลตฟอร์มส่งอาหารในประเทศไทยภายใต้ ข้อจ�ำกัดในการเข้าถึงข้อมูล เพราะธุรกิจแพลตฟอร์ม เป็นธุรกิจใหม่ที่มีพลวัตสูงมาก มีการเปลี่ยนแปลง

VII ตลอดเวลา อย่างไรก็ตาม ทีมผู้วิจัยได้น�ำตัวอย่างของ แพลตฟอร์มส่งอาหารในต่างประเทศ คือ ในสหรัฐฯ และโดยเฉพาะอย่างยิ่ง แพลตฟอร์มส่งอาหารในจีน ที่มีพัฒนาการไปไกลกว่าในประเทศไทย มาประกอบ ให้เห็นแนวโน้มในอนาคตอันใกล้ที่อาจเกิดปัญหาใน ทำ� นองเดียวกัน ไม่ว่าจะเป็นการลดลงของค่าตอบแทน อุบัติเหตุและความเสี่ยง และการรวมตัวและรวมกลุ่ม เพื่อเรียกร้องสิทธิของไรเดอร์ส่งอาหาร เป็นต้น ในบทที่สาม แสดงให้เห็นถึงกระบวนการผลิตและ ควบคุมคนงานจากมุมมองของบริษัทแพลตฟอร์ม จ่ายงาน งานวิจัยนี้ได้ข้อสรุปว่า แพลตฟอร์มส่งอาหาร น�ำกลยุทธ์ส�ำคัญอย่างน้อย 4 ประการมาประกอบกัน สร้างเงื่อนไขให้เกิดงานแบบใหม่ที่ไม่มั่นคง กล่าวคือ หนึ่ง เปลี่ยนรูปแบบความสัมพันธ์ของนายจ้างและ ลูกจ้างเป็นแบบหุ้นส่วนธุรกิจ สอง สร้างอุปทานส่วนเกิน โดยรับคนท�ำงานไม่จ�ำกัด สาม น�ำแอปพลิเคชันมาใช้ ในการกระจายงานและมอบหมายงาน ที่มีผลให้เกิด ความไม่สมมาตรของข้อมูล และลดทอนความขัดแย้ง ระหว่างบริษัทแพลตฟอร์ม แต่ขณะเดียวกัน ดึงเอา ผู้บริโภคเข้ามาแสดงบทบาทของการกำ� กับควบคุมการ ท�ำงาน และสุดท้าย ใช้อัลกอริทึมในการสร้างระบบ การค�ำนวณค่าตอบแทน แรงจูงใจ รวมทั้งการลงโทษ ที่ซับซ้อนและขาดความโปร่งใส ในแง่หนึ่ง สร้างความ ตื่นเต้นท้าทายให้กับคนทำ� งานไม่ต่างจากการเล่นเกมส์ แต่มีผลให้เกิดการเปลี่ยนพฤติกรรมการท�ำงานของ คนส่งอาหารให้ทำ� งานยาวนานขึ้น ขณะที่ค่าตอบแทน มีแนวโน้มที่จะลดลงตามระยะเวลาการท�ำงาน ซึ่ง สนับสนุนข้อค้นพบของงานวิจัยในต่างประเทศ ในบทสุดท้าย สภาพการทำ� งานและขั้นตอนการทำ� งาน จากมุมมองของคนงานส่งอาหาร แสดงให้เห็นว่า เมืองกลายเป็นสถานที่ท�ำงานใหม่ของคนส่งอาหาร ที่ขาดสถานที่พักที่ปลอดภัยเพื่อรอค�ำสั่งอาหาร นอกจากนี้ ไรเดอร์ต้องท�ำงานภายใต้สภาพแวดล้อม ที่มีความเสี่ยงและความไม่แน่นอนสูง กล่าวคือ สภาพ การท�ำงานในแต่ละวันมีปัจจัยจ�ำนวนมากเข้ามา เกี่ยวข้อง ไม่ว่าจะเป็นสภาพการจราจร ภูมิอากาศ ปริมาณค�ำสั่งซื้อ การแข่งขัน ฯลฯ ที่เปลี่ยนแปลง ตลอดเวลา การท�ำงานจึงตั้งอยู่บนพื้นฐานของความ ไม่แน่นอน นอกจากนี้ รายได้ของไรเดอร์ที่ถูกก�ำหนด จากแรงจูงใจก็เปลี่ยนแปลงทุกสัปดาห์เช่นกัน ระบบ แรงจูงใจนี้ มีผลโดยตรงให้ เกิดแรงกดดันและ ความเครียดในการทำ� งาน เพื่อให้สามารถส่งอาหารได้ จ�ำนวนรอบมากที่สุด ดังนั้น ไรเดอร์จึงมีแนวโน้ม ที่จะต้องท�ำความเร็วในการเดินทาง ขณะที่ชั่วโมงการ ท�ำงานเฉลี่ยของคนส่งอาหารเต็มเวลายาวนานเกิน 8 ชั่วโมงต่อวัน ทำ� ให้ไรเดอร์มีสภาพร่างกายที่เหนื่อยล้า มีความเสี่ยงต่อการเกิดอุบัติเหตุสูง กระนั้นก็ตาม บริษัทแพลตฟอร์มมีการฝึกอบรมและระบบสนับสนุน การท�ำงานน้อยมาก ปัจจัยเหล่านี้เป็นแรงจูงใจให้เกิด การรวมกลุ่มแบบไม่เป็นทางการของไรเดอร์ตามพื้นที่ ต่างๆ เพื่อสนับสนุนกันเองในการแลกเปลี่ยนข้อมูล เช่น ไรเดอร์ที่ท�ำงานมานานสอนงานให้ไรเดอร์ใหม่ และที่ส�ำคัญ การเรี่ยรายเงินบริจาคในกรณีที่เกิด อุบัติเหตุและเสียชีวิต หลายกรณีไม่ได้รับการชดเชย จากบริษัทแพลตฟอร์ม สุดท้าย ในแง่ของทักษะนั้น ไรเดอร์ส่งอาหารเองไม่ได้ พัฒนาทักษะใหม่ในแง่ของเทคโนโลยีมากไปกว่าการ อ่านแผนที่ และการใช้งานแอปพลิเคชันที่มีลักษณะ ซ้�ำๆ ทักษะที่ไรเดอร์ได้รับจากการท�ำงานที่เด่นชัด ที่สุด คือ รู้จักท�ำเลของร้านอาหารที่ก�ำลังเป็นที่นิยม และเส้นทางในการเดินทาง เนื่องจากพวกเขาต้องวาง ยุทธศาสตร์ในการทำ� งาน ด้วยการเลือกร้านอาหารและ เส้นทางที่เหมาะสมเพื่อให้ได้รายได้สูงสุดในแต่ละวัน แต่อย่างที่ได้กล่าวไปแล้ว งานส่งอาหารบนแพลตฟอร์มเป็นงานที่ไม่มีความ แน่นอน รวมทั้งระบบการประเมินการท�ำงานเองที่ ขาดความโปร่งใส

VIII

IX บทนำ� ทีมผู้วิจัยจากสถาบันแรงงานและเศรษฐกิจที่เป็นธรรม ต้องขอขอบคุณมูลนิธิฟริดริค เอแบร์ทอีกครั้ง ที่ให้การ สนับสนุนทุนกับงานวิจัยฉบับนี้ ซึ่งถือเป็นงานวิจัย ล�ำดับที่ 2 ในหัวข้อของเศรษฐกิจแพลตฟอร์มและ อนาคตของงานใหม่ ทั้งนี้ อาจพูดได้ว่า มูลนิธิฟริดริค เอแบร์ท เป็นหนึ่งในองค์กรเพียงหยิบมือเดียวใน ประเทศไทย ที่ยังคงให้ความส�ำคัญกับประเด็นเรื่อง ความเป็นธรรมทางเศรษฐกิจและสังคม และสนับสนุน กิจกรรมการศึกษา วิจัย และเพิ่มอ�ำนาจการต่อรองให้ กับกลุ่มผู้ใช้แรงงานมาอย่างต่อเนื่อง นอกจากนี้ สถาบันแรงงานและเศรษฐกิจที่เป็นธรรม ต้องขอขอบพระคุณคุณปรีดา ศิริสวัสดิ์ ผู้จัดการ โครงการของมูลนิธิฯ ที่มีบทบาทอย่างมากในการ สนับสนุนงานวิจัยชุดนี้ คุณปรีดาเปิดโอกาสให้สถาบัน แรงงานฯ ได้เสนอหัวข้อวิจัยที่สนใจ และให้ความไว้ใจ กับสถาบันฯ ได้ทำ� การวิจัยต่อเนื่องในเชิงลึกในประเด็น เรื่องงานบนแพลตฟอร์ม ซึ่งถือเป็นประเด็นใหม่ที่ยัง ขาดองค์ความรู้ที่เป็นระบบอย่างมาก ทั้งในสังคมไทย และในต่างประเทศ ไม่ต้องพูดถึงงานศึกษาวิจัยที่เน้น มุมมองของแรงงาน ซึ่งถือเป็นงานวิจัยเฉพาะทางที่ยัง ขาดแคลนในแทบทุกด้าน ในงานวิจัยฉบับนี้ ทีมผู้วิจัยมีวัตถุประสงค์หลักที่จะ ฉายภาพกว้างให้ผู้อ่านได้รู้จักและเข้าใจรูปแบบการ ท�ำงานใหม่ ที่ถูกก�ำกับโดยแพลตฟอร์มจ่ายงานแบบ ดิจิทัล เหตุผลที่เลือกธุรกิจส่งอาหารมาเป็นแกนในการ ศึกษาครั้งนี้ เพราะธุรกิจส่งอาหารก�ำลังเติบโตอย่าง มากและมีความสัมพันธ์กับบริการต่อเนื่องอื่น เช่น บริการขนส่งที่มีคนท�ำงานในแบบรายครั้ง(gig work) เข้ามาเกี่ยวข้องจำ� นวนมหาศาล นอกจากนี้ ธุรกิจอาหาร และร้านอาหาร สัมพันธ์กับวิถีชีวิตและวิถีการบริโภค ของสังคมไทยอย่างแนบแน่น ร้านอาหารริมทางหรือที่ เราเรียกกันว่า“ร้านข้างถนน(street food)” จ�ำนวน มากเป็นธุรกิจขนาดเล็ก/ธุรกิจครอบครัว ที่เป็น กระดูกสันหลังของเมือง นอกจากก่อให้เกิดรายได้ สร้างงานและอาชีพ(livelihood) ให้กับคนจ�ำนวนมาก แล้ว ยังเป็นที่พึ่งของคน(จน) เมืองจ�ำนวนมากในแง่ ของแหล่งอาหารราคาถูกที่เข้าถึงได้(affordable) ทีมผู้วิจัยจึงมีความกังวลว่าการเปลี่ยนแปลงที่ก�ำลัง เกิดขึ้น ซึ่งถูกขับเคลื่อนจากธุรกิจแพลตฟอร์ม อาจก่อ ให้เกิดผลกระทบต่อความมั่นคงในทางอาชีพและวิถีชีวิต ของคนที่พึ่งพาธุรกิจอาหาร โดยเฉพาะคนส่งอาหาร เหล่านี้ ทีมผู้วิจัยหวังว่าการน�ำแนวคิดใหม่ต่างๆ เช่น แพลตฟอร์มจ่ายงานในฐานะนายหน้าแรงาน ระบบนิเวศ ของธุรกิจ และอื่นๆ มาประกอบการอธิบายกลไกการสร้าง กำ� กับและควบคุมทั้งงานและคนทำ� งานของแพลตฟอร์ม จะช่วยให้ผู้อ่านมีความเข้าใจที่รอบด้านมากขึ้น และ สามารถแสดงทัศนะต่อการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ และสังคมที่มีพลวัตรสูงเช่นนี้ได้ไม่มากก็น้อย สุดท้าย รายงานวิจัยฉบับนี้คงไม่อาจสำ� เร็จลุล่วงไปได้ ถ้าหากขาดบุคคลสำ� คัญอีกสองกลุ่ม คือ กลุ่มแรก นักวิจัย และผู้ช่วยวิจัยทุกท่าน ที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับการสืบค้น และรวบรวมข้อมูลต่างๆ ขอขอบคุณ คุณวรดุลย์ ตุลารักษ์ นักวิจัยร่วมที่มีบทบาทอย่างมากในการเก็บข้อมูลและ วิเคราะห์ รวมถึงผู้ช่วยวิจัย คือ คุณชนนิกานต์ โภชนกิจ และคุณนลินี ฐิตะวรรณ กลุ่มที่สองที่ขาดไม่ได้ คือ“ไรเด อร์” หรือคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารทุกคน ที่เปิดโอกาส ให้นักวิจัยได้ท�ำการสัมภาษณ์ ได้แบ่งปันเรื่องราว ประสบการณ์ รวมถึงข้อมูลต่างๆ กับผู้วิจัยอย่างเปิด เผยและเป็นกันเอง จนท�ำให้รายงานฉบับนี้มีความ สมบูรณ์อย่างที่เห็น ต้องขอขอบคุณทั้งสองกลุ่มอย่าง เป็นทางการอีกครั้ง ทั้งนี้ หากมีความผิดพลาดหรือข้อ บกพร่องที่ปรากฎในรายงานวิจัยฉบับนี้ ให้ถือเป็น ความรับผิดชอบของทีมผู้วิจัยเองทั้งสิ้น ขอให้ผู้อ่าน ทุกท่านสนุกกับรายงานวิจัยเล่มนี้ ดร. เกรียงศักดิ์ ธีระโกวิทขจร นักวิจัยและผู้อ�ำนวยการบริหารสถาบันแรงงาน และเศรษฐกิจที่เป็นธรร ม

X บทที่ 1

กรอบแนวคิดในการศึกษาแพลตฟอร์ม • 1 กรอบแนวคิดในการศึกษาแพลตฟอร์ม รายงานวิจัยในบทนี้ น�ำเสนอกรอบแนวคิดพื้นฐานที่ จำ� เป็นต่อการทำ� ความเข้าใจระบบเศรษฐกิจแพลตฟอร์ม ทั้งในฐานะกลไกการผลิตและการบริโภคใหม่ ที่ส่งผล ให้เกิดรูปแบบการจ้างงานและงานที่เฉพาะเจาะจง ในบทนี้จึงขอกล่าวถึงความหมายและพัฒนาการโดย ย่อของระบบเศรษฐกิจแบบแพลตฟอร์ม รวมทั้ง แนวคิดที่ถูกน�ำมาใช้ทั้งสนับสนุนและวิพากษ์การ ท�ำงานของระบบแพลตฟอร์มจ่ายงาน ไม่ว่าจะเป็น แนวคิดของการปฏิวัติอุตสาหกรรมครั้งที่ 4 หรือการ ปฏิวัติดิจิทัล ที่ผูกโยงอย่างแนบแน่นกับสิ่งที่เรียกว่า อินเทอร์เน็ตของสรรพสิ่ง และแนวคิดนวัตกรรมเชิง ขัดขวาง(disruptive innovation) ทั้งนี้ นักวิจัยหลัก ทั้งสองคนมองเห็นว่ายังมีแนวคิดที่ส�ำคัญแต่มักไม่ถูก หยิบยกขึ้นมาใช้กันมากนัก นั่นคือ ลัทธิบริโภคนิยม ใหม่และแพลตฟอร์มจ่ายงานในฐานะนายหน้าแรงงาน “labor brokerage” นอกจากนี้ ในตอนท้ายของบท ยังได้แนะน�ำกรอบความคิดเรื่องนิเวศธุรกิจ(ที่จะได้ กล่าวถึงอย่างละเอียดยิ่งขึ้นไปบทต่อไป) เพื่อใช้เป็น พื้นฐานในการทำ� ความเข้าใจกลไกการทำ� งานร่วมกันของ โครงสร้างและแบบจ�ำลองธุรกิจระบบใหม่ โดยเฉพาะ อย่างยิ่ง กระบวนการสร้างพฤติกรรมการบริโภคแบบ ใหม่ให้กลายเป็นที่ยอมรับ และเป็นที่นิยมจนน�ำไปสู่ การเกิดตลาดและงานลักษณะใหม่ ซึ่งรูปแบบของการ จ้างงานและกระบวนการของงานใหม่บนแพลตฟอร์มนี้ คือจุดสนใจส�ำคัญของรายงานวิจัยฉบับนี้ ระเบียบวิธีวิจัยและจริยธรรมในการเปิดเผยข้อมูล ก่อนที่จะกล่าวถึงแนวคิดต่างๆ ทีมนักวิจัยขออธิบาย กระบวนการท�ำงานเพื่อให้เกิดรายงานวิจัยฉบับนี้ขึ้น ในการศึกษาวิจัยเรื่องแพลตฟอร์มส่งอาหารและรูป แบบการท�ำงานของคนงานส่งอาหารครั้งนี้ ทีมผู้วิจัย ได้ท�ำการเก็บข้อมูลโดยใช้วิธีเก็บข้อมูลเชิงคุณภาพ ควบคู่กับการวิจัยเอกสารเป็นหลัก ส�ำหรับงานวิจัย เอกสารนั้น ทีมผู้วิจัยได้ทบทวนวรรณกรรมงานวิจัย ที่ส่วนใหญ่เป็นบทความวิชาการ ข่าวเกี่ยวกับการ เปลี่ยนแปลงในเชิงนโยบาย โดยเฉพาะในภาษาอังกฤษ รวมไปถึงกรณีศึกษาจากต่างประเทศ โดยเฉพาะใน ภูมิภาคเอเชีย ที่ทีมนักวิจัยเชื่อว่ามีบริบทที่คล้ายคลึง กับประเทศไทย นอกจากนี้ ได้ท�ำการรวบรวมข้อมูล เชิงสถิติของตลาดแพลตฟอร์มส่งอาหารในประเทศไทย อาทิ ข้อมูลบริษัทที่ส�ำคัญของแพลตฟอร์ม ข้อมูลทาง สถิติที่เกี่ยวข้องกับอุตสาหกรรมส่งอาหาร ตลอดจน ข้อมูลทางสถิติที่สะท้อนให้เห็นถึงผลกระทบที่เกิดขึ้น กับคนงาน เป็นต้น สำ� หรับการเก็บข้อมูลในเชิงคุณภาพนั้น ผู้วิจัยได้ทำ� การ สัมภาษณ์เชิงลึกกับคนขับขี่รถจักรยานยนต์ส่งอาหาร ทั้งในลักษณะรายบุคคลและการสัมภาษณ์กลุ่ม(focus group) โดยท�ำการสัมภาษณ์ทั้งแบบต่อหน้า จ�ำนวน ทั้งสิ้น 20 คน แบ่งออกเป็นคนงานในกรุงเทพฯ จำ� นวน 18 คน และในเชียงใหม่ 2 คน รวมทั้งได้มีการสัมภาษณ์ ผู้ให้ข้อมูลรายเดิมบางส่วนซ้�ำอีกครั้งหลังจากระยะ เวลาห่างกัน 5-6 เดือน เพื่อสอบถามความเปลี่ยนแปลง ของสถานการณ์ในการท�ำงาน ผู้วิจัยเข้าถึงผู้ให้ข้อมูลแบบกลุ่ม โดยผ่านการติดต่อกับ แกนนำ� ที่ไม่เป็นทางการของกลุ่มผู้ขับขี่รถจักรยานยนต์ ส่งอาหารหรือไรเดอร์ส่งอาหาร ที่มีการรวมกลุ่มกันใน รูปแบบการสนับสนุนช่วยเหลือกันเอง(mutual aid) โดยติดต่อสื่อสารระหว่างกันผ่านสื่อสังคมออนไลน์ เช่นเฟซบุ๊ก เมื่อผู้วิจัยได้ทำ� การสนทนา แนะนำ� ตัวเอง และวัตถุประสงค์ของงานวิจัยกับแกนน�ำเหล่านี้ ผ่านทางเฟซบุ๊ก จนผู้ให้ข้อมูลเกิดความไว้วางใจใน ระดับหนึ่ง แกนน�ำจึงได้นัดหมายสมาชิกของกลุ่มคน รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

2 • กรอบแนวคิดในการศึกษาแพลตฟอร์ม ขับรถจักรยานยนต์ส่งอาหารมาร่วมการสัมภาษณ์แบบ กลุ่ม ณ สถานที่ที่เป็นแหล่งนัดพบตามปกติของคนงาน ส่งอาหาร สำ� หรับการสัมภาษณ์แบบรายบุคคล นักวิจัยได้เข้าถึง ผู้ให้ข้อมูลผ่านช่องทางที่หลากหลาย ได้แก่ ช่องทาง แรก คือ ผ่านเครือข่ายขององค์กรพัฒนาเอกชนที่ ท�ำงานพัฒนาในพื้นที่เขตชุมชนแออัดของกรุงเทพฯ ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีผู้ให้ข้อมูลหรือไรเดอร์ส่งอาหารอาศัย อยู่อย่างหนาแน่น หลังจากนักวิจัยได้ทำ� การสัมภาษณ์ ผู้ให้ข้อมูล ผู้ให้ข้อมูลจะแนะน�ำผู้ให้ข้อมูลรายต่อไปที่ พวกเขารู้จักเป็นทอดๆ ในลักษณะที่เรียกกันในงาน วิจัยเชิงคุณภาพว่าการเก็บข้อมูลแบบลูกบอลหิมะ (snowball sampling) ช่องทางที่สอง คือ การติดต่อ ผ่านเครือข่ายทางสังคมของคณะผู้วิจัยเอง ช่องทางที่ สาม คือ การติดต่อสัมภาษณ์แกนนำ� ของกลุ่มไรเดอร์ ส่งอาหารที่มีชื่อและข้อมูลปรากฎบนสื่ออยู่ก่อนแล้ว นอกจากนี้ ทีมนักวิจัยยังได้ท�ำการสัมภาษณ์ผู้มีส่วน เกี่ยวข้องอื่นในธุรกิจ ได้แก่ ผู้บริหารระดับกลางของ บริษัทโทรคมนาคม และอดีตประธานสหภาพแรงงาน ในกิจการฟาสต์ฟู้ด ที่สามารถให้ข้อมูลภาพรวมของ ธุรกิจส่งอาหารเป็นข้อมูลประกอบเพื่อให้นักวิจัย สามารถเข้าใจบริบทของงานส่งอาหารชัดเจนขึ้น การเก็บข้อมูลในเชิงคุณภาพส�ำหรับการวิจัยครั้งนี้มี ข้อจ�ำกัดส�ำคัญในเรื่องเข้าถึงผู้ให้ข้อมูลที่เป็นคนงาน เนื่องจากคนขับรถจักรยานยนต์ส่งอาหารเป็นกลุ่ม แรงงานที่ท�ำงานอยู่บนท้องถนน กระจัดกระจายอยู่ ตามสถานที่ต่างๆ ยังไม่มีการรวมกลุ่มอย่างเป็น ทางการ จึงสามารถเข้าถึงได้ยากกว่าเมื่อเปรียบเทียบ กับการเข้าถึงกลุ่มแรงงานในสถานประกอบการที่มี สหภาพแรงงานหรือที่มีผู้น�ำแรงงานเป็นจุดประสาน อย่างที่ทีมผู้วิจัยคุ้นเคย นอกจากนี้ ทีมผู้วิจัยต้องใช้ ความระมัดระวังอย่างสูงเพื่อไม่ให้เกิดผลกระทบกับ ผู้ให้ข้อมูลที่มีความกังวลโดยส่วนตัวอยู่แล้ว ว่าการให้ สัมภาษณ์ในเรื่องเงื่อนไขและรูปแบบการท�ำงานจะส่ง ผลกระทบต่ออาชีพและการท�ำงานของตน ในรายงาน ฉบับนี้ ผู้วิจัยจึงขอไม่เปิดเผยรายละเอียดในเรื่อง อัตลักษณ์และบริบทต่างๆ ของผู้ให้ข้อมูล และขอกล่าว ถึงผู้ให้ข้อมูลทั้งหมดในลักษณะนิรนาม 1.1 ความหมายของแพลตฟอร์ม ในรายงานวิจัยฉบับนี้ยึดถือตามค�ำจ�ำกัดความของ ระบบเศรษฐกิจแบบแพลตฟอร์ม ว่าเป็นเศรษฐกิจที่ เกิดจากการจับคู่ความต้องการของผู้เสนอขายสินค้า และบริการ(cybercoordinate) โดยผ่านกลไกดิจิทัล (Collier et al. 2017) หรือเศรษฐกิจที่ขึ้นอยู่กับ ความต้องการเสนอซื้อสินค้าหรือบริการ(on demand economy) ผ่านดิจิทัลแพลตฟอร์มในการด�ำเนินการ เปิดโอกาสให้เกิดการแลกเปลี่ยนซื้อขายสินค้าและ บริการ บนสมมติฐานที่ว่าเป็นการลดต้นทุนธุรกรรม ของการแลกเปลี่ยน 1 ถ้าหากกล่าวในมุมมองของแรงงานแล้ว แพลตฟอร์ม จึงท�ำหน้าที่ของ“นายหน้า(broker)” จับคู่ความ ต้องการเสนอซื้อและเสนอขายแรงงาน หรือหากจะ กล่าวให้เคร่งครัดแล้วคือ การเสนอซื้อและเสนอขาย ก�ำลังแรงงานนั่นเอง ทั้งนี้ การนิยามแพลตฟอร์มใน ลักษณะนี้ ท�ำให้เราสามารถเข้าใจบทบาทและหน้าที่ รวมทั้งความสัมพันธ์ในเชิงการจ้างงานระหว่างบริษัท ผู้ให้บริการแพลตฟอร์ม และคนงานส่งอาหารได้อย่าง ชัดเจน กล่าวคือ ในกรณีของแพลตฟอร์มส่งอาหารนั้น 1  ในการพูดถึงเศรษฐกิจแพลตฟอร์มมักจะมีการใช้คำ� ว่าเศรษฐกิจแบ่งปัน (sharing economy) และเศรษฐกิจที่จ้างงานจบเป็นครั้งๆไป(gig economy) ซึ่งค�ำว่าเศรษฐกิจแบ่งปัน(sharing economy) นักวิชาการ บางกลุ่มวิจารณ์ว่าคำ� นี้ไม่ตรงกับความหมายที่แท้จริงเพราะกิจกรรมทาง เศรษฐกิจอยู่ในลักษณะของการเช่าซื้อและไม่ได้มีลักษณะของการแบ่งปัน อย่างที่คนทั่วไปเข้าใจกันระหว่างผู้ใช้บริการกับแรงงานในระบบแพลตฟอร์ม (ดูในแพลตฟอร์มอีโคโนมีและผลกระทบต่อแรงงานภาคบริการ หน้า 12, อรรคณัฐ และเกรียงศักดิ์(2561) รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

กรอบแนวคิดในการศึกษาแพลตฟอร์ม • 3 อาจดูเสมือนว่าผู้ใช้บริการแพลตฟอร์มหรือลูกค้าของ แพลตฟอร์มทำ� หน้าที่เป็นผู้ว่าจ้างคนงานส่งอาหารก็ตาม แต่หากพิจารณาจากนิยามเรื่อง นายหน้าแรงงาน (labor brokerage) และหน้าที่จับคู่ความต้องการกำ� ลัง แรงงานแล้ว เราจะสามารถแบ่งแยกได้อย่างชัดเจนว่า ลูกค้าของแพลตฟอร์มนั้นเป็นเพียงผู้เสนอซื้อบริการ ส่งอาหาร ขณะที่คนงานส่งอาหารเสนอขายบริการ ส่งอาหารผ่านแพลตฟอร์มที่เป็นผู้จับคู่ความต้องการ ทั้งสอง และแพลตฟอร์มนั่นเองที่ท�ำหน้าที่เสนอซื้อ ก�ำลังแรงงานจากคนงานส่งอาหารอีกทอดหนึ่ง 1.2 พัฒนาการของระบบเศรษฐกิจแพลตฟอร์มอย่างย่อ ในช่วง 20 ปีที่ผ่านมา โครงสร้างพื้นฐานในการสื่อสาร ได้เปลี่ยนแปลงไปอย่างก้าวกระโดด 2 กล่าวคือ จาก เศรษฐกิจเครือข่ายในช่วงกลางทศวรรษที่ 1990(พ.ศ. 2533-2542) ที่อินเทอร์เน็ตเชื่อมโยงผู้คนเข้าด้วยกัน โดยผ่านเครือข่ายอินเทอร์เน็ต และจ�ำนวนผู้ใช้ อินเทอร์เน็ตเพิ่มจ�ำนวนขึ้นอย่างรวดเร็ว แต่ประเภท ของการใช้อินเทอร์เน็ตส่วนใหญ่นั้น เป็นการสื่อสาร ระหว่างกันผ่านอีเมล์ รวมไปถึงการค้นหาข้อมูลต่างๆ และมีข้อจำ� กัดที่สำ� คัญในเชิงสถานที่แบบกายภาพ นั่นคือ ผู้ใช้อินเทอร์เน็ตจะสามารถเชื่อมต่อกับอินเทอร์เน็ตได้ ก็โดยผ่านเงื่อนไขและข้อจำ� กัดที่ต้องมีเครื่องมือสื่อสาร เชื่อมต่อเข้ากับระบบอินเทอร์เน็ต ที่มีโทรศัพท์ในระบบ สายเชื่อมต่อกับโมเด็มและคอมพิวเตอร์ในสถานที่ ทำ� งานหรือที่พักอาศัยเท่านั้น นอกจากนี้ ค่าใช้จ่ายของ ผู้ใช้บริการอินเทอร์เน็ตก็อยู่ในอัตราสูงคิดเป็นราย ชั่วโมง ต่อมา เมื่อการเชื่อมต่อกับเครือข่ายอินเทอร์เน็ต ไม่ผูกติดอยู่กับคอมพิวเตอร์เพียงอย่างเดียว แต่เป็น 2  10 ปีที่ผ่านมา จ�ำนวนโทรศัพท์มือถือทั่วโลกเพิ่มขึ้น 15 เท่าจากราว 100 ล้านเครื่องในปี 2550 มาเป็น 1,500 ล้านเครื่องในปี 2559 ครึ่งหนึ่งของจ�ำนวนการเข้าเว็บไซต์เข้าถึงจากโทรศัพท์มือถือ (smart phone) การใช้แอปพลิเคชันหรือแพลตฟอร์มเข้าถึงจากโทรศัพท์ มือถือแทบทั้งหมด และการเข้าถึงใช้บริการด้านต่างๆ รวมแอปพลิเคชัน อยู่ในโทรศัพท์มือถือ อิสระมากขึ้นเพราะผู้ใช้สามารถเชื่อมต่อผ่านโทรศัพท์ มือถือ ข้อจ�ำกัดเรื่องสถานที่จึงหมดไป 3 การใช้อินเทอร์เน็ตแบบเดิมจึงเปลี่ยนไปอยู่บนโทรศัพท์ มือถือที่มาพร้อมกับแอปพลิเคชัน ที่ถูกพัฒนาขึ้น เพื่อใช้งานในด้านต่างๆ และเกิดธุรกิจเข้ามารองรับ ความเปลี่ยนแปลงวิถีชีวิตของผู้บริโภคเมื่อมีคนใช้งาน บนอินเทอร์เน็ตวันละ 7-8 ชั่วโมงโดยผ่านโทรศัพท์มือถือ เป็นหลัก จึงมีโมเดลธุรกิจใหม่ๆ เกิดขึ้นมารองรับวิถี ชีวิตแบบดิจิทัลที่ไม่ยึดกับสถานที่เชิงกายภาพภายใต้ แนวคิดที่ว่า เราสามารถควบคุมและบังคับวัตถุสิ่งของ ต่างๆ ในชีวิตประจ�ำวันที่เราเป็นเจ้าของ ไม่ว่าจะเป็น อุปกรณ์สื่อสาร พาหนะ และแม้กระทั่งระบบความ ปลอดภัยหรือบันเทิงในอาคารสถานที่ ผ่านเครือข่าย ที่เชื่อมต่อผ่านระบบอินเทอร์เน็ต หรือ อินเทอร์เน็ต ของสรรพสิ่ง(Internet of Things: IoT) 1.3 โลกดิจิทัลกับการบริโภคในฐานะศูนย์กลาง การตัดสินใจทางเศรษฐกิจ อินเทอร์เน็ตของสรรพสิ่ง ถูกน�ำไปเปรียบเทียบกับ “การปฏิวัติอุตสาหกรรม” รอบที่ 4 หรือ การปฏิวัติ อุตสาหกรรม 4.0(digital revolution 4.0) เพราะท�ำให้ เกิดการเปลี่ยนแปลงอย่างก้าวกระโดดของการจัดการ ทรัพยากรรวมทั้งแรงงาน ในกระบวนการผลิตสินค้า และบริการ ในแง่ของวิถีชีวิตนั้น อินเทอร์เน็ตของ สรรพสิ่งน�ำมาซึ่งความสะดวกสบาย และรูปแบบการ บริโภคใหม่ที่มีผู้บริโภค หรือเรียกให้ถูกต้องว่ามีการ บริโภคเป็นศูนย์กลางก็ว่าได้ ในมุมมองของการผลิต 3  ยุคดอทคอมและเกิดอีคอมเมิร์ส (e-commerce) ในการแลกเปลี่ยนสินค้า เช่น ebay.com ตัวกลางในการ หางาน เช่น monster.com ตัวกลางในการส่งอาหาร เช่น waiter.com ซึ่งเป็นเว็บไซต์แรกในการส่งอาหารในปี 1994 โดยการเกิดขึ้นของ ตัวกลางในการซื้อขายแลกเปลี่ยนสินค้าและบริการนี้ยังไม่ประสบความ ส�ำเร็จมากเท่ากับปัจจุบัน เนื่องจากข้อจ�ำกัดคือสถานที่ทางกายภาพ ของผู้ใช้อินเทอร์เน็ต รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

4 • กรอบแนวคิดในการศึกษาแพลตฟอร์ม แบบหลังฟอร์ด(post-Fordism) ที่การผลิตเปลี่ยนรูป แบบจากการผลิตสินค้าที่ดาษดื่น มาเป็นการผลิต สินค้าที่แตกต่างและแบ่งแยกไปตามรสนิยมและก�ำลัง ซื้อของบริโภค เศรษฐกิจที่ขับเคลื่อนโดยแพลตฟอร์มแบบดิจิทัลจึง เอื้อให้เกิดรูปแบบการบริโภคที่เน้นความพึงพอใจ สูงสุดของผู้บริโภค(hedonistic consumer) ที่สะท้อน ช่องว่างทางเศรษฐกิจในสังคมระหว่างชนชั้นที่ถ่างมาก ยิ่งขึ้น รวมทั้งรูปแบบการบริโภคที่ก่อให้เกิดขยะและ สิ้นเปลืองทรัพยากรมากขึ้นตามไปด้วย 4 จึงไม่น่าแปลกใจ ที่จะพบว่าผู้สนับสนุนระบบเศรษฐกิจแพลตฟอร์มนั้น มักมีการกล่าวอ้างถึง“ลัทธิบริโภคนิยมใหม่” ในฐานะ ตัวขับเคลื่อนส�ำคัญของเศรษฐกิจแบบแพลตฟอร์ม ดังตัวอย่างจากบทสรุปของรายงานวิเคราะห์การตลาด ในปี 2016 ที่ตอบรับการปรากฎขึ้นของเศรษฐกิจ แพลตฟอร์ม ที่รายงานฉบับนี้เรียกว่า“เศรษฐกิจ แบ่งปัน” ว่า“ในปัจจุบัน ผู้บริโภคก�ำลังนิยามระบบ คุณค่าและอันดับความส�ำคัญของพวกเขาใหม่เพื่อน�ำ ไปสู่การเกิดขึ้นของบริโภคนิยมใหม่ ที่หลายแนวโน้ม ที่สำ� คัญของผู้บริโภคได้ปรากฏขึ้น โดยมีตัวขับเคลื่อน เดียวกัน” โดย“ผู้บริโภคประเมินทบทวนจัดอันดับ ความส�ำคัญ และถามตัวเองว่าอะไรที่ตัวเองให้คุณค่า กับพวกเขา เป็นแนวโน้มของผู้บริโภคที่เกิดขึ้นใหม่ จากเศรษฐกิจแบ่งปันถึงความชอบในประสบการณ์ ในการเป็นเจ้าของ สิ่งเหล่านี้จะกระทบต่ออุตสาหกรรม ต่างๆ และจะเปลี่ยนรูปร่างตลาดที่ด�ำรงอยู่มานาน” 5 4  Hedonistic Consumerism: Patterns of Consumption in Contemporary Capitalism, Andrea Migone, February 2006, Simon Fraser University, Vancouver. 5  The New Consumerism: Redefining Ownership, Values and Priorities จาก https://blog.euromonitor.com/the-new-consumerismredefining-ownership-values-and-priorities/ ตัวอย่างที่ชัดเจนของแพลตฟอร์มที่พยายามจะสร้าง วิถีชีวิตแบบดิจิทัลให้ผู้บริโภคสามารถเชื่อมโยงมิติ ต่างๆ ในชีวิตประจ�ำวันเข้าในการใช้งานแอปพลิเคชัน เดียว คือ ไลน์(Line) และ แกร็บ(Grab) สอง แพลตฟอร์มที่จะเป็นเป็นส่วนหนึ่งของกรณีศึกษาใน รายงานวิจัยนี้ 1.4 นวัตกรรมเชิงขัดขวาง(disruptive innovation) แนวคิดของนวัตกรรมเชิงขัดขวาง(disruptive innovation) 6 เป็นแนวคิดกระแสหลัก ที่เน้นเป้าหมายการ เจริญเติบโตของเศรษฐกิจที่ขับเคลื่อนโดยเทคโนโลยี อย่างเช่น แพลตฟอร์ม โดยมุ่งเน้นอธิบายว่า นวัตกรรม ใหม่ท�ำให้เกิดการขัดขวางหรือเปลี่ยนโมเดลธุรกิจ แบบเก่าเพื่อสร้างตลาดใหม่ ซึ่งค�ำว่าตลาดใหม่นั้น อาจจะเป็นตลาดที่บริษัทไม่เคยให้ความส�ำคัญ เพราะ ผู้บริโภคเคยชินกับสินค้าเดิม ดังนั้น บริษัทที่เป็น ผู้ริเริ่มหรือขัดขวาง(disrupter) ได้สร้างสรรค์ตลาดที่ ไม่เคยมีอยู่ และเปลี่ยนคนที่ไม่ใช่ลูกค้าให้กลายมาเป็น ลูกค้า เป็นต้น แนวคิดนี้ เป็นแนวคิดที่ได้รับความนิยมอย่างมาก จนถึงขนาดผู้ที่มีส่วนเสนอแนวคิดดังกล่าวในวารสาร ฮาร์วาร์ด บิสซิเนส รีวิว(Harvard Business Review) ในปี พ.ศ. 2538 ได้กล่าวเตือนในปี 2558 ว่า อันตราย ของแนวคิดนี้ เกิดจากความส�ำเร็จของแนวคิดนี้เอง ที่ ท�ำให้มันถูกน�ำไปใช้อ้างอิงถึงอย่างผิดๆ ในวงกว้าง เพื่อใช้อธิบายอะไรก็ตามที่ผู้พูดต้องการสนับสนุน โดยที่ผู้ที่หยิบไปใช้อาจไม่เคยอ่านรายละเอียดของมัน เลย ผู้วิจัยเห็นด้วยในประเด็นนี้เป็นอย่างยิ่ง และอยาก เสริมว่าแนวคิดเรื่องนวัตกรรมเชิงขัดขวาง มักถูก อ้างอิงถึงเพื่ออธิบายความชอบธรรมของผลกระทบ 6  is Disruptive Innovation?, Clayton, M. Christensen, Michael E. Raynor, and Rory McDonald, December 2015, Harvard Business Review, https://hbr.org/ 12 /2015/what-is-disruptive-innovation รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

กรอบแนวคิดในการศึกษาแพลตฟอร์ม • 5 ต่อผู้เล่นเดิมในตลาดหรือผู้ประกอบการแบบดั้งเดิม จากการแข่งขันที่รุนแรง รวมไปถึงการด�ำเนินการที่ ไม่อยู่ในกรอบการก�ำกับของกฎหมายที่มีอยู่เดิม เช่น ในกรณีของแกร็บกับบริการรับส่งผู้โดยสารของ มอเตอร์ไซต์รับจ้างสาธารณะ อย่างไรก็ดี ในมุมมองของการจ้างงานนั้น อาจกล่าวได้ว่า นวัตกรรมอย่างแพลตฟอร์มกลับเป็นผลผลิตของความ ต่อเนื่อง มากกว่าจะเป็นการขัดขวางหรือเปลี่ยนแปลง กล่าวคือ หากเรามองจากมุมมองของประวัติศาสตร์ ตั้งแต่การปฏิวัติอุตสาหกรรมครั้งแรก ที่มีการน�ำ เครื่องจักรมาใช้ในการผลิตเป็นครั้งแรก เช่น เครื่องจักร ไอน้�ำภายในโรงงานสิ่งทอ เป็นต้นมา ก็ต้องถือว่าสิ่งที่ เกิดจากการนวัตกรรมอย่างแพลตฟอร์ม เป็นส่วน ต่อขยายและความพยายามอย่างต่อเนื่องของระบบ ทุนนิยมที่จะเพิ่มการควบคุมแรงงาน และทำ� ให้การจ้าง งานมีความยืดหยุ่นยิ่งขึ้น(Katz& Krueger 2016; Collier et al. 2017) 1.5 ความส�ำคัญของนิเวศธุรกิจกับระบบแพลตฟอร์ม ทั้งนี้ ในเศรษฐกิจแพลตฟอร์ ม บริษัทเจ้ าของ แพลตฟอร์มให้ความสำ� คัญกับสิ่งที่เรียกว่าระบบนิเวศ ทางธุรกิจ(ecosystem) ซึ่งหมายถึง เครือข่ายของ องค์กรต่างๆ ทั้งซัพพลายเออร์ ผู้กระจายสินค้า ลูกค้า คู่แข่งทางธุรกิจและหน่วยงานรัฐ ซึ่งเกี่ยวข้อง ในกระบวนการการส่งสินค้าและบริการให้แก่ผู้บริโภค ผ่านทั้งการแข่งขันและความร่วมมือระหว่างกัน แต่ละ ส่วนในระบบนิเวศมีผลกระทบซึ่งกันและกัน สร้างและ พัฒนาความสัมพันธ์เพื่อให้ธุรกิจของตนมีความ ยืดหยุ่น และปรับตัวเพื่ออยู่รอดได้ดังเช่นในระบบนิเวศ ทางธรรมชาติ 7 ธุรกิจแพลตฟอร์มสร้างระบบนิเวศทางธุรกิจเพื่อดึง ผู้บริโภคเข้ามาใช้เพื่อสร้างมูลค่าของการแลกเปลี่ยน สินค้า โดยดึงทั้งผู้ผลิตหรือร้านค้าและคนงานเข้ามาอยู่ ในระบบนิเวศของแพลตฟอร์มให้มากที่สุดด้วยการให้ แรงจูงใจ เช่น ไม่เก็บค่าใช้บริการในการเข้ามาอยู่ใน แพลตฟอร์มส�ำหรับผู้ให้บริการ และให้ค่าตอบแทนที่ เป็นแรงจูงใจสำ� หรับคนงานในระยะเริ่มต้นเพื่อให้เข้ามา อยู่ในระบบแพลตฟอร์ม ดังนั้น เงื่อนไขของธุรกิจที่ ดำ� เนินการผ่านแพลตฟอร์มจึงไม่ใช่เกิดขึ้นทันที บริษัท จำ� เป็นจะต้องสร้างพฤติกรรมใหม่ให้กับผู้บริโภค ควบคู่ ไปกับการเสนอบริการที่กระตุ้นความต้องการของ ผู้บริโภคด้วย เพื่อให้ตนสามารถท�ำหน้าที่ตัวกลาง ระหว่างอุปสงค์และอุปทานได้อย่างสมบูรณ์ หรือกล่าว อีกนัยหนึ่ง ด้วยการเปลี่ยนพฤติกรรมการบริโภคที่ สร้างกระบวนการใหม่ในการบริโภค อันที่จริง โจเซฟ บาวเวอร์(Joseph Bower) และเคลตัน คริสเตนเซ็น(Clayton Christensen) ผู้เสนอแนวคิด เรื่องนวัตกรรมเชิงขัดขวาง(disruptive innovation) นั้น ได้กล่าวอย่างชัดเจนในบทความของพวกเขาว่า นวัตกรรมที่จะสร้างการเปลี่ยนแปลงในเชิงขัดขวาง ตลาดได้นั้น อาจเป็นนวัตกรรมที่ผู้บริโภคกลุ่มเดิมหรือ ผู้บริโภคกระแสหลักไม่สนใจในช่วงเริ่มต้น เพราะสินค้า มีคุณภาพตำ่� ลงเช่น วิทยุทรานซิสเตอร์ที่คุณภาพเสียง ลดลง แต่พกพาสะดวกขึ้น หรือฮาร์ดดิสท์ที่มีขนาด เล็กลง แต่การน�ำฮาร์ดดิสท์มาใช้งาน หมายถึงการ ลงทุนเพิ่ม เพิ่มการเปลี่ยนแปลงรูปแบบของฮาร์ดแวร์ ที่ใช้อยู่ กลยุทธ์การสร้างตลาดของธุรกิจที่ใช้นวัตกรรม เชิงขัดขวาง จึงหมายถึงการสร้างลูกค้าใหม่ที่ต้องการ สินค้าใหม่ หรือรูปแบบการบริโภคใหม่ขึ้นมาทดแทน 7  Ecosystem, Adam Hayes, June 2019 ,13, Investopedia, https://www.investopedia.com/terms/b/business-ecosystem.asp รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

6 • กรอบแนวคิดในการศึกษาแพลตฟอร์ม โมเดลทางธุรกิจของแพลตฟอร์มแตกต่างจากการดำ� เนิน ธุรกิจในรูปแบบเก่า ตรงที่บริษัทเจ้าของแพลตฟอร์ม มักอุดหนุนให้มีคนเข้ามาในระบบเครือข่ายให้มากที่สุด แล้วจึงเก็บเกี่ยวรายได้และผลกำ� ไรในภายหลัง 8 โดยแบ่ง ด้านอุปสงค์ คือ ผู้ซื้อหรือผู้ใช้บริการ ส่วนในด้านอุปทาน ได้แก่ ผู้ขาย ผู้ให้บริการ และผู้สร้างเนื้อหา(content creator) แล้วแต่ประเภทสินค้าบริการของแพลตฟอร์ม โดยปัจจัยส�ำคัญ คือ แพลตฟอร์มท�ำหน้าที่เชื่อมฝั่ง ผู้ซื้อกับผู้ขายเข้าด้วยกันผ่านแอปพลิเคชันและ บริษัทจะลงทุนเพื่อสร้างระบบนิเวศ ให้เกิดการเปลี่ยน พฤติกรรมผู้บริโภค ดังนั้นธรรมชาติของธุรกิจแพลตฟอร์มจึงใช้เงินลงทุนสูง เมื่อยังไม่ได้รับผลตอบแทนมากในช่วงแรก จึงต้องการ เงินทุนที่มากพอ ตัวอย่างจากรายงานทางการเงินของ บริษัทหลักๆ ที่ขาดทุนต่อเนื่องในช่วง 3-4 ปีแรก จาก การขาดทุนสะสม เช่น ตัวอย่างของอูเบอร์(Uber) ที่ รายงานตัวเลขขาดทุนในไตรมาสที่สองของปี 2561 เนื่องจากมีต้นทุนการดำ� เนินการ โดยเฉพาะในการจ่าย หมวดแรงจูงใจและการตลาดในจำ� นวนมหาศาล 9 ดังนั้น บริษัทเจ้าของแพลตฟอร์มจึงต้องมีเงินลงทุนระยะยาว ที่พร้อมจะลงทุนเพื่อสร้างความต้องการหรือลูกค้า และ จ่ายให้แก่ผู้ให้บริการ หรือคนงานส่งอาหารในระบบ ขณะเดียวกัน บริษัทที่ไม่สามารถแข่งขันภายใต้ กฎเกณฑ์นี้ ก็จำ� เป็นจะต้องปิดตัวและออกจากตลาดไป เช่น ในกรณีของบริษัท นาว เดลิเวอรี่(Now Delivery) บริษัทในเครือ ซี กรุ๊ป(Sea Group) ซึ่งเริ่มดำ� เนินการ ส่งอาหารในเดือนพฤศจิกายน ปี 2560 แต่ต้องปิดตัว 8 ที่จะมีการเก็บค่าธรรมเนียมจากฝั่งร้านอาหาร คล้ายกับตัวอย่างของ แพลตฟอร์มขนส่งผู้โดยสาร 9  Why Uber Loses Money, Alex Wilhelm, October 2018 ,26, Crunchbase News, https://news.crunchbase.com/news/ understanding-uber-loses-money/ ไปเมื่อมกราคมปี 2562 10 รวมทั้งบริษัทออนเนสบี (Honestbee) ที่ปิดกิจการในปีเดียวกัน 11 ในทางปฏิบัติ นั่นหมายความว่าบริษัทเหล่านี้ต้องใช้ แพลตฟอร์มเป็นเครื่องมือในการเปลี่ยนพฤติกรรม ผู้บริโภค ควบคู่ไปกับการอุดหนุนตลาด(subsidy) หรือ การทุ่มตลาดในช่วงแรก โดยใช้เงินที่ได้จากการระดม ทุน เพื่อสร้างอุปสงค์เทียมขึ้นมารองรับอุปทานในช่วง เริ่มต้น เช่นกรณีของแกร็บ แท็กซี่ ที่รายงานตัวเลข ขาดทุนสุทธิ 985,334,149 บาท ขณะที่มีรายได้รวม 508,510,201 บาท ในสิ้นปี 2560 ในท�ำนองเดียวกัน บริษัทรายงานรายได้รวม 103,608,702 บาท แต่มียอด ขาดทุน 516,139,966 บาท ในสิ้นปี 2559 ผู้บริหารของบริษัทด้านเทคโนโลยีสารสนเทศคนหนึ่ง กล่าวว่า เมื่อระบบนิเวศของธุรกิจมีขนาดใหญ่พอ บริษัทแพลตฟอร์มก็จะขับคู่แข่งออกจากตลาดไปจน เหลือเพียงคู่แข่งน้อยรายหรือเหลือเพียงรายเดียว เช่น ตัวอย่างของกรณี การแข่งขันระหว่างบริษัทกูเกิล พลัส (Google plus) กับเฟซบุ๊ก(Facebook) ซึ่งในที่สุด กูเกิลพลัสก็ปิดตัวลง 12 ในบริบทของแพลตฟอร์ม เราจึงเห็นปรากฏการณ์คล้ายคลึงกัน เมื่อบริษัทแกร็บ ซื้อต่อธุรกิจของอูเบอร์ในเอเชียและประเทศไทย ในเดือนมีนาคมปี 2561 13 และท�ำให้แกร็บ แท็กซี่เป็น 10 “ข่าว ยืนยันแล้ว! Now Delivery เตรียมปิดให้บริการในวันที่ 31 มกราคมนี้” https://brandinside.asia/the-end-of-now-delivery-inthailand/ 11 “ตามรอยเพื่อนบ้าน Honestbee ประกาศยุติให้บริการในไทย ชั่วคราว ตั้งแต่จันทร์ที่ 22 ก.ค.เป็นต้นไป” https://brandinside.asia/ honestbee-suspended-operations-in-thailand/ 12 + ประกาศปิดตัว สิงหาคม 9 ,2019 ตุลาคม 2562, Blognone, https://www.blognone.com/node/105734 13  quits 8 countries in Southeast Asia, selling out to river Grab, March 2018 ,26, CNN Business, https://money.cnn. com/25/03/2018/technology/uber-grab-deal-southeast-asia/index. html รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

ผู้ด�ำเนินธุรกิจแพล็ตฟอร์มส�ำหรับบริการรถโดยสาร ส่วนบุคคลหรือแท็กซี่รับจ้างสาธารณะแบบ ride-hailing ในประเทศไทยเพียงรายเดียว ก่อนที่บริษัทไลน์ แท็กซี่ จะเข้ามาแทรกตัวในตลาดในหนึ่งเดือนต่อมา ในแง่หนึ่ง เราอาจกล่าวได้ว่าธรรมชาติของธุรกิจ แพลตฟอร์ม มีลักษณะคล้ายกับตลาดผูกขาด ซึ่งใน ที่สุด ผู้ชนะจะเป็นผู้ได้ประโยชน์(winner takes all) อย่างไรก็ดีเศรษฐกิจแพลตฟอร์มยังเป็นปรากฏการณ์ ที่ใหม่และมีพลวัตที่สูงมาก นอกจากนี้ การศึกษา เศรษฐกิจแพลตฟอร์มใหม่ยังคงอยู่เพียงในช่วงเริ่มต้น รูปแบบธุรกิจแพลตฟอร์มจะมีพัฒนาการไปในทางใด ขึ้นอยู่กับปัจจัยที่กำ� ลังคลี่คลายจำ� นวนมาก โดยเฉพาะ อย่างยิ่ง การตอบสนองในเชิงนโยบายและการก�ำกับ ดูแลการตอบรับของฝ่ายแรงงานและผู้บริโภค กระนั้น ก็ตาม สิ่งที่เราสามารถกล่าวได้ในขณะนี้คือในระดับ ของโมเดลธุรกิจแพลตฟอร์มได้เปลี่ยนความสัมพันธ์ ระหว่างผู้บริโภค แรงงาน และทุนไปอย่างมาก ธุรกิจ แพลตฟอร์มจะยังด�ำรงอยู่ในอนาคต แม้ว่าผู้เล่นหรือ บริษัทแพลตฟอร์มอาจจะเปลี่ยนแปลงไปตามวัฏจักร ของธุรกิจ แต่มีความเป็นไปได้สูงมากว่า ผู้เล่นรายใหม่ จะเกิดขึ้นมาแทนที่เนื่องจากเศรษฐกิจแพลตฟอร์มได้ เปลี่ยนวัฒนธรรมของการบริโภค รวมทั้งความสัมพันธ์ ระหว่างแรงงานและเจ้าของปัจจัยในการผลิตไปอย่าง ถึงราก 14 กรอบแนวคิดในการศึกษาแพลตฟอร์ม • 7 14  IT ในประเทศไทย รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

8 • นิเวศธุรกิจของแพลตฟอร์มส่งอาหาร บทที่ 2 รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

นิเวศธุรกิจของแพลตฟอร์มส่งอาหาร • 9 นิเวศธุรกิจของแพลตฟอร์มส่งอาหาร การแลกเปลี่ยนสินค้าและบริการผ่านระบบแพลตฟอร์ม ก�ำลังเติบโตและมีแนวโน้มที่จะเติบโตสูงขึ้นทั่วโลก ในประเทศไทยเอง ภาครัฐคาดหวังว่าจะใช้แพลตฟอร์ม เป็นตัวขับเคลื่อนเศรษฐกิจ โดยเฉพาะในธุรกิจสาขาที่ มีความส�ำคัญ อาทิ ธุรกิจท่องเที่ยว 15 และร้านอาหาร 16 ทั้งนี้ กิจกรรมการแลกเปลี่ยนสินค้าและบริการผ่าน ระบบแพลตฟอร์มที่เกิดขึ้นอย่างแพร่หลายในปัจจุบัน ได้แก่ การบริการขนส่งสินค้าผ่านระบบแพลตฟอร์ม ที่เชื่อมโยงกับการซื้อขายสินค้าผ่านระบบอีคอมเมิร์ส (e-commerce) ที่เรียกกันว่า O2O หรือการเชื่อมต่อ ระหว่างบริการบนโลกออนไลน์และโลกภายนอก (Online 2 Offline) ในกลุ่มของธุรกิจประเภทนี้ บริการ ส่งอาหารถึงที่พัก(on-demand food delivery) เป็น ธุรกิจที่ก�ำลังเติบโตอย่างก้าวกระโดดในช่วงไม่กี่ปี ที่ผ่านมา และมีการจ้างงานในธุรกิจที่เกี่ยวข้องกับ แพลตฟอร์ มอย่ างเห็นได้ ชัด งานวิจัยฉบับนี้จึง ต้องการศึกษารูปแบบการจ้างงานและงานส่งอาหาร ถึงที่พักที่เชื่อมโยงกับการสั่งและจ�ำหน่ายสินค้า ผ่านแพลตฟอร์มดังกล่าว ในบทที่ 2 ผู้วิจัยจะน�ำเสนอ ภาพรวมของระบบนิเวศของอุตสาหกรรมการส่งอาหาร ที่มีองค์ประกอบส�ำคัญ 3 ส่วน คือ ตลาดผู้บริโภค ผู้ผลิต หรือธุรกิจร้านอาหาร ซึ่งจับคู่กันผ่านตัวกลาง คือแพลตฟอร์ม 15  ตัวอย่างเช่นกระทรวงท่องเที่ยวร่วมมือเอกชนตั้งไทยดิจิทัล แพลตฟอร์ม https://www.posttoday.com/economy/news/576603 16  กรมพัฒนาธุกิจการค้า กระทรวงพาณิชย์ แนะน�ำให้ร้านอาหาร พัฒนาระบบการส่งอาหาร และท�ำโครงการรวบรวมร้านอาหารโดย ร่วมมือกับ grab food จากข่าว“กรมพัฒน์ฯ จับมือ แกร็บ เพิ่มช่องทาง การจ�ำหน่ายอาหารของร้าน“Thai SELECT” 13 พฤษภาคม 2562 https://www.dbd.go.th/news_view.php?nid=469414929 2.1 ครัวเรือนในเขตเมืองกับการบริโภคอาหาร ในระดับของเศรษฐกิจมหภาค หากพิจารณาในด้าน อุปสงค์ของตลาดการส่งอาหารจากค่าใช้จ่ายอาหาร ของครัวเรือนในประเทศไทย จากรายงานการส�ำรวจ ภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน ปี 2560 17 พบว่า ค่าใช้จ่ายเฉลี่ยด้านอาหารและเครื่องดื่มของ ครัวเรือนไทยอยู่ที่ 7,039 บาทต่อเดือน หรือคิดเป็น 32.97 เปอร์เซ็นต์ ของค่าใช้จ่ายครัวเรือนทั้งหมด เป็น สัดส่วนเกือบหนึ่งในสามของค่าใช้จ่ายครัวเรือน ทั้งหมด ซึ่งถือเป็นสัดส่วนที่สูงมากต่อเนื่องมาอย่างน้อย ในระยะ 10 ปี ทั้งนี้ ค่าใช้จ่ายด้านอาหารของผู้บริโภค ในกรุงเทพและจังหวัดปริมณฑล 3 จังหวัดอยู่ที่ 9,969 บาทต่อเดือน สูงกว่าค่าเฉลี่ยถึง 2,930 บาท หรือ 29.39 เปอร์เซ็นต์ และสูงกว่าภูมิภาคที่มีค่าใช้จ่าย ด้านอาหารต่�ำสุดคือภาคเหนือ ที่มีค่าใช้จ่ายที่ 5,229 บาท นั่นคือ สูงกว่าอยู่ 47.5 เปอร์เซ็นต์ หรือเกือบ สองเท่า กรุงเทพและปริมณฑลจึงถือเป็นภูมิภาคที่มี ศักยภาพในแง่ของตลาดอย่างมาก นอกจากนั้น เมื่อพิจารณาในแง่ของพฤติกรรมการ บริโภคสินค้าอาหารปรุงสำ� เร็จที่ซื้อกลับมารับประทาน ที่บ้าน จะพบว่าเมื่อเปรียบเทียบกับค่าใช้จ่ายในหมวดนี้ ในข้างต้น ครัวเรือนไทยมีค่าใช้จ่ายส�ำหรับอาหาร ปรุงส�ำเร็จในสัดส่วนที่สูงถึงเกือบครึ่งหนึ่ง กล่าวคือ ค่าใช้จ่ายส�ำหรับอาหารปรุงเสร็จแล้วซื้อกลับมา รับประทานที่บ้านของครัวเรือนในประเทศไทย มีค่า เฉลี่ยอยู่ที่ 3,205 บาทต่อเดือน ในท�ำนองเดียวกัน ครัวเรือนหรือผู้บริโภคในเขตกรุงเทพและปริมณฑล มีก�ำลังซื้อในส่วนนี้ที่สูงมากมากค่าเฉลี่ยทั้งประเทศ ในระดับที่สูงมาก นั่นคือ ค่าเฉลี่ยของกรุงเทพและ 17  รวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน พ.ศ. 2560 โดยส�ำนักงานสถิติแห่งชาติ 2561 รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

10 • นิเวศธุรกิจของแพลตฟอร์มส่งอาหาร จังหวัดปริมณฑล 3 จังหวัดอยู่ที่ 6,032 บาทต่อเดือน นั่นคือ สูงกว่าค่าใช้จ่ายเฉลี่ยของทั้งประเทศอยู่ 2,827 บาทต่อเดือน หรือ 53.13 เปอร์เซ็นต์ และเมื่อเปรียบเทียบ กับภูมิภาคที่มีค่าใช้จ่ายด้านนี้ต่�าสุดคือภาคเหนือ ซึ่งอยู่ที่ 1,820 บาท พบว่ากรุงเทพและปริมณฑล จังหวัดมีค่าใช้จ่ายสูงกว่าถึง 4,212 บาทหรือ 69. 8 เปอร์เซ็นต์ ซึ่งคิดเป็นมากกว่า 3 เท่า ค่าใช้จ่ายหมวดอาหารและเครื่องดื่มของครัวเรือน ในแง่ของค่าใช้จ่ายส�าหรับอาหารที่รับประทานนอก บ้าน พบว่า ครัวเรือนในประเทศไทยมีค่าเฉลี่ยการใช้ จ่ายในหมวดนี้ที่ประมาณ 2,008 บาทต่อเดือน ขณะที่ กรุงเทพและปริมณฑล 3 จังหวัด มีค่าใช้จ่ายอยู่ที่ 3,974 บาท นั่นคือ สูงกว่าค่าเฉลี่ยทั่วประเทศอยู่ 1,968 บาท หรือ 49.47 เปอร์เซ็นต์ และสูงกว่าภูมิภาคที่มี ค่าใช้จ่ายด้านนี้ต่�าสุดคือภาคเหนืออยู่ที่ 1,014 บาท ถึง 74.48 เปอร์เซ็นต์ หรือเกือบ 3 เท่า จะเห็นว่าเมื่อเปรียบเทียบกับค่าใช้จ่ายเฉลี่ยทั้งประเทศ และกับภูมิภาคที่มีค่าใช้จ่ายต่�าสุดคือภาคเหนือ ค่าใช้จ่ายด้านอาหารและเครื่องดื่มในหมวดอาหารปรุง ส�าเร็จซื้อกลับมาทานที่บ้าน(ready made at home) และหมวดอาหารทานนอกบ้าน(dining outside) ของกรุงเทพและปริมณฑลนั้น มีอัตราส่วนที่สูงกว่า ค่าเฉลี่ยคล้ายคลึงกัน รายงานการศึกษา เร�่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กํากับโดยแพลตฟอร์ม

นิเวศธุรกิจของแพลตฟอร์มส่งอาหาร • 11 เมื่อหันมาพิจารณาการบริโภคในแง่ของความเป็นเมือง กับชนบท ความแตกต่างเป็นไปตามตารางการเปรียบ เทียบดังต่อไปนี้ 18 หน่วย: บาท รายจ่าย เฉลี่ยต่อเดือน รายจ่ายรวม เฉพาะด้านอาหาร อาหารปรุงเสร็จแล้วซื้อกลับมา รับประทานที่บ้าน การบริโภคอาหารนอกบ้าน ในเขตเทศบาล 25,500 8,008 1,560 2,727 นอกเขตเทศบาล 17,715 6,193 879 1,381 ส่วนต่าง 7,785(30.52%) 1,815(22.66%) 681(43.6%) 1,346(49.35%) จากภาพรวมของค่าใช้จ่ายในการบริโภคอาหาร จะเห็น ได้ว่าผู้บริโภคในเมืองใหญ่โดยเฉพาะกรุงเทพ และ จังหวัดใกล้เคียง มีค่าใช้จ่ายสูงกว่าในพื้นที่อื่น และ ความแตกต่างในพฤติกรรมการบริโภคที่สูง อาจ สะท้อนช่องว่างของรายได้และการกระจายรายได้ใน เขตดังกล่าว การกระจุกตัวทางภูมิศาสตร์ของการ บริโภคจึงเป็นเงื่อนไขที่ทำ� ให้เกิดการแข่งขันของธุรกิจ แพลตฟอร์มการจัดส่งอาหารที่กระจุกตัวอยู่ในเมือง ใหญ่ โดยเน้นผู้บริโภคที่มีวิถีชีวิตเมือง และที่มักกล่าว กันว่า วิถีชีวิตแบบดิจิทัล(digital lifestyle) ซึ่งผู้วิจัย เห็นว่า เป็นประเด็นส�ำคัญที่สะท้อนให้เห็นแบบแผน ของการบริโภคที่เปลี่ยนแปลงไป 18  พิจารณามูลค่าผลิตภัณฑ์มวลรวมประชาชาติและราย ได้ต่อหัว ปี 2560 มูลค่าผลิตภัณฑ์มวลรวมประชาชาติ 15,452 พันล้าน บาท ปี 2561 เฉพาะไตรมาสที่สี่ มูลค่า 16,316.4 พันล้านบาท ขณะที่ รายได้ต่อหัวในปี 2560 เท่ากับ 228,398.4 บาทต่อคนต่อปี เทียบกับ รายได้ต่อหัว 240,544.9 บาทต่อคนต่อปี ในปี 2561“GDP ไตรมาสที่สี่ ปี 2561 ทั้งปี 2561 และแนวโน้มปี2562” ส�ำนักงานสภาพัฒนาการ เศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ https://www.nesdb.go.th/ewt_dl_link. php?nid=8659&filename=QGDP_report 2.2 ภาพรวมของธุรกิจอาหาร ในภาพรวม ธุรกิจอาหารถือเป็ นธุรกิจหลักของ เศรษฐกิจไทย สร้างมูลค่าผลผลิตถึง 23 เปอร์เซ็นต์ ของผลิตภัณฑ์มวลรวมภายในประเทศหรือจีดีพี 19 ประกอบด้วยธุรกิจร้านอาหารและธุรกิจค้าปลีก ในส่วน ของอาหารในด้านของธุรกิจร้านอาหารในประเทศไทย นั้น ในปี 2560-2561 มีมูลค่าสูงกว่าแสนล้านบาท หรือ คิดเป็นประมาณ 2.5 เปอร์เซ็นต์ของจีดีพี 20 หากพิจารณาในด้านอุปทานของตลาดการส่งอาหาร ร้านค้าในประเทศไทยที่จดทะเบียนกับกระทรวง พาณิชย์มีทั้งหมด 14,413 ราย ซึ่งเป็นสัดส่วนน้อยมาก เมื่อเทียบกับจ�ำนวนร้านอาหารที่ด�ำเนินการอยู่จริง หากนับรวมร้านค้าริมทาง ซึ่งตามข้อมูลการจัดทำ� สถิติ 19  Foods Thailand. USDA Foreign Agricultural Service, July 2 nd, 2018. Global Agricultural Information Network 20  ประจ�ำเดือน กุมภาพันธ์ 2562 กรม พัฒนาธุรกิจการค้า กระทรวงพาณิชย์ https://www.dbd.go.th/download/ document_file/Statisic/2562/T26/T201902_26.pdf รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

12 • นิเวศธุรกิจของแพลตฟอร์มส่งอาหาร เกี่ยวกับจ�านวนแรงงาน“นอกระบบ” ในเขตเมืองของ ประเทศไทย พบว่า ในเดือนกันยายน ปี 2562 จ�านวน พ่อค้าและแม่ค้าขายอาหารริมทาง เฉพาะในเขต กรุงเทพนั้น มีสูงถึง 116,423 ราย 21 ในจ�านวนที่จดทะเบียนจัดตั้งเป็นบริษัทนั้น มากกว่า 80 เปอร์เซ็นต์เป็นบริษัทขนาดเล็ก ที่มีมูลค่าการลงทุน ไม่เกิน 5 ล้านบาท และในเชิงภูมิศาสตร์ ร้านอาหาร กระจุกตัวอยู่ในเมืองใหญ่และเมืองท่องเที่ยว โดยอยู่ใน กรุงเทพจังหวัดเดียวถึง 41.87 เปอร์เซ็นต์ รองลงมา คือ ชลบุรี ภูเก็ต สุราษฎร์ธานี และเชียงใหม่ หากพิจารณาในเชิงขนาดของธุรกิจ มีบริษัทมหาชน จา� นวน 7 ราย มีมูลค่าการลงทุนรวมกันถึง 3,558 ล้าน บาท นับว่า ยังมากกว่าการลงทุนทั้งหมดของห้างหุ้น ส่วนจา� กัดที่มีอยู่ 1,920 ราย รวมกันแล้วมีมูลค่า 3,456 ล้านบาท ส่วนการลงทุนของต่างชาตินั้น มีมูลค่า 11,942.51 ล้านบาท คิดเป็น 12.04 เปอร์เซ็นต์ของ มูลค่าลงทุนทั้งหมด โดย 3 อันดับแรก คือ ญี่ปุ่น สหรัฐฯ และฝรั่งเศส จ�านวน 14,413 ราย มูลค่าทุน 99,155.96 ลบ. ที่มำ:กระทรวงพำณิชย์ 21 Informal Workers in Urban Thailand: A Statistical Snapshot, WissaneePoonsab, Joann Vanel and Françoise Carré, WIEGO Statistical Brief No20 จะเห็นได้ว่าธุรกิจร้านอาหารขนาดใหญ่ทั้งสัญชาติไทย และต่างชาติที่มีมูลค่าการลงทุนสูงและมีสาขาอยู่ ทั่วประเทศ ถือเป็นผู้เล่นรายใหญ่ในตลาดอาหารที่มี ส่วนแบ่งตลาดสูง เจาะกลุ่มลูกค้าในเมืองและมี แนวโน้มการขยายสาขามากขึ้นทั่วประเทศ และร้าน อาหารเกือบครึ่งกระจุกตัวอยู่ในเมืองโดยเฉพาะ กรุงเทพฯ ตามกลุ่ มประชาการที่หนาแน่ นและ ตามก�าลังซื้อของผู้บริโภคที่กระจุกตัวอยู่ในเมืองใน ทิศทางเดียวกัน นอกจากธุรกิจร้านอาหารแล้ว ผู้เล่นที่ส�าคัญซึ่งเข้ามา เ กี่ ย ว ข้ อ ง กั บ ก า ร พั ฒ น า ร ะ บ บ นิ เ ว ศ ข อ ง ธุ ร กิ จ แพลตฟอร์มส่งอาหาร คือ ธุรกิจค้าปลีกขนาดใหญ่ ทั้งนี้ ในปี 2560 ภาคการค้าปลีกอาหารและเครื่องดื่ม มีมูลค่าตลาดสูงถึง 1.64 ล้านล้านบาท 22 โดยผู้เล่น หลักในตลาดประกอบด้วย เครือซีพี คือ ซีพีฟู๊ดและ ซีพีออลล์, เซ็นทรัล รีเทล, เทสโก้ โลตัส(บริหารโดย บริษัท เอกชัย ดิสทริบิวชั่น ซิสเทม จ�ากัด), บิ๊กซี (บริหารโดยห้างเบอร์ลี่ ยุคเกอร์) และ วิลล่า มาร์เก็ต เป็นต้น ห้างค้าปลีกขนาดใหญ่เหล่านี้ต่างมีแผนลงทุนในธุรกิจ แพลตฟอร์มจัดส่งสินค้าอาหารของตน ยกตัวอย่างเช่น เซ็นทรัลฟู้ดรีเทลซึ่งเป็นผู้บริหารห้างในเครือของ ท็อปส์ซูเปอร์มาร์เก็ต มีแผนการลงทุนของปี 2562 ที่จะขยายช่องทางการจา� หน่ายสินค้าอาหารผ่านช่องทาง ออนไลน์ได้แก่ผ่านเว็บไซต์และแอปพลิเคชันท็อปส์ ออนไลน์ ตามแผนการลงทุนด้านอีคอมเมิร์สที่มีเงิน ลงทุนสูงกว่า 1 หมื่นล้านบาท 23 ทั้งนี้ นายนิโคโล กาลันเต้(Nicolo Galante) ซีอีโอกลุ่มเซ็นทรัลฟู้ดรีเทล ให้สัมภาษณ์กับบางกอกโพสต์ว่า“เนื่องจากคนไทย 22 Retail Foods Thailand.อ้างแล้ว 23 “Central eyes e-commerce top spot,” https://www.bangkokpost. com/business/1612602/central-eyes-e-commerce-top-spot รายงานการศึกษา เร�่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กํากับโดยแพลตฟอร์ม

นิเวศธุรกิจของแพลตฟอร์มส่งอาหาร • 13 ยังไม่นิยมซื้อสินค้าประเภทอาหารสดทางออนไลน์ แต่เขาเชื่อว่าการบริการของท็อปส์โดยเฉพาะโมเดล ธุรกิจใหม่ของการจ�ำหน่ายสินค้าของท็อปส์ออนไลน์ จะท�ำให้คนไทยสั่งสินค้าอาหารทางออนไลน์เพิ่มขึ้น” สั่งอาหาร และการกระจายสินค้า หรือจัดส่งอาหาร ถึงที่พักและสถานที่ท�ำงานของผู้บริโภคโดยตรง โดย ผู้บริโภคไม่จ�ำเป็นต้องเดินทางมาซื้อและรับประทาน อาหารที่ร้านค้าอีกต่อไป ทั้งนี้แผนการด�ำเนินงานส�ำคัญ คือการน�ำเทคโนโลยี ด้านโลจิสติกส์และศูนย์กระจายสินค้าแห่งใหม่ ที่จะเปิด ด�ำเนินการในปี 2563 24 รวมทั้งแผนธุรกิจในการร่วมมือ กับแพลตฟอร์มสั่งอาหารของแกร็บ(Grab) 25 ค�ำกล่ าวของผู้ บริหารเซ็นทรัล ฟู๊ ด รีเทล ที่ว่ า แพลตฟอร์มอย่าง ท็อปส์ ออนไลน์ ต้องการและ สามารถเปลี่ยนพฤติกรรมของผู้บริโภคคนไทยเรื่อง การสั่งอาหารสดผ่านช่องทางออนไลน์มากขึ้นนั้น สอดคล้องอย่างยิ่งกับแนวคิดเรื่องนวัตกรรมเชิง ขัดขวางที่ได้กล่าวถึงไปแล้วในบทแรก ที่ว่าธุรกิจ จ�ำเป็นจะต้องเปลี่ยนพฤติกรรม และ/หรือสร้างกลุ่ม ลูกค้าใหม่ ขณะเดียวกันก็ต้องลงทุนในสาธารณูปโภค เช่น ศูนย์กระจายสินค้า เทคโนโลยีของโลจิสติกส์ และปรับเปลี่ยนวิธีการกระจายสินค้าทั้งระบบ ในขณะ เดียวกัน ที่ขาดไปไม่ได้คือธุรกิจแพลตฟอร์มก็จ�ำเป็น ต้องท�ำให้เกิดก�ำลังแรงงานกลุ่มใหม่ที่มีความยืดหยุ่น ในการท�ำงานขึ้นมารองรับ 2.3 แพลตฟอร์มจัดส่งอาหาร ในระยะ 5 ปีที่ผ่านมา ธุรกิจร้านอาหารทั่วโลกได้ เปลี่ยนแปลงรูปแบบการจ�ำหน่ายและการกระจาย สินค้าไปอย่างมาก กล่าวคือ ร้านอาหารทำ� การรับรายการ อาหารผ่านตัวกลาง คือ แพลตฟอร์มหรือแอปพลิเคชัน 24  Omnichannel มูลค่า 2,000 ล้าน,” https://brandinside.asia/central-retail-fptomnichannel-dc/ 25  ผนึก Tops Online ส่งของในซูเปอร์มาร์เก็ตภายใน 2 ชม. ปาดหน้า LINE MAN Grocery, https://brandinside.asia/grab-topsonline-grocery-delivery/ การจ�ำหน่ายสินค้าบริการและกระจายสินค้าที่ เปลี่ยนแปลงไปนี้ ถือว่าสร้างความสะดวกสบายให้แก่ ผู้บริโภคอย่างมาก เพราะในอดีต ผู้บริโภคสามารถ สั่งอาหารและรับบริการการจัดส่งอาหารถึงสถานที่ เช่นนี้ได้จากร้านอาหารที่เป็นแฟรนไชส์ขายอาหาร จานด่วน หรือร้านอาหารที่เป็นสมาชิกของเว็บไซต์ ที่คิดค่าบริการพิเศษเท่านั้น พูดง่ายๆ ว่าผู้บริโภค ไม่สามารถสั่งอาหารได้จากร้านอาหารที่ไม่มีสาขา หรือร้านอาหารที่ไม่มีเว็บไซต์ของตนเอง และ/หรือ ไม่สามารถแบกรับต้นทุนของการจัดบริการเมนูและ การรับออร์เดอร์ทางออนไลน์ได้ ยิ่งไปกว่านั้น การ บริการส่งอาหารในอดีตยังกินเวลานาน ค่าใช้จ่ายใน การรับบริการสูง และมีความไม่แน่นอนของการจัดส่ง ที่สูงมาก 2.3.1 ตัวอย่างแพลตฟอร์มส่งอาหารในต่างประเทศ 2.3.1.1 แพลตฟอร์มส่งอาหารรายสำ� คัญในสหรัฐฯ ในสหรัฐฯ ตลาดการส่งอาหารก�ำลังเปลี่ยนแปลงไป รวดเร็ว บริษัทวิจัย อีมาร์เก็ตเตอร์(eMarketer) พยากรณ์ว่า การใช้พลิแอปพลิเคชันส่งอาหารจากร้าน อาหารจะมีจ�ำนวนผู้ใช้ถึง 44 ล้านคนในสหรัฐ ในปี 2563 เพิ่มจาก 38 ล้านคนในปี 2562 ภายในปี 2566 คาดว่าจ�ำนวนผู้ใช้จะเพิ่มเป็น 60 ล้านคน ทั้งนี้ แอปพลิเคชันส่งอาหาร หมายถึง แอปพลิเคชัน โทรศัพท์มือถือบุคคล ซึ่งมีฟังก์ชั่นแรกคือสั่งอาหาร ปรุงแล้ว ได้แก่ กรับฮับ(Grub hub), อูเบอร์อีทส์(Uber Eats), ดอร์ แดช(Door Dash), และโพสเมทส์(Postmates) ข้อมูลจากเดือนกรกฎาคม 2562 เปิดเผยว่า รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

14 • นิเวศธุรกิจของแพลตฟอร์มส่งอาหาร แพลตฟอร์มดอร์แดช(Door Dash) มีส่วนแบ่งตลาด สูงสุดในสหรัฐฯ คือ 27.6 เปอร์เซ็นต์ ขึ้นมาแซงผู้น�ำ ในตลาดเดิมอย่างกรับฮับ(Grub hub) ซึ่งมีส่วนแบ่ง 26.7 เปอร์เซ็นต์ ตามมาด้วยอูเบอร์อีทส์(Uber Eats) 25.2 เปอร์เซ็นต์ และโพสเมทส์(Postmates) 12.1 เปอร์เซ็นต์ 26 ข้อสังเกตที่น่าสนใจคือแพลตฟอร์มดอร์แดช(Door Dash) มีกลยุทธ์การแสวงหาหุ้นส่วนกับร้านอาหารที่ มีสาขาทั่วประเทศจึงมีฐานลูกค้ากว้างในเขตนอกเมือง ใหญ่ คล้ายกับไลน์แมน(Line Man) ในประเทศไทย ที่ จับมือกับร้านอาหาร โดยเริ่มต้นจากความร่วมมือกับ เว็บไซต์วงใน(Wongnai) น�ำเสนอข้อมูลร้านอาหารที่ น่าสนใจในเขตเมือง ส่วนกรณีของอูเบอร์อีทส์เน้นความเร็วสูงเป็นจุดขาย โดยในช่วงกลางปี 2562 ประกาศว่าจะเริ่มทดลองใช้ โดรนส่งอาหารในเมืองเซานดิเอโก้ รัฐแคลิฟอร์เนีย นอกจากนี้ เนื่องจากแพลตฟอร์มอูเบอร์มีบริการหลัก ในการให้บริการรถรับส่งผู้โดยสารรับจ้างแบบเอกชน อูเบอร์จึงผสานเอาบริการทั้งสองเข้าด้วยกัน เพิ่มทาง เลือกให้ลูกค้าที่ใช้แอปพลิเคชันอูเบอร์อีทส์สามารถสั่ง อาหารล่วงหน้าที่ร้านอาหารที่ต้องการไป และให้บริการ เรียกรถไปส่งที่ร้านอาหาร รูปแบบของอูเบอร์นี้แสดง ให้เห็นว่าแพลตฟอร์มที่เสนอบริการที่หลากหลาย สามารถน�ำเสนอบริการแบบแพ็คเกจเป็นทางเลือกที่ เพิ่มขึ้นให้กับลูกค้าและอาจเป็นไปได้ว่าจะมีผลต่อ พฤติกรรมของผู้บริโภค ในทางที่ท�ำให้พัฒนาความ จงรักภักดีต่อแบรนด์(brand loyalty) หรือตราสินค้า ของแพลตฟอร์ม แทนที่ในแบรนด์ของร้านอาหาร 26  Food Delivery App Usage Will Approach 40 Million Users in 2019, Douglas Clark, Emerketer.com, https://www.emarketer. com/newsroom/index.php/us-food-delivery-app-usage-willapproach-40-million-users-in2019-/ ที่อาจจะมีแนวโน้มลดลง 27 ซึ่งในประเด็นนี้ มีผลกระทบ อย่างมากต่อร้านอาหารที่เป็นแฟรนไชส์ขนาดใหญ่ ที่ลงทุนมหาศาลในด้านการตลาดเพื่อสร้างการรับรู้ ต่อตราสินค้าของผู้บริโภค ในสหรัฐฯ แฟรนไชส์ร้าน อาหารบางรายจึงพยายามดึงบริการส่งอาหารกลับมา บนแพลตฟอร์มของตัวเอง โดยผ่านแพลตฟอร์มที่สาม เช่น แพลตฟอร์มดิสแพช(Dispatch) ซึ่งจะท�ำหน้าที่ ส่งรายการอาหารไปยังแพลตฟอร์มส่งอาหารเจ้าหลัก อีกทอด 28 นอกจากนี้ ประเด็นที่ส�ำคัญคือ การผสานหลาย แพลตฟอร์มเข้าด้วยกันนั้น ในแง่หนึ่ง อาจหมายถึง ความสะดวกสบายของผู้ใช้บริการที่เพิ่มมากขึ้น ก็จริง แต่ในอีกแง่ การรวมศูนย์ของข้อมูลน�ำไปสู่ คำ� ถามที่ตามมาเกี่ยวกับความปลอดภัยของฐานข้อมูล ผู้ใช้บริการที่แพลตฟอร์มรายเดียวหรือไม่กี่ราย 2.3.1.2 แพลตฟอร์มส่งอาหารในประเทศจีน ในประเทศจีน แพลตฟอร์มส่งอาหาร 2 รายใหญ่คือ แอเลอร์เมอ(Ele.me) ที่มีอาลิบาบา(Alibaba) เป็นผู้ ถือหุ้นใหญ่และเมย์ทวน(Meituan) เมย์ทวนนั้นเริ่มต้น ธุรกิจในปี 2553 จากการเป็นเพียงแพลตฟอร์มรีวิว ร้านอาหารและรวบรวมข้อมูลรายการโปรโมชั่นหรือ ลดราคาของร้านอาหารต่างๆ เริ่มต้นบริการส่งอาหาร ในปี 2556 ก่อนจะขยายธุรกิจอีกครั้งในปี 2558 เมื่อ เข้าเป็นหุ้นส่วนกับเดียนผิง(Dianping) แพลตฟอร์ม ที่ให้ข้อมูลเกี่ยวกับบริการไลฟสไตล์ใหม่ในจีน โดยเชื่อม 27  Report: Food Delivery Apps Will Have 44 M U.S. Users by 2020, https://thespoon.tech/report-food-delivery-apps-will-have 44-m-u-susers-by2020-/?fbclid=IwAR0gm-E8J2ZUuAVEJzlB 1 FePBhyZeTl 5 WLZNoqsAF7h-E-T6gBj 1 lijMaHw 28  Teriyaki Madness Expands Delivery Through Olo Partnership, Double-Down on In-house App, https://thespoon.tech/teriyakimadness-expands-delivery-through-olo-partnership-doubles-downon-in-house-app/ รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

นิเวศธุรกิจของแพลตฟอร์มส่งอาหาร • 15 ร้านอาหาร โรงแรม และบริการอื่นๆ เช่น ร้านตัดผม กับผู้บริโภค เมย์ทวน เดียนผิงมีสโลแกนว่าเป็น แพลตฟอร์มเพื่อทำ� ให้ผู้บริโภค“กินดีขึ้น อยู่ดีขึ้น” เมื่อ สิ้นสุดเดือนเมษายน 2561 บริษัทมีผู้ใช้งานกว่า 340 ล้านรายการสั่งซื้อในรอบ 12 เดือนก่อนหน้า กลายเป็น แพลตฟอร์มส่งอาหารที่ใหญ่ที่สุดในประเทศจีน 29 ในเดือน พฤษภาคม 2562 เมย์ทวนเปิดตัว“เมย์ทวนเดลิเวอรี่” แพลตฟอร์มอีคอมเมิร์สให้บริการขายและส่งสินค้า ลักษณะเดียวกับอะลิบาบา (Alibaba) ครอบคลุม 2800 เมืองทั่วโลก 30 เราสามารถตั้งข้อสังเกตได้ว่า การเติบโต ของเมย์ทวนสะท้อนแนวโน้มส�ำคัญของบริษัทผู้เป็น เจ้าของแพลตฟอร์มทั่วโลก ที่ต้องการขยายธุรกิจให้ ครอบคลุมทุกแง่มุมในชีวิตประจำ� วัน โดยเชื่อมโยงกับ ธุรกิจอีคอมเมิร์สและโลจิสติกส์ การส่งอาหารนั้นจึง เป็นเพียงธุรกิจด้านเดียวที่บริษัทมักนำ� ไปเชื่อมโยงกับ ธุรกิจอื่นเพื่อดึงดูดให้ผู้บริโภคเข้ามาใช้บริการ ด้วยสาเหตุที่เศรษฐกิจจีนมีฐานชนชั้นกลางที่มีก�ำลัง ซื้อเพิ่มมากขึ้น ธุรกิจแพลตฟอร์มส่งอาหารของจีนนั้น ขยายตัวอย่างรวดเร็ว ประมาณการว่าตลาดมีมูลค่า มากกว่า 1.12 ล้านล้านบาท และมีคนงานขับรถ มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารมากกว่า 3 ล้านคน 31 หากจะ เปรียบเทียบแล้ว คนงานส่งอาหารในไทย มีลักษณะ การทำ� งานคล้ายคลึงกับเพื่อนร่วมอาชีพในประเทศจีน มากกว่าในสหรัฐฯ เพราะในสหรัฐฯ คนงานส่งอาหาร 29  Inside Story of How Meituan Dianping Built China’s Largest E-commerce Platform for Service, https://www.asiaone.com/ business/inside-story-how-meituan-dianping-built-chinas-largestecommerce-platform-services 30  Opens Global Leading Delivery Platform with New Brand Meituan Delivery, https://www.prnewswire.com/newsreleases/meituan-opens-global-leading-delivery-platform-with-newbrand-meituan-delivery300844106-.html 31 ’s Delivery Drivers Rage Against the Algorithm, by Nick Aspinwall, The Nation.com(August 2019 ,21). https://www. thenation.com/article/china-delivery-meituan-uber/ มักใช้ จักรยาน เพื่อความคล่ องตัวในเมืองที่หา ที่จอดรถยาก หรือในกรณีที่เป็นเมืองเล็ก คนงาน ส่งอาหารใช้รถยนต์ในการเดินทาง ด้วยค่าบริการ จัดส่งที่สูงท�ำให้คนมักไม่นิยมสั่งอาหารจากร้านที่ตั้ง อยู่ไกลหรือหากไม่จ�ำเป็น นอกจากนี้ ที่ส�ำคัญอย่างยิ่ง คือ กลยุทธ์การอุดหนุนค่าบริการ โดยจ่ายค่าการตลาด เพื่อทำ� ให้ราคาอาหารที่ผู้บริโภคสั่งมาที่บ้านมีราคาถูก หรือบางครั้งถูกกว่าทานในร้าน(แต่กดค่าแรงของ คนส่งอาหารเอาไว้) ยังท�ำให้แพลตฟอร์มส่งอาหาร ของจีนเติบโตจนมีขนาดใหญ่กว่าของสหรัฐฯ ถึง 3 เท่า 32 ทั้งนี้ ปัญหาการลดลงของค่าแรงอย่างต่อเนื่อง ท�ำให้การนัดหยุดงานของคนงานส่งอาหารในประเทศ จีนปรากฎให้เห็นอย่างต่อเนื่องด้วยเช่นกัน ทั้งนี้ ในช่วง ต้นปี 2562 เว็บไซต์ไชน่าเลเบอร์บูลิทิน(China Labour Bulletin) มีสถิติของการนัดหยุดงานของ คนขับมอเตอร์ไซต์ส่งอาหารถึง 33 ครั้ง ในครึ่งปีแรก ของ 2562 เปรียบเทียบกับ 48 ครั้งในปี 2561 และ 8 ครั้งในปี 2560 33 นอกจากปัญหาค่าแรงที่เป็นสาเหตุของการนัด หยุดงานอย่างต่อเนื่องแล้ว สภาพการทำ� งานที่ตำ่� กว่า มาตรฐานแรงงาน ยังเป็นสาเหตุให้คนงานส่งอาหาร รวมตัวกันประท้วง ไม่ว่าจะเป็นการแรงกดดันให้ ส่งอาหารภายในเวลาจ�ำกัด หรือการถูกบังคับให้ ส่งอาหารภายใต้เงื่อนไขของสภาพภูมิอากาศที่ย่�ำแย่ โดยไม่ได้รับค่าแรงเพิ่มก็ตาม 34 32 ’s Delivery Drivers Rage Against the Algorithm, เพิ่งอ้าง 33 ’s Delivery Drivers Rage Against the Algorithm, เพิ่งอ้าง 34  https://clb.org.hk/content/food-delivery-drivers-forced-workextreme-weather-shows-absence-regulation; สามารถดูแผนที่การ นัดหยุดงานและแผนที่แสดงอุบัติเหตุบนท้องถนนของคนส่งอาหารได้ที่ clb.org.hk รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

16 • นิเวศธุรกิจของแพลตฟอร์มส่งอาหาร 2.3.2 แพลตฟอร์มส่งอาหารในประเทศไทย ในปี 2560 อุตสาหกรรมจัดส่งอาหารในประเทศไทย มี มูลค่าราว 26,000 ล้านบาท 35 คิดเป็นประมาณ 6.5 เปอร์เซ็นต์ของมูลค่าตลาดของร้านอาหารทั้งหมด 36 โดยมีแพลตฟอร์มเข้ามามีบทบาทหลัก และมีการ คาดการณ์ว่าจะเติบโตสูงอย่างน้อย 10 เปอร์เซ็นต์ ต่อปี 37 ในปัจจุบัน บริษัทแพลตฟอร์มส่งอาหารที่เป็น ผู้เล่นหลักได้แก่บริษัทไลน์ คอมพานี ผ่านบริการของ ไลน์แมนที่ให้บริการร่วมกับลาลามูฟ, บริษัท แกร็บ แท็กซี่ ประเทศไทยจำ� กัด ให้บริการส่งอาหาร ผ่านแอป พลิเคชัน แกร็บฟู้ด, บริษัท ฟู้ดแพนด้า(Food Panda) ไทยแลนด์ จ�ำกัด นอกจากนี้ ยังมีกลุ่มบริษัทโกเจ๊ก (Go-Jek) กรุ๊ป เราอาจแบ่งแพลตฟอร์มส่งอาหารที่ให้บริการอยู่ใน ประเทศไทย ตามพัฒนาการของแพลตฟอร์มได้ 3 กลุ่มดังนี้ 1) แพลตฟอร์มส่งอาหารโดยเฉพาะ(Food-delivery specialized platform) แพลตฟอร์มประเภทแรก เกิดขึ้นจากธุรกิจสั่งอาหาร โดยเฉพาะตั้งแต่เริ่มต้น แพลตฟอร์มประเภทนี้ ที่เป็น ที่รู้จักในปัจจุบันคือ ฟู้ดแพนด้าที่เป็นธุรกิจแพล็ตฟอร์ม จากประเทศเยอรมนี เป็นต้น 35  Home Delivery/Takeaway in Thailand ยูโรมอนิเตอร์ อินเตอร์ เนชั่นแนล 36  ค�ำนวณโดยผู้วิจัย 37  ศูนย์วิจัยกสิกรไทยคาดการณ์การเติบโตของอุตสาหกรรมนี้ว่าจะมี -33,000 ล้านบาทในปี 2562 เติบโตราว 14% จากปีก่อนหน้า โดยในปี 2561 – 2557 ขยายตัวเฉลี่ยราว%10 ต่อปี https://kasikornresearch.com/th/analysis/k-social-media/ Pages/00_20190607.aspx 2) แพลตฟอร์มที่เติบโตจากภายในธุรกิจ(In-house platform) แพลตฟอร์มส่งอาหาร ที่พัฒนาขึ้นภายในธุรกิจ (in-house platform) โดยกลุ่มร้านอาหารแฟรนไชส์ ขนาดใหญ่น�ำระบบโลจิสติกเข้ามาเพิ่มความสามารถ ในการแข่งขันของธุรกิจ โดยใช้แอปพลิเคชันของตัวเอง เช่น เดอะ พิซซ่า คอมปานี และเคเอฟซี เป็นต้น โดย ในช่วง 20 ปีที่ผ่านมา แฟรนไชส์เหล่านี้เป็นผู้พัฒนา รูปแบบบริการส่งอาหารโดยพนักงานประจ�ำของร้าน อาหาร ผ่านระบบการสั่งแบบฮอทไลน์ เช่น 1112 เป็นต้น 3) แพลตฟอร์มไลฟสไตล์(Synergistic/Collaborative Platforms) แพลตฟอร์มส่งอาหารอีกประเภทหนึ่ง เป็นการผสานกัน ของแพลตฟอร์มที่พัฒนาขึ้นจากแพลตฟอร์มการสื่อสาร ที่มีฐานผู้ใช้บริการจ�ำนวนมากอยู่แล้วแต่ไม่มีระบบ นิเวศในด้านการจัดส่งหรือกระจายสินค้า การเกิดขึ้น ของธุรกิจส่งอาหารและธุรกิจอื่นๆ เช่น ส่งพัสดุ หรือ ส่งผู้โดยสาร จึงมีลักษณะคล้ายการแตกกิ่งก้าน หรือ ขยายสาขาที่ขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย เช่น โอกาสธุรกิจ ในท้องถิ่นที่ผู้ประกอบการเจ้าถิ่นเป็นผู้มองเห็น จึงเสนอ แผนธุรกิจและเกิดความร่วมมือในลักษณะผู้ร่วมทุน เช่น ไลน์แมน ฟู้ด เดลิเวอรี่ในประเทศไทย เป็นผู้ ด�ำเนินการพัฒนาแพลตฟอร์มส่งอาหารขึ้นมาบริการ ร่วมมือกับไลน์ที่มีความโดดเด่นของแอปพลิเคชันการ สื่อสาร เนื่องจากไลน์ไม่มีความช�ำนาญด้านโลจิสติก จึงมีการน�ำลาลามูฟเข้ามาเป็นหุ้นส่วนด้านการขนส่ง เป็นต้น แพลตฟอร์มประเภทนี้ไม่ได้มีความถนัดเฉพาะใน ด้านอาหาร แต่มุ่งเน้นที่จะเสนอบริการเพื่ออ�ำนวย ความสะดวกให้กับผู้บริโภค จึงมักจะนำ� เสนอภาพลักษณ์ รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

นิเวศธุรกิจของแพลตฟอร์มส่งอาหาร • 17 ของผู้เข้ามาจัดการวิถีชีวิตใหม่ให้กับผู้บริโภค ในด้าน การจัดการ แพลตฟอร์มกลุ่มนี้จึงต้องอาศัยความร่วม มือกับธุรกิจที่เชี่ยวชาญในด้านกระบวนการส่งอาหาร ให้ครบทั้งวงจร เช่น การชำ� ระเงินด้วยระบบอิเลคทรอนิกส์ จนถึงการจ่ายเงินให้คนส่งอาหารและร้านอาหาร เป็นต้น เช่นตัวอย่างของธนาคารไทยพาณิชย์ประกาศ การลงทุนในธุรกิจของโกเจ็ก(GOJEK) 38 บริษัทแม่ของ เก็ต(GET) แอปพลิเคชันส่งอาหารที่เข้ามาแข่งขันใน ตลาดแพลตฟอร์มส่งอาหารในประเทศไทยในช่วง ปลายปี 2561 ในปี 2559 จากข้อมูลสาธารณะ ผู้บริหารของบริการ ส่งอาหารของไลน์ อ้างว่า ไลน์ต้องการส่งเสริมร้าน อาหารขนาดกลางและเล็กที่มีฝีมือแต่ที่อาจมีทำ� เลไม่ดี ให้สามารถเข้าถึงกลุ่มลูกค้า ซึ่งเป็นกลุ่มที่อยากทาน อาหารอร่อย แต่ต้องการความสะดวกสบาย ได้ทาน อาหารที่ต้องการ โดยไม่ต้องเดินทางในเมืองที่มีการ จราจรติดขัด 40 ในแง่นี้ ไลน์จึงเสนอบริการที่ช่วย ร้านค้า(ผู้ขาย) และผู้บริโภค(ผู้ซื้อ) เอาชนะอุปสรรค ในเรื่องระยะทาง ท�ำเล และพื้นที่ ซึ่งล้วนเป็นเรื่อง ภูมิศาสตร์ในเมือง ไลน์แมน ฟู๊ด เดลิเวอรี่ ในกรณีของไลน์ ธุรกิจสัญชาติเกาหลีใต้ที่จดทะเบียน ในญี่ปุ่นถือกำ� เนิดขึ้นหลังจากเหตุแผ่นดินไหวครั้งใหญ่ ในประเทศญี่ปุ่น ในเดือนมีนาคม 2554 ท�ำให้เกิดแนว ความคิดว่า ผู้คนสามารถติดต่อสื่อสารถึงกันผ่านแอป พลิเคชัน จึงเกิดเป็นแอปพลิเคชันไลน์เพื่อส่งข้อความ ส่วนตัวถึงกัน ดังนั้น เริ่มต้นจากการท�ำหน้าที่สื่อสาร และเล่นเกมส์เป็นหลัก 39 หลังจากไลน์แมนครบรอบการด�ำเนินกิจการ 2 ปี ในประเทศไทย กรรมการผู้จัดการของไลน์ได้กล่าวว่า “บริการหลักของไลน์ประเทศไทยแบ่งเป็น 2 กลุ่ม หลัก กลุ่มที่ท�ำให้รายได้ให้บริษัท คือ เกมส์และ สติ๊กเกอร์ ส่วนกลุ่มที่สอง คือ ไลน์แมนซึ่งยังถือเป็น ช่วงของการลงทุนขยายธุรกิจให้เป็นที่รู้จักก่อน หลักๆ คือการลงทุนเรื่องการตลาดจัดโปรโมชั่น ต่างๆ พอถึงจุดหนึ่งที่เริ่มท�ำรายได้… 41 บริษัทไลน์ เปิดสำ� นักงานในกรุงเทพฯ ในเดือนมีนาคม 2557 ก่อนหน้าที่จะเปิดตัวไลน์ แท็กซี่ ในเดือน มกราคม ปี 2558 ในปัจจุบัน แอปพลิเคชัน ไลน์แมน ให้บริการสามด้านในประเทศไทย คือ ส่งพัสดุ แท็กซี่ และส่งอาหาร โดยส่งอาหารเริ่มต้นเป็นบริการแรก 38 “ซูเปอร์แอปเดือด“ไทยพาณิชย์” ลงทุน GOJEK ปูพรมบริการใหม่ ให้ลูกค้า GET-SCB ลงลึกถึงปล่อยกู้!” ประชาชาติธุรกิจออนไลน์, 11 กรกฎาคม 2562, https://www.prachachat.net/ict/news34871239  บางแหล่งข้อมูลอ้างว่าต้นกำ� เนิดของไลน์ที่แท้จริงมาจากแนวคิดของ ลี แฮจิน เจ้าของบริษัท Naver Corporation ชาวเกาหลีที่ต้องการพัฒนา search engine จึงนำ� ผู้ผลิตเกมส์ออนไลน์ Hangame มาร่วมพัฒนาระบบ จนต่อมากลายเป็นต้นแบบของไลน์ หลังจากจดทะบียน Hangame Japan ขึ้น ที่มา https://www.billionmindset.com/lee-hae-jin-linefounder/ 40  ตามไปดู“ไลน์แมน” เปิดแค่ 2 ปีลูกค้าแตะ 1.2 ล้านราย/เดือน, https://www.sentangsedtee.com/career-channel/article_93614 41  คนไทยรักสะดวก 2 ปี LINE MAN โต%500 ออเดอร์ฮิต โซดานำ้� แข็ง จาก 21, 11-7 มิถุนายน 2018, Positioning Magazine, https:// positioningmag.com/1175202 รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

18 • นิเวศธุรกิจของแพลตฟอร์มส่งอาหาร 2.4 ก�ำลังแรงงานในธุรกิจส่งอาหาร ในปัจจุบัน ยังไม่มีการส�ำรวจข้อมูลก�ำลังแรงงานใน อุตสาหกรรมส่งอาหารถึงแหล่งที่พัก นอกจากนี้ อุปสรรค ของการสืบค้นจ�ำนวนคนท�ำงานผ่านแพลตฟอร์ม ส่งอาหารมาจากปัญหาที่คนงานส่วนใหญ่ไม่ได้มีสถานะ  แต่ท�ำงานแบบชั่วคราวและ ไม่เต็มเวลาหรือพาร์ทไทม์ อย่างไรก็ตาม มีการรายงาน จ�ำนวนคนส่งสินค้าทั้งหมด ซึ่งรวมถึงมอเตอร์ไซต์ ส่งอาหารของ บริษัท ลาล่ามูฟ ในเดือนกุมภาพันธ์ 2560 มีจ�ำนวนมากกว่า 17,000 คน ซึ่งส่วนใหญ่เป็น แบบสัญญาว่าจ้าง ซึ่งถือว่ามากที่สุดในตลาด และใน 35% นั้นเป็นพนักงานขับแบบเต็มเวลา 42 ผู้วิจัยประเมิน ว่ า ในปั จจุบัน อาจมีคนขับรถจักรยานยนต์ ใน อุตสาหกรรมส่งอาหารมากกว่า 30,000 คน แนวโน้มของการจ้างงาน จากการศึกษาเก็บข้อมูล ในช่วงกลางปี 2562 ผู้วิจัย พบแนวโน้มและพัฒนาการที่ส�ำคัญ คือธุรกิจกลุ่มแรก แฟรนไชส์ร้านอาหาร และร้านอาหารขนาดใหญ่ที่มี สาขาทั่วประเทศ ที่เคยจ้างพนักงานประจำ� เป็นคนงาน ส่งอาหาร เริ่มได้รับผลกระทบจากการแข่งขันของ แพลตฟอร์มส่งอาหาร และตระหนักว่าบริการส่งอาหาร ของตนก�ำลังสูญเสียความได้เปรียบในการแข่งขัน จึง เริ่มตอบสนองโดยปรับเปลี่ยนรูปแบบการจ้าง ที่เคย จ้างพนักงานส่งอาหารประจำ� (outsource) คนขับรถส่งอาหารผ่านแพลตฟอร์ม กลุ่มที่ 2 ในข้างต้น 43 42  Lalamove ประเทศไทย เผยมูลค่าการใช้บริการพุ่งขึ้น%600, http:// forbesthailand.com/news-detail.php?did= 1455 43  จากการสัมภาษณ์อดีตประธานสหภาพแรงงานในกิจการอาหารแห่ง หนึ่ง ซึ่งเห็นว่าจะส่งผลต่อการจ้างงานประจำ� ของคนขับรถจักรยานยนต์ ส่งอาหารโดยรวมในอุตสาหกรรมร้านอาหาร จ�ำนวนคนงานส่งอาหารที่เคยเป็นพนักงานประจ�ำถูก จำ� กัดจำ� นวนลงไปเป็นการจ้างแบบเหมาจ้างผ่านระบบ แพลตฟอร์ม ท�ำให้ร้านอาหารเปลี่ยนวิธีคิดเรื่องการ คำ� นวณต้นทุนแรงงานในด้านการส่งอาหาร ไปเป็นการ ท�ำสัญญาโดยตรงกับบริษัทแพลตฟอร์มและจ่าย คอมมิชชั่นกับบริษัทเจ้าของแพลตฟอร์มในฐานะ สัญญาธุรกิจในรูปแบบหุ้นส่วนธุรกิจแทน(จะอธิบาย เพิ่มเติมในบทต่อไป) การเปลี่ยนแปลงรูปแบบการ ด�ำเนินธุรกิจนี้ นอกจากจะกระทบกับความสัมพันธ์ใน ด้านแรงงานเพราะร้านอาหารที่เคยจ้างคนท�ำงานส่ง อาหาร ไม่ได้มีพันธะและความรับผิดชอบต่องาน ส่งอาหารและคนท�ำงานอีกต่อไป อ�ำนาจต่อรองของ กลุ่มคนท�ำงานส่งอาหารนั้นย่อมสูญหายไป เพราะ คนงานไม่มีสิทธิและกระบวนการในการต่อรองในเรื่อง ค่าตอบแทนกับแพลตฟอร์มอีกต่อไป แกร็บ บริษัทสัญชาติสิงคโปร์ ที่ก่อตั้งขึ้นในปี 2555 โดย แอนโทนี ทัน(Anthony Tan) ทายาทของประธาน บริษัท ทันชง(Tan Chong) มอเตอร์ ผู้ประกอบและ จัดจ�ำหน่ายรถยนต์นิสสันในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ร่วมกับทัน ฮุย ลิง(Tan Hooi Ling) เพื่อนร่วมชั้นใน โปรแกรมปริญญาโทด้านบริหารธุรกิจที่ฮาร์วาร์ด ทั้ง สองคนเริ่มต้นจากธุรกิจสั่งจองบริการรถแท็กซี่ ชื่อ MyTeksi ที่เน้นด้านความปลอดภัยของคนขับรถและ ผู้โดยสารในกัวลาลัมเปอร์ 44 ในมาเลเซีย ก่อนจะย้าย ส�ำนักงานไปที่สิงคโปร์ ปัจจุบัน โดยเฉพาะอย่างยิ่ง หลังจากแกร็บทำ� สัญญาแบ่งสันปันส่วนตลาดในเอเชีย 44  How Grab’s CEO steered it from a garage in Malaysia to Southeast Asia’s most valuable tech unicorn, July 2018 ,28, South China Mornign Post, https://www.scmp.com/tech/article/2157177/ how-grabs-ceo-steered-it-garage-malaysia-southeast-asias-mostvaluable-tech รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

นิเวศธุรกิจของแพลตฟอร์มส่งอาหาร • 19 ตะวันออกเฉียงใต้กับอูเบอร์แล้ว กลายเป็นธุรกิจที่ ครอบงำ� ตลาดในหลายประเทศ ดำ� เนินการในกว่า 225 เมืองใน 8 ประเทศ แพลตฟอร์มรายใหญ่รายนี้ ในประเทศไทย เริ่มต้นเมื่อ ปี 2556 จากการเสนอบริการรถแท็กซี่ ทั้งรถแท็กซี่ ที่มีอยู่เดิมและรถโดยสารส่วนบุคคล ลักษณะเดียวกับ อูเบอร์ ก่อนจะมีบริการส่งอาหาร ส่งเอกสารและวัสดุ ซื้อและรับส่งสินค้าจากซูเปอร์มาร์เก็ตในภายหลัง ใน ลักษณะเดียวกับไลน์ ผู้บริหารของแกร็บในประเทศไทย กล่าวว่าต้องการให้แอปพลิเคชันกลายเป็นแอป ของชีวิตประจ�ำวัน ธุรกิจแพลตฟอร์มในประเทศไทย ยังไม่ได้ถูกก�ำกับ ดูแลจากภาครัฐ และไม่มีหน่วยงานใดรับผิดชอบ รวบรวมข้อมูลสถิติของจ�ำนวนคนท�ำงาน รายได้ หรือ ส่วนแบ่งตลาด ข้อมูลที่ปรากฎตามสื่อทั้งหมดมาจาก การเปิดเผยของบริษัทแพลตฟอร์มเท่านั้น อย่างไร ก็ตาม คาดการณ์ว่าส่วนแบ่งตลาดในประเทศไทยของ แกร็บน่าจะสูงกว่า 50 เปอร์เซ็นต์ 45 ในช่วง 10 เดือน แรกของปี 2562 แกร็บได้ฉลองยอดค�ำสั่ง 120 ล้าน ค�ำสั่งซื้อในทุกภาคบริการ ส่วนของการส่งอาหารนั้น เปิดให้บริการครอบคลุม 16 จังหวัดทั่วประเทศ 46 และ ในเดือนมกราคม ปี 2562 บริหารได้กล่าวว่ามียอดสั่ง อาหารผ่านแอปพลิเคชันแล้ว 3 ล้านมื้อ ตั้งแต่เริ่ม ด�ำเนินการ 47 45 “ฟู้ดเดลิเวอรี่แข่งเดือด เร่งปูพรมบริการอัดแคมเปญชิงแชร์,” 23 พฤษภาคม 2562, ประชาชาติธุรกิจ, https://www.prachachat.net/ict/ news32984646  Grab Food ปัจจัยช่วยแกร็บโต 10 เดือน ยอดเรียกใช้งานรวม 120 ล้านครั้ง, 7 พฤศจิายน 2562, ผู้จัดการออนไลน์ https://mgronline.com/ cyberbiz/detail/9620000107136 47 “ธรินทร์ ธนียวัน ความหวังปลดล็อกข้อกฎหมาย น�ำแกร็บไทย สู่เบอร์หนึ่งอาเซียน” 14 มกราคม 2562, The Momentum, https:// themomentum.co/interview-tarin-thaniyavarn-grab-thailand/ “…ทำ� ไมไม่ทำ� ให้ทุกคนที่มี asset อยู่แล้วมาลองทำ� และมีระบบควบคุม เราได้ลองไปท�ำที่งานบุรีรัมย์ MotoGp 2018 ช่วง 1-8 ตุลาคมปีที่ผ่านมา มี นักท่องเที่ยวแสนคน แต่ในเมืองมีแท็กซี่แค่ 15 คัน มันจะพอได้อย่างไร เราก็เอาคนขับแกร็บไป 200 คน มีคนนั่ง 15,000 คน ได้เงินรวมๆ ตกคนละ 600,000 กว่าบาท กระจายรายได้ทันที หากชัดเจน ว่าเมืองยอมรับ คนยอมรับ มีระบบตรวจสอบที่ดี มันก็ตอบโจทย์ตรงนี้… 48 --กรรมการผู้จัดการใหญ่ แกร็บประเทศไทย ไรเดอร์ 1: “...เรามาแสดงพลังให้ทางแกร็บเห็นว่า ไรเดอร์ พาร์ทเนอร์ได้รับผลกระทบ คือ ก็อยากให้ บริษัทอยู่ได้ แต่บริษัทก็ต้องให้พวกเราอยู่ได้ด้วย เพราะว่า ที่เป็นกันตั้งแต่เมื่อวาน 4 พ.ย.(2562) ค่า รอบ 30 บาท เราอยู่กันไม่ได้... อีกอย่างนึง ผมพบกับลูกค้า ตอนนี้แกร็บก็คิดค่าบริการ จัดส่งกับลูกค้าแล้ว จาก 1 บาทเป็น 10 บาท ท�ำให้ ยอดออเดอร์ของทั้งโคราช ลูกค้าสั่งน้อยลง ยิ่งเป็น ผลกระทบไปใหญ่…” ไรเดอร์ 2: “...บางคนที่เขาออกรถมอเตอร์ไซต์มา เพื่อวิ่งงานนี้โดยเฉพาะเลยครับ ไม่ใช่บางคน เยอะมาก ส่วนมากเลยครับ แต่ตอนนี้จากรายได้ปกติ ปกติเขา มา 2 โมง(เช้า) ถึง 3 ทุ่ม เขาได้อยู่ประมาณ 700-800 แต่ตอนนี้ 300 ครับ เมื่อวานนี้ ค่าแรงขั้นต่�ำยังไม่ได้ เลยครับ ยังไม่หักค่านำ้� มัน ทำ� งานถึงสิบชั่วโมงด้วย...” --ตัวแทนคนขับรถส่งอาหารที่มาชุมนุม ณ อนุสาวรีย์ ย่าโม, 5 พฤศจิกายน ให้สัมภาษณ์กับสื่อท้องถิ่น 49 48  เพิ่งอ้าง 49  วิดีโอเผยแพร่ทางเพจเฟซบุ๊กของคนขับรถแกร็บ โพสเมื่อวันที่ 5 พฤศจิกายน 2562 รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

20 • กระบวนการผลิตงานและควบคุมคนงานของแพลตฟอร์ม บทที่ 3 รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

กระบวนการผลิตงานและควบคุมคนงานของแพลตฟอร์ม • 21 กระบวนการผลิตงานและควบคุมคนงานของแพลตฟอร์ม รายงานวิจัยบทที่ 3 นี้ มุ่งอธิบายให้ผู้อ่านเข้าใจถึง กลยุทธ์หรือกลไกที่แพลตฟอร์มนำ� มาใช้ เพื่อทำ� ให้เกิด กระบวนการผลิตบริการส่งอาหารผ่านแอปพลิเคชัน ของแต่ละแพลตฟอร์ม จากการสังเคราะห์ข้อมูล ทั้งหมด ทีมผู้วิจัยเล็งเห็นว่าโดยภาพรวม แพลตฟอร์ม ใช้กลยุทธ์ส�ำคัญ 4 ประการ กล่าวคือ การสร้างความ สัมพันธ์แบบหุ้นส่วน การสร้างอุปทานส่วนเกิน กระบวนการแรงงานผ่านการกระจายงาน และสุดท้าย การจ่ายค่าตอบแทนและแรงจูงใจ ในการสร้างนิเวศ ของธุรกิจแพลตฟอร์มให้สมบูรณ์ และควบคุมคนงาน ดูดซับก�ำลังแรงงานและลดทอนความข้ดแย้งที่อาจ เกิดขึ้นได้ในกระบวนการท�ำงาน รายงานวิจัยบทนี้จึง เป็นความพยายามที่จะอธิบายกระบวนการผลิตงาน และกำ� ลังแรงงานของแพลตฟอร์มอย่างเป็นระบบ ทั้งนี้ ก่อนหน้าที่จะกล่าวถึงกลยุทธ์ทั้งหมดอย่างละเอียด ผู้วิจัยขออธิบายถึงบริบทของเศรษฐกิจไทย เงื่อนไข ส�ำคัญหนึ่งที่ท�ำให้งานบนแพลตฟอร์มกลายเป็นงาน ที่ได้รับความนิยมจากคนท�ำงาน 3.1 งานบนแพลตฟอร์มในบริบทของเศรษฐกิจ ที่ครอบง�ำโดย“งานที่ไม่เป็นทางการ” ในเชิงมหภาค ภาคเศรษฐกิจที่ไม่เป็นทางการ(informal sector) ของไทยมีขนาดใหญ่กว่าภาคเศรษฐกิจที่เป็น ทางการ(formal sector) อย่างมาก ทั้งนี้ การจ้างงาน ในภาคที่ไม่เป็นทางการนั้น หมายถึงการจ้างงานที่ ไม่ได้รับการคุ้มครองหรือได้รับอย่างไม่เพียงพอ จาก ข้อตกลงและกระบวนการจ้างงานที่เป็นทางการตาม ข้อเสนอแนะขององค์กรแรงงงานระหว่างประเทศนั้น หมายรวมถึง อาชีพอิสระ และการท�ำงานในองค์กร ที่ไม่ได้จดทะเบียน ไม่มีสถานะทางกฎหมาย และไม่ได้ เป็นสมาชิกของระบบประกันสังคม ท�ำให้คนท�ำงาน ไม่ได้รับสวัสดิการเมื่อเจ็บป่วยและจ�ำเป็นต้อง หยุดงาน 50 เช่น คนขับรถจักรยานยนต์รับจ้าง คน ทำ� งานรับจ้างทั่วไป ในประเทศไทย ราว 28 เปอร์เซ็นต์ ของการจ้างงานในกรุงเทพ หรือมากกว่า 56 เปอร์เซ็นต์ ของการจ้างงานในประเทศ เป็นการจ้างงานในลักษณะ นี้ 51 ดังนั้น งานที่มีลักษณะการจ้างงานตามลักษณะ ข้างต้นนี้ถูกเรียกว่า งานที่ไม่เป็นทางการ หรือ“งาน นอกระบบ” ท�ำให้เกิดค�ำถามที่น่าสนใจอย่างยิ่งว่าในเมื่องาน บนแพลตฟอร์มเข้าข่ายงานที่ไม่เป็นทางการหรืองาน นอกระบบ ภายใต้เงื่อนไขของเศรษฐกิจที่ถูกครอบง�ำ ด้วยงานนอกระบบนั้น การเติบโตขึ้นของแรงงาน แพลตฟอร์มส่งผลต่อตลาดแรงงานและการคุ้มครอง สิทธิ และสวัสดิการของแรงงานในภาพรวมอย่างไร? 50  Workers in Urban Thailand: A Statistical Snapshot,” WIEGO Statistical Brief No 20. September 2019 51 เพิ่งอ้าง รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

22 • กระบวนการผลิตงานและควบคุมคนงานของแพลตฟอร์ม ในบริบทของประเทศอุตสาหกรรม เช่น ในกรณีของ ประเทศสหรัฐฯ แรงงานแพลตฟอร์มเป็นคนงานใน ภาคเศรษฐกิจไม่เป็นทางการเช่นกัน เช่น คนงาน ส่งอาหารจ�ำนวนมากเป็นกลุ่มของแรงงงานวัยรุ่นที่ เป็นนักศึกษาและมักจะเป็นแรงงานที่ทำ� งานพาร์ทไทม์ หรือหารายได้เสริมเพื่อสนับสนุนตนเอง 52 ในภาพรวม นั้น แรงงานกลุ่มนี้เป็นแรงงานกลุ่มใหม่ที่เพิ่มจ�ำนวน ขึ้นทั่วโลก ถูกนิยามว่าเป็นแรงงานที่ไม่มีความมั่นคง (precariat) รายได้ขึ้นกับค่าแรงที่เป็นตัวเงิน(money wage) เป็ นส่ วนใหญ่ และขาดสวัสดิการต่ างๆ เมื่อเปรียบเทียบกับคนงานประจ�ำ 53 งานวิจัยจ�ำนวน ไม่น้อยจึงชี้ให้เห็นว่าการรวมแรงงานส่วนเกินเข้า ด้วยกันเป็นกลุ่มก้อน(pools of labor surplus) เป็น เงื่อนไขที่จำ� เป็นของการเติบโตขึ้นของระบบเศรษฐกิจ แบบแพลตฟอร์ม บริบทของประเทศไทยมีความแตกต่างจากบริบทของ ประเทศอุตสาหกรรม เช่น สหรัฐฯ และประเทศในยุโรป ตรงที่แรงงานในภาคเศรษฐกิจแพลตฟอร์มมาจาก 2 กลุ่มหลัก คือ กลุ่มแรงงานในภาคเศรษฐกิจที่ไม่เป็น ทางการ กล่าวคือ คนงานที่มีอาชีพรับจ้างที่มีรายได้ ไม่แน่นอน และไม่อยู่ในระบบ ประกันสังคม ดังที่ได้กล่าวไปแล้ว รวมกับกลุ่มที่สอง คือ กลุ่มแรงงานที่เคยท�ำงานในภาคเศรษฐกิจที่เป็น ทางการที่เป็นกลุ่มซึ่งงานวิจัยนี้พบว่าได้ย้ายมาสู่ระบบ แพลตฟอร์มเป็นจ�ำนวนมากเนื่องมาจากสาเหตุ เชิงโครงสร้างหลายประการกล่าวคือ 52  The resurgence of gig work: Historical and theoretical perspectives, Jim Stanford, August 2017 ,8 https://journals.sagepub. com/doi/abs/1035304617724303/10.1177 53 “A Revolt Is Coming for Cloud Labor” Guy Standing, Oct ,27 2016 https://www.huffpost.com/entry/cloud-labor-revolt_b_8392452 1) จากการสัมภาษณ์คนงานส่งอาหารที่ท�ำงานกับ แพลตฟอร์ม พบว่าระดับค่าจ้างของงานประจำ� ที่ทำ� อยู่ เดิม เป็นปัจจัยสำ� คัญที่ผลักดันให้คนงานส่วนหนึ่งออก จากงานประจ�ำที่เคยท�ำเข้ามาท�ำงานบนแพลตฟอร์ม ส่งอาหารซึ่งมีรายได้สูงกว่า โดยเฉพาะในช่วง 2 ปีแรก หลังจากแพลตฟอร์มส่งอาหารรายแรกเริ่มดำ� เนินธุรกิจ อย่างเป็นทางการในปี 2560 ถึงแม้ว่าคนงานเหล่านี้ จะมีความมั่นคงในการจ้างงานต่�ำกว่าเดิม และต้อง ท�ำงานแบบพาร์ทไทม์ แต่คนงานส่งอาหารที่ให้ สัมภาษณ์จ�ำนวนไม่น้อยกลับมองว่าค่าตอบแทนที่สูง และข้อดีอื่นๆ(ดังจะกล่าวต่อไป) นั้นสามารถชดเชย กับความไม่มั่นคงได้ ในขณะที่ผู้วิจัยก�ำลังท�ำการศึกษาวิจัย(เมษายนถึง กันยายน 2562) พบว่า ค่าเฉลี่ยของค่าจ้างแรงงานใน อุตสาหกรรมขนส่งอยู่ที่ราว 18,000 บาทต่อเดือน 54 ในขณะที่งานส่งอาหารกับแพลตฟอร์ม สามารถท�ำ รายได้ตั้งแต่ 15,000 ถึง 40,000 บาทต่อเดือน ทั้งนี้ ต่อค�ำถามของผู้วิจัยถึงรายได้ต่อเดือน ผู้ให้ข้อมูล ส่วนใหญ่ตอบว่า“ขึ้นอยู่กับความขยัน” กล่าวคือ รายได้จะมีความผันแปรไปในแต่ละเดือน และไม่แน่นอน ขึ้นอยู่กับผู้ตอบคำ� ถาม อย่างไรก็ตาม พบว่า ในชั่วโมง การท�ำงานแบบเต็มเวลาคืออย่างน้อย 8 ชั่งโมงต่อวัน คนส่งอาหารได้รับค่าตอบแทนอยู่ในช่วงดังกล่าว ซึ่งสอดคล้องกับค�ำกล่าวของผู้บริหารแพลตฟอร์ม ขนส่งแห่งหนึ่ง ซึ่งมีแพลตฟอร์มส่งอาหารเป็นหนึ่งใน การบริการขนส่งหลักที่ให้สัมภาษณ์ว่า“พนักงาน ขับรถที่รับงานเป็นประจำ� กว่า 15-20 งานต่อวัน มีรายได้เฉลี่ย 20,000-30,000 บาทต่อเดือน หรือ บางคนสูงสุดถึง 60,000 บาท” 54 ไตรมาสที่ 2: เมษายน-มิถุนายน 2562 สํานักงานสถิติแห่งชาติ 2562 รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

กระบวนการผลิตงานและควบคุมคนงานของแพลตฟอร์ม • 23 2) งานประจ�ำมีความไม่มั่นคงมากขึ้น แนวโน้มซึ่งเป็นลักษณะร่วมกันของตลาดแรงงานใน ประเทศต่างๆ ทั่วโลกโดยเฉพาะภายหลังจากวิกฤตใน ภาคการเงิน ในปี 2551 คือ งานประจ�ำถูกแทนที่ด้วย งานที่มีความไม่มั่นคงมากขึ้น(precarious work) ทั้งนี้ งานที่ไม่มั่นคงในปัจจุบันประกอบด้วยหลาก หลายรูปแบบ อาทิ งานที่มีสัญญาระยะสั้น 55 (fixed term contract) งานเหมาช่วง(sub-contract) งานเหมา ค่าแรง(agency work) เป็นต้น และรูปแบบการ จ้างงานที่ไม่มั่นคงขยายตัวทั้งในภาคเอกชน ภาครัฐ รวมทั้งรัฐวิสาหกิจและองค์กรที่ไม่แสวงหาก�ำไร ประมาณการว่า ในปี 2558 เพียง 25 เปอร์เซ็นต์ของ คนงานทั่วโลกมีสัญญาการจ้างงานแบบถาวร ส่วนใน ประเทศไทย กว่า 62 เปอร์เซ็นต์ของงานเป็นงาน ที่ไม่มั่นคง 56 ดังนั้น เมื่อเปรียบเทียบกับงานทั่วไป ที่มีความมั่นคงน้อยลง งานแพลตฟอร์มจึงมีความ ดึงดูดใจมากขึ้น โดยเฉพาะเมื่อพิจารณาถึงการโหม โฆษณาประชาสัมพันธ์ของบริษัทแพลตฟอร์มถึงข้อดี สองประการของการท�ำงานกับแพลตฟอร์ม คือ ประการแรก ระดับรายได้ที่สูงในช่วงเวลาการท�ำงาน สั้น(ดังที่ได้กล่าวไปในข้างต้น) และประการที่สอง อิสระในการท�ำงาน ทั้งนี้ ในมุมมองของคนท�ำงานนั้น “อิสระ” อาจกินความหมายเกินกว่าความยืดหยุ่นใน 55  ในปี 2532 มีการส�ำรวจสถิติการจ้างงานที่เป็นสัญญาจ้างระยะสั้น เป็นครั้งแรกโดยมูลนิธิอารมณ์พงศ์พงัน ที่เรียกว่าการจ้างงานชั่วคราว ในโรงงานจ�ำนวน 111 โรงงานที่มีสหภาพแรงงาน พบว่า มีจ�ำนวนคน งานชั่วคราว 17,134 คนจากคนงานทั้งหมด 74,016 คน คิดเป็นร้อยละ 23.5 ของคนงานทั้งหมดที่ท�ำการส�ำรวจ(แรงงานปริทัศน์ ปีที่ 3 ฉบับที่ 1 มกราคม 2532 หน้า 17) และประเด็นการจ้างงานชั่วคราวเป็นประเด็น ที่ขบวนการแรงงานให้ความส�ำคัญในขณะนั้น(แรงงานปริทัศน์ ปีที่ 3 ฉบับที่ 2 กุมภาพันธ์ 2532 หน้า 12- 1) ซึ่งต่อมาการจ้างงานไม่มั่นคงก็ พัฒนารูปแบบไปมากและขยายตัวไปในพื้นที่ต่างๆ และสาขาทั่วประเทศ เช่น การจ้างงานเหมาช่วง การจ้างงานเหมาค่าแรง การจ้างแรงงาน นักศึกษาในรูปแบบของการฝึกงาน อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีการส�ำรวจ ข้อมูลสถิติเชิงมหภาคของจ�ำนวนคนงานในงานที่ไม่มั่นคงทั่วประเทศ 56 “ 5 things you need to know about precarious work(and how you might already be doing it), October 2017, www.APWL.org การก�ำหนดเวลาท�ำงานด้วยตนเอง แต่ครอบคลุมไป ถึงการไม่ต้องเผชิญหน้ากับนายจ้างหรือผู้บังคับบัญชา ที่ท�ำหน้าที่ออกค�ำสั่งและควบคุมการท�ำงานโดยใช้ อ�ำนาจเกินขอบเขต 3) วัฒนธรรมอ�ำนาจนิยมในที่ท�ำงาน จากการสัมภาษณ์คนขับรถจักรยานยนต์ส่งอาหารที่ เคยทำ� งานประจำ� มาก่อน เป็นที่น่าสังเกตว่า หลายคน ได้สะท้อนถึงความเบื่อหน่ายที่พวกเขามีต่อปัญหา ในสถานที่ท�ำงานเดิม ที่ผู้บังคับบัญชามักใช้อ�ำนาจ เกินขอบเขต และการมอบหมายงานที่ไม่สอดคล้อง กับความต้องการของคนท�ำงาน 57 นอกจากนี้ การ ท�ำงานโดยขาดการมีส่วนในการตัดสินใจและรับฟัง เหตุผลท�ำให้คนงานเกิดความรู้สึกกดดันและไม่มี ความสุขในการทำ� งานในแต่ละวัน ในระบบแพลตฟอร์ม คนขับรถจักรยานยนต์ส่งอาหาร จึงรู้สึกเป็นอิสระ ในการท�ำงานมากกว่า เพราะไม่ต้องเผชิญหน้ากับ หัวหน้างานและดูเหมือนว่างานบนแพลตฟอร์ม จะ เสนอทางออกจากปัญหาการท�ำงานของคนงานที่ ประสบปัญหาเหล่านี้ อย่างไรก็ดี คนงานส่งอาหารบาง คนสะท้อนให้เห็นว่า ถึงแม้การท�ำงานกับแพลตฟอร์ม จะไม่มีปัญหาความตึงเครียดกับเจ้านายหรือหัวหน้า งานในลักษณะเดิม แต่การทำ� งานในรูปแบบใหม่ ทำ� ให้ คนงานต้องมีปฏิสัมพันธ์กับผู้ใช้บริการหรือลูกค้า โดยตรง คนงานบางคนมีประสบการณ์ที่ไม่ดีนักกับ กลุ่มผู้ใช้บริการ ที่บางครั้งเข้ามาท�ำหน้าที่สั่งการ แทนที่หัวหน้างาน และการประเมินของลูกค้าบน แอปพลิเคชันยังมีผลต่อการประเมินการท�ำงานของ คนงานที่บริษัทแพลตฟอร์มน�ำมาใช้โดยตรง 57 รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

24 • กระบวนการผลิตงานและควบคุมคนงานของแพลตฟอร์ม 4) การขาดเสรีภาพในการรวมตัวต่อรองและ ตัวแทนในการเจรจา องค์กรสหพันธ์สหภาพแรงงานระหว่างประเทศ(International Trade Union Confederation) หรือ ITUC ได้ ลดอันดับสถานการณ์การเคารพสิทธิด้านเสรีภาพใน การรวมกลุ่ม และเจรจาต่อรองของสหภาพแรงงานของ ประเทศไทย จากระดับ 4 คือ มีการละเมิดสิทธิแรงงาน อย่างเป็นระบบในปี 2561 เป็นระดับ 5 หรือไม่มี หลักประกันสิทธิด้านแรงงานในปี 2562 58 ในภาพรวม เสรีภาพในการรวมกลุ่มของคนงานใน สถานประกอบการที่ลดลง น�ำไปสู่ปัญหาการละเมิด สิทธิแรงงานอย่างเป็นระบบเมื่อคนงานขาดตัวแทนใน การเจรจาเพื่อปรับปรุงสภาพการทำ� งานย่อมหมายถึง การละเมิดสิทธิของคนงานในระดับสถานประกอบการ สามารถเกิดขึ้นได้ง่าย นอกจากนี้ สัดส่วนของการรวม กลุ่มและสมาชิกภาพของสหภาพแรงงานในระดับ ของอุตสาหกรรมที่อยู่ในระดับตำ่� ว่าคนงานขาดต้นแบบของงานประจ�ำที่ดี และไม่ สามารถจินตนาการถึงตัวอย่างของงานที่มีคุณค่า (decent work) ได้ ยิ่งไปกว่านั้นงานประจ�ำที่มั่นคงก็ ไม่ได้รับการปกป้องและมักถูกแทนที่ด้วยงานที่ไม่มี ความมั่นคงง่ายขึ้น ท�ำให้คนงานเหลือทางเลือกที่ดี น้อยลงไปเรื่อยๆ ในขณะเดียวกัน เมื่อคนงานจ�ำนวนมากเคลื่อนย้าย จากงานที่เป็นทางการที่มีการจ้างงานที่มั่นคง ไปสู่ รูปแบบงานที่ไม่มั่นคงบนแพลตฟอร์มมากขึ้น ท�ำให้ เกิดค�ำถามตามมาว่ารัฐบาลและองค์กรที่สนับสนุน สิทธิแรงงาน จะปรับบทบาท หน้าที่ และการทำ� งานของ แต่ละองค์กรอย่างไร เพื่อให้สามารถทำ� งานส่งเสริมและ 58  ดัชนีสิทธิแรงงานทั่วโลก, https://www.ituc-csi.org/rightsindex2019คุ้มครองกลุ่มคนงานบนแพลตฟอร์มให้มีประสิทธิภาพ ยิ่งขึ้นบนเงื่อนไขของรูปแบบการจ้างงานแบบใหม่ ที่มี ความซับซ้อน มีพลวัตร และไม่ตรงไปตรงมาเช่นใน อดีต สิ่งที่ส�ำคัญอย่างยิ่งส�ำหรับผู้ก�ำหนดนโยบาย และองค์กรปกป้องสิทธิแรงงาน คือ ศึกษาและทำ� ความ เข้าใจกลยุทธ์และรูปแบบการจ้างงานใหม่ของ แพลตฟอร์ม ซึ่งเป็นเนื้อหาของงานวิจัยในส่วนต่อไป 3.2 กลยุทธ์ของแพลตฟอร์มในฐานะ “นายหน้าแรงงาน” ดังที่ได้กล่าวไปแล้วในบทที่ 1 ว่าในรายงานฉบับนี้ ทีมผู้วิจัยใช้กรอบแนวคิดว่าแพลตฟอร์มท�ำหน้าที่ “นายหน้าแรงงาน(labor brokerage)” จับคู่การเสนอ ซื้อและเสนอขายกำ� ลังแรงงาน การนิยามแพลตฟอร์ม ในลักษณะนี้ทำ� ให้เราสามารถเข้าใจบทบาทและหน้าที่ ของแพลตฟอร์ม รวมทั้งความสัมพันธ์ในการจ้างงาน ระหว่างบริษัทผู้ให้บริการแพลตฟอร์มและคนงาน ส่งอาหารได้อย่างชัดเจนว่า ลูกค้าของแพลตฟอร์มนั้น เป็นเพียงผู้เสนอซื้อบริการส่งอาหาร แพลตฟอร์มเป็น ผู้เสนอซื้อกำ� ลังแรงงานของคนงานส่งอาหาร ที่ทำ� การ เสนอขายบริการส่งผ่านแพลตฟอร์มหรือช่องทางของ บริษัท ในบทนี้ จะอธิบายกลยุทธ์และวิธีการท�ำงานที่ แพลตฟอร์มใช้ในการสร้างเงื่อนไขของการจ้างงานบน แพลตฟอร์มที่มีลักษณะพิเศษ ต่างไปจากการจ้างงาน แบบเดิมที่เรารู้จัก 3.2.1 การสร้างรูปแบบความสัมพันธ์แบบหุ้นส่วน ธุรกิจ อาจกล่าวได้ว่าธุรกิจแพลตฟอร์มได้ทำ� ให้รูปแบบความ สัมพันธ์แบบ“พาร์ทเนอร์” หรือ“หุ้นส่วน” ระหว่าง บริษัทแพลตฟอร์มและคนงานกลายเป็นบรรทัดฐาน ในการด�ำเนินธุรกิจแบบใหม่ ของศตวรรษที่ 21 อันที่จริงแล้ว กลยุทธ์การจ้างงานแบบนี้ไม่ใช่เพิ่งถูก คิดค้นขึ้น แต่เกิดขึ้นมานานแล้ว ตัวอย่างที่เป็นที่ รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

กระบวนการผลิตงานและควบคุมคนงานของแพลตฟอร์ม • 25 รู้จักดี คือ การจ้างงานคนงานของห้างค้าปลีกขนาดใหญ่ วอลมาร์ท(Walmart) ที่เรียกคนงานว่า“หุ้นส่วน (associate)” ที่นักประวัติศาสตร์แรงงานชาวสหรัฐฯ เนลสัน ลิชเทนสไตน์ เรียกว่าเป็นต้นแบบ“บริษัทแบบ เทมเพลต (template firm)” ไม่พัฒนาทักษะของคนท�ำงาน และไม่มีความมั่นคง แต่บริษัทได้ประโยชน์จากอัตราการหมุนเวียนของ ก�ำลังแรงงานที่สูง 59 แพลตฟอร์มส่งอาหารตามความต้องการ(on demand food delivery) ในประเทศไทยน�ำรูปแบบการจ้างงาน แบบเดียวกันนี้มาสร้างความยืดหยุ่นในการจ้างงาน ของบริษัท ทั้งนี้ บริษัทที่เป็นผู้เล่นหลักในกิจการ ส่งอาหารมีนโยบายหลักที่คล้ายคลึงกัน คือ เน้นการ เชิญชวนให้ผู้ขับมอเตอร์ไซต์ส่งอาหารมาเป็นสมาชิก ที่บริษัทเรียกว่า“คนขับหุ้นส่วน(rider partner)” โดย บริษัทโหมประชาสัมพันธ์ในเรื่อง“ความเป็นอิสระ” ในการท�ำงาน ที่คนส่งอาหารสามารถบริหารเวลาใน การท�ำงานด้วยคนเอง พร้อมกับเสนอค่าตอบแทน ที่เป็นแรงจูงใจต่างๆ “ความเป็นอิสระ” ในมุมมองของบริษัทแพลตฟอร์มนั้น หมายถึง บริษัทมีอิสระอย่างเต็มที่ในการกำ� หนดราคา ทั้งค่าบริการและค่าแรงของคนงาน และส่งต่อภาระ ต้นทุนในการบริหารธุรกิจที่เคยเป็นต้นทุนทางตรง เช่น ยานพาหนะ เชื้อเพลิงในการขนส่ง การซ่อมบำ� รุง และค่าเสื่อมราคา รวมถึงข้อผูกมัดในการจ่ายเงินเดือน สวัสดิการ และประกันอุบัติเหตุ ฯลฯ ไปให้คนงาน ส่งอาหารเกือบทั้งหมด อันที่จริง หากน�ำประเด็นเรื่อง การแบกรับต้นทุนและภาระของคนงานมาพิจารณา อย่างลึกซึ้งแล้ว อาจท�ำให้เราไม่สามารถปฏิเสธว่า คนงานเหล่านี้เป็นหุ้นส่วนที่แท้จริงของธุรกิจแพลตฟอร์ม หากแต่เป็นหุ้นส่วนที่มีอ�ำนาจต่อรองน้อยมาก และ บริษัทแพลตฟอร์มแทบไม่ได้แบ่งปันผลประโยชน์ หรือความเป็นเจ้าของให้กับ“หุ้นส่วนเหล่านี้” อย่าง เหมาะสม การน�ำรูปแบบความสัมพันธ์แรงงานใหม่แบบหุ้นส่วน มาใช้ จึงท�ำให้บริษัทแพลตฟอร์มอย่างเช่น อูเบอร์ ถูกวิจารณ์อย่างรุนแรงจากฝ่ายแรงงานว่าก�ำลัง ปัดความรับผิดชอบต่อคนงาน และละเมิดกฎหมาย คุ้มครองแรงงานของแต่ละประเทศ ไม่ว่าจะเป็นการ จ่ายค่าจ้างขั้นตำ่� นวนชั่วโมงการทำ� งาน และ การจ่ายล่วงเวลา สิทธิในการลา สวัสดิการด้านสุขภาพ และอุบัติเหตุ รวมถึงค่าชดเชยในการเลิกจ้าง เป็นต้น (ดู Issac 2019 ส�ำหรับข้อมูลจากการสัมภาษณ์ พนักงานอูเบอร์นับร้อย) 3.2.2 การสร้างอุปทานส่วนเกิน นอกจากการปรับเปลี่ยนความสัมพันธ์ในการจ้างงาน และการใช้แผนประชาสัมพันธ์การตลาดเพื่อปรับ เปลี่ยนทัศนคติของคนทำ� งานแล้วในทางปฏิบัติ บริษัท แพลตฟอร์มเปิดรับสมัครคนงานโดยไม่มีจำ� นวนจำ� กัด เพื่อให้เกิดการหมุนเวียนของคนงานเข้ามาบริการส่ง อาหารโดยไม่มีการหยุดชะงัก แพลตฟอร์มส่วนใหญ่มีรูปแบบการจ้างงานแบบ ยืดหยุ่นเต็มรูปแบบ คือ รับคนงานที่ไม่ได้เป็นพนักงาน  แต่ได้รับผลตอบแทนในลักษณะเดียวกับการ รับจ้างทำ� ของ และแบกรับภาระต้นทุนทางตรงของการ ส่งอาหารทั้งหมดในทางปฏิบัติ วิธีการจ้างงานแบบนี้ ท�ำให้เกิดคนงานที่มีลักษณะคือ 59 “What are the characteristics of the Wal-Mart Business model?” https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/walmart/interviews/ lichtenstein.html คนงานที่ทำ� งานแบบไม่เต็มเวลาหรือพาร์ทไทม์ ที่เลือก ท�ำงานตามเวลาที่ต้องการ รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

26 • กระบวนการผลิตงานและควบคุมคนงานของแพลตฟอร์ม สอง คนงานที่ทำ� งานเต็มเวลา ในความหมายว่าทำ� งาน ทั้งวัน ซึ่งในความเป็นจริง คนงานเหล่านี้มีชั่วโมงการ ท�ำงานที่ยาวนาน คือ เกินกว่า 10-12 ชั่วโมง ทั้งนี้ บางแพลตฟอร์มอาจมีลักษณะที่ต่างออกไป คือ มีการจ้างงานแบบพนักงานประจำ� แบบยืดหยุ่นเต็มรูปแบบ แต่มีการก�ำหนดโควต้าของ การจ้างพนักงานประจำ� เอาไว้ในสัดส่วนที่ตำ่� อาจ จ้างงานแบบผสม คือ มีกลุ่มคนส่งอาหารกลุ่มหลักที่ ท�ำงานเป็นกะ และกลุ่มที่เป็นคนงานส่งอาหารอิสระที่ ท�ำพาร์ทไทม์เสริม เพื่อเป็นหลักประกันก�ำลังแรงงาน ขั้นตำ่� นี้ ได้แก่ เมย์ทวน เดลิเวอรี่ และฟู้ดแพนด้า อย่างไร ก็ตาม ข้อมูลจากการวิจัยพบว่าในช่วงเริ่มต้น บาง แพลตฟอร์มในประเทศไทยมีการทดลองประกาศ รับสมัครพนักงานประจ�ำจ�ำนวนจ�ำกัดและหยุดไป หลังจากช่วงสั้นๆ เท่านั้น การเปิดรับคนงานส่งอาหารอย่างไม่จ�ำกัดจ�ำนวน ท�ำให้แพลตฟอร์มสามารถดึงดูดก�ำลังแรงงานเข้าสู่ ระบบการทำ� งานขับรถจักรยานยนต์ส่งอาหารนับหมื่น คน และในบางช่วงเวลา อาจจะมีคนลงทะเบียนทำ� งาน และท�ำงานจริงเกินหลักแสน อย่างไรก็ตาม เป็นเรื่อง ยากมากที่จะเข้าถึงข้อมูลที่เป็นทางการ ทั้งนี้ ผู้บริหาร บริษัทแพลตฟอร์มแห่งหนึ่ง ที่เสนอบริการขนส่งและ ส่งอาหาร ให้สัมภาษณ์ว่า จ�ำนวนพนักงานทั้งหมดใน การขนส่งประเภทต่างๆ ของบริษัทมีประมาณ 80,000 คน“ปัจจุบันเรามีพนักงานขับรถราว 8 หมื่นคัน 95 เปอร์ เซ็นต์ คือผู้ ส่ งที่ขับมอเตอร์ ไซต์ ซึ่งราว 70 เปอร์เซ็นต์ของผู้ขับประกอบอาชีพส่งเอกสารเป็นหลัก อยู่แล้ว และสัดส่วนที่เหลือเป็นพนักงานขับรถที่เป็น รถยนต์ขนาดใหญ่” 60 60 “ลาล่ามูฟ ประเทศไทย เผยมูลค่ารวมปี’61 โต 1.2 พันล้านบาท”, forbesthailand.com เมื่อเปรียบเทียบกับระบบการรับสมัครงานแบบดั้งเดิม จะพบว่า บริษัทแพลตฟอร์มทำ� กระบวนการรับคนเข้า ท�ำงานให้ง่าย สะดวก และลดขั้นตอนหลายขั้นตอนที่ ยุ่งยากลง เช่น การสมัครงานสามารถทำ� ได้ผ่านช่องทาง ออนไลน์ ใช้หลักฐานการสมัครงานจำ� นวนไม่มาก เช่น บัตรประชาชน ใบขับขี่รถจักรยานยนต์ พรบ.รถ จักรยานยนต์ และเอกสารจดทะเบียนรถจักรยานยนต์ 61 โดยทั่วไป จะใช้เวลาเพียง 1-2 วันมีการอบรมชั่วโมง สั้นๆ เพียง 2-3 ชั่วโมง เกี่ยวกับข้อบังคับและระเบียบ ของบริษัท ระเบียบในการขับรถจักรยานยนต์ การ แต่งกาย และการใช้งานแอปพลิเคชัน เพื่อการฝึก การรับออร์เดอร์และส่งอาหาร อาจกล่าวได้ว่า ที่แพลตฟอร์มส่งอาหารสามารถเปิดรับ สมัครแรงงานโดยไม่จำ� กัดจำ� นวนได้นั้น ยังมีส่วนเกี่ยว เนื่องมาจากการที่แพลตฟอร์มแบ่งแยกงานออกเป็น รายชิ้น และที่ส�ำคัญ ข้อมูลจากการสัมภาษณ์คนงาน ส่งอาหารชี้ให้เชื่อได้ว่า มีการออกแบบอัลกอริทึมใน การกระจายงานให้คนงานส่งอาหารไม่เกินระดับที่ คำ� นวณในแต่ละวัน ลักษณะคล้ายโควต้า ทั้งนี้ คนงาน ส่งอาหารจะถูกจ�ำแนกตามการจัดเกรดที่บริษัทเป็นผู้ ประเมินการท�ำงานและก�ำหนดเงื่อนไขทั้งหมดขณะที่ ในบางแพลตฟอร์ม วิธีการรับงานของคนส่งอาหารจะ เป็นแบบแข่งขันกันกดรับงาน ท�ำให้แพลตฟอร์มมี จำ� นวนคนงานมากเกินเพียงพอต่อความต้องการแม้ว่า จะอยู่ในช่วงที่มีความต้องการในฝั่งลูกค้าเป็นจ�ำนวน มากเท่าไรก็ตาม การรับสมัครคนงานโดยไม่จ�ำกัดจ�ำนวนนี้ ท�ำให้เกิด ก�ำลังแรงงานส่วนเกิน(surplus labor) ที่แข่งขันกัน รับงาน ซึ่งมีผลทำ� ให้ผู้บริโภคที่ใช้บริการของแพลตฟอร์ม 61  แต่ละบริษัทมีรายละเอียดปลีกย่อยแตกต่างกันไป บางบริษัท ต้องการเอกสารเพิ่มเติม เช่น เอกสารประกันรถยนต์และบัญชีธนาคาร ดู https://www.thairath.co.th/scoop/1291679 รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

กระบวนการผลิตงานและควบคุมคนงานของแพลตฟอร์ม • 27 รู้สึกว่าได้รับความสะดวกจากการไม่ต้องรอรับ บริการนาน หรือหากจะกล่าวอย่างเคร่งครัดในเชิง เศรษฐศาสตร์แล้ว การแข่งขันในด้านการเสนอขาย แรงงานของคนส่งอาหาร แทบไม่ส่งผลกระทบกับการ แข่งขันด้านราคา เนื่องจากแพลตฟอร์มส่งอาหาร(และ แพลตฟอร์มโดยทั่วไป ที่มีแพลตฟอร์มเรียกรถรับส่ง เช่น อูเบอร์ เป็นต้นแบบ) มีการกำ� หนดราคาโดยเฉพาะ ค่าแรงแบบด้านเดียว กล่าวคือ แพลตฟอร์มเป็นผู้ กำ� หนดค่าแรงผ่านอัลกอริทึม ขณะที่คนงานส่งอาหาร ผู้เข้าเสนอขายแรงงานไม่มีส่วนกำ� หนดด้วยแม้แต่น้อย การต้องตกเป็นฝ่ายรับราคา(price takers) โดยไม่มี อ�ำนาจตัดสินใจหรือต่อรองในด้านราคาขายค่าแรง ของตน ท�ำให้นักวิเคราะห์บางคนโต้แย้งหนักแน่น ยิ่งขึ้นว่า บริษัทแพลตฟอร์มไม่สามารถปฏิเสธสถานะ ทางพฤตินัยของการเป็นนายจ้างคนงานเหล่านี้ได้ 62 3.2.3 การกระจายงานและกระบวนการแรงงาน งานวิจัยเกี่ยวกับกระบวนการแรงงาน(labor process) 63 ของแพลตฟอร์มส่งอาหารสองรายใหญ่ใน ออสเตรเลีย ได้แก่ อูเบอร์อีทส์(UberEats) และ เดลิเวอรู(Deliveroo) เป็นตัวอย่างที่ดีของการศึกษา กระบวนการควบคุมแรงงานของแพลตฟอร์มส่งอาหาร งานวิจัยดังกล่าวพบว่า ขณะที่แพลตฟอร์มทั้งสองมี ลักษณะร่วมที่สามารถน�ำมาอธิบายรูปแบบของ กระบวนการควบคุมแรงงาน แต่ละแพลตฟอร์มก็มี ความโดดเด่นและลักษณะเฉพาะที่แตกต่างกันออกไป ขึ้นอยู่กับปัจจัยในเชิงองค์กร เช่น แพลตฟอร์มเดลิ เวอรู มีการจำ� กัดกลุ่มของคนงานที่สามารถเข้ามาเสนอ ขายแรงงาน โดยจัดให้มีกระบวนการคัดเลือกและบัญชี รอเรียก(waitlist) เพื่อควบคุมอุปทานของแรงงานและ 62  R. Sunshine(2018), Employees as Price-Takers, 22 Lewis& Clark L. Rev. 105. 63  กรอบทฤษฏีนี้ให้ความส�ำคัญกับประเด็นเรื่องการควบคุมแรงงาน การต่อต้านของคนงานและการขูดรีดก�ำลังแรงงาน มีการจัดฝึกอบรมให้กับแรงงานใหม่ที่เพิ่งสมัคร ขณะ ที่แพลตฟอร์มอูเบอร์อีทส์แทบไม่มีข้อจ�ำกัด และ สามารถเข้าแข่งขันในการท�ำงานโดยตรง ซึ่งงานวิจัย ดังกล่าว ได้ตั้งข้อสังเกตถึงความรู้สึกภูมิใจที่คนส่ง อาหารของเดลิเวอรูแสดงออกว่าตนมีความเป็น มืออาชีพมากกว่าคนส่งอาหารของอูเบอร์อีทส์ ในบริบทของแพลตฟอร์มส่งอาหารของไทย จากการ สัมภาษณ์คนส่งอาหารของไทย ที่ส่วนใหญ่ท�ำงาน กับแพลตฟอร์ มหลัก 2 รายในตลาดให้ ข้ อมูลที่ สอดคล้องกัน กล่าวคือ บริษัทแพลตฟอร์มทั้งสองมีวิธี ควบคุมการทำ� งานที่แตกต่างกันไปในรายละเอียดของ แอปพลิเคชัน เช่น มีวิธีการมอบหมายงานแตกต่างกัน ไป 2 ลักษณะดังนี้ คนงานที่ท�ำงานกับแพลตฟอร์มหลักรายแรก ซึ่งมีวิธี กระจายงานในแบบมอบหมายงานโดยไม่ต้องแข่งขัน กล่าวว่าพวกเขาสามารถรับงานในขณะที่ยานพาหนะ ยังเคลื่อนที่อยู่ โดยไม่ต้องรอให้หยุดพักหรือจอดอยู่ กับที่ ขณะที่แพลตฟอร์มส่งอาหารคู่แข่งใช้วิธีกระจาย งานออกไปให้คนงานแข่งขันกัน แต่คนงานจะต้องไม่ เคลื่อนที่หรืออยู่ในขณะที่ก�ำลังขับขี่ยานพาหนะ อย่างไรก็ดี คนงานคนหนึ่งตั้งข้อสังเกตว่า เขาไม่ สามารถรู้ได้เลยว่าแพลตฟอร์มใช้หลักเกณฑ์อะไรใน การตัดสินใจกระจายงาน จึงรู้สึกไม่ค่อยโปร่งใสและ เป็นธรรมเท่ากับการแข่งขันกันรับงาน และเขาคิดว่า จะปลอดภัยกว่าหากแอปพลิเคชันบังคับให้ตอบรับ ในขณะที่คนส่งอาหารก�ำลังหยุดนิ่ง อย่างไรก็ดี คนส่งอาหารที่ท�ำงานกับแพลตฟอร์มที่กระจายงาน แบบแข่งขันกลับสะท้อนความรู้สึกว่า การต้องแย่งชิง กันรับงานอย่างรวดเร็ว บางครั้งท�ำให้คนส่งอาหาร ไม่สามารถประเมินความสามารถของตนเองจาก ระยะทางและระยะเวลาที่ต้องใช้ก่อนตัดสินใจได้ ทำ� ให้ เกิดความเคร่งเครียดจากปัญหาว่าไม่สามารถไปส่ง รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

28 • กระบวนการผลิตงานและควบคุมคนงานของแพลตฟอร์ม แพลตฟอร์ม A B การกระจายงาน โดยมอบหมายงานให้กับคนงานเฉพาะเจาะจง ที่อยู่ในตำ�แหน่งที่เหมาะสม หากคนงานไม่รับงาน งานจะถูกส่งต่อไปยังรายอื่นๆ ถัดไป กระจายงานไปให้กลุ่มคนงานในพื้นที่จำ�นวนหนึ่ง เพื่อให้แข่งขันกันตอบรับงานแบบมาก่อนได้ก่อน การตอบรับงาน ช่วงเวลาทำ�งาน สามารถรับงานโดยที่ยานพาหนะยังเคลื่อนไหว ส่งอาหาร 24 ชม. รับงานขณะที่พาหนะหยุดอยู่นิ่งอยู่กับที่ ส่งอาหารระหว่าง 10.00-20.00 อาหารได้ภายในก�ำหนดเวลาในภายหลัง ในประเด็น ของการกระจายงานรูปแบบหลังนี้ เป็นที่น่าตั้งข้อ สังเกตว่า คนงานส่งอาหารเองกลับไม่ได้หยิบยก ประเด็นว่าการแข่งขันกันรับงานอาจน�ำไปสู่ความ ขัดแย้งภายในกลุ่มของคนส่งอาหารด้วยกันเอง ผู้วิจัย มองว่า อาจเป็นเพราะแพลตฟอร์มนี้ไม่ได้จ�ำกัดพื้นที่ และขอบเขตการท�ำงานของคนงานส่งอาหาร แต่เปิด ให้คนส่งอาหารสามารถรับงานอิสระ การแข่งขันจึงอยู่ ในระดับของก�ำลังแรงงานในวงกว้าง พื้นเพของคนงานส่งอาหารก่อนเข้าสู่งานแพลตฟอร์ม จากการสัมภาษณ์ไรเดอร์ส่งอาหารของแพลตฟอร์ม หลักจ�ำนวน 20 คน แบ่งเป็นชาย 17 คน หญิง 3 คน พบว่า 11 คน เป็นชายที่มีอาชีพเดิมในภาคเศรษฐกิจ ที่ไม่เป็นทางการ เช่น คนขับรถจักรยานยนต์รับจ้าง คนทำ� งานรับจ้างทั่วไป รวมถึงเจ้าของกิจการขนาดเล็ก เข้ามาสู่งานแพลตฟอร์มส่งอาหาร โดยเลือกท�ำงาน แบบเต็มเวลาคือมากกว่า 8 ชั่วโมงต่อวันเป็นรายได้ หลัก พวกเขาล้วนกล่าวว่างานที่ท�ำอยู่เดิมเป็นงาน ที่รายได้น้อยและไม่มีความแน่นอน คนงานส่งอาหารอีกจ�ำนวน 9 คนเข้าข่ายแรงงาน ในภาคเศรษฐกิจที่เป็นทางการเป็นพนักงานประจ�ำ ในรูปแบบต่างๆ ทั้งพนักงานประจ�ำบริษัทเอกชน ลูกจ้างที่มีก�ำหนดระยะเวลาสัญญาตามโครงการของ องค์กรมหาชน ลูกจ้างรัฐวิสาหกิจ พนักงานองค์กร อิสระมหาชน เจ้าหน้าที่โครงการองค์กรพัฒนาเอกชน ในจำ� นวนนี้ 3 คน เป็นผู้หญิงเลือกทำ� งานแพลตฟอร์ม เป็นงานล่วงเวลา คือ งาน ประจ�ำของทั้งสองมีเงินเดือนประมาณ 20,000 บาท รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

กระบวนการผลิตงานและควบคุมคนงานของแพลตฟอร์ม • 29 ส่วนอีก 6 คนตัดสินใจออกจากงานประจ�ำเข้าสู่งาน แพลตฟอร์มส่งอาหารแบบเต็มเวลาก่อนที่จะออกจาก งานประจำ� เงินเดือนพื้นฐานอยู่ระหว่าง 8,000-12,000 บาท พวกเขาทำ� งานขับรถจักรยานยนต์ส่งอาหาร โดย เริ่มจากท�ำพาร์ทไทม์หลังเลิกงานควบคู่ไปกับงาน ประจ�ำระยะหนึ่ง เมื่อเห็นว่ามีรายได้มากขึ้นและ ประเมินรายได้ว่ามีความแน่นอนระดับหนึ่งจึงตัดสินใจ ออกจากการเป็นพนักงานประจ�ำมาส่งอาหารอย่าง เต็มตัว ส่วนอีกคนหนึ่งไม่ได้รับการต่อสัญญาจ้างจาก การเป็นพนักงานสัญญาจ้างแบบปีต่อปีของบริษัท เอกชน จึงเข้ามาท�ำงานขับรถส่งอาหารแบบเต็มเวลา ผู้ให้สัมภาษณ์ที่เคยเป็นพนักงานประจ�ำมีข้อสรุปว่า งานแพลตฟอร์มมีความเป็นอิสระมากกว่าการท�ำงาน เป็นพนักงานประจ�ำที่เงินเดือนต่�ำกว่าและต้องอยู่ ภายใต้การควบคุมบังคับบัญชาจากหัวหน้างานอย่าง มาก ทั้งนี้ ผู้ให้สัมภาษณ์คนหนึ่งกล่าวว่า ปัจจัยส�ำคัญ ที่ทำ� ให้เขาตัดสินใจออกจากงานเดิม คือ เขาได้รับการ มอบหมายให้ท�ำงานที่ไม่ถนัดและไม่รู้สึกพึงพอใจ ในการท�ำงาน เขามีความคาดหวังคล้ายกับคนอื่นว่า งานแพลตฟอร์มจะเป็นอาชีพหลักในระยะยาวให้กับ พวกเขาได้ 1) สาธารณูปโภคทางเทคโนโลยี(technological infrastructure) เป็นองค์ประกอบสำ� คัญของระบบนิเวศดิจิทัล ที่เอื้อให้ แอปพลิเคชันสามารถท�ำหน้าที่เป็น“ต�ำแหน่งของ การผลิต(point of production)” ทั้งนี้ ข้อมูลจากการ สัมภาษณ์คนงานส่งอาหารในออสเตรเลีย ท�ำให้ เห็นภาพว่าแอปพลิเคชันคือศูนย์กลางของการทำ� งาน เพราะพวกเขาท�ำแทบทุกอย่างผ่านทางแอปพลิเคชัน ไม่ว่าจะรับรายการอาหาร ตรวจสอบรายละเอียดนำ� ทาง ส่งมอบงาน รายงานผล และรับค�ำยืนยันถึงการได้รับ ค่าตอบแทน นอกจากนี้ ลักษณะการควบคุมยังสัมพันธ์ แนบแน่นกับทางเลือกและกระบวนการที่คนส่งอาหาร ตอบรับงาน ดังเช่นที่ได้ยกตัวอย่างไปแล้วว่าในกรณี ของคนงานส่งอาหารไทย แพลตฟอร์มที่กระจายงาน ให้คนส่งอาหาร โดยเปิดให้แข่งขันกันรับงานแบบมา ก่อนได้ก่อน ในทางปฏิบัติ ท�ำให้คนงานส่งอาหาร ไม่มีโอกาสที่จะพิจารณารายละเอียดของงานที่รับ อย่างถี่ถ้วน เพราะต้องรีบตัดสินใจในการรับงาน และ ลดทอนอ�ำนาจการควบคุมหรือก�ำหนดสถานที่และ ระยะเวลาที่ต้องการใช้ในการท�ำงานของพวกเขาลง 2) ข้อมูลที่ไม่สมมาตร(information asymmetries) 3.2.3.1 ระบอบการควบคุมของแอปพลิเคชัน ทั้งนี้นักวิชาการจากออสเตรเลีย(Veen et al. 2019) ผู้ศึกษาแพลตฟอร์มส่งอาหารที่ได้กล่าวถึงไปใน ข้างต้นนั้นได้เสนอว่าแพลตฟอร์มสองรายใหญ่ที่ พวกเขาศึกษามี“ระบอบการควบคุมของแพลตฟอร์ม (platforms’ control regime)” หรือรูปแบบร่วมกันของ กระบวนการแรงงานที่เป็นกลไกลหลักในการแปลง ก�ำลังแรงงานให้กลายเป็นงานส่งอาหาร โดยระบอบ การควบคุมนี้ประกอบด้วยส่วนประกอบ 3 ประการคือ ข้อมูลจากการศึกษาแพลตฟอร์มสองรายใหญ่ใน ออสเตรเลีย แสดงให้เห็นว่า นอกเหนือไปจากการ ควบคุมผ่านแอปพลิเคชันแล้ว คนงานส่งอาหารยังต้อง ทำ� งานภายใต้เงื่อนไขของข้อมูลที่ไม่สมมาตร หรือรับงาน ในขณะที่มีข้อมูลไม่สมบูรณ์ ในฝั่งของแพลตฟอร์มนั้น อาจโต้แย้งว่ากระบวนการสั่งงานที่ตั้งใจปิดรายละเอียด บางอย่างเอาไว้ เป็นการออกแบบเพื่อปกป้องผู้ใช้ บริการ อย่างไรก็ตาม วิธีการดังกล่าวมีผลลดทอน อำ� นาจในการควบคุมหรือกำ� หนดเงื่อนไขในการทำ� งาน ของคนส่งอาหารลง และมีผลต่อพฤติกรรมของคนส่ง รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

30 • กระบวนการผลิตงานและควบคุมคนงานของแพลตฟอร์ม อาหารในลักษณะที่ท�ำให้พวกเขาต้องเพิ่มความ ระมัดระวัง และในบางกรณี เพิ่มความเร่งรีบในการ ท�ำงาน เพราะไม่สามารถรู้ถึงระยะทางและวางแผน การเดินทางได้ล่วงหน้า อาจกล่าวได้ว่า จังหวะและการ ท�ำงานของคนส่งอาหารจึงถูกควบคุมจากข้อมูลที่ ค่อยๆ เปิดเผยออกมาบนแอปพลิเคชัน ในกรณีของคนงานส่งอาหารในประเทศไทย ข้อมูล จากการสัมภาษณ์แสดงให้เห็นว่าแพลตฟอร์มของไทย แสดงข้อมูลปลายทางและสถานที่จัดส่งให้กับคนส่ง อาหาร ตั้งแต่ขั้นตอนแรก คือ ขั้นตอนกระจายงาน แต่ อย่างที่ได้กล่าวไปแล้ว คนงานส่งอาหารอาจมีเวลาใน การรับข้อมูล คืออ่านข้อมูลและตัดสินใจที่สั้นมาก นอกจากนี้ คนงานส่งอาหารมีความสามารถในการ เลือกเส้นทางส่งอาหารเองตามความช�ำนาญเส้นทาง ของแต่ละคนมากกว่า ซึ่งแตกต่างจากกรณีศึกษาจาก ต่างประเทศที่กล่าวถึงข้างต้น ในภาพรวม การมีข้อมูลที่ไม่เท่ากันระหว่างคนงาน กับแพลตฟอร์ม น�ำมาสู่ปัญหาการขาดอ�ำนาจต่อรอง เกี่ยวกับสภาพการจ้างงานที่ดีขึ้น ทั้งนี้ ตามมาตรฐาน แรงงานสากล การเปิดเผยข้อมูลของบริษัท(information disclosure) นับตั้งแต่ผลก�ำไร เงินเดือนของ ผู้บริหาร เหตุผลในการตัดสินใจที่ส่งผลกระทบต่อ คนงาน และข้อมูลที่จำ� เป็นซึ่งนำ� มาสู่การปรึกษาหารือ ร่วมกัน(social dialogue) ระหว่างคนงาน ตัวแทน คนงานกับบริษัท เพื่อ(1) น�ำมาสู่การเจรจาแบ่งปัน ผลประโยชน์ที่เป็นธรรมมากขึ้นบนฐานของข้อมูล(2) การแก้ปัญหาที่เกิดขึ้นร่วมกันอย่างมีประสิทธิภาพ และลดผลกระทบ และ(3) ลด ยุติ และป้องกันปัญหา ความขัดแย้งระหว่างบริษัทกับคนงานที่จะส่งผลกระทบ กับทั้ง 2 ฝ่ายและสังคมโดยรวม ตัวอย่างจากกรณี ความขัดแย้งระหว่างบริษัทแพลตฟอร์มส่งอาหารกับ คนงานที่ขยายตัวออกไปกว้างขวางในบริบทของ ประเทศในเอเชียที่สามารถน�ำมาพิจารณาแนวโน้มใน ประเทศไทย เช่น ในปี 2562 เกิดการประท้วงของคนงาน แพลตฟอร์มส่งอาหารในประเทศจีนซึ่งกระจายตัวไป ในหลายเมือง เนื่องจากแพลตฟอร์มลดค่าตอบแทน แก่พนักงานลงโดยไม่มีการปรึกษาหารือกับแรงงาน 3) ระบบการประเมินผลงานที่ขาดความโปร่งใส คนส่งอาหารในกรุงเทพฯ เปิดเผยข้อมูลที่สอดคล้อง กับการศึกษาแพลตฟอร์มส่งอาหารในออสเตรเลียว่า แพลตฟอร์มมีวิธีการประเมินประสิทธิภาพงานที่ขาด ความโปร่งใสและชัดเจน คนส่งอาหารหลายคนรู้สึก ตรงกันว่า แนวทางที่แพลตฟอร์มสื่อสารกับคนส่ง อาหาร กับการปฏิบัติจริงนั้นไม่ตรงกัน ในหลักการ แพลตฟอร์มมักจะเตือนคนส่งอาหารถึงผลกระทบ แง่ลบ เช่น จะถูกระงับการทำ� งานชั่วคราว หากพวกเขา ปฏิเสธงานเกินจ�ำนวนที่ก�ำหนด หรือหากผลประเมิน การท�ำงานโดยผู้ใช้บริการต่�ำกว่าระดับที่ก�ำหนดไว้ เช่น แพลตฟอร์มบางแห่งใช้วิธีการลงโทษคนขับ โดยปิดแอปพลิเคชันหรือพักงานตั้งแต่ 2 ชั่วโมง 1 วัน 3 วัน 5 วัน หนึ่งสัปดาห์ รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

กระบวนการผลิตงานและควบคุมคนงานของแพลตฟอร์ม • 31 เริ่มต้น คนงานเดินทางไปในพื้นที่ที่ต้องการรับงาน คนงานเข้าระบบแอปพลิเคชัน รอคำ�สั่งซื้ออาหาร ตอบรับหรือปฏิเสธคำ�สั่งบนแอปพลิเคชัน เดินทางไปที่ร้านอาหารเพื่อสั่งและ/หรือรับอาหารไปส่ง เดินทางถึงร้านอาหาร แจ้งแพลตฟอร์มและรออาหารเตรียมสำ�เร็จ รับอาหารที่ร้านอาหารจัดเตรียม ตรวจรับรายการอาหารและยืนยันความถูกต้องกับแอปพลิเคชัน บรรจุหรือบรรทุกรายการอาหารบนจักรยานยนต์ รับตำ�แหน่งการจัดส่งบนแอปพลิเคชัน เริ่มต้นระบบการนำ�ทางไปสู่จุดหมาย เดินทางไปยังลูกค้า ส่งมอบอาหารให้ลูกค้า แจ้งแพลตฟอร์มเมื่อเสร็จสิ้นภารกิจในการส่งอาหาร เสร็จสิ้นงาน ตัวอย่างกระบวนการแรงงานของงานบนแพลตฟอร์ส่งอาหาร ทีมา: Veen et al.(2019) รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

32 • กระบวนการผลิตงานและควบคุมคนงานของแพลตฟอร์ม จากการสัมภาษณ์คนส่งอาหารที่เคยถูกลงโทษ พวกเขายืนยันว่าไม่ทราบเหตุผลที่ชัดเจนของการ ถูกลงโทษ และระยะเวลาในการถูกลงโทษ ทั้งที่ใน ความเป็นจริง คนส่งอาหารจ�ำนวนมากถูกระงับการ ท�ำงาน ทั้งที่ไม่ได้ปฏิเสธงานเกินก�ำหนด หรือยิ่งไป กว่านั้น พวกเขากลับถูกระงับการท�ำงานหลังจาก ทำ� งานได้เกินค่าเฉลี่ย พวกเขาจึงสงสัยว่าแอปพลิเคชัน ถูกออกแบบมาให้ระงับการทำ� งาน หากคนส่งอาหารมี รายได้มากจนเกินกว่าระดับที่แพลตฟอร์มก�ำหนด เช่นที่คนส่งอาหารคนหนึ่งให้ข้อมูลว่า “ไม่สามารถรู้ได้ว่าจะบล็อกเราเมื่อไหร่ การแบน ไม่มีกฎตายตัว อาจจะเนื่องจากคุณวิ่งงานมากเกิน ไป ช่วงเย็นไม่รับงานบ่อยเกินไป มีการแบน 5 วัน หรืองานไม่เด้งมา 2 ชั่วโมง โทรถาม call center ตอบให้ชัดเจนไม่ได้ บอกว่าระบบถูกตั้งมา และตอบ ไม่ได้ว่าจะแบนถึงเมื่อไหร่ จึงขอให้มีการแจ้งข้อมูล ที่ถูกต้อง เราจะได้ปรับตัว” อย่างไรก็ดี ระบอบของการควบคุมเชิงเทคนิคผ่าน แอปพลิเคชันเป็นเพียงมิติเดียวเท่านั้น อันที่จริง กระบวนการแรงงานจะสมบูรณ์ ยังต้องได้รับการ สนับสนุนจากกลไกการควบคุมมิติอื่นๆ ได้แก่ มิติอุดมการณ์ การสร้างภาพลักษณ์ของความเป็นสมัยใหม่ของงาน บนแพลตฟอร์ม และการจูงใจคนท�ำงานในเรื่อง ความเป็นอิสระ ดังที่ได้กล่าวไปแล้ว มิติการบริหารจัดการ ขั้นตอนการท�ำงานกับศูนย์ ลูกค้ าสัมพันธ์ ที่ถูก ออกแบบให้มีขั้นตอนยุ่งยากและเสียเวลา ถึงแม้จะเป็น เพียงการสนับสนุนทางเทคนิคเดียวแต่คนส่งอาหาร มักรู้สึกว่าวิธีการแก้ปัญหาผ่านศูนย์ลูกค้าสัมพันธ์ ไม่คุ้มกับต้นทุนเวลาและค่าใช้จ่าย จึงมักแก้ไขปัญหา ด้วยตนเองหรือปล่อยเลยตามเลย 3.2.3.2 การลดทอนความขัดแย้งและบทบาทใหม่ ของผู้บริโภคในความขัดแย้งด้านแรงงาน หากเปรียบเทียบการมอบหมายงานของแพลตฟอร์ม กับวิธีการทำ� งานในรูปแบบปกติของสถานประกอบการ ซึ่งมีกระบวนการมอบหมายงานผ่านหัวหน้างาน ยกตัวอย่างเช่น เมื่อมีออร์เดอร์เข้ามายังบริษัท บริษัท ต้องเช็คกับหัวหน้างานแต่ละคนว่ามีพนักงานคนใด และในส่วนใดบ้างที่ยังว่างอยู่ในขณะนั้น และสามารถ ทำ� งานตามออร์เดอร์ที่เข้ามาได้ แต่ในระบบแพลตฟอร์ม แอปพลิเคชันทำ� หน้าที่มอบหมายงานแต่ละชิ้นออกไป และการตัดสินใจและความรับผิดชอบว่าจะท�ำงานนั้น หรือไม่จึงตกอยู่กับคนงานส่งอาหารเป็นหลัก แต่ใน ทางกลับกัน คนส่ งอาหารกลับไม่ ได้ มีเสรีภาพ ในการท�ำงานอย่างเต็มที่ ยกตัวอย่างเช่น จากงาน ศึกษาแพลตฟอร์มในออสเตรเลีย คนงานส่งอาหาร ไม่สามารถออกนอกเส้นทางที่แผนที่เสนอให้ใช้ในการ เดินทาง ถึงแม้บางครั้ง คนส่งอาหารรู้สึกว่าไม่ได้เป็น เส้นทางที่ดีที่สุด(Veen et al. 2019) ในทางปฏิบัติ ไรเดอร์ไม่น้อยจึงมักหาเส้นทางที่ใกล้ที่สุดด้วยตนเอง การหาเส้นทางลัดต่างๆ เช่น วิ่งรถสวนเลนส์​วิ่งรถ ตัดสี่แยก จึงก่อให้ความเสี่ยงอุบัติเหตุ นอกจากนี้ ใน ระหว่างทำ� การขนส่งอาหาร คนส่งอาหารยังถูกกำ� หนด วิธีการท�ำงานจากข้อก�ำหนดต่างๆ ที่ปรากฏขึ้นเป็น เงื่อนไขในแต่ละขั้นตอนการทำ� งาน เช่น ระยะเวลาเพื่อ ตอบรับงาน ระยะเวลาในการเดินทางเพื่อรับอาหาร ที่ร้านอาหารและส่งอาหารยังจุดหมาย เป็นต้น จะเห็นว่าในระบบแพลตฟอร์ม บริษัทสามารถตัดความ ขัดแย้งระหว่างหัวหน้างานกับคนงานออกไปด้วยการ แทนที่หัวหน้างานโดยแอปพลิเคชัน ความขัดแย้ง แบบเดิมในโรงงานที่เป็นปัญหาระหว่างหัวหน้างานกับ รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

กระบวนการผลิตงานและควบคุมคนงานของแพลตฟอร์ม • 33 คนงานจึงแทบจะถูกขจัดออกไปจนหมด ความขัดแย้ง จึงเปลี่ยนรูปแบบไปเป็นความอึดอัดใจ(frustration) ของคนงานในระดับปัจเจกแทน ไม่ว่าจะเป็นเรื่องการ มอบหมายงาน การให้รางวัล และการลงโทษโดย แอปพลิเคชัน ซึ่งกลายเป็น“กล่องด�ำ” ที่คนงาน ไม่เข้าใจนักในกรณีนี้ คนงานส่งอาหารหลายราย แสดงความเห็นตรงกันว่า ศูนย์บริการลูกค้าของ แพลตฟอร์มนั้นไม่สามารถช่วยเหลือ ตอบคำ� ถาม และ  ทั้งในกรณีของปัญหาเฉพาะหน้าและ ปัญหาที่เกิดจากการทำ� งานของแอปพลิเคชัน เช่น การ ได้รับค่าตอบแทน ในอัตราที่ไม่เท่าเดิมในการส่งอาหาร แต่ละรอบ อัตราแรงจูงใจที่เปลี่ยนแปลงไปในแต่ละครั้ง หรือแม้กระทั่งสาเหตุในการลงโทษคนขับด้วยการปิด หรือบล็อกแอปพลิเคชันในระยะเวลาหนึ่ง อาจวิเคราะห์ ต่อไปได้ว่า การน�ำแอปพลิเคชันมาใช้ยังสั่งงานใน ระบบแพลตฟอร์ม ควบคู่กับการท�ำงานของศูนย์ บริการลูกค้าสัมพันธ์ ช่วยลดแรงเสียดทานจาก ความอึดอัดใจของคนงานไปได้อย่างมีประสิทธิภาพ สิ่งที่น่าสนใจคือ ในแพลตฟอร์มส่งอาหารนั้น แอป พลิเคชั่นท�ำการประมวลผลการท�ำงานของคนส่ง อาหาร โดยรวมรวมข้อมูลหลายส่วนเข้าด้วยกัน โดย ปกติจะครอบคลุมอัตราการตอบรับหรือปฏิเสธงาน อัตราการยกเลิกงานหลังจากการตอบรับ และการ ประเมินผลความพึงพอใจของลูกค้า แต่ข้อมูลจากการ ศึกษาแพลตฟอร์มในต่างประเทศพบว่า แพลตฟอร์ม ส่งอาหาร ไม่ได้นำ� ข้อมูลเหล่านี้มาใช้ในการเตือนลูกค้า เช่นในกรณีของคนขับรถแท็กซี่ส่วนตัว แต่บริษัทน�ำ มาใช้ในการบริหารจัดการ โดยมีการบันทึกและรายงาน ผลการประเมินการทำ� งานในแต่ละชิ้นงาน และทำ� งาน ทั้งหมดของคนงานแต่ละคน เพื่อแบ่งแยก หรือ“จัด เกรด” พนักงานออกเป็นกลุ่มเกรดต่างๆ โดยบริษัท อ้างว่าเกรดของพนักงานมีผลต่อการมอบหมายงาน รวมไปถึงการลงโทษโดยการปิดแอปพลิเคชันของ คนขับ เป็นต้น อาจกล่าวได้ว่าระบบการบริหารแบบใหม่ นี้เข้ามาแทนที่ต�ำแหน่งหัวหน้างาน และต�ำแหน่ง ผู้บังคับบัญชาระดับที่สูงขึ้นที่เคยมีในระบบเดิม 64 ซึ่ง เป็นการตัดต้นทุนการจ้างแรงงานออกไป ในขณะ เดียวกันก็สามารถควบคุมการท�ำงานของแรงงงานใน ทุกขั้นตอนอย่างละเอียด โดยมีผู้บริโภคเข้ามาเป็น อีกฝ่ายที่ร่วมก�ำกับการท�ำงาน 3.2.4 การจ่ายค่าตอบแทนและแรงจูงใจ/ลงโทษ แพลตฟอร์มน�ำระบบการให้จ่ายค่าตอบแทนรายชิ้น และแรงจูงใจมาผนวกเข้ากับการควบคุมการทำ� งานบน แอปพลิเคชันทั้งนี้ อัตราค่าตอบแทนที่คนส่งอาหารได้ รับต่อหนึ่งชิ้นงานหรือออร์เดอร์แตกต่างกันไปในแต่ละ แพลตฟอร์มแต่จะอยู่ในอัตราที่ไม่สูงนัก เพราะ แพลตฟอร์มต้องการจูงใจให้คนส่งอาหารท�ำงานเพิ่ม ขึ้น ผ่านระบบแรงจูงใจที่เป็นการจ่ายค่าแรงเฉพาะด้าน เช่น เมื่อทำ� งานในบางพื้นที่และ/หรือบางช่วงเวลา เช่น พื้นที่ศูนย์กลางเมืองที่มีผู้สั่งอาหารมาก และชั่วโมงเร่ง ด่วนที่ต้องการก�ำลังแรงงานเพิ่มขึ้นเป็นพิเศษ เราสามารถจำ� แนกรูปแบบค่าตอบแทนที่ได้ 3 รูปแบบ ดังนี้ 64  ในโรงงงานอุตสาหกรรม โดยทั่วไป หัวหน้างานจะดูแลคนงานใน สายการผลิตเป็นกลุ่ม เช่น กลุ่มละ 10 คน กลุ่มละ 20 คน กลุ่มละ 30 คน ขึ้นอยู่กับก�ำลังการผลิตในขณะนั้น รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

34 • กระบวนการผลิตงานและควบคุมคนงานของแพลตฟอร์ม 1) ค่าตอบแทนรายชิ้น(piece-rate) ค่าตอบแทน ค่าส่งอาหาร แพลตฟอร์ม ก. 50 บาทต่อครั้ง (ถูกหัก 15%+ หัก 3%) แพลตฟอร์ม ข. 55 บาท ต่อครั้ง (หัก 15%) ตามระยะทาง 10 บาท/กม. ภายใน 1-5 กม.แรก (หัก 15%+ หัก 3%) ลักษณะเฉพาะ ทำ�งานเฉพาะ 10.00-22.00 9 บาท/กม. ตั้งแต่กม.แรก ค่าตอบแทนเพิ่มขึ้น ในช่วงเวลาดึก แพลตฟอร์ม ค. 40-50 บาท/ชั่วโมง(หัก 3%) บวก 18-20 บาทต่อครั้ง แตกต่างกันตามพื้นที่ -แบ่งโซนการทำ�งาน ค่าตอบแทนการทำ� งานรายชิ้น แตกต่างกันไปในแต่ละ แพลตฟอร์ม ขึ้นอยู่กับปัจจัยในการก�ำหนดวิธีการ ท�ำงานของแพลตฟอร์มนั้น บางแพลตฟอร์มมีค่าส่ง อาหารต่อครั้งที่ตายตัว รวมกับค่าส่งตามระยะทาง เช่น แพลตฟอร์มอาจกำ� หนดค่าตอบแทนเป็นอัตราส่วนของ ตามระยะทาง เช่น ภายในระยะทาง 5 กิโลเมตรแรก ได้รับค่าส่งพื้นฐาน 40-70 บาท ขึ้นอยู่กับพื้นที่ที่ ท�ำงาน 65 เช่น ในกรุงเทพ 50 บาท ระยะทางกิโลเมตร ที่ 6 ขึ้นไป ได้รับ 10 บาทต่อกิโลเมตร ขณะที่ แพลตฟอร์มส่งอาหารรายหนึ่งแบ่งพื้นที่ท�ำงานเป็น เขต มีคนส่งอาหาร 2 แบบคือ แบบที่เป็นพนักงาน ประจำ� ประมาณ 10-20 เปอร์เซ็นต์ บวกกับค่ารอบตามจำ� นวน รอบที่ส่งอาหาร กับแบบที่ได้รับค่าตอบแทนต่อราย ชั่วโมง ทั้งนี้ แพลตฟอร์มกำ� หนดค่าส่งเป็น“ค่าชั่วโมง” 65  ในเดือนพฤศจิกายน 2562 คนงานส่งอาหารของแกร็บในหลาย จังหวัด เช่น นครราชสีมา ขอนแก่น และอุดรธานี รวมตัวกันเพื่อประท้วง การลดค่าตอบแทนในส่วนของค่าส่งต่อ 5 กม.แรก ที่ลดลงเหลือ 40-30 บาท และเพิ่มระยะทางที่ต้องส่งออกไป ส่งผลให้รายได้เฉลี่ยต่อเดือนของ คนขับลดลงอย่างมาก ดูประกอบ https://www.77kaoded.com/ content/986083; https://www.banmuang.co.th/news/ region/169111?fbclid=IwAR2E-oVAB-Y17vV3ya8BUMLljqih9R6ah YF3iKb3O 5 LCOA2rOw8OQXweQfM; เพื่อสร้างความแตกต่างกันของค่าตอบแทนในแต่ละ พื้นที่ เช่น พื้นที่จังหวัดล�ำพูน แตกต่างจากเชียงใหม่ และกรุงเทพฯ ทั้งนี้ แพลตฟอร์มที่ใช้ระบบนี้จะใช้ พนักงานพาร์ทไทม์ผสมกับพนักงานประจ�ำที่ท�ำงาน เต็มเวลา แพลตฟอร์มส่งอาหารรายใหม่ในตลาดรายหนึ่ง ประกาศว่าให้เงินเดือนคนส่งอาหาร 15,000-25,000 บาท เกินกว่านั้น เป็นต้น ไม่ว่าจะก�ำหนดค่าตอบแทน ในลักษณะใด โดยปกติ แพลตฟอร์มจะหักค่าบริการ แอปพลิเคชันถึง 15 เปอร์เซ็นต์ของค่าตอบแทนที่ทำ� ได้ ต่อชิ้นงาน รวมทั้งภาษี ณ ที่จ่าย 3 เปอร์เซ็นต์ การออกแบบระบบค่าตอบแทนของแต่ละแพลตฟอร์ม ที่แตกต่างกัน สะท้อนแผนการตลาดที่แตกต่างกันใน การเจาะกลุ่มลูกค้า ร้านอาหาร และการแข่งขันกัน ดึงดูดก�ำลังแรงงานและส่งผลต่อความหนาแน่นหรือ การกระจายตัวของคนส่งอาหารของแพลตฟอร์มต่างๆ ในพื้นที่ที่ต่างกันไป ทั้งนี้ เราอาจสามารถสังเกตได้ว่า ในปัจจุบัน บางพื้นที่จะมีคนขับรถจักรยานยนต์ของ แพลตฟอร์มอยู่รายเดียวหรือสองราย เช่น แพลตฟอร์ม รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

กระบวนการผลิตงานและควบคุมคนงานของแพลตฟอร์ม • 35 รายหนึ่งจะหนาแน่นในพื้นที่จังหวัดเชียงใหม่ ล�ำพูน และอีกรายหนึ่งจะมีจ�ำนวนมากในเขตชานเมือง กรุงเทพ นนทบุรี และปริมณฑล ส่วนใจกลางเมือง เรียกว่า“โบนัส“ หรือเบี้ยขยัน เช่น แพลตฟอร์ม รายหนึ่งจ่ายโบนัสประจ�ำสัปดาห์เป็นแรงจูงใจส�ำหรับ คนส่งอาหารที่ท�ำงานผ่านสัปดาห์แรกไปแล้วและมี อัตราการรับงานถึง 85% หรือปฏิเสธงานไม่เกิน 25% อย่างไรก็ ตาม การจ่ายค่าตอบแทนรายชิ้น เป็น ลักษณะสำ� คัญร่วมกันของทุกแพลตฟอร์ม เพื่อควบคุม ต้นทุนแรงง านในระยะยาว กระตุ้นให้แรงงานท�ำงาน รวดเร็วในจ�ำนวนที่มากขึ้น และเป็นหนึ่งในองค์ ประกอบหลักของการจ้างแรงงานแบบยืดหยุ่นใน ปัจจุบัน การจ่ายค่าตอบแทนรายชิ้นเพียงอย่างเดียว แก่คนงานยังเป็นรูปแบบดั้งเดิมที่ถูกใช้แพร่หลายใน การจ้างงานตั้งแต่ก่อนสงครามโลกครั้งที่สอง 66 2) แรงจูงใจหรืออินเซ็นทีฟ ที่สำ� คัญแพลตฟอร์มยังนำ� อินเซ็นทีฟมาใช้เป็นกลไกใน การปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการทำ� งานของคนส่งอาหาร เพื่อบริหารอุปทานแรงงานให้สามารถปรับตัวหรือ ซึมซับกับสภาพการแข่งขันและระดับของอุปสงค์ ในตลาดที่แปรผันไปในแต่ ละช่ วงเวลาได้ โดย แพลตฟอร์มอาจออกแบบและปรับเปลี่ยนแรงจูงใจใน รูปแบบต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นการให้เงินจ�ำนวนไม่มาก ส�ำหรับการขยายฐานคนส่งอาหารในระยะเริ่มต้น เช่น ให้ค่าแรงจูงใจ 400-1000 บาท เมื่อคนส่งอาหาร สามารถชวนให้ผู้อื่นมาสมัครกับแพลตฟอร์ม แรงจูงใจถือเป็นค่าตอบแทนที่ส�ำคัญมากส�ำหรับ การควบคุมอุปทานแรงงานของบริษัทแพลตฟอร์ม แพลตฟอร์มใช้แอปพลิเคชันออกแบบและค�ำนวณ แรงจูงใจลักษณะต่ างๆ เพื่อให้ สอดคล้ องกับ สถานการณ์ เช่น แพลตฟอร์มหนึ่งก�ำหนดแรงจูงใจ ให้คนส่งอาหารที่เพิ่งเริ่มต้นในสัปดาห์แรกได้รับ ค่าตอบแทนขั้นตำ่� บาท หลังจากทำ� งานสำ� เร็จ 10 รอบ แต่ถ้าหากท�ำงานได้เกิน 500 บาท ก็จะไม่ได้รับ เงินเพิ่ม ส�ำหรับ คนส่งอาหารที่เพิ่งเริ่มต้นที่ยังไม่คุ้นเคยกับการใช้งาน แอปพลิเคชัน นอกจากนี้แรงจูงใจอีกลักษณะคือ แรงจูงใจให้คนส่งอาหารท�ำงานมากขึ้นหรืออาจจะ 66  ในเดือนพฤศจิกายน 2562 คนงานส่งอาหารของแกร็บในหลาย จังหวัด เช่น นครราชสีมา ขอนแก่นและอุดรธานี รวมตัวกันเพื่อประท้วง การลดค่าตอบแทนในส่วนของค่าส่งต่อ 5 กม.แรก ที่ลดลงเหลือ 40-30 บาท และเพิ่มระยะทางที่ต้องส่งออกไป ส่งผลให้รายได้เฉลี่ยต่อเดือน ของคนขับลดลงอย่างมาก ดูประกอบ https://www.77kaoded.com/ content/986083; https://www.banmuang.co.th/news/region/ 169111?fbclid=IwAR2E-oVAB-Y17vV3ya8BUMLljqih9R6ahYF3iKb 3O 5 LCOA2rOw8OQXweQfM; แรงจูงใจอีกแบบ คือ“อินเซ็นทีฟประจ�ำสัปดาห์” ที่ปรับเปลี่ยนไปทุกสัปดาห์ เช่น เมื่อส่งอาหารเกิน จ�ำนวนรอบที่ก�ำหนด คนส่งอาหารจะได้รับ“เพ็ชร” เพื่อสะสม มีลักษณะคล้ายโบนัสจากการเล่นเกมส์ ที่คนส่งอาหารสามารถน�ำไปใช้ในการเลื่อนขั้นจาก ระดับคนส่งอาหารธรรมดาเป็นระดับ“วีไอพี” หรือ บางแพลตฟอร์มเรียกว่า“ฮีโร่” ซึ่งการได้เลื่อนขั้น ขึ้นไปหมายถึงการปลดล็อคอินเซ็นทีฟพิเศษ เช่น โบนัสพิเศษประจ�ำปี เป็นต้น ทั้งนี้ คนส่งอาหารที่ ทำ� รายได้มาก สะท้อนให้ฟังว่าพวกเขาพยายามอย่างมาก ที่จะต้องเรียนรู้อินเซ็นทีฟใหม่ทุกสัปดาห์ เหมือนกับ การ“อ่านโจทย์” ใหม่เพื่อตีโจทย์ให้แตกว่าจะท�ำเงิน อย่างไร ในขณะที่การอ่านอินเซ็นทีฟนั้นไม่ใช่เรื่องง่าย ส�ำหรับคนส่งอาหารทุกคน กลุ่มที่สามารถท�ำได้รู้สึก สนุกและท้าทายที่สามารถ“เอาชนะ” แรงจูงใจใหม่ของ แต่ละสัปดาห์ นักวิชาการที่ศึกษางานบนแพลตฟอร์ม เรียกกลยุทธ์การควบคุมและจูงใจแบบนี้ว่า“การ เปลี่ยนงานกลายเป็นเกมส์(gamified practices)” รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

36 • กระบวนการผลิตงานและควบคุมคนงานของแพลตฟอร์ม ซึ่งมีผลต่อวัฒนธรรมการท�ำงานที่กระตุ้นปัจเจก ให้เล็งเห็นผลเฉพาะหน้าจากรางวัลของการท�ำงาน (Gandini 2018; Lehdonvirta 2018) กระบวนการจ่ายค่าตอบแทนของคนงานแพลตฟอร์มบริษัทหนึ่ง ที่มา https://www.thairath.co.th/scoop/1291679 อย่างไรก็ดี แพลตฟอร์มไม่ได้ใช้เพียงแรงจูงใจเชิงบวก เพื่อควบคุมพฤติกรรมการท�ำงานของคนส่งอาหาร เท่านั้น แพลตฟอร์มยังก�ำหนดบทลงโทษที่มีลักษณะ เช่นเดียวกับกฎระเบียบในการทำ� งาน ที่ครอบคลุมข้อ ก�ำหนดในเรื่องพฤติกรรม ความประพฤติ วิธีการ ทำ� งาน ตลอดจนข้อควรปฏิบัติที่มีลักษณะคล้ายกับข้อ ตกลงร่วมกัน ตั้งแต่เรื่องการฝ่าฝืนกฎจราจร เช่น ไม่ สวมหมวกกันน็อค, การแต่งกายที่ไม่เหมาะสม เช่น สวมรองเท้าแตะ หรือสูบบุหรี่ในขณะท�ำงาน, การไม่ แจ้งลูกค้าล่วงหน้าเมื่อใช้เวลาเดินทางนานเกินกว่า กำ� หนด ไปจนถึงการรับงานอื่นโดยไม่ได้รับอนุญาต ที่ มีบทลงโทษตั้งแต่ตักเตือน การลดคะแนนและโบนัส ไปจนถึงการระงับการบริการ 3 วัน, 7 วัน, และระงับ บริการถาวร น่าสังเกตเป็นอย่างยิ่งว่า ขณะที่แพลตฟอร์มส่วนใหญ่ ยึดถือนโยบายที่ว่าคนส่งอาหารนั้นเป็นหุ้นส่วน ไม่ใช่ พนักงานของบริษัทที่แพลตฟอร์มต้องปฏิบัติตาม กฎหมายแรงงาน เรื่องการคุ้มครองสิทธิและสวัสดิการ ในการท�ำงาน แต่แพลตฟอร์มกลับน�ำกฎระเบียบและ ข้อบังคับต่างๆ มาบังคับใช้กับคนส่งอาหาร และปฏิบัติ ราวกับว่าพวกเขาเป็นพนักงานของบริษัทเอง รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

กระบวนการผลิตงานและควบคุมคนงานของแพลตฟอร์ม • 37 3) สวัสดิการ สวัสดิการเป็นหมวดค่าตอบแทนที่คนส่งอาหารโดย ทั่วไปไม่สามารถเข้าถึงได้ สาเหตุส�ำคัญประการแรก มาจากการที่แพลตฟอร์มส่วนใหญ่มักไม่จ้างงาน  นักวิจัยไม่สามารถเข้าถึงข้อมูล การจ้างงานที่ชัดเจนว่ามีการจ้างงานประจ�ำอยู่ใน สัดส่วนเท่าใด เนื่องจากไม่ได้รับความร่วมมือจาก แพลตฟอร์มในการเปิดเผยข้อมูลในส่วนนี้ อย่างไร ก็ตาม จากข้อมูลที่สืบค้นได้ มีแพลตฟอร์มรายใหญ่ เพียงรายเดียวที่ประชาสัมพันธ์ว่าคนส่งอาหารได้รับ สิทธิการคุ้มครองด้านประกันรถจักรยานยนต์ อุบัติเหตุ และประกันชีวิต แต่มีแพลตฟอร์มใหม่หลายรายที่ โฆษณาว่ามีประกันอุบัติเหตุ อย่างไรก็ดี คาดว่าคนส่ง อาหารต้องผ่านเกณฑ์หลายอย่างเช่น ทำ� งานนานเกิน ระยะเวลาที่ก�ำหนด และท�ำงานในปริมาณมากอย่าง ต่อเนื่องจนบริษัทจัดให้คนงานเป็นกลุ่มน�ำของคนขับ รถจักรยานยนต์ ประการต่อมา ข้อมูลจากการสัมภาษณ์คนส่งอาหาร แสดงให้เห็นว่า โดยปกติ คนส่งอาหารที่ทำ� งานแบบไม่ เต็มเวลาไม่สามารถเข้าถึงสิทธิด้านประกันอุบัติเหตุ และประกันชีวิต เนื่องจากแพลตฟอร์มไม่มีนโยบายที่ ชัดเจน นั่นหมายความว่า คนส่งอาหารอาจเรียกร้อง เงินชดเชยเมื่อเกิดอุบัติเหตุ เป็นกรณีๆ แล้วแต่การ พิจารณาของบริษัทแพลตฟอร์ม ตารางแสดงความสัมพันธ์ ระหว่างลักษณะการท�ำงานโดยทั่วไปของคนส่งอาหารกับเงื่อนไขการท�ำงาน ลักษณะงาน แพลตฟอร์มเดียว เงื่อนไข เต็มเวลา (8 ชั่วโมงหรือ มากกว่า) การเลือกรับงาน รับงานตามการแจ้งเตือน ไม่สามารถเลือกลูกค้า จากระยะทางได้ สวัสดิการ ได้รับการคุ้มครองประกันภัยอุบัติเหตุหลังจาก ทำ�งานเกินระยะเวลาที่กำ�หนด หรือราว 6 เดือน การผ่อนรถ โทรศัพท์มือถือ และกู้ยืมจากสถาบัน การเงินที่ร่วมเป็นพาร์ทเนอร์กับบริษัท อาชีพเสริม 4-8 ชั่วโมง หลังเลิกงานและวันหยุด ได้เงินชดเชยเป็นบางส่วน เมื่อเกิดอุบัติเหตุ ทำ�งานกับหลาย แพลตฟอร์ม เลือกรับงานได้ สามารถเลือกรายการที่ผู้ใช้ บริการส่งคำ�ขอได้ ตามระยะทาง เข้าถึงแรงจูงใจที่แพลตฟอร์มกำ�หนดได้ รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

38 • กระบวนการผลิตงานและควบคุมคนงานของแพลตฟอร์ม ประเด็นหัวใจของเศรษฐกิจแพลตฟอร์ม คือ ข้อ ถกเถียงว่ากลุ่มแรงงานส่งอาหารเป็นลูกจ้างของ บริษัทแพลตฟอร์มหรือไม่ ก�ำลังเป็นข้อถกเถียง ซึ่งนำ� มาสู่การเปลี่ยนแปลงให้เกิดการคุ้มครองแรงงาน แพลตฟอร์มส่งอาหารในหลายประเทศ บริษัทแพลตฟอร์มนิยามความสัมพันธ์กับคนท�ำงาน บนแพลตฟอร์มตามรูปแบบของสัญญาระหว่างธุรกิจ กับธุรกิจ บริษัทจึงเรียกคนงานกลุ่มนี้ว่าเป็นผู้ท�ำ สัญญาอิสระ(independent contractor) บ้าง ผู้รับงาน อิสระ(freelancer) บ้าง หรือหุ้นส่วน(partner) บ้าง เช่น กรณีตัวอย่างของบริษัท เดลิเวอรู(Deliverroo) แพลตฟอร์มส่งอาหารรายใหญ่ของยุโรป ที่ให้คำ� อธิบาย ต่อศาลสเปนเกี่ยวกับคนส่งอาหารว่า พวกเขาเป็น คนท�ำงานอิสระ(freelancer) มีลักษณะของงาน ที่ให้ อิสระในการเลือกแก่คนท�ำงาน บริษัทอ้างว่า“มันเป็น ประเภทของงานที่อนุญาตให้คนงานมีความยืดหยุ่น และควบคุมกิจกรรมตามความต้องการของตน” พวกเขา“สามารถเลือก...เมื่อไร ที่ไหน และจะท�ำงาน หรือไม่ตามความต้องการ” เมื่อวันที่ 23 กรกฎาคม 2562 ศาลประจ�ำเมืองแมดริด ประเทศสเปน คัดค้านค�ำอธิบายของบริษัทดิลิเวอรู ดังกล่าว โดยให้เหตุผลว่า “คนงานอยู่ภายใต้ค�ำแนะน�ำที่เฉพาะเจาะจง ในการท�ำงานและขาดอิสระในฐานะผู้ท�ำสัญญา อิสระ(independent contractors) ซึ่งถือว่า อยู่ภายใต้ความสัมพันธ์ในการท�ำงาน(subject to a work relation) และกระบวนการท�ำงานของ บริษัทเดลิเวอรู” “ประเด็นส�ำคัญ คือเมื่อมีการรับออร์เดอร์(คนส่ง อาหาร) ต้องรับออร์เดอร์โดยท�ำตามรายละเอียด ของค�ำสั่ง(instruction) ของการท�ำงานที่บริษัท ก�ำหนดโดยไม่มีอิสระแม้แต่น้อย” รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

กระบวนการผลิตงานและควบคุมคนงานของแพลตฟอร์ม • 39 ศาลได้ตัดสินให้คนขับรถจักรยานส่งอาหารให้ แพลตฟอร์ม อยู่ในฐานะลูกจ้างของบริษัทแพลตฟอร์ม รายใหญ่ดังกล่าว เมื่อเป็นเช่นนั้น จึงต้องพิจารณาว่า ความคุ้มครองต่างๆ ที่ลูกจ้างพึงได้รับตามกฎหมาย ว่าในสัญญาระหว่างบริษัทกับคนขับรถส่งอาหารนั้น คนงานได้รับสิทธิประโยชน์จากการจ้างงาน เช่น การ คุ้มครองค่าจ้าง ประกันสังคม หรือประกันอื่นๆ อย่าง ครบถ้วนในฐานะลูกจ้างหรือไม่ เช่นเดียวกัน การพิจารณาขององค์กรแรงงานระดับ ชาติของประเทศเนอเธอร์แลนด์ เมื่อต้นปี 2562 ในฐานะตัวแทนของคนงานส่งอาหาร ที่ได้น�ำกรณีคน ขับรถส่งอาหารของเดลิเวอรูขึ้นสู่ศาลประจ�ำเมือง อัมสเตอร์ดาม และได้ตัดสินเมื่อวันที่ 15 มกราคม 2562 ว่า การท�ำงานส่งอาหารกับแพลตฟอร์มไม่ถือ เป็นการจ้างงานตนเอง(self-employed) แต่คนขับรถ ส่งอาหารเป็นลูกจ้างของบริษัท ต้นตอของเรื่องมาจาก เมื่อปี 2561 บริษัทได้ยกเลิกสัญญาจ้างและเปลี่ยน สภาพของคนขับรถส่งอาหารเป็นการจ้างงานตนเอง แต่ศาลไม่เห็นว่าบริษัทได้เปลี่ยนแปลงความสัมพันธ์ พื้นฐานในการจ้างงานแต่อย่างใด คำ� ตัดสินดังกล่าวได้ รับการกล่าวถึงอย่างกว้างขวางในฐานะจุดเริ่มต้นของ การท�ำให้ระบบแรงงานสัมพันธ์ในระบบแพลตฟอร์ม มีความชัดเจนขึ้น นอกจากนี้ เมื่อเดือนกันยายน 2019 สมาชิกสภามลรัฐ แคลิฟอร์เนีย ในสหรัฐฯ ผ่านร่างกฎหมาย Assembly Bill 5 ที่ปูทางให้คนงานแพลตฟอร์มหรือที่คนงานใน ภาคเศรษฐกิจของงานออนไลน์รายชิ้น(gig economy) ได้รับสิทธิวันหยุดที่ได้รับค่าจ้างและวันลาป่วย ซึ่ง ครอบคลุมคนงานส่งอาหารของบริษัทแพลตฟอร์ม หลักคือ อูเบอร์(Uber) และดอร์แดช(DoorDash) ร่าง กฎหมายดังกล่าวมีวัตถุประสงค์เพื่อคุ้มครองสิทธิของ คนทำ� งานแพลตฟอร์มของบริษัท ซึ่งจะนำ� ไปสู่สถานะ ความเป็นลูกจ้างของแรงงานแพลตฟอร์มและการ คุ้มครองสิทธิต่างๆ รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

40 • คนงานส่งอาหารกับอนาคตของงาน บทที่ 4 รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

คนงานส่งอาหารกับอนาคตของงาน • 41 คนงานส่งอาหารกับอนาคตของงาน บทที่ 3 ที่ผ่ านมาได้ กล่ าวถึงการจ้ างงานและ กระบวนการท�ำงานของแพลตฟอร์ม ในการควบคุม และก�ำกับให้คนงานส่งอาหารท�ำงานให้ได้มากที่สุด โดยใช้กลยุทธ์ต่างๆ เข้ามาประกอบกัน กล่าวอีกนัยหนึ่ง การนำ� เสนอข้อมูลในบทที่แล้ว เป็นการนำ� เสนอข้อมูล ของรูปแบบงานใหม่จากมุมมองของการจ้างงาน หรือ มุมมองของแพลตฟอร์ม ในบทนี้ จะขอกล่าวถึงงาน ส่งอาหารและขั้นตอนการท�ำงานจากมุมมองของ คนท�ำงานเป็นหลัก ดังนั้น ในส่วนของบทนี้ ทีมผู้วิจัย ขอน�ำเสนอข้อมูลเรื่องสภาพการท�ำงาน ขั้นตอนการ ท�ำงาน รวมถึงข้อมูลที่สะท้อนทัศนคติและความรู้สึก ของ คนส่งอาหารต่องานรูปแบบใหม่ มีโครงสร้าง ดังต่อไปนี้ ในส่วนแรกของบทนี้กล่าวถึงสภาพแวดล้อม ในการท�ำงานส่งอาหาร ที่สภาพของเมืองเข้ามามี บทบาทสำ� คัญในการกำ� หนดรูปแบบและวิธีการทำ� งาน ในส่วนของสอง อธิบายถึงกระบวนการหรือขั้นตอน การทำ� งาน และทักษะที่คนส่งอาหารได้รับจากขั้นตอน ดังกล่าว ถัดไป ส่วนที่สาม กล่าวถึงการตอบสนองของ คนงานต่อค่าตอบแทนและแรงจูงใจ ที่ส่งผลกระทบต่อ การขยายชั่วโมงการท�ำงานของคนส่งอาหาร การ จัดการตารางเวลาในชีวิตประจ�ำวัน และความหมาย ของเวลาพักส�ำหรับคนท�ำงาน ที่เป็นรายละเอียดใน ส่วนที่สี่ ซึ่งทีมผู้วิจัยต้องการเน้นให้เห็นถึงความ ย้อนแย้งที่คนส่งอาหารกลับไม่มีเวลาในการรับ ประทานอาหารของตัวเอง ในสองส่วนสุดท้าย คือ ความไม่แน่นอนและความสัมพันธ์ของคนท�ำงาน กับงาน และการรวมกลุ่มนั้น เป็นประเด็นส�ำคัญที่เป็น ข้อสรุปและแนวทางการรับมือแบบกลุ่มของคนทำ� งาน ส่งอาหาร ซึ่งเป็นประเด็นที่ทีมผู้วิจัยต้องการสนับสนุน ให้มีการศึกษาเพิ่มเติมมากยิ่งขึ้นในอนาคต 4.1 สภาพแวดล้อมในการท�ำงาน ท่ามกลางอากาศร้อนในเดือนมิถุนายน กลางใจเมือง กรุงเทพฯ เวลาประมาณ 14.30 น. กลุ่มคนขับรถ มอเตอร์ไซค์ส่งอาหารในเสื้อยูนิฟอร์มสีเขียว นัดหมาย กันทุกวันท�ำงานที่ร้านกาแฟสดแห่งหนึ่งในย่าน นักท่องเที่ยว ที่ถูกออกแบบอย่างตั้งใจเพื่อดึงดูด ชนชั้นกลางและชาวต่างชาติ หลังจากที่พวกเขาขับรถ มอเตอร์ไซค์ส่งอาหารตั้งแต่เช้าจนถึงมื้อกลางวัน ซึ่งเป็นช่วงเวลาเร่งรีบที่สุดของวัน หลังจากออร์เดอร์ จ�ำนวนมากถูกจัดส่งถึงผู้บริโภค จึงเป็นเวลาพักของ คนส่งอาหารเหล่านี้ กำ� ลังแรงงานใหม่ที่ปรากฎให้เห็น จำ� นวนมากขึ้น และกลายเป็นองค์ประกอบที่ขาดไม่ได้ ของทัศนียภาพเมืองสมัยใหม่ที่เร่งรีบและเวลากลาย เป็นปัจจัยการผลิตที่ส�ำคัญ เงื่อนไขการทำ� งานแบบใหม่ ทำ� ให้คนส่งอาหารเหล่านี้ ใช้ร้านกาแฟเป็นสถานที่พักผ่อน ในระหว่างที่เหนื่อย ล้าจากการท�ำงานที่เร่งรีบบนท้องถนนของกรุงเทพฯ มาครึ่งวัน และรับประทานอาหารกลางวัน ในช่วงเวลา ที่ออร์เดอร์การสั่งอาหารลดจ�ำนวนลง ผู้วิจัยสอบถามเพิ่มเติมจนได้ข้อมูลว่า สาเหตุที่ร้าน กาแฟแห่งนี้กลายเป็นศูนย์กลางหรือ“ฮับ” ของคนส่ง อาหาร เพราะเจ้าของร้านนั้นใช้ร้านกาแฟเป็นสถานที่ รับสมัครคนงานส่งอาหารให้กับแพลตฟอร์ม ร้านกาแฟ จึงกลายเป็นจุดนัดพบของคนส่งอาหารกลุ่มนี้ ที่ แวะเวียนเข้ามาพัก ปรึกษาหารือ และแลกเปลี่ยน ข้อมูลกัน โดยเฉพาะในช่วงเวลาหลังอาหารกลางวัน ที่ คนส่งอาหารกลุ่มนี้เลือกที่จะใช้เป็นช่วงเวลาพักผ่อน เพื่อเติมพลังและเตรียมตัวออกไปท�ำงานในช่วงเวลา เร่งด่วนจากบ่ายถึงค่�ำอีกหนึ่งรอบ ร้านกาแฟนี้จึงเป็น “โรงอาหาร” ของคนงานที่มีท้องถนนเป็นโรงงาน รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

42 • คนงานส่งอาหารกับอนาคตของงาน โดยปกติ พวกเขาจะสนทนาแลกเปลี่ยนประสบการณ์ การทำ� งานในแต่ละวันเกี่ยวกับอุปสรรคที่แต่ละคนพบ เส้นทางที่พวกเขาเลือกใช้ในการรับและส่งอาหารให้ รวดเร็วที่สุด ความยุ่งยากที่ประสบเมื่อเผชิญหน้ากับ ลูกค้า ปัญหาความขัดแย้งกับวินมอเตอร์ไซค์รับจ้าง เป็นต้น คนส่งอาหารที่มีประสบการณ์สูงจะช่วยแนะนำ� คนที่เพิ่งเริ่มต้น เพื่อให้การทำ� งานมีประสิทธิภาพมาก ที่สุด 67 นี้คือเป็นภาพสะท้อนสถานที่ท�ำงานของพวก เขาในแต่ละวัน เมื่อโรงงานคือท้องถนน เมื่อแพลตฟอร์มส่งอาหารตามความต้องการ สร้าง กระบวนการผลิตผ่านการสลายพื้นที่กายภาพ ที่ทำ� ให้ คนงานสามารถท�ำงานได้จาก“ทุกที่” ท้องถนนจึง กลายเป็นสถานที่ท�ำงานของคนขับรถมอเตอร์ไซค์ ส่งอาหารในประเทศไทย เช่นเดียวกับในเมืองต่างๆ ทั่วโลก ที่การกระจุกตัวของความเป็นเมือง การจราจร ที่คับคั่ง ความหนาแน่นของยานพาหนะบนท้องถนน ท�ำให้การเข้าถึงการการอุปโภคบริโภคมีต้นทุนด้าน ค่าใช้จ่ายและด้านเวลาสูง ในด้านหนึ่ง ปัจจัยเหล่านี้ ท�ำให้เกิดโอกาสทางธุรกิจส�ำหรับแพลตฟอร์มส่ง อาหารทั่วโลก เข้ามาเป็นตัวกลางเพิ่มความสะดวก แต่ในอีกด้านหนึ่ง สภาพแวดล้อมของการท�ำงานที่มี ความเสี่ยงต่อการเกิดอุบัติเหตุสูง โดยเฉพาะการใช้ รถจักรยานยนต์ ในการส่ งอาหาร ท�ำให้ คนงาน ส่งอาหารของไทยมีสถานที่ทำ� งานที่อันตรายติดอันดับ ต้นของโลก รายงานจากองค์การอนามัยโลก ในปี 2561 เปิดเผยว่า ประเทศไทยมีอัตราการเสียชีวิตด้วยอุบัติเหตุทาง ท้องถนนสูงสุดในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ คือ ในอัตรา 32.7 คน ต่อประชากร 1 แสนคน และผู้ใช้ 67  บรรยากาศในการสัมภาษณ์คนงานส่งอาหาร มิถุนายน 2562 จักรยานยนต์มีอัตราความเสี่ยงสูงกว่ายานพาหนะ ประเภทอื่นมาก เมื่อจักรยานยนต์มีอัตราการเสียชีวิต ด้วยอุบัติเหตุที่ 24.3 คนต่อประชากร 1 แสนคน เปรียบ เทียบกับ 4 คนต่อประชากร 1 แสนคนของผู้ใช้รถยนต์ และเพียง 1.1 คนต่อประชากร 1 แสนคน ของคนใช้ จักรยาน 68 ยิ่งไปกว่านั้น ข้อมูลจากแหล่งเดียวกัน ยัง เปิดสถิติที่น่าตกใจว่า ในปี 2560 ประเทศไทยมีการ เสียชีวิตด้วยอุบัติเหตุทางท้องถนนจากจักรยานยนต์ สูงสุดเป็นอันดับหนึ่งของโลก ขณะที่ในปี 2561 มี ผู้เสียชีวิตจากอุบัติเหตุทางถนนรวมทั้งสิ้น 20,169 ราย ในจ�ำนวนทั้งหมดนี้ ประมาณ 71% เป็ นผู้ ใช้ จักรยานยนต์ 69 คนขับรถจักรยานยนต์ส่งอาหารใน ใจกลางเมืองกรุงเทพคนหนึ่ง 70 สะท้อนถึงความเสี่ยง ต่อการเกิดอุบัติเหตุในการทำ� งานจากสภาพการจราจร ที่แออัดและภูมิอากาศที่ไม่เอื้ออ�ำนวยว่า “หน้าฝนยากสุด รถติด รถเราต้องเร่งความเร็ว แต่เร่งไม่ได้มาก มีอัตราเสี่ยง ถ้าฝนตกเช้า คนสั่งอาหารเยอะ มีความยากล�ำบาก น่าจะมี ค่าเสี่ยงภัยในหน้าฝน” 4.2 ขั้นตอนการท�ำงานและทักษะที่ได้รับ ตามที่ได้กล่าวถึงในบทที่แล้วว่า หลังจากคนงานผ่าน ขั้นตอนการสมัครงานกับบริษัทแพลตฟอร์ม พวกเขา ต้องปรับตัวเข้าสู่ระบบการทำ� งานบนแอปพลิเคชัน ซึ่ง ถือเป็นงานในรูปแบบใหม่ส�ำหรับคนส่งอาหาร ในการ ท�ำงานนั้น ดังตัวอย่างที่คนส่งอาหารคนหนึ่งได้เล่า ให้ฟังว่า 68  WHO: อุบัติเหตุบนท้องถนนท�ำให้คนหนุ่มสาวเสียชีวิตมากที่สุด ส่วนไทยครองแชมป์อัตราการตายบนนถนนสูงสุดในเอเชียตะวันออก เฉียงใต้, 22 ธันวาคม 2018, BBC, https://www.bbc.com/thai/ international4654510669  World Health Organization(WHO) 70  2019 รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

คนงานส่งอาหารกับอนาคตของงาน • 43 “แอปเด้ง ดูรายละเอียดว่าส่งไกลหรือไม่ ไปเส้นไหน รถติดไหม กดรับ ตอบรับกับลูกค้า ไปรอที่ร้าน ไปรับของ ถ่ายรูปสินค้า วิ่งไปส่งงาน โทรบอกลูกค้า ว่ามาถึงแล้ว ดูในแอป เราถึงจะรู้ว่าจ่ายเงินที่นั่น มีเงินส�ำรองของตัวเอง ต้องกดจบงาน เงินจะเข้า บัญชี” ในการส่งอาหาร คนงานจะต้องปฏิบัติตามขั้นตอน การทำ� งานอย่างครบถ้วน ไม่สามารถข้ามขั้นตอนไปได้ นับตั้งแต่ค�ำสั่งซื้อสินค้าปรากฎขึ้น ที่คนส่งอาหาร เรียกว่า“แอปเด้ง” ซึ่งแพลตฟอร์มที่คนส่งอาหาร รายนี้ท�ำงาน มีวิธีการมอบหมายงานให้คนส่งอาหาร เลือกว่าจะรับหรือไม่ ก่อนจะส่งต่อไปให้คนส่งอาหาร รายถัดไป หลังจากนั้น ต้องตอบรับคำ� สั่งซื้อ ตรวจสอบ เส้นทาง เดินทางไปยังจุดรับสินค้า รับสินค้า ตรวจสอบ สินค้า เก็บหลักฐานการรับสินค้าและใบเสร็จ ส่งมอบ สินค้า รายงานต่อแอปพลิเคชันว่าลูกค้าได้รับสินค้า แล้ว ยืนยันการรับค่าตอบแทน โดยสาระส�ำคัญแล้ว การต้องปฏิบัติตามขั้นตอนการท�ำงานอย่างละเอียด เช่นนี้ เป็นข้อบ่งชี้ที่สำ� คัญถึงความสัมพันธ์แบบลูกจ้าง มากกว่าหุ้นส่วนหรือผู้ท�ำสัญญาอิสระ จากการสัมภาษณ์คนส่งอาหาร เราสังเกตเห็นว่าเมื่อ คนส่งอาหารท�ำงานไประยะหนึ่ง พวกเขามักมีความ เคยชินกับขั้นตอนของการท�ำงาน ซึ่งมีลักษณะซ้�ำๆ ดังเช่นตัวอย่างของการบรรยายขั้นตอนการทำ� งานของ คนส่งอาหารอีกราย “งานเด้งขึ้นมาดูว่าร้านนี้อยู่ตรงไหน ดูแอป เปิดดู แผนที่ร้านอาหาร พอไปถึงร้าน เปิดเมนูว่าลูกค้า สั่งอะไร ดูให้ถูกต้อง จ่ายเงินตามรูปของ ถ่ายรูป อาหาร ใบเสร็จ ส่งศูนย์ ดูแผนที่บ้านลูกค้า กดจีพีเอส ให้พาเราไป เก็บเงินลูกค้า จบงาน”(2) ถึงแม้ขั้นตอนการท�ำงานจะมีความซ้�ำไปซ้�ำมา การ ท�ำงานส่งอาหารนั้นกลับต้องมีทักษะจ�ำนวนมากเข้า มาประกอบ เช่น การอ่านแผนที่ การประเมินเส้นทาง การเดินทางและการจราจร รวมทั้งต้องมีความละเอียด ถี่ถ้วนในการตรวจสอบรายละเอียดรายชื่อและราคา อาหาร ซึ่งในบางครั้ง เป็นภาษาอังกฤษหรือเป็นรายชื่อ ที่อาจไม่คุ้นเคย ที่สำ� คัญอย่างยิ่ง ด้วยเงื่อนไขของเวลา ที่กระชับและระบบสนับสนุนที่ไม่มีเพียงพอ คนส่งอาหาร ต้องแก้ไขปัญหาเฉพาะหน้าด้วยตนเองตลอดเวลา เพราะต้องพบกับสถานการณ์และปัญหาเฉพาะหน้า ใหม่ๆ อยู่ตลอดเวลา ไม่ว่าจะเป็นปัญหาที่เกิดจาก แผนที่ผิดพลาด หรือไม่พบที่อยู่บนของผู้สั่งอาหารบน แผนที่ ทั้งนี้ ทีมนักวิจัยสังเกตเห็นว่า ในกลุ่มของคน ส่งอาหารที่มีความชำ� นาญนั้น กลุ่มนี้มักมีทักษะในเรื่อง ความละเอียดถี่ถ้วนและความเฉลียวในการแก้ไข ปัญหาเฉพาะทางติดตัวมาก่อนแล้ว ขณะที่ทักษะอีกส่วน เช่น การอ่านแผนที่ ความเคยชินกับการจราจร และ การเรียนรู้วิธีการท�ำงานกับร้านอาหารแต่ละร้านนั้น เกิดจากการเรียนรู้และฝึกฝนเองจากการท�ำงานจริง ของคนส่งอาหารเอง ขณะที่แพลตฟอร์มนั้นจัดฝึก อบรมขั้นตอนการใช้แอปพลิเคชันเพียงสั้นๆ ให้กับ คนส่งอาหารเท่านั้น 4.3 การตอบสนองต่อระบบค่าจ้างและแรงจูงใจ ตามที่ได้กล่าวถึงไปในบทที่แล้วว่า ค่าตอบแทนของ แพลตฟอร์มแต่ละบริษัทนั้นแตกต่างกันไปตามวิธี ค�ำนวณ แต่หลักการโดยทั่วไปคือ คนส่งอาหารจะได้ รับค่าตอบแทนต่อชิ้นงาน ที่แปรผันตามระยะทางของ การส่ง บวกกับค่าแรงจูงใจ เมื่อท�ำงานได้ครบตาม จ�ำนวนรอบที่บริษัทก�ำหนดในแต่ละวันและ/หรือ สัปดาห์ อย่างไรก็ดี มีแพลตฟอร์มรายหนึ่งที่ให้ค่า ตอบแทนพื้นฐานร่วมกับค่ารอบ โดยค่าตอบแทน พื้นฐานแตกต่างกันไปตามพื้นที่ของการท�ำงาน คิด เป็นรายชั่วโมง รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

44 • คนงานส่งอาหารกับอนาคตของงาน จากการสัมภาษณ์คนส่งอาหาร ที่ทำ� งานกับแพลตฟอร์ม ที่มีระบบการจ่ายค่าตอบแทนต่างกัน ท�ำให้ผู้วิจัย ประเมินว่ารายได้ของคนงานขับรถส่งอาหารส่วนใหญ่ นั้นมาจากจ�ำนวนรอบเป็นหลัก ดังตัวอย่าง 3 รูปแบบ ต่อไปนี้ 71 • รูปแบบแรก รายได้ 100% ประกอบด้วยราว 80% เป็นค่ารอบและ 20% เป็นเงินโบนัสซึ่งค�ำนวณจาก จ�ำนวนรอบอีกทีหนึ่ง • รูปแบบที่สอง รายได้ 100% มาจากจ�ำนวนรอบ • รูปแบบที่สาม รายได้ราว 70% มาจากค่าชั่วโมง และ 30% มาจากค่ารอบซึ่งส่วนใหญ่จำ� กัดระยะทาง ในแง่ของค่าตอบแทนสุทธินั้น ขึ้นอยู่กับระยะเวลาใน การท�ำงาน คนงานส่งอาหารจะได้รับค่าตอบแทนตาม จำ� นวนรอบที่ทำ� ได้ในแต่ละวัน ซึ่งโดยเฉลี่ย ผู้ที่ทำ� งาน เต็มเวลา กล่าวคือ มากกว่า 8 ชั่วโมงต่อวัน จะส่ง อาหารได้ประมาณ 10-15 รอบต่อวัน ภายใต้เงื่อนไขที่ รับงานภายในระยะทางไม่เกิน 5-6 กิโลเมตรต่อรอบ หากเลือกรับงานที่ระยะทางไกลขึ้นไป ค่าตอบแทน ต่อรอบจะแปรผันสูงขึ้นไปตามระยะทาง แต่อาจท�ำให้ รับงานได้จ�ำนวนรอบน้อยลง เพราะต้องเสียเวลาใน การเดินทางมากขึ้น ระบบค่าจ้างบวกกับการให้แรงจูงใจของแพลตฟอร์ม ว่า “7-10 โมง(เช้า) วิ่งคน 10 โมงถึง(บ่าย) 2 โมง วิ่งอาหาร หลังบ่าย 2 พัก 5 โมงออกวิ่งอีก ต้อง ค�ำนวณทุกงาน ร้านนี้รอไม่นาน แต่ปรากกฎว่า รอนานขึ้นกับสถานการณ์ตามหน้างาน ควรรอคิว 10 คน หรือยกเลิกทันที การรับทั้ง 100% ก็ไม่ท�ำให้ ได้เงินเพิ่มขึ้น อยู่กับว่าจะเอาเพชรหรือเอารอบ หนึ่ง เอาเงินลูกค้า 50 บาท 100 บาท เอาแต่รอบ ไม่เอาเพชร สอง เอารอบ เอาเพชร เอาอินเซ็นทีพ ต้องตีโจทย์ให้แตก เวลานี้ 10 โมงถึงบ่ายโมง บริษัท ให้งาน 10 เพชร...จะรอวิ่งคนก็ไม่ได้ ส่ง food ให้ 20 เพชร ส่งคนให้ 10 เพชร เราก็ต้องมีเทคนิค ไม่หากินนอกโซน ต้องมีทักษะ อยู่ที่ประสบการณ์” จากการวิเคราะห์ของกลุ่มคนงานส่งอาหาร พวกเขา พบว่าจะได้โบนัสน้อยที่สุด หากท�ำงานทั้ง 3 ประเภท ที่แพลตฟอร์มเสนอ ได้แก่ ส่งคน ส่งของ และส่งอาหาร แต่จะได้โบนัสสูงสุด ถ้าทำ� งานส่งอาหารเพียงประเภท เดียว พวกเขาหลายคนจึงเลือกท�ำงานส่งอาหาร แต่ ความท้าทายของการส่งอาหาอยู่ที่เงื่อนไขแรงจูงใจนั้น เปลี่ยนแปลงทุกสัปดาห์ เมื่อจำ� นวนรอบหรือรายได้หลักขึ้นนั้นอยู่กับระยะเวลา ในการทำ� งาน ซึ่งถูกกำ� หนดจากปัจจัยหลายอย่าง เช่น สภาพการจราจร ความชำ� นาญเส้นทาง และระยะเวลา ในการรออาหาร ดังนั้น การทำ� งานในระบบแพลตฟอร์ม จึงเป็นการท�ำงานที่ต้องแข่งกับเวลา ภายใต้เงื่อนไข ที่ปัจจัยต่างๆ แตกต่างกันไปในแต่ละวัน คนงานส่ง อาหารคนหนึ่ง อธิบายการท�ำงานในแต่ละวันภายใต้ 71  ผู้วิจัยได้ประมวลจากข้อมูลในเรื่องของรายได้จากการท�ำงาน จาก การสัมภาษณ์คนขับจักรยานยนต์ส่งอาหารของแพลตฟอร์มหลักๆ แล้ว น�ำมาจัดเป็นกลุ่มรูปแบบของรายได้ คนส่งอาหารอีกรายหนึ่ง ซึ่งท�ำงานไม่ถึงปีเสริมว่า “เพชร 500 เม็ดต่ออาทิตย์ เป็นเรื่องปกติ ไม่ยากเกิน” พร้อมกับแสดงอัตราของแรงจูงใจให้ผู้วิจัยเห็นภาพ ดังนี้“45 แต้ม 40 บาท 80 แต้ม 100 บาท 120 แต้ม 200 บาท 150 แต้ม 400 บาท 200 แต้ม 600 บาท” ทั้งนี้ อัตราแรงจูงใจที่ปรากฎบนแอปพลิเคชันของ ไรเดอร์แต่ละคนยังแตกต่างกันไป ขึ้นอยู่กับปัจจัย จำ� นวนมาก เช่น รูปแบบงานที่ทำ� ฯลฯ แต่โดยหลักการแล้ว สาเหตุที่ไรเดอร์กลุ่มนี้ รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

คนงานส่งอาหารกับอนาคตของงาน • 45 สามารถทำ� รายได้เฉลี่ยสูงกว่าคนส่งอาหารทั่วไป พวก เขาเปิดเผยว่า ไม่ใช่เรื่องง่าย พวกเขาต้องสังเกตและ เลือกร้านอาหารที่มีองค์ประกอบเหมาะสมในการ ท�ำงาน เช่น เป็นที่นิยม แต่ไม่รออาหารนานมาก รวม ทั้งไม่มีคนส่งอาหารมากเกินไปมาแข่งขันรับงานและ อยู่ในท�ำเลที่สามารถรับส่งอาหารได้อย่างรวดเร็ว พูดได้ว่าพวกเขาต้องออกแบบยุทธศาสตร์ในการ รับงาน ที่ได้ งานมากแต่ ไม่ ใช้ เวลามากเกินไป ยุทธศาสตร์นี้จึงเกี่ยวกับการตัดสินใจว่าจะเดินทางไป รองานในบริเวณใดที่ไม่ร้อนเกินไปนัก และอยู่ใน ละแวกที่มีร้านอาหารมาก แต่ไม่ไกลจากจุดหมายที่ ต้องเดินทางไปส่งอาหาร อย่างไรก็ตาม คนส่งอาหาร กลุ่มนี้เข้าใจว่ามีปัจจัยหลายอย่างที่พวกเขาไม่สามารถ ควบคุมได้ เช่นสภาพการจราจร สภาพอากาศ ปัญหา ใหม่ๆ ที่อาจเกิดขึ้น หรือพบกับลูกค้าที่จู้จี้จุกจิก ฯลฯ งานส่งอาหารจึงมีความกดดันสูงและท�ำให้เกิด ความเครียดในการทำ� งาน เนื่องจากข้อจำ� กัดของเวลา และการคิดวิเคราะห์สถานการณ์อยู่ตลอดเวลา ทั้งนี้ วัตถุประสงค์หนึ่งของการรวมกลุ่มของคนส่งอาหาร กลุ่มนี้คือช่วยกันวิเคราะห์ตรรกของแพลตฟอร์มใน เรื่องแรงจูงใจ เพื่อให้พวกเขาสามารถท�ำรายได้สูง ผลกระทบของระบบค่าตอบแทนรายชิ้นและระบบ แรงจูงใจต่อคนงาน ผู้ให้สัมภาษณ์ให้ความเห็นว่า รายได้ที่เป็นตัวเงินจาก การท�ำงานแพลตฟอร์มขึ้นอยู่กับความขยัน คนที่ ทำ� งานมากและรู้จักวิธีการทำ� งานที่ฉลาดจะมีรายได้สูง พวกเขาสามารถประเมินรายได้ของตนในช่วงกว้างๆ ให้นักวิจัยฟังว่า ในกลุ่มของพวกเขากลุ่มที่มีรายได้ สูงสุด ซึ่งท�ำงานแบบเต็มเวลาทุกวันมีรายได้เฉลี่ยวัน ละ 1,000-2,000 บาท และบางวันสูงถึง 3,000 บาท และมีรายได้ต่อเดือนอยู่ในช่วง 40,000-60,000 บาท กลุ่มที่มีรายได้ระดับกลาง ซึ่งเป็นคนส่วนใหญ่มีรายได้ อยู่ในช่วง 20,000-30,000 บาท ส่วนผู้ท�ำงาน แพลตฟอร์มเป็นงานพาร์ทไทม์ให้ข้อมูลว่ามีรายได้ เดือนละประมาณ 5,000-6,000 บาท ระบบการจ่ายค่าตอบแทนจ�ำนวนรอบ หรือแบบ รายชิ้นเพื่อกระตุ้นให้คนงานท�ำจ�ำนวนรอบให้มาก ที่สุด หรือท�ำงานให้รวดเร็วที่สุด ไม่ใช่วิธีการใหม่ แต่อย่างเดียว ในประวัติศาสตร์ของแรงงาน โรงงาน อุตสาหกรรมน�ำระบบค่าตอบแทนรายชิ้นมาใช้เป็น เครื่องมือ เพื่อเร่งให้คนงานท�ำงานเร็วขึ้น หรือผลิต ชิ้นงานได้มากขึ้น เพราะข้อจ�ำกัดในเรื่องชั่วโมงการ ท�ำงานที่กลายเป็นกฎหมายฉบับแรก คือกฎหมาย โรงงาน(The Factory Act) ของอังกฤษฉบับปี ค.ศ. 1847 ที่มีผลบังคับใช้กับผู้หญิงและเด็กในโรงงานสิ่งทอ และฉบับปี ค.ศ.1867 ที่บังคับใช้กับโรงงานที่มีการ จ้างงาน 5 คนขึ้นไป ก�ำหนดมาตรฐานชั่วโมงการ ท�ำงานเฉลี่ยไม่ให้เกิน 10 ชั่วโมง ต่อวันท�ำงาน ข้อ สังเกตที่สำ� คัญคือ ในระบบแพลตฟอร์ม การจ่ายค่าแรง แบบผสมระหว่างค่าตอบแทนรายชิ้นกับแรงจูงใจนั้น นอกจากจะท�ำให้คนงานต้องท�ำงานอย่างเร่งรีบแล้ว ยังมีชั่วโมงการท�ำงานที่ยาวนานมากขึ้นอีกด้วย นอกจากนี้ ระบบการจ่ายค่าตอบแทนเป็นจ�ำนวนรอบ ยังมีผลต่อความเร่งรีบ ความเครียด และโอกาสที่จะ เกิดความผิดพลาดในการทำ� งานที่หมายถึงความเสี่ยง ของการเกิดอุบัติเหตุจากการท�ำงาน ซึ่งเป็นปัญหา ส�ำคัญของคนงานแพลตฟอร์ มส่ งอาหาร ทั้งใน ประเทศไทยและในต่างประเทศ รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

46 • คนงานส่งอาหารกับอนาคตของงาน ระบบแรงจูงใจดังกล่าวมีผลโดยตรงกับการใช้ความเร็ว ในการขับขี่และความเหนื่อยล้า ข้อมูลสถิติการเกิด อุบัติเหตุบนท้องถนนของแรงงาน ที่ท�ำให้เกิดการสูญ เสียชีวิตในกิจการประเภทต่างๆ ระบุว่า“(คนขับรถ จักรยานยนต์ส่งของ) ต้องทำ� งานแข่งกับเวลา จึงทำ� ให้ เกิดอุบัติเหตุจากใช้ความเร็วและความเหนื่อยล้าได้ 72 ความเหนื่อยล้าจากชั่วโมงการท�ำงานที่ยาวนานยัง สัมพันธ์กับการเกิดอุบัติเหตุนอกเวลางานอีกด้วย ทั้งนี้ กลุ่มคนขับรถส่งอาหารให้ข้อมูลกับผู้วิจัยว่า สมาชิกใน กลุ่มคนหนึ่งประสบอุบัติเหตุเสียชีวิตขณะขับรถ จักรยานยนต์กลับบ้าน หลังจากที่ท�ำงานส่งอาหาร เสร็จแล้ว หากจะกล่าวถึงปัจจัยภายนอก(ที่แพลตฟอร์มไม่ สามารถกำ� หนดได้) เพียงอย่างเดียวแล้ว ต้นทุนที่สำ� คัญ คือ ความเสี่ยงในการเกิดอุบัติเหตุจากการท�ำงาน อันเนื่องมาจากสิ่งแวดล้อมทางกายภาพของงานที่ เกิดขึ้นบนถนน ประเด็นที่สำ� คัญคือ ความเสี่ยงของงาน กลับถูกผลักให้ตกเป็นภาระของคนทำ� งานเพียงกลุ่มนี้ ตามที่ได้กล่าวถึงไปแล้วว่า บริษัทแพลตฟอร์มบางแห่ง มีการจัดประกันอุบัติเหตุให้แก่คนท�ำงาน แต่การ คุ้มครองในปัจจุบันยังเป็นการคุ้มครองเฉพาะกรณี และ ผลจากการเกิดอุบัติเหตุอาจท�ำให้คนงานไม่สามารถ ท�ำงานได้อีกต่อไปในชีวิต ขณะที่บางหน่วยงานที่ เกี่ยวข้องกับอุบัติเหตุบนท้องถนนเริ่มตั้งค�ำถาม เกี่ยวกับแนวทางและมาตรการการป้องกันส�ำหรับ คนท�ำงานในอุตสาหกรรมนี้ ดังเช่น รายงานข่าวหนึ่ง ซึ่งพยายามเสนอแนวทางแก้ไขปัญหาที่ครอบคลุม ถึงคนส่งสินค้าทั้งหมด 72  รายงานสถานการณ์อุบัติเหตุทางถนนของแรงงานไทยในสถาน ประกอบกิจการ พ.ศ.2559 เข้าถึงข้อมูลวันที่ 11 ธ.ค. 2561 “นพ…..กล่าวต่อไปว่า สิ่งที่ควรปรับปรุงเพื่อลดความ เสี่ยงอุบัติเหตุบนท้องถนนของคนกลุ่มนี้ อาทิ กรณีเป็น ผู้ให้บริการรายใหญ่มีสาขาจำ� นวนมาก ควรมีระบบการ บริหารจัดการโดยก�ำหนดพื้นที่ให้ผู้ส่งสินค้าแต่ละคน ไม่ต้องวิ่งส่งสินค้าในระยะทางไกลจนต้องเร่งท�ำเวลา ด้วยการใช้ความเร็วสูง รวมถึงระบบค่าตอบแทนต้อง ไม่เน้นไปที่จ�ำนวนเที่ยวเป็นหลัก อย่างน้อยต้องมีเงิน เดือนเป็นพื้นฐานเบื้องต้นในระดับหนึ่งแล้วมากกว่านั้น ค่อยเป็นค่าเที่ยววิ่งไป เพื่อลดแรงกดดันที่ท�ำให้ พนักงานต้องเร่งท�ำรอบ นอกจากนี้ผู้ประกอบการควรจัดหาอุปกรณ์ที่ช่วยลด ความเสี่ยงให้กับพนักงาน เช่น หากทราบว่าพนักงาน ต้องโทรศัพท์พูดคุยกับลูกค้าเพื่อนัดหมายพิกัดสถาน ที่ส่งของ แม้วิธีที่ปลอดภัยที่สุดคือการท�ำให้ราย ละเอียดเส้นทางรวมถึงการค�ำนวณเวลาชัดเจนตั้งแต่ ก่อนพนักงานจะเดินทางออกจากที่ตั้ง แต่ท้ายที่สุด หากต้องไปหาสถานที่กันอีกครั้งขณะขี่อยู่บนท้องถนน อย่างน้อยควรมีหูฟัง- ไมโครโฟนให้พนักงานสามารถ พูดคุยโทรศัพท์กับลูกค้าโดยที่มือไม่ต้องถือโทรศัพท์ 73 อย่างไรก็ตาม ทีมผู้วิจัยพบว่าในช่วงท้ายของการเขียน รายงานฉบับนี้ เริ่มปรากฎแนวโน้มของการลดค่า ตอบแทนและแรงจูงใจของบริษัทแพลตฟอร์มรายใหญ่ ในประเทศไทย เช่นเดียวกับตัวอย่างของประเทศจีนที่ เคยขึ้นไปก่อนหน้า ส่งผลให้คนขับรถส่งอาหารของ แพลตฟอร์มในหลายจังหวัด อาทิ ขอนแก่นและ อุดรธานี เกิดความไม่พอใจและรวมตัวกันเพื่อยื่นข้อ เรียกร้อง จากข่าวที่รายงานนั้น กลุ่มคนขับจาก อุดรธานีแสดงความเห็นว่าการลดค่ารอบท�ำให้ ค่าตอบแทนในแต่ละวันที่เคยได้รับเฉลี่ย 1,000 บาท 73 (8 พฤษภาคม 2562). แพทย์ห่วงอาชีพ‘ม้าเร็ว สองล้อ’ เสี่ยงเจ็บ-ตายบนท้องถนน จี้หาแนวทางป้องกันอุบัติเหตุ. https://www.naewna.com/local/412407 รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

คนงานส่งอาหารกับอนาคตของงาน • 47 ต่อวัน ลดลงเหลือ 400 บาท ถ้าหักค่าน้�ำมัน โดยเฉลี่ย ประมาณ 1 ถังต่อวันแล้ว(ขึ้นกับขนาดของเครื่อง โดย เฉลี่ยประมาณ 120-150 บาท) จะเหลือรายได้ต่�ำกว่า ค่าแรงขั้นตำ่� ตามกฎหมาย นอกจากนี้ ยังต้องขับรถส่ง อาหารในระยะทางที่ไกลขึ้น เพราะบริษัทเปลี่ยนข้อ กำ� หนดในเรื่องค่าตอบแทนและระยะทาง โดยไม่มีการ ปรึกษาหารือกับคนงาน และแจ้งให้ทราบล่วงหน้าเพียง 1 วัน การต้องท�ำงานไกลขึ้น ท�ำให้เพิ่มความเสี่ยงใน การทำ� งานมากขึ้น หลังจากที่นักวิจัยได้เห็นข้อมูลจาก ทั้งวิดีโอและรายงานข่าวที่ทำ� การสัมภาษณ์กลุ่มคนขับ รถส่งอาหารที่รวมตัวกันประท้วงในจังหวัดอุดรธานี เกิดข้อสังเกตว่า หลังจากที่บริษัทปรับลดค่าตอบแทน ที่เป็นค่ารอบลดลง และท�ำให้รายได้ของคนงานส่ง อาหารลดลงตามไปนั้น ส่งผลให้คนส่งอาหารเริ่ม ตระหนักถึงปัญหาการแบกรับต้นทุนที่พวกเขาเป็น คนจ่ายด้วยตัวเองมากยิ่งขึ้น มีการสะท้อนถึงค่าเสื่อม ราคาหรือค่าสึกหรอของยานหนะและความเสี่ยงที่ แต่ละคนต้องเผชิญในการท�ำงาน ที่น่าสนใจอย่างยิ่ง คือ คนขับรถส่งอาหารบางคนได้แสดงความเห็นว่า พวกเขาไม่ต้องการให้บริษัทจัดประกันอุบัติเหตุให้ เพราะว่าแต่ละคนได้รับการคุ้มครองจากการซื้อ ใบพ.ร.บ.รถจักรยานยนต์ในแต่ละปีอยู่แล้ว พวกเขา กลับต้องการค่ารอบที่เป็นแรงจูงใจในอัตราที่สูง เท่าเดิมมากกว่า 4.4 ชั่วโมงการท�ำงานและเวลาพัก ชั่วโมงการท�ำงานนั้นเริ่มตั้งแต่คนส่งอาหารเปิดแอป พลิเคชันขึ้นมาในแต่ละวัน เมื่อแอปพลิเคชันเริ่มเชื่อม ต่อสัญญาณกับแพลตฟอร์ม คำ� สั่งซื้ออาหารจะปรากฎ ขึ้นมาบนจอโทรศัพท์ กระบวนการของการท�ำงาน หนึ่งชิ้นจะด�ำเนินไปจนกระทั่งคนส่งอาหารสิ้นสุด ขั้นตอนยืนยันการส่งอาหาร จึงนับเป็นหนึ่งรอบหรือ หนึ่งงาน จากการสัมภาษณ์คนส่งอาหาร ผู้วิจัยพบข้อมูลที่ ขัดแย้งกับภาพลักษณ์ที่บริษัทแพลตฟอร์มพยายาม เสนอ กล่าวคือ คนงานส่งอาหารมักมีชั่วโมงการทำ� งาน ที่ยาวนานมากกว่าการทำ� งานทั่วไป ทั้งนี้ ผู้ให้สัมภาษณ์ ส่วนใหญ่ตอบว่าท�ำงาน 8 ชั่วโมงต่อวันขึ้นไป ยกเว้น ผู้ที่เลือกท�ำงานเป็นพาร์ทไทม์ซึ่งท�ำงานประมาณ 2-3 ชั่วโมงต่อวัน จากการสัมภาษณ์เชิงลึก กลุ่มผู้ให้ สัมภาษณ์ให้ข้อมูลว่า พวกเขาท�ำงานเฉลี่ยถึง 10-11 ชั่วโมงต่อวัน บางคนที่ต้องการท�ำเงินมากขึ้นจะมี ชั่วโมงการท�ำงานสูงถึงวันละ 12 ชั่วโมง และท�ำงาน มากกว่า 1 ประเภท เช่น ตั้งแต่เช้า 7 ถึง 9 โมงเช้า ทำ� งานรับส่งผู้โดยสาร เพื่อไปทำ� งานในช่วงเวลาชั่วโมง เร่งด่วนหลังจากนั้น ช่วง 10 โมงเช้า ถึงบ่าย 2 ท�ำงาน ส่งอาหาร เพราะมีจ�ำนวนการสั่งอาหารมาก และช่วง เย็นคือบ่าย 4 โมงเย็นถึง 9 โมง(สามทุ่ม) กลับมา ท�ำงานส่งคนและส่งอาหารผสมกันไป โดยท�ำงาน เกือบทุกวันตลอดทั้งปีคือมากกว่า 300 วันต่อปี การได้รับค่าตอบแทนเป็นรายชิ้นนั้น จูงใจให้คนส่ง อาหารทำ� งานให้ได้จำ� นวนรอบที่มากที่สุด เพราะค่ารอบ ตามที่สะท้อนจากค�ำกล่าวของคนส่งอาหารคนนึงว่า “วิ่ง 11 โมงถึงบ่าย 2 กลับไปพักผ่อนที่หอ แล้วออก อีกที 5 โมงถึง 4 ทุ่ม ถ้ากลับไปพักผ่อนที่หอ วันนึง วิ่งได้ 10 รอบ 8-9 รอบ 10 กว่ารอบ วิ่งเกือบทุกวัน เสาร์ อาทิตย์เสร็จ 5 โมง รายได้วันละ 600-700 บาท แต่ถ้าเราขับเช้ารับคนด้วยอาจจะมี 1,000 บาท ถ้าขยันจริงๆ ก็มี 30,000 บาทขึ้นไป(ต่อเดือน)” ยิ่งไปกว่านั้น ค่าตอบแทนรายชิ้นหรือค่ารอบที่เคยได้ มีแนวโน้มที่ลดลงไปตลอดช่วงเวลาของการท�ำงาน อาจเนื่องมาจากการแข่งขันในตลาดที่สูงขึ้นหรือ บริษัทแพลตฟอร์มลดการอุดหนุนลง คนส่งอาหาร รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

48 • คนงานส่งอาหารกับอนาคตของงาน จึงต้องขยายชั่วโมงการท�ำงานของตนออกไปเพื่อท�ำ รายได้ตามเป้าหมาย โดยปกติคนงานจึงมักสะท้อน ทัศนะที่ว่าพวกเขาสามารถท�ำรายได้เพิ่มหากแปลง เวลาที่หยุดพักนั้นให้เป็นชั่วโมงการท�ำงาน อย่างไร ก็ตาม การท�ำงานบนท้องถนนในชั่วโมงการท�ำงานที่ ยาวนานขึ้นย่อมหมายถึงความเหนื่อยล้าและอ่อนเพลีย รวมถึงความเสี่ยงหรือโอกาสเกิดอุบัติเหตุที่เพิ่มขึ้นเป็น เงาตามตัวด้วย อย่างเช่นที่คนส่งอาหารรายหนึ่งได้ อ้างอิงถึงปัญหาสุขภาพที่เขาประสบว่า “ต้องวางแผนว่า เช้า ขับส่งอะไร บ่าย ขับส่งอะไร เย็น ขับเฉลี่ยวันละ 10 ชั่วโมง ท�ำทุกวัน แสบตา แสบจมูก ถ้ายึดเป็นอาชีพหลัก ในระยะยาวก็จะยาก เพราะตอนนี้ยังไม่รู้ว่าจะป่วยหรือไม่ อยู่บนถนนทุกวัน วันละ 10 ชั่วโมง อยากให้เป็นพนักงานประจ�ำ”(1) จึงเป็นเรื่องน่าเศร้า ที่ในยุคของการปฏิวัติอุตสาหกรรม แบบดิจิทัลนั้น ความรุดหน้าของเทคโนโลยีแบบก้าว กระโดดที่ท�ำให้เกิดระบบเศรษฐกิจแพลตฟอร์ม ใน ขณะเดียวกับได้น�ำสังคมกลับไปสู่ยุคหลังการปฏิวัติ อุตสาหกรรมครั้งแรก เมื่อกว่า 150 ปีที่ผ่านมา เมื่อคน งานต้องทำ� งานชั่วโมงยาวนาน ถึง 10-12 ชั่งโมงเฉลี่ย ต่อวัน เพื่อให้ได้รายได้ในระดับที่เพียงพอต่อการยังชีพ อันที่จริงแล้ว อาจไม่เป็นการกล่าวเกินจริง หากจะ กล่าวว่างานบนแพลตฟอร์มนั้นมีลักษณะเช่นเดียวกับ งานในยุคปฏิวัติอุตสาหกรรมครั้งแรก ตรงที่กฎหมาย ไม่สามารถเข้ามาก�ำกับดูแลและคุ้มครองสิทธิแรงงาน อย่างเป็นระบบ ซึ่งทำ� ให้คนทำ� งานมีโอกาสที่จะเข้าไม่ ถึงสิทธิขั้นพื้นฐานต่างๆ รวมถึง การพักผ่อนและเวลา ส�ำหรับพักรับประทานอาหารอย่างเพียงพอ การกินอาหารที่ไม่เป็นเวลาของคนส่งอาหาร “การกินไม่เป็นเวลา” คือ ปัญหาที่คนส่งอาหารผู้ให้ สัมภาษณ์ส่วนใหญ่กล่าวถึง และเป็นภาพสะท้อนรูป แบบการทำ� งานกับแพลตฟอร์มส่งอาหารที่คนงานต้อง ท�ำงานตลอดเวลาอย่างต่อเนื่อง ไม่มีเวลาหยุดพัก ดัง เช่นที่คนส่งอาหารคนหนึ่งได้ให้สัมภาษณ์ว่า “ก่อนออกจากบ้านต้องกินให้อิ่มเต็มที่ เพราะพอ ทำ� งานแล้วต้องวิ่งตลอด ไม่ค่อยมีเวลากิน หลายครั้ง พอหิว ตั้งใจว่าจะไปกินก๋วยเตี๋ยวร้านอร่อยร้านนี้ แต่งานเด้งเข้ามา เลยกดรับงาน เอารอบก่อน แล้ว ค่อยไปกินทีหลัง” “กินไม่เป็นเวลา อยู่ที่สถานการณ์ เจอร้านรอนาน ต้องพลิกแพลง บางครั้งสั่งก๋วยเตี๋ยว 20 ชุด เราก็กิน ไปก่อน เสียเวลาน้อย รายได้เพิ่มขึ้น” ภายใต้เงื่อนไขของการท�ำงานที่มีความไม่แน่นอนสูง คนส่งอาหารจึงไม่สามารถคาดเดาว่าอาจจะต้องรอคิว รับอาหารนาน และท�ำให้ต้องเร่งรีบในการเดินทางไป ส่งอาหาร หรืออาจมีค�ำสั่งซื้ออาหารเข้ามาพร้อมกัน หรือต่อเนื่องกันจำ� นวนมากในช่วงเวลาเดียวกัน ทำ� ให้ คนส่งอาหารต้องฉกฉวยโอกาสเมื่องานเข้ามาและ เลือกที่จะทำ� งานในขณะที่ยังมีงาน แล้วหาเวลาในการ หยุดพัก โดยเฉพาะรับประทานอาหารกลางวันในภาย หลัง ดังนั้น จึงยากที่คนส่งอาหารจะจัดระบบมื้ออาหาร ของตนในขณะที่ก�ำลังบริการส่งอาหารให้กับลูกค้า ทั้งนี้ มื้ออาหารเป็นปัจจัยส�ำคัญในการบ�ำรุงรักษา สภาพก�ำลังแรงงานให้สามารถท�ำงานได้ในแต่ละวัน และทำ� ซำ้� กระบวนการเดิมในวันต่อไป 74 การได้รับเวลา ที่เพียงพอสำ� หรับมื้ออาหารจึงเป็นประเด็นสิทธิพื้นฐาน 74  Marx, Capital Volume one, First Vintage Book Edition, August 1977, New Left Review หน้า 275 รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

คนงานส่งอาหารกับอนาคตของงาน • 49 ที่สำ� คัญ เช่นเดียวกับเรื่องชั่วโมงการทำ� งาน และกลาย เป็นประเด็นข้อเรียกร้องที่สำ� คัญของขบวนการแรงงาน ทั่วโลกมักเป็นข้อเรียกร้องของสหภาพแรงงานแทบทุก แห่งในประเทศไทย ตามกฎหมายแล้ว สถานประกอบ การทุกแห่งต้องจัดมื้ออาหารให้กับคนงานอย่างเป็น เวลาและเป็นระบบ ดังนั้น อาจกล่าวได้ว่า คนงานส่ง อาหารให้กับแพลตฟอร์มจำ� นวนไม่น้อยยังมีสภาพการ ทำ� งานที่ที่มาตรฐานตำ่� กว่าที่กฎหมายแรงงานกำ� หนด กรณีศึกษาจากต่างประเทศ กรณีศึกษาการยกเลิกโปรแกรม“การรับประกันส่งถึง ภายใน 30 นาที” ในบริการส่งพิซซ่า: บทบาทของ องค์กรเคลื่อนไหวทางสังคมในการท�ำให้เกิดความ ปลอดภัยของคนงานในเกาหลีใต้ 75 “คนงานจัดส่งอาหารในภาคบริการของเกาหลีใต้ เผชิญกับสภาพการท�ำงานที่ย่�ำแย่ พวกเขามักจะมี งานที่ไม่มั่นคง(precarious) และมักไม่มีการรวมกลุ่ม เป็นสหภาพแรงงาน ในสถานการณ์ดังกล่าว จึงไม่ใช่ เรื่องง่ายที่สิทธิของคนงานได้รับการปกป้องด้วยตัว คนงานเอง” จากการวิเคราะห์กรณีการยกเลิกโครงการรับประกัน การส่งภายในเวลา 30 นาที ในเกาหลีใต้ แสดงให้เห็น แนวทางแก้ปัญหาผ่านการรณรงค์และท�ำงานร่วมกัน ขององค์กรเคลื่อนไหวทางสังคม ที่สร้างแรงสนับสนุน จากสาธารณะผ่านการเชื่อมโยงประเด็นสิทธิของ คนงานเข้ากับความรับผิดชอบของผู้บริโภค โดยใช้ โซเชียลมีเดียเป็นเครื่องมือ นอกจากนี้ ยังสะท้อน 75  of Social Movement Organizations for Securing Workers’ Safety in Korea: A Case Study of Abolition of the-30Minute Delivery Guarantee Program in Pizza Delivery Service, Ji-Eun Park 1 and Myoung-Hee Kim International Journal of Health Services 2016, Vol. 500 –)3(46 บทเรียนส�ำคัญว่า การรณรงค์เคลื่อนไหวอาจประสบ ความสำ� เร็จ หากองค์กรเคลื่อนไหวทางสังคมตั้งประเด็น ให้สามารถเชื่อมกลุ่มทางสังคมต่างๆ เข้ามา และการ รณรงค์เคลื่อนไหวสามารถเปลี่ยนนโยบายของบริษัท เอกชนโดยไม่ต้องมีหน่วยงานรัฐเข้ามาเกี่ยวข้อง งานวิจัยนี้อ้างอิงข้อมูลจาก Korea Occupational Safety and Health Agency ที่เก็บข้อมูลอุบัติเหตุ ของคนงานจัดส่งอาหาร พบว่า ในช่วง 4 ปี ระหว่าง ปี 2005 ถึง 2009 คนงานจ�ำนวนประมาณ 5,000 คน ได้รับบาดเจ็บจากการขับขี่มอเตอร์ไซค์ในอุตสาหกรรม ส่งอาหาร และจ�ำนวนเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง คนขับรถ มอเตอร์ไซค์ส่งอาหารส่วนใหญ่อายุน้อย ทำ� งานพาร์ทไทม์ ในช่วงเวลาสั้นๆ และส่วนมากไม่อยู่ในระบบประกัน สังคม จึงไม่ได้ได้รับเงินชดเชย นอกจากนี้ การที่ไม่มี การรวมกลุ่มเป็นสหภาพแรงงาน ท�ำให้ยากที่จะ คาดหวังให้สหภาพแรงงานแสดงบทบาทแบบเดิม ในการคุ้มครองสุขภาพและความปลอดภัยของคนงาน 3 องค์กรหลักได้แก่ กลุ่มชุมชนเยาวชน(Youth Community Union-YCU) สหพันธ์แรงงานคนงานภาค บริการเอกชน(Korean Federation of Private Service Workers’ Unions-KFSWU) และสถาบันเพื่อสุขภาพ ด้านอาชีพและสิ่งแวดล้อม Wonjin(Wonjin Institute for Occupational and Environmental HealthWIOEH) ได้ร่วมกันรณรงค์ โดยใช้กรณีการเสียชีวิต จากอุบัติเหตุของคนงานเยาวชน อายุ 24 ปี ที่เร่งรีบ ส่งพิซซ่าจนประสบอุบัติเหตุ หลังจากที่กลุ่มชุมชนเยาวชน แถลงข่าวเรียกร้องให้ หยุดโครงการส่งพิซซ่าให้ทันภายใน 30 นาที โดยมี สโลแกนว่า“หยุดโครงการส่งถึงภายใน 30 นาทีที่คร่า ชีวิตคนงานเยาวชน” ก็ได้รับความร่วมมือจากองค์กร สหพันธ์แรงงานคนงานภาคบริการเอกชน(KFSWU) และสภาแรงงานเกาหลีใต้(KCTU) รวมถึงสหภาพ รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

50 • คนงานส่งอาหารกับอนาคตของงาน พิซซ่าฮัทในเกาหลีใต้ ทำ� ให้เกิดเป็นวาระทางสังคมขึ้น โดยใช้สื่อสังคมออนไลน์ เช่นทวิตเตอร์และเฟซบุ๊ก เพื่อท�ำให้สาธารณะสนใจและสนับสนุน โดยเรียกร้อง ให้บริษัทพิซซ่าในเกาหลีใต้ ยกเลิกข้อก�ำหนดในแนว ปฏิบัติของการท�ำงาน ที่ท�ำให้เกิดการแข่งขันในการ ส่งพิซซ่าให้รวดเร็ว และรณรงค์ให้บริษัทจัดเตรียม อุปกรณ์ความปลอดภัยในการท�ำงานให้ครบถ้วน ตลอดจนรณรงค์ให้ผู้บริโภคหยุดซื้อสินค้าของบริษัท ที่มีโครงการการส่งพิซซ่าที่รวดเร็ว ในช่วงที่มีการรณรงค์ เกิดเหตุการณ์เยาวชนอายุ 19 ปี พนักงานส่งพิซซ่าเสียชีวิตจากการถูกรถบัส ซึ่งฝ่า สัญญาณไฟจราจรเข้าชน องค์กรทั้งสามจึงหยิบกรณี นี้ขึ้นมารณรงค์ผ่านสื่อทวิตเตอร์ ที่มีการล่ารายชื่อ ออนไลน์ และการประท้วงผ่านทวิตเตอร์ จนบริษัท พิซซ่าฮัทต้องประกาศยกเลิกโครงการจัดส่งภายใน 30 นาที และท�ำให้บริษัทพิซซ่าอื่นๆ จัดระบบความ ปลอดภัยให้คนงานส่งพิซซ่าก่อนที่จะถึงวันนัดหมาย ส�ำหรับการรณรงค์บอยคอตพิซซ่า กรณีศึกษาการเคลื่อนไหวทางสังคมในการยกเลิก “โครงการรับประกัน 30 นาทีส่งถึง” ในอุตสาหกรรม พิซซ่า ท�ำให้เห็นว่าการเคลื่อนไหวทางสังคม ที่น�ำ โดยองค์กรหลายองค์กร ร่วมกับกลุ่มผู้บริโภคและ ประชาชนทั่วไปในฐานะพลังทางสังคม สามารถที่ทำ� ให้ เกิดทางเลือกของการแก้ไขปัญหาดังกล่าว 4.5 ความไม่แน่นอน งานที่ไม่มั่นคง และความสัมพันธ์ ใหม่ ดังที่ได้แสดงให้เห็นไปแล้วว่า งานบนแพลตฟอร์มนั้น เกี่ยวข้องกับความไม่แน่นอนสูง จากข้อมูลเกี่ยวกับ ชั่วโมงการทำ� งานในข้างต้น คนงานที่ต้องการมีรายได้ ตามที่ตนคาดหวัง จ�ำเป็นต้องขยายชั่วโมงการท�ำงาน ออกไป เช่น หากใช้รายได้ที่คาดหวังของคนส่งอาหาร เป็นตัวตั้งก�ำหนดชั่วโมงการท�ำงานแล้วเท่ากับคน ส่งอาหาร ต้องท�ำงานเฉลี่ย 8 ชั่วโมงต่อวัน ใน 6 วัน ต่อสัปดาห์ จึงจะมีโอกาสท�ำรายได้ 20,000-30,000 บาทต่อเดือน หรือต้องท�ำงานมากกว่า 10 ชั่วโมง ต่อวันใน 6 วันต่อสัปดาห์ ซึ่งรวมถึง 3-4 ชั่วโมง ในวันที่เหลืออีก 1 วัน หากต้องการมีรายได้ 40,000 บาทต่อเดือนขึ้นไป อย่างไรก็ตาม คนงานเหล่านี้ไม่มี หลักประกันเลยว่าการทำ� งานเพิ่มขึ้น จะทำ� ให้มีรายได้ เพิ่มขึ้น เพราะอย่างที่ได้กล่าวไปแล้วว่า การส่งอาหาร บนแพลตฟอร์มนั้นมีความไม่แน่นอนเข้ามาเกี่ยวข้อง ในการท�ำงานค่อนข้างมาก ตั้งแต่ความไม่แน่นอน ที่เกิดจากการแข่งขัน หรือความไม่แน่อนที่เกิดจาก นโยบายและแนวทางการประเมินการท�ำงานของ แพลตฟอร์มที่ขาดความโปร่งใสและชัดเจน ตัวอย่างที่ชัดเจนของความไม่แน่นอนที่มาจากตลาด หรือการแข่งขันระหว่างบริษัทแพลตฟอร์มกันเอง คือ การปิดตัวลงของแพลตฟอร์ม 2 รายใหญ่ใน ประเทศไทย ในช่วงเพียงไม่กี่ปีหลังจากเริ่มต้นกิจการ ซึ่งไม่ต้องพูดถึงการช่วยเหลือและชดเชยให้กับคนงาน ในกรณีที่เกิดการปิดตัวของแพลตฟอร์มขึ้น เพราะ กฎหมายและบริษัทแพลตฟอร์มทั่วโลกยังไม่ยอมรับ สถานะพนักงานหรือลูกจ้างของคนงาน ทั้งที่ในทาง พฤตินัย บริษัทแพลตฟอร์มมีกลไกการควบคุมและ สั่งงานคนงานเหล่านี้ไม่ต่างไปจากเป็นพนักงานของตน รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

คนงานส่งอาหารกับอนาคตของงาน • 51 นอกจากนี้ คนงานส่งอาหารมักทำ� งานภายใต้ภาวะของ ความกังวล ที่ไม่รู้ว่าตนจะถูกแพลตฟอร์มลงโทษ โดยการปิดแอปพลิเคชันเมื่อใด ถ้าหากเป็นการลงโทษ ขั้นรุนแรงคือระงับการทำ� งานอย่างถาวร เท่ากับคนงาน ถูกเลิกจ้างไปโดยปริยาย คนงานส่งอาหารเหล่านี้อาจไม่สามารถตอบสนองต่อ ความไม่มั่นคงที่เป็นธรรมชาติของงานบนแพลตฟอร์ม พวกเขาพยายามตอบสนองต่อความไม่แน่นอนของ งานโดยใช้วิธีการกระจายความเสี่ยงในการท�ำงาน กล่าวคือ คนส่งอาหารมักตัดสินใจทำ� งานกับแพลตฟอร์ม มากกว่าหนึ่งแห่งและ/หรือท�ำงานบริการมากกว่า หนึ่งประเภท ทั้งนี้ จากการสัมภาษณ์คนส่งอาหาร กลุ่มหนึ่งแสดงให้เห็นว่า คนงานแพลตฟอร์มนั้นมี ความหลากหลายในรูปแบบการท�ำงานค่อนข้างมาก ยกตัวอย่างเช่น คนงานสามคนที่เป็นสมาชิกของกลุ่ม คนขับรถให้กับแพลตฟอร์มเดียวกันกลับมีเงื่อนไข และรูปแบบการท�ำงานแตกต่างกัน ดังนี้ ทั้งสามคนท�ำงานภายใต้เงื่อนไขแรงจูงใจที่มีวิธีการ ค�ำนวณแตกต่างกัน ท�ำให้รายได้แตกต่างกัน ขณะที่ คนงานแพลตฟอร์ม นาย ข. ทำ� งานให้กับแพลตฟอร์ม รายใหม่ที่เพิ่งเข้าสู่ตลาดน้อยกว่า 1 ปี และนาย ค. ท�ำงานให้ทั้งแพลตฟอร์มส่งผู้โดยสาร“ป้ายเหลือง” (มีใบอนุญาตขับขี่รถจักรยานยนต์รับจ้างสาธารณะ) พร้อมกันหรือมอเตอร์ไซค์รับจ้าง“ป้ายขาว”(ที่ยังไม่มี กฎหมายรองรับ) คนงานแพลตฟอร์มคนหนึ่งอธิบายว่า “ท�ำงานหลายแอป เพื่อกระจายความเสี่ยง เพราะ เราไม่รู้ว่าจะเราถูกปิดแอปเมื่อไหร่” คนงานแพลตฟอร์ม นาย ก. ท�ำงานส่งอาหารกับ แพลตฟอร์มเพียงรายเดียว คนงานแพลตฟอร์ม นาย ข. ท�ำงานส่งอาหารและ ส่งคนให้แพลตฟอร์มสองราย คนงานแพลตฟอร์ม นาย ค. ท�ำงานส่งผู้โดยสาร เพียงอย่างเดียว รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

52 • คนงานส่งอาหารกับอนาคตของงาน ค ว า ม สั ม พั น ธ์ ร ะ ห ว่ า ง ค น ง า น กั บ ง า น บ น แพลตฟอร์ม การตอบสนองต่อความไม่แน่นอนของงานด้วยการ กระจายความเสี่ยง และท�ำงานกับแพลตฟอร์มหลาย แห่งพร้อมกันนั้น ทำ� ให้คนงานแพลตฟอร์มไม่สามารถ ระบุสังกัดการท�ำงานของตัวเอง เช่นเดียวกับรูปแบบ งานในอดีตอีกต่อไป อาจถือได้ว่า“ความลื่นไหลของ อัตลักษณ์” เป็นผลผลิตโดยตรงของรูปแบบงานที่ไม่มี ความมั่นคง ที่ได้เปลี่ยนความสัมพันธ์ของคนงาน  ไปในลักษณะที่การ ท�ำงานไม่ได้หมายถึงการมีนายจ้างรายเดียว หรือมี สถานประกอบการแห่งเดียวอีกต่อไป เราอาจโต้แย้ง ว่าความสัมพันธ์และความหมายของงานที่เปลี่ยนแปลง ไปนี้ ได้มีส่วนสลาย“ความจงรักภักดี” หรือความรู้สึก ยึดโยงกับความเป็นพนักงานของบริษัทใดบริษัทหนึ่ง แต่อย่างที่ได้กล่าวไปแล้วหลายครั้ง การเปลี่ยนแปลงนี้ ไม่ได้ลดทอนข้อเท็จจริงที่ว่า คนงานบนแพลตฟอร์ม นั้นยังคงมีลักษณะการท�ำงานไม่ต่างจากลูกจ้าง ที่ยัง คงปฏิบัติตามค�ำสั่งของแพลตฟอร์มอย่างละเอียด นอกจากนี้ ในการท�ำงานที่ไม่มีสถานประกอบการที่ แน่นอน แพลตฟอร์มได้สลายพื้นที่ทางกายภาพคือ สถานประกอบการ และถ่ายโอนความขัดแย้งออกไป ยังพื้นที่ภายนอกอย่างมีประสิทธิภาพ ขณะที่พื้นที่ เหล่านี้มีกลุ่มแรงงานขนส่งกลุ่มเดิม เช่น ผู้ขับขี่ รถจักรยานยนต์รับจ้างท�ำงานอยู่ตามจุดต่างๆ ความขัดแย้งระหว่างคนงานขับส่งรายเก่ากับคนงาน แพลตฟอร์มจึงปรากฎขึ้นทั่วไป และคนงานแพลตฟอร์ม กลับต้องบริหารจัดการความขัดแย้งและความเสี่ยง เหล่านี้ด้วยตัวเอง ในขณะที่คนงานส่งอาหารบนแพลตฟอร์มยังไม่ได้รับ การคุ้มครองสิทธิแรงงานขั้นพื้นฐานที่พวกเขาควรจะได้ ในทางกลับกัน คนงานที่เคยท�ำงานประจ�ำในธุรกิจ อาหารจ�ำนวนมากก�ำลังได้รับผลกระทบโดยตรงจาก การขยายตัวของธุรกิจแพลตฟอร์มส่งอาหาร กล่าวคือ ธุรกิจร้านอาหารขนาดใหญ่และแฟรนไชส์หลายแห่ง ซึ่งมีพนักงานส่งอาหารของตัวเอง เริ่มหันมาจ้างเหมา ช่วงงานขนส่งบางส่วนออกไปยังบริษัทแพลตฟอร์ม มากขึ้น 76 ผลที่เกิดขึ้นก็คือ งานแพลตฟอร์มที่เป็นงาน ไม่มั่นคงเข้ามาแทนที่งานส่งอาหารประจ�ำในบริษัท ขนาดใหญ่ ส่ งผลให้ งานที่ไม่ มีความมั่นคงใน อุตสาหกรรมเพิ่มมากขึ้นจนอาจกลายเป็นบรรทัดฐาน ใหม่ ส่งผลกระทบเชิงลบต่อเนื่องไปยังสิทธิแรงงานใน ระดับของขบวนการต่อไป ท�ำให้เกิดค�ำถามตามมาว่า จะเกิดอะไรขึ้นกับคนงาน ส่งอาหาร(และคนงานแพลตฟอร์มอีกจ�ำนวนมาก) ที่ตัดสินใจเลือกงานบนแพลตฟอร์มเป็นอาชีพหลัก และฝากความหวังไว้กับงานและรายได้บนแพลตฟอร์ม หากเกิดวิกฤตขึ้นกับบริษัทแพลตฟอร์มรายใหญ่ ที่มีอยู่ไม่กี่ราย พิจารณาจากตัวอย่างของแพลตฟอร์ม ส่งอาหาร 2 รายที่ได้ปิดตัวไปในปี 2562 77 ดังนั้น สิ่งที่ บริษัทแพลตฟอร์มอาจไม่ได้บอกกับ“หุ้นส่วน” ของ ตนเองหรือคนส่งอาหารเหล่านี้อย่างตรงไปตรงมาก็คือ ภายใต้การท�ำงานรูปแบบใหม่นี้ คนส่งอาหารอาจต้อง เลือกระหว่าง“ความเป็นอิสระ” กับการ“มีรายได้ที่ แน่นอนและสม่�ำเสมอ” 76 จากการสัมภาษณ์อดีตประธานสหภาพแรงงานในกิจการอาหาร 77 “ตามรอยเพื่อนบ้าน Honestbee ประกาศยุติให้บริการในไทยชั่วคราว ตั้งแต่จันทร์ที่ 22 ก.ค.เป็นต้นไป” https://brandinside.asia/honestbeesuspended-operations-in-thailand/ รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

คนงานส่งอาหารกับอนาคตของงาน • 53 4.6 การรวมกลุ่ม ดังที่กล่าวไปแล้วข้างต้นว่า ความขัดแย้งและการ แข่งขันทางธุรกิจในงานขนส่ง ได้ถูกถ่ายโอนไปยังคน งาน และปรากฎเป็นรูปธรรมของความขัดแย้งในระดับ กลุ่มระหว่างคนงานขนส่งด้วยกัน เช่น กรณีการปะทะ กันระหว่างกลุ่มผู้ขับจักรยานยนต์รับจ้างสาธารณะ หรือวินมอเตอร์ไซต์ กับคนงานแพลตฟอร์ม ที่รวมถึง คนส่งอาหาร ดังนั้น คนงานแพลตฟอร์มจึงเกิดการ รวมกลุ่มกันขึ้น โดยเริ่มต้นจากวัตถุประสงค์เพื่อแก้ สถานการณ์เฉพาะหน้า หรือความขัดแย้งซึ่งพวกเขา ประสบในระดับชีวิตประจ�ำวันก่อน ทั้งนี้ ผู้วิจัยได้ สัมภาษณ์ประธานกลุ่มคนขับจักรยานยนต์ของ แพลตฟอร์มกลุ่มหนึ่งในกรุงเทพ ซึ่งได้รับเลือกจาก กลุ่มคนขับที่มีอยู่ประมาณ 500 คน ให้ท�ำหน้าที่เป็น ตัวแทนเจรจาระงับเหตุความขัดแย้ง กับกลุ่มวิน มอเตอร์ไซต์ เมื่อเกิดเหตุกระทบกระทั่งขึ้น ประธาน กลุ่มคนนี้ได้เล่าให้ฟังว่า คนงานแพลตฟอร์มในหลาย พื้นที่รวมตัวกันในแบบเดียวกัน “ส่วนมากจะเป็นการรวมตัวเมื่อมีเรื่องทะเลาะกับวิน มอเตอร์ไซด์ เช่น เคสอโศกและซอยสหการประมูล และ มีการออกปากไว้แล้วว่าไม่ยอมความเวลาเจรจากัน ก่อนหน้านี้จะต้องไปต่อรองและพูดคุยกับคนขับวิน เมื่อเกิดเหตุทะเลาะวิวาท” อย่างไรก็ตาม ในภายหลัง บทบาทและหน้าที่ของกลุ่ม ที่เกิดขึ้นมานั้น ได้พัฒนาไปสู่การท�ำหน้าที่อื่น เช่น เจรจาต่อรองกับแพลตฟอร์มในประเด็นที่กลุ่มคนขับ ให้ความส�ำคัญ เช่น สวัสดิการที่เกี่ยวข้องกับการเจ็บ ป่วยและอุบัติเหตุ และค่าจ้างในส่วนของแรงจูงใจหรือ โบนัส ตามที่ประธานกลุ่มได้เล่าให้ฟังถึงความสัมพันธ์ ระหว่างจ�ำนวนสมาชิกและอ�ำนาจต่อรองต่อบริษัท แพลตฟอร์มว่า “จะมีการรวบรวมคนในกลุ่ม เพื่อไปยังสถานที่ที่มี เหตุทะเลาะวิวาท หากสามารถต่อรองในเวลาที่มี เรื่องทะเลาะวิวาทได้สำ� เร็จ ทำ� ให้บริษัทยอมรับเรื่อง ที่(พวกเรา) ต้องการเรียกร้อง เวลาที่สามารถ รวบรวมคนได้ ก็จะได้เจรจากับบริษัทมีน้�ำหนัก พอที่ท�ำให้บริษัทฟังและตอบรับ และเป็นตัวอย่าง การท�ำงานให้น้องๆ….” เขายังได้เพิ่มเติมว่า“สำ� หรับการต่อรองเรื่องสวัสดิการ ประกันอุบัติเหตุ กับเงินชดเชยเวลาที่ป่วยและพักฟื้น ได้เสนอไปทางบริษัทแล้ว รวมทั้งเรื่องเงินอินเซ็นทีฟ ที่น้อยลงลด” ทั้งนี้ บนเงื่อนไขของลักษณะการท�ำงานแบบต่างคน  ที่ต้องแข่งขันกันเอง การรวมกลุ่มกันได้ยก ระดับอำ� นาจต่อรองของคนงานขึ้น ในประเด็นนี้ ผู้วิจัย ตั้งข้อสังเกตว่า ด้วยตัวโครงสร้างของระบบแพลตฟอร์ม ที่ถูกออกแบบให้เกิดการรวมศูนย์ของอ�ำนาจตัดสินใจ ทั้งหมดอยู่ในบริษัทแม่ และกระจายอ�ำนาจในการ จัดการออกไปให้กับคนท�ำงาน จนไม่มีโครงสร้างของ “ผู้จัดการ” หรือตัวกลางในการบังคับบัญชา ที่เป็นรูป ธรรมให้ต่อรองด้วย ท�ำให้คนงานแพลตฟอร์มพบกับ อุปสรรคพื้นฐานที่ว่าต่อรองกับใคร ยิ่งไปกว่านั้น ตาม ที่คนงานส่งอาหารได้สะท้อนให้กับผู้วิจัยว่า การสื่อสาร กับบริษัทแพลตฟอร์มนั้นเหมือนกับการสื่อสารทาง เดียว ไม่มีกลไกการตอบรับหรือกระบวนการสื่อสาร ข้อมูลกลับ ที่ท�ำให้รู้สึกเหมือนกับ“การสื่อสารกับ ก�ำแพง” ในบริบทเช่นนี้ ผู้วิจัยจึงตั้งค�ำถามเกี่ยวกับ โดยเฉพาะขั้นตอนและกระบวนการรับฟั งของ แพลตฟอร์ม ที่จะน�ำไปสู่การติดตามผลและจัดการ แก้ไขปัญหาของแพลตฟอร์มในอนาคต รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

54 • คนงานส่งอาหารกับอนาคตของงาน อย่างไรก็ดี การรวมกลุ่มอย่างไม่เป็นทางการนี้มี ข้อจ�ำกัดส�ำคัญในเรื่องที่ยังขาดมิติของสิทธิแรงงาน เช่น การให้ความรู้ระหว่างคนงานแพลตฟอร์มด้วย กันเองในเรื่องสิทธิและสวัสดิการ แต่ผู้วิจัยพบว่า สมาชิกของกลุ่มคนงานแพลตฟอร์มกลับได้รับ ประโยชน์จากการสนับสนุนช่วยเหลือซึ่งกันและกัน เช่น คนงานที่มีประสบการณ์สามารถแนะน�ำวิธีการ ท�ำงานและช่วยเหลือสมาชิกที่เข้ามาใหม่ รวมทั้งที่ น่าสนใจอย่างยิ่ง คือ การวิเคราะห์ระบบค่าจ้างและแรง จูงใจที่ซับซ้อนของแพลตฟอร์มร่วมกัน เพื่อสนับสนุน ให้สมาชิกสามารถท�ำรายได้ให้มาก ดังนั้น การรวม กลุ่มตามธรรมชาติของคนงานส่งอาหาร จึงเป็น การรวมกลุ่มในลักษณะที่เรียกว่าการช่วยเหลือกัน (mutual aids) ซึ่งไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในประเทศไทย มิเชล ฟอร์ด และวิเวียน โฮแนน ที่ศึกษาการรวมกลุ่ม ของคนงานแพลตฟอร์มในประเทศอินโดนีเซีย พบปรากฎการณ์ที่คล้ายคลึงกันในบรรดาคนงาน แพลตฟอร์มส่งอาหารของอินโดนีเซียว่า มีการรวมตัว กันและจัดตั้งเป็นกลุ่มที่ไม่เป็นทางการ ที่มีลักษณะเป็น ชุมชนแบบรากหญ้า(grassroots community) ที่ยึด โยงกับพื้นที่ที่ท�ำงาน ถือเป็นการรวมกลุ่มที่เน้นการ ช่วยเหลือกันเองภายใน(mutual aid-based apparoch) ที่อยู่นอกกรอบของระบบแรงงานสัมพันธ์ ทั้งสองคน วิเคราะห์ว่า ถึงแม้การรวมกลุ่มแบบนี้จะอ�ำนวยให้ สมาชิกมีส่วนร่วมมากกว่าแบบสมาคม หรือกระทั่ง สหภาพแรงงาน และมีข้อดีในการสนับสนุนให้เกิดการ ขับเคลื่อนและเพิ่มอ�ำนาจต่อรองของกลุ่มมากขึ้น แต่ ยังมีข้อจ�ำกัดที่ไม่สามารถท�ำให้เกิดการเจรจาต่อรอง ในเชิงสถาบัน ที่อาจผลักดันให้เกิดการเปลี่ยนแปลงใน ระดับโครงการได้ ทั้งนี้ ข้อสังเกตที่ส�ำคัญประการหนึ่ง คือ พัฒนาการของกลุ่ม เพื่อท�ำหน้าที่รวบรวมและ เสนอความต้องการของคนขับ ในเรื่องค่าจ้างและ สวัสดิการ ซึ่งมีลักษณะคล้ายกับการรวมกลุ่มของคน ขับรถจักรยานยนต์ของแพลตฟอร์มในประเทศ อินโดนีเซีย เกิดจากจากปัจจัย 2 ประการ คือ การลดลง ของรายได้ของคนงานเนื่องจากจำ� นวนคนงานเพิ่มขึ้น และการปรับลดส่วนแบ่งของค่าตอบแทนแรงงานโดย บริษัท ที่ท�ำให้คนงานแพลตฟอร์มรวมกลุ่มกัน เพื่อ ประท้วงในรูปแบบของการสไตร์คหรือนัดหยุดงานที่ไม่ เป็นทางการ จึงเป็นเรื่องส�ำคัญอย่างยิ่ง ที่องค์กร แรงงานและขบวนการแรงานต้องเรียกร้องผลักดันให้ เกิดการเปลี่ยนแปลงกรอบของกฎหมายเพื่อให้ ครอบคลุมกลุ่มคนงานที่อยู่ภายนอกของระบบ แรงงานสัมพันธ์เหล่านี้ รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

คนงานส่งอาหารกับอนาคตของงาน • 55 ตารางเปรียบเทียบรูปแบบการรวมกลุ่มของคนงานแพลตฟอร์ม รูปแบบการรวมกลุ่ม การรวมกลุ่มอย่างไม่เป็นทางการ การรวมกลุ่มแบบสมาชิกคนขับรถ สหภาพแรงงาน สมาชิกภาพ อาชีพและพื้นที่เดียวกัน อาชีพเดียวกัน อาชีพเดียวกัน ตรรกในการรวมตัว เน้นการช่วยเหลือกัน เน้นการบริการสมาชิก เน้นการบริการสมาชิก กิจกรรม การเคลื่อนไหวแบบเฉพาะหน้า การบริการสังคม การตอบสนองกับปัญหาฉุกเฉิน บังคับใช้สัญญา เจรจาต่อรอง กิจกรรมเชิงธุรกิจ บังคับใช้สัญญา ต่อรองร่วมกัน แรงงานสัมพันธ์ ศักยภาพ ไม่มีศักยภาพในเชิงสถาบัน ศักยภาพจำ�กัด ศักยภาพสูง การมีส่วนร่วมของ สูง สมาชิก ที่มา แปลจาก Michele Ford and Vivian Honan(2019) ปานกลาง ปานกลาง รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

56 • คนงานส่งอาหารกับอนาคตของงาน รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

คนงานส่งอาหารกับอนาคตของงาน • 57 ข้อเสนอแนะ ผู้วิจัยได้รวบรวมข้อเสนอแนะที่ส�ำคัญ เพื่อเป็น แนวทางในการจัดการผลกระทบของงานประเภทใหม่ บนแพลตฟอร์มส่งอาหาร บนฐานของความต้องการ และเสียงสะท้อนจากคนขับรถจักรยานยนต์ส่งอาหาร ทั้งจากการสัมภาษณ์ มีประเด็นหลักๆ ดังต่อไปนี้ 1. สถานะของคนท�ำงาน จำ� เป็นอย่างยิ่งที่จะต้องขยายการตีความของกฎหมาย ในเรื่องสัญญาจ้างให้กว้างขึ้น เพื่อให้สอดคล้องและ รองรับกับอนาคตของงานประเภทใหม่ ที่มีความ สัมพันธ์ในด้านแรงงาน รูปแบบและวิธีการท�ำงาน รวมทั้งการบังคับบัญชาที่เปลี่ยนแปลงไป ทั้งนี้ ตัวอย่างของงานส่งอาหารได้แสดงให้เห็นว่าความ สัมพันธ์แบบนายจ้างและลูกจ้างนั้นไม่จ�ำเป็นต้องถูก พิจารณาจากการสั่งงานหรือการควบคุมการท�ำงาน จากหัวหน้างานโดยตรงเช่นในอดีต ในลักษณะที่เห็น หน้ากันในสถานที่ท�ำงานเท่านั้น บริษัทแพลตฟอร์มต้องยอมรับและปรับเปลี่ยนสถานะ ของคนขับจากที่เรียกว่า“หุ้นส่วน” ที่ความจริงเป็น เพียงพนักงานท�ำงานรายชิ้น ให้เป็นพนักงานของ แพลตฟอร์ม เพื่อให้คนงานกลุ่มนี้ได้รับการคุ้มครอง ขั้นต่�ำตามกฎหมายคุ้มครองแรงงาน เช่น ประกัน  ค่าชดเชยในการ เลิกจ้าง ฯลฯ เนื่องจากในปัจจุบัน กลุ่มคนขับรถ จักรยานยนต์ส่งอาหารจ�ำนวนมากท�ำงานเป็นระยะ เวลาหลายปี แต่สถานะที่คลุมเครือทำ� ให้คนงานเหล่านี้ ไม่มีความมั่นคงในการท�ำงาน 2. สุขภาพและความปลอดภัย องค์กรที่ท�ำงานเกี่ยวข้องกับด้านสุขภาพและความ ปลอดภัยในการท�ำงาน ทั้งภาครัฐ เอกชน และประชา สังคมต้องร่วมมือกันเสนอวาระเพื่อแก้ไขและปรับปรุง กฎหมายให้ครอบคลุมถึงงานบนแพลตฟอร์ม และรูป แบบการท�ำงานใหม่ เพื่อคุ้มครองคนงานแพลตฟอร์ม ที่ก�ำลังเพิ่มจ�ำนวนขึ้น เพราะคนงานเหล่านี้ต้อง เผชิญกับความเสี่ยงที่สูงต่อในการทำ� งานแต่ละวันโดย ปราศจากการคุ้มครองใดๆ นอกจากนี้ นำ� ประเด็นสุขภาพและความปลอดภัย โดย เฉพาะเรื่องอุบัติเหตุบนท้องถนนที่เกิดกับคนขับรถ จักรยานยนต์ส่งอาหารของแพลตฟอร์ม มาเป็นแกนใน การสร้างความร่วมมือและสร้างเครือข่ายในการรณรงค์ ในเรื่องการคุ้มครองสิทธิแรงงานแพลตฟอร์ม และ สร้างความตระหนักกับผู้บริโภค จากตัวอย่างของความ สำ� เร็จในประเทศเกาหลีใต้ เครือข่ายอาจประกอบด้วย องค์กรที่ท�ำงานด้านสุขภาพความปลอดภัย สหภาพ แรงงานในกิจการอาหารและการขนส่ง องค์กรผู้บริโภค เป็นต้น รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

58 • คนงานส่งอาหารกับอนาคตของงาน 3. ความรับผิดชอบและขอบเขตการใช้อำ� นาจของ บริษัทแพลตฟอร์ม เป็นเรื่องส�ำคัญอย่างยิ่ง ที่จะต้องมีการร่างกฎหมาย แรงงานขึ้นใหม่ เพื่อให้สะท้อนกับรูปแบบการท�ำงาน แบบใหม่ และที่ส�ำคัญ ความไม่สมดุลระหว่างอ�ำนาจ และความรับผิดชอบของบริษัทแพลตฟอร์มต่อ คนงาน ทั้งนี้ กฎหมายใหม่นี้จะต้องสามารถก�ำกับ บริษัทแพลตฟอร์มในด้านแรงงานสัมพันธ์ และกำ� หนด ความรับผิดชอบของบริษัทในด้านต่างๆ ทั้งสุขภาพ และความปลอดภัยของคนท�ำงาน และการคุ้มครอง ผู้บริโภค เช่น บริษัทต้องจัดการประกันอุบัติเหตุให้ คนขับรถจักรยานยนต์ทุกคน ไม่ขึ้นอยู่กับสถานะของ สัญญาหรือรายได้ที่ของพวกเขาท�ำให้กับบริษัท และ รูปแบบการคุ้มครองอื่นๆ ที่จ�ำเป็นส�ำหรับคนท�ำงาน ยังรวมถึงเงินชดเชยในช่วงเวลาที่คนขับเกิดอุบัติเหตุ และสูญเสียรายได้ การท�ำประกันสังคมให้กับคนงาน แพลตฟอร์ม และในกรณีที่มีการรับผู้โดยสาร หรือ ขนส่งสินค้า บริษัทต้องประกันอุบัติเหตุและคุ้มครอง ความเสียหาย 100% ทั้งคนขับและผู้โดยสารหรือสินค้า เป็นต้น กฎหมายแรงงานฉบับที่ก้าวเท่าทันกับอนาคตของงาน ในโลกดิจิทัล จะต้องเข้าใจการท�ำงานที่แยบยลของ รูปแบบการผลิตใหม่ที่นำ� เอาเทคโนโลยีสารสนเทศและ ดิจิทัลแอปพลิเคชันมาใช้ในการควบคุมคนท�ำงาน ค�ำนวณรายได้ และที่สำ� คัญ ลงโทษคนท�ำงาน ที่ส่งผล กระทบต่อรายได้และวิถีชีวิตของคนงาน ยกตัวอย่าง เช่น กฎหมายใหม่ต้องก�ำกับวิธีการลงโทษพนักงาน โดยการปิดแอปพลิเคชัน ซึ่งถือเป็นการพักงาน ให้มี ความโปร่งใสมากยิ่งขึ้น ต้องก�ำหนดให้แพลตฟอร์ม มีกระบวนการชี้แจงข้อมูลแก่พนักงาน และมีขั้นตอน เช่นเดียวกับการท�ำงานรูปแบบอื่น เช่น การตักเตือน การสอบสวนการกระท�ำความผิดของพนักงานก่อนที่ จะมีการลงโทษ รวมถึงการจ่ายค่าชดเชยหากถูก ลงโทษด้วยการพักงาน นอกจากนี้ เนื่องจากคนขับรถส่งอาหารต้องทำ� งานบน ท้องถนน เป็นเรื่องจ�ำเป็นอย่างยิ่งที่คนท�ำงานส่ง อาหาร(รวมทั้งคนงานแพลตฟอร์มจ่ายงานอื่น) ต้อง มีจุดพักหรือสถานที่หยุดพักผ่อนริมทาง ที่กฎหมาย อาจก�ำหนดให้ เป็ นความรับผิดชอบของบริษัท แพลตฟอร์ม ที่จะต้องจัดหาให้คนท�ำงานของตนใน ลักษณะแบ่งโซน หรือก�ำหนดให้บริษัทแพลตฟอร์ม จ่ายภาษี ให้การปกครองท้องถิ่นเป็นผู้จัดสร้างขึ้น เพื่อ ให้คนขับสามารถแวะพักเมื่อรู้สึกเหนื่อยล้าจากการ ท�ำงานหนัก ซึ่งถือเป็นสิทธิที่คนท�ำงานควรจะได้รับ และยังเป็นการช่วยลดอุบัติเหตุจากการท�ำงาน รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

59 4. การรวมกลุ่มและเสรีภาพในการเจรจาต่อรอง ร่วมกัน สหภาพแรงงานที่เกี่ยวข้องเช่น สหภาพแรงงานใน กิจการอาหารและกิจการขนส่ง หรือเครือข่ายของ แรงงานนอกระบบ ควรริเริ่มชักชวนคนงานแพลตฟอร์ม ซึ่งมีการรวมกลุ่มอย่างหลวมๆ อยู่แล้วเข้าร่วมกิจกรรม ข้อมูลจากการวิจัย แสดงให้เห็นว่าคนงานกลุ่มนี้มี ความต้องการและศักยภาพที่จะยกระดับการรวมกลุ่ม เพื่อให้เกิดอ�ำนาจต่อรองมากขึ้น จึงถือเป็นโอกาส ที่ดีในการจัดการศึกษาด้านสิทธิแรงงานให้กับคนงาน กลุ่มนี้ บนข้อจ�ำกัดของการขาดสถานที่เชิงกายภาพ คนงานกลุ่มนี้อาจรวมตัวกันในลักษณะ“ข้ามนายจ้าง และสถานประกอบการ” และสร้างการเจรจาต่อรองร่วม กันในลักษณะของคนงานแพลตฟอร์ม เกิดเครือข่าย ของคนท�ำงานในอุตสาหกรรมเดียวกัน 5. ประเด็นอื่นๆ หน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับการจัดทำ� ข้อมูลทางสถิติ เช่น สำ� นักงานสถิติแห่งชาติ ควรมีการสำ� รวจสถิติของการ เกิดอุบัติเหตุ โดยจำ� แนกอาชีพและอุตสาหกรรมที่เกิด อุบัติเหตุของคนท�ำงาน นอกเหนือจากการจ�ำแนก เพศ และวัย ในลักษณะเดียวกับหน่วยงานด้าน อุบัติเหตุและความปลอดภัยทางท้องถนนในประเทศ เกาหลีใต้ เพื่อเป็นฐานข้อมูลในการพิจารณาก�ำหนด นโยบาย และมาตรการที่เกี่ยวข้องกับสภาพการทำ� งาน เพื่อให้เกิดผลในการลดอุบัติเหตุบนท้องถนนได้อย่าง ตรงจุดมากขึ้น รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

60 รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

61 References แพลตฟอร์มอีโคโนมีและผลกระทบต่อแรงงานในภาคบริการ: กรณีศึกษาในประเทศไทย(2561) โดย อรรคณัฐ วันทนะสมบัติ และเกรียงศักดิ์ ธีระโกวิทขจร สถาบันแรงงานและเศรษฐกิจที่เป็นธรรม และมูลนิธิฟรีดริท เอแบร์ท Collier, R. B., V.B. Dubal, and C. Carter(2017). Labor Platforms and Gig Work: the Failure to Regulate, September 2017, Institute for Research on Labor and Employment, University of California Berkeley, Working Paper #106-107. Ford, M., and M. Honan(2019) The limits of mutual aid: Emerging forms of collectivity among app-based transport workers in Indonesia. Journal of Industrial Relations, Vol 61, Issue 4, 2019. Gandini, A.(2018) Labour process theory and the gig economy. Human Relations. Epub ahead of print 18 September. DOI: 10.1177/0018726718790002. Isaac, M.(2019). Super pumped: the battle for Uber.(First Edition.). New York, NY: W.W. Norton& Company, Inc. Katz, L. F., and A. B. Krueger(2016), The Rise and Nature of Alternative Work Arrangement in the United States, 1995-2015, September 2016, NBER Working Paper np. 22667 Lehdonvirta, V.(2018) Flexibility in the gig economy: managing time on three online piecework platforms. New Technology, Work and Employment, 33(1), 13-29. Veen, A., T. Barratt, and C. Goods(2019) Platform-Capital’s‘App-etite’ for Control: A Labour Process Analysis of Food-Delivery Work in Australia. Work, Employment and Society. March 25, 2019. รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

62 รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

63 รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

64 รายงานการศึกษา เรื่องรูปแบบงานใหม่ของคนขี่มอเตอร์ไซต์ส่งอาหารที่กำ�กับโดยแพลตฟอร์ม

เกี่ยวกับผูŒเข�ยน สถาบันแรงงานและเศรษฐกิจที่เปšนธรรม ก‹อตั้งข�้นในป‚ 2561 โดย ดร. เกร�ยงศักดิ์ ธีระโกว�ทขจร มีวัตถุประสงคเพ�่อศึกษาประเด็นดŒานแรงงาน ภายใตŒบร�บทของความทŒาทายใหม‹ขŒามพรมแดนเศรษฐกิจแบบทางการ และไม‹เปšนทางการ มุ‹งเนŒนหลักการเร�่องความเปšนธรรมทางเศรษฐกิจและ การจัดการทรัพยากรภายใตŒแนวคิดเศรษฐกิจสมานฉันท(Solidarity Economy) ในป˜จจ�บันสถาบันฯ มุ‹งเนŒนศึกษาว�จัยใน 2 ประเด็นหลักคือ ความสามารถในการต‹อรองของคนงานบนแพลตฟอรม และนวัตกรรม ของการรวมกลุ‹มของคนงานในงานแบบไม‹เปšนทางการ ดร. เกร�ยงศักดิ์ ธีระโกว�ทขจร สําเร็จปร�ญาเอกทางดŒานภูมิศาสตรแรงงาน จากมหาว�ทยาลัยซิราคิวส(Syracuse University) ประเทศสหรัฐอเมร�กา, ปร�ญญาโททางดŒานเศรษฐศาสตรและดŒานการสถาบันและการพัฒนา จากมหาว�ทยาลัยแห‹งวอรร�ค(University of Warwick) และมหาว�ทยาลัย ปอลเซซาน เอ็กซ มารเซย 3(Paul Cezanne: Aix-Marseille III) ในประเทศอังกฤษและฝรั่งเศส ตามลําดับ วรดุลย ตุลารักษ ป˜จจ�บันเปšนนักว�จัยอิสระ ทํางานว�จัยหลากหลาย ทั้งดŒานเศรษฐกิจ สังคม และแรงงาน งานว�จัยดŒานแรงงานที่สนใจเกี่ยวกับ การจŒางงานที่ไม‹มั่นคงในยุคใหม‹ เช‹น Thailand Precarious Work: An Assessment(ร‹วมกับ Kevin Hewison) ตีพ�มพใน American Behavioral Scientist เขาจบการศึกษาระดับปร�ญญาโทดŒานเศรษฐศาสตร จาก University of Nebraska at Omaha ความเห็นที่ปรากฎในเอกสารฉบับนี้ไม‹ถือว‹าเปšนความเห็นของ มูลนิธิฟร�ดร�ค เอแบรท จัดพ�มพโดย มูลนิธิฟร�ดร�ค เอแบรท @ 2020 มูลนิธิฟร�ดร�ค เอแบรท 1550 อาคารธนภูมิ ชั้น 23 ถนนเพชรบุร�ตัดใหม‹ แขวงมักกะสัน เขตราชเทว� กรุงเทพฯ 10400 พ�มพที่ GOOD HEAD PRINTING& PACKAGING GROUP CO.,LTD.(GHPP) เลขที่ 6/1 ถนนเสร�ไทย 58 แขวงมีนบุร� เขตมีนบุร� กรุงเทพฯ 10510 รับผ�ดชอบโดย เวสน‹า โรดิช ผูŒอํานวยการ Tel:+66 2652 7178-9 Fax:+66 2652 7180 www.fes-thailand.org Facebook: Friedrich-Ebert-Stiftung Thailand ISBN: 978-616-8192-09-2 ติดต‹อขอเอกสาร info@fes-thailand.org ไม‹อนุญาตใหŒใชŒสื่อต‹างๆที่ตีพ�มพเผยแพร‹โดยมูลนิธิฟร�ดร�ค เอแบรท (FES) โดยไม‹ไดŒรับการยินยอมอย‹างเปšนลายลักษณอักษรจาก FES มูลนิธิฟร�ดร�ค เอแบรท(FES) เปšนมูลนิธิดŒานการเมืองที่เก‹าแก‹ที่สุดในประเทศเยอรมนี มูลนิธิตั้งชื่อตาม ฟร�ดร�ค เอแบรท ซึ่งเปšนประธานาธิบดีแห‹งประเทศเยอรมนีคนแรกที่ไดŒรับเลือกตั้งตามระบอบประชาธิปไตย แผนงานระดับภูมิภาคในเอเชีย เปšนส‹วนหนึ่งของแผนงานและโครงการของ FES ในระดับประเทศและระดับโลก แนวทางการดําเนินการ แลมูะลหันิวธิขฟŒอรท�ี่ดเปรšน�คสเาอรแะบสํราทคัญ(FขEอSง)แเผปนš งมูาลนนเิปธšินดกŒานารกยากรเรมะือดังบทจี่เากก‹าปแรกะ‹ทเี่ดส็ุนดรในะดัปบรปะเรทะศเทเยศอทรั้มงนี้ีเพมูล�่อนติธอิตบั้งสชื่นออตงาตม‹อกฟรระ�ดแสร�คโลเกอาแภิบวัรตทน การเคลื่อนยŒายแรงงซาึ่ึ่นงเปกššนารปบรูะรธณาานกาาธิิรบภูดีีมแิภหา‹‹งคปรแะลเทะกศาเยรอเชื่รอมมนีีโคยนงใแนรดกŒาที่ี่นไดอŒŒื่รัันบๆเลขืือกงชตีั้ั้วง�ตาโมคระงบกอาบรตป‹ารงะชๆาทธี่ิิจปัดไตทํยาข�้นภายใตŒกรอบการ แทํผานงางนานนี้รมะุด‹งัับที่ภกููมาิิรภสารคŒาใงนเเคอรเช�ีีอยข‹าเปยššนแลสะ‹‹วพนันหธนึ่ึ่มงิตขอรรงะแหผวน‹างงาบุนคแคลละโคแรลงะอกงาครขกอรงต‹าFงEๆSใในนรระะดัดัับบขปŒารมะปเทรศะเแทลศะรแะลดััะบสโ‹งลเกสรแ�มนกวาทราเงปกลี่ายรนดํํแาปเนลิิงนเกพา�่อร และหััวขŒŒอที่ี่เปššนสาระเสํํพา��มคััคญวขาอมงเปแšนผธนรงรามนทเปาššนงสกังาครยมกสรันะดตััิบภจาาพกที่ปยรั่งะเยืด็็นนรแะลดะัักบาปรรพะเัฒทศนทาั้ั้เงศนี้ี้รเษพฐ��่่อกิตจอในบภสูมนิภอางคต‹‹อกระแสโลกาภิิวััตน การเคลื่ื่อนยŒŒายแรงงาน การบููรณาการภููมิิภาค และการเชื่ื่อมโยงในดŒŒานอื่ื่นๆ ของชีีว��ต โครงการต‹‹างๆ ที่ี่จััดทํําข��้้นภายใตŒŒกรอบการ ทํํางานนี้ี้ มุุ‹‹งที่ี่การสรŒŒางเคร��อข‹‹ายและพัันธมิิตรระหว‹‹างบุุคคล และองคกรต‹‹างๆ ในระดัับขŒŒามประเทศ และส‹‹งเสร��มการเปลี่ี่ยนแปลงเพ��่่อ เพ����มความเปššนธรรมทางสัังคม สัันติิภาพที่ี่ยั่ั่งยืืน และการพััฒนาเศรษฐกิิจในภููมิิภาค www.f w es w -a w s . ia fe .o sr a g sia.org