FES Gender Toolbox u BiH – Alatka broj 3 D E M OKR AT IJA I LJUDSKA PRAVA Urodnjavanje/Gender mainstreaming RODNA REVIZIJA Alatke i metode za urodnjavanje politika, programa i projekata Zorana Antonijević Sarajevo, juli 2020. Rodna revizija pruža odgovor na to da li je i na koji način rodna ravnopravnost efikasno institucionalizovana u politikama, programima, organizacionim strukturama, procesima donošenja odluka i odgovarajućim budžetima. Rodna revizija pomaže organizacijama i institucijama da identifikuju i razumiju rodne obrasce unutar struktura, procesa, organizacione kulture, hijerarhija i upravljanja ljudskim resursima, kao i da osmišljavaju i sprovode programe i usluge. Rodna revizija je alatka i proces koji omogućava organizacijama da identifikuju kako se pitanja roda uključuju u programske i interne organizacione procese.

Friedrich-Ebert-Stiftung - RODNA REVIZIJA Preface .................................................................................... 2 1.	INTRODUCTION ..................................................................... 2 D E M OKR AT IJA I LJUDSKA PRAVA U r o2d.	 n j aAvN a nA j e /LYGSeInS..d..e...r...m....a...i.n...s..t...r..e..a...m....i.n...g....................... 4 2.1 Um Sodales auge............................................................................ 4 RODNA REVIZIJA 2.2. sdfsdf............................................................................................. 2 sdd wee................................................................................................ 4 Alatke i metode za urodnjavanje politika, programa i projekata Zorana Antonijević Sarajevo, juli 2020.

Sadržaj PREDGOVOR ........................................................................... 2 1. UVOD: RODNA REVIZIJA KAO KLJUČNA ALATKA ZA PROCJENU USPJEŠNOSTI URODNJAVANJA ORGANIZACIJA I INSTITUCIJA ..... 3 2. 	ROD, ORGANIZACIJE I ORGANIZACIONA KULTURA ............................................ 4 3. 	RODNA REVIZIJA ................................................................. 5 Značenje i upotreba....................................................................... 5 Vrste rodne revizije.......................................................................... 6 4. KORACI U SPROVOĐENJU RODNE REVIZIJE ............ 8 5. PRILOZI .................................................................................... 10 Prilog 1: Osnovna pitanja za rodnu reviziju..................................... 10 Prilog 2: Metode za prikupljanje informacija za participativnu rodnu reviziju.......................................................... 11 1

Friedrich-Ebert-Stiftung - RODNA REVIZIJA PREDGOVOR Postdejtonska Bosna i Hercegovina u kompleksnom, asi metrično federalno uređenom političkom sistemu postigla je veliki napredak kada govorimo o pravnom, političkom i institucionalnom okviru za unapređenje rodne ravnopravnosti. Uspostavljanjem institucionalnih mehanizama za rodnu ravnopravnost početkom novog milenija, prvo gender centara Federacije i Republike Srpske, a kasnije i Agencije za ravnopravnost spolova pri Ministarstvu za ljudska prava i izbjeglice BiH, osigurani su institucionalni temelji za daljnje zagovaranje i rodnu transformaciju na nivou države i entiteta. BiH je bila među prvim zemljama jugoistočne Evrope koja je usvojila zakon o rodnoj ravno pravnosti(Zakon o ravnopravnosti spolova BiH), na neki način avangardni pravni okvir koji treba da vodi sve ostale pravne, političke i institucionalne mjere i postupke. Važno je naglasiti da sve ove promjene ne bi bile moguće da nije bilo udruženog, koordinisanog, ali ponekad i paralelnog rada ženskog pokreta i organizacija civilnog društva, in stitucionalnih mehanizama, međunarodnih organizacija i međunarodnih političkih fondacija i instituta. Sada kada je manje-više osiguran adekvatan pravni, po litički i institucionalni okvir, smatramo da je vrijeme da se fokusiramo na same procese, alatke, resurse, znanje i kapacitete koji će institucijama na svim nivoima vlasti i organizacijama civilnog društva olakšati da rade u specifič nim oblastima u kojima i dalje prevladava neravnopravnost muškaraca i žena. Tim povodom, kancelarija Fondacije Friedrich Ebert u Bosni i Hercegovini odlučila je da pokrene izradu Gender To olboxa, resursnog paketa alatki, metoda, uputstava i info grafika, koji bi trebao olakšati integrisanje rodne perspekti ve u svakodnevnom radu svih nas. Prvi dokument objavljen je u maju 2020. i predstavlja alatku rodna analiza( gender analysis). Dokumenti koji predstavljaju druge alatke slije diće tokom 2020. godine. U ovom dokumentu vas uvodimo u alatku rodna revizija( gender audits) za mjerenje neravnopravnosti i učinka urodnjavanja na nivou organizacija i institucija. Radujemo se Vašoj povratnoj informaciji i prijedlozima na email: merima.ejubovic@fes.ba 2

Friedrich-Ebert-Stiftung UVOD: RODNA REVIZIJA KAO KLJUČNA ALATKA ZA PROCJENU USPJEŠNOSTI URODNJAVANJA ORGANIZACIJA I INSTITUCIJA 1. UVOD: RODNA REVIZIJA KAO KLJUČNA ALATKA ZA PROCJENU USPJEŠNOSTI URODNJAVANJA ORGANIZACIJA I INSTITUCIJA U prvom dokumentu u okviru FES Gender Toolboxa uveli smo vas u strategiju gender mainstreaming ili urodnjavanje. Ovdje ćemo se prisjetiti samo nekoliko ključnih odredbi. „ Gender mainstreaming prihvaćen je međunarodno kao strategija za postizanje rodne ravnopravnosti. Gender mainstreaming podrazumijeva integraciju rodne perspektive u pripreme, izradu, provedbu, nadgledanje provedbe i evaluaciju politika, regulacijskih mjera i finansijskih programa, sa ciljem promocije ravnopravnosti muškaraca i žene, i suzbi janja diskriminacije na osnovu roda i spola“. Na ovaj način nas Evropski institut za rodnu ravnopravnost, kraće EIGE, centralna institucija Evropske unije za ovu temu, na svojoj web stranici uvodi u gender mainstreaming (EIGE 2020a). JEDNOSTAVNIM JEZIKOM REČENO : gender mainstreaming su mjere, koraci i procesi koje primjenjujemo pri planiranju, sprovođenju i nadgledanju zakona, podza konskih akata, programa, projekata, aktivnosti i budžeta kako bismo imali podjednako dobar uticaj i transformativni učinak na žene i muškarce, djevojčice i dječake, kao i sve različite društvene grupe među njima, a da pri tom ne obnavljamo niti održavamo rodne neravnopravnosti. Internacionalizacija urodnjavanja dovela je do njegove širo ke primjene i formulisanja konkretnih zahtjeva za gender mainstreamingom kao glavnom strategijom za Ujedinjene nacije, Savjet Evrope i Evropsku uniju, na primjer. S dru ge strane, institucionalizacija je omogućila primjenu urodnjavanja u okviru a) politika i praksi unutar institucija i organizacija, uključujući tu i akademske, komercijalne i javne institucije, odnosno b) sistema javne vlasti što je podrazumijevalo osnivanje posebnih institucija i organiza cija zaduženih za proces uključivanja rodne perspektive u praktične politike u okviru nacionalnih birokratija. DA SAŽMEMO : Da bi se postigli planirani rezultati uvođenja rodne perspektive u sve politike na svim nivoima odlučivanja neophodno je da se stvore preduslovi i da se primjenjuju metode i alatke za urodnjavanje ( tools). Preduslov za uklanjanje neravnopravnosti u polo žaju žena ili muškaraca u kontekstu javne i privatne sfere i integrisanje rodne perspektive u sam sadržaj politika u različitim sektorima, uključujući promjene koje se odnose na stavove i ponašanje jesu, s jedne strane, politike koje utiču na organizacionu kulturu, a sa druge same institucije zadužene za urodnjavanje. Engleska sintagma„gender mainstreaming“ koristi se u različitim prevodima na bosanskom, crnogorskom, hrvat skom i srpskom jezičkom području. U FES Gender Toolboxu koristićemo termine urodnjavanje i gender mainstreaming . Na to smo se odlučili jer upotreba prefiksa“u” na adekvatan način reflektuje prirodu gender mainstreaminga u smislu ulaženja rodne perspektive u politike i prakse, odnosno trajnog procesa koji zahtjeva vrijeme(Antonijević 2018: 57–58). Urodnjavanje je relativno nova feministička strategija promjene prvi put uvedena 1995. godine na UN-ovoj Če tvrtoj svjetskoj konferenciji žena u Pekingu, usvajanjem zaključaka u formi Pekinške platforme za akciju . Njen primarni cilj je smanjivanje i iskorjenjivanje rodnih neravnopravnosti, prije svega kroz državni aparat. Otud je, kao strategija, urodnjavanje usko povezano sa institucionaliza cijom i internacionalizacijom feminističke teorije i prakse (Antonijević 2019). Stoga su metode i alatke za urodnjavanje od centralnog značaja , jer nude jasna uputstva kako da se urodnjavanje primijeni u praksi. Alatke za urodnjavanje , poput rodne analize, rodne revizije i procjene ili rodno odgovor nog budžetiranja, instrumenti su koji se mogu koristiti od vojeno ili zajedno sa ciljem da se oblikuju različiti programi, njihov cilj i svrha, pristup i sadržaj. Rodna revizija , kao i ostale alatke, usmjerena je ka analizi, a potom i promjeni rodno neutralnih praksi, politika i aktivnosti unutar organizacija i institucija, odnosno rodnih nejednakosti unutar organizacione kulture i kontek sta. Krajnji cilj jeste stvaranje rodno transformativnih institucionalnih praksi koje će doprinijeti boljem polo žaju žena i muškaraca i rodnoj ravnopravnosti. 3

Friedrich-Ebert-Stiftung - RODNA REVIZIJA 2. ROD, ORGANIZACIJE I ORGANIZACIONA KULTURA Zanimanje za institucionalizaciju feminističkih politika i praksi nastaje kao odgovor na pogrešnu pretpostavku o rodnoj neutralnosti institucija i organizacija. Feminističke istraživačice su sagledavajući rodne razlike i nejednakosti u platama, distribuciji moći i radnih profila došle do zaključka o nesporno orodnjenom(engl. gendered) karakteru institucija i organizacija. Drugim riječima, rod je sastavni dio hijerarhijske strukture, opisa poslova, procesa kao što su zapošljavanje i utvrđivanje zarada, interakcija na radnom mjestu između samih zaposlenih, ali i zaposlenih i menadžera. Rod je takođe sastavni dio simboličkih predstava o idealnom radniku/ci, odnosno menadžeru/ki u koje su ugrađeni stereotipi i predrasude u odnosu na rod i pol (Acker 1990). Rodna nejednakost je ugrađena u organizacionu kulturu i načine funkcionisanja institucija i organizacija na materi jalni i simbolički način. Na primjer: napisana i dogovorena pravila rada(u vezi radnog vremena, zaštite na radu, uslova napredovanja), ugovori o radu i druga dokumenta koja su neophodna za funkcionisanje organizacija i institucija(na primjer: organogrami) predstavljaju materijalne elemente organizacione kulture. Simbolički elementi su predstave, interpretacije i vjerovanja o vrijednosti, hijerarhijama, rodnim ulogama i očekivanim liderskim stilovima upravljanja ugrađenim u logiku rada organizacije ili institucije. Oni nisu dogovoreni niti materijalizovani kao pravila, ali predstav ljaju nepisane, kulturom organizacije uslovljene konvencije koje utiču na položaj žena, napredovanje i vrednovanje u organizaciji ili instituciji(Acker 1990, 2006). Sve ove aktivnosti, bilo materijalne ili simboličke, djeluju rodno neutralno, ali zapravo utiču na rodne podjele, hijerarhije i segregaciju unutar organizacija, uključujući, na primjer, vrste poslova i pozicije, razlike u platama, kao i predrasude o rodnoj podjeli rada, vještina, znanja i odgo vornosti u vezi rada(Acker 2006). 4

Friedrich Ebert Stiftung - RODNA REVIZIJA 3. RODNA REVIZIJA ZNAČENJE I UPOTREBA Koncept rodne revizije (engl. gender audit) razvijao se tokom vremena, a tek od prije petnaestak godina koristi se u značenju procjene rodnih nejednakosti unutar institucija i organizacija. Značaj rodne revizije rastao je sa sviješću da ključnu ulogu u rodno odgovornim programima i projekti ma imaju upravo organizaciona kultura i strukture unutar institucija i organizacija. Prema Evropskom institutu za rodnu ravnopravnost, rodna revizija je procjena u kojoj mjeri je rodna ravnopravnost efikasno institucionalizovana u politikama, programima, organizacionim strukturama i postupcima(uključujući pro cese donošenja odluka) i odgovarajućim budžetima(EIGE 2020c). Ona služi da identifikuje kritične nedostatke i iza zove za sprovođenje rodne ravnopravnosti unutar institucija i organizacija, preporučuje načine njihovog rješavanja i predlaže moguća poboljšanja i inovacije. U tom smislu, rodna revizija ima sličnosti sa konceptima finansijske i socijalne revizije , s tim da, naravno, ima i svoje posebne karakteristike. Saznaj više: Pojmovi finansijske i društvene revizije Tradicionalno, pojam i praksa revizije povezana je sa finansij skom(obračunskom) revizijom koju sprovode ovlašćeni fi nansijski revizori. U okviru ovih revizija posmatra se usklađenost finansijskih i obračunskih procedura sa utvrđenim pravilima i zakonskim okvirom, a u skladu sa principima transparentnosti i legalnosti. Jednostavno rečeno, finansijska revizija posmatra način na koji se novac troši u jednoj organizaciji, instituciji i kompaniji u odnosu na propisana pravila. Počev od 80-ih godina dvadesetog vijeka, u većim kompanijama koje su željele da unaprijede svoje performanse uvedene su revizije kvaliteta upravljanja . Ova revizija ocjenjuje uskla đenost internih procedura i poštovanje pravila upravljanja sa međunarodno razvijenim i prihvaćenim standardima poslovanja. Kao i finansijska i revizija kvaliteta upravljanja, i društvena revizija provjerava usklađenost sprovedenih programa i servisa sa ciljevima i vrijednostima zajednice. U tom kontekstu, druš tvena revizija je okvir koji omogućava organizaciji/kompaniji da unapređuje svoj učinak u zajednici, odnosno da omogući veće razumijevanje društvenog, ekološkog i socijalnog uticaja na zajednicu i odgovornost prema svim ključnim akterima u njoj. Izvori: Centre for Good Governance(2005): Social Audit: A Toolkit- A Guide for Performance Improvement and Outcome Measurement http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/cgg/ unpan023752.pdf Kao jedna od alatki urodnjavanja, rodna revizija pomaže organizacijama i institucijama da identifikuju i razumiju rodne obrasce unutar struktura, procesa, organizacione kulture, hijerarhija i upravljanja ljudskim resursima, kao i u osmišljavanju i sprovođenju programa i usluga. Rodna revizija takođe pomaže da se procijeni učinak i rukovođe nje organizacijom na rodnu ravnopravnost unutar orga nizacije. Rodna revizija uspostavlja osnovne standarde i smjernice koje služe za dalje mjerenje poboljšanja rodne ravnopravnosti u politikama, praksama i procedurama tokom vremena. Ona takođe pomaže oko identifikovanja rodnog jaza u određenim oblastima(na primjer, u plata ma, napredovanju i slično) i drugih institucionalnih izazova rodnoj ravnopravnosti(EIGE 2020b). To je alatka i proces koji omogućava organizacijama da identifikuju kako se pi tanja roda uključuju u programske i interne organizacione procese. Saznaj više: Razlika između rodne revizije i rodne evaluacije Usmjerenost rodne revizije je, prije svega, na samoprocjenu in ternih organizacionih struktura, procesa i politika. To je ujedno i osnovna razlika između rodne revizije i rodne evaluacije(engl. gender evaluation) koja je usmjerena na eksterne programe organizacije ili institucije i njihov uticaj na krajnje korisnike ili klijente. Osnovna razlika između eksterne rodne revizije i rodne evaluacije je što rodna revizija posmatra usklađenost ciljeva programa, projekta i aktivnosti sa vrijednostima i resursima same organizacije u odnosu na rodnu ravnopravnost. Rodna evalua cija se odnosi na tekuće ili završene aktivnosti, projekte, progra me ili politike i njihov učinak na rodnu ravnopravnost i krajnje korisnike. Rodna evaluacije često iz rodnog ugla procjenjuje, na sistematičan i objektivan način, i dizajn, planiranje i sprovođenje aktivnosti, programa i projekata kao i njihove rezultate. Izvori: Gender evaluation https://eige.europa.eu/gender-mainstreaming/methods-tools/ gender-evaluation 5

Friedrich-Ebert-Stiftung - RODNA REVIZIJA Rodna revizija uključuje dvije dimenzije : organizacije u oblasti rodne ravnopravnosti; −− Interna rodna revizija koja posmatra na koji način je organizacija ili institucija uredila interne procedure i pravila, kao i sistem upravljanja i odlučivanja i da li je on u skladu sa rodnom ravnopravnošću, odnosno da li doprinosi smanjenju i iskorjenjivanju rodne nejednakosti u organizaciji. Interna rodna revizija doprinosi po dizanju kapaciteta organizacije da urodnjava interne procedure i pravila rada, kao i da izgradi kolektivno razumijevanje rodne ravnopravnosti i pruži podršku sprovođenju urodnjavanja. −− Eksterna rodna revizija bavi se procjenom urodnja vanja sadržaja programa, politika, projekata i servisa usmjerenih ka korisnicima i klijentima te organizacije ili institucije, kao i načinima na koji su ti programi i usluge došli do krajnjih korisnika. Ona posmatra i procjenjuje na koji način su pitanja rodne ravnopravnosti doprinijela poboljšanju položaja žena i muškaraca i rodnoj ravnopravnosti i koji je bio njihov neposredni učinak na krajnje korisnike programa, projekata, politika ili usluga koje organizacija sprovodi i pruža(EIGE 2020b). −− Identifikovati potrebe za obukom i profesionalnim razvojem u oblasti rodne ravnopravnosti zaposlenih u organizaciji ili instituciji(Hunt 2018). VRSTE RODNE REVIZIJE Rodna revizija prepoznaje dva osnovna pristupa: −− Participativnu rodnu reviziju i −− Integraciju roda u organizacioni okvir. Za uspješno sprovođenje rodne revizije važna je spremnost svih aktera unutar jedne organizacije ili institucije da u njoj aktivno učestvuju. Stoga je participativna rodna re vizija jedan od najboljih načina da se promovišu prakse institucionalnog učenja o urodnjavanju na praktičan način. Osnovne metode koje se koriste u participativnoj rodnoj reviziji su: analiza dokumenata, pravila i procedura (engl. desk review), polustrukturisani intervjui sa zaposlenima u organizaciji i završna zajednička radionica . Kada se primjenjuje na politike, programe, projekte ili us luge, rodna revizija započinje istraživanjem u kojoj je mjeri rodna ravnopravnost integrisana u ciljeve i prioritete poli tika organizacije ili institucije, a zatim procjenjuje u kojoj se mjeri ovi prioriteti sprovode u određenim programima, projektima ili uslugama. Na nivou planiranja, rodna revizija analizira da li postoje rodno specifični ciljevi ili da li je rod integrisan u opšte ciljeve politike kako bi se garantovalo da oni doprinose otklanjanju rodnih jazova i kako bi se osiguralo da i žene i muškarci imaju jednake koristi od programa, projekata i usluga. Krajnji cilj rodne revizije je da spriječi obnavljanje rodne diskriminacije u prividno rodno neutralnim politikama, programima i uslugama. Rodna re vizija takođe istražuje da li definisani indikatori za mjerenje napretka u određenoj politici, programu, projektu ili usluzi uključuju rodnu perspektivu, odnosno da li su podaci koji se prikupljaju u vezi sa ovim indikatorima razvrstani prema polu i drugim ličnim karakteristikama žena i muškaraca. Osnovni ciljevi participativne rodne revizije su: −− proizvodnja znanja i informacija o institucionalizaciji urodnjavanja u okviru jedne organizacije, uzimajući u obzir i politike, programe, projekte, proizvode i servise; −− procjena sredstava i resursa koji su opredijeljeni i potrošeni na urodnjavanje i druge politike koje vode ka institucionalizaciji rodne ravnopravnosti; −− prikupljanje informacija o urodnjavanju politika upravljanja ljudskim resursima i da li je obezbijeđen rodni balans na svim nivoima rukovođenja organizacijom; −− uspostavljanje osnovnih standarda o sprovođenju urodnjavanja koji će služiti kao pokazatelji za mjerenje uspješnosti inicijativa definisanih akcionim planom kao rezultatom rodne revizije; DA SAŽMEMO : Organizacije i institucije koje redovno sprovode rodnu reviziju efikasnije su u sprovođenju svojih ciljeva, uključujući i transparentnije i odgovornije trošenje sredstava. Rodna revizija obezbjeđuje: −− Upravljanje rizicima i potencijalnu zaštitu ugleda orga nizacije(„postati primjer drugima“); −− Preispitivanje politika i strategija u skladu sa proklam ovanim ciljevima rodne ravnopravnosti; −− Ispuniti međunarodne i nacionalne obaveze u oblasti rodne ravnopravnosti; −− Učiti o organizacionoj kulturi i mijenjati je; −− Razviti osnovne indikatore za mjerenje učinka −− definisanje preporuka za unapređenje upravljanja or ganizacijom sa ciljem postizanja rodne ravnopravnosti. Da bi se u potpunosti obezbijedio participativni proces rodne revizije potrebno je osigurati potpunu podršku i posvećenost rukovodećeg kadra i visoko pozicioniranih donosilaca odluka. U participativnoj rodnoj reviziji uklju čeni su svi koji u organizaciji rade i svaki glas je važan. Stoga, metode koje se upotrebljavaju za sprovođenje rod ne revizije isto tako moraju biti participativne, odnosno uključiti s jedne strane upitnike koji obezbjeđuju anoni mnost svih uključenih, ali i fokus grupe koje omogućuju dubinsko razumijevanje problema sa kojima se učesnici rodne revizije susreću. Rodna revizija zahtijeva mobilizaciju resursa unutar organizacije: ljude, vrijeme i novac, stoga je neophodno opredijeliti sredstva, ali i vrijeme potrebno za njeno sprovođenje(Moser 2005). 6

Friedrich Ebert Stiftung - RODNA REVIZIJA Primjer dobre prakse: Priručnik za sprovođenje participativne rodne revizije Međunarodne organizacije rada Ovaj priručnik predstavlja detaljni opis koraka i pristupa participativnoj rodnoj reviziji koji nudi i praktične savjete za facilitatore tog procesa kao i za pisanje završnog revizorskog izvještaja. Priručnik je prvi takve vrste u sistemu Ujedinjenih nacija i namijenjen je, prvenstveno, da podrži proces urodnjavanja unutar organizacione strukture Međunarodne organizacije rada, kao i u njene programe i aktivnosti. Priručnik takođe sadrži obilje preporuka za unapređenje procesa urodnjavanja, kao i primjere dobre prakse za svako odjeljenje unutar MOR-a. Sam priručnik detaljno objašnjava procese rodne revizije i može se prilagodi ti potrebama drugih međunarodnih organizacija, ali i civilnog društva. Saznajte više na linku https://www.ilo.org/wcmsp5/ groups/public/---dgreports/---gender/documents/publication/ wcms_187411.pdf Pristup integracije roda u organizacione strukture (engl. Gender Integration Framework) razvila je organiza cija InterAction iz Vašingtona, 1999. godine. Prema ovom okviru organizacije mogu od rodno neutralnih(i rodno dis kriminatornih) prerasti u rodno senzitivne(i rodno transformativne) jedino ako uključe rodnu perspektivu u četiri komponente organizacije: DA SAŽMEMO : Rodna revizija povećava kolektivni kapa citet organizacije za ispitivanje svojih aktivnosti iz rodne perspektive i identifikovanje prednosti i slabosti u promociji pitanja rodne ravnopravnosti. Ona takođe dokumentuje dobre prakse za postizanje rodne ravnopravnosti. Primjer dobre prakse: OSCE/ODIHR priručnik za rodnu reviziju političkih partija OSCE-ova Kancelarija za demokratske institucije i ljudska prava (ODIHR) podržava zemlje članice OSCE-a u provedbi demokrat skih reformi i promociji političke participacije žena. U okviru tih aktivnosti, ODIHR je razvio online alatku za rodnu reviziju političkih stranaka( Gender audit Online tool). Ova alatka vodi političke stranke u izradi procjene internih procesa, procedura, struktura, kulture i aktivnosti političkih partija iz rodne perspektive. Cilj rodne revizije je identifikovanje diskriminatornih praksi – bilo direktnih ili indirektnih, formalnih ili neformalnih – koje mogu produbiti rodnu nejednakost i spriječiti učešće žena u politici. Rodna revizija omogućava rukovodstvu političkih partija informacije potrebne za prilagođavanje njihovih politika, programa i strategija u odnosu na rodnu ravnopravnost. Ona takođe pomaže u razvijanju adekvatnih akcionih planova kako bi se otklonili nedostaci u vezi sa rodnom ravnopravnošću u političkim partijama. Alatka je dostupna na: http://genderaudit. osce.org/about-gender-audit/ −− politička volja i liderstvo −− tehnički kapaciteti −− odgovornost −− organizaciona kultura. Politička volja je ključna za rodno transformativnu orga nizacionu strukturu. Ona je ta koja omogućava promjenu u načinu rada i funkcionisanja organizacije. To je način na koji oni koji vode organizacije izražavaju svoju podršku, liderstvo, entuzijazam i privrženosti potencijalnim promje nama u pravcu rodne ravnopravnosti unutar organizacije. Tehnički kapaciteti organizacije predstavljaju nivo spo sobnosti, kvalifikacija i vještina koje pojedinci u organizaciji moraju da imaju da bi mogli da sprovedu rodnu integraciju za unapređenje kvaliteta programa i nivo institucionalizaci je rodno ravnopravnih organizacionih procesa. Odgovornost predstavljaju mehanizmi kojima organizacija odre đuje do koje mjere sprovodi ono što su njene vrijednosti u smislu integrisanja rodne ravnopravnosti u svoje programe i organizacione strukture. Organizacionu kulturu čine norme, običaji, vjerovanja i kodeksi ponašanja u organiza ciji koji podržavaju ili narušavaju rodnu ravnopravnost, šta se smatra prihvatljivim idejama i ponašanjima u okviru rodne ravnopravnosti, kao i to kako se zaposleni u organizaciji ponašaju, kako se od njih„očekuje da se ponašaju“ i koja ponašanja se nagrađuju, a koja sankcionišu(InterAction 2010, Hunt 2013). 7

Friedrich-Ebert-Stiftung - RODNA REVIZIJA 4. KORACI U SPROVOĐENJU RODNE REVIZIJE Kao što je već rečeno, rodna revizija je alatka za samo procjenu na koji način su pitanja rodne ravnopravnosti uključena u programe, ali i unutar organizacione proce dure i aktivnosti. Stoga je pitanje kako ljudi koji rade u organizaciji vide sprovođenje rodne ravnopravnosti unutar organizacije od ključnog značaja za sprovođenje rodne re vizije i korišćenja rezultata ove samoprocjene za kreiranje akcionog plana koji bi na sistemski način unaprijedio ova pitanja unutar institucije. Preporuka je da se rodna revizija organizuje u četiri osnovna koraka : −− Priprema organizacije za sprovođenje rodne revizije −− Istraživanje stavova i percepcije zaposlenih u vezi rodne ravnopravnosti u organizaciji i njenim progra mima i aktivnostima −− Sprovođenje fokus grupa kako bi se razvila vizija rodne ravnopravnosti u organizaciji −− Kreiranje akcionog plana za rodnu ravnopravnost(In terAction 2010). Saznaj više: Priprema za sprovođenje rodne revizije Prije nego što započnete rodnu reviziju svoje organizacije ili institucije, važno je preduzeti nekoliko prethodnih koraka. Prije svega, potrebno je procijeniti da li je vaša organizacija spremna i voljna da sprovede rodnu reviziju. Nekoliko pitanja, upućenih prije svega rukovodstvu organizacije ili institucije, identifikovaće nivo spremnosti za rodnu reviziju: − − Zašto razmatrate mogućnost organizovanja samoprocjene odnosno rodne revizije svoje organizacije? − − Na koji način vaša organizacija rješava pitanja rodnih ne jednakosti u samoj organizaciji, koji su mehanizmi razvijeni i kako obezbjeđujete da budete primjer drugim organiza cijama u ovoj oblasti? − − Koji konkretni koraci su preduzeti u tom pravcu u posljednjih nekoliko godina i koliko su oni bili efikasni? − − Koje promjene biste voljeli da postignete tokom procesa rodne revizije?(Prilagođeno iz: InterAction 2010 i Hunt 2018) Jedan od najvažnijih koraka u sprovođenju rodne revizije je procjena organizacione kulture unutar organizacije i insti tucije u kontekstu unutrašnjih politika, pravila i procedura, ali i stavova i mišljenja samih zaposlenih. Stoga je potreb no primijeniti participativni pristup i obezbijediti slobodno izražavanje o potencijalnim rodno specifičnim problemima koje mogu iznijeti zaposleni u anonimnoj anketi ili fokus grupama. Takođe, izbor facilitatora/ke(najbolje dvoje) koji razumiju unutrašnje funkcionisanje i logiku rada organizacije, njene vrijednosti i strateška opredjeljenja od ključne je važnosti za uspješnu rodnu reviziju. Njihova uloga je da izgrade kulturu i atmosferu dijaloga i povjerenja svih učesnika u procesu rodne revizije. Stoga je potrebno ostvariti apso lutnu povjerljivost informacija i ideja koje izlažu zaposleni prilikom procesa rodne revizije. U organizaciji fokus grupa treba obezbijediti da se čuje glas onih koji se često osjećaju manje osnaženim da govore jer zauzimaju niže pozicije u hijerarhiji organizacije. To će ujedno obezbijediti i vlasniš tvo zaposlenih u organizaciji nad samim procesom rodne revizije i nad njenim rezultatima(Hunt 2018). Od izuzetnog je značaja razmotriti potrebu za rodnom revizijom i nalaze rodne revizije sa svima onima koji su u njoj učestvovali. I konačno, osmišljavanje akcionog plana i kreiranje nad zornog odbora za njegovu primjenu, posljednji je korak u rodnoj reviziji. DA SAŽMEMO : Rodna revizija u tri koraka Prvi korak: Priprema za rodnu reviziju −− procjena spremnosti organizacije za rodnu reviziju −− obezbjeđivanje podrške menadžmenta(formiranje grupe za reviziju) −− osmišljavanje i priprema komunikacijske strategije (kako obavijestiti i uključiti sve zaposlene u organizaciji) 8

Friedrich-Ebert-Stiftung - KORACI U SPROVOĐENJU RODNE REVIZIJE Drugi korak: Razumjeti rodne odnose, norme, obrasce i prakse u organizaciji −− sprovođenje ankete među zaposlenima o rodnoj ravnopravnosti u organizaciji −− dubinsko istraživanje rodne ravnopravnosti kroz fokus grupe i intervjue −− prezentovanje rezultata Treći korak: Priprema akcionog plana za rodnu ravnopravnost −− izrada akcionog plana −− osnivanje nadzornog odbora za praćenje primjene −− predstavljanje akcionog plana svim zaposlenima (prilagođeno iz InterAction 2010). 9

Friedrich-Ebert-Stiftung - RODNA REVIZIJA 5. PRILOZI Prilog 1: Osnovna pitanja za rodnu reviziju ravnopravnosti i promjenama socijalnih i institucionalnih normi? −− Kako se rodna ravnopravnost doživljava u organizaciji? Postoji li široka podrška ili unutrašnji otpor konceptu? −− Postoji li poseban budžet za aktivnosti namijenjene postizanju rodne ravnopravnosti? −− Da li zaposleni smatraju da je uvođenje rodne perspektive prioritet za njih i za menadžment? Da li imaju svijest i znanje kako bi rodna ravnopravnost mogla da postane prioritet? −− Da li je obuka o rodnoj analizi uključena u inici jative kojima se osigurava da zaposleni koji sprovode određene politike, programe, projekte ili pružaju određene usluge imaju odgovarajuće vještine? −− Da li zaposleni osjećaju da imaju adekvatno razumi jevanje za rješavanje rodnih(ne)ravnopravnosti u programima/ aktivnostima? −− Da li se rodno senzitivni indikatori, rodna analiza i procjena rodnog uticaja koriste u svim ciklusima poli tike, programa i projekata? −− Da li se zaposleni podržavaju u naporima da osmišljavaju programe koji promovišu rodnu ravno pravnost i/ili, gdje je to primjereno, programe koji cil jaju žene? −− Koji su mehanizmi odgovornosti za postizanje rezul tata rodne ravnopravnosti? Da li zaposleni smatraju da je izvještavanje o postignutim rezultatima i njihova odgovornost? −− Da li organizaciona kultura, politike, procedure i pro cesi favoriziraju ili ometaju uvođenje rodne perspektive? Postoji li odgovornost u organizaciji za integri sanje rodne perspektive? −− U kojoj mjeri su izazovi rodne nejednakosti zastupljeni u sprovođenju, nadzoru i evaluaciji politike, programa, projekata i usluga?(prilagođeno iz: EIGE 2020b) −− Da li su inicijative zasnovane na rodnoj analizi, kako bi se garantovalo da su utvrđene i uzete u obzir bilo kakve nejednakosti između žena i muškaraca zbog nji hovih različitih rodnih potreba i rodnih uloga? −− U kojoj mjeri je rod uključen u ciljeve politika, programa, projekata ili usluga koje se pružaju? −− Da li su politike, programi, projekti ili usluge dizajnirani tako da ciljaju žene i muškarce jednako i u skladu sa njihovim rodnim potrebama/ulogama/hijerarhijama, a u cilju otklanjanja rodnih razlika? −− Da li su indikatori za prikupljanje podataka razdvojeni prema polu? Sadrže li politike, programi, projekti ili usluge rodne pokazatelje u cilju praćenja politike, programa, projekta ili usluge iz rodne perspektive? Postoje li rodno senzitivni indikatori za sve definisane ciljeve politika, programa, projekata i usluga? −− Da li se indikatori bave napretkom ka većoj rodnoj 10

Friedrich-Ebert-Stiftung - prilozi Prilog 2: Metode za prikupljanje informacija za participativnu rodnu reviziju U ovoj listi navodi se nekoliko metoda za prikupljanje podataka. Svaka metoda ima svoje prednosti i ograničenja. Neke od njih su participativnije od drugih. Svakako, odabir metoda za prikupljanje informacija i podataka zavisi od specifičnog konteksta i potrebe za informacijama. Participativne metode brzog prikupljanja podataka : Ovdje se radi o neformalnim metodama koje se koriste kako bi se prikupile detaljne, praktične informacije direk tno od korisnica/korisnika, tj. ciljne grupe. Strukturisani intervjui : U ovom slučaju koriste se una prijed pripremljena pitanja. Pojedinkama/pojedincima se mogu postaviti ista pitanja i odgovori se mogu uporediti. Intervjuima možemo doći do irelevantnih i netačnih in formacija. U nekim slučajevima intervjuisana osoba može ponuditi odgovore koje ona smatra poželjnim da ih istra živačica/istraživač čuje. Stoga intervjuisana osoba može ponuditi odgovor koji smatra ispravnim, iako on možda ne odražava realno stanje ili stvarni stav. Upitnici : Upitnici se distribuiraju određenoj grupi pojedin ki/pojedinaca. Za razliku od ličnih intervjua, u ovom slučaju može se doći do puno većeg broja osoba. Upitnici mogu poslužiti i za statističku reprezentaciju stavova. Odgovori na različita pitanja mogu se ukrštavati, npr. vezano za pol, dob ili socijalni status podgrupa. Od centralnog značaja je sam dizajn upitnika, te način na koji se pitanja definišu – kako ne bi bila sugestivna ili nerazumljiva. Direktne opservacije: Donositeljice/donositelji odluka pri izradi programa ili projekata mogu koristiti ovu metodu u kombinaciji sa drugim metodama. Kriteriji su od central nog značaja za opservacije. Mogu se posmatrati predmeti i prostor, ali i aktivnosti, te to ko šta radi, koliko često i na koji način. Izvor: Samostalno sastavio Saša Gavrić, na osnovu primjera iz: March et al. 2005. i EIGE 2020d. Polustrukturisani intervju : U ovom slučaju intervju se odvija uz unaprijed određenu temu, ali bez definisanja svih pitanja. Istraživačica/istraživač ima slobodu da postavi nova pitanja, zavisno od dobijenih odgovora, i na osnovu novih saznanja intervjuisane osobe. Pitanja su„poluotvorena“, pa odgovor ne može biti da ili ne. Ekspertski intervju : Radi se o strukturisanom ili polu strukturisanom intervjuu sa pažljivo odabranim osobama koje imaju detaljno znanje ili relevantno iskustvo u oblasti koja se istražuje. Neformalne grupne diskusije : Ne postoji lista unapri jed pripremljenih pitanja za učesnice/učesnike diskusije. Istraživačica/istraživač sluša i ima namjeru da upozna po trebe ili probleme koji su od značaja za učesnice/učesnike. Neformalne diskusije mogu se odvijati paralelno uz druge aktivnosti, npr. za vrijeme posjete ili praćenja napretka u okviru programa ili projekta. Fokus grupe : Fokus grupe mogu se koristiti kako bi se shvatili uzroci u vezi s određenim aktivnostima, pojavama ili načinom ponašanja unutar jedne zajednice ili grupe. Fokus grupe pružaju mogućnost učesnicama/učesnicima da iznesu ideje šta se treba mijenjati iz perspektive same zajednice iz koje dolaze. Diskusije unutar ovih grupa mogu pomoći da se identifikuju faktori koji sprečavaju promjene, ali i načini da se do njih dođe. Brejnstorming(Brainstorming) : Ova metoda koristi se za grupnu diskusiju u vezi s određenim problemom. Sve ideje su dobrodošle, te se zapisuju bez kritike. Kombinu ju se i unapređuju sve dok se ne dođe do koherentne i sveobuhvatne liste prijedloga na koji način da se obradi određeni problem. 11

Bibliografija Acker, Joan.(1990):‘Hierarchies, Jobs, Bodies: A Theory of Gendered Organizations’. GENDER& SOCIETY Vol. 4(No. 2): 139–58. Acker, J.(2006):‘Gender and Organizations’. u: J. S. Chafetz(ur.), Handbook of the sociology of gender. 177–194. New York: Springer. Antonijević, Zorana(2018): Urodnjavanje javnih politika u Srbiji 2000 ‒ 2014: Politike podrške porodici u kontekstu evropskih integracija.(Doktorska disertacija). Univerzitet u Novom Sadu, Centar za rodne studije, Novi Sad. Preuzeto 5. 1. 2019. http://nardus.mpn.gov.rs/bitstream/han dle/123456789/9895/Disertacija17586.pdf?sequence=1&isAllowed=y Antonijević, Zorana(2019): Gender Mainstreaming: Urodnjavanje, u Gavrić, Saša i Ždralović, Amila: Rodna Ravnopravnost. Teorija, politika, pravo. Sarajevo: Pravni fakultet Univerziteta u Sarajevu/Sarajevski ot voreni centar. Preuzeto 19. 4. 2020: https://soc.ba/site/wp-content/up loads/2019/08/Rodna-ravnopravnost-verzija-za-web.pdf Conteh, John A.(2016):‘Gender Audit’. u: Angela Wong, Maithree Wick ramasinghe, Renee Hoogland, and Nancy A. Naples: The Wiley Blackwell Encyclopedia of Gender and Sexuality Studies, 1–3. Singapore: John Wiley & Sons, Ltd. Council of Europe(2004): Gender mainstreaming. Conceptual Framework, Methodology and Presentation of Good Practices. Strasbourg: Di rectorate General of Human Rights, Council of Europe. Preuzeto 19. 4. 2020: https://www.coe.int/en/web/genderequality/publications EIGE(2020a): What is gender mainstreaming. Preuzeto 19. 4. 2020: https:// eige.europa.eu/gender-mainstreaming/what-is-gender-mainstreaming EIGE(2020b): Gender Audit. Preuzeto 24. 5. 2020. https://eige.europa. eu/gender-mainstreaming/methods-tools/gender-audit. EIGE(2020c): Gender Audit. Preuzeto 24. 5. 2020. https://eige.europa. eu/thesaurus/terms/1145. EIGE(2020d). Gender analysis. Preuzeto 20. 4. 2020. https://eige.europa. eu/gender-mainstreaming/methods-tools/gender-analysis Hunt, Juliet.(2013).‘Participatory Organisational Gender Auditing and Assessment: Training Workshop Presentation’. https://doi.org/10.13140/ RG.2.1.1371.8007. Hunt, Juliet.(2018).‘Introduction to the ACFID Gender Audit Guide’. https://doi.org/10.13140/RG.2.2.17457.63841. March, Candida et al.(2005). A Guide to Gender Analysis Frameworks. London: Oxfam. Preuzeto 20. 4. 2020: https://www.ndi.org/sites/default/ files/Guide%20to%20Gender%20Analysis%20Frameworks.pdf Moser, Caroline.(2005). An Introduction to Gender Audit Methodology: Its Design and Implementation in DFID Malawi. UK: Overseas Develop ment Institute. Friedrich-Ebert-Stiftung - RODNA REVIZIJA 12

CIP- Katalogizacija u publikaciji Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine, Sarajevo 503:061 ANTONIJEVIĆ, Zorana Rodna revizija: alatke i metode za urodnjavanje politika, programa i projekata/ Zorana Antonijević.- Sarajevo: Friedrich-Ebert-Stiftung, FES, 2020.- 12 str.; 30 cm.-(Demokratija i ljudska prava) (Urodnjavanje= Gender mainstreaming) Bibliografija: str. 12. ISBN 978-9926-8476-4-7 COBISS.BH-ID 39503366

Friedrich-Ebert-Stiftung - RODNA REVIZIJA RODNA REVIZIJA Alatke i metode za urodnjavanje politika, programa i projekata Rodna revizija pruža odgovor na to da li je i na koji način rodna ravnopravnost efikasno institucionalizovana u politikama, programima, organizacionim strukturama, procesima donošenja odluka i odgovarajućim budžetima. Rodna revizija pomaže organizacijama i institucijama da identifikuju i razumiju rodne obrasce unutar struktura, procesa, organizacione kulture, hijerarhija i upravljanja ljudskim resursima, kao i da osmišljavaju i sprovode programe i usluge. Rodna revizija je alatka i proces koji omogućava organizacijama da identifikuju kako se pitanja roda uključuju u programske i interne organizacione procese. Više informacija o ovoj temi pronađite na: www.fes.ba 2