#31 WARSZAWSKIE DEBATY O POLITYCE SPOŁECZNEJ KLIMAT, EKOLOGIA I PRAWA ZWIERZĄT – O EKOPOLITYKĘ SPOŁECZNĄ BARTŁOMIEJ KOZEK KAROLINA SKOWRON DOROTA SZELEWA

#31 KLIMAT, EKOLOGIA I PRAWA ZWIERZĄT – O EKOPOLITYKĘ SPOŁECZNĄ BARTŁOMIEJ KOZEK KAROLINA SKOWRON DOROTA SZELEWA

2

SPIS TREŚCI DOROTA SZELEWA: WPROWADZENIE______________________________________________________________ 4 BARTŁOMIEJ KOZEK: POLITYKA SPOŁECZNA I ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ – INSTRUKCJA OBSŁUGI___________ 6 Wzrost czy rozwój?_____________________________________________________________________________ 6 Alarm dla klimatu______________________________________________________________________________ 7 Odkrywanie natury_____________________________________________________________________________ 8 Zieleń wchodzi do gry___________________________________________________________________________ 8 W imię praw__________________________________________________________________________________ 9 Rozwój – globalny i zrównoważony_______________________________________________________________ 10 Reformy czy rewolucja?________________________________________________________________________ 12 Zielony pakiet stymulacyjny______________________________________________________________________ 12 Poza państwem i rynkiem_______________________________________________________________________ 13 Sieci powiązań_______________________________________________________________________________ 14 Polityczność ekologii___________________________________________________________________________ 15 Odcienie ochrony środowiska____________________________________________________________________ 15 Integracja zamiast silosów_______________________________________________________________________ 16 Grzać z głową________________________________________________________________________________ 17 Kierunek? Przyszłość!___________________________________________________________________________ 18 Bibliografia__________________________________________________________________________________ 19 DOROTA SZELEWA: POLITYKA SPOŁECZNA, FEMINIZM, KRYZYS KLIMATYCZNY__________________________ 20 Bibliografia__________________________________________________________________________________ 22 KAROLINA SKOWRON: PROZWIERZĘCA I PROKLIMATYCZNA POLITYKA SPOŁECZNA______________________ 23 Wstęp______________________________________________________________________________________ 23 Chów przemysłowy zwierząt a środowisko__________________________________________________________ 24 Chów przemysłowy zwierząt a kwestie społeczne_____________________________________________________ 26 Rozwiązanie?________________________________________________________________________________ 29 Bibliografia__________________________________________________________________________________ 31

Wprowadzenie Dorota Szelewa Fundacja ICRA, University College Dublin Za najważniejsze współczesne wyzwanie W dyskusjach ekspertów i aktywistów pojawia stojące przed polityką społeczną najczęściej się szereg recept, które mają zwiększyć uznaje się proces starzenia się społeczeństwa zrównoważenie rozwoju gospodarczego. czy też, ogólnie rzecz biorąc, przemiany Należą do nich ograniczenie konsumpcji demograficzne. Mniej uwagi poświęca się (postwzrost), oparcie diety żywieniowej związkowi między innymi zasobami: na produktach roślinnych, wymuszenie szeroko rozumianym środowiskiem bardziej sprawiedliwego podziału dochodu naturalnym a polityką społeczną i warunkami narodowego(i globalnego). Podczas życia. Z tej perspektywy możemy mówić o kilku seminarium, które odbyło się 28 marca 2019 4 zjawiskach, mających zarówno globalny jak roku, nie zdążyliśmy poruszyć wszystkich i lokalny charakter. Po pierwsze, zmiany klimatu ważnych pytań pojawiających się na styku (w tym susze i powodzie) w coraz większym polityki społecznej i ekologicznej. Niniejsze stopniu wpływają na globalne warunki opracowanie podejmuje te kwestie, ale życia coraz większej liczby ludzi. Po drugie, rozwija także wiele innych ważnych wątków. nadmierna eksploatacja zasobów naturalnych Składają się na nie trzy teksty: Karoliny Skowron nie tylko zagraża zasobności grup społecznych, (dyrektorki Fundacji Alberta Schweitzera), ale ma też bezpośredni negatywny wpływ Bartłomieja Kozka(polskiego korespondenta na nierówności społeczne oraz na zdrowie „Green European Journal”) oraz tekst mojego i długość życia. I wreszcie, po trzecie, autorstwa. nadmierna eksploatacja zasobów naturalnych negatywnie wpływa na bioróżnorodność. Jeśli polityka społeczna ma dostosowywać się do nowych wyzwań, wpływających bezpośrednio na społeczny dobrostan i nierówności, to zmiany klimatyczne i ich nieuchronny charakter stawiają nowe wyzwania wobec reformatorów. Pojawia się zarazem pytanie o to, czy dotychczasowa hojność polityki społecznej będzie możliwa do utrzymania, jeśli jej celem jest podniesienie konsumpcji? W jaki sposób dyskusja o zrównoważonym rozwoju powinna wpłynąć na decyzje dotyczące reform polityki społecznej? Bartłomiej Kozek w swojej analizie przedstawia dynamikę dyskusji na temat zrównoważonego rozwoju. Warto zaznaczyć, że o ile tematyka ta dopiero od niedawna jest szeroko omawiana w mediach, o tyle w kręgach eksperckich jest ona przedmiotem namysłu od dłuższego czasu. Jednym z podstawowych wątków tej dyskusji jest kwestia rozwoju jako takiego: czy należy patrzeć nań z perspektywy wzrostu gospodarczego mierzonego PKB, czy też z perspektywy szerszej, uwzględniającej stan zasobów naturalnych. Wzrost i rola zasobów naturalnych znalazły się na sztandarach partii politycznych, a palmę pierwszeństwa

dzierżą tutaj Zieloni. Jednocześnie stan jest bowiem odpowiedzialny za dominujące środowiska naturalnego stał się elementem zużycie takich zasobów jak woda i za emisje systemu praw człowieka. Uwzględnienie gazów cieplarnianych. Znacznie bardziej kwestii środowiskowych wymaga, by politycy, efektywnym sposobem produkcji wartościowej eksperci, ale także po prostu obywatele żywności jest uprawa roślin. Po drugie, dieta patrzyli na rozwój społeczno-gospodarczy oparta na mięsie ma wiele negatywnych jako układ naczyń połączonych. Dopiero takie skutków dla zdrowia człowieka i, szerzej, dla spojrzenie pozwala zrozumieć, jakim kosztem jego dobrostanu, co wynika z rabunkowego odbywa się wzrost gospodarczy. Bartłomiej charakteru hodowli w państwach globalnego Kozek prezentuje także najnowsze propozycje Południa. Co więcej, istotną przesłankę dotyczące uwzględniania znaczenia środowiska stanowią kwestie etyczne. w przezwyciężaniu kryzysów ekonomicznych. Co istotne, o ile zielona transformacja oznacza przekształcanie gospodarki, nie zapomina ona o grupach pracowników, którzy mogą na niej stracić. Autorki i autor poniższych trzech tekstów patrzą na kwestie środowiska i polityki społecznej z różnych perspektyw i dlatego opracowanie to można uznać za całość złożoną z komplementarnych W moim tekście skupiam się na związkach części, prezentującą najnowsze dyskusje między polityką społeczną, środowiskiem i podsuwające rozwiązania zdiagnozowanych i myślą feministyczną. O ile dla pewnej problemów. Rozwiązania te wymagają części badaczy i badaczek związek ten jest systemowej zmiany, ale część z nich możemy oczywisty, o tyle przez innych został odkryty wdrażać także na poziomie jednostkowym. dość niedawno. Począwszy od ubiegłej dekady możemy mówić o powstaniu odłamu nazywanego„ekofeminizmem”, który skupia 5 się na połączeniu różnych aspektów kwestii środowiskowej z krytyką feministyczną. Główną osią mojego wywodu jest to, że kwestie środowiskowego w zasadniczo odmienny sposób wpływają na mężczyzn i kobiety. Kobiety z jednej strony są bardziej dotknięte różnymi skutkami katastrofy klimatycznej, z drugiej zaś maja większą świadomość jej uwarunkowań. Jednocześnie kobiety, zwłaszcza kobiety Globalnego Południa, są grupą docelową, do której trafia pomoc z Północy. Pomoc ta może mieć niezamierzony skutek, odbierając w niektórych sytuacjach kobietom z Południa sprawczość. Karolina Skowron w swoim tekście skupia się z kolei na powiązaniach między dobrostanem zwierząt i kwestiami środowiskowymi. Zdaniem autorki odejście ludzi od diety opartej na produktach odzwierzęcych to niezbędny warunek„domknięcia się” kwestii środowiskowej. Jak podkreśla autorka, wynika to z trzech przesłanek. Po pierwsze, hodowla przemysłowa zwierząt ma katastrofalny wpływ na środowisko naturalne – chów przemysłowy

Polityka społeczna i zrównoważony rozwój – instrukcja obsługi Bartłomiej Kozek Zrównoważony rozwój to – wedle alternatywne mierniki wskazuje się szereg najpopularniejszej definicji, zaprezentowanej danych społecznych czy środowiskowych. w latach 80. XX wieku w raporcie Nasza Przeciętny ślad ekologiczny, mierzący nacisk wspólna przyszłość tzw. Komisji Brundtland danej gospodarki na środowisko, średnia – rozwój, w którym zaspokajanie potrzeb długość życia w zdrowiu, dostępność obecnie żyjącego na Ziemi pokolenia nie kształcenia czy aktywność obywatelska, ogranicza szans przyszłych pokoleń na mierzona przynależnością do organizacji cieszenie się analogiczną, a nawet lepszą, pozarządowych bądź związków zawodowych jakością życia(World Commission on – to wszystko propozycje, mające wejść Environment and Development 1987). w skład proponowanych„alternatyw dla We współczesnej myśli(eko)politycznej 6 trwają dyskusję na temat tego, w jaki wzrostu” 2 . sposób ów rozwój definiować. Zadaje się tutaj wręcz pytanie, czy nie powinniśmy odrzucić idei rozwoju jako takiej i przesuwać globalną gospodarkę na tory ekonomii stanu stacjonarnego, w której wzrost(w domyśle: gospodarczy) nie jest już niezbędny do Wzrost czy rozwój? gwarantowania odpowiedniego poziomu oraz jakości życia każdej i każdemu z nas. Zainteresowanie tego typu kwestiami narastało Istnieje jednak szeroki konsensus co do tego, że miarą rozwoju nie powinien być już(jedynie) wzrost PKB – mechaniczne zwiększanie produkcji czy ilości dostępnych na rynku towarów i usług nie prowadzi bowiem do automatycznego podnoszenia jakości życia. Opracowania zajmujących się tematem think tanków wskazują, że powyżej co najmniej od czasu, gdy Klub Rzymski, grupujący środowiska naukowe, biznesowe i polityczne, opublikował w roku 1972 słynne Granice wzrostu. Był to raport pokazujący skalę wykorzystywania surowców naturalnych przez człowieka i kreślący negatywne skutki dalszego wzrostu nacisku człowieka na środowisko (Meadows 1972). pewnego średniego dochodu, przypadającego na mieszkańca danego kraju, jakość życia nia 2015, online: https://ideas.ted.com/why-we-shouldnt-judge-a-country-by-its-gdp/, a także Life Satisfaction Index[w:] F. i osobista satysfakcja z niego przestają rosnąć i pozostają stabilne niezależnie od jego dalszego wzrostu 1 .Bardzo często jako Biermann, L. Labadze, The Economics of Happiness, ISET Policy Institute, 19 marca 2013, online: http://iset-pi.ge/index.php/ en/iset-economist-blog-2/entry/the-economics-of-happiness (dostęp do wszystkich materiałów: 22 czerwca 2019). 1 Zob. np. koncepcję Social Progress Index[w:] M. Green, Why we shouldn’t judge a country by its GDP, TED Ideas, 22 kwiet2 Zob. np. stworzony przez think tank New Economics Foundation Światowy Wskaźnik Szczęścia, online: http://happyplanetindex.org.

Diagnozy Klubu – a także kwestia tego, czy rozwoju gospodarczego, napędzanego m.in. zawarte w Granicach wzrostu trendy znalazły węglem, ropą naftową czy gazem ziemnym, swoje potwierdzenie w rzeczywistości – stały generował nieuwzględnione w rachunku się przedmiotem niemałych kontrowersji. Po ekonomicznym negatywne efekty zewnętrzne. dziś dzień nie brakuje diagnoz wskazujących Aby zmiany klimatyczne nie wymknęły się chociażby na rosnącą(i niemożliwą do nam spod kontroli, powinniśmy ograniczyć utrzymania na dłuższą metę) skalę wydobycia wzrost globalnej temperatury o 2, a najlepiej surowców naturalnych(International Resource 1,5 stopnia Celsjusza w stosunku do okresu Panel 2019), a Dzień Długu Ekologicznego, przedindustrialnego 4 . W przeciwnym czyli ten moment w ciągu roku, w którym wypadku znacząco wzrasta ryzyko wystąpienia symbolicznie zaczynamy konsumować więcej, negatywnych sprzężeń zwrotnych, takich niż wynoszą zdolności regeneracyjne planety, jak podnoszące poziom oceanów topnienie z upływem czasu zaczyna wypadać coraz lodowców na Grenlandii czy Antarktydzie wcześniej 3 .Między datą publikacji raportu Klubu bądź też rozmrażanie wiecznej zmarzliny, Rzymskiego a dniem dzisiejszym kolejnymi uwalniające uwięzione do tej pory w ziemi falami kwestie środowiskowe powracały do pokłady metanu – gazu o znacznie debaty publicznej. Zauważalne poruszenie silniejszym wpływie na ocieplanie się klimatu wywoływało ryzyko dziury ozonowej, niż dwutlenek węgla(IPCC 2018). O skali mające prowadzić do wzrostu zachorowań wyzwania najlepiej świadczy fakt, że spalanie na nowotwory skóry w wyniku stosowania przez nas paliw kopalnych już dziś podniosło przez człowieka szkodliwych freonów. ten wskaźnik o 1 stopień. Tymczasem Zanieczyszczenia będące następstwem dobrowolne deklaracje, przedstawione przez przemysłu i transportu skutkowały kwaśnymi rządy w ramach paryskiego porozumienia lasów i do postępującej destrukcji, nierzadko na trajektorię wzrostu temperatury rzędu deszczami, przyczyniającymi się do dewastacji klimatycznego, mają spychać nas jako ludzkość 7 cennych ze względów historyczno3,6 stopnia Celsjusza do końca wieku. -kulturowych, budynków. Wzrost świadomości społecznej i współpraca międzynarodowa pomogły w ograniczeniu negatywnego wpływu człowieka na środowisko w tych obszarach. Miejsce wspomnianych problemów zajął jednak problem kolejny, tym razem związany już z samymi fundamentami globalnego systemu polityczno-ekonomicznego, czyli paliwami kopalnymi. Jeśli taki scenariusz się zrealizuje, to oznacza to między innymi gwałtowną utratę bioróżnorodności oraz rosnącą liczbę konfliktów o wodę i inne zasoby, co przyczyni się m.in. do narastającego występowania gwałtownych zjawisk pogodowych, destabilizacji krajów Globalnego Południa oraz nasilenia kolejnych fal migracji pukających do wrót Europy. Zapobieżenie ziszczeniu tej wizji będzie jednym z czołowych wyzwań Alarm dla klimatu najbliższych lat, wpływającym na kształt polityk niekojarzonych na pierwszy rzut oka z kwestiami środowiskowymi, w tym na politykę społeczną. Odkrycie, że człowiek ma bezpośredni wpływ na globalny klimat, oznaczało przyznanie się do tego, że trwający przeszło 200 lat model 3 Zob. https://www.overshootday.org. 4 O szczegółowych działaniach, które mogą przyczynić się do osiągnięcia tego celu, przeczytać można m.in. w opublikowanym przez UN Environment raporcie(United Nations Environment Programme 2018) pt. Emissions Gap Report 2018, online: http://wedocs.unep.org/bitstream/handle/20.500.11822/26895/EGR2018_FullReport_EN.pdf?sequence=1&isAllowed=y.

Odkrywanie natury Model ten często wspomina się po lewicowej czy też progresywnej stronie sceny politycznej z nostalgią – szczególnie w obliczu następującego po nim okresu dominacji neoliberalizmu z właściwą dla niego prywatyzacją, demontażem ważnych instytucji Świadomość wpływu człowieka na stan życia publicznego, rosnącą niestabilnością na środowiska – ale też wpływu jego degradacji rynku pracy i spadającym opodatkowaniem na naszą jakość życia – nie jest jedynie kwestią najlepiej zarabiających. ostatnich lat. Zanim pójdziemy naprzód, zróbmy zatem mały krok w tył. Nie zapuszczając się zbyt daleko w przeszłość, warto wspomnieć choćby o Thomasie Malthusie, który pod sam koniec XVIII wieku zaprezentował teorię, wedle której wzrost liczby ludności w pewnym momencie zderzy Zieleń wchodzi do gry się z ograniczeniami ekosystemowymi, hamując poprawę jakości życia. Karol Marks To jednak mieszanka złożona z promowania w swoich dziełach odnotowywał z kolei prywatnej konsumpcji i utrzymywania się podobieństwa występujące między wyzyskiem sztywnych reguł obyczajowych dała paliwo ludzi a eksploatacją przyrody(Ostolski nowym, wyrastającym często z alternatywnej i Tittenbrun 2017). lewicy, ruchom społecznym. Kwestionowały Przez większą część historii człowieka – nawet one status quo, co osiągnęło apogeum 8 po rewolucji przemysłowej – ograniczenia w roku 1968(Cohn-Bendit 2008; Farik 2008). środowiskowe czy degradacja środowiska Choć liderzy ówczesnych ruchów bywają kojarzyły się głównie z lokalnymi problemami. krytykowani za to, że utorowali drogę do Na dodatek w rozwiązywaniu tych problemów dominacji indywidualistycznego światopoglądu pomagały innowacje technologiczne. czy też oderwania się tradycyjnych partii Mechanizacja rolnictwa i upowszechnienie socjalistycznych i socjaldemokratycznych nawozów sztucznych zwiększyły plony, od ich robotniczej bazy, to jednak właściwy umożliwiając zarówno boom demograficzny, im sceptycyzm wobec materialistycznego jak i odchodzenie siły roboczej z rolnictwa do podejścia do dobrobytu po dziś dzień odbija przemysłu i ze wsi do miast, co miało odesłać się echem. Malthusowskie teorie do lamusa. Ważnym elementem w ich przekazie Powrotowi tematyki środowiskowej do głównego nurtu debaty publicznej sprzyjał szereg globalnych przemian po II wojnie światowej. Liberalny porządek międzynarodowy po zachodniej stronie żelaznej kurtyny został oparty na modelu państwa dobrobytu, którego istotnymi elementami były m.in. silna rola związków zawodowych, rozbudowa usług publicznych oraz sieci zabezpieczeń społecznych, a także było podkreślanie negatywnych skutków ekologicznych dotychczasowego modelu gospodarczego. Od lat 70. XX wieku na globalnej scenie politycznej zaczęły kiełkować pierwsze formacje ekopolityczne, które stawiały kwestie środowiskowe w centrum swojego przekazu i zwracały szczególną uwagę na negatywny wpływ zanieczyszczeń powodowanych przez konsumpcyjny kapitalizm(Zelko i Brinkmann 2006). olbrzymia rola napędzanego konsumpcją Najsłynniejszą partią tego typu są powstali wzrostu gospodarczego. w roku 1980 niemieccy Zieloni, ale pierwsze inicjatywy ekopolityczne, będące podwalinami

przyszłych partii Zielonych, pojawiły się już niepublicznej edukacji szkolnej, mającej w roku 1972 w Australii(Zjednoczona Grupa umożliwić większy samorozwój uczniów. Tasmanii), Nowej Zelandii(Partia Wartości) W ostatnich latach dokonali korekty swojego czy Wielkiej Brytanii(PEOPLE). Już wówczas podejścia, krytykując nastawione na zysk kwestie społeczne stanowiły integralny element sieci szkół prywatnych i czyniąc wyraźniejsze ich programu i przekazu. Przez lata polskiemu rozróżnienie między nimi a szkolnictwem odbiorcy przekaz ten znany były bardziej społecznym typu non-profit(Green European z powodu feminizmu tych formacji czy też Foundation 2014). walk o prawa mniejszości seksualnych. Jednak wskazane formacje ekopolityczne od początku dostrzegały potrzebę zmian w warunkach i jakości pracy oraz systemach zabezpieczeń społecznych. Tego typu korekty nie są w zielonej rodzinie politycznej wyjątkowe, jednak wciąż dużą rolę w ich politycznym przekazie społecznym odgrywają takie kwestie jak autonomia, prawo do samostanowienia czy oddolna kontrola Statut Zjednoczonej Grupy Tasmańskiej nad instytucjami i usługami publicznymi, wyraźnie wskazywał jej sprzeciw wobec równoważąca interes społeczny z państwem alienacji w miejscu pracy i domagał się i rynkiem 7 . bezpłatnego dostępu do kształcenia zawodowego 5 . W manifeście Partii Wartości z roku 1975 przeczytać możemy z kolei o ideach, które podnoszone są również i dziś – odejściu od wzrostu gospodarczego W imię praw w celu ochrony zasobów naturalnych, konieczności redystrybucji bogactwa, oparciu Lata 70. XX wieku z perspektywy poszerzania systemu ekonomicznego na współpracy świadomości społecznej w zakresie wyzwań 9 zamiast na wzroście konsumpcji, prawie do środowiskowych były ważne również z innego ochrony zdrowia czy walce ze spekulacjami powodu, a mianowicie ze względu na rosnącą na rynku nieruchomości 6 . Wspomniany przed rolę ekologii w międzynarodowym porządku chwilą bunt przeciwko konsumpcyjnemu, praw człowieka. scentralizowanemu modelowi powojennego państwa dobrobytu znalazł swoje ujście Przyjęta wkrótce po II wojnie światowej w odmiennym rozkładaniu politycznych Międzynarodowa Deklaracja Praw akcentów przez kolejne partie Zielonych. Po Człowieka właściwie nie poruszała kwestii dziś dzień widoczne jest to najmocniej w ich środowiskowych. W roku 1972 odbyła się polityce energetycznej, silnie nakierowanej jednak Konferencja Sztokholmska, która na rozproszenie wytwarzania energii ze stworzyła podwaliny dla nowego programu źródeł odnawialnych w kontrze do wielkich ONZ, zajmującego się środowiskiem( United elektrowni i kopalń, napędzających wieki pary Nations Environment Programme[ UNEP], i elektryczności. funkcjonujący dziś jako UN Environment). Nacisk na oddolność długo widoczny był również w ich postulatach społecznych. Na przykład szwedzcy Zieloni byli jednymi z większych orędowników poszerzania opcji 5 The New Ethic(Hobart 1972), online: https://web.archive. org/web/20040213174237/http://www.global.greens.org.au/ charter/UTGnewethic.html. 6 Beyond Tomorrow. 1975 Values Party Manifesto, online: https://www.globalgreens.org/green-party-platforms-programs-and-manifestos/nz_values_1975. Ogłoszona w jej trakcie deklaracja jasno wskazywała na wpływ człowieka na otaczające go środowisko i na jego rosnący nacisk na naturę, będący m.in. efektem wzrostu liczebności globalnej populacji. Zarysowano wówczas odpowiedzialność rodziny ludzkiej za 7 Odrębne, nieporuszane w niniejszym tekście, zagadnienie stanowi historia ruchów ekologicznych po drugiej stronie „żelaznej kurtyny”, działających w kontekście zanieczyszczającej środowisko, zindustrializowanej gospodarki niedoboru. Zob. na ten temat np. Ostolski 2009.

zachowanie środowiska w dobrym stanie dla wpływu dominujących modeli biznesowych na przyszłych pokoleń, konieczność racjonalnego dobrostan człowieka. gospodarowania zasobami nieodnawialnymi i walki z zanieczyszczeniami środowiska 8 . Warto odnotować fakt, że mniej więcej w tym samym czasie następowało również poszerzanie katalogu praw człowieka o kwestie socjalne. Podczas gdy Deklaracja Sztokholmska odnotowywała prawo krajów Globalnego Południa do rozwoju społecznego i prowadzenia autonomicznej polityki surowcowej, obowiązujący od roku 1976 Rozwój – globalny i zrównoważony (naszkicowany jeszcze w roku 1954 i podpisany w 1966) Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych podkreślał chociażby prawo do zrzeszania się w związkach zawodowych, edukacji, zdrowia czy zabezpieczenia społecznego 9 .Kolejnym etapem intensyfikującym obecność kwestii środowiskowych w globalnej debacie publicznej był Szczyt Ziemi, który odbył się w roku 1992 w Rio de Janeiro. Przyjęta wówczas deklaracja stworzyła podwaliny do upowszechnienia W praktyce oznacza to m.in. odejście od silosowego podejścia od świata i dostrzeżenie fundamentalnych powiązań między kwestiami ekonomicznymi, społecznymi i ekologicznymi. Podobnie jak realizacja aktywnej polityki społecznej umożliwia rozwój gospodarki i ograniczanie negatywnych zjawisk, takich jak nierówności społeczne, tak też dobrostan ziemskich ekosystemów jest niezbędny do funkcjonowania dwóch pozostałych systemów. się ważnych po dziś dzień reguł, takich jak 10 zasada przezorności, mająca na celu odłożenie Dbałość o środowisko nie jest zatem czymś dodatkowym, na co stać wyłącznie realizacji działań, których wpływ na środowisko najbogatsze kraje świata. Jest fundamentem nie został oszacowany naukowo 10 . Inną, rozwoju lokalnej i globalnej gospodarki istotną również z perspektywy powiązań oraz społeczeństwa, a jego lekceważenie miedzy polityką ekologiczną a społeczną, koniec końców prowadzi do tego, że zasadą stała się kwestia internalizacji kosztów ponosimy dodatkowe, niemałe koszty zewnętrznych, a więc oszacowania i wyceny społeczne i ekonomiczne – od konieczności negatywnych skutków działalności człowieka inwestowania w walkę ze smogiem na środowisko. Zasada„zanieczyszczający w Chinach począwszy, aż po ponad 45 płaci” może śmiało być rozszerzona na kwestie tysięcy przedwczesnych zgonów, związanych socjalne, a podkreślanie przez nią służebności z zanieczyszczeniem powietrza w Polsce. gospodarki wobec umożliwiającego jej rozwój środowiska naturalnego rozszerzone o analizę Świadomość tego faktu ukierunkowuje między innymi działania Organizacji Narodów Zjednoczonych. W 2015 na jej Zgromadzeniu 8 Organizacja Narodów Zjednoczonych, Declaration of the Ogólnym przyjęta została Agenda 2030, wraz United Nations Conference on the Human Environment, Sztokholm 1972, online: https://en.m.wikisource.org/wiki/ Declaration_of_the_United_Nations_Conference_on_the_Human_Environment. z zawartymi w niej Celami Zrównoważonego Rozwoju( Sustainable Development Goals, SDGs) 11 . Działania rządów na całym świecie 9 Organizacja Narodów Zjednoczonych, Międzynarodomają być ukierunkowane przez 17 celów, wy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych, online: http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/ WDU19770380169/T/D19770169L.pdf(dostęp: 22 czerwca które przedstawiają szeroką paletę pomysłów na budowę bardziej przyjaznego dla ludzi 2019). 11 Organizacja Narodów Zjednoczonych, Przekształcamy nasz 10 Organizacja Narodów Zjednoczonych, Deklaracja z Rio świat: Agenda na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030, w sprawie środowiska i rozwoju, Rio de Janeiro 1992, online: Nowy Jork 2015, online: http://www.unic.un.org.pl/files/164/ http://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/inne/1992.html. Agenda%202030_pl_2016_ostateczna.pdf.

Ilustracja 1. Cele Zrównoważonego Rozwoju Źródło: Organizacja Narodów Zjednoczonych, Przekształcamy nasz świat: Agenda na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030 11 i środowiska świata. Na równej stopie postawiono tutaj działania na rzecz ochrony zdrowia, wspierania dostępu do wysokiej jakości edukacji, równości płci, budowy środowiska innowacji na rzecz walki ze zmianami klimatycznymi czy ochrony bioróżnorodności. Cele Zrównoważonego Rozwoju – w przeciwieństwie do poprzedzających je Milenijnych Celów Rozwoju 12 – kierować mają polityką nie tylko Globalnego Południa, ale całego świata. Przez ostatnie lata zainspirowały one niezliczoną liczbę publikacji, wskazujących na ich holistyczny charakter i przedstawiających sposoby, na które mogą być realizowane przez biznes, rządy czy samorządy. Choć ich krytycy zarzucali, że przyjęcie aż 17 celów i towarzyszących im 169 szczegółowych zadań to zbyt szczegółowy i trudny do ogarnięcia zestaw(dla porównania Celów Milenijnych było zaledwie 8), to jednak z upływem czasu 12 Online: https://www.un.org/millenniumgoals/ i http://www. unic.un.org.pl/cele.php. stały się one, obok kryzysu klimatycznego, jedną z najważniejszych matryc służących analizie polityk gospodarczych, społecznych i środowiskowych na świecie 13 .Cele te inspirują do tak różnych aktywności, jak pisanie na ich bazie lokalnych programów samorządowych przez partie polityczne 14 , opracowywanie przez organizacje pozarządowe raportów, przykładających SDGsy do aktualnych trendów (od partnerstw publiczno-prywatnych po politykę odpadową)(Civil Society Reflection Group on the 2030 Agenda for Sustainable Development 2018), a nawet projekty rozwojowe, realizowane przez wspólnoty wyznaniowe 15 . 13 Zob. np. J. Rockstroem, Five Transfomative Policies for a Prosperous and Sustainable World, TED Talks 17 października 2018, online: https://www.ted.com/talks/johan_rockstrom_5_ transformational_policies_for_a_prosperous_and_sustainable_world. 14 Alternativet, 17 Copenhagen Goals for Sustainable Development, Kopenhaga 2017, online: https://static1.squarespace. com/static/58727b5a9de4bbf0b38db631/t/5a0591a54192026 415339f21/1510314420928/AVIS_ENGLISH_V3.pdf. 15 Zob. np. https://wakingthegiant.lutheranworld.org.

Reformy czy rewolucja? m.in. inwestowanie w odnawialne źródła energii, transport publiczny czy efektywne energetycznie budownictwo. Wyraźnie inspiruje się ona Keynesowskimi receptami, dotyczącymi stymulowania popytu, czerpiąc z ducha realizowanego w latach Realizacja polityki zrównoważonego rozwoju w praktyce musi się mierzyć z szeregiem wyzwań związanych ze społecznie i ekologicznie sprawiedliwym przekształceniem 30. XX wieku programu wychodzenia z Wielkiej Depresji, wdrażanego przez ekipę ówczesnego amerykańskiego prezydenta, Franklina Delano Roosevelta. wzorców produkcji i konsumpcji. Ograniczenie emisji gazów cieplarnianych wymaga przyjrzenia się temu, w jaki sposób podróżujemy, jak bardzo„zielona” jest trafiająca do nas energia, a nawet temu, co jemy, jako że ślad ekologiczny produktów roślinnych jest z reguły znacząco niższy niż mięsa i innych Zielony pakiet stymulacyjny produktów pochodzenia zwierzęcego. Myślenie w tego typu kategoriach inspiruje szeroką gamę rozważań o relacjach człowieka ze środowiskiem. Dla niektórych korekta niezrównoważonego używania 12 zasobów naturalnych możliwa jest za pomocą narzędzi rynkowych, regulacji bądź podatków. Dla innych z kolei dotychczasowy, oparty na wzroście gospodarczym, model gospodarczy jest niemożliwy do pogodzenia z ograniczeniami ekosystemowymi, co będzie od nas wymagać wspomnianego już porzucenia paradygmatu wzrostu jako takiego 16 . Zauważalna – szczególnie po wybuchu na przełomie lat 2007 i 2008 globalnego kryzysu ekonomicznego – praca intelektualna na rzecz łączenia kwestii Idea ta, która narodziła się w roku 2008 w brytyjskim think tanku New Economics Foundation(New Economics Foundation 2008), od samego początku nakierowana była na jednoczesne zaspokajanie potrzeb społecznych i ekologicznych. Jej istotnym elementem jest tworzenie wysokiej jakości zielonych miejsc pracy, które mogłyby – jak w wypadku energetyki odnawialnej czy termomodernizacji – powstawać również poza wielkimi miastami. Zapotrzebowanie na szerokie upowszechnienie technologii ochrony środowiska dałoby również szansę na odbudowę i dalszy rozwój sektora przemysłowego, a także na pobudzenie innowacyjności. ekologicznych ze społecznymi i gospodarczymi powoli zaczyna przynosić rosnącą świadomość tego, że sprawiedliwość społeczna i ekologiczna muszą iść ze sobą w parze i że jedna nie jest ważniejsza od drugiej. Jej kolejne wcielenia podtrzymywały ten trend. Projekt Zielonego Nowego Ładu, zaprezentowany przez amerykańską kongresmenkę Alexandrię Ocasio-Cortez, wzywa zarówno do szybkiego odejścia Pierwszym tego przykładem była – rozkwitła niedawno na nowo w Stanach Zjednoczonych – idea Zielonego Nowego Ładu, czyli dokonania ekologicznej transformacji gospodarki przez od paliw kopalnych i radykalnych zmian w funkcjonowaniu tamtejszego systemu transportowego, jak i do zapewnienia każdej osobie w Stanach Zjednoczonych dostępu do służby zdrowia i przystępnego cenowo 16 Więcej na ten temat m.in. w poświęconym temu zagadmieszkalnictwa 17 .Europejski Zielony Nowy nieniu wydaniu magazynu„Green European Journal” z roku 2012, online: https://www.greeneuropeanjournal.eu/edition/ beyond-growthdegrowth/. 17 Resolution Recognising the duty of the Federal Government to create a Green New Deal, online: https://www.congress. gov/116/bills/hres109/BILLS-116hres109ih.pdf.

Ład, opracowany przez środowisko związane partycypacyjnym charakterze tych usług. U jej z ruchem DiEM25, postuluje przeznaczanie podstaw stoi podkreślanie roli alternatywnej co roku 500 miliardów euro, pozyskanych wobec modelu państwowego i prywatnego za pośrednictwem publicznych banków formy zarządzania zestawem dóbr, w ramach inwestycyjnych, na działania na rzecz klimatu którego mieścić się mają np. zasoby wodne, i sprawiedliwej transformacji. 10 filarów, sieci energetyczne czy przestrzenie kultury. mających kierować tym projektem, zwraca istotną uwagę na kwestie zapewnienia nowych, godnych miejsc pracy i na oddolny charakter tej transformacji społecznej i gospodarczej, mającej podnosić jakość oraz komfort naszego życia 18 . Wspomniany w powyższym akapicie wątek sprawiedliwej transformacji jest szczególnie ważny dla związków zawodowych, angażujących się w temat zrównoważonego rozwoju i współpracy z organizacjami ekologicznymi. Just Transition za kluczowy element walki ze zmianami klimatu uznaje zapewnienie, że społeczności lokalne, które swój dobrobyt budowały do tej pory na paliwach kopalnych, nie zostaną pozostawione samym sobie i otrzymają wsparcie ze strony instytucji publicznych, umożliwiające im wykorzystanie szans związanych z zieloną transformacją 19 . Przez długie lata dobra wspólne kojarzono z niesławnym dylematem wspólnego pastwiska – założeniem, że egoistyczna natura człowieka wyklucza długofalowe, kooperacyjne zarządzanie ograniczonymi zasobami. Opowieści tej towarzyszyła narracja, wedle której prywatyzacja wspomnianych przestrzeni, na przykład pastwisk w Anglii, miała się przyczynić do migracji mieszkańców wsi do miast i dać paliwo pierwszej rewolucji przemysłowej. Rozwijające się w ostatnich latach badania nad tym tematem, których ważną przedstawicielką była pierwsza(i jak do tej pory jedyna) kobieta-laureatka ekonomicznego Nobla, Elinor Ostrom, w istotny sposób podważyły tak zarysowany obraz funkcjonowania dóbr wspólnych. Wskazuje się w tym względzie na 13 przykłady sprawnie funkcjonujących systemów kolektywnego zarządzania, działających Poza państwem i rynkiem poza państwem i rynkiem. Badania te zainspirowały ruchy na rzecz rekomunalizacji sieci ciepłowniczych czy wodociągów, które były w ostatnich latach jednym z ważniejszych pól prywatyzacji usług publicznych. Ruchy te domagają się udziału reprezentantów Ważnym wątkiem, mającym integrować kwestie sprawiedliwości społecznej i ekologicznej, jest idea dekomodyfikacji dóbr wspólnych, czyli odejścia od promowania podejścia rynkowego w takich dziedzinach jak zarządzanie lokalnymi surowcami czy działanie usług publicznych(np. edukacji czy ochrony zdrowia). Idea dóbr wspólnych(commons) staje się dla niektórych inspiracją do myślenia o bardziej lokalnej społeczności w organach decydujących o polityce lokalnych spółek i instytucji, postulują również promowanie partnerstw publiczno-społecznych między administracją(rządową czy samorządową) i lokalnymi społecznościami w miejsce partnerstw publiczno-prywatnych 20 . Ruchy te odniosły w niektórych miastach Europy Zachodniej niemałe sukcesy. Dla przykładu zwycięstwo inicjatywy„Unser Hamburg 18 10 Pillars of the Green New Deal for Europe, online: https:// – Unser Netz”(Nasz Hamburg – nasza www.gndforeurope.com/10-pillars-of-the-green-new-deal-for-europe. 20 Więcej na ten temat m.in. w poświęconym temu zagadnieniu wydaniu magazynu„Green European Journal” z roku 19 Zob. np. ITUC Just Transition Centre, online: https://www. 2016, online: https://www.greeneuropeanjournal.eu/edition/ ituc-csi.org/just-transition-centre?lang=en. finding-common-ground/.

sieć) w lokalnym referendum zobowiązało użyteczne(np. pracy) w kierunku większego władze do rekomunalizacji tamtejszej sieci obciążenia zjawisk uznawanych przez nas przesyłowej energii elektrycznej, cieplnej oraz za niepożądane. Ta druga grupa nie musi gazu. Belgijska Gandawa z kolei opracowała zresztą ograniczać się wyłącznie do kwestii całościowy plan wykorzystania idei dóbr środowiskowych i może uwzględniać wspólnych do ekologicznej transformacji chociażby podwyższanie podatków od lokalnej gospodarki, jej ponownego kapitału. uprzemysłowienia oraz demokratyzacji procesów decyzyjnych(Vedran 2018). Wspomniany postulat może wydawać się zasadny, przy czym opiera się na niewypowiedzianym założeniu, że Sieci powiązań dotychczasowy system podatkowy w danym kraju realizował inne, ważne zasady, takie jak sprawiedliwość społeczna. W sytuacji takiej jak w Polsce, gdzie mamy do czynienia z regresywnością systemu podatkowego czy z niskim zróżnicowaniem stawek podatku dochodowego, proste przeniesienie ciężaru podatkowego na zanieczyszczenia może Biorąc pod uwagę to, jakie padają odpowiedzi nie wystarczyć do naprawy zastanych w nim na kryzysy ekonomiczne i klimatyczne, mankamentów 22 . Innym punktem spornym należy stwierdzić, że po prostu nie jest staje się kwestia opodatkowania konsumpcji, dziś możliwe przekonujące realizowanie na którą przypadać ma większy ciężar polityki ekologicznej, która nie mierzyłaby się utrzymywania budżetu sektora publicznego 14 z wyzwaniami społecznymi i ekonomicznymi. I odwrotnie – nawet jeśli wiemy, jakie cele i realizowanych przezeń wydatków, w tym również społecznych. musimy osiągnąć, by np. zakończyć trapiący nas dziś globalny kryzys klimatyczny czy powstrzymać falę wymierania gatunków, to już wybór środków do ich osiągnięcia jest decyzją polityczną. Chcąc(współ)kształtować zachowania konsumenckie, instytucje publiczne muszą oferować przyjazne dla ludzi i środowiska alternatywy – na przykład przystępny cenowo transport publiczny w wypadku wzrostu Choć zatem mamy dostęp do szerokiej akcyzy na paliwo. Przykład francuskich palety opisanych narzędzi polityk publicznych „żółtych kamizelek” pokazuje ryzyko związane z zakresu ekologii i zrównoważonego rozwoju, z nakładaniem się polityki na rzecz ochrony to ich wybór nie następuje w oderwaniu środowiska na poczucie niesprawiedliwości np. od już istniejących uwarunkowań czy realizowanej przez rząd polityki. idei politycznych. Co więcej, świadomie realizowana polityka na rzecz środowiska musi zdawać sobie sprawę zarówno z globalnych trendów, jak i lokalnego kontekstu 21 .Przykład? Przez lata jednym z ekopolitycznych haseł była ekologiczna reforma podatkowa, czyli przesuwanie obciążeń z pracy na zanieczyszczenia środowiska. Stojąca za nią argumentacja polega na tym, że wzywa się tutaj do zmniejszenia obciążeń tych aktywności, które uznajemy za społecznie Często przywoływanym kontrprzykładem, wskazującym na pozytywny wymiar integrowania kwestii społecznych i ekologicznych w polityce podatkowej, jest Szwecja, w której z trendem szybkiej wymiany przedmiotów – od rowerów po telefony – postanowiono sobie poradzić przez wprowadzenie obniżonej w stosunku do kupna nowych towarów stawki VAT na naprawy. Działanie to ma 21 W polskim kontekście zob. np. Kozek, Maciejewska i Szwed 2012. 22 Więcej na temat podatków ekologicznych piszę w tekście Kozek 2011a.

zadanie stymulować już zachodzące trendy rynkowe, takie jak oddolny rozwój kawiarenek naprawczych, a także dawać szansę na utrzymanie pracy przedstawicielom skazywanych na wymarcie zawodów, takich jak szewc czy krawcowa 23 . wprowadzająca zmiany na rzecz poprawy stanu środowiska ekipa na szczeblu federalnym czy prowincjonalnym była bardziej prawicowa czy lewicowa, ich polityczne priorytety w tym zakresie potrafiły się od siebie mocno różnić. Polityczność ekologii Odcienie ochrony środowiska W krajach, w których wyraźna obecność tematyki środowiskowej w debacie publicznej Najbardziej znanym przypadkiem jest tu zauważalna jest od dłuższego czasu, coraz wprowadzanie podatku węglowego, a więc bardziej widać, że polityka ekologiczna opodatkowania emisji gazów cieplarnianych. różni się w zależności od barw politycznych W wypadku Kolumbii Brytyjskiej pomysł ten realizujących ją ekip. wcielała w życie lokalna, centroprawicowa W najostrzejszej formie zjawisko to widoczne jest tam, gdzie część sceny politycznej wciąż nie może przyjąć do wiadomości naukowego konsensusu w sprawach klimatycznych. W Stanach Zjednoczonych przejawia się to w blokowaniu na szczeblu federalnym działań na rzecz środowiska przez ekipę sceptyka klimatycznego, prezydenta Donalda Trumpa. W przeciwieństwie do niego stany rządzone przez Demokratów, takie jak Kalifornia czy Nowy Jork, a nawet niektóre republikańskie administracje stanowe, deklarują kolejne działania na rzecz redukcji emisji gazów cieplarnianych. W krajach, w których naukowy konsensus nie jest(zasadniczo) kwestionowany, różnice te są bardziej zniuansowane – co nie znaczy, że mniej istotne, szczególnie z perspektywy integracji polityki społecznej i ekologicznej. Wystarczy spojrzeć na północnego sąsiada USA – Kanadę. W zależności od tego, czy Partia Liberalna(niezależna od swojej bardziej centrowej imienniczki ze szczebla federalnego). Skupiała się ona na tym, by być neutralną pod 15 względem przychodów dla budżetu prowincji, co w praktyce oznaczało obniżenie stawek podatków dochodowych, korporacyjnych czy konsumpcyjnych(Kapoor i Oksnes 2011). Neutralność podatków ekologicznych dla budżetów publicznych nie jest jednak jedyną opcją. Socjaldemokratyczny rząd prowincji Alberta przeznaczył na przykład 30% przychodów z własnego systemu opodatkowania emisji na wsparcie finansowe nakierowane na 60% najuboższych mieszkańców tego rejonu Kanady. Również tamtejszy rząd federalny, opracowując ideę minimalnego poziomu opodatkowania szkodzących klimatowi zanieczyszczeń, postanowił, że 90% zysków z tego źródła trafi z powrotem do obywateli, 10% zaś sfinansuje programy wsparcia(takie jak termomodernizacja budynków) dla małego i średniego biznesu, samorządów, szkół 23 Zamiast wyrzucać, naprawiać popsute przedmioty: złe nawyki chcą zmieniać ulgami podatkowymi,„Miasto2077.pl”, 17 paźi uczelni oraz szpitali(Dahlby i in. 2019). dziernika 2016, online: http://www.miasto2077.pl/zamiast-wyrzucac-naprawiac-popsute-przedmioty-zle-nawyki-szwedzi-chca-zmieniac-ulgami-podatkowymi/. Nie powinno zatem dziwić, że bardziej prawicowe formacje polityczne będą życzliwiej

patrzeć na dobrowolne zobowiązania firm zamiast na regulacje, przedkładać będą bardziej rynkowe systemy w rodzaju handlu emisjami nad korzystanie z polityki podatkowej, kiedy zaś już sięgną po to narzędzie, skupią się na tym, by przyczyniało się do obniżki poziomu opodatkowania innego typu. Bardziej progresywne czy lewicowe formacje najprawdopodobniej chętniej skorzystają z kolei z możliwości wykorzystania nowego źródła dochodów do inwestowania w infrastrukturę czy usługi publiczne i do wdrażania narzędzi redystrybucyjnych. Integracja zamiast silosów z komunikacji zbiorowej, dając nadzieję na to, że w przyszłości dzisiejsze dzieci i młodzież szkolna będzie rzadziej i rozważniej korzystać z indywidualnego transportu samochodowego, korkującego ulicę i przyczyniającego się do emisji zanieczyszczających powietrze substancji, mających negatywny wpływ na stan naszego zdrowia i zwiększających ryzyko zachorowania na choroby układu oddechowego czy krwionośnego 25 .Problem transportowy nie dotyczy zresztą jedynie większych miast. W mniejszych ośrodkach łączy się on z kwestią wykluczenia transportowego – braku możliwości przemieszczania się nawet po bezpośredniej okolicy inaczej niż samochodem. Sieć kolejowa skurczyła się po transformacji ustrojowej z ponad 26 tysięcy eksploatowanych kilometrów w roku 1990 do nieco ponad 19 tysięcy obecnie. Prywatyzacja czy upadek dawnych publicznych PKS-ów sprawiły, że obecnie do 20% sołectw w Polsce nie dociera żaden transport zbiorowy. Istotną rolę może tutaj odgrywać Brak bądź ograniczony(np. do kursów 16 aktywna polityka społeczna, nakierowana szkolnych czy kończących się na na poprawianie jakości życia, walkę popołudniowym szczycie) dostęp do transportu z nierównościami i obniżanie kosztów życia. publicznego utrudnia korzystanie z usług Choć w przypadku Polski rzadko stosuje się publicznych, ogranicza dostęp do rynku argumenty ekologiczne przy okazji działań pracy czy oferty kulturalnej w pobliskich mających przyczyniać się do poprawy miejscowościach 26 . Wymuszany taką sytuacją jakości życia za pomocą aktywnych polityk zakup samochodu to nie tylko realny publicznych, to można jednak argumentować, koszt, związany z jego ubezpieczeniem że w ostatnich latach byliśmy świadkami czy eksploatacją, ale również wspomniane szeregu propozycji mniej lub bardziej już kwestie, związane z korkami czy bezpośrednio realizujących zarówno cele zanieczyszczeniami, generującymi społeczne jak i środowiskowe. dodatkowe koszty dla systemu ochrony zdrowia. Deklaracje, dotyczące powrotu Przykładem są realizowane w ostatnich połączeń lokalnych, zarówno kolejowych latach również w polskich miastach jak i autobusowych, złożył rząd Mateusza uchwały, wprowadzające darmowy dostęp Morawieckiego. do transportu publicznego młodzieży szkolnej. Z jednej strony stanowią one ulgę dla budżetów gospodarstw domowych, oszczędzających na tym posunięciu kilkadziesiąt złotych miesięcznie nawet w stosunku do dotychczas obowiązujących biletów ulgowych 24 . Z drugiej strony od najmłodszych lat wyrabia to nawyk korzystania 25 Zob. m.in. kampanie http://dlaplanety.pl i http://breathelife2030.org. 24 O pomyśle tym pisałem w tekście Kozek 2011b. 26 Temat ten poruszałem w Kozek 2013.

Grzać z głową jest na inwestycje, ale już nie na bieżącą eksploatację. Dla wielu osób zagrożonych ubóstwem energetycznym palenie kiepskiej jakości paliwem, a niekiedy wręcz odpadami, Innym tematem łączącym kwestie społeczne i ekologiczne jest zjawisko ubóstwa energetycznego, zachodzącego, gdy istotną w piecu związane było z kwestią kosztów czystszych alternatyw, mogących być większym obciążeniem dla domowego budżetu. częścią wydatków gospodarstwa domowego Nowoczesna, ekologiczna polityka stają się opłaty za energię i gdy nawet społeczna może na takie wyzwanie udzielić ich istotny udział w domowym budżecie dwojakiej odpowiedzi. Po pierwsze, może nie umożliwia cieszenie się komfortem zaproponować takie zmiany w polityce termicznym, szczególnie w miesiącach energetycznej, które umożliwią oferowanie zimowych. W Polsce, mimo obserwowanej ubogim energetycznie gospodarstwom w ostatnich latach poprawy sytuacji, domowym obniżonych w stosunku do zagrożonych jest nim wciąż ponad 12% standardowej oferty rynkowej taryf socjalnych. z nas 27 .Świadomość istnienia tego zjawiska wzrosła przy okazji pogłębiającego się Przechodząc od wsparcia dedykowanego niezadowolenia ze stanu powietrza w Polsce do bardziej uniwersalnego podejścia może – według danych Światowej Organizacji wręcz zaproponować, by analogicznie do Zdrowia(WHO) 36 z 50 miast Unii Europejskiej kwoty wolnej od podatku ustalona została z najbardziej zanieczyszczonym powietrzem pewna ilość energii, która wystarczyłaby nam znajduje się w Polsce. Jako jedno ze źródeł do zaspokajania naszych podstawowych tego problemu – obok dominacji transportu potrzeb i która byłaby dostępna za darmo samochodowego, napędzanej importem lub po niższej cenie. Ewentualna wyższa przestarzałych aut z zachodu Europy – cena pozostałej zużywanej energii miałaby 17 wskazuje się nieefektywne energetycznie stymulować gospodarstwa domowe do i ogrzewane brudnymi źródłami energii inwestycji, podnoszących ich efektywność budynki. energetyczną. Wymiana źródeł ciepła – od przyłączania do miejskich sieci ciepłowniczych po zmianę kotłów i podłączanie do odnawialnych źródeł energii(OZE) – uznana została za jeden z priorytetowych obszarów walki ze smogiem. Doszło wręcz do jeszcze parę lat temu niewyobrażalnej sytuacji, w której na konwencji przedwyborczej partii rządzącej padła mocno związana ze stanem środowiska obietnica przeznaczenia przeszło 100 miliardów złotych w ciągu 10 lat na działania w ramach programu„Czyste Powietrze”, nakierowanych na wymianę źródeł ciepła, termomodernizację Jeszcze dalej idącą integracją kwestii społecznych i środowiskowych jest, po drugie, tworzenie kompleksowych rozwiązań, w których budynki mieszkalne nie tylko otrzymują nowe źródła ciepła, ale również poddawane są głębokiej termomodernizacji i wymianie sprzętu, zmniejszającej ich zapotrzebowanie na energię. W efekcie wyższe koszty stosowania danego paliwa znoszone są przez jego mniejsze zużycie, a dodatkowo proces ten zmniejsza związane z ogrzewaniem czy zużyciem energii elektrycznej emisje gazów cieplarnianych. czy instalowanie OZE. W trakcie dyskusji nad tego typu działaniami pojawił się argument, że wsparcie państwa czy samorządów najczęściej nakierowane 27 Dane Instytutu Badań Strukturalnych, realizującego poświęcone temu zagadnieniu badania. Więcej na ich temat pod adresem: http://ibs.org.pl/research/ubostwo-energetyczne/.

Kierunek? Przyszłość! W transformacji tej przydać się może zarówno czysty transport publiczny, umożliwiający tanie poruszanie się po okolicy, jak również odbudowa i reforma lokalnych instytucji – na przykład zmiana wiejskich szkół w centra życia społecznego, kulturalnego i obywatelskiego poza wielkimi miastami(Obidniak 2013). Wspomniane działania na rzecz budowy zielonej gospodarki będą szczególnie doniosłe dla dawnych i obecnych regionów przemysłowych – w szczególności rejonów wydobycia nieodnawialnych paliw kopalnych. Ważnym pytaniem na najbliższe lata – również pod kątem wyzwań związanych z rosnącą cyfryzacją i robotyzacją – staje się kwestia minimalnego dochodu gwarantowanego, a więc powszechnego Ich transformacja wymagać będzie żywego świadczenia, wypłacanego każdej i każdemu dialogu z lokalnymi społecznościami, z nas, które może być finansowane m.in. dostarczania im wiedzy i środków na rzecz z podatku węglowego. Ma ono dać nam rozwijania innowacyjnego, zielonego wszystkim poczucie bezpieczeństwa, przemysłu czy wysokiej jakości usług zapewnić pewien podstawowy poziom publicznych. W wypadku obszarów takich jak życia, a także umożliwić realizację bliskiej Śląsk dywersyfikacja ich struktury gospodarczej, ekopolitycznemu punktowi widzenia zasady duże zaludnienie czy obecność dużej bazy autonomii i samostanowienia(Green European naukowo-dydaktycznej tworzą warunki do Foundation 2019). tego, by niegdyś„czarne” regiony kraju stawały się inkubatorami zielonych innowacji 18 (Bukowski, Śniegocki i Wetmańska 2018). Wspomniane powyżej kwestie – w związku z dynamicznym rozwojem sektora zielonej gospodarki i coraz krótszym czasem, jaki Tego typu pakiet działań daje również szansę pozostaje, by uniknąć katastrofy klimatycznej na rozwój obszarów wiejskich. Realizowane – przestają być jedynie teoretycznymi w dialogu z mieszkańcami inwestycje zagadnieniami. Istnieje olbrzymie w energetykę odnawialną zasilić mogą budżety prawdopodobieństwo, że będą one istotnymi gmin. Inwestycje w OZE, realizowane przez elementami politycznych debat w kolejnych poszczególne gospodarstwa, mogą przyczynić dekadach. Świadomość tego faktu może się do obniżki kosztów życia. Współpraca pomóc zarówno politykom społecznym jak w obrębie spółdzielni energetycznych pozwoli i środowiskom ekologicznym w tworzeniu na dalsze utrzymanie korzyści ekonomicznych wizji zmian, w której sprawiedliwość społeczna na poziomie lokalnym. i ekologiczna realnie – a nie tylko deklaratywnie – iść będą ze sobą ramię w ramię.

Bibliografia • Bukowski M., Śniegocki A., Wetmańska, Z.(2018) Od restrukturyzacji do trwałego rozwoju. Przypadek Górnego Śląska. Warszawa: WWF. • Civil Society Reflection Group on the 2030 Agenda for Sustainable Development(red.)(2018) Spotlight on sustainable development: Exploring new policy pathways. How to overcome obstacles and contradictions in the implementation of the 2030 Agenda. Beirut Bonn Ferney-Voltaire Montevideo New York Penang Rome Suva: Reflection Group on the 2030 Agenda for Sustainable Development. • Cohn-Bendit D.(2008). Maj’68. Rewolta. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej. • Dahlby B. i in.(2019). 10 Myths About Carbon Pricing in Canada. Montreal: Canada’s Ecofiscal Commission. • Farik N.(red.)(2008). 1968 revisited: 40 Years of Protest Movements. Bruksela: Heinrich-Böll-Stiftung European Union. • Green European Foundation(2014). A third sector in welfare. Green responses to privatisation of welfare services across Europe. Bruksela: Green European Foundation. • Green European Foundation(2019). European Green Perspectives on Basic Income. Bruksela: Green European Foundation. • International Resource Panel(2019). World Resource Outlook 2019: Natural Resources for the Future We Want. Nairobi: United Nations Environment Programme. • IPCC(2018). Global Warming of 1.5°C. An IPCC Special Report on the impacts of global warming of 1.5°C above pre-industrial levels and related global greenhouse gas emission pathways, in the context of strengthening the global response to the threat of climate change, sustainable development, and efforts to eradicate poverty. Genewa: Intergovernmental Panel on Climate Change. • Kapoor, S. i Oksnes L.(2011). Funding the Green New Deal: Building a Green Financial System. A policy maker report from Re-Define. Bruksela: Green European Foundation. • Kozek B.(2011a). Fiskus na zielono. W: Podatki. Przewodnik Krytyki Politycznej. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki 19 Politycznej. • Kozek B.(2011b). Zielony Ład Społeczny i zielone miejsca pracy. W: D. Szwed(red.), Zielony Nowy Ład w Polsce. Warszawa i Bruksela: Green European Foundation. • Kozek B.(2013). Zielony Nowy Ład dla Podkarpacia. W: M. Rodzinka(red.), Aktywne Podkarpacie 2013. Krosno: Instytut Podkarpacki. • Kozek B., Maciejewska B., Szwed D.(red.)(2012). Zielony Nowy Ład Społeczny. Warszawa i Bruksela: Green European Foundation. • Meadows D. H.(1972). The limits to growth. London: Earth Island Ltd. • New Economics Foundation(2008). A Green New Deal. Joined-up policies to solve the triple crunch of the credit crisis, climate change and high oil prices. London: New Economics Foundation. • Obidniak D.(2013). Ocalmy wiejskie szkoły.„Zielone Wiadomości”, 12 marca. • Ostolski A.(2009). Krótki kurs historii ruchu ekologicznego w Polsce. W: Ekologia. Przewodnik Krytyki Politycznej. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej. • Ostolski A., Tittenbrun J.(2017). Marks napisał wiele kart zielonym atramentem,„Zielone Wiadomości”, 29 sierpnia. Online: http://zielonewiadomosci.pl/tematy/ekologia/marks-napisal-wiele-kart-zielonym-atramentem/. • United Nations Environment Programme(2018). Emissions Gap Report 2018. Nairobi: United Nations Environment Programme. • World Commission on Environment and Development(1987). Our common future. Oxford: Oxford University Press. • Zelko F., Brinkmann C.(red.)(2006). Green Parties: Reflections on first three decades. Washington DC: Heinrich Böll Foundation.

Polityka społeczna, feminizm, kryzys klimatyczny Dorota Szelewa Fundacja ICRA, University College Dublin Podczas gdy związek między polityką społeczną i zmiany klimatyczne wpływają, w zależności I kryzysem klimatycznym pozostaje wciąż od społeczno-ekonomicznego statusu akademicko nieoczywisty, szeroko rozumiany i płci, na społeczności i ich poszczególnych ruch ekologiczny lub jego odnoga właściwie członków”(Alcid 2015), pojawiła się jako od początku kojarzony był z rozwojem osobny nurt w nowych ruchach społecznych ruchu feministycznego. Poszczególne etapy, już w latach 70. i 80. XX wieku. Wielki na których wzmacniał się związek między wpływ na rozwinięcie się tej gałęzi feminizmu feminizmem i ruchami proekologicznymi, miały badaczki feministyczne, w tym wiązały się z pojawieniem się ogólnie ikony feminizmu drugiej fali: Mary Daly sprzyjającego klimatu dla nowych ruchów (1978) czy Susan Griffin, która jest autorką 20 społecznych. W akademickiej literaturze krytycznej poświęconej analizie różnego przełomowego, wielokrotnie wznawianego dzieła Woman and Nature: The Roaring Inside rodzaju opresji, powiązaniom feminizmu Her(Griffin 2000). Podstawowym punktem z ruchem ekologicznym sprzyjał, zwłaszcza odniesienia dla wspomnianych autorek było od lat 90. XX wieku, rozwój perspektywy rozpoznanie specjalnej więzi łączącej kobiety intersekcjonalnej(rozpoznającej dyskryminację z naturą. Kobiety postrzegano jako pozostające krzyżową), do której stopniowo włączano „bliżej natury” nie tylko z powodu ich funkcji wykluczenie ze względu na warunki naturalne, reprodukcyjnych. Związki z naturą przejawiały dostęp do zasobów i życie w środowisku się również w paraleli między przemocą wobec zdegradowanym przez człowieka(jeśli kobiet i ich nierównym traktowaniem, czy chodzi o rodzaj wykluczenia), jak również wykorzystywaniem stosunków władzy, w której szowinizm gatunkowy(ang. speciesism) dominują mężczyźni, a eksploatacją środowiska (jeśli chodzi o podmiot wykluczenia). naturalnego i agresywnego wykorzystywania Podczas gdy Karolina Skowron w dalszej zasobów ziemi głównie przez mężczyzn. części tego opracowania opisuje sytuację Przemoc, będąc cechą patriarchatu, rozciąga zwierząt hodowlanych i znaczenie hodowli się tu na sferę natury(w tym zwierząt). przemysłowej zwierząt dla ekosystemów, ja chciałabym na chwilę zatrzymać się nad kwestią związków pomiędzy ruchami feministycznymi a diagnozą, akademickim dyskursem i aktywizmem na rzecz świadomości i walki z kryzysem klimatycznym. Od lat 70. XX wieku ekofeminizm przeszedł ewolucję i w ramach samego ruchu pojawiły się różne jego odsłony. W roku 2000. i później można było zaobserwować rozwój ruchu ekofeministycznego, którego aktywistki i intelektualistki łączyły dostęp do zasobów Perspektywa ekofeministyczna określana naturalnych i sposób ich wykorzystania również jako„gałąź feminizmu zajmująca z kwestią socjalną(Buckingham‐Hatfield 2000; się badaniem, jak degradacja środowiska Dankelman 2010; MacGregor 2009).

„Socjalny ekofeminizm” czy„feministyczny na liście Celów Trwałego Rozwoju ONZ, czyli enwironmentalizm” zwraca uwagę na to, że to dążenie do osiągnięcia równości płci oraz kobiety(i dzieci) znacznie częściej narażone są wzmocnienia pozycji kobiet i dziewcząt. na efekty kryzysu klimatycznego, a konkretnie, Działania uwzględniające różny wpływ częściej podupadają na zdrowiu – czy to zmian klimatycznych na sytuację kobiet z powodu konieczności korzystania z niskiej i mężczyzn wspierane są często na jakości surowców, ograniczonego dostępu poziomie krajowym, a czerpią swoją do wody i środków higienicznych, również inspirację z wcześniejszych ustaleń podczas menstruacji, a jednocześnie obarczane ekofeministek. Wewnątrz współczesnych są częściej obowiązkiem zdobycia surowców nurtów ekofeminizmu toczy się jednak czy choćby wody. Przy kurczących się zasobach dyskusja na temat tego, do jakiego stopnia i ograniczonym dostępie do wody, poszerza stwierdzenie o bardziej dotkliwych skutkach się zakres nieodpłatnej pracy domowej kobiet, zmian klimatycznych w przypadku kobiet zmuszonych do zdobywania i noszenia wody, może być stosowane w przypadku kobiet dodatkowych prac związanych z trudniejszą i mężczyzn z różnych kontynentów, regionów uprawą i pielęgnacją roślin czy gorszym świata czy kultur. Jak wskazuje Seema Arorastanem zdrowia dzieci. Niejednokrotnie poza -Jonsson w swoim słynnym tekście pt. Cnota patriarchalną normą, na pierwszym miejscu i bezbronność: dyskursy na temat kobiet, często stawiającą dobrostan mężczyzn, płci i zmiany klimatycznej(Arora-Jonsson nierówności te sankcjonowane są normami 2011), kobiety w dyskursie o zmianie klimatu prawnymi. Przykładowo tylko w 37% krajów traktowane są prawie zawsze jako bezbronne kobiety i mężczyźni mają równe prawa do ofiary, które zarazem są bardziej świadome posiadania i dysponowania ziemią(OECD zmian klimatycznych i zachowują się bardziej Social Institutions and Gender Index[SIGI]). odpowiedzialnie, dbając o środowisko. 21 Ze względu na to, że efekty zmian Autorka wskazuje, że programy organizacji klimatycznych częściej dotykają kobiety międzynarodowych czy ośrodków ubogie, również międzynarodowe organizacje krajowych opierają się na przekonaniu, że (a w szczególności Organizacja Narodów kobiety wymagają specjalnych programów Zjednoczonych) podjęły tę kwestię jako jeden odpowiadających im potrzebom. Przekonanie z priorytetów w wieloletnich strategiach to wsparte jest przyjęciem szeregu założeń, działań. Podstawowymi dokumentami prawa z których trzy najważniejsze to: międzynarodowego, które odnoszą się do nierówności płci w dostępie do zasobów naturalnych, są: Konwencja o Różnorodności Biologicznej z 1992 roku(uznaje rolę kobiet w zachowaniu bioróżnorodności), Konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie Zwalczania Pustynnienia z 1994 roku(postuluje pełne zaangażowanie kobiet 1. Kobiety reprezentują zawsze grupę osób znajdujących się w najgorszym położeniu materialnym; 2. Wśród kobiet notowany jest wyższy poziom śmiertelności, wynikającej z katastrof naturalnych spowodowanych zmianami klimatycznymi; i mężczyzn na wszystkich poziomach działań ukierunkowanych na walkę z efektami pustynnienia) oraz Ramowa konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu z 1992 roku(znajduje się w niej zapis o konieczności uwzględnienia zasady równości płci przy wdrażaniu krajowych programów przeciwdziałania zmianom klimatycznym). Całość uzupełnia pozycja piąta 3. Kobiety są bardziej świadome zmian klimatycznych i ich następstw. Stwierdzenia te nie są oczywiście bezpodstawne i większość badań nad skutkami zmian klimatycznych, szczególnie na Globalnym Południu, wskazuje na niekorzystne położenie kobiet i ograniczenia wynikające z patriarchalnych wzorców kulturowych. Na przykład wśród ofiar cyklicznych powodzi

w Bangladeszu(których skutki odczuło zmian klimatycznych wśród kobiet. Autorzy w samym 2017 roku 4,5 miliona osób) programów wsparcia kierują je często do faktycznie jest więcej kobiet: jako jedną kobiet, ponieważ sądzą, że to one lepiej z przyczyn takiego stanu rzeczy wskazuje się wykorzystają pomoc, cechuje je bowiem normy kulturowe ograniczające mobilność większa odpowiedzialność za środowisko kobiet(np. zakaz opuszczania domu bez naturalne. Tu autorka wskazuje na problem pozwolenia męskiego członka rodziny). nałożenia na kobiety ciężaru związanego Jednak normy te nie dotyczą wszystkich z przypisywaniem im takich cech i określa kobiet w jednakowym zakresie, a różnicujący to jako feminizację odpowiedzialności wpływ na sytuację osób dotkniętych skutkami ( feminization of responsibility). Podkreśla katastrof klimatycznych ma położenie materialpostrzeganie kobiet jako ofiary(głównie na ne/klasowe, kasta, pochodzenie etniczne, globalnym Południu), do których kierowane typ zatrudnienia czy miejsce zamieszkania. są programy pomocowe zaprojektowane Kobiety są statystycznie faktycznie uboższe, lub zasugerowane często przez ekspertki lecz to nie zawsze sprawia, że są bardziej ruchów kobiecych z globalnej Północy. poszkodowane przez katastrofy naturalne. Kobietom postrzeganym często jako ofiary Arora-Jonsson podaje przykład Indii, w których odbiera się jednocześnie sprawczość, zdolność powodzie w latach 2002 i 2003 lepiej zniosły kreatywnego podejścia do problemów gospodarstwa domowe prowadzone przez związanych z degradacją środowiska. kobiety ubogie, które z racji niższego dochodu Arora-Jonsson nie używa bezpośrednio otrzymały wcześniej pomoc rządową na pojęcia intersekcjonalności, ale w istocie przebudowanie domów tak, żeby zwiększyć do tego się sprowadza jej postulat brania ich odporność na powodzie i cyklony. Z kolei pod uwagę różnych czynników(poza podczas huraganu„Mitch”, który przeszedł 22 w roku 1998 przez państwa Ameryki płcią) w diagnozowaniu potrzeb ludności dotkniętej skutkami katastrofy klimatycznej. Środkowej, zginęło więcej mężczyzn niż Jak przekonuje:„kobiety nie stanowią kategorii kobiet, ponieważ normy kulturowe dotyczące homogenicznej, mało prawdopodobne, mężczyzn nakazywały im często heroizm, aby ubogi mężczyzna w Indiach był sprawcą podejmowanie zachowania ryzykownego zanieczyszczenia środowiska w takim samym i narażającego życie. stopniu jak kobieta mieszkająca w Szwecji lub Jeszcze silniej Arora-Jonsson podkreśla efekt przekonania o większej świadomości choćby jak bogata mieszkanka Indii”(Arora-Jonsson 2011, s. 749). Bibliografia • Alcid S.(2015). Czym jest ekofeminizm? Online: https://feminoteka.pl/czym-jest-ekofeminizm/. • Arora-Jonsson S.(2011). Virtue and Vulnerability: Discourses on Women, Gender and Climate Change.„Global Environmental Change” 21(2), s. 744–751. • Buckingham‐Hatfield S.(2000). Gender and environment. London: Routledge. • Daly M.(1978). Gyn/Ecology: The metaphysics of radical feminism. Boston, MA: Beacon. • Dankelman I.(2010). Gender and climate change: An introduction. London-New York: Routledge. • Griffin S.(2000). Woman and Nature: The Roaring Inside Her. Berkeley, CA: Counterpoint LLC. • MacGregor S.(2009). A stranger silence still: the need for feminist social research on climate change.„The Sociological Review” 57(2), s. 124–140. • Simon‐Kumar R., MacBride‐Stewart S., Baker S., Saxena L. P.( 2018). Towards North-South Interconnectedness: a Critique of Gender Dualities in Sustainable Development, the Environment and Women’s Health.„Gender, Work& Organization” 25, s. 246–263.

Prozwierzęca i proklimatyczna polityka społeczna Karolina Skowron Wstęp Jednocześnie z powodu masowej hodowli zwierząt pojawiają się poważne problemy społeczne na skalę światową. Jednym z nich jest globalny kryzys zdrowia i choroby Międzyrządowy Panel ds. Zmian Klimatu cywilizacyjne wynikające w głównej mierze przy ONZ twierdzi, że mamy 12 lat, aby z nadmiaru produktów zwierzęcych w diecie. powstrzymać katastrofę klimatyczną, czyli Borykamy się nadal z problemem głodu na żeby zatrzymać globalne ocieplenie na świecie, zużywając ziemię do przemysłowego poziomie 1,5 stopnia. Aby to się udało, chowu zwierząt zamiast na produkcję musielibyśmy ograniczyć emisję dwutlenku żywności bezpośrednio dla ludzi. Wylesianie węgla o niemal połowę(45 proc.) do spowodowane zużyciem ziemi wpływa 23 2030 roku, a do 2050 roku emisja z kolei na liczne ludy tubylcze, które tracą musiałaby spaść do zera. W analizach swoje tereny. Co więcej, lokalnych konfliktów większości ekspertów, w medialnych i wielkiego kryzysu uchodźczego, szczególnie doniesieniach, a także w słowach decydentów, w Europie, nie można wytłumaczyć, gdy mówi się o zrównoważonym rozwoju pomijając zjawiska klimatyczne. Zmiany i sposobach zapobiegania katastrofie, klimatu spowodowane w znacznej mierze najczęściej zręcznie omija się temat masową hodowlą zwierząt są zagrożeniem masowego chowu przemysłowego zwierząt. dla praw człowieka i demokracji. A ponadto Choć stoimy na skraju urwiska, to jednak chów przemysłowy doprowadza do kryzysu jako populacja planetarna i być może jako etycznego i moralnego, którego skutki ciężko gatunek wciąż nie chcemy głośno i szeroko przewidzieć. Od 1961 roku ponad trzykrotnie mówić o niewygodnej prawdzie – że poza wzrosła liczba zwierząt(kurczaków, świń węglem to nasza dieta jest w przytłaczającej i bydła) zabitych na osobę, a w 2018 roku mierze odpowiedzialna za ocieplenie klimatu. torturowanych i zabitych zostało około Chów przemysłowy zwierząt powoduje emisję 76 miliardów zwierząt. gazów cieplarnianych, wylesianie na ogromną skalę, utratę bioróżnorodności, marnowanie wody, zatrucie ziemi, oceanów i wód lądowych.

Chów przemysłowy zwierząt a środowisko 5–7 kg zboża. Należy pamiętać, że każdy kilogram zboża wymaga również znacznej ilości energii i wody do produkcji, przetwarzania i transportu 2 . Na uwagę zasługuje gigantyczna ilość wody zużywanej w przemysłowej hodowli zwierząt, z czego 98% wiąże się z uprawą paszy(Dawe 2018). Jedna trzecia światowych zasobów świeżej wody zużywana jest do wytwarzania produktów odzwierzęcych. Do zrobienia jednego hamburgera potrzebne jest 2498 litrów wody, czyli odpowiednik dwóch Przemysłowy chów zwierząt emituje więcej miesięcy brania pryszniców 3 . Tymczasem gazów cieplarnianych niż cały światowy pozyskiwanie kalorii z roślin jest dużo bardziej transport. Nie jest to tylko CO2, lecz także efektywne niż z produktów zwierzęcych, metan i podtlenek azotu. Metan jest np. gram białka pozyskiwany z wołowiny szczególnie istotny, ponieważ jest to znacznie wymaga sześć razy więcej wody niż białko silniejszy gaz cieplarniany. Z technicznego roślin strączkowych(Mekonnen i Hoekstra punktu widzenia ma on większy wpływ na 2012). Produkcja zwierzęca zatruwa oceany globalne ocieplenie. Stosując standardowe i zasoby słodkiej wody lądowej z powodu m.in. stuletnie ramy czasowe, metan jest uważany wysokiego zużycia nawozów. Szczególnie za 20–28 razy mocniejszy od dwutlenku przy produkcji wołowiny do środowiska węgla. Zmieniając jednak perspektywę na trafiają ogromne ilości azotu i fosforu, jednak dwudziestoletnie ramy czasowe, wpływ 24 metanu się zwiększa i staje się o 84 razy każda inna masowa hodowla zwierząt również ma znaczący wpływ na skażenie silniejszy(Intergovernmental Panel on wód.„Rolnictwo odpowiada za 80 proc. Climate Change 2014). Według raportu emisji antropogenicznego podtlenku azotu, Livestock’s Long Shadow Organizacji Narodów składnika nawozów, który spływając do Zjednoczonych do spraw Wyżywienia dużych zbiorników wodnych, może w nich i Rolnictwa(FAO), hodowla zwierząt tworzyć pustynie tlenowe” 4 . Nawozy odpowiada za 37% produkcji metanu i zanieczyszczenia pochodzące z chowu związanego z działalnością człowieka oraz przemysłowego zwierząt wciąż zwiększają 18% CO2e(Steinfeld i in. 2006). Jednak tzw. martwe strefy we wszystkich wodach, w 2009 roku naukowcy Robert Goodland od oceanów po rzeki. Liczba martwych i Jeff Anhana z World Watch Institute stref podwaja się co każde dziesięć lat od lat jasno dowiedli, że raport ten był bardzo 60. XX wieku, a od 1992 roku zwiększyła konserwatywny i przemysłowy chów zwierząt się o 75%. W tym momencie wiemy o ponad jest faktycznie odpowiedzialny za emisję 600 martwych strefach(Diaz i Rosenberg 32,6 milionów ton CO2e rocznie, czyli aż 2008). Wymieranie oraz migracje ryb i innych 51% emisji spowodowanych działalnością gatunków w tych strefach przyczynia się człowieka(Goodland i Anhang 2009). Zarazem do poważnych skutków środowiskowych globalny transport lotniczy, samochodowy, i ekonomicznych. Produkcja zwierzęca kolejowy i wodny odpowiada jedynie za 13% prowadzi także do eutrofizacji powodującej światowej emisji 1 .Chów przemysłowy jest kwitnienie alg i niskie poziomy tlenu. Kolejnym również nieefektywny. Do wyprodukowania bowiem 1 kg wołowiny potrzeba około 2 Ibidem. 1 Zob. http://www.thinkinggreen.gov.gi/education/conscious-eating-campaign/food-production-and-its-environmental-impacts(dostęp do wszystkich materiałów: 17 września 2019). 3 Zob. www.someveganfacts.com. 4 http://www.chronmyklimat.pl/projekty/eko-sknera/wiadomosci/234/mniej-miesa-to-mniejsze-emisje.

powodem zatrucia są pestycydy używane ptaków lądowych i ssaków cierpi z powodu w uprawach paszy. Połowa stężenia środków utraty siedlisk, a chów przemysłowy zwierząt owadobójczych występuje w środowisku jest jednym z najważniejszych czynników na poziomie przekraczającym dopuszczalne powodujących utratę różnorodności normy według przepisów w badanych krajach biologicznej. Udowodniono, że wypas zwierząt (Stehle i Schulz 2015). Co więcej, ponad 98% radykalnie obniża gęstość populacji wielu używanych środków owadobójczych i 95% gatunków zwierząt i roślin, np. na mongolskich środków chwastobójczych nie dociera do stepach to nadmierny wypas odpowiada gatunków docelowych, lecz jest spryskiwana za 80% spadku ilości roślinności. Z powodu po całych polach. W związku z tym substancje m.in. zmiany użytkowania ziemi na rzecz chemiczne przenoszone są do środowiska pastwisk, tempo wymierania gatunków wodnego, a wiatr przenosi je także do innych zwierząt jest dziś ponad tysiąckrotnie obszarów, takich jak osady ludzkie lub inne większe, niż byłoby w wyniku procesów siedliska, wpływając na inne gatunki. Pestycydy naturalnych. Wymierają kluczowe gatunki powszechnie stosowane w rolnictwie są mięsożerców i roślinożerców, a przyczyną na przykład toksyczne dla pszczół i innych jest m.in. konkurowanie o pastwiska i wodę, owadów zapylających. Część zabija je ryzyko przenoszenia chorób i hybrydyzacja. natychmiast, a inne mogą powodować Jako gatunek ludzki doprowadziliśmy tym zaburzenia w zachowaniu, ograniczenie samym do – według wielu naukowców – żerowania i zakłócać uczenie się. Stosowanie szóstego masowego wymierania gatunków pestycydów może znacznie zmniejszyć plony w historii ziemi. Zmiana użytkowania ziemi zapylanych krzyżowo upraw. Około 90% wpływa również na globalny obieg węgla wszystkich kwitnących roślin potrzebuje w przyrodzie, lokalne warunki pogodowe, zapylaczy, aby przetrwać. W rolnictwie prawie cykle hydrologiczne i wiele innych procesów jedna trzecia zapylania jest wykonywana przez (Dawe 2018).Jedną z ciekawych koncepcji 25 pszczoły 5 .Chów przemysłowy zwierząt jest ilustrujących wpływ człowieka na środowisko powodem wycinania lasów pod pastwiska są tzw. granice planetarne, które określają i produkcję paszy. 65% ekspansji gruntów zdolność planety do podtrzymywania i zmian użytkowania ziemi w latach 1960szeroko rozumianego życia i różnorodności -2011 wynikała z produkcji zwierzęcej(Dawe biologicznej, a zatem kluczowe czynniki 2018). Wycinanie lasów na potrzeby rolnictwa umożliwiające zamieszkanie Ziemi przez w samej Afryce Subsaharyjskiej i Południowoludzi. Wyróżnia się dziewięć granic -Wschodniej Azji może być odpowiedzialne planetarnych: zmiana klimatu, integralność nawet za 7 miliardów ton CO2e rocznie biosfery, zmiana użytkowania ziemi, zużycie (Bajželj i in. 2014). Prawie 20% wszystkich wody pitnej, napływy biogeochemiczne, światowych emisji dwutlenku węgla jest zakwaszenie oceanów, nagromadzenie spowodowanych wylesianiem. Wycinane aerozoli atmosferycznych, zubożenie warstwy lasów pozostawia również mniej drzew ozonowej w stratosferze oraz nowe twory do wchłonięcia rosnącej ilości dwutlenku (które mogą wywoływać niechciane efekty węgla w powietrzu 6 . Wylesianie, niszczenie biologiczne i geofizyczne, np. mikroplastik łąk czy sawann już teraz prawdopodobnie lub organizmy genetycznie zmodyfikowane). nieodwracalnie zmienia ekosystemy wraz Cztery z tych ogólnoświatowych procesów z ich składem gatunkowym. 26% powierzchni mają już przekroczone granice bezpieczeństwa lądowej ziemi jest wykorzystywany pod w wyniku działalności człowieka: zmiany pastwiska. Około 80% zagrożonych gatunków klimatyczne, zmiana sposobu użytkowania 5 Zob. http://www.thinkinggreen.gov.gi/education/conscious-eating-campaign/food-production-and-its-environmental-impacts. ziemi, a także wynikający przede wszystkim z rolnictwa wysoki poziom fosforu i azotu 6 Zob. http://www.thinkinggreen.gov.gi/education/conscious-eating-campaign/food-production-and-its-environmental-impacts.. napływający do wód oraz utrata integralności biosfery(będące dwoma czynnikami

najmocniej zagrażającymi życiu na Ziemi). Za artykułów spożywczych. Krótko mówiąc, przekroczeniem tych granic planetarnych stoi osoby posiadające środki finansowe przebijają w decydującej mierze chów przemysłowy biednych i zwiększają głód. W skali globalnej, zwierząt, który dodatkowo skrajnie zagraża kiedy podstawowe produkty żywnościowe kolejnym dwóm sferom: zużyciu wody pitnej (ziarna, soja, kukurydza itp.) są wykorzystywane i nowym tworom wpływającym na ekosystemy jako pasza dla zwierząt do produkcji żywności ( ibidem). pochodzenia zwierzęcego, światowa podaż żywności jest niższa w stosunku Chów przemysłowy zwierząt a kwestie społeczne do popytu, a ceny żywności są dla wielu za wysokie. Wraz ze wzrostem liczby ludności, zmniejsza się ilość dostępnej ziemi, wody, energii i innych ograniczonych zasobów. Mamy więc więcej ludzi do wyżywienia i mniej zasobów, aby to zrobić. Niedobór jest jeszcze bardziej pogłębiany przez społeczny apetyt na„zasobochłonną” żywność pochodzenia zwierzęcego 7 . Gdyby zaś ziemię wykorzystywaną dziś pod pastwiska i produkcję paszy przeznaczyć na produkcję żywności Problem głodu na świecie rzadko łączony jest dla ludzi, zniknąłby problem głodu na z produkcją odzwierzęcą. Kwestia globalnego świecie. Na diecie mięsnej pole wielkości 26 głodu i braku bezpieczeństwa żywnościowego dwóch boisk do piłki nożnej wykarmi jest często nadmiernie upraszczana, jedną osobę rocznie. Na diecie roślinnej, to sprowadzana przede wszystkim do problemu samo pole wykarmi już 14 osób rocznie 8 . niedoboru(niewystarczająca ilość żywności) lub Drugim społecznym problemem, o którym problemu dystrybucji(niewystarczający dostęp warto wspomnieć, jest rosnąca globalna do żywności). W teorii wyżywić możemy antybiotykoodporność, która wynika 9–10 miliardów ludzi, ale nie w sytuacji, gdy z nadużywania antybiotyków w chowie ogromne ilości żywności zamiast ludziom przemysłowym zwierząt. W Polsce 60% podawane są zwierzętom hodowanym na wszystkich antybiotyków stosowanych jest mięso i inne produkty. Zwierzęta są niezwykle w przemysłowej hodowli zwierząt, co daje nieefektywnymi przetwórcami żywności, około 600 ton antybiotyków rocznie. 90% jedząc znacznie więcej żywności niż produkują. z nich podawana jest masowo grupom Jednocześnie produkcja odzwierzęca (najczęściej zdrowych) zwierząt. Wynika to wymaga znacznie więcej żywności, ziemi, z potrzeby zapobiegania rozprzestrzenianiu wody i energii niż bezpośrednie spożywanie się chorób w tak intensywnym i stłoczonym żywności pochodzenia roślinnego. Większość chowie, dlatego większość zwierząt regularnie „dodatkowej” żywności jest redystrybuowana otrzymuje antybiotyki prewencyjnie. Co więcej, z dala od tych, którzy jej najbardziej potrzebują dawka podawana zwierzętom jest około i wykorzystywana jako pasza dla zwierząt trzy razy większa(140,8 mg/kg), niż wynosi do produkcji mięsa oraz innych produktów zalecana bezpieczna norma(50 mg/kg). dla tych, których na nie stać. Jako taka, Szczególnie niebezpieczne jest podawanie żywność pochodzenia zwierzęcego jest formą Krytycznie Ważnych Antybiotyków(czyli tych nadmiernej konsumpcji i niesprawiedliwej najsilniejszych, używanych także w leczeniu redystrybucji, która zmniejsza ilość dostępnej żywności i podnosi ceny podstawowych 7 Zob. https://awellfedworld.org/scarcity-vs-distribution/. 8 Ibidem.

chorób u ludzi), w czym Polska przoduje i Baylin 2017). Spożywanie mięsa wiąże się i zajmuje drugie miejsce w Europie. W związku także z innym poważnymi zagrożeniami dla z powyższym pojawiają się oporne na zdrowia, takimi jak występowanie groźnych antybiotyki i na wszelkie leki superbakterie. związków chemicznych w mięsie, m.in. kwasu Prowadzi to do sytuacji, gdy nawet drobne glikoliloneuraminowego, azotyny i azotany, urazy czy rutynowe zabiegi mogą stanowić nasyconych kwasów, żelaza hemowego, śmiertelne zagrożenie. W samej Unii czy związków N-nitrozowych i aminów Europejskiej z powodu antybiotykoodporności (Wang i in. 2016). Choroby przenoszone umiera rocznie 25 000 osób. Według drogą pokarmową najczęściej mają źródło szacunków do 2050 roku jedna osoba co w spożywanych produktach zwierzęcych, np. trzy sekundy będzie umierać z powodu w bakteriach campylobacter spp 10 czy listeria ataku bakterii odpornych na wszystkie monocytogenes 11 . Istnieje również ryzyko antybiotyki 9 . Trzecim zjawiskiem, będącym zarażenia się chorobami odzwierzęcymi, takimi skutkiem nadmiernej konsumpcji produktów jak powszechnie wykrywane taenia solium pochodzenia zwierzęcego, jest globalny (WHO 2018). kryzys zdrowia. W krajach rozwijających się, Kolejną kwestią społeczną jest to, jak wylesianie w których spożycie mięsa i innych produktów wpływa na ludy tubylcze, które tracą swoją odzwierzęcych radykalnie wzrasta(około 2/3 ziemię. Miliony rdzennych mieszkańców ma wzrostu następuje w tych rejonach)( Meat and swoje domy w lasach tropikalnych, które Meat Products, 2002), zdrowotne koszty takiej pokrywają około 9,3 miliona kilometrów diety są najbardziej widoczne. Przykładowo kwadratowych w 70 krajach. Gdy obszary w Indiach i Chinach choroby układu krążenia te są niszczone, grupy plemienne zmuszane są bardziej powszechne niż we wszystkich są do zmian. W niektórych przypadkach wziętych(Joint WHO/FAO Expert Consultation przez inne grupy, obciążając zasoby tego ekonomicznie rozwiniętych krajach razem przenoszą się one na obszary zajmowane 27 on Diet, Nutrition and the Prevention of rejonu. W innych przypadkach zmuszone and Chronic Diseases, 2002). Jednak niemal są do przeniesienia się poza lasy i do na całym świecie rośnie zachorowanie na trwałej zmiany swojego styl życia poprzez nowotwory(jasno dowiedziono, że czerwone przestawienie się na rolnictwo lub inny mięso – szczególnie to przetworzone – jest rodzaj zatrudnienia. Rzadko zdarza się, aby rakotwórcze, a w szczególności powoduje prawa tych grup do zajmowanych przez nie raka jelita grubego[WHO 2015]); jedzenie gruntów były uznawane. Ponadto prawie dowolnego przetworzonego mięsa zwiększa zawsze ignoruje się ich dogłębną wiedzę na ryzyko rozwoju raka jelita grubego, raka temat zasobów danego obszaru i sposobu żołądka, raka płuc, raka pęcherza, raka trzustki zarządzania nimi 12 . Przykładem kumulacji i raka przełyku(Boada, Henríquez-Hernández takich zdarzeń i społecznej odpowiedzi na i Luzardo 2016), cukrzycę(dzienne spożycie nie są niedawne wielotysięczne protesty tylko jednej porcji czerwonego mięsa to rdzennej społeczności w Brazylii(w obozie wzrost ryzyka zachorowania na cukrzycę typu protestacyjnym„Wolna Ziemia”) po przejęciu drugiego[Tilman i Clark 2014]), choroby władzy przez Jaira Bolsonaro, skrajnie układu krążenia(śmiertelność z powodu prawicowego prezydenta, wybranego m.in. chorób krążenia radykalnie wzrasta przy dzięki wsparciu potężnego agrobiznesu, spożywaniu mięsa[Bernstein i in. 2010]), który rozpoczął szeroko zakrojony atak na zapalenie uchyłków(Cao i in. 2018), przewlekłą niewydolność wątroby(Etemadi i in. 2017), a także liczbę osób otyłych(Rouhani 10 Zob. https://www.food.gov.uk/science/microbiology/campylobacterevidenceprogramme. i in. 2014) i ataków serca(Wang, Campos 11 Zob. https://www.food.gov.uk/science/microbiology/fds. 9 Zob. https://akcje.ciwf.pl/page/23378/petition/1. 12 Zob. https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/deforestation-human-costs.

terytoria plemion. Bolsonaro zapowiedział zagrożona jest demokracja i zasada państwa zamrożenie granice nowych rezerwatów prawa. Ekspert ten twierdzi, że zmiany tubylczych, cofnięcie statusu ochronnego klimatyczne„grożą cofnięciem ostatnich części obecnych rezerwatów i uwolnienie 50 lat” rozwoju w poprawie globalnego komercyjnego rolnictwa i pozwolenie na zdrowia i zmniejszeniu ubóstwa. Mogą wydobycie na innych terenach, takich jak doprowadzić do ubóstwa kolejne ponad słynne, największe brazylijskie terytorium 120 milionów ludzi do 2030 roku. Najgorsze Yanomami. Rezerwat ten od dawna cierpi konsekwencje kryzysu klimatycznego z powodu obecności nielegalnych górników poniosą najubożsi, ponieważ skutki katastrofy złota, zwanych garimpeiros, których interesy klimatycznej najbardziej dotkną właśnie Bolsonaro również obiecał chronić. Rdzenni najmniej rozwinięte kraje i rejony. Nawet przywódcy protestują także przeciwko decyzji w najbardziej optymistycznym scenariuszu, rządu o przekazaniu odpowiedzialności gdy temperatura wzrośnie jedynie o 1,5°C za rezerwaty do ministerstwa rolnictwa do 2100 roku, skrajne temperatury w wielu kontrolowanego przez członków potężnego regionach spowodują wśród uboższej ludności lobby rolniczego, które od dawna sprzeciwia brak bezpieczeństwa żywnościowego, się lokalnym prawom do ziemi. W ostatnim mniejsze dochody i pogarszający się stan czasie nastąpił wzrost liczby inwazji na ziemie zdrowia. Wiele osób będzie musiało wybierać autochtoniczne – takie jak rezerwat Uru-eumiędzy głodem a migracją. Znany nam dziś -wau-wau w stanie Amazon w Rondônia – kryzys uchodźczy jest niczym w porównaniu przez grabieżców, leśników i rolników, którzy z nadchodzącymi falami uchodźców poczuli się ośmieleni retoryką Bolsonaro. klimatycznych. Zmiana klimatu niesie ze sobą Zagroził on również, że zmieni konstytucję, ogromne konsekwencje dla podstawowych która zabrania komercyjnego rolnictwa 28 na terytoriach rdzennej ludności i zgodnie praw człowieka, w tym dla życia, żywności, mieszkań, dostępu do wody i prądu, a także z którą górnictwo jest dozwolone tylko za przyzwoitej pracy 15 . Zmagające się z tym rządy zgodą Kongresu 13 . Największym problemem będą musiały przeprowadzić poważne zmiany w Ameryce Południowej pozostaje jednak społeczne i przekształcenia gospodarcze. Będą nadal produkcja wołowiny. W samych mogli ogłaszać„klimatyczne stany wyjątkowe”, latach 1990–2005 była odpowiedzialna wzmacniać władzę państwa i ograniczać za 71% całkowitego wylesiania w tym prawa człowieka. Z pewnością nastąpi wzrost rejonie, w porównaniu z nieco ponad 17% populizmów z powodu niepopularnych, ale w przypadku wszystkich innych czynników koniecznych decyzji wynikających z kryzysu. Co produkcji rolnej razem wziętej 14 . więcej, wzrost nierówności prawdopodobnie Zmiany klimatu, na które tak wielki wpływ ma przemysłowy chów zwierząt, zagrażają prawom człowieka. W raporcie ONZ z 2019 roku(ONZ 2019) mowa jest o ryzyku nadejścia spowoduje rozwój ksenofobii, nacjonalizmu, homofobii i rasizmu, tak jak się to dzieje zawsze, gdy pojawiają się duże grupy wykluczonych 16 . nowej ery„apartheidu klimatycznego”, w której tylko bogaci mogą wykupić sobie drogę wyjścia z rosnącego upału, głodu i lokalnych konfliktów, a nawet wojen. Philip Alston, profesor prawa i sprawozdawca ONZ ds. nędzy i praw człowieka, twierdzi, że 13 Zob. https://www.theguardian.com/world/2019/apr/24/brazil-indigenous-people-bolsonaro-protest. 14 Zob. https://www.ucsusa.org/global-warming/stop-deforestation/drivers-of-deforestation-2016-beef-cattle. 15 Zob. https://news.un.org/en/story/2019/06/1041261. 16 Zob. https://oko.press/wielkie-zagrozenie-dla-demokracji-i-praw-czlowieka-nie-nie-ze-strony-kaczynskiego/.

Rozwiązanie? Rozwiązania wszystkich powyższych problemów(najlepiej w połączeniu z innymi działaniami) – zniszczenia środowiska, klęsk żywiołowych, zdrowia publicznego, głodu na świecie, odbierania ziem ludom tubylczym, lokalnych konfliktówy, fal uchodźców klimatycznych, itp. – można upatrywać w zakończeniu chowu przemysłowego zwierząt i roślinne diecie lub przynajmniej radykalnym ograniczeniu produktów zwierzęcych w diecie przez ludzkość. którego jesteśmy świadkiem, i którego skutki dotkną wszystkich (szczególnie kraje najsłabiej rozwinięte), będzie się utrzymywał. Greenpeace twierdzi, że jego wizja ekologicznego rolnictwa ze„sprawiedliwym” podziałem produktów pochodzenia zwierzęcego „pozwoli zbudować świat bez nierówności w dostępie do zasobów i zagwarantuje dostęp do zdrowej i odpowiedniej kulturowo diety”( ibidem). Należy sobie zadać w tym kontekście fundamentalne pytanie, czym jest sprawiedliwość – czy – równym dostępem do(niezdrowej, nieetycznej, szkodliwej dla środowiska i społeczeństw) konsumpcji, Greenpeace w swoim raporcie Mniej znaczy czy też ochroną przed konsekwencjami więcej proponuje, aby o 50% zmniejszyć nadmiernego spożycia produktów zwierzęcych globalną produkcję oraz i spożycie produktów dla obecnych i przyszłych pokoleń? Kiedy odzwierzęcych. Apeluje o dojście do tego ONZ(Steinfeld i in. 2006) ostrzega, że celu poprzez wprowadzenie ich wizji tzw. światowa konsumpcja mięsa podwoi rolnictwa ekologicznego, pozwalającego się w latach 2000–2050, a„wzrosty” te na takie ograniczenie produkcji mięsa wynikają przede wszystkim z podwyższonej i nabiału, które umożliwiłoby bezpieczeństwo konsumpcji w krajach o niższych i średnich żywnościowe oraz zdrowie przy jednoczesnym dochodach(które także poniosą najdotkliwsze zachowaniu różnorodności biologicznej konsekwencje zmian klimatu), jedynym 29 i ochronie klimatu. Aktywiści Greenpeace rozwiązaniem zdaje się zatrzymanie tego chcieliby przede wszystkim zmniejszyć wzrostu w krajach mniej rozwiniętych obszar pastwisk i pól przeznaczonych na i radykalne zmniejszenie konsumpcji uprawę paszy(przywracając tam np. lasy) produktów pochodzenia zwierzęcego i tym samym zmniejszyć ilość zwierząt w krajach zamożnych. Racją jest natomiast, że hodowlanych, ograniczyć spożycie mięsa należałoby za wszelką cenę uniknąć obciążenia i marnowanie żywności. Wypracowali oni najbiedniejszych społeczności największymi także model ekologicznego chowu zwierząt konsekwencjami radykalnego ograniczenia (Dawe, 2018). Niestety, model ten wydaje się produktów pochodzenia zwierzęcego, się być bardzo zachowawczy. Greenpeace szukać godnych rozwiązań dla obecnych słusznie odnosi się do sprawiedliwego hodowców zwierząt i że„odpowiednio podziału i odpowiedzialności regionów.Jednak dzielone pomiędzy różne regiony świata proponowana przez tę organizację recepta, i różne warstwy społeczne powinny być czyli – zmniejszenie spożycia produktów również obciążenia etyczne, społeczne, zwierzęcych w obszarach wysoko rozwiniętych gospodarcze, środowiskowe i zdrowotne (takich jak Zachód czy Argentyna, w których wynikające z konsumpcji produktów w ostatnich 40 latach widoczny był stabilny pochodzenia zwierzęcego”(Dawe 2018). poziom spożycia mięsa), przy jednoczesnym Autorzy wspomnianego wcześniej raportu zwiększeniu dostępności produktów Livestock and Climate Change(Goodland zwierzęcych w krajach gorzej rozwiniętych i Anhang 2009) twierdzą z kolei, że jedyną i umiarkowanego wzrostu spożycia u osób skuteczną strategią, która będzie skutkować mniej zamożnych, choć pozornie sprawiedliwa, znaczącą redukcją emisji gazów cieplarnianych, powoduje, że globalny kryzys ekologiczny, jest wymiana produktów pochodzenia zwierzęcego na alternatywy roślinne,

nie zaś zastępowanie jednego produktu zwierzęcego drugim, który ma minimalnie mniejszy negatywny wpływ na środowisko. Przekonują również, że taka wymiana opłaca się producentom, w których interesie również nie leżą nasilające się anomalie pogodowe i katastrofy klimatyczne. Roślinne alternatywy, na które mogą się przestawić, kosztują mniej, są zdrowsze, a jednocześnie smakują podobnie jak ich zwierzęce odpowiedniki. Z ekonomicznego punktu widzenia może się także okazać, że uprawa roślin paszowych będzie mniej dochodowa niż roślin na biopaliwa, zakładając wciąż rosnący popyt na ropę. Ponadto produkcja roślinna to nowe miejsca pracy, do których zatrudnieni mogą zostać dodatkowi pracownicy, lecz także przekwalifikowani ci, którzy obecnie pracują w branży produktów zwierzęcych. innych dziedzinach, nawet całkowite usunięcie nierówności społecznych(które, jak wiemy, wzrosną wraz z ocieplaniem się klimatu) nie uchroni nas przed utratą powyższych zasobów, albowiem efekty degradacji środowiska są do pewnego stopnia najbardziej demokratyczne ze wszystkich zjawisk. Ochrona socjalna, sprawny proces dystrybucji dóbr ani ład społeczny nie mogą być osiągnięte programami, które całkowicie pomijają dostęp(dzisiaj i w przyszłości) do niezbędnych do życia zasobów i jakości życia. Choć polityka społeczna zaczyna powoli uwzględniać zrównoważony rozwój, nadal skutecznie ignoruje największą przyczynę globalnego ocieplenia, zatrucia środowiska, ale także globalnego kryzysu zdrowia, jaką jest przemysłowy chów zwierząt i nadmierna konsumpcja produktów odzwierzęcych. Gdyby cała ludzkość przeszła na dietę roślinną(lub znalazła inny sposób na zakończenie chowu przemysłowego zwierząt – jednym z rozwiązań może być 30 powszechność i opłacalność tzw. czystego mięsa wyhodowanego w laboratorium bez udziału zwierząt), moglibyśmy zwrócić lasom pięć miliardów gruntów wielkości boisk do piłki nożnej 17 . Samo radykalne ograniczenie spożywania przez ludzkość produktów zwierzęcych mogłoby spowodować 20–40% ograniczenie ryzyka wzrostu wyginięcia gatunków ptaków oraz średnich i dużych ssaków do 2060 roku. Gdyby zaś społeczeństwa wysoko rozwinięte zaprzestały spożywania mięsa, zredukowalibyśmy zużycie wody o około 36%(Hoekstra 2012). Być może nadszedł czas, aby zmienić myślenie o polityce społecznej. Jeżeli widzimy ją jako zespół długofalowych działań mających na celu doprowadzenie do sprawnego funkcjonowania całego społeczeństwa, nie możemy pomijać stanu planety i, co za tym idzie,- dostępu do czystego powietrza czy bądź wody i ochrony przed chorobami cywilizacyjnymi. Nawet najlepsza polityka społeczna we wszystkich 17 Zob. https://awellfedworld.org/scarcity-vs-distribution/. Być może nadszedł także czas, aby polityką społeczną objąć i istoty pozaludzkie. Gdyby zwierzęta(a może w dalszej perspektywie także ziemię) potraktować jako(istotnych, a nawet równoprawnych) aktorów społecznych, należałoby stworzyć takie polityki, które uchronią zwierzęta hodowlane przed eksploatacją, a zwierzęta dzikie przed wyginięciem, będącym w znacznej mierze skutkiem eksploatacji tych pierwszych. Chroniąc życie zwierząt, mielibyśmy szansę uchronić także życie ludzkie, w tym przyszłe pokolenia, które będą przegrane, jeśli nie zatrzymamy katastrofy klimatycznej. Co więcej, polityka społeczna głównego nurtu zdaje się nie doceniać długofalowych skutków zaniedbań dotyczących moralności publicznej – rozumianej nie jako zbiór nakazów i zakazów, regulacja życia seksualnego i praw reprodukcyjnych, czy powiązanej z jakąkolwiek religią, lecz jako poziomu empatii społeczeństw, poziomu dopuszczalności okrucieństwa wobec innych. Jeżeli możliwe jest masowe, tak daleko idące, uprzedmiotowienie zwierząt hodowlanych, że są one„produktami” a nie istotami czującymi, niemożliwe zdaje się doprowadzenie za pomocą jakiejkolwiek polityki społecznej do społeczeństwa zdrowego i szczęśliwego,

w którym żadne inne uprzedmiotowienie(np. wobec pewnych grup społecznych – kobiet, osób LGBTQIAP, osób o innym kolorze skóry, niepełnosprawnych itp.) nie występuje. Jeżeli jako społeczeństwo pozwalamy na zjawisko uprzedmiotowienia w ogóle, to staje się ono dopuszczalne i może dotknąć każdej grupy, nie tylko zwierząt. Gdy w świetle prawa torturuje się jedne istoty na masową skalę, a zabrania krzywdy wobec innych, doprowadza się do społecznego rozdwojenia jaźni. Tworzymy programy społeczne zwalczające przemoc, ale kupujemy produkty będące jej efektem. Ścigamy gwałty, ale nie reagujemy na przymusową inseminację milionów samic innych gatunków. Tworzymy religie z przykazaniami mówiącymi o nie zabijaniu, jednocześnie godząc się na codzienny, masowy mord. Ciężko także przewidzieć długofalowe skutki masowego społecznego wypierania tego, skąd nasze pożywienie i inne produkty naprawdę pochodzą. Jako społeczeństwa używamy słów, którymi sami się okłamujemy (kotlet/mięso/wołowina/wieprzowina zamiast krowa/świnia/martwe, zabite za naszym przyzwoleniem zwierzę). Poza ochroną środowiska polityka społeczna powinna więc zadbać o zdrowie publiczne i dobrostan psychiczny społeczeństwa. Bibliografia • Bajželj B. i in.(2014). Importance of food-demand management for climate mitigation,„Nature Climate Change”, 4(10) s. 924–929. • Bernstein A. M. i in.(2010). Major dietary protein sources and risk of coronary heart disease in women,„Circulation” 122(9), s. 876–883. • Boada L. D., Henríquez-Hernández, L. A., Luzardo, O. P.(2016). The impact of red and processed meat consumption 31 on cancer and other health outcomes: Epidemiological evidences,„Food and Chemical Toxicology: An International Journal Published for the British Industrial Biological Research Association” 92, s. 236–244. • Cao Y. i in.(2018). Meat intake and risk of diverticulitis among men,„Gut” 67(3), s. 466–472. • Dawe A.(2018). Mniej znaczy więcej. Warszawa: Greenpeace. • Diaz R. J., Rosenberg, R.(2008). Spreading dead zones and consequences for marine ecosystems,„Science” 321(5891), s. 926–929. • Etemadi A. i in.(2017). Mortality from different causes associated with meat, heme iron, nitrates, and nitrites in the NIH-AARP Diet and Health Study: population based cohort study,„BMJ(Clinical research ed.)” 357, s. j1957. • Goodland R., Anhang, J.(2009). Livestock and climate change,„World Watch Magazine” 22(6), listopad/grudzień 2009. • Hoekstra A. Y.(2012). The hidden water resource use behind meat and dairy,„Animal Frontiers”, 2(2), s. 3–8. • Intergovernmental Panel on Climate Change(2014). Climate Change 2013 – The Physical Science Basis: Working Group I Contribution to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge: Cambridge University Press. • Joint WHO/FAO Expert Consultation on Diet, Nutrition and the Prevention of and Chronic Diseases(2002). Diet, nutrition and the prevention of chronic diseases: report of a joint WHO/FAO expert consultation, Geneva, 28 January-1 February 2002. Geneva: World Health Organisation. • Meat and Meat Products(2002). FAO Food Outlook, nr 4, s. 11. • Mekonnen M. M., Hoekstra, A. Y.(2012). A Global Assessment of the Water Footprint of Farm Animal Products, „Ecosystems” 15(3), s. 401–415. • ONZ(2019). Climate change and poverty. Report of the Special Rapporteur on extreme poverty and human rights. Nowy Jork: Organizacja Narodów Zjednoczonych.

• Rouhani M. H. i in.(2014). Is there a relationship between red or processed meat intake and obesity? A systematic review and meta-analysis of observational studies,„Obesity Reviews: An Official Journal of the International Association for the Study of Obesity” 15(9), s. 740–748. • Stehle S., and Schulz, R.(2015). Agricultural insecticides threaten surface waters at the global scale, Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 112(18), s. 5750–5755. • Steinfeld H. i in.(2006). Livestock’s long shadow. Geneva: FAO. • Tilman D., Clark, M.(2014). Global diets link environmental sustainability and human health,„Nature” 515(7528), s. 518–522. • Wang D., Campos, H., Baylin, A.(2017). Red meat intake is positively associated with non-fatal acute myocardial infarction in the Costa Rica Heart Study,„The British Journal of Nutrition” 118(4), s. 303–311. • Wang X. i in.(2016). Red and processed meat consumption and mortality: dose-response meta-analysis of prospective cohort studies,„Public Health Nutrition” 19(5), s. 893–905. • WHO(2015). IARC Monographs evaluate consumption of red meat and processed meat, The International Agency for Research on Cancer Press Release. Nr. 240, 26 października. • WHO(2018). Healthy diet. Fact sheet No. 394. Genewa: World Health Organisation. 32

Warszawskie Debaty o Polityce Społecznej to wspólne przedsięwzięcie Fundacji im. Friedricha Eberta i Fundacji Międzynarodowe Centrum ds. Badań i Analiz ICRA. Celem projektu jest popularyzacja progresywnych idei w obszarze polityki społecznej przy użyciu argumentów naukowych. Przewodnim motywem cyklu jest wielowymiarowa analiza polityki społecznej: w kontekście międzynarodowym, w stosunku do innych obszarów polityki publicznej oraz w różnych horyzontach czasowych. Każdemu tematowi poświęcane jest seminarium z gościem-ekspertem, które jest otwarte dla szerokiej publiczności, oraz ekspercka publikacja, zawierająca rekomendacje dla polityki społecznej. www.icra.pl www.feswar.org.pl Wydawca: Friedrich-Ebert-Stiftung, Przedstawicielstwo w Polsce wspólnie z Fundacją Międzynarodowe Centrum Badań i Analiz(ICRA) Nieodpłatna dystrybucja: Friedrich-Ebert-Stiftung, Przedstawicielstwo w Polsce ul. Podwale 11, 00-252 Warszawa lub Fundacja Międzynarodowe Centrum Badań i Analiz(ICRA) ul. Skarbka z Gór 132E/61, 03-287 Warszawa © 2019 by Friedrich-Ebert-Stiftung, Przedstawicielstwo w Polsce ul. Podwale 11, 00-252 Warszawa www.feswar.org.pl Wszelkie prawa zastrzeżone. Komercyjne użycie materiałów wydanych przez Fundację im. Friedricha Eberta jest zabronione bez pisemnej zgody Fundacji. Redakcja: Maciej Kropiwnicki, Michał Polakowski, Dorota Szelewa, Bastian Sendhardt Layout, skład i druk: MUFU.pl, Warszawa Autorzy ponoszą odpowiedzialność za swoje wypowiedzi zawarte w tej publikacji. Wypowiadane twierdzenia nie muszą w całości korespondować ze stanowiskiem Fundacji im. Friedricha Eberta(Friedrich-Ebert-Stiftung). Printed in Poland 2019 ISBN 978-83-64062-38-4