K Пр ijó ед w ставництво в Україні та Білорусі n Polityka Ukrainy wobec Polski: spojrzenie z Warszawy WOJCIECH KONOŃCZUK Listopad 2018 n Obecna sytuacja w stosunkach polsko-ukraińskich wygląda paradoksalnie. Z jednej strony obie strony mają rozliczne wspólne interesy, rozwija się współpraca wojskowa i gospodarcza, a Polska jest głównym krajem migracji Ukraińców. Z drugiej jednak strony cieniem na kontakty między Warszawą a Kijowem kładzie się trudna historia, która doprowadziła do największego po 1991 roku pogorszenia się stosunków wzajemnych. n Ukraińscy decydenci nigdy nie zdefiniowali, czego tak naprawdę Ukraina chce od Polski i jakie jest miejsce Warszawy w ukraińskiej polityce zagranicznej. Jest jasne, że przyjęta kilkanaście lat temu koncepcja„polskiego adwokata” wymaga dostosowania do nowych warunków. Oba państwa podkreślają, że wspólnym zagrożeniem jest neoimperialna polityka Rosji, jednak wyłącznie na tym trudno jest zbudować trwały fundament współpracy. n W dającej się przewidzieć przyszłości historia pozostanie głównym problemem w stosunkach polsko-ukraińskich. Celem obu stron powinno być zneutralizowanie wpływu sporów historycznych na bieżącą agendę relacji dwustronnych. Decydenci w Kijowie powinni pamiętać, że działania ukraińskie na polu historii(w tym np. zakaz polskich ekshumacji) zawężają pole dla działań każdego polskiego rządu wobec Ukrainy.

Kijów WOJCIECH KONOŃCZUK| POLITYKA UKRAINY WOBEC POLSKI: SPOJRZENIE Z WARSZAWY Spis treści Ukraina po rewolucji godności............................................... 4 Historia jako główny problem................................................ 4 W poszukiwaniu ukraińskiej„doktryny Giedroycia”.............................. 6 Realne wymiary współpracy................................................. 7 Wnioski i rekomendacje..................................................... 8 1. Neutralizacja wpływu historii.......................................... 8 2. Czego Ukraina chce od Polski?......................................... 9 3. Odbudowa zaufania i lepsza komunikacja............................... 9 3

Kijów WOJCIECH KONOŃCZUK| POLITYKA UKRAINY WOBEC POLSKI: SPOJRZENIE Z WARSZAWY Obecna sytuacja w stosunkach polsko-ukraiń skich wygląda dość paradoksalnie. Z jednej strony obie strony mają rozliczne wspólne interesy, wiele spraw międzynarodowych postrzegają w podobny sposób, w tym zagrożenie ze strony Rosji, rozwija się współpraca wojskowa i gospodarcza, a obec ność około miliona ukraińskich migrantów w Pol sce stworzyła nowy kontekst społeczny dla roz woju relacji dwustronnych. Z drugiej jednak strony cieniem na kontakty między Warszawą a Kijowem kładzie się trudna historia, która – w związku ze zmianami w politykach historyczny obu państw – doprowadziła do największego po 1991 roku po gorszenia się stosunków wzajemnych. Mimo że spory historyczne wywołują silne emocje po obu stronach granicy i zdominowały przekaz medial ny, to nie wpłynęły na zmianę retoryki politycznej ani Polski ani Ukrainy, które niezmiennie podkre ślają strategiczne znaczenie relacje. Celem tego tekstu jest przede wszystkim próba pokazanie polityki Kijowa wobec Polski z perspek tywy polskiego badacza. Pierwsza jego część jest przeglądem najważniejszych wymiarów stosun ków dwustronnych, zaczynając od historii, która stała się głównym problemem i doprowadziła do deficytu zaufania. Znalazły się w niej także rozważania na temat tego, czy Ukraina posiada koncepcję polityczną wobec swojego zachodnie go sąsiada. Druga część składa się wniosków i rekomendacji dotyczących przyszłości relacji pol sko-ukraińskich. Autor wychodzi z założenia, że potrzebna jest pogłębiona refleksja na ten temat, odpowiadająca na nowe wyzwania i dostosowa na do zmian, jakie zachodzą w obu krajach. Ukraina po rewolucji godności Należy wyjść od stwierdzenia, że Ukraina 2018 bar dzo różni się od Ukrainy 2013 roku. Rewolucja god ności wywołała fundamentalne zmiany, które choć w większości są korzystne, to dla relacji polsko-ukraiń skich przyniosły nowe wyzwania, doprowadzając do najważniejszego w ciągu ostatniego ćwierćwiecza ich przewartościowania. Konsekwencją wydarzenia z 2014 roku stał się przyspieszony proces budowy i wzmacniania ukraińskiej tożsamości państwowej. Wyjście Ukrainy ze sfery wpływów rosyjskich i jed noznaczny wybór kierunku zachodniego jako stra tegicznego nie tylko przez elity, ale po raz pierwszy przez ogromną większość społeczeństwa są być może najbardziej doniosłą zmianą międzynarodową na kontynencie europejskim w ciągu ostatnich dzie sięcioleci. Następstwem tego jest powstawanie no wej Ukrainy, która w sposób zasadniczy wpływa na sytuację w całym regionie. Trwająca wojna z Rosją nie jest oczywiście tożsama z natychmiastową eu ropeizacją Ukrainy, ale wyraźny skręt na Zachód po zostanie kierunkiem bezalternatywnym. Nie może już być powrotu do dawnego modelu relacji ukraiń sko-rosyjskich, gdyż Kijów nieodwracalnie uzyskał podmiotowość. Proces zmian rozpoczęty na Ukrainie po 2014 roku pozostaje jednak niezakończony i przed Ukrainą stoi bardzo wiele wyzwań większych nawet niż Rosja, w tym m.in. systemowa korupcja, rozczarowujący pro ces reform i zbyt powolna transformacja systemu politycznego. Nie ma wątpliwości, że europeizacja Ukrainy będzie trudna i zajmie jeszcze wiele lat, ale można mieć nadzieję, że zakończy się sukcesem. Wydarzenia z ostatnich czterech lat pokazują zara zem, że słabe i skorumpowane państwo ukraińskie w relacjach z sąsiadami potrafi walczyć o swoje in teresy. Chodzi przede wszystkim o Rosję, która chy ba jeszcze nie zrozumiała, że wojnę z Ukraina prze grała, gdyż – co zauważył już pół wieku temu znany polski publicysta polityczny Juliusz Mieroszewski – Ukraińców z reguły nie docenia. Nowa asertyw ność Kijowa ujawniła się również w relacjach z inny mi sąsiadami: Węgrami, Polską, Rumunią, Białoru sią i nawet Unią Europejską. W specyficzny sposób ujawniła się w relacjach z Polską, gdyż przyczyniła się do aktywizacji sporów o historię. Historia jako główny problem Jest oczywiste, że najpoważniejszym – i w gruncie rzeczy jedynym naprawdę trudnym – problemem w stosunkach polsko-ukraińskich jest kwestia historii. Waga tego tematu sprawia, że istotna część tego tekstu dotyczy musi analizy sporów historycznych. Chodzi przede wszystkim o ocenę wydarzeń, które miały miejsce w czasie drugiej wojny światowej mię 4

Kijów WOJCIECH KONOŃCZUK| POLITYKA UKRAINY WOBEC POLSKI: SPOJRZENIE Z WARSZAWY dzy Polakami a Ukraińcami na Wołyniu i Galicji. W Polsce nie ma sporu co do interpretacji tych wyda rzeń. Nie wdając się w szczegóły – polscy historycy zgadzają się, że w latach 1943-1945 UPA przepro wadził celową czystkę etniczną, która zmierzała do usunięcia polskiej ludności z tych terenów. W trakcie tych zbrodni śmierć poniosło do 100 tys. Polaków, głównie ludności cywilnej. W rezultacie akcji odwe towych z rąk polskich oddziałów zginęło kilkanaście tysięcy Ukraińców, w większości cywilów. Na Ukrainie te tragiczne wydarzenia oceniane są inaczej. W mediach i wśród publicystów często przedstawia się problem historii jako„konflikt mię dzy polską i ukraińską prawdą” 1 . Jest to jednak da lece nieprecyzyjne, gdyż w istocie nie ma„strony polskiej i„strony ukraińskiej” w ocenach, tego, co się wówczas wydarzyło między dwoma narodami. Na Ukrainie są przecież historycy, którzy piszą o Woły niu jako o„ludobójstwie przeciwko Polakom”(m.in. Jarosław Hrycak). Wśród zachodnich historyków spór jest zaś głównie o to, czy Rzeź Wołyńską na zywać ludobójstwem, ale panuje konsensu, co do tego, że była to przeprowadzona z premedytacją akcja antypolska(np. prace amerykańskich history ków Timothy’ego Snydera, czy Jareda McBride’a). Temat Wołynia jest dla dzisiejszej Ukrainy niewy godny i wolałaby go uniknąć, ale zmuszona jest reagować ze względu na działania Polski 2 . W rezul tacie w swojej polityce historycznej Kijów przyjął strategię symetrii winy, co sprowadza się do prze konania, że miała miejsce wojna polsko-ukraińska, w trakcie której obie strony popełniły porówny walne zbrodnie. Taki obraz, będący powtórzeniem wersji lansowanej przez Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej, główny ośrodek kreowania ukraińskiej polityki historycznej, dominuje również w artyku łach ukraińskich dziennikarzy i wypowiedziach eks pertów i polityków. Warto przy tym zauważyć, że apologetyczna wizja UPA promowana przez Ukra iński IPN podzielana jest tylko przez część społe czeństwa. Według niedawnych badań socjologicz 1. Dobrym przykładem jest tytuł książki„Війна двох правд. Поляки та українці у кривавому ХХ столітті”(red. В. Кипиани), Kijów 2017. 2. T. A. Olszański, Wielka dekomunizacja. Ukraińska polityka historyczna czasu wojny, Ośrodek Studiów wschodnich, 2017, https://www.osw.waw. pl/pl/publikacje/punkt-widzenia/2017-09-13/wielka-dekomunizacja nych, 24% Ukraińców postrzega działalność UPA pozytywnie, 20% neutralnie, a 29% negatywnie 3 . Polityka Ukraińskiego IPN i objęcie w końcu 2015 roku rządów w Polsce przez Prawo i Sprawiedli wości, dla której polityka historyczna stała się jed nym z priorytetów(czego efektem uchwała Sejmu RP z lipca 2016 roku uznająca Zbrodnię Wołyńską za ludobójstwo), sprawiło, że istniejący wcześniej konflikt pamięci znacząco się zaostrzył. To zaś musiało przełożyć się na atmosferę w stosunkach dwustronnych. Polsko-ukraińskie dyskusje o trud nej historii, choć zaczęły się w latach 90., to po 2014 roku stały się trudniejsze, również dlatego, że poziom pluralizmu w ukraińskich dyskusjach historycznych znacząco się zmniejszył. Spory historyczne rozgorzały w kwietniu 2015 roku, gdy Rada Najwyższa podjęła decyzję o uznaniu UPA za bojowników o niepodległość Ukrainy. Stało się to przy tym kilka godzin po proukraińskim wystąpieniu w parlamencie Ukrainy prezydenta Bronisława Ko morowskiego, co przez Warszawę zostało uznane za działanie celowe i faktyczny„policzek”. W Polsce niezadowolenie wywołuje heroizacja przywódców UPA takich jak np. Roman Szuchewycz, odpowie dzialnych za masowe zbrodnie przeciwko Polakom. W kwietniu 2017 roku strona ukraińska wstrzymała wydawanie zezwoleń na polskie prace poszukiwaw cze i ekshumacyjne na Ukrainie. Zakaz dotyczy przy tym nie tylko ofiar Rzezi Wołyńskiej, ale objął tery torium całej Ukrainy, w tym m.in. ofiary wojny pol sko-bolszewickiej z 1920 roku. Decyzja Kijowa była odpowiedzią na rozbiórkę w kwietniu 2017 roku po mnika UPA w Hruszowicach, co stało się w wyniku decyzji administracyjnej wójta miejscowej gminy. W latach 2014–2017 w Polsce doszło do wanda lizmów wobec kilkunastu pomników i mogił UPA. Jednocześnie w tym samym czasie ucierpiało kilka polskich cmentarzy i miejsc pamięci na Ukrainie. Obowiązujący już ponad półtora roku zakaz pol skich ekshumacji Warszawa uznaje za działanie nie proporcjonalne i krok, który trudno jest wytłumaczyć również z etycznego punktu widzenia. 3. T. Stryjek, J. Konieczna-Sałamatin, N. Otrishchenko, O pamięci współczesnych Polaków i Ukraińców w świetle badań z początku 2018 r., ISP PAN, 15 maja 2018, http://konieczna-salamatin.eu/pliki/ CC_15maja_udostepniona.pdf 5

Kijów WOJCIECH KONOŃCZUK| POLITYKA UKRAINY WOBEC POLSKI: SPOJRZENIE Z WARSZAWY Po przyjęciu w styczniu 2018 roku przez Sejm nowelizacji ustawy o IPN, która przewiduje karę za negowanie zbrodni nacjonalistów ukraińskich Kijów zareagował bardzo negatywnie, doma gając się zmiany tych zapisów. Do kolejnego zgrzytu doszło w lipcu 2018 roku, kiedy w 75. rocznicę tzw. krwawej niedzieli(w 1943 roku UPA zaatakowała niemal 100 polskich wiosek) prezy dent Andrzej Duda złożył wizytę na Wołyniu, zaś prezydent Petro Poroszenko odwiedził Sahryń w Polsce, gdzie w marcu 1944 roku polskie od działy dokonały mordów na ukraińskich miesz kańcach. Stronom nie udało się porozumieć w sprawie wspólnych obchodów kolejnej rocznicy, jednak wizyta ukraińskiego prezydenta w miejscu pamięci bez związku z rocznicą tragicznych wy darzeń, zaś bezpośrednio w trakcie polskich ob chodów Zbrodni Wołyńskiej, została odebrane w Polsce jako kolejne potwierdzenie przejmowania przez Ukrainę podejścia mówiącego o symetrii win. Ostatnim tego przykładem jest przyjęcie 8 listopada przez Radę Najwyższą Ukrainy uchwa ły o wysiedleniu z Polski ludności ukraińskiej w latach 1944-1951, w której oskarżono Polskę o bycie„kolonizatorem”, a jednocześnie nie zapisa no, że wina za deportację Ukraińców spoczywa na reżimie komunistycznym Polski i Związku So wieckiego 4 . Pogłębiający się po 2014 roku polsko-ukraiński konflikt pamięci generuje wiele emocji po obu stronach i przykuwa uwagę mediów, których sze roko informują o kolejnych sporach historycz nych. Choć, jak zostanie to pokazanie w dalszej części tekstu, nie wpływa to blokująco na inne wymiary współpracy dwustronnej, to z pewno ścią przyczynia się do pogorszenia ogólnego jej klimatu. Ważne jest również, że z polskiego punktu widzenia działania ukraińskie radykali zują część polskich wyborców(zgodnie z logiką „Dlaczego Polska ma wspierać państw, które blo kuje polskie ekshumacje?”), co podnosi dla każ dego polskiego rządu cenę angażowania się w pozytywne działania na rzecz Ukrainy. 4. Dodatkowo w tekście wyjaśniającym, dołączonym do ustawy, znalazły się słowa, że„Według prawa międzynarodowego wszystkie zastosowane działania noszą znamiona ludobójstwa etnicznego naro du ukraińskiego". http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc34?id=& pf3511=64438&pf35401=461266 W poszukiwaniu ukraińskiej„doktryny Giedroycia” Po 1989 roku demokratyczna Polska przyjęła jako podstawę swojej polityki wschodniej kon cepcje wypracowane po drugiej wojnie światowej przez wychodzące na emigracji pismo„Kultura”, na czele którego stał Jerzy Giedroyc. Zakładały one m.in. bezsprzeczne uznanie pojałtańskiej granicy wschodniej i strategiczne znaczenie nie podległej Ukrainy. Polska, jako pierwsze panstwo na świecie uznała niepodległość Ukrainy, a kolej ne polskie rządy konsekwentne wspierały młode państwo ukraińskie, jego podmiotowości, wysiłki na rzecz demokratyzacji, integracji europejskiej, przypominanie o sprawie ukraińskiej na arenie międzynarodowej pod nieformalnym hasłem „Ukraina to nie Rosja”. Polska była także jednym z niewielu państw europejskich, które w swojej polityce wobec Europy Wschodniej konsekwent nie trzymały się linii„Najpierw Ukraina, potem Rosja”. Warto też zauważyć, że według badań socjologicznych aż 87% Polaków uznaje Ukrainę za państwo europejskie, podczas gdy uważa tak jedynie 54% Niemców, 48% Francuzów i 43% Ho lendrów 5 . O ile kwestia ukraińska zawsze pozostawała jedną z ważniejszych w polskiej polityce zagranicznej, o tyle kwestia polska w ukraińskiej polityce zagranicz nej odgrywała rolę niewielką. Wprawdzie w latach 90. pojawiła się koncepcja„strategicznego part nerstwa”, chętnie powtarzana również w Kijowie, oraz„polskiego adwokata Ukrainy”, który lobbuje ukraińskie interesy w Europie. Jednak ukraińscy politycy nigdy nie zdefiniowali, czego tak naprawdę Ukraina chce od Warszawy. Jeśli polsko-ukraińskie partnerstwo ma pozostać w przyszłości czymś więcej niż propagandowym sloganem niezbędne jest wzięcie przez Ukrainę współodpowiedzialność za stosunki wzajemne, w których od ćwierćwiecza siłą napędową jest Warszawa. Analizując ostatnie ponad 25 lat łatwo zauważyć, że Polsce zawsze zależało bardziej niż Ukrainie. Ukraińska„doktryna Giedroycia”, czyli jakakolwiek koncepcja definiująca miejsce Polski w ukraińskiej polityce zagranicznej, 5. https://yes-ukraine.org/en/Yalta-annual-meeting/2017/polls 6

Kijów WOJCIECH KONOŃCZUK| POLITYKA UKRAINY WOBEC POLSKI: SPOJRZENIE Z WARSZAWY nigdy nie powstała. Trudno byłoby nawet znaleźć jakikolwiek tekst koncepcyjny ważnego ukraiń skiego polityka, który próbowałby ująć, czego chce Ukraina od Polski, jakie jest znaczenie Warszawy w ukraińskiej polityce zachodniej. Zamiast tego gło śnym echem odbił się arogancki artykuł znanego publicysty i współprzewodniczącego Polsko-Ukra ińskiego Forum Partnerstwa Witalija Portnikowa, który nie tylko nie podjął próby określenia, czego Ki jów oczekuje od Polski, ale postawił tezę, że to„Pol ska potrzebuje Ukrainy bardziej niż Ukraina Polski” 6 . Wśród tez, które nieustannie pojawiają się w opisie rzeczywistości zarówno w Polsce, jak i na Ukrainie, jest przekonanie, że„nie ma niepod ległej Polski bez niepodległej Ukrainy”. Myśl ta zyskała popularności w ciągu ostatnich dwóch dekad, jako uzasadnienie dla rozwoju strate gicznych stosunków polsko-ukraińskich, ale przestała być aktualna po przystąpieniu Polski do NATO w 1999 roku. Bezpieczeństwo Ukrainy jest oczywiście sprawą ważną dla Polski, ale polskie bezpieczeństwo zależy nie od Ukrainy, ale od przyszłości, współpracy i stabilności Pak tu Północnoatlantyckiego. Dzisiaj ukraińscy po litycy chętnie, ale bezrefleksyjnie odwołują się do tych słów, które są wygodnym zamiennikiem dla braku ukraińskiego pomysłu na stosunki z Polską. Oczywistym i często artykułowanym w Kijowie (ale i w Warszawie) postulatem jest odwoływanie się do zagrożenia rosyjskiego. Jest to wprawdzie postulat słuszny, jednak na samym podkreślaniu zagrożeniem neoimperialną polityką Rosji trudno jest zbudować trwały fundament współpracy. Wie lu Ukraińców gotowych jest zamanifestować nie tyle przyjaźń polsko-ukraińską, ile wspólną niechęć do Rosjan. Jednak na fali ostatnich dwustronnych emocji z powodu sporów historycznych Rosja z pola widzenia zaczął znikać jako przysłowiowy ten trzeci, który korzysta na kłótni. Tymczasem należy pamię tać o przestrodze Bohdana Osadczuka, że„Kreml ma koncepcję poróżnienia Polski z Ukrainą. Jest to bodaj kluczowe zadanie rosyjskiej dyplomacji w 6. В. Портніков, Діти й дорослі, LB.ua, 9.11.2017, https://ukr.lb.ua/ news/2017/11/09/381462_diti_y_dorosli.html naszym regionie” 7 . Dzisiaj jest ona aktualna bardziej niż kiedykolwiek wcześniej. Deficyt zaufania spowo dował wręcz, że nie rzadko niektórzy ukraińscy ko mentatorzy i politycy zaczęli porównywać politykę Polski wobec Ukrainy do polityki putinowskiej Rosji, czy wręcz sugerować, że w pewnym momencie Warszawa może zgłosić roszczenia terytorialne 8 . Oczywiście jest to absurd, który pokazuje znaczny poziom ukraińskiej nieufności wobec Polski. Jego przejawem są też wyniki sondażu przeprowadzo nego w końcu 2017 roku przez Ukraińską Prismę pośród ukraińskich badaczy spraw międzynarodo wych, którym zadano m.in. pytanie o państwa naj bardziej wrogie wobec Ukrainy. Niespodziewanie na piątym miejscu znalazła się Polska. Realne wymiary współpracy Po obu stronach granicy należy nieustannie przy pominać, że stosunki polsko-ukraińskie nie skła dają się tylko ze sporów historycznych, ale że współpraca w wielu sferach jest bezprecedenso wo wysoka. Warto przyjrzeć się kilku najważniej szym jej wymiarom, szczególnie, że niektóre z nich są rzadko dostrzegane: • Współpraca wojskowa. Według danych ukraiń skiego Ministerstwa Obrony za lata 2014-2017 Polska jest czwartym największym zagranicz nym dostawcą pomocy wojskowej dla armii ukraińskiej za USA, Kanadą i NATO 9 . Po 2014 roku znacząco zwiększyła się współpraca mię dzy sektorami obrony, czego przejawem jest m.in. udział kilkudziesięciu polskich instruk torów w szkoleniu armii ukraińskiej, w tym sił specjalnych. W 2016 roku gotowość operacyjną osiągnęła Litewsko-Polsko-Ukraińska Brygada (LITPOLUKRBRIG; 4500 żołnierzy). Regularnie odbywają się wspólne ćwiczenia wojskowej. 7. B. Osadczuk, Ukraina, Polska, świat, Sejny 2000, s. 330. 8. Na przykład Iwana Patrylak, dziekan Wydziału Historycznego Uni wersytetu Kijowskiego im. Tarasa Szewczenki, Навіщо це поля­ кам?, Expres.ua, 6.08.2016, https://expres.online/archive/main/2016/ 08/06/196864-navishcho-polyakam 9. Від аптечок до технологій: як Захід допомагає українській армії, Центр громадського моніторингу та контролю, 29.01.2018, naglyad. org/uk/2018/01/29/vid-aptechok-do-tehnologij-yak-zahid-dopomagayeukrayinskij-armiyi 7

Kijów WOJCIECH KONOŃCZUK| POLITYKA UKRAINY WOBEC POLSKI: SPOJRZENIE Z WARSZAWY • Wsparcie na arenie międzynarodowej. Pol ska pozostaje państwem wspierającym in tegrację europejską Ukrainy i tłumaczącym światu jej znaczenie międzynarodowe. Po parcie Polski dla Ukrainy zawsze było jedno znaczne i bezwarunkowe i się to nie zmieniło. Rola Warszawy jest ważna w lobbowaniu na rzecz utrzymania unijnych sankcji przeciw ko Rosji oraz zwalczaniu projektu gazociągu Nord Stream 2, który poważnie naruszy inte resy ukraińskie. Bardzo nie wiele jest państw w Europie, które podzielają ukraińską wrażli wość, jeśli chodzi o relacje z Rosją. • Współpraca gospodarcza. Szybko rośnie pol sko-ukraińska wymiana handlowa. Polska jest już drugim najważniejszym po Rosji rynkiem zagranicznym dla eksportu ukraińskich towa rów(7% całości eksportu) i nie wykluczone, że niebawem stanie się pierwszym 10 . Oba kraje pracują nad zwiększeniem przepustowości transgranicznych połączeń gazowych, co w razie potrzeby umożliwi dostawy surowca z kierunku zachodniego. W grudniu 2015 roku Narodowy Bank Polski umożliwił Centralne mu Bankowi Ukrainy swap walutowy na sumę 1 mld euro, co wpływa stabilizująca na ukraiń ski system finansowy. • Kontakty międzyludzkie. Niezwykle ważnym nowym kontekstem jest też około milion Ukra ińców pracujących w Polsce, których potrze buje polska gospodarka, ale którzy transfery finansowe(ok. 4% PKB Ukrainy) stanowią re alne wzmocnienie sytuacji wielu ukraińskich gospodarstw domowych. Warto też zauwa żyć, że od kilku lat Polska znajduje się na czele sympatii Ukraińców wobec obcych państw – 50% mieszkańców Ukrainy deklaruje sympa tię do Polski, zaś jedynie 7% niechęć 11 . Należy także odnotować, że po 2015 roku znacząco rozwinęła się polsko-ukraińskie wymiany mło dzieży 12 . 10. http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2018/zd/ztt/ztt_u/ztt 0818_u.htm 11. www.iri.org/sites/default/files/2018-1-30_ukraine_poll_presenta tion.pdf 12. Narodowe Centrum Kultury i Polsko-Ukraińska Rada Wymiany Młodzieży wydzielili w 2018 r. niemal 1,3 mln euro na te projekty. Wnioski i rekomendacje 1. Neutralizacja wpływu historii Za pewnik można przyjąć, że w dającej się prze widzieć przyszłości historia pozostanie głównym problemem w relacjach polsko-ukraińskich. Jak kolwiek trudne by to nie było celem powinno być zneutralizowanie wpływu sporów historycznych na bieżącą agendę relacji dwustronnych. Jak za tem działać? W 1976 roku Jerzy Giedroyc pisał do Iwana Kedryna-Rudnyckiego, znanego ukra ińskiego historyka i działacza emigracyjnego: „Dużo jest spraw między Polakami i Ukraińcami – spraw przykrych czy bardzo ciężkich(…) W interesie chyba naszych narodów leży znorma lizowanie stosunków, co wymaga powiedzenia sobie w oczy całej prawdy – ale tylko prawdy”. Ta recepta z pewnością jest aktualna. Niezbędne jest prowadzenie otwartego i uczciwe go dialogu historycznego, przy tym nie tylko mię dzy historykami. Fikcją jest często słyszalny po stulat, aby„zostawić historię historyków”, bo nie załatwi to problemu. Nigdzie na świecie konfliktu pamięci między dwoma sąsiadującymi narodami nie rozwiązali wyłącznie historycy. Nie należy mieć jednak złudzeń – krytyczne spojrzenie Ukrainy na „czarne karty” własnych dziejów zajmie jeszcze wiele lat. Nie ma narodu, któremu przyszłoby to łatwo. Polskie dyskusje m.in. o zbrodni w Jedwab nem to potwierdzają. W dłuższej perspektywie można mieć co najwyżej nadzieję na pewne zbli żenie pozycji i ocen. To jednak wymaga gestu ze strony władz ukraińskich, który sprowadzałby się do jasnego i niepozostawiającego wątpliwości na zwania po imieniu tego, co się wydarzyło na Wo łyniu i w Galicji. Pojednania leży w interesie obu stron, bo dopro wadziłoby do„odtrucia” obecnej atmosfery. Dwa lata temu prof. Grzegorz Motyka, czołowy badacz Rzezi Wołyńskiej, napisał, że przełomem mogłoby stać się wypowiedzenie jednego prostego zdania przez przedstawiciela państwa ukraińskiego:„W latach 1943–1945 UPA dopuściła się masowych mordów na Polakach, których nie da się usprawie 8

Kijów WOJCIECH KONOŃCZUK| POLITYKA UKRAINY WOBEC POLSKI: SPOJRZENIE Z WARSZAWY dliwić – potępiamy je” 13 . Takie zdanie nigdy z ust żadnego ważnego ukraińskiego polityka nie padło. Nie chodzi przy tym o to, czy Ukraina nazwie to co się wydarzyło ludobójstwem, ale czy w sposób jednoznaczny potępi antypolską akcję UPA. Warto przy okazji przypomnieć, że„akcję Wisła” potępił Senat RP w formie oddzielnej rezolucji oraz prezy dent Lech Kaczyński, który również w specjalnym wystąpieniu wyraził żal z powodu akcji burzenia cerkwi na Chełmszczyźnie w 1938 roku. Ważną rolę mają do odegrania dziennikarze. Ob serwując doniesienia mediów po obu stronach granicy można odnieść wrażenie, że stosunki dwustronne składają się głównie ze sporów histo rycznych. Dlaczego należy wciąż przypominać, że historia nie wyczerpuje relacji Warszawa-Kijów. Oczywiście ukraińskie i polskie portale informa cyjne chętnie zamieszczają artykuły o sporach hi storycznych, bo grają one na emocjach i są chęt nie czytane. Nie oznacza to oczywiście, że takich artykułów ma nie być, ale nie powinny one domi nować w przestrzeni informacyjnej i stwarzać nie prawdziwe wrażenie, że stosunki polsko-ukraiń skie to głównie spory o historię. Po stronie polskiej potrzebna jest zrozumienie, że heroizacja UPA na poziomie państwowym ma miejsce nie dlatego, że odpowiada za czystkę etniczną na Wołyniu, ale dlatego, że walczyła z Sowietami do lat 50. Zgodzić się należy ze słowami szefa ukraińskiego MSZ Pawła Klimkina, że spory historyczne„two rzą oczywiście atmosferę, w której przychodzi nam omawiać i inne sprawy dwustronne, ale na pewno na nie ma na nie wpływu” 14 . Polska i Ukra ina nie powinny być zakładnikami historii i ważne jest, ale nie można bagatelizować wrażliwości historycznej drugiej strony. Decydenci w Kijowie powinni też pamiętać, że działania ukraińskie na polu historii(w tym np. zakaz polskich ekshuma cji) zawężają pole dla działań każdego polskiego rządu wobec Ukrainy. 13. G. Motyka, Wołyń’43. Ludobójcza czytska – fakty, analogie, polityka historyczna, Kraków 2016, s. 246. 14. Pawło Klimkin: Musimy wspólnie chronić nasz region przed Rosją, „Rzeczpospolita”, 23.10.2018, https://www.rp.pl/Polityka/310239898Pawlo-Klimkin-Musimy-wspolnie-chronic-nasz-region-przed-Rosja.html? fbclid=IwAR1INJq9vkourxz2zLNg49y8m3NmrwMpznI71eeRs5yoh0RZ AqL_8fQVkJE 2. Czego Ukraina chce od Polski? Neutralizacji wpływu historii na relacje dwustron ne powinno towarzyszyć podkreślanie wspólnych interesów w licznych obszarach, w których one występują. Priorytety polityki Polski wobec Ukrainy pozostają niezmienne. Jednym z tego przejawów może być artykuł szefa polskiej dyplomacji z paź dziernika 2017 roku pod wiele mówiącym tytułem „Warszawa chce sojuszu z Kijowem” 15 . Znalazły się w nim m.in. słowa o tym, że„Partnerstwo z Ukrainą pozostaje kluczowym zadaniem polityki zagranicz nej Polski” oraz że„Polska działa w głębokim prze konaniu, że dla bezpieczeństwa naszego kontynen tu nieodzowna jest europejska, stabilna politycznie i ekonomicznie Ukraina”. O historii polski minister napisał tylko dwa zdania. Niestety artykuł prze szedł na Ukrainie niemal bez echa i szybko został przyćmiony przez kolejne kwestie historyczne. Pozostaje pytanie – a czego Kijów oczekuje od Polski? Jakie ma być miejsce zachodniej sąsiad ki Ukrainy w jej polityce europejskiej i jakie są ukraińskie cele wobec Warszawy? Jest jasne, że koncepcja„polskiego adwokata” wymaga„rebran dingu” i modyfikacji z dostosowaniem do nowych warunków. Wśród ukraińskich polityków i eksper tów potrzebna jest pogłębiona refleksja na temat tego, jak rozwijać stosunki z Polską, również w kontekście rosnącej liczy Ukraińców osiedlają cych się w Polsce. Każda polityka powinna być zaś zbudowana na dobrej analizie sytuacji. Tym czasem powstaje wrażenie, że po stronie ukraiń skie pokutuje przekonanie, że spory historyczne są wyłącznie efektem rzekomej antyukraińskiej” polityki PiS prowadzonej w celu mobilizacji pol skich wyborców. 3. Odbudowa zaufania i lepsza komunikacja Partnerstwo polsko-ukraińskie, opierające się o wiele wspólnych interesów, ma wszelkie podsta wy, aby działać, ale wymaga to również odbudowy zaufania i poprawy komunikacji. Na Ukrainie wi 15. Witold Waszczykowski: Warszawa chce sojuszu z Kijowem,„Rzec zpospolita”, 16.10.2017 https://www.rp.pl/Publicystyka/310169934Witold-Waszczykowski-Warszawa-chce-sojuszu-z-Kijowem.html 9

Kijów WOJCIECH KONOŃCZUK| POLITYKA UKRAINY WOBEC POLSKI: SPOJRZENIE Z WARSZAWY dać duże sympatie społeczne wobec Polski, zaś w Polsce szerokie jest przekonanie, że Ukraina jest częścią Europy nie tylko geograficznie, ale powin na być również częścią UE. Istnieje też rozwinięta infrastruktura kontaktów między Polską i Ukrainą, w tym Komitet Konsultacyjny Prezydentów Polski i Ukrainy, Polsko-Ukraińskie Forum Partnerstwa i Polsko-Ukraińskie Forum Historyków. Są więc ka nały dialogu, które należy udrożnić. Pogorszenie postrzegania Ukrainy w Polsce w związku z zakazem ekshumacji i heroizacją UPA potrzebne są również działania Kijowa w tym za kresie. Przez te wszystkie lata Ukraina nie zajmo wała się budową swojego pozytywnego wizerun ku w Polsce, zostawiając to licznemu środowisku polskich przyjaciół Ukrainy. W dobie wojny infor macyjnej i oczywistych prób Rosji wpływania na pogorszenie relacji polsko-ukraińskich niezbędne są aktywne działania Kijowa w tej sprawie. Porozumienie Ukrainy z Rosją jeszcze wiele lat bę dzie niemożliwe. Otwarte jest jednak pytanie, czy możliwe będzie porozumienie polsko-ukraińskie. Jego osiągnięcie wymaga spełnienia pewnych brzegowych warunków oraz pragmatyzacji podej ścia. Zachodzące przewartościowanie są natural nym skutkiem procesów zachodzących po obu stronach granicy. Nie musi to jednak oznaczać, że Polska i Ukraina nie mogą wypracować takiego modelu stosunków wzajemnych, który pozwoliłby wykorzystać tkwiący w nich potencjał. 10

Kijów WOJCIECH KONOŃCZUK| POLITYKA UKRAINY WOBEC POLSKI: SPOJRZENIE Z WARSZAWY 11

Wojciech Konończuk, autor kieruje zespołem ukraińskim w Ośrodku Studiów Wschodnich(OSW). Wydawca Friedrich-Ebert-Stiftung| Przedstawicielstwo na Ukrainie 01004 Ukraina, Kijów, Puszkinska 34 Odpowiedzialny za druk: Marcel Röthig| Dyrektor, FES Kijów Tel.:+38(044) 234 0038| Faks:+38(044) 451 4031 http://fes.kiev.ua Nieodpłatna dystrybucja: mail(at)fes.kiev.ua Wszelkie prawa zastrzeżone. Komercyjne użycie materiałów wydanych przez Fundację im. Friedricha Eberta jest zabronio ne bez pisemnej zgody Fundacji. Przedstawicielstwo Fundacji im. Fridricha Eberta w Ukrainie Fundacja im. Fridricha Eberta(FFE)- jest fundacją polityczną, której biuro centralne znajduje się w Niemczech. Nasza działalność jest skoncentrowana na kluczowych ideach i wartościach socjaldemokracji: wolność, sprawiedliwość i solidarność. Nasza współpraca międzynarodowa zabezpiecza się siecią przedstawicielstw w ponad 100 krajach. Nasze wysiłki są skierowane na wsparcie polityki pokojowej współpracy i praw człowieka, pomoc w stworzeniu i konsolidacji instytucji, które opierają się o zasady socjalnej sprawiedliwości i praworządności, takimi, jak związki zawodowe i silne obywatelskie społeczeństwo. My aktywnie występujemy za socjalną, demokratyczną i konkurencyjną Europę w ramach procesów euro integracyjnych. Akurat, w duchu takich zasad Przedstawicielstwo FFE w Kijowie, od czasów swojego założenia w 1996 roku, wspiera dialog z partnerami ukraińskimi, a w tym i z szerszego koła pytań, takich jak stały demokratyczny rozwój i bezpieczeństwo człowieka. Autorzy ponoszą odpowiedzialność za swoje wypowiedzi za warte w tej publikacji. Wypowiadane twierdzenia nie muszą w całości korespondować ze stanowiskiem Fundacji im. Friedri cha Eberta(Friedrich-Ebert-Stiftung) ISBN 978-617-7157-83-9