Analizë Menaxhim Arsim Zhvillim Siguri Karrierë Analizë e sistemit arsimor në Kosovë Autor: Luljeta Aliu 1

Pikëpamjet e shprehura në këtë publikim nuk pasqyrojnë domosdo ato të Friedrich-Ebert-Stiftung apo të organizatës për të cilën punon autori. Publikimi mund të gjendet online te www.feskosovo.org 2

PËRMBAJTJA 1 HYRJE 7 2 ORGANIZIMI I SISTEMIT ARSIMOR NË KOSOVË 12 2.1 Korniza ligjore dhe institucionale 14 3 PLANI STRATEGJIK PËR ARSIM 2017-2021: SYNIMET DHE SFIDAT 17 3.1 Pjesëmarrja dhe gjithëpërfshirja 18 3.2 Menaxhimi i sistemit arsimor 19 3.3 Sigurimi i cilësisë 21 3.4 Zhvillimi profesional i mësimdhënësve 23 3.5 Mësimdhënia dhe të nxënit 25 3.6 Arsimi dhe aftësimi profesional 27 3.7 Arsimi i lartë 30 4 NIVELI PARASHKOLLOR 33 4.1 Numri i institucioneve parashkollore 34 4.2 Shpërndarja gjeografike e institucioneve parashkollore 34 5 INSTITUCIONET ARSIMORE NË 38 NIVELIN PARAUNIVERSITAR 6 ARSIMI I LARTË 49 7 PLAN-PROGRAMET(KLASAT 6 – 12): SI AFTËSOHEN NXËNËSIT PËR JETËN DEMOKRATIKE DHE TË TREGUT TË PUNËS? 65 8 OFRIMI I KËSHILLIMIT PËR KARRIERË 71 9 PËRMBLEDHJE DHE REKOMANDIMET 72 10 REFERENCAT 75 3

4

PARATHËNIE Para gjashtë muajve, Fondacioni Friedrich-Ebert (FES) e ka përkrahur themelimin e lëvizjes së shoqërisë civile e cila për fokus kishte nevojat dhe dëshirat e qytetarëve për të pasur perspektiva më të mira në vendin e tyre:“Kosova që Ne Duam”. Kjo lëvizje tubon organizatat e shoqërisë civile, sindikatat dhe partitë të cilat janë të interesuara për një pjesëmarrje aktive në angazhimet për më shumë siguri sociale, arsim më të mirë, më shumë vende pune dhe korniza administrative dhe juridike më të mira dhe më stabile në Kosovë. Prandaj, jo vetëm që ka nevojë për kriticizëm, por po ashtu edhe për ide për Kosovën që ne duam. Një fushë substanciale e punës është arsimi dhe lidhja e tij me perspektivat e zhvillimit të tregut të punës. Për të pasur për bazë një informacion gjithëpërfshirës, FES-i ka kërkuar nga autori që të paraqes një pasqyrë të shkurtër për sistemin aktual të arsimit dhe kornizat ligjore ekzistuese. Me këtë fletushkë të vogël, por shumë gjithëpërfshirëse, ne duam t'ju mundësojmë të gjithë njerëzve të interesuar dhe organizatave pjesëmarrjen nëpër debate për të diskutuar për mënyrat më të mira të përmirësimit të arsimit në vend. Mirëpo, kjo është edhe thirrje për të marrë pjesë në mënyrë aktive në aktivitete dhe diskutime publike. E ardhmja e Kosovës ka nevojë për angazhim aktiv të qytetarëve të vet të cilët janë të mirëinformuar. Frank Hantke FES-Kosova Drejtor 5

6

1 HYRJE Sektori i Arsimit vazhdon të mbetet një nga sferat më të kritikuara dhe më të ndjeshme shoqërore në Kosovë. Vështirësitë me të cilat përballet arsimi në Kosovë janë nga më të ndryshmet, duke filluar nga mungesa e infrastrukturës së mjaftueshme shkollore, performanca e dobët e mësimdhënësve, mungesa e buxhetit të mjaftueshëm për trajnimin e mësimdhënësve, materialet mësimore të papërshtatshme për planprogramin e re dhe mungesa e mekanizmave për sigurimin e cilësisë. Për pasojë, suksesi i çfarëdo përpjekjeje për përmirësimin e arsimit përmes intervenimeve në njërën nga këto nën-fusha ndërlidhet ngushtë me dhe varet nga përparimet në nën-fushat e tjera, pasi që të gjitha nënfushat ndërlidhen mes vete. Sidoqoftë, nëse nisemi nga parimi i zgjidhjes së vështirësive në fillim të zinxhirit dhe sigurimit të qëndrueshmërisë së zgjidhjeve, atëherë prioritizimi i arsimit në agjendën qeveritare dhe rritja e buxhetit për këtë sektor janë dy veprime emergjente që duhet të ndërmerren. Ky hulumtim ka për qëllim analizimin e kornizës ligjore dhe të dokumentacionit e statistikave aktuale. Hulumtimi synon të ofrojë një përmbledhje analitike gjithëpërfshirëse të gjendjes së arsimit në Kosovë. Të gjeturat e këtij hulumtimi do të shërbejnë si pikënisje për diskutimin e nevojave dhe mangësive në sistemin arsimor në Kosovë. Përpjekjet për përmirësimin e sistemit arsimor gjatë dekadave të kaluara janë fokusuar në gjithëpërfshirje, ndërtimi të institucioneve dhe infrastrukturës përcjellëse shkollore dhe në rritje të pagave të mësimdhënësve. Kjo strategji ka arritur t'i përmirësojë pikat në të cilat ishte fokusuar, mirëpo nuk ka arritur sukses në përmirësimin e gjithmbarshëm të sistemit arsimor në Kosovë. 7

Në vitin 2015 Kosova ka marrë pjesë për herë të parë në testin ndërkombëtar PISA, ku ishte renditur në nivelin më të ulët të arritshmërisë në Evropë. Nxënësit kosovarë mbeten edhe prapa atyre në Amerikën Latine, Azi dhe Lindje të Mesme. Meqë në PISA çdo 40 pikë vlejnë sa një vit shkollim, nxënësit kosovarë, në krahasim më nxënësit e Shqipërisë, janë 1 vit mbrapa, ndërsa në krahasim me ata të Serbisë 2 vjet mbrapa. Këto rrethana kërkojnë një hulumtim dhe analizë të shkaqeve që duhet trajtuar për të arritur sukses në reformën e arsimit në Kosovë. Arsimi, dhe rrjedhimisht profesionalizimi i fuqisë punëtore, është i domosdoshëm për të qenë konkurrentë në tregun e punës brenda vendit, por edhe jashtë tij. Investimet e huaja në Kosovë do të fillojnë tek atëherë kur do të kemi punëtorë të kualifikuar për profesione që kërkohen në treg të punës. Sistemet arsimore analizohen në raport me tre tregues: 1. qasja në institucionet shkollore, 2. cilësia dhe 3. relevanca e arsimit për tregun e punës. Megjithëse është punuar shumë në ndërtimin e infrastrukturës, Kosova akoma nuk e ka arritur nivelin e kënaqshmërisë në pikën e qasjes në institucionet arsimore. Në Kosovë shkollat edhe më tej punojnë me ndërrime, si dhe mungojnë hapësirat e mjaftueshme për nxënës, sipas standardeve ndërkombëtare, dhe pajisjet e nevojshme për laboratorë e punëtori. Sa i përket cilësisë dhe relevancës së arsimit për tregun e punës, Kosova edhe më tej gjendet në fillim të procesit për përmirësimin e tyre. Një ndër arsyet e kësaj gjendjeje është fokusimi i politikë-bërësve në arsimin e lartë(universitar). Megjithatë, cilësia në arsim sigurohet kryesisht përmes intervenimit për përmirësimin e arsimit parauniversitar. Përmes Planit Strategjik për Arsimin Parauniversitar 20172021 bëhen përpjekje për zgjidhjen e sfidave në sistemin e arsimit përmes një qasjeje tematike ndër-sektoriale për trajtimin e këtyre sfidave 8

konkrete. Fjalët kyçe të planit të ri strategjik janë: gjithëpërfshirja, cilësia dhe llogaridhënia. Në kuadër të gjithëpërfshirjes, në këtë Plan Strategjik është bërë temë për herë të parë edhe numri i ulët i fëmijëve të grup-moshës së hershme, prej 0 deri në 5 vjet, në institucionet parashkollore në Kosovë. Sa i përket cilësisë në arsim, vetë Plani Strategjik thekson se“sigurimi i cilësisë është një ndër pikat më të dobëta të arsimit parauniversitar në Kosovë”. 1 Si përgjigje ndaj kësaj, në vitin 2015 Kosova për herë të parë kishte hartuar Strategjinë për Sigurimin e Cilësisë në Arsimin Parauniversitar 2016-2021. Tri shtyllat kryesore të këtij dokumenti ishin: reformimi i procesit të mësimdhënies për një mësimdhënie moderne, ndërtimi i karrierës së mësimdhënësve gjatë gjithë jetës dhe fuqizimi i aspekteve praktike të plan-programeve. Ky riorientim ishte më se i nevojshëm duke pasur parasysh se rritja e pagave për mësimdhënësit, që ishte menduar të shërbente si motivim për performancë më të mirë të tyre dhe rrjedhimisht për përmirësim të cilësisë, doli të ishte e pasuksesshme. Pagat e mësimdhënësve u rritën nga 240 euro në vitin 2010 në 430 euro në vitin 2016, pa u shënuar ndonjë përparim në përmirësimin e cilësisë Arritja e suksesit në përmirësimin e cilësisë ka qenë nevojë e kamotshme. Megjithatë, akterët kyçë të sistemit arsimor, në dokumentacionet e tyre të publikuara, e kanë kritikuar mungesën e qartësisë në legjislacion sa i përket ndarjes së përgjegjësive lidhur me sigurimin e cilësisë. Përderisa Inspektorati i Arsimit ka të drejtë të merret me çështje administrative dhe komunat mbajnë përgjegjësi formale për sigurimin e cilësisë, është theksuar se në realitet ka pështjellime mbi ndarjen e përgjegjësive ndërmjet autoriteteve qendrore dhe atyre lokale. 2 Shpenzimet publike në arsim janë rritur vazhdimisht, nga 3.3% e BPV-së në vitin 2007 1 “Plani Strategjik i Arsimit Në Kosovë 2017-2021,” 2016, 62. 2 “Plani Strategjik i Arsimit Në Kosovë 2017-2021,”, 63. 9

në 4.7% të BPV-së në vitin 2014. Këto shifra e bëjnë Kosovën të krahasueshme me vendet e rajonit, mirëpo kur merren si bazë krahasimi shpenzimet për kokë banori, Kosova mbetet prapa vendeve të tjera. Arsyeja për këtë dallim është BPV-ja e ulët dhe popullata e re. Shpenzimet për kokë banori në arsimin parauniversitar në vitin 2014 ishin 477 euro(ose 16.1% e BPV-së) për kokë banori, ndërsa në arsimin e lartë 703 euro(ose 23.8% e BPV-së) për kokë banori. Në vendet e OBEZh-it, shpenzimet për nxënës nga institucionet arsimore arrijnë mesatarisht në 21% të BPV-së për kokë banori në nivelin fillor, 26% në nivelin e mesëm, dhe 41% në nivel terciar. Ekspertët e arsimit kanë kritikuar ndarjen e vogël të buxhetit për arsye politike. Për zbatimin e strategjisë së re janë paraparë 80 milionë euro për një periudhë pesëvjeçare, ndërsa gjatë vitit 2017 është dashur të sigurohen 20 milionë euro, mirëpo kjo nuk ka ndodhur. 3 Buxheti i Ministrisë së Arsimit, Shkencës dhe Teknologjisë (MAShT) për vitin 2018 është planifikuar të jetë 54.92 milionë euro, ndërsa në vitin 2017 ishin planifikuar 45.13 milionë euro. 4 Nuk ka pasur ngritje të investimeve në nivelin parauniversitar, ndonëse vetë Strategjia Kombëtare për Zhvillim dhe Plani Strategjik i Arsimit theksojnë nevojën e intervenimit në këtë nivel. Sipas të gjeturave, kualifikimet e mësimdhënësve dhe përgatitja e tyre nuk janë adekuate për të mbuluar nevojat që dalin nga planprogrami i ri. Gjithashtu ka mungesë mësimdhënësish të disiplinave shkencë, teknologji, inxhinieri dhe matematikë. Megjithëse plan-programi i ri, i bazuar në nxënësin dhe zotësi praktike, është dashur të zbatohet që nga viti 2004, për vite me radhë ka pasur ngecje në këtë drejtim. Rezistencë ndaj reformës ka pasur sidomos nga ana e mësimdhënësve, të përfaqësuar nga SBAShK-u. Prej vitit të kaluar MAShT ka filluar zbatimin e plan3 Radio Evropa e Lirë: https://www.evropaelire.org/a/28238678.html. 4 Portali Telegrafi: https://telegrafi.com/rritjet-dhe-shkurtimet-buxhetore-te-vitit-2018/. 10

programit të ri në të gjitha shkollat. Për zbatimin efikas të plan-programit të ri mungojnë edhe tekstet mësimore të përditësuara me qëllim të arritjes së objektivave të tij. Nga këto të dhëna del në pah se sistemit arsimor në Kosovë i mungon orientimi strategjik, e gjithashtu edhe Qeverisë, e cila duhet të ndajë më shumë mjete për investime në arsim. Strategjia Kombëtare për Zhvillim si shtyllë të parë kryesore thekson zhvillimin e kapitalit njerëzor përmes investimeve në arsim, pasi që ngecjen e zhvillimit ekonomik e sheh si rezultat të mungesës së fuqisë punëtore të kualifikuar. Sa i përket zhvillimet të ulët ekonomik, Strategjia Kombëtare për Zhvillim thekson se“një ndër shkaqet kryesore qëndron te sistemi i arsimit, gjegjësisht tek përfshirja e ulët e fëmijëve në programe parashkollore dhe tek cilësia e mësimdhënies. Problem tjetër gjithashtu përbën mungesa e përputhshmërisë së aftësive dhe shkathtësive të fituara me kërkesat e tregut të punës, teksa mungojnë lidhjet në trekëndëshin ndërmjet shkollave, bizneseve dhe komuniteteve.” 5 Megjithatë, Qeveria nuk e ka ndarë buxhetin e nevojshëm për intervenime dhe investime në arsim. Sikurse në vitin 2017, edhe në vitin 2018 mjetet e ndara për arsim kanë qenë të pamjaftueshme për arritjen e prioriteteve të planifikuara në Strategjinë Kombëtare për Zhvillim. Kjo nënkupton se Qeveria dhe organet më të larta shtetërore nuk i përfillin planet dhe strategjitë e tyre të përpiluara për avancimin e shoqërisë. Planifikimet dhe zotimet e strategjive të shumta shpeshherë devijohen për arsye politike partiake dhe zgjedhore. 5 Strategjia Kombëtare për Zhvillim 2016-2021, 2015, fq. 6. 11

2 ORGANIZIMI I SISTEMIT ARSIMOR NË KOSOVË Sistemi arsimor në Kosovë është i strukturuar si në vijim: • Arsimi parashkollor( fëmijë të moshës< 6-vjeçare); • Arsimi fillor( klasat 1-5, fëmijë të moshës 6 – 10-vjeçare); • Arsimi i mesëm i ulët(klasat 6-9, fëmijë të moshës 11 – 14vjeçare); • Arsimi i mesëm i lartë(klasat 10-12, fëmijë të moshës 15 – 18vjeçare); dhe • Arsimi i lartë. Niveli fillor në Kosovë zgjat 5 vjet, duke filluar nga klasa e parë deri në klasën e pestë(1 – 5). Grup-mosha e nxënësve në këtë nivel është nga 6 deri në 10 vjeç. Niveli i mesëm i ulët shtrihet nga klasa e gjashtë deri në klasën e nëntë(VI – IX). Grupmosha e nxënësve në këtë nivel është nga 11 deri në 14 vjeç. Niveli i mesëm i lartë(klasat X – XII) funksionon në shkolla të mesme publike dhe jopublike (të licencuara) dhe ndahet në gjimnaze dhe shkolla profesionale. Të dy kategoritë janë shkolla të profilizuara. Gjimnazet ndahen në këto drejtime: shoqëror, i përgjithshëm, i shkencave natyrore, matematikëinformatikë dhe ai i gjuhëve. Shkollat e mesme profesionale ndahen, sipas drejtimeve, si në vijim: teknike, bujqësore, ekonomike, të mjekësisë, të muzikës, të tregtisë, teologjike, të artit, dhe qendra të kompetencës. 12

Arsimi i lartë gjithashtu ndahet në nivele. Niveli i parë, me 3-4 vite studime, dhe 180 ose 240 kredi ECTS, përfundon me diplomën Bachelor. Niveli i dytë, me 1 – 2 vite studime shtesë pas Bachelorit, me 60 ose 120 kredi ECTS, përfundon me diplomën Master. Në nivelin e tretë të arsimit të lartë mund të ndiqen studime të doktoratës. Në Kosovë arsimi i lartë mund të vijohet në mënyrë të rregullt ose me korrespondencë. 6 Këtu duhet përmendur se sistemi arsimor i Kosovës ka karakter etnik, për shkak të ndërhyrjes së politikës së Serbisë në zonat ku mësimdhënia mbahet në gjuhën serbe. Serbët e Kosovës ndjekin shkollimin sipas plan-programeve të sistemit arsimor të Serbisë. Prandaj ata nuk përfshihen në shifrat e paraqitur më poshtë në këtë studim, i cili synon përmirësimin e sistemit arsimor aktual të Kosovës. Edhe sistemi i arsimit të lartë menaxhohet nga strukturat politike të Mitrovicës Veriore, së bashku me Qeverinë e Serbisë Kosova në sistemin e arsimit të saj publik përfshin 43 institucione parashkollore, 952 shkolla fillore dhe të mesme të ulëta, 119 shkollave të mesme të larta, dhe 9 institucione publike të arsimit të lartë. Përpos këtyre institucioneve, në Kosovë funksionojnë edhe 88 institucione private në nivelin parashkollor, 10 institucione private të licencuara që ofrojnë arsimim fillor dhe të mesëm, si dhe 30 institucione të licencuara të arsimit të lartë privat. Pas miratimit të Kornizës së Kurrikulës është hartuar baza ligjore dhe dokumentet përcjellëse për zbatimin e saj. Sipas planifikimit të MAShT-it, pritej që Kurrikula të zbatohej në të gjitha shkollat e Kosovës gjatë periudhës 2011-2014. Gjatë viteve 2013 – 2014, pilotimi i plan-programit ishte realizuar fillimisht në 10 shkolla, ndërsa një vit më vonë zbatimi i tij ishte zgjeruar në 92 shkolla në 30 komuna. Disa nga problemet që kanë përcjellë shtrirjen e ngadalshme të plan-programit të ri janë: numri i vogël dhe përgatitja e pamjaftueshme e trajnerëve të fushave lëndore për të aftësuar, mentoruar dhe monitoruar mësimdhënësit gjatë zbatimit të planprogramit në klasa, kapacitetet e kufizuara profesionale dhe financiare në sistemin arsimor, vonesat në përgatitjen e materialeve përcjellëse për zbatimin e tij, si dhe mungesa e teksteve shkollore të përshtatshme. 6 “Statistikat e Arsimit në Kosovë-2016-17”(Sistemi për Menaxhimin e Informatave në Arsim, 2017), 13. 13

2 .1 KORNIZA LIGJORE DHE INSTITUCIONALE Një nga pengesat kryesore për përmirësimin e arsimit është mungesa e mekanizmave për sigurimin e cilësisë në të gjitha nivelet. Gjatë hulumtimit është vënë re se kjo çështje është temë diskutimi në disa raporte dhe strategji. Për shembull, në dokumentin “Strategjia për Sigurimin e Cilësisë”, thuhet:“Përderisa Inspeksioni i Arsimit ka të drejtë të merret me çështjet administrative(Ligji, 2004) dhe komunat mbajnë përgjegjësi formale për sigurimin e cilësisë, në realitet ekziston një konfuzion mbi ndarjen e përgjegjësive mes autoriteteve qendrore dhe lokale.” 7 Edhe në Planin Strategjik për Arsim 2017-2021 theksohet se ekziston një pështjellim në legjislacionin aktual. 8 Kjo mbase ka pasur për pasojë neglizhimin e qasjes proaktive për sigurimin e cilësisë, ngaqë asnjëri prej akterëve nuk e ka pasur të qartë obligimin e tij dhe përgjegjësitë janë parë tek të tjerët. Sidoqoftë, nga analizimi i legjislacionit aktual gjatë këtij hulumtimi kemi gjetur se ai ngarkon ministrinë me detyrën e sigurimit të cilësisë. Legjislacioni është i qartë në përcaktimin e detyrave, përkundër ndarjes së kompetencave ndërmjet akterëve të ndryshëm. Analiza e kornizës ligjore rreth kësaj çështjeje ka përfshirë disa ligje, mes tyre Ligjin për Arsimin Parauniversitar 9 , Ligjin për Arsimin në Komuna 10 , Ligjin për Vetëqeverisje Lokale 11 dhe Ligjin për Inspeksionin. 12 Në Ligjin për Arsimin Parauniversitar, në nenin 5 (paragrafin 1), thuhet se “Ministria mban përgjegjësinë kryesore për planifikimin, caktimin e standardeve dhe sigurimin e cilësisë së sistemit të arsimit parauniversitar”. 7 “Strategjia e Sigurimit të Cilësisë për Arsimin Parauniversitar në Kosovë 2016-2020,” n.d., 11. 8 MAShT,“Plani Strategjik i Arsimit në Kosovë 2017-2021,” 63. 9 Ligji për Arsimin Parauniversitar në Republikën e Kosovës, http://masht.rks-gov.net/uploads/2015/06/1ligji-per-arsimin-parauniversitar.pdf[qasur me 22 korrik 2018] 10 Ligji për Arsimin në Komuna, http://masht.rks-gov.net/uploads/2015/06/9ligji-i-arsimit-ne-komuna 2008-03-l068-al-arse-kom.pdf[qasur me 22 korrik 2018) 11 Ligji për Vetëqeverisje Lokale, https://gzk.rks-gov.net/ActDetail.aspx?ActID=2530,[qasur me 22 korrik 2018] 12 Ligji për Inspeksionin e Arsimit në Kosovë, http://masht.rks-gov.net/uploads/2015/06/4-2004-37-al.pdf, [qasur me 22 korrik 2018] 14

Sipas këtij neni, Ministria ka për detyrë të zhvillojë politika, të hartojë dhe zbatojë legjislacionin për zhvillimin e arsimit dhe aftësimit parauniversitar, të promovojë, dhe të përmirësojë cilësinë dhe efikasitetin e arsimit dhe aftësimit, me qëllim të ngritjes së cilësisë dhe mbikëqyrjes së zbatimit të legjislacionit në fuqi. Ndërsa DKA-të, sipas Ligjit për Arsimin në Komuna, kanë këto përgjegjësi: a) ndërtimin e objekteve shkollore; b) regjistrimin dhe pranimin e nxënësve; c) punësimin e mësimdhënësve dhe personelit administratës e teknik të shkollave; d) përzgjedhjen e menaxherëve të institucioneve edukativo- arsimore; f) pagesën e stafit menaxherial dhe personelit tjetër(teknik dhe administrativ); e) trajnimin e edukatorëve dhe stafit tjetër profesional; h) mbikëqyrjen e procesit arsimor, në pajtim me udhëzimet e përcaktuara nga MAShT-i. Plani Strategjik për Arsim 2017-2021, në objektivin strategjik 3(“Sigurimi i Cilësisë në Arsim”) tenton të bëjë 13 “Plani Strategjik i Arsimit Në Kosovë 2017-2021,”, 40. ndarjen e përgjegjësive lidhur me cilësinë e arsimit ndërmjet nivelit qendror(MAShT-it), nivelit komunal(DKA-ve) dhe shkollave. Sa i përket arsyetimit për këtë përpjekje, aty thuhet se“alternativa tjetër ka qenë një inspektorat i fuqishëm i arsimit që do të merrte gjithë përgjegjësinë për sigurimin e cilësisë, përderisa komunat dhe shkollat do të zbatonin vendimet e inspektorëve. Është konsideruar se një alternativë e tillë është në shpërputhje me karakterin e decentralizuar të sistemit të arsimit në Kosovë dhe nuk do të jepte rezultate të dëshiruara”. 13 Marrë parasysh se sigurimi i cilësisë është i një rëndësie vendimtare për përmirësimin e arsimit, por edhe rolin që i jepet sigurimit të cilësisë në Strategjinë Kombëtare për Zhvillim(2016), një ndarje e përgjegjësisë ndërmjet tri institucioneve do të rrezikonte që përpjekjet për arritjen sa më të shpejtë të këtij objektivi të jenë të pasuksesshme, për shkak të implikimit të shumë akterëve dhe rrjedhimisht ndërlikimit të kompetencave në lidhje me detyrat dhe 15

përgjegjësitë. Mbi të gjitha, argumentimi se karakteri i decentralizuar i sistemit të arsimit kërkon një ndarje kompetencash në sigurimin e cilësisë, është i pasaktë. Decentralizimi i sistemit të arsimit në Kosovë si i tillë nuk nënkupton se secila komunë duhet të obligohet me sigurimin e cilësisë. Kosova e ka një sistem unik të arsimit, i cili është i njëjti për të gjitha komunat. Legjislacioni ka përcaktuar detyrat dhe përgjegjësitë e institucioneve në fushën e arsimit. Detyrat e Komunave janë që të sigurojnë mirëmbajtjen dhe renovimin e objekteve shkollore, si dhe të kryejnë rekrutimin dhe të paguajnë personelin arsimor, ndërsa shkollat janë përgjegjëse për vlerësimin e brendshëm të mësimdhënësve dhe mbikëqyrjen e tyre në punën e përditshme. Është një ngarkesë e papërballueshme për Drejtoritë për Arsim nëpër Komuna, si në aspektin profesional, e gjithashtu në aspektin e kapaciteteve njerëzore, që të obligohen me sigurimin e cilësisë së arsimit. Kjo do të kishte edhe pasoja negative për vetë objektivin, meqë nëpër komuna të vogla njerëzit njihen mes vete, gjë që krijon edhe mundësinë e shkëmbimit të favoreve. Prandaj, delegimi i sigurimit të cilësisë nga MAShT tek Drejtoritë e Arsimit në komuna duhet të rishqyrtohet. Kjo sidomos për faktin se askund në legjislacion nuk gjendet ndonjë dispozitë që e ngarkon Komunën me këtë detyrë. Në kuadër të MAShT bën pjesë Inspektorati i Arsimit. Detyrat e Inspektoratit, në bazë të legjislacionit, kufizohen kryesisht në inspektimin e punëve formale të shkollës dhe të organizimit mësimor të mësimdhënësve. Meqë Inspektorati funksionon në kuadër të MAShT-it dhe fushëveprimi i tij përmban elemente të vlerësimit të proceseve dhe sigurimit të përmbushjes së kritereve të caktuara, zgjidhja më e mirë do të ishte që ky institucion të rritej në staf dhe t'i jepen kompetencat dhe buxheti i nevojshëm për sigurimin e cilësisë. Strategjitë, planet, por edhe instrumentet për matjen e cilësisë, duhet të zhvillohen 16

3 PLANI STRATEGJIK PËR ARSIM 2017-2021: SYNIMET DHE SFIDAT Në vitin 2016 MAShT ka publikuar Planin Strategjik për Arsim 2017 – 2021. Qëllimi i tij është që të vendosë orientimin e zhvillimit në fushën e arsimit. Ky plan është plani i dytë strategjik gjithëpërfshirës. Plani strategjik për vitet 2011 – 2016 ka pasur si qëllim gjithëpërfshirjen e fëmijëve në arsim, me fokus në ndërtimin e infrastrukturës për përmbushjen e nevojave emergjente për hapësira shkollore. Strategjia e viteve 2011-2016 është e organizuar sipas nën-sektorëve të sistemit arsimor(Sektori parashkollor, Sektori parauniversitar, Sektori i AAPsë, Sektori i trajnimit të mësimdhënësve, Sektori i arsimit të lartë, Sektori i arsimit të të rriturve, Sektori i TIK-ut). Për dallim nga strategjia e kaluar, Plani Strategjik 20172021 është organizuar në fusha tematike të cilat mbulojnë segmentet relevante të arsimit në Kosovë, dhe atë në këto objektiva strategjikë: 1. Pjesëmarrja dhe gjithëpërfshirja, 2. Menaxhimi i sistemit arsimor, 3. Sigurimi i cilësisë, 4. Zhvillimi i mësimdhënësve, 5. Mësimdhënia dhe të nxënit, 6. Arsimi dhe aftësimi profesional dhe arsimi i të rriturve, dhe 7. Arsimi i lartë. 17

3 .1 PJESËMARRJA DHE GJITHËPËRFSHIRJA Në këtë fushë sistemi arsimor është përballur me disa sfida që kanë të bëjnë me nivelin e ulët të përfshirjes në arsim të fëmijëve nga grupet e margjinalizuara dhe fëmijëve me nevoja të veçanta. Por më emergjent ka qenë trajtimi i nivelit të ulët të përfshirjes së fëmijëve në edukimin e hershëm parashkollor. Përpos në nivelin parashkollor, Kosova ka arritur suksese të mira në gjithëpërfshirje në nivelet e tjera. Zgjidhja më e mire do të ishte ndërtimi i institucioneve parashkollore, gjë që do të rriste edhe shpenzimet kapitale por edhe do të krijonte qindra vende pune. Megjithatë, për shkak të kufizimeve buxhetore, është vendosur që të ngrihet niveli i pjesëmarrjes në arsimin parafillor, pasi që aty ka shpenzime më të vogla. Njëkohësisht do të stimulohet hapja e institucioneve private dhe me bazë në komunitet. Vlerësimi i arritshmërisë së objektivit: Gjatë vitit të fundit Kosova ka shënuar rritje të nivelit të përfshirjes në edukimin parashkollor dhe parafillor. Përfshirja në edukimin parashkollor është arritur kryesisht përmes hapjes së institucioneve private. Një përfshirje më e madhe është arritur në edukimin parafillor, të grupmoshës 5-6 vjeç. Shkalla e përfshirjes në vitin 14 MASHT,“Raport Vjetor i Vlerësimit,” 2018, 51. 2017(92.4%) është ndjeshëm më e lartë se në vitin paraprak (79.5%). 14 Gjatë vitit 2017 janë ndërtuar dy shkolla me tri klasë për mësim parafillor. Gjithashtu është zbatuar projekti për pajisje me material shkollor për disa komuna. Ende është duke u punuar në aftësimin e edukatorëve të arsimit 18

parafillor mbi plan-programin e ri dhe në hartimin e materialeve mësimore, të cilat janë në pritje të finalizimit të plan-programit bërthamë të edukimit parashkollor. Duhet të punohet edhe më tej në përfshirjen e grupeve të margjinalizuara nga komuniteti rom, ashkali dhe ai egjiptas. 3 .2 MENAXHIMI I SISTEMIT ARSIMOR Pika për intervenim që është identifikuar gjatë hartimit të Strategjisë në fushën e menaxhimit të sistemit arsimor është mungesa e kapaciteteve në nivel qendror, komunal dhe shkollë për zbatimin e reformës në arsim përmes një qasjeje të koordinuar dhe koherente. PSAK synon ngritjen e profesionalizmit menaxherial të drejtorit të shkollës, i cili do duhet të shohë veten si kompetent dhe përgjegjës për të dhënë kontribut konkret në zhvillimin e cilësisë në arsim. Një problem tjetër është moszbatimi i legjislacionit primar dhe mosrespektimi i tij gjatë hartimit të legjislacionit sekondar dhe politikave arsimore. Më tej, është vënë re se politikë-bërja nuk bazohet në të dhëna statistikore nga fusha e arsimit, dhe se mungon vetëdija te të gjitha palët se arsimi është përgjegjësi publike. 19

Vlerësimi i arritshmërisë së objektivit: Masat fillestare për ngritjen e kapaciteteve menaxheriale kanë qenë: trajnimi i personelit të MAShT për planifikimi, politikë-bërje dhe monitorim, si dhe për zhvillim të kapaciteteve për raportim dhe planifikim të integruar MAShTDKA-shkollë. Është ristrukturuar organizimi i DKA-ve dhe janë hartuar rregulloret dhe udhëzuesit për menaxhim në nivel lokal, për fuqizim të autonomisë së shkollave dhe për fuqizim të Këshillave Drejtues të Shkollave. 15 Në të njejtën kohë ka filluar procesi i vlerësimit vjetor të PSAK-ut, për të monitoruar arritjet e PSAK dhe publikuar raportet vjetore. Për të përmirësuar procesin e planifikimit MASHT-DKAShkollë ka filluar procesi i modernizimit të Sistemit të Informatave për Menaxhim të Arsimit(SMIA). Ky projekt, i mbështetur përmes grantit të Bankës Botërore, parasheh modernizimin e të dhënave arsimore në nivel komune, shkollë dhe nxënësi. 16 Menaxhimi i sistemit arsimor është kompleks shkaku i kërkesave për intervenim në shumë aspekte të arsimit, siç janë gjithëpërfshirja, cilësia dhe ndërlidhja e ofertës arsimore me tregun e punës. Megjithëse janë bërë hapa në përmirësimin e planifikimit dhe raportimit, koordinimi me nivelin komunal mbetet sfidues. Megjithëse është rregulluar procesi i planifikimit dhe menaxhimit mes niveleve të qeverisjes në arsim, ky mekanizëm është ende në fazat fillestare. Plani i Veprimit i PSAK-ut nuk ka zhvilluar caqe apo veprime për rregullimin e komunikimit vertikal dhe horizontal të akterëve të arsimit. Gjithashtu mungon një rregullimi i qartë për administrimin e sistemit arsimor i cili do të përcaktonte rolet dhe përgjegjësitë e sakta të akterëve dhe institucioneve. Gjithashtu mungon sistematizimi i vendeve të punës së menaxhmentit të shkollave, me përshkrim të kompetencave dhe detyrave. 15 MASHT, 72. 16 MASHT, 7 3. 20

3 .3 SIGURIMI I CILËSISË Cilësia e arsimit në Kosovë është kritikuar vazhdimisht, sidomos pas rezultateve të dobëta në testin ndërkombëtar PISA. MAShT ka përpiluar, në vitin 2015, një Strategji për Sigurimin e Cilësisë. Kjo strategji bazohet në katër objektiva. 1. ndërtimi i mekanizmave efektivë për sigurimin e cilësisë, 2. avancimi i planifikimit zhvillimor në nivel shkolle, 3. ngritja e kapaciteteve për sigurimin e cilësisë në të gjitha nivelet, dhe 4. ngritja e vetëdijes për përgjegjësitë e palëve për sigurimin e cilësisë në arsim. Në anën tjetër, Plani Strategjik 2017-2021 diskuton mungesën e administrimit të mirë të testeve kombëtare, besueshmërinë e rezultateve dhe fenomenin e mashtrimit gjatë testeve kombëtare. Vlerësimi i arritshmërisë së objektivit: Qeveria e Republikës së Kosovës ka miratuar “Strategjinë e Sigurimit të Cilësisë për Arsimin Parauniversitar në Kosovë 2016-2020” në dhjetor të vitit 2015. Qëllimi i kësaj strategjie është të prezantojë një sistem të plotë të sigurimit të cilësisë në nën-sektorin e arsimit parauniversitar. PSAK gjithashtu parasheh disa aktivitete për arritjen e këtij objektivi. Aktivitetet kanë të bëjnë kryesisht me ndërtimin e mekanizmave për sigurimin e cilësisë. MAShT gjithashtu parasheh informimin e prindërve dhe të publikut të gjerë për sigurimin e cilësisë. Një tjetër synim është që të rritet besueshmëria e testeve kombëtare. Plani i Veprimit nuk i ka definuar veprimet e sakta për përmbushjen e këtij objektivi. Analiza e dokumenteve 21

strategjike dhe atyre përcjellëse lë të kuptohet se nuk ekziston një përkufizim i qartë i cilësisë dhe aspekteve të saj në asnjë nga nivelet e qeverisjes së arsimit. Mungon ndarja e cilësisë në pjesën e definuar si përmbajtjesore të termit dhe në pjesën procedurale të organizimit të procesit për sigurimin e cilësisë. Cilësia mund të matet si output(çfarë prodhon), input (çfarë ofron) dhe si proces(si ofrohet). Kjo nënkupton që cilësia do të duhej të sigurohej në momentet kyçe të ciklit të menaxhimit të arsimit, pra në 1. outcome – kur nxënësit kalojnë testet e brendshme dhe të jashtme, 2. kur cilësia matet si input, pra me numrin dhe kualifikimet e mësimdhënësve, numër të klasave, materialeve mësimore, dhe 3. kur cilësia si proces vlerësohet në metodat e mësimdhënies, mësim-nxënies, administrimit dhe menaxhimit të arsimit. Udhëzimi Administrativ 4/2017 për vlerësimin e performancës së shkollave në arsimin parauniversitar është miratuar 17 MASHT, 90. në vitin 2017. Ky udhëzim përcakton instrumentet dhe organet për vlerësim të performancës së shkollës, dhe përgjegjësitë e akterëve për vlerësim të brendshëm dhe të jashtëm të cilësisë. Për përmbushjen e vlerësimit të jashtëm të shkollës është definuar roli i Inspektoratit të Arsimit, Drejtorive Komunale të Arsimit dhe institucioneve arsimore. 17 Të gjitha këto aktivitete janë zhvilluar tek vitin e fundit, gjë që do të thotë se deri më tani nuk ka ekzistuar rregullimi i ciklit të sigurimit të cilësisë. Në kuadër të këtyre aktiviteteve Inspektorati ka filluar vlerësimin e performancës së shkollave, monitorimin e zbatimit të Kurrikulës së re dhe ka bërë përgatitjet për vlerësimin e performancës së mësimdhënësve. Personeli i Inspektoratit është trajnuar për këto procese dhe është anëtarësuar në SICI('Standing International Conference of Inspectorates', Konferencën Ndërkombëtare të Inspektorateve). Ndërkohë, MAShT, në bashkëpunim me DKA-të, ka caktuar 22

koordinatorët për sigurimin e cilësisë nëpër Komuna, të cilët do të duhej t'u raportonin DKA-ve. Kjo qasje ngërthen në vete dy problematika. Së pari, meqë koordinatorët janë personel i shkollës, ata nuk janë të trajnuar në mënyrë adekuate dhe nuk paguhen për të kryer detyrën e monitorimit të cilësisë. Së dyti, raportimi rreth cilësisë do t'u binte DKA-ve, të cilat pastaj i raportojnë MAShT-it. Kjo mënyrë e organizimit nuk e siguron cilësinë në arsim në mënyre efikase dhe efektive. 3 .4 ZHVILLIMI PROFESIONAL I MËSIMDHËNËSVE Me këtë objektiv është planifikuar trajnimi i mësimdhënësve dhe funksionalizimi i sistemit të licencimit të tyre. Licencimi mendohet të kontribuojë në cilësinë e mësimdhënies, motivimin e mësimdhënësve për performancë të mirë dhe të ndihmojë të adresohen rastet e performancës së dobët. Sistemi i licencimit i obligon mësimdhënësit që gjatë karrierës të ndjekin një numër të caktuar të trajnimeve për zhvillim profesional(100 orë brenda 5 vitesh) dhe kërkon vlerësimin e performancës së tyre. Korniza ligjore për licencimin, ngritjen në detyrë dhe vlerësimin e performancës së mësimdhënësve është zhvilluar, por akoma nuk është zbatuar. Plani strategjik parasheh që për t'u siguruar një zhvillim profesional i orientuar kah zgjidhja optimale, së pari do të duhet që institucionet publike që përgatisin mësimdhënës të rinj të bazohen në standarde të unifikuara shtetërore. 23

Vlerësimi i arritjes së objektivit: Përpjekje për reformim të sistemit të arsimit ka pasur edhe më herët në Kosovë. Në vitin 2011 MAShT ka miratuar Kornizën e Kurrikulës së Kosovës(KKK), e cila ka mundësuar kalimin nga mësimdhënia e të nxënit bazuar në objektiva dhe përmbajtje mësimore në metodologjinë bashkëkohore të mësimdhënies e të të nxënit bazuar në rezultate dhe në zhvillimin e zotësive praktike të nxënësve. Sipas planifikimeve plan-programi duhej të zbatohej gjatë viteve 2011-2014, por ka pasur ngecje në këtë proces, kryesisht për shkak të rezistencës nga ana e mësimdhënësve për të zbatuar plan-programin e ri, për ç'gjë nuk ishin të trajnuar dhe mungonin mjetet për zbatimin e tij. Pilotimi i planprogramit të ri ishte realizua në 10 shkolla, gjatë viteve 2013 – 2014, dhe një vit më vonë ishte zgjeruar në 92 shkolla, në 30 komuna. Duke filluar nga viti i kaluar të gjitha shkollat janë të obliguara të funksionojnë sipas planprogramit të ri. 18 MASHT, 91. MAShT ka zhvilluar bazën rregullative për zhvillimin profesional të mësimdhënësve, e cila kërkon që ata t'i nënshtrohen procesit të licencimit, gradimit dhe vlerësimit të performancës. Megjithatë, sistemi i vlerësimit të performancës së mësimdhënësve ka filluar të pilotohet për rreth 130 mësimdhënës, por akoma nuk është shtrirë tek gjithë kuadri. Sistemi i avancimit të bazuar në performacë do të jetë vështirë i realizueshëm për aq kohë sa skema e pagave të jetë lineare dhe e bazuar kryesisht në arritje para shërbimit(kualifikime) dhe përvojën e punës. 18 Kompensimi i mësimdhënësve në Kosovë tejkalon të hyrat mesatare për kokë banori. Ngritja e pagave të mësimdhënësve është bërë për të gjithë. Fatkeqësisht, ngritja e pagës nuk është ndërlidhur me performancën e mësimdhënësve, gjë që do të siguronte në mënyrë më të efektshme ngritjen e cilësisë në mësimdhënie. Janë trajnuar rreth 40% e mësimdhënësve mbi zbatimin e plan-programit të ri, mirëpo 24

për zbatimin e lëndëve përdoren tekste ekzistuese mësimore të plan-programit të vjetër. Tekstet mësimore nuk janë të përshtatshme në të gjitha rastet për zbatim të plan-programit të ri. Resurset materiale për mësimdhënie, si dhe qasja në tekste mësimore adekuate, kompjuterë dhe laboratorë vazhdojnë të jenë sfidat kryesore. Qasja në internet nëpër shkolla ekziston, por numri i kompjuterëve për nxënës është i vogël, ndërsa edhe shkalla e përdorimit të tyre nga nxënësit dhe integrimi i tyre në mësimdhënie mbetet e ulët, për shkak të vështirësive të një numri të mësimdhënësve për përdorimin e teknologjisë informative për mësimdhënie 19 3 .5 MËSIMDHËNIA DHE TË NXËNIT Në vitin 2011 Kosova e ka miratuar Kornizën e Kurrikulës së Kosovës(KKK), me qëllim të ngritjes së cilësisë së arsimit dhe harmonizimit të arsimit me vendet e zhvilluara. Nga kjo kornizë e re e planprogrameve u mundësua kalimi nga mësimdhënia e bazuar në objektiva e përmbajtje në mësimdhënien e bazuar në rezultate dhe zhvillim të zotësive praktike të nxënësve. Strategjia e Arsimit 2017-2021 përqendrohet në zbatimin e plan-programit të ri, tekstet shkollore dhe zbatimin e TIKut në arsim. Për të gjitha këto fusha janë analizuar alternativa të shumta. Ideja e plan-programit të ri re është që MAShT të përcaktojë 19 MASHT, 108. 25

zotësitë praktike që duhet arritur dhe të përpilojë planprogramet bërthamë, ndërsa shkollat përmbajtjet mësimore. Mirëpo për shkak të pamundësisë që përmbajtjet të krijohen nga shkollat, MAShT është i përfshirë në hartimin e përmbajtjeve mësimore dhe tekstet shkollore do të jenë në përputhje me ato përmbajtje. Vlerësimi i arritjes së objektivit: Zbatimi i plan-programit të ri në të gjitha shkollat e Kosovës ka filluar tek këtë vit, pas një periudhe relativisht të gjatë të përgatitjes dhe pilotimit. Planprogrami i ri inicion një ndryshim rrënjësor në paradigmën e arsimimit duke vënë theksin në zotësitë praktike të nxënësve. Sidoqoftë, zbatimi i suksesshëm i plan-programit varet nga aspekte të shumta të sistemit arsimor në administrim, si dhe nga kapacitetet njerëzore, infrastrukturore dhe buxhetore. Plan-programi i ri parasheh metoda të reja të mësimdhënies dhe e bën të nevojshëm trajnimin e vazhdueshëm të personelit mësimdhënës. Reforma e plan-programit gjithashtu kushtëzon metoda të reja të vlerësimit dhe mësim-nxënies. Gjatë vitit 2017 janë organizuar trajnime për rreth 40% të mësimdhënësve rreth kornizës së kurrikulës dhe kurrikulës bërthamë. Gjithashtu është promovuar bashkëpunimi më i afërt ndërmjet shkollave, mësimdhënësve dhe koordinatorëve të fushave. Një sfidë akute është mungesa e literaturës së përshtatshme dhe teksteve mësimore për zbatimin e plan-programit të ri. Të dhënat e dala nga analiza e arritshmërisë në PISA 2015 tregojnë se Kosova renditet si vend me kënaqshmëri të ulët të drejtorëve dhe mësimdhënësve me tekstet mësimore. Një vëmendje e veçantë duhet t'i kushtohet edhe sistemit të vlerësimit të 26

nxënësve në bazë të objektivave të plan-programit së ri. Kjo kërkon trajnimin e mësimdhënësve, drejtorëve të shkollave dhe inspektorëve të arsimit, gjë që nënkupton se nevojitet një mbështetje më e lartë financiare për arritjen e këtyre nevojave. 3 .6 ARSIMI DHE AFTËSIMI PROFESIONAL Ky objektiv mundohet të ofrojë zgjidhje për sfidat e arsimit profesional dhe arsimit për të rritur. Këto sfida janë të shumta dhe ndërlidhen me fusha të tjera, si sektori privat, i cili do të duhej të jetë i gatshëm dhe kompetent për të bashkëpunuar për ngritjen e cilësisë në arsimin profesional. Një tjetër vështirësi është se ende mungon Kurrikula Bërthamë e veçantë për arsim profesional. Mundësitë për trajnimin praktik të nxënësve në shkollë apo ndërmarrje janë të kufizuara, gjë që natyrisht ndikon në cilësinë e ulët të arsimit profesional. PSAK gjithashtu thekson buxhetin e pamjaftueshëm për ngritjen e cilësisë në arsimin profesional. Agjencia për Arsim dhe Aftësim Profesional dhe për të Rritur është themeluar në bazë të Ligjit nr. 04/L-138 për Arsimin dhe Aftësimin Profesional, dhe ka për qëllim mbikëqyrjen dhe zhvillimin e arsimit dhe aftësimit profesional dhe për të rritur në Kosovë. Këshilli për Arsimin dhe Aftësimin Profesional dhe për të Rritur, i themeluar në bazë të Ligji nr. 04/L- 138 për Arsimin dhe Aftësimin Profesional, është organ këshillëdhënës për politikat e AAP-së dhe arsimimin e të rriturve në Kosovë. 27

Vlerësimi i arritjes së objektivit: Gjatë vitit 2017 janë ndërmarrë disa hapa në rishikim dhe hartim të profileve. Sidoqoftë, numri i tyre është ende i vogël krahasuar me numrin e përgjithshëm të profileve që ofrohen në kuadër të shkollave të mesme profesionale. Gjatë vitit 2017 MAShT ka themeluar grupet e ekspertëve për të zhvilluar standardet për profilet e rishikuara, mirëpo Plani i Veprimit të PSAK-ut nuk e ka caktuar llojin dhe numrin e standardeve që duhet hartuar. 20 Deri më tani janë kompletuar 24 profile me standarde të profesionit. Gjatë vitit 2017 ka filluar edhe hartimi i plan-programit bërthamë për arsimin profesional, por akoma nuk ka përfunduar. Edhe pse hartimi i plan-programeve për fusha sektoriale akoma nuk ka filluar, të paktën është marrë vendimi për plan-programe modulare. Plani i Veprimit parasheh zbatimin e disa aktiviteteve për të inkuadruar të gjithë nxënësit në praktikë 20 MASHT, 119. 21 MASHT, 123. profesionale në shkollë dhe jashtë shkollës. Për kompanitë që pranojnë nxënës të arsimit profesional në praktikë është paraparë zbritje në tatime, përmes Ligjit për Arsim Profesional në Kosovë. Sidoqoftë, gjatë vitit 2017 nuk janë ndërmarrë veprime për të jetësuar këtë lloj bashkëpunimi me kompanitë në Kosovë. 21 Në lidhje me këshillim në karrierë për nxënësit e arsimit profesional, MAShT ka zhvilluar platformën elektronike Busulla.com, përmes së cilës nxënësit mund të informohen rreth mundësive të punësimit, të bëjnë testet IVAP(interesi, vlerat, aftësitë, preferencat), të informohen rreth profesioneve, etj.. Analiza e kërkesës dhe ofertës në arsimin profesional është në fazën e hershme të zhvillimit. Këto vështirësi në përcaktimin e kërkesës në treg ndërlidhen me mungesën e familjarizimit dhe komunikimit ndërministror për të ofruar informatat e nevojshme. Në Kosovë nuk ekziston ndonjë institut apo organ i cili i përkushtohet analizës së tregut të punës. 28

Kjo ka për pasojë edhe paqartësitë në lidhje me orientimin e ofertës arsimore në arsim profesional dhe vështirësitë e vlerësimit të cilësisë së menaxhimit të arsimit. Arsimi profesional në përgjithësi shihet si alternativë e paevitueshme tek atëherë kur nxënësit nuk arrijnë suksesin që kërkohet për t'u regjistruar në gjimnaze. Kjo ka të bëjë, në njërën anë, me cilësinë e ulët të arsimit profesional, por edhe me një qëndrim të dëmshëm nënvlerësues të shoqërisë ndaj arsimit profesional. Ekziston bindja se mënyra më e lehtë për punësim është mbarimi i studimeve universitare. Kjo duhet të adresohet përmes fushatave të ndryshme të vetëdijesimit për nxënësit, prindërit dhe ekonominë. Cilësia e arsimit profesional ndërlidhet ngushtë me investimet në infrastrukturë dhe në pajisje, të paktën për profilet ekzistuese në Kosovë. Prandaj do të duhej që Qeveria të përfill Strategjinë Kombëtare për Zhvillim, ku arsimi është shpallur prioritet, dhe në përputhje me këtë të ndajë edhe buxhetin për investimet në fushat e nevojshme në arsim. Për sigurimin e cilësisë së jashtme të shkollave në arsim profesional është përgjegjës Autoriteti Kombëtar i Kualifikimeve(AKK). Në kuadër të AKK janë trajnuar koordinatorët për sigurimin e cilësisë dhe është bërë validimi i 19 kualifikimeve dhe akreditimi i mbi 33 institucioneve private që ofrojnë arsim profesional. AKK gjithashtu ka zhvilluar verifikimin e mbi 40 standardeve të profesionit. 22 22 MASHT,“Plani Strategjik i Arsimit në Kosovë 2017-2021,” 28. 29

3 .7 ARSIMI I LARTË Ky objektiv synon përmirësimin e gjendjes në arsimin e lartë(universitar). Fokusi ka qenë në sigurimin e jashtëm të cilësisë, gjë që realizohet përmes mbështetjes së Agjencisë Kosovare për Akreditim dhe zbatimit të sistemit për mbledhjen e të dhënave në arsimin e lartë (SMIAL). Është diskutuar shumë financimi i institucioneve të arsimit të lartë mbi bazë të performancës, i cili nuk është aplikuar deri tani. Një sistem i tillë rrit përgjegjësinë e institucioneve të arsimit të lartë për rezultatin e punës së tyre. Zbatimi i këtij sistemi do të duhej të fillonte sa më shpejtë që të jetë e mundur. Vlerësimi i arritjes së objektivit: Shkalla bruto e përfshirjes në arsimin e lartë është rritur në vazhdimësi që nga viti akademik 2010/2011. Bazuar në të dhënat e fundit të vitit akademik, 2016/2017, një shkallë bruto prej rreth 69.4% të studentëve të grupmoshave 18-22 vjeç ndjekin arsimin e lartë. Me përparimet e shënuara vitet e fundit, Kosova renditet më lart se vendet e tjera të rajonit për nga shkalla bruto e përfshirjes të studentëve. Rritja e shkallës së përfshirjes së qytetarëve në arsimin e lartë nuk nënkupton në mënyrë të domosdoshme ndonjë kontribut të theksuar në rritjen e produktivitetit të fuqisë punëtore. Produktiviteti varet nga cilësia e ofertës arsimore dhe përputhja e fushave të diplomimit me tregun e punës. Gjatë viteve 2016 – 2017 kanë diplomuar rreth 14,000 studentë në nivele dhe programe të ndryshme studimesh, ku sektori privat kontribuon me rreth 35% të të 30

diplomuarve. Megjithatë, shkalla e përfundimit të studimeve brenda afatit të paraparë kohor në institucionet publike është relativisht e ulët. 23 Në përgjithësi, numri i studentëve është rritur në fushat e studimit të shërbimeve(juridik, administrim biznesi dhe shkenca shoqërore). Numri i studentëve i orientuar në shkencë, teknologji, inxhinieri dhe matematikë është i ulët. Rritja e numrit të të diplomuarve në këto fusha do të mund të stimulonte konkurrueshmërinë e vendit në prodhim dhe përpunim industrial. Orientimi i studentëve në bujqësi dhe veterinari gjithashtu vazhdon të jetë i ulët. Gjatë vitit akademik 2017/2018 janë akredituar dhe riakredituar 344 programe studimi të të gjitha niveleve. Shumica e programeve të studimit janë të nivelit baçelor dhe master. Numri i programeve të doktoratës është krahasimisht i vogël(22 programe). Arsimi i lartë publik ofron kryesisht programe në fushat 23 MAShT,“Raport Vjetor i Vlerësimit,” 131. 24 MASHT, 133. e studimit të edukimit, bujqësisë dhe inxhinierisë. Sektori privat i arsimit të lartë përqendrohet kryesisht në administrim biznesi, juridik dhe shërbime. 24 Numri i studentëve që mbarojnë studimet dhe diplomojnë në institucionet publike të arsimit të lartë vazhdon të jetë nën 20%. Kjo ka të bëjë edhe me personelin e pamjaftueshëm akademik për drejtime të caktuara, por edhe me neglizhimin e caktimit të një numri të kufizuar të mundësive për kalimin e provimeve nga ana e studentëve. Kjo do të ishte një shtytje për disiplinimin e studentëve për arritje të caqeve, por në të njëjtën kohë do të eliminonte kandidatët e pasuksesshëm nga studimet, gjë që gjithashtu do të zvogëlonte ngarkesën e punës së personelit akademik dhe ngarkesën e madhe të universiteteve. Institucionet universitare publike të themeluara nëpër komunat e tjera kanë ndjekur një model të zhvillimit të Universitetit të Prishtinës, duke mos e diversifikuar 31

ofertën arsimore sipas kërkesave të tregut të punës në rajonin e tyre. Një mangësi në sistemin e arsimit të lartë është edhe angazhimi i ulët i personelit mësimdhënës në lidhje me punime shkencore. Akoma nuk është ndërmarrë ndonjë aktivitet për ta ndryshuar këtë gjendje. Ministria duhet të ndërmarrë hapa për motivimin e hulumtimeve dhe publikimeve shkencore relevante për zhvillim të industrisë. 32

4 NIVELI PARASHKOLLOR Në Kosovë ekzistojnë gjithsej 43 institucione parashkollore publike, të shpërndara në 22 komuna. Në këto institucione janë të përfshirë 22,157 fëmijë. Njëkohësisht funksionojnë edhe 88 institucione parashkollore private të licencuara nga MAShT, ku janë të përfshirë edhe 3,020 fëmijë. 25 Numri i institucioneve parashkollore është shumë i vogël për nevojat e shoqërisë. Sidomos për grup-moshat 05-vjeçare, mungesa e hapësirave adekuate dhe edukatoreve ka rezultuar në regjistrimit e vetëm një numri të vogël të fëmijëve. Shqetësues mbetet numri i ulët i fëmijëve në nivelin parashkollor të hershëm, 0-3 vjeç, gjë që është larg përmbushjes së standardeve evropiane. Sipas statistikave të MAShT-it, regjistrimi i fëmijëve të grup-moshave 0-4 vjeç në institucione parashkollore të licencuara është vetëm 2.8%, ndërsa i grup-moshave 3-5 vjeç është 29.6%. 26 Në nivelin parafillor (5-6 vjeç) statistikat e përfshirjes janë më të larta, ku përqindja arrin në 79.6%. 27 Institucionet parashkollore funksionojnë sipas planprogrameve për edukimin parashkollor për moshat 3-6 vjeç. 28 Për momentin ende janë në proces të hartimit planprogramet bërthamë për këtë nivel. Ndërsa për moshën 0-6 vjeç, institucionet punojnë me standardet e zhvillimit të UNICEF. 29 25 Numri i institucioneve private parashkollore në komuna: Fushë-Kosovë 6, Prishtinë 50, Gjilan 3, Mitrovicë 3, Peje 5, Ferizaj 5, Gjakovë 2, Prizren 5, Suharekë 2, Viti 1, Klinë 1, Lipjan 1, Drenas 1, Krushë e Vogël 1 26 “Plani Strategjik i Arsimit Në Kosovë 2017-2021,” 22. 27 MASHT, 22. 28 Kurrikula e Edukimit Parashkollor 3-6, https://masht.rks-gov.net/uploads/2015/05/kurrikulae-edukimit-parashkollor-ne-kosove-3-6-vjec_1.pdf 29 Developmnet Standards for Preschool, https://masht.rks-gov.net/uploads/2015/05/eldsreport-alb-for-web_1.pdf 33

4 .1 NUMRI I INSTITUCIONEVE PARASHKOLLORE Në tërë Kosovën funksionojnë 43 institucione parashkollore publike dhe 88 institucione private të licencuara. Numri i fëmijëve në institucionet parashkollore dhe parafillore publike është 25,966, prej tyre, 3,809 fëmijë të grup-moshës 0-5 vjeç dhe 22,157 të grupmoshës 5-6 vjeç. Numri i fëmijëve në institucionet private parashkollore është 3,020, prej tyre 2,083 të grupmoshës 0-5 vjeç dhe 937 të grup-moshës 5-6 vjeç. 30 4 .2 SHPËRNDARJA GJEOGRAFIKE E INSTITUCIONEVE PARASHKOLLORE Mungesa e numrit të mjaftueshëm të institucioneve parashkollore vërehet në të gjitha komunat. Nëpër qytete dhe komuna më të mëdha ka numër më të madh të institucioneve parashkollore. Megjithatë ky numër nuk është i mjaftueshëm. Në Prishtinë, për shembull, ekzistojnë 8 institucione parashkollore publike, mirëpo institucione parashkollore private të licencuara që veprojnë në Prishtinë janë 50. Kjo tregon për nevojën e lartë të qytetarëve për institucione parashkollore në kryeqytet. Fatkeqësisht ende ka komuna të cilat nuk e kanë asnjë institucion parashkollor. Nga 34 komunat që gjenden në listat e të dhënave për sistemin e arsimit në Kosovë, vetëm 22 komuna kanë institucione parashkollore. Çuditërisht, edhe Prizreni, i cili në nivelin parafillor(5-6 vjeç) njeh 1,814 fëmijë, nuk ka ndonjë çerdhe për grup30 MAShT dhe ASK,“Statistikat e Arsimit Në Kosovë-2016-17,” 59. 34

moshat më të vogla. Gjithashtu Malisheva, me 1,136 fëmijë në nivel parafillor, nuk ka çerdhe. Institucione parashkollore nuk ka as në Deçan, Dragash, Han të Elezit, Junik, Leposaviq, Novobërdë, Shtërpcë, Zubin Potok dhe Kllokot. Përkundër nevojës për rritjen e numrit të institucioneve publike për nivelin parashkollor,“për shkak të kufizimeve buxhetore është përzgjedhur qasja tjetër – rritja e pjesëmarrjes në arsimin parafillor, që ka shpenzime shumë më të vogla. Gjithashtu do të stimulohet hapja e institucioneve parashkollore private dhe me bazë në komunitet.” 31 Tabela 1, në vijim, paraqet numrin e fëmijëve në nivel parashkollor dhe në nivel parafillor nëpër komuna. Numri i institucioneve dhe nxënësve në nivelin parashkollor/parafillor 32 # Komunat Institucionet parashkollore Numri i fëmijëve në parashkollor, Grup-mosha 0-5 vjeç(2016) Numri i fëmijëve parafillor, Grup-mosha 5-6 vjeç(2016) 1 Deçan -- 483 2 Dragash 3 Ferizaj 4 Fushë-Kosovë - 4 304 2 306 1619 1 142 164 5 Gjakovë 7 291 1120 6 Gjilan 3 246 1125 7 Gllogoc 2 98 984 8 Hani i Elezit -- 142 9 Istog 5 181 544 31 MASHT,“Plani Strategjik i Arsimit Në Kosovë 2017-2021,” 40. 32 “Statistikat e Arsimit në Kosovë 2016-17”, 16. 35

10 Junik 11 Kaçanik 12 Kamenicë 13 Klinë 14 Leposaviq 15 Lipjan 16 Malishevë 17 Mamushë 18 Mitrovicë 19 Novobërdë 20 Obiliq 21 Pejë 22 Podujevë 23 Prishtinë 24 Prizren 25 Rahovec 26 Shtërpcë 27 Shtime -- 55 1 88 452 1 52 277 1 115 574 -- 1 58 909 -- 1136 1- 56 1 340 1067 -- 46 1 82 322 1 211 1187 1 46 1173 8 1079 2530 - 89 1814 1 10 882 -- 42 1 41 396 36

28 Skënderaj 29 Suharekë 30 Viti 31 Vushtrri 32 Zubin Potok 33 Zveçan 34 Kllokot Gjithsej 1 73 483 1 55 718 1 86 488 1 116 721 -- 11 -- -- 9 43 3,809 22,157 37

5 INSTITUCIONET ARSIMORE NË NIVELIN PARAUNIVERSITAR Numri i institucioneve në arsimin parauniversitar i të gjithave niveleve në Kosovë është 1,114. Numri i shkolla të nivelin fillor(klasat 1 – 5) dhe të mesëm të ulët(klasat 6 – 9) është 952. Në nivelin e mesëm të lartë(klasat 9 – 12) funksionojnë 119 shkolla. Në vitin 2016/2017 mësimin në nivelin parauniversitar në Kosovë e kanë vijuar 360,237 nxënës. Nga ky numër, 22,157 ishin të nivelit parashkollor, 132,438 nxënës ishin duke vijuar mësimin në nivelin fillor, 115,386 në nivelin e mesëm të ulët dhe 86,447 në nivelin e mesëm të lartë. Numri total i nxënësve në nivelin parauniversitar në institucionet publike në Kosovë është 360,237. 33 Nëse këtij numri i shtohet edhe numri i nxënësve në institucionet private të licencuara, i cili është 9,072, atëherë numri total i nxënësve për një vit është 369,309. Në Kosovë arsimi fillor dhe i mesëm i ulët është i detyrueshëm, prandaj shkalla e përfshirjes së nxënësve në këto nivele ka qenë çdoherë e lartë, me 96% në arsimin fillor, përkatësisht me 98% në arsimin e mesëm të ulët. Shkalla e përfshirjes së nxënësve në arsimin e mesëm të lartë gjatë vitit shkollor 2014/15 ka qenë 84.5%. 34 Akoma nuk është arritur standardi i hapësirës së mjaftueshme në shkolla për nxënës, dhe mungesa e hapësirave për laboratorë dhe mësim praktik akoma mbetet e theksuar. Mirëpo, për shkak të kufizimeve buxhetore, në njërën anë, dhe ndryshimeve demografike që priten në vitet në vijim, në anën tjetër, nuk janë ndërmarrë veprime për ta adresuar çështjen e mungesës së hapësirës së nevojshme në shkolla. Një tjetër arsye është se ka pasur lëvizje nga pjesët rurale në ato urbane, kështu 33 Statistikat e Arsimit në Kosovë 2016/2017, 23. 34 MASHT,“Plani Strategjik i Arsimit në Kosovë 2017-2021,” 22. 38

që shkollat në disa pjesë rurale janë gjysmë të mbushura, ndërsa ato në qytete të stërngarkuara. Përpos mungesës së hapësirës, shkollat në shumë raste përballen me mungesë të mjeteve të konkretizimit për ofrimin e mësimit sipas kërkesave të plan-programit të ri. Në përgjithësi, objektivi i përdorimit të mjeteve të teknologjisë informative mbetet ende i paplotësuar për shkak të mungesës së kompjuterëve të mjaftueshëm për nxënës dhe vështirësive të mësimdhënësve për të ofruar një mësimdhënie të orientuar në shfrytëzimin e teknologjisë informative. 5 .1 NUMRI I NXËNËSVE SIPAS NIVELEVE Në Kosovë, numri i përgjithshëm i studentëve në të gjitha nivelet e arsimit parauniversitar në arsim publik dhe privat është 369,309. Tabela në vijim paraqet shifrat sipas niveleve. Numri i nxënësve në nivelin para-universitar në të gjitha nivelet në shkollat publike dhe private # Nivelet Publik Privat Gjithsej (sipas niveleve) 1 Parashkollor 3,809 2,083 5,892 2 Parafillor 3 Fillor/ i mesmëm i ulët 4 E mesme e lartë 22,157 247,824 86,447 937 3,107 2,945 23,094 250,931 89,392 Gjithsej 360,237 9,072 369,309 39

Komunat Deçan Niveli parafillor 0-5 vjeç 5- 6 vjeç Niveli fillor Niveli i mesëm i ulët Niveli i mesëm i lartë Shkolla Gjimnaze profesionale Gjithsej - 483 2,268 2,040 496 832 6119 Dragash 4 304 1934 1634 390 207 4473 Ferizaj 306 1,619 8,887 7,867 3,904 2,881 25,464 Fushë-Kosovë 142 164 3339 2,656 853 750 7,904 Gjakovë 291 1,120 6,806 6,110 2,531 1,820 18,678 Gjilan 246 1,125 6,390 5,875 3,149 2,313 19,098 Gllogoc Hani i Elezit Istog Junik Kaçanik Kamenicë Klinë Leposaviq Lipjan Malishevë Mamushë Mitrovicë 98 984 4,791 - 142 796 181 544 2998 - 55 305 88 452 2,512 52 277 1,823 115 574 3,196 -- 12 58 1136 4,878 - 277 5,211 - 56 370 340 1,067 6,111 4,157 617 2599 254 2211 1,735 2,922 17 4,304 4,630 331 5084 1,607 1,424 13,061 - 343 1,898 626 1,044 7,992 - 220 834 736 790 6,789 575 876 5,338 970 844 8,621 -- 29 1,236 1,870 13,255 1,214 2,098 14,289 - 221 978 2694 1757 17053 40

Novobërdë - 46 267 214 Obiliq 82 322 1,703 1,508 Pejë 211 1187 7095 6033 Podujevë 46 1173 7317 6636 Prishtinë 1,079 2,530 16,674 13,492 Prizren 89 1,814 12,413 10,572 Rahovec 10 882 4135 3,681 Shtërpcë - 42 247 268 Shtime 41 396 2178 2103 Skenderaj 73 718 4083 3692 Suharekë 55 807 4,628 4,016 Viti 86 488 3432 3,174 Vushtrri 116 721 5473 4826 Zubin Potok - 11 59 50 Zveçan -- 41 17 Kllokot - 9 66 61 3,809 22,157 132,438 115,386 Gjithsej 25,966 247,824 61- 588 440 308 4363 3244 1744 19514 2836 1724 19,732 5,813 5,328 44,916 4,319 3,444 32,572 534 1,932 11,253 13 169 739 696 842 6256 1,722 909 11,197 1,841 1,352 12,699 930 1,534 9,644 2032 1409 14577 -- 120 -- 58 -- 136 45'462 40'985 360'237 86'447 360'237 41

Tabela në vijim e paraqet shpërndarjen e studentëve sipas niveleve dhe komunave. Krahas institucioneve publike, një numër i nxënësve e vijon mësimin në institucione private të arsimit fillor, të mesëm të ulët dhe të mesëm të lartë. Tabela në vijim paraqet numrin dhe komunat që ofrojnë arsim privat. Numri i përgjithshëm i nxënësve në institucionet private është 6,052. Nxënësit në institucionet private të arsimit në nivelin fillor/të mesëm të ulët dhe të mesëm të lartë 35 Komunat Fillor/ i mesëm i ulët Meshkuj Femra Gjithsej I mesëm i lartë Meshkuj Femra Gjithsej Gjithsej Meshkuj Femra Gjithsej Ferizaj 26 31 57 78 31 109 104 62 166 Gjakovë 80 55 135 150 110 260 230 165 395 Gjilan 50 28 78 73 68 141 123 96 219 Klinë - 26 30 56 26 30 56 Lipjan Mitrovicë Pejë - 194 187 381 194 187 381 22 22 44 5 10 15 27 32 59 56 27 83 83 46 129 139 73 212 Prishtinë Prizren 1,070 834 1,904 778 458 348 806 262 571 1,349 1,848 1,405 3,253 243 505 720 591 1,311 Gjithsej 1,762 1,345 3,107 1,649 1,296 2,945 3,411 2,641 6,052 35 Statistikat e arsimit në Kosovë 2016-2017, 61. 42

5 .2 NUMRI I INSTITUCIONEVE SIPAS NIVELEVE Komunat Parashkollor / çerdhe Deçan Dragash Ferizaj 2 Fushë-Kosovë 1 Gjakovë 7 Gjilan 3 Gllogoc 2 Hani i Elezit Istog 5 Junik Kaçanik 1 Kamenicë 1 Klinë 1 Leposaviq Lipjan 1 Malishevë Mamushë 1 Fillor dhe i mesëm i ulët 21 35 51 13 51 41 32 6 26 1 24 30 26 1 50 38 1 I mesëm i lartë Gjithsej 2 23 1 36 8 61 3 17 9 67 8 52 2 36 1 7 3 34 1 2 2 27 33 34 2 29 - 1 5 56 3 41 1 3 43

Mitrovicë 1 39 Novobërdë - 7 Obiliq 1 16 Pejë 1 39 Podujevë 1 57 Prishtinë 8 58 71 Prizren 1 34 Rahovec - 5 Shtërpcë 1 18 Shtime 1 36 Skenderaj 1 41 Suharekë 1 35 Viti Vushtrri 1 46 - 1 Zubin Potok - 1 Zveçan - 1 Kllokot Gjithsej 43 952 5 45 1 8 2 19 6 46 4 62 14 80 14 85 4 39 1 6 1 20 4 41 3 45 3 39 3 50 - 1 - 1 - 1 119 1114 44

5 .3 SHPËRNDARJA GJEOGRAFIKE E SHKOLLAVE Në Kosovë viteve të fundit është vënë re një trend i zhvillimit demografik, i cili e ka bërë edhe më të vështirë punën e planifikimit të arsimit. Lëvizja e qyterarëve nga komunat e vogla drejt qendrave të mëdha ka pasur për pasojë që një numër i shkollave nëpër fshatra dhe komuna të vogla funksionojnë me një numër të vogël të nxënësve apo janë mbyllur fare. Ndërsa në anën tjetër shkollat nëpër qytete janë të stërngakuara dhe punojnë me ndërrime. Në Kosovë shkollat janë të shpërndara në të gjitha komunat. Qasja e nxënësve në shkollë në përgjithësi nuk është e vështirë, sidomos viteve të fundit pas rregullimit të infrastrukturës rrugore dhe lëvizjes së autobusëve edhe nëpër pjesët e thella rurale. 5 .4 NXËNËSIT QË PËRFUNDOJNË KLASËN E 9/ 10, GJIMNAZISTËT Në Kosovë në vitin 2016/2017 kanë përfunduar arsimin e mesëm të ulët publik(klasën 9) 30,910 nxënës. Në arsimin e mesëm të lartë(klasën 10) në të njëjtin vit kanë qenë të regjistruar 32,577 nxënës. Viti 2016/ 2017 Grup-moshat/ Klasat Klasa 9 Meshkuj 15,863 Femra 15,047 Gjithsej 30,910 Klasa 10 17,250 15,327 32,577 45

5 .5 NXËNËSIT NË GJIMNAZE DHE SHKOLLA PROFESIONALE Niveli i arsimit të mesëm të lartë në Kosovë përbëhet nga shkollat profesionale dhe gjimnazet. Gjatë vitit 2016/2017 në shkolla profesionale ishin të regjistruar 45,462 nxënës, ndërsa në gjimnaze 40,985. Gjimnazet preferohen nga nxënësit kosovarë, sepse kjo u mundëson vazhdimin e studimeve në universitet. Zhvillimi i dobët ekonomik, mungesa e vendeve të punës dhe fryrja e administratës shtetërorë kanë sjellë krijimin e një përshtypjeje te qytetarët se punësimi bëhet më i lehtë nëse ke studiuar. Fatkeqësisht, arsimi profesional shihet si alternativë vetëm kur nxënësit nuk arrijnë suksesin që kërkohet për t'u regjistruar në gjimnaze. Sipas MAShT-it, numri i nxënësve të regjistruar në shkollat profesionale ka rënë nën 50% të numrit të përgjithshëm të nxënësve në nivelin e mesëm të lartë. Kritikat kryesore ndaj arsimit profesional kanë të bëjnë me buxhetin e pamjaftueshëm për të mbuluar nevojat për nxënës dhe me mospërputhshmërinë e profileve profesionale me kërkesat e tregut të punës. 36 Komunat Deçan Dragash Shkolla profesionale Meshkuj Femra Gjithsej Meshkuj Gjimnaze Femra Gjithsej Gjithsej Meshkuj Femra Gjithsej 369 127 496 385 447 832 754 574 1328 224 166 390 110 97 207 334 263 597 Ferizaj 2,165 1739 3904 1364 1517 2881 3529 3256 6785 Fushë Kosovë 526 327 853 261 489 750 787 816 1603 Gjakovë 1,480 1,051 2,531 822 998 1820 2302 2049 4,351 36 “Strategjia Kombëtare për Zhvillim 2016-2021,” 27. 46

Gjilan 1,577 1,572 3,149 1,012 1,301 2,313 2,589 2,873 5,462 Gllogoc 1,023 584 1,607 537 887 1,424 1,560 1,471 3,031 Hani i Elezit --- 157 186 343 157 186 343 Istog 481 145 626 428 616 1,044 909 761 1,670 Junik Kaçanik Kamenicë Klinë Leposaviq Lipjan Malishevë Mamushë Mitrovicë Novobërdë Obiliq Pejë Podujevë Prishtinë Prizren -- 127 93 220 127 93 220 492 244 736 309 481 790 801 725 1,526 398 177 575 368 508 876 766 685 1,451 622 348 970 303 541 844 925 889 1,814 -------- 835 401 1,236 810 1,060 1,870 1,645 1,461 3,106 748 466 1,214 891 1,207 2,098 1,639 1,673 3,312 -- 137 84 221 137 84 221 1,535 1,159 2,694 753 1,004 1,757 2,288 2,163 4,451 33 28 61 --- 33 28 61 297 143 440 99 209 308 396 352 748 1,863 1,381 3,244 703 1,041 1,744 2,566 2,422 4,988 1,646 1,190 2,836 624 1,100 1,724 2,270 2,290 4,560 3,362 2,451 5,813 2,255 3,073 5,328 5,617 5,524 11,141 2,516 1,803 4,319 1,579 1,865 3,444 4,095 3,668 7,763 47

Rahovec 413 121 534 968 964 1,932 1,381 1,085 2,466 Shtërpcë 13- 13 101 68 169 114 68 182 Shtime 410 286 696 386 456 842 796 742 1,538 Skenderaj 1,044 678 1,722 349 560 909 1,393 1,238 2,631 Suharekë 1,236 605 1,841 510 842 1,352 1,746 1,447 3,193 Viti 613 317 930 685 849 1,534 1,298 1,166 2,464 Vushtrri 1,283 749 2,032 563 846 1,409 1,846 1,595 3,441 Zubin Potok -------- Zveçan -------- Kllokot -------- Gjithsej 27,204 18,258 45,462 17,596 23,389 40,985 44,800 41,647 86,447 48

6 ARSIMI I LARTË Sektori i arsimit të lartë është i rregulluar sipas Ligjit për Arsimin e Lartë, të vitit 2011. 37 Sistemi i arsimit të lartë në Kosovë funksionon përmes institucioneve publike dhe private të arsimit të lartë. Vetëm institucionet e akredituara mund të ofrojnë studime të cilat përmbyllen më një titull akademik apo diplomë. 38 Në Kosovë në nivel të arsimit të lartë funksionojnë 9 institucione publike dhe 30 institucione private të akredituara dhe licencuara. Sipas kësaj, i bie që në Kosovë për 1 milion banorë ekzistojnë 20 institucione të arsimit të lartë, shifër kjo shumë e lartë krahasuar me mesataren në Bashkimin Evropian. Një sfidë e vazhdueshme për tërë sistemin arsimor, pra edhe për arsimin e lartë, është ndarja etnike e arsimit. Megjithëse me Marrëveshjen e Brukselit, të vitit 2013, ishin bërë përpjekje për të trajtuar çështjen e njohjes reciproke të diplomave, kjo nuk ka arritur të zbatohet. Meqenëse arsimi nuk ka pasur të bëjë vetëm me edukimin, por është shfrytëzuar edhe për manipulimin politik, arsimi i lartë është bërë një tjetër arenë e fronteve etnike konkurruese. Pas luftës, serbët e Kosovës që jetojnë në Mitrovicën e Veriut kanë refuzuar të pranojnë pavarësinë e Kosovës, dhe rrjedhimisht edhe të Universitetit të Prishtinës nga sistemi arsimor serb. Në këtë refuzim ata përkrahen nga Serbia. Departamentet e Universitetit të Prishtinës në Mitrovicë janë mbajtur nën kontroll nga serbët e Kosovës, të cilët e kanë emëruar atë si Universiteti i Prishtinës në Mitrovicën e Kosovës apo UPKM. 37 Ligji për Arsimin e Lartë në Kosovë, https://masht.rks-gov.net/uploads/2015/06/02-ligjiper-arsimin-e-larte-anglisht.pdf 38 SPHERE, Arsimi i Lartë në Kosovë: https://supporthere.org/page/higher-education-kosovo 49

Por, meqë ky universitet drejtohet dhe funksionon sipas sistemit arsimor të Serbisë, diplomat e tij duhet të njihen në Kosovë në mënyrë që studentët të mund të punësohen në Kosovë. Nga ana tjetër, diplomat e Kosovës nuk njihen në Serbi, gjë që e bën të pamundur që shqiptarët që jetojnë në Serbi të gjejnë punë atje. Një çështje tjetër që kontribuon në cilësinë e dobët të arsimit të lartë është korrupsioni. Në një raport të porositur nga Këshilli i Evropës, të vitit 2017, thuhet se korrupsioni përbën“një problem të vazhdueshëm dhe të qëndrueshëm strukturor që ka vazhduar të përkeqësohet në vitet e fundit”. 39 Përveç ndarjes etnike dhe korrupsionit, arsimi i lartë gjithashtu po abuzohet politikisht. Marrja e një vendi të punës në universitet si ligjërues është pothuajse e pamundur në qoftë se nuk i përket një prej partive më të forta politike. Meqenëse universiteti është vendi ku mund të influencohen studentët me vizion politik, partitë kanë interes të vazhdueshëm që të instalojnë atje njerëzit e tyre. Numri i studentëve në arsimin e lartë në Kosovë është rritur vazhdimisht. Nga 40,000 studentë në vitin 2004, ky numër ka është rritur në 122,000 studentë në vitin 2015. Për 100,00 banorë Kosova ka 6,669 studentë, gjë që përbën dyfishin e mesatares në Bashkimin Evropian. Rritje ka shënuar edhe numri i programeve të studimit, ndonëse, sipas hulumtimeve, ekziston një shpërputhje mes kërkesave të tregut të punës dhe programeve të arsimit të lartë. Tabela në vijim paraqet përqindjen e studentëve nëpër programet e studimeve 40 39 Balkan Insight, http://www.balkaninsight.com/en/article/higher-education-is-reinforcingkosovo-s-ethnic-divide-04-04-2017 40 MASHT,“Plani Strategjik i Arsimit Në Kosovë 2017-2021,” 29. 50

Fushat studimore Edukimi Shkencat humane dhe artet Shkencat shoqërore, biznesi dhe drejtësia Shkencat e natyrës, matematika dhe kompjuterika Inxhinieria, prodhimtaria dhe ndërtimi Bujqësia dhe veterina Shëndeti dhe Mirëqenia Shërbimet Publik 9.2% 10.8% 48.1% 5.5% 14.0% 2.6% 6.9% 2.8% Privat 0.0% 6.4% 63.7% 10.2% 7.5% 0.0% 7.7% 4.5% Gjithsej 6.8% 9.7% 52.1% 6.7% 12.3% 2.0% 7.1% 3.3% Si një nga arsyet e mungesës së koordinimit mes institucioneve të arsimit të lartë dhe tregut të punës shihet të jetë mungesa e komunikimit ndërmjet akterëve të këtyre dy fushave. Rritja e numrit të studentëve, përkundër nevojës së lartë, nuk është përcjellë me rritjen proporcionale të stafit akademik në institucionet e arsimit të lartë. Për më tepër, gjithashtu mungon infrastruktura dhe pajisjet për përmirësimin e cilësisë së arsimit të lartë. Një nga shërbimet kyçe që duhet të ofrojnë një universitet është qasja në literature të përditësuar në biblioteka dhe në formë elektronike. Kjo do ta ngrinte cilësinë e arsimit të lartë, por edhe të kërkimeve shkencore. Megjithatë, kjo edhe më tej vazhdon të mbetet sfidë për Kosovën. Megjithëse korniza ligjore për arsimin e lartë parasheh 51

zhvillimin e mekanizmave për financimin e bazuar në performancë për institucionet e arsimit të lartë, Kosova akoma nuk ka hartuar një metodologji për një financim të tillë. Shpenzimet publike për arsimin e lartë kanë janë rritur që nga viti 2011, mirëpo mbesin në kufi të standardeve evropiane. Megjithatë, shpenzimet për kokë studenti,janë në rënie, për shkak të shtimit të numrit të studentëve. 6 .1 NUMRI I UNIVERSITETEVE PUBLIKE DHE ATYRE PRIVATE Në Kosovë ekzistojnë 9 universitete publike, në këto komuna: Prishtinë, Hasan Prishtina; Prizren, Ukshin Hoti; Pejë, Haxhi Zeka; Gjilan, Kadri Zeka; Gjakovë, Fehmi Agani; Mitrovicë, Isa Boletini; Ferizaj, Universiteti i Shkencave të Aplikuara; Fakulteti i Studimeve Islame; dhe Vushtrri, Fakulteti për Siguri Publike. 52

1 UNIVERSITETI HASAN PRISHTINA, PRISHTINË 41 Viti I Viti II Viti III Viti IV Viti V Viti VI Femra Mashkuj Gjithsej A FM FM FM FM FM FM FM Filozofik 506 283 789 572 236 808 1094 445 1539 -------- 2,172 964 3,136 Shkenca Matematike526 292 818 614 261 875 546 277 823 152 141 293----- 1,838 971 2,809 Natyrore Fakulteti filologjik 613 228 841 453 126 579 660 164 824 460 78 538----- 2186 596 2,782 Juridik 639 450 1,089 748 507 1,255 734 454 1188 850 802 1652----- 2971 2213 5,184 Ekonomik 918 1,176 2094 914 993 1907 2369 2319 4688 -------- 4201 4488 8,689 Ndërtimtari 133 345 478 165 321 486 255 875 1130 71 70 141 97 103 200-- 721 1714 2,435 e Arkitekturë Inxh. Elektrike 236 459 695 170 280 450 332 434 766 -------- 738 1173 1,911 Kompjuterike Inxhinieri Mekanike 71 444 515 95 313 408 75 274 349 -------- 241 1031 1,272 Mjekësi 283 142 425 357 208 565 789 373 1162 264 165 429 298 185 483 454 493 947 2445 1566 4,011 Arte 102 79 181 91 74 165 120 101 221 94 89 18 3----- 407 343 750 Bujqësi 256 478 734 243 305 548 128 236 364 5 43 48 5 86 91- dhe Veterinari 637 1148 1,785 Shkenca Sportive 69 134 203 52 141 193 29 104 133 39 217 256----- 189 596 785 Edukim 495 40 535 879 56 935 891 43 934 921 100 1021----- 3186 239 3,425 Gjithsej 4847 4,550 9,397 5,353 3,821 9,174 8,022 6,099 14121 2,856 1,705 4,561 400 374 774 454 493 947 2,1932 1,7042 3,8974 41 MAShT dhe ASK,“Statistikat e Arsimit në Kosovë-2016-17,” 93. 53

2 UNIVERSITETI UKSHIN HOTI, PRIZREN 42 Programet Viti I Viti II Viti III Viti IV e studimeve Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Administrim 163 253 416 119 88 207 114 114 228 - 396 455 851 Biznesi Menaxh. 91 163 254 90 80 170 106 109 215 -- 287 352 639 Ndërkombëtar Juridik 221 250 471 246 145 391 137 79 216 61 23 84 665 558 1223 Softëare design TIT gjuhë boshnjake TIT 18 134 152 25 63 88 17 45 62 -- 60 242 302 10 29 39 8 21 29 24 16 40 -- 42 66 108 30 153 183 47 79 126 60 92 152 -- 137 324 461 TIT gjuhë turke 16 30 46 9 1 10 -- -- 25 31 56 Gjuhë angleze 186 83 269 102 13 115 45 7 52 -- 333 103 436 Gjuhë gjermane 103 74 177 39 21 60 20 11 31 -- 162 106 268 Gjuhë shqipe 111 47 158 64 24 88 70- 70 -- 245 71 316 Programi fillor 25 19 44 15 7 22 23 3 26 15 9 24 78 38 116 gj.boshnjake Programi 16 13 29 7 5 12 18 7 25 15 1 16 56 26 82 fillor gj.turke Programi fillor 353 46 399 137 127 264 165 16 181 102 14 116 757 203 960 Parashkollor 214 2 216 227 1 228 142 1 143 85 1 86 668 5 673 Parashkollor 25 3 28 11 11 21- 21 17 1 18 74 4 78 Gjuhë turke Parashkollor gjuhë 8 4 12 9 1 10 -- - 17 5 22 Boshnjake 42 MAShT dhe ASK, 99. 54

Kimi fizikë--- - 5 8 13 5 8 13 gj. Boshnjake Kimi fizikë --- - -- Mat.informatikë, --- - - turqisht Agrobiznes 11 42 53- - - 11 42 53 Shkencat e pyjes dhe mjedisit Gj. angleze edukim 9 58 67- --- - 14 10 9 58 67 24 14 10 24 Gj. shqipe edukim --- 2 2 - 1 1 3 3 Gj. gjermane -- 6 1 7 6 12 18 3 17 20 15 30 45 edukim Gjithsej 1,610 1,403 3,013 1,161 677 1,838 968 514 1,482 317 85 402 4,056 2,740 6,796 55

3 UNIVERSITETI HAXHI ZEKA, PEJË 43 Numri i përgjithshëm i studentëve në nivelin bachelor në Universitetin Haxhi Zeka, Pejë Programet Viti I Viti II Viti III Viti IV Gjithsej e studimeve Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Fakulteti i Biznesit 355 548 903 221 196 417 356 226 582 -- 932 970 1,902 Fakulteti Juridik 572 1231 1803 235 270 505 244 195 439 254 180 434 130 5 1876 3,181 Fakulteti i Menaxhimit në Turizëm, 141 431 572 112 241 353 95 157 252 -- 348 829 1,177 Hotelieri dhe Mjedis Fakulteti 124 141 265 92 81 173 98 179 277 -- 314 401 715 i Agrobiznesit Fakulteti i Arteve 40 70 110 20 23 43 11 27 38 18 15 33 89 135 224 Gjithsej 1,232 2,421 3,653 680 811 1491 804 784 1,588 272 195 467 298 8 4211 7,199 4 UNIVERSITETI KADRI ZEKA, GJILAN 44 Fakultetet/ Programet e studimeve Viti I Viti II Viti III Viti IV Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Edukim/ Fillor 152 34 186 146 17 163 85 16 101 71 19 90 454 86 540 Edukim/ Parafillor 127 - 127 106 106 60- 60 42- 42 335 335 Juridik/ Juridik 212 178 390 156 83 239 147 63 210 48 38 86 563 362 925 Ekonomik/ Banka, Financa 121 120 241 118 80 198 128 66 194 -- 367 266 633 dhe Kontabilitet Ekonomik/ 100 139 239 99 61 160 105 86 191 -- 304 286 590 Menaxhment 43 MAShT dhe ASK, 104. 44 MAShT dhe ASK, 10 7. 56

Ekonomik/ Marketing 81 50 131 36 9 45 33 9 42 -- 150 68 218 Shkenca 46 107 153 28 45 73 20 30 50 -- 94 182 276 Kompjuterike Gjithsej 839 628 1467 689 295 984 578 270 848 161 57 218 2267 1250 3517 5 UNIVERSITETI FEHMI AGANI, GJAKOVË 45 Programet Viti I Viti II Viti III Viti IV Gjithsej e studimeve Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Edukim 108 2 Parashkollor 110 125 2 127 142 4 146 136 4 140 511 12 523 Edukim Fillor 103 20 123 154 43 197 124 29 153 146 33 179 527 125 652 Filologji/ 50 28 78 63 57 120 37 40 77 38 23 61 188 148 336 Gjuhë shqipe Filologji/ 38 43 81 41 58 99 39 34 73 -- 118 135 253 Letërsi shqipe Filologji/ Gjuhë dhe -- 98 46 144 69 25 94 46 30 76 213 101 314 letërsi angleze Mjekësi/ Mami 57 1 58 58 58 39 1 40 36 1 37 190 3 193 Mjekësi/ Infermieri 86 24 110 121 48 169 99 36 135 71 19 90 377 127 504 Gjithsej 442 118 560 660 254 914 549 169 718 473 110 583 2,124 651 2,775 45 MAShT dhe ASK, 1 10 57

6 UNIVERSITETI ISA BOLETINI, MITROVICË 46 Programet Viti I Viti II Viti III e studimeve Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Gjeoshkenca 22 139 161 12 44 56 26 92 118 60 275 335 Teknologji Ushqimore 157 150 307 64 35 99 92 46 138 313 231 544 Inxhinieri Mekanike dhe 126 298 424 123 114 237 86 119 205 335 531 866 Kompjuterike Juridik 82 101 183 35 35 70 24 26 50 141 162 303 Ekonomik 81 181 262 58 65 123 39 44 83 178 290 468 Edukim 200 14 214 175 16 191 91 3 94 466 33 499 Gjithsej 668 883 1551 467 309 776 358 330 688 1,493 1,522 3,015 7 UNIVERSITETI I SHKENCAVE TË APLIKUARA, FERIZAJ 47 Programet Viti I Viti II Viti III e studimeve Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Fakulteti i 124 133 257 89 62 151 73 71 144 286 266 552 Menaxhmentit Fakulteti i Turizmit dhe 96 91 187 56 51 107 15 11 26 167 153 320 Ambientit Fakulteti i Arkitekturës dhe 57 81 138 34 32 66 21 31 52 112 144 256 Teknologjisë së Drurit Fakulteti i Inxhinierisë 47 82 129 13 34 47 7 22 29 67 138 205 me Informatikë Gjithsej 324 387 711 192 179 371 116 135 251 632 701 1,333 46 MAShT dhe ASK, 1 13. 47 MAShT dhe ASK, 1 17. 58

8 FAKULTETI I STUDIMEVE ISLAME 48 Programet Viti I Viti II Viti III Viti IV Gjithsej e studimeve Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Teologji Islame 40 78 118 40 45 85 41 58 99 23 30 53 144 211 355 9 FAKULTETI PËR SIGURI PUBLIKE, VUSHTRRI 49 Programet Viti I Viti II Viti III Viti IV e studimeve Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej Siguri Publike 6 56 62 5 50 55 7 55 62 - 18 161 179 48 MAShT dhe ASK, 120. 49 MAShT dhe ASK, 1 22. 59

6 .2 KOLEGJET PRIVATE Numri i studentëve në Baçelor në kolegjet private 50 Kolegjet KOLEGJET PRIVATE Viti I Viti II Viti III Viti IV Viti V Viti VI Femra Gjithsej Femra Gjithsej Femra Gjithsej Femra Gjithsej Femra Gjithsej Femra Gjithsej Femra Meshkuj Gjithsej AAB 2,463 4,561 1,941 3,659 2,017 4,143 735 1,200 7,156 6,407 13,563 AuK 60 145 63 121 40 87 35 74 -- 198 229 427 Biznesi Design FactorY Fama Europian i Kosovës Dukagjini 127 514 139 546 129 529 42 98 -- 437 1,250 1,687 20 20 21 24 6 6 -- -- 47 3 50 885 1266 567 924 647 1,198 99 313 24 91 23 73 58 157 -- -- 2,198 1,503 3,701 -- 105 216 321 36 105 46 131 25 110 10 18 -- 117 247 364 Gjilani -- -- Humanistika 1 3 6 33 15 42 -- -- 22 56 78 IBMC 39 100 27 46 25 41 13 21 -- 104 104 208 Internacional -------------- ISPE 152 424 220 544 218 541 13 39 - 603 945 1,548 Juridika 37 116 39 105 25 105 18 88 33 100 32 123 184 453 637 Pjeter Budi QEAP Heimerer Rezonanca 44 152 40 184 38 236 -- 347 488 312 446 238 324 -- 320 559 287 509 202 351 26 66 33 - 88 122 450 572 - 897 361 1258 - 868 705 1573 50 MAShT dhe ASK, 1 23. 60

Riinvest 30 79 23 99 68 255- 121 312 433 Tempulli UBT Universi Akademia Evolucion Dardania ESLG Iliria 16 108 8 43 3 45 -- -- 27 169 196 1,013 2,616 581 1,832 517 1,813 9 33 -- 2,120 4,174 6,294 140 214 111 176 111 171 -- -- 362 199 561 151 202 119 165 115 167 -- 274 399 273 443 306 470 -- -- 385 149 534 -- 853 459 1,312 10 35 31 74 22 49 3 5 -- 66 97 163 278 806 406 1,243 412 1,305 98 198 --- 1,194 2,358 3,552 Universum Vizioni për Arsim Ekonomik i Lubljanës Eada 325 657 265 610 299 641 166 140 --- 1,055 1,293 2,348 -- -- -------------- -------------- Victory Globus -------------- 99 204 54 114 58 129 -- -- 211 236 447 Arbëri 57 161- -- - 57 104 161 Gjithsej 6,948 14,025 5,602 12,144 5,594 12,915 1,267 2,593 66 188 32 123 19,509 22,479 41,988 61

Numri i studentëve në nivelin Master në kolegje private në vitin 2016/2017 51 Kolegjet AAB Femra Viti I Gjithsej 535 965 Femra Viti II Gjithsej 402 766 AuK - Biznesi 62 175 55 197 Design --- FactorY Fama 138 229 187 321 Europian --- i Kosovës Dukagjini 15 33 6 20 Gjilani --- Humanistika --- IBMC --- Internacional --- ISPE 13 38 34 103 Juridika 3 17 6 25 Pjeter Budi 17 52 12 51 QEAP 34 38 12 13 Heimerer Rezonanca 42 56 Femra 937 Meshkuj Gjithsej 794 1731 -- 117 255 372 -- 325 255 550 -- 21 32 53 -- -- -- -- 47 94 141 9 33 42 29 74 103 46 5 51 42 14 56 51 MAShT dhe ASK, 1 28. 62

Riinvest Tempulli UBT Universi Akademia Evolucion Dardania Dukagjini ESLEG Iliria Universum Vizioni për Arsim Ekonomik i L ubjanës Eada Victory Globus Arbëri Gjithsej 31 13 131 10 29 15 16 140 33 61 13 1,336 51 44 345 15 45 33 46 294 56 109 39 2,647 142 108 2 9 55 6 137 45 40 1,252 300 18 225 6 12 83 20 314 120 72 2,646 173 178 351 13 49 62 239 331 570 2 4 6 19 8 27 84 44 128 21 32 53 16 30 46 277 331 608 78 98 176 -- -- -- -- 101 80 181 13 26 39 2,588 2,705 5,293 63

6 .3 NUMRI I NXËNËSVE DHE STUDENTËVE NË TË GJITHA NIVELET NË ARSIMIN PUBLIK DHE PRIVAT 52 Arsimi Parashkollor(0) Fillor dhe i mesëm i ulët(1+2) I Mesëm i lartë(3) Arsimi special(1+2+3) Universitar(5+6) Gjithsej Publik 2016/2017 26,453 251,986 87,996 271 75,962 442,668 Privat 2016/2017 3,020 3,107 2,945 47,281 56,353 Gjithsej 2016/2017 29,473 255,093 90,941 271 123,243 499,021 52 Statistikat e Arsimit në Kosovë 2016/2017, 134. 64

7 PLAN-PROGRAMET(KLASAT 6 – 12): SI AFTËSOHEN NXËNËSIT PËR JETËN DEMOKRATIKE DHE TË TREGUT TË PUNËS? Në kuadër të përpjekjeve për reformimin e arsimit në Kosovë, me qëllim të adresimit të mangësive dhe përmbushjes së nevojave të identifikuara në fushën e arsimit është hartuar Korniza Kurrikulare për Arsimin Parauniversitar. Planprogramet e mëhershme edhe më tej kanë qenë të orientuar në arsimin si transmetim të përmbajtjeve dhe mësimdhënies frontale, me përqendrim në mësimdhënësin dhe lëndën mësimore. Me plan-programin aktual, i cili është pilotuar në vitin 2011 dhe, sipas parashikimeve të MAShT-it, është dashur të jetë në funksion në të gjithë vendin që në vitin 2013/2014, synohet një ndryshim i paradigmës së mësimdhënies klasike, të orientuar në përmbajtje, dhe zhvendosja e fokusit te nxënësit dhe zhvillimi i zotësive të ndryshme praktike te nxënësit. Megjithatë, deri më tani ka pasur vonesa në zbatimin e Kornizës së re të Kurrikulës. Zbatimi i planprogramit të ri është bërë i detyrueshëm për të gjitha shkollat tek në vitin 2017. Korniza e Kurrikulës zbërthehet në Kurrikulat Bërthamë të niveleve të ndryshme të arsimit Parauniversitar. Në kuadër të Kurrikulës Bërthamë përcaktohen rezultatet, si për zotësitë praktike, ashtu edhe për të nxënit. Zotësitë praktike që parashihet të zhvillohen përmes Kornizës së re të Kurrikulës dhe Kurrikulave Bërthamë përfshijnë njohuri, shkathtësi dhe qëndrime të cilat do t'u ndihmojnë nxënësve të arrijnë sukses në epokën digjitale, të ekonomisë së tregut të lirë në një botë me ndërvarshmëri të theksuar. Llojet e zotësive praktike që synohet të zhvillohen janë: 65

Zotësitë e komunikimit dhe të të shprehurit; Zotësitë e të të menduarit; Zotësitë e të të mësuarit; Zotësitë për jetë, punë dhe mjedis; Zotësitë personale; dhe Zotësitë qytetare. Për arritjen e këtyre zotësive praktike janë formuluar rezultatet që kërkohet të arrihen për fushave të ndryshme të planprogramit, si në vijim: Gjuhët dhe komunikimi; Artet; Matematika; Shkencat e natyrës; Shoqëria dhe mjedisi; Edukata fizike, sportet dhe shëndeti; Jeta dhe puna. Dallimi mes niveleve formale të arsimit për kompetencat dhe fushat kurrikulare bëhet përmes rezultateve të pritura të të nxënit. 53 Kurrikulat bërthamë për arsimin e mesëm të ulët (klasat VI – IX) 54 dhe arsimin e mesëm të lartë(klasat X – XII) 55 parashohin kompetencat dhe fusha të plan-programeve të njëjta, si për nivelin e ulët, edhe për atë të lartë (gjimnazet). Përpos lëndëve klasike, plan-programet kurrikulat e të dy nivele kanë planifikuar edhe dy fusha të plan-programeve që trajtojnë 53 “Kurrikula Bërthamë për Arsimin e Mesëm të Ulët të Kosovës,” gusht 2016, 15. 54 MASHT,“Kurrikula Bërthamë për Arsimin e Mesëm të Ulët të Kosovës.” 55 MASHT,“Kurrikula Bërthamë për Arsimin e Mesëm të Lartë të Kosovës,” gusht 2016. 66

tema sociale(Shoqëria dhe Mjedisi) dhe ekonomike(Jeta dhe Puna). Përmes fushës Shoqëria dhe mjedisi nxënësit zhvillojnë njohuritë, shkathtësitë, qëndrimet dhe prirjet që janë të nevojshme për një shoqëri demokratike. Synohet që nxënësit të mësojnë të marrin pjesë dhe të kontribuojnë në mënyrë aktive e kritike në shoqëri dhe botë. Fusha e plan-programit Shoqëria dhe mjedisi për arsimin e mesëm të ulët (klasat VI – IX) realizohet përmes mësimit lëndor. Lëndët mësimore të kësaj fushe në këtë nivel janë: historia, gjeografia dhe edukata qytetare. Konceptet e përgjithshme të kësaj fushe janë: Individi, grupet dhe marrëdhëniet shoqërore Proceset shoqërore dhe natyrore Normat, të drejtat dhe përgjegjësitë Vendimmarrja dhe institucionet Mjedisi, resurset dhe zhvillimi i qëndrueshëm 56 Konceptet specifike të fushës Shoqëria dhe mjedisi 57 për arsimin e mesëm të ulët përfshijnë, përpos koncepteve nga lëndët histori dhe gjeografi, edhe koncepte të lëndës edukata qytetare, të cilat trajtojnë tema sociale dhe politike. Arsimi i mesëm i ulët, konceptet specifike për fushën shoqëria dhe mjedisi Shoqëria Mbretëria Paqja Liria Demokracia Revolucioni Familja Barazia Abolicionizmi Republika Iluminizmi Individi Ligjet Toleranca Migrimi Parlamentarizmi Insitucionet Kolonializmi Gjinia Qytetaria Demokratike Shteti Absolutizmi Qeverisja Kommunikimi Totalitarizmi 56 MASHT,“Kurrikula Bërthamë për Arsimin e Mesëm të Ulët të Kosovës,” 66 57 MASHT,"Kurrikula Bërthamë për Arsimin e Mesëm të Ulët të Kosovës, f. 70. 67

Në arsimin e mesëm të lartë (klasat X – XII) fusha kurrikulare Shoqëria dhe Mjedisi trajtohet përmes mësimit lëndor siç janë historia, edukata qytetare, sociologjia, psikologjia, filozofia dhe logjika. Konceptet specifike të fushës Shoqëria dhe Mjedisi në arsimin e lartë, të cilat trajtojnë edhe tema sociale, politike dhe ekonomike janë: 58 Arsimi i mesëm i lartë, konceptet specifike për fushën Shoqëria dhe Mjedisi Shoqëria Dekolonizimi Normat Paqja Parlamentarizmi Kolonizimi Të drejtat Përgjegjësitë Toleranca Konflikti Partitë politike Neokolonializmi Solidariteti Vendimmarrja Diktatura Diktatura e Proletariatit Fashizmi Ekonomia e Tregut Perceptimi Racizmi Traktati Iluminizmi Individi Komunizmi Shteti Barazia Qytetaria Të menduarit Socializmi Grupet shoqërore Civilizimi Gjykimi Demokracia Rrymat filozofike Marrëdhëniet shoqërore Epoka e relativizmit Liria Lufta Në kuadër të fushës së planprogramit Jeta dhe puna planifikohen aktivitete si hulumtimet, zgjidhja e problemeve dhe shqyrtimi i koncepteve. Nxënësit pritet të zhvillojnë kreativitetin e tyre dhe shkathtësi ndërmarrëse. Këto aftësi e shkathtësi kërkohet të zhvillohen në mënyrë që nxënësit të mund të luajnë një rol efektiv në ekonomi, duke qenë konkurrentë në tregun e punës. Kjo fushë e planprogramit përfshin: Shkathtësitë për jetë, Punëdore, Ekonomi shtëpiake, Këshillimin dhe orientimin në karrierë, Teknologjinë dhe TIKun, Edukimin për punë në profesion dhe ndërmarrësi, Edukim për zhvillimin e qëndrueshëm. 58 MASHT,“Kurrikula Bërthamë për Arsimin e Mesëm të Lartë të Kosovës,” 70. 68

Konceptet e përgjithshme: Teknologjia, përfshirë TIK-un; Puna dhe edukimi për ndërmarrësi; Këshillimi dhe orientimi në karrierë; Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Për arsimin e mesëm të ulët(klasat VI – IX) konceptet specifike të fushës Jeta dhe Puna janë si në tabelën në vijim. Arsimi i mesëm i ulët, konceptet specifike për fushën Jeta dhe Puna Përshkrimi Matje Prerje Planifikim Identifikim Vlerësim Krijim modelesh Qasje e problemeve nga perspektiva të ndryshme Zbatim Dizajnim Hulumtim Arsyetim Konceptet specifike për fushën Jeta dhe Puna për arsimin e mesëm të lartë janë si në tabelën në vijim. Arsimi i mesëm i lartë, konceptet specifike për fushën Jeta dhe Puna Çështjet e qasjes nga Pajisjet Sistemi i CV perspektiva të kompjuterike karrierës ndryshme Plani i biznesit Rrjeti i komunikimit Zhvillimi i qëndrueshëm Dizajni(Kreativiteti) Gjuha programuese Ndërmarrësia Krijimi i modeleve Kërkimet shkencore Biznesi Ekonomia Orientimi në karrerë Tregu i punës Të arsyetuarit Planifikimi Argumentimi Punëshënësi 69

Për të aftësuar nxënësit për të dhënë kontributi në jetën demokratike dhe tregun e punës është e këshillueshme të zgjerohen fushat e koncepteve specifike për fushat Shoqëria dhe Mjedisi dhe Jeta dhe Puna në atë mënyrë që të përfshijnë edhe koncepte të edukimit politik, etikës dhe politikave të tregut të punës. Fokusi do të duhej të ishte kryesisht në konceptet, të cilat përbëjnë hallkat e proceseve të jetës dhe punës në një shoqëri demokratike. 70

8 OFRIMI I KËSHILLIMIT PËR KARRIERË Këshillimi për Karrierë është diskutuar si temë edhe në kuadër të Kornizës së Kurrikulës dhe Kurrikulave Bërthamë. Në vitin 2012 MAShT ka hartuar Strategjinë për Orientim në Karrierë. Megjithatë, për shkak të mungesës së zyrtarëve dhe këshilltarëve të trajnuar dhe profesionalë për orientimin për karrierë, në Kosovë ka pasur vonesa në këtë objektiv. Në vitin 2015, në kuadër të një tryeze rreth kësaj çështjeje, të organizuar nga projekti Enhancing Youth Employment, mungesa e këtyre zyrtarëve dhe angazhimi i pamjaftueshëm është diskutuar edhe nga ana e MAShT-it. Në dhjetor 2016 është publikuar një hulumtim nga Iniciativa për Progres (INPO), i cili udhëzon themelimin e qendrave për këshillim për karrierë. 59 Në dokumentet e konsultuara në faqen zyrtare të MAShT nuk janë gjetur informata rreth ndonjë iniciative për themelimin e qendrave për orientim dhe këshillim në karrierë. 59 INPO, Udhëzues për Themelimin e Qendrave për Orientim në Karrierë, http://advocacy-center.org /wp-content/uploads/2017/02/Udhezues-per-themelimin-e-Qendrave-per-Orientim-ne-Karriere.pdf. 71

9 PËRMBLEDHJE DHE REKOMANDIMET Me gjithë përpjekjet e shtuara gjatë vitit të kaluar për reformimin e sistemit arsimor në Kosovë, ende ka punë për t'u bërë në shumë fusha. Mangësitë më të mëdha shënohen në vijim, në përpjekje që të renditen çështjet më kyçe, sipas prioritetit të tyre. Mangësitë: 1Mungesa e koordinimit ndërministror, qeveritar, në lidhje me çështjet e arsimit Mosrespektimi i prioriteteve të Strategjisë për Zhvillim Kombëtar nga ana e Qeverisë Buxheti i vogël për arsimin Mungesa e monitorimit të zbatimit të legjislacionit në të gjitha nivelet e sistemit arsimor dhe e harmonizimit të legjislacionit primar dhe sekondar në fushën e arsimit Keqinterpretimet e legjislacionit ekzistues rreth përgjegjësive dhe kompetencave të akterëve të ndryshëm në lidhje me cilësinë e arsimit Menaxhmenti i shkollës i pakualifikuar për detyrën e drejtorit sipas kërkesave të PSAK-ut Mësimdhënësit e pa-trajnuar për mësimdhënien sipas planprogramit të ri dhe mos-funksionalizimi i sistemit të licencimit dhe pagesës së mësimdhënësve sipas performancës Qytetarët të painformuar rreth të drejtave dhe detyrave të tyre për sigurimin e cilësisë në arsim Mungesa e lëndëve të edukimit politik, etikës dhe politikave të tregut të punës Mungesa e vetëdijes tek të gjitha palët rreth arsimit si përgjegjësi publike. 72

Rekomandimet: Duhet të formohet një organ monitorues dhe planifikues për sistemin e arsimit, i cili do të përbëhej nga zyrtarë të MAShT-it, të Ministrisë së Financave dhe të Ministrisë së Zhvillimit Ekonomik. Ky organ monitorues dhe planifikues do të ishte gjithashtu përgjegjës për monitorimin e arritjes së qëllimeve shtetërore, sipas kërkesave të Strategjisë Kombëtare për Zhvillim. Një strategji nuk mund të ketë sukses pa monitorim të vazhdueshëm dhe raportim. Mirëpo, në rast të mosarritjes së objektivave sipas planit të veprimit për strategjitë e caktuara, duhet të ketë edhe llogaridhënie për ato dështime. Nëse dështimet nuk dënohen, vonesat dhe ngecjet e Kosovës do të vazhdojnë në të gjitha sferat e jetës. Për caqet e caktuara dhe të shpallura si prioritet nga ana e Qeverisë duhet të ketë një ndarje buxheti në përputhje me nevojat për arritjen e atyre caqeve. Duhet të ndalohet menjëherë mungesa e llogaridhënies edhe nga ana e Qeverisë. Duhet të caktohet një organ përgjegjës për harmonizimin dhe interpretimin e legjislacionit në fushën e arsimit. Duhet të bëhet e qartë se përgjegjësia në lidhje me sigurimin e cilësisë së arsimit është përjashtimisht detyrë e Ministrisë së Arsimit. Për këtë duhet të zhvillohen standardet dhe udhëzuesit përkatës dhe të fuqizohet Inspektorati i Arsimit në aspekt financiar dhe me personel. Drejtorët e shkollave duhet të jenë menaxherë të dëshmuar dhe profesionalë dhe përzgjedhja e tyre të mos ndikohet politikisht. Të gjithë mësimdhënësit të trajnohen për mësimdhënien sipas plan-programit të ri dhe të paguhen sipas performancës së tyre. Kosovës nuk i duhen mësimdhënës të dobët. Duhet të bëhet testimi periodik i njohurive dhe shkathtësive të mësimdhënësve për të ofruar mësim praktik dhe motivues, sipas kërkesave të plan-programit të ri. Qytetarët duhet të kuptojnë se është detyrë e tyre të insistojnë për cilësinë e arsimit për fëmijët e tyre. Institucionet publike paguhen nga taksat e qytetarëve dhe janë përgjegjëse për të ofruar shërbimet kualitative për të cilat paguhen. Qytetarët duhet 73

të informohen përmes fushatave mbi të drejtat dhe detyrat të tyre në lidhje me sigurimin e cilësisë. Gjithashtu duhet të zhvillohen fushata vetëdijesimi rreth rëndësisë së arsimit profesional dhe paragjykimeve të gabuara ekzistuese në lidhje me arsimin profesional. Duhet të ofrohen lëndë që e ngritin edukimin politik, të etikës dhe politikave të tregut të punës. Kjo do të siguronte që nxënësit vërtet të jenë pjesëtarë aktivë në jetën demokratike dhe të sjellin një vlerë të shtuar profesionale në shoqëri dhe në tregun e punës. Të gjithë akterët institucionalë të Qeverisë dhe administratës shtetërore duhet të vetëdijesohen se cilësia në arsim dhe arsimi si i tillë është përgjegjësi publike, dhe se për dështime duhet të ndëshkohen personat përgjegjës. 74

10 REFERENCAT Balkan Insight, Higher Education is Reinforcing Kosovo's Ethnic Divide, http://www.balkaninsight.com/en/article/higher-educationis-reinforcing-kosovo-s-ethnic-divide-04-04-2017[accessed 20.09.2018] Evropa e lirë,«Arsimi prioritet i Qeverisë pas asfaltimit të rrugëve », https://www.evropaelire.org/a/28238678.html INPO, Udhëzues për Themelimin e Qendrave për Orientim në Karrierë, MASHT.“Kurrikula Bërthamë Për Arsimin e Mesëm Të Lartë Të Kosovës,” Gusht 2016. “Kurrikula Bërthamë Për Arsimin e Mesëm Të Ulët Të Kosovës,” Gusht 2016. "Kurrikula për Arsimin Parshkollor 3-6. 2015, https://masht.rks-gov.net/uploads/2015/05/kurrikula-e-edukimitparashkollor-ne- kosove-3-6-vjec_1.pdf “Plani Strategjik i Arsimit Në Kosovë 2017-2021,” 2016 “Raport Vjetor i Vlerësimit,” 2018. Standardet e Zhvillimit UNICEF, https://masht.rksgov.net/uploads/2015/05/elds-report-alb-for-web_1.pdf “Strategjia e Sigurimit të Cilësisë për Arsimin Parauniversitar në Kosovë 2016-2020,” 2015 MASHT, and ASK.“Statistikat e Arsimit Në Kosovë-2016-17.” Sistemi për Menaxhimin e Informatave në Arsim, 2017. 75

Portali Telegrafi,„Rritjet dhe shkurtimet buxhetore të vitit 2018», https://telegrafi.com/rritjet-dhe-shkurtimet-buxhetore-te-vitit2018/ SPHERE, Higher Education in Kosovo, https://supporthere.org/page/higher-education-kosovo [accessed 20.09.2018[ Qeveria e Kosovës, Zyra për Planifikim Strategjik.“Strategjia Kombetare per Zhvillim 2016-2021,” 2015. Ligjet Ligji për Arsimin Parauniversitar në Republikën e Kosovës [qasur me 22 korrik 2018] Ligji për Arsimin Parauniversitar në Republikën e Kosovës, [qasur me 22 korrik 2018] Ligji për Arsimin në Komuna, http://masht.rks-gov.net/uploads/2015/06/9ligji-i-arsimit-nekomuna2008-03-l068-al-arse-kom.pdf[qasur me 22 korrik 2018) Ligji për Vetëqeverisje Lokale, https://gzk.rks-gov.net/ActDetail.aspx?ActID=2530,[qasur me 22 korrik 2018] Ligji për Inspeksionin e Arsimit në Kosovë, http://masht.rks-gov.net/uploads/2015/06/4-2004-37-al.pdf,[qasur me 22 korrik 2018] Ligji për Arsimin e Lartë në Kosovë https://gzk.rks-gov.net/ActDocumentDetail.aspx?ActID=2761[qasur me 20.09.2018] 76

77

Analizë Menaxhim Arsim Zhvillim Siguri Karrierë Analizë e sistemit arsimor në Kosovë 78