redaqtori: arCil gegeSiZe kontributorebi: ekaterine baramiZe, Tamar kldeiseli, eTer sajaia, mariam jayeli, Teona sexniaSvili, Tamar miqelaZe, sofio wiqoriZe teqnikuri redaqtireba: Tengo daraSvili, nino gongaZe Targmani: lali kereseliZe, nino mirazanaSvili redaqtireba: rusudan margiSvili dokumenti momzadebulia Ria sazogadoebis fondis evrointegraciis programisa da fridrix ebertis fondis samxreT kavkasiis warmomadgenlobis mier dafinansebuli proeqtis„saqarTvelos evropuli perspeqtivis gaxsna“ farglebSi. teqstisa da komentarebis avtorebis mier gamoxatuli Sexedulebebi, mosazrebebi da gancxadebebi mxolod maT ekuTvniT da ar gamoxatavs Ria sazogadoebis fondisa da fridrix ebertis fondis pozicias. Sesabamisad, isini masalis Sinaarsze pasuxs ar ageben. © 2018, levan miqelaZis saxelobis fondi ISBN 978-9941-8-0491-5 4 სარჩევი saqarTvelos evropuli perspeqtiva: rogor daviaxlovoT momavali arCil gegeSiZe evrokavSiris wevri qveynebis magaliTebi: CexeTis respublikis gza evrokavSirisken palvina ianebova normatiuloba, darwmuneba da istoriis ~gamosworeba”: ungreTis evrokavSirSi gawevrianebis perspeqtiva 1990-ian wlebSi gergeli romSici poloneTis transformacia da evrokavSirSi gawevrianeba: gakveTilebi saqarTvelosTvis adam raixardti saqarTvelo da evrokavSirSi gawevrianebis procesis slovakeTis gakveTilebi vladimir bilCiki evrokavSiris kandidati qveynebis magaliTebi: montenegro evrokavSirTan integraciis procesSi momCilo raduloviCi serbeTis evrokavSirSi integraciis procesi maia bobiCi 08 30 40 52 64 74 87 5

წინასიტყვაობა saqarTvelosa da evrokavSirs Soris formaluri urTierTobebi jer kidev gasuli saukunis 90-iani wlebidan daiwyo, rodesac xeli moewera partniorobisa da TanamSromlobis SeTanxmebas. mas Semdeg es urTierTobebi Tanmimdevrulad viTardeboda da evropul institutebSi qveynis integracia sul ufro intensiuri xdeboda. 2014 wels asocirebis SeTanxmebisa da Rrma da yovlismomcveli savaWro sivrcis Sesaxeb SeTanxmebis xelmoweris konteqstSi evrokavSirTan integraciis perspeqtiva arsebiTad gafarTovda. xsenebuli perspeqtivis erTi mkafio gamoxatuleba 2017 wlis martidan saqarTvelos moqalaqeebisTvis “Sengenis sivrceSi” uvizo mogzaurobis uflebis miniWeba gaxldaT. Tumca, natosgan gansxvavebiT, evrokavSirSi wevrobis dapireba saqarTvelos dRemde miRebuli ara aqvs. saqarTvelos evropuli integraciis gzaze ruseTis faqtori gamorCeuli barieria. sxva berketebTan erTad ruseTi mZlavr antidasavlur propagandas iyenebs da cdilobs saqarTvelos mier arCeuli kursis diskreditacias. miuxedavad amisa, xalxSi evropuli civilizaciisadmi mikuTvnebulobis istoriulad damkvidrebuli gancda evropul arCevans bunebrivad amyarebs da evrokavSirSi, rogorc evropis mTavar institucionalur konstruqciaSi, integracia ualternativo politikur prioritetad rCeba. bolo periodSi SeimCneva mosaxleobaSi am prioritetis Sesatyvisi molodinis gaZliereba. amitomac aris, rom evrokavSirSi institucionaluri integraciis sakiTxma sajaro sivrceSi arsebul diskursSi myarad moikida fexi, rac, Tavis mxriv, saxelmwifo politikazec axdens gavlenas: garda imisa, rom evrokavSirSi gawevrianebis amocana saqarTvelos parlamentis rezoluciasa 1 da samTavrobo programaSi 2 mkafiod aris dasaxuli, igi sakonstitucio valdebulebadac iqca, rameTu saqarTvelos konstituciis axali redaqcia 3 saxelmwifo organoebs xsenebuli miznisTvis “yvela zomis miRebas” avaldebulebs. cxadia, saqarTvelosTvis evrokavSiris wevroba, pirvel rigSi, sakuTari ekonomikisa da institutebis mzaobas gulisxmobs. Tumca, aranakleb mniSvnelovania Tavad evrokavSiris mzaoba saqarTvelos Tavis klubSi misawvevad. es TiTqos martivi formulaa, Tumca misi realizacia rTuli amocanaa da axlo momavlis saqme ar aris. amgvari urTierTmzaobis mdgomareobis momwifebisTvis mTeli rigi politikuri da ekonomikuri pirobebis Seqmnaa saWiro. Tumca, aqve ibadeba kiTxva: maSin, rodesac mxareebi ar arian mzad saqarTvelos evrokavSirSi wevrobisTvis, aris Tu ara SesaZlebeli ganvixiloT wevrobis perspeqtiva, Tundac Soreul momavalSi? es xom orive mxridan mzaobis iseT maRal dones ar moiTxovs? xsenebul kiTxvaze pasuxis mosaZebnad didi mniSvneloba eniWeba im qveynebis gamocdilebis codnas, romlebic bolo periodSi Sevidnen 1. http://www.parliament.ge/ge/ajax/downloadFile/53453/; 2. http://gov.ge/files/68_67099_111823_2018-2020.pdf; 3. https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4110673?publication=0#DOCUMENT:1; 6 წინასიტყვაობა evrokavSirSi an exla arian gawevrianebis procesSi. miuxedavad imisa, rom yovel individualur SemTxvevaSi saqarTvelosgan gansxvavebul konteqstTan gvaqvs saqme, uaRresad sainteresoa TiToeuli maTganis mier ganvlili gzis Seswavla. sxvadasxva qveynis magaliTze es ganvlili gza bevr saerTo niSans Seicavs, Tumca adgili aqvs unikalur garemoebebsac, romlebmac sabolood sasurveli Sedegi gamoiRo. aRniSnuli gamocdilebis gacnobis Sedegad bevri faseuli rCevis miReba SeiZleba saqarTvelosTvis“evropuli perspeqtivis gaxsnaze” efeqturi zemoqmedebis mizniT qmediTi strategiisa da taqtikis SemuSavebis Sesaxeb. am mizniT levan miqelaZis saxelobis fondma“viSegradis saerTaSoriso fondisa” da“Ria sazogadoebis fondis” finansuri mxardaWeriT, agreTve “fridrix ebertis fondTan” partniorobiT ganaxorciela proeqti“saqarTvelos evropuli perspeqtivis gaxsna”, romlis farglebSic Seswavlil iqna“viSegradis qveynebis”, aseve dasavleT balkaneTidan serbeTisa da montenegros gamocdileba. am qveynebidan mowveul iqnen eqspertebi, romlebmac winaswar SemuSavebuli saproeqto davalebis Tanaxmad warmoadgines kvleva. kvlevis Sedegebi sam sxvadasxva sadiskusio Sexvedraze iqna ganxiluli, sadac monawileoba samoqalqo seqtoris, parlamentis, mTavrobis, saerTaSoriso diplomatiuri misiebisa da organizaciebis warmomadgenlebma miiRes. xsenebuli diskusiebis Sedegebi gaTvaliswinebul iqna politikis dokumentSi, romelic winamdebare krebulSia mocemuli. krebulSi aseve SegiZliaT ixiloT“viSegradis oTxeulis” – slovakeTis, CexeTis, poloneTisa da ungreTis- aseve serbeTisa da montenegros evrokavSirSi integrirebis traeqtoriis analizi, romelic proeqtSi mowveulma eqspertebma Seasrules. arCil gegeSiZe 7

საქართველოს ევროპული პერსპექტივა: როგორ დავიახლოვოთ მომავალი პოლიტიკის დოკუმენტი არჩილ გეგეშიძე ლევან მიქელაძის სახელობის ფონდი არჩილ გეგეშიძე არის ლევან მიქელაძის სახელობის ფონდის აღმასრულებელი დირექტორი. მისი ერთერთი ძირითადი საქმიანობა უკავშირდება საქართველოს ევროკავშირთან დაახლოების საკითხებზე კვლევებსა და საზოგადოების მოწყვლად სამიზნე ჯგუფებთან ცნობიერების ამაღლების მიმართულებით განხორციელებული პროექტების ხელმძღვანელობას. 2013-2016 წლებში ა.გეგეშიძე იყო საქართველოს საგანგებო და სრულუფლებიანი ელჩი შეერთებულ შტატებში. ელჩად დანიშვნამდე არჩილ გეგეშიძე აკადემიურ სფეროში მოღვაწეობდა, კერძოდ გახლდათ საქართველოს სტრატეგიისა და საერთაშორისო ურთიერთობების კვლევის ფონდის უფროსი მკვლევარი. აღნიშნულ ორგანიზაციაში ა. გეგეშიძის ათ წელზე მეტი ხნის მუშაობა დაკავშირებული იყო საქართველოსა და ევროკავშირს შორის თანამშრომლობის გაღრმავების, ქართულ-აფხაზური და ქართულ-ოსური დიალოგის ხელშეწყობის, რეგიონული უსაფრთხოებისა და საქართველოს სატრანზიტო დერეფნის კონკურენტუნარიანობის საკითხებზე კვლევებთან. ასევე აქტიურად იყო ჩართული საჯარო მოხელეთა შესაძლებლობების გაძლიერების მიმართულებით განხორციელებულ პროექტებში. საქართველოს სტრატეგიისა და საერთაშორისო ურთიერთობათა კვლევის ფონდში მუშაობამდე, ა. გეგეშიძემ აკადემიური წელი გაატარა სტენფორდის უნივერსიტეტში ფულბრაიტის მოწვეული მკვლევარის რანგში. 1992-2000 წლებში, ა. გეგეშიძე მუშაობდა საქართველოს მთავრობაში სახელმწიფო მეთაურის თანაშემწედ ეროვნული უსაფრთხოების საკითხებში და საქართველოს პრეზიდენტის უფროს მრჩევლად საგარეო პოლიტიკის მიმართულებით. 8 საქართველო არჩილ გეგეშიძე winamdebare politikis dokumentSi Seswavlilia saqarTvelos evrokavSirSi gawevrianebis perspeqtivis miRebis SesaZlebloba da gamovlenilia is xelSemwyobi Tu xelSemSleli faqtorebi, romlebic am sakiTxze dRes axdenen gavlenas an momavalSi moaxdenen. analizis dros gamoyenebuli zogierTi argumenti aseve gamyarebulia`viSegradis jgufis~ qveynebis, serbeTisa da montenegros, gamocdilebidan nasesxebi faqtebiT da analogiebiT, romlebic moyvanilia am qveynebidan mowveuli eqspertebis mier sagangebod winamdebare krebulisTvis daweril statiebSi. evrokavSirSi wevrobis ambicia: survilidan miznamde damoukidebel saqarTvelosa da evrostruqturebs Soris urTierTobebis dawyeba 1993 wlis maisiT TariRdeba, rodesac briuselSi Sekrebilma samxreT kavkasiisa da centraluri aziis saxelmwifoebis vaWrobisa da transportis ministrebma evropuli gaerTianebebis mesveurebTan erTad miiRes TRACECA -s saxelwodebiT cnobili deklaracia transregionaluri satransporto derefnis ganviTarebis programis ganxorcielebis Sesaxeb. unda aRiniSnos, rom`briuselis deklaraciis~ miRebis, konkretulad ki, axlad damoukideblobamiRebuli postsabWoTa qveynebis satranzito potencialis erToblivi ZalebiT gamoyenebis iniciatori iyo saqarTvelo, romelsac garkveuli diplomatiuri Zalisxmevis gaReba dasWirda, rom daerwmunebina evropelebi da zogierTi regionuli partniori, rom amgvari mWidro TanamSromloba mizanSewonili iyo. maSin formalurad jer kidev ar arsebobda evrokavSiri, vinaidan`maastrixtis xelSekruleba~ ramdenime TviT gvian, noemberSi, Sevida ZalaSi. 1996 wels gadaidga pirveli nabiji saqarTvelosa da ukve evrokavSirs Soris xelSekrulebiTi urTierTobebis Camoyalibebis mizniT_ daido partniorobisa da TanamSromlobis xelSekruleba, romelic 1999 wlidan Sevida ZalaSi. Seiqmna or mxares Soris TanamSromlobis samarTlebrivi da instituciuri CarCo, ganisazRvra mTavari saerTo miznebi da mTeli rigi dargebis mimarTulebiT politikuri dialogi daiwyo. es is periodia, rodesac saqarTvelo strategiul arCevans akeTebda da dasavleTisken pirvel mokrZalebul nabijebs dgamda. Tumca, partniorobisa da TanamSromlobis xelSekruleba ufro metad saqarTvelos postsabWoTa transformaciis procesSi daxmarebas isaxavda miznad da ara _ raime ufro ambiciurs. saerTod, 2004 wlamde evrokavSirsa da saqarTvelos Soris urTierTobebi donorsa da recipients Soris urTierTobebs warmoadgenda. am periodSi evrokavSirs saqarTvelosTvis ukve 450 mln. evros odenobis daxmareba hqonda gaweuli da aSS-sTan erTad umsxvilesi donori iyo. 1 Tumca, 2002 1. a.gegeSiZe,„evrokavSiris roli saqarTvelo-ruseTis urTierTobebis normalizaciaSi: potenciali, SezRudvebi“, eqspertis azri, saqarTvelos strategiisa da saerTaSoriso urTierTobebis kvlevis fondi, marti 2007, gv.14; 9

საქართველო wlisTvis, rodesac saqarTvelos ukve gakeTebuli hqonda dasavleTze orientirebuli strategiuli arCevani da praRaSi gamarTul natos samitze aliansSi gawevrianebis survilis Sesaxeb oficialuradac ganacxada, sazogadoebrivi azri evrokavSirSi gawevrianebis Sesaxebac ukve Camoyalibebuli iyo. amavdroulad, yvelas esmoda, rom es Soreuli momavlis saqme iyo. Sesabamisad, qarTul diplomatias am procesis daCqareba miznad dasaxuli ar hqonia. 2004 wels saqarTvelos miwveva evropul`samezoblo politikaSi~ monawileobis misaRebad mniSvnelovanwilad`vardebis revoluciis~ Sedegi iyo. miuxedavad imisa, rom axali mTavrobis umTavres sagareo-politikur prioritets natoSi gawevrianeba warmoadgenda, evrokavSirSi instituciuri integracia aseve mkafiod dadga dRis wesrigSi. Seiqmna evropuli da evroatlantikuri integraciis sakiTxebSi saxelmwifo ministris aparati, romelic mowodebuli iyo gaewia uwyebaTaSorisi koordinacia evrokavSirTan[da natosTan] urTierTobis mimarTulebiT. paralelurad, umaRlesi xelmZRvaneli pirebis mxridan araerTi xmamaRali gancxadeba gakeTda: ase, magaliTad, prezidenti saakaSvili pirdapir acxadebda, rom saqarTvelo evrokavSirSi Semdegi saprezidento vadis farglebSi, anu 2009-2013ww.-Si, Sevidoda. 2 paralelurad, yvela saxelmwifo dawesebulebis Tavze evropulma droSam daiwyo friali. aRsaniSnavia, rom`samezoblo politikis~ samoqmedo gegmaze muSaobisas qarTuli mxare daJinebiT moiTxovda preambulaSi evrokavSiris wevrobis perspeqtivis dafiqsirebas. miuxedavad imisa, rom es mcdeloba warumatebeli aRmoCnda, wina periodisgan gansxvavebiT, evrokavSirSi gawevrianeba survilidan ambiciad gadaiqca. am ambicias, Tavis mxriv, asazrdoebda sazogadoebaSi gazrdili molodinis safuZvelze mkafiod Camoyalibebuli mxardaWera. miuxedavad imisa, rom`samezoblo politika~ saqarTvelos, rogorc saxelmwifos, imgvar modernizebas gulisxmobda, romelic miznad isaxavda politikuri, samarTlebrivi da administraciuli sistemebis evropul standartebTan daaxloebas, igi evrokavSiris wevrobasTan raime kavSirs imTaviTve gamoricxavda. es ki TbilisSi ar moswondaT. samagierod, briuselSi ar moswondaT ganviTarebis e.w. singapurizaciis modeli, romelic arsebiTad axali mTavrobis libertarianul xedvas efuZneboda da yovelTvis ar eTavseboda`samezoblo politikis~ samoqmedo gegmiT gaTvaliswinebuli reformebis dRis wesrigs. 3 Sedegad, saqarTvelo CamorCa ukrainasa da moldovas Catarebuli reformebis SinaarsiT da tempiT da, Sesabamisad, ise mkafiod aRar Canda evrokavSiris radarze. 2008 wlis ruseT-saqarTvelos omma arsebiTad imoqmeda saqarTveloevrokavSiris urTierTobebze. erTi mxriv, evrokavSiri saqarTvelos magaliTze mixvda, rom postsabWoTa sivrceSi Tavisi pasiuri geopolitikuri funqciiTa da arcTu efeqturi normatiuli politikiT riskis qveS ayenebda ruseTTan pirispir darCenil regionis qveynebs da sakuTar interesebs am sivrceSi. Sesabamisad, saWiro gaxda am qveynebTan TanamSromlobis ufro Rrma formatis Seqmna, vidre `samezoblo politika~ iyo. garda amisa, partniorebis meti stimulirebisaTvis saWiro iyo realurad moqmedi`diferenciaciis~ principi, romelsac`samezoblo politikis~ farglebSi faqtobrivad ar umuSavia. ase Seiqmna`aRmosavleT 2. A.Gegeshidze,‘Georgia in the Wider Europe Context: Bridging Divergent Interpretations’, CPC International Fellowship Program, Open Society Institute, 2006, p.10; 3. k.gogolaSvili,„saqarTvelo-evrokavSiris urTierTobebi da samomavlo perspeqtivebi(politikis dokumenti)“, saqarTvelos strategiisa da saerTaSoriso urTierTobebis kvlevis fondi, 2017, gv.11; 10 საქართველო partniorobis~ iniciativa, romelic 2009 wlis maisSi dafuZnda da postsabWoTa sivrcis evropuli nawilis 6 saxelmwifo moicva, maT Soris_ saqarTvelo. meore mxriv, saqarTvelom Tavisi daskvnebi gamoitana 2008 wlis omis Sedegebidan: daioka natos buqarestis samitidan gamoyolili Warbi samxedro-strategiuli miswrafebebi da aqcenti evropeizaciaze gaakeTa. Sesabamisad, politika`nato_ upirveles yovlisa~ dabalansda evrokavSirTan TanamSromlobis gaaqtiurebiT. amrigad, Seiqmna nayofieri niadagi evrokavSirTan TanamSromlobis arsebiTi gaRrmavebisTvis, kerZod, Tavisufali savaWro sivrcis, savizo reJimis gamartivebisa da evrokavSirTan politikuri daaxloebis mxriv. unda iTqvas, rom saqarTveloSi warmatebuli reformebis kvaldakval `aRmosavleT partniorobis~ sivrceSi gamoikveTa autsaideri qveynebi, romlebic geopolitikuri pirobebis, gansxvavebuli sagareo-politikuri prioritetebisa Tu politikuri nebis ararsebobis gamo evrokavSirTan siRrmiseuli integraciisTvis mzad ar aRmoCndnen. Sedegad, moxda ise, rom`aRmosavleT partniorobis~ sivrcis mxolod samma qveyanam_ moldovam, saqarTvelom da ukrainam_ moaxerxa evrokavSirTan asocirebis SeTanxmebis xelmowera, romlis ganuyofeli nawilia `Rrma da yovlismomcveli Tavisufali vaWrobis sivrcis Camoyalibebis Sesaxeb SeTanxmeba~. am sami qveynis gamorCeva da asocirebis procesSi CarTva naTeli magaliTia`diferenciaciis~ principis amuSavebis, romelsac`aRmosavleT partniorobis~ iniciativis formatSi`meti metisTvis~ hqvia. aqve unda aRiniSnos, rom rogorc`aRmosavleTis partniorobis~ iniciativa, ise asocirebis SeTanxmeba`samezoblo politikis~ CarCos ganekuTvneba da, Sesabamisad, ar gulisxmobs partniori qveynebisTvis evrokavSiris wevrobisken gzis gakafvas. yvelaze meti, risi miRwevac SeiZleba, aris evrokavSirTan Tavisufali savaWro sivrcis Seqmna da politikuri asocireba. swored am mizeziT, asocirebis SeTanxmebis preambulaSi kvlav ver moxerxda saqarTvelosTvis evropuli perspeqtivis mkafiod dafiqsireba. rac moxerxda, aris is, rom saqarTvelo moxseniebulia, rogorc aRmosavleT-evropuli qveyana(da ara_ saxelmwifo). vinaidan amgvari formulireba srulad ar emTxveva`lisabonis xelSekrulebis~ 49-e muxlis formulirebas, 4 ornairi interpretaciis SesaZlebloba Cndeba: erTni miiCneven, rom formulirebebi ufro metad msgavsia, vidre ara da, Sesabamisad, es saqarTvelosTvis evropuli perspeqtivis aRiarebas niSnavs. damatebiT argumentad mohyavT evroparlamentis 2018 wlis angariSi saqarTvelos mier asocirebis SeTanxmebis Sesrulebis Sesaxeb, sadac saqarTvelos evropuli dRis wesrigis Sefasebisas moxseniebulia`lisabonis xelSekrulebis~ 49-e muxli. 5 es, maTi azriT, am sakiTxisadmi evroparlamentis dadebiTi damokidebulebis mkafio gamoxatulebaa. meoreni ar eTanxmebian da piriqiT miiCneven, rom es sakmarisi ar aris da wevrobis dapireba saqarTvelos jer kidev misaRebi aqvs. asea Tu ise, orive SemTxvevaSi saqme gvaqvs masobrivi emociuri aRgznebis atmosferosTan, rac evrokavSiris wevrobis ambicias aRvivebs rogorc politikur klasSi, ise mTel sazogadoebaSi. am mxriv 2017 wlis martSi saqarTvelos moqalaqeebisTvis`Sengenis zonaSi~ uvizo gadaadgilebis uflebis miniWeba gamorCeuli movlena iyo, romelmac damatebiTi 4. citata 49-e muxlidan: „Any European State which respects the values referred to in Article 2 and is committed to promoting them may apply to become a member of the Union.“; 5. http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+TA+P8-TA-2018-0457+0+DOC+PDF+V0//EN; 11

საქართველო Zlieri impulsi misca xsenebul aJiotaJs. saqarTvelos premier-ministrma 6 da sagareo saqmeTa ministrma, 7 aseve maRali rangis sxva oficialurma pirebma ar daaxanes da araerTxel aRniSnes, rom saqarTvelos saboloo mizani evrokavSiris sruluflebiani wevrobaa. metic, parlamentma dapirispirebul politikur Zalebs Soris TanamSromlobis iSviaTi SemTxvevis Sedegad konstituciis axal redaqciaSi saxelmwifo organoebis valdebulebadac ki daafiqsira am miznisken svla. aRsaniSnavia, rom evrokavSiris wevrobis ambicia mxolod qarTuli istebliSmentisTvis ar aris damaxasiaTebeli. am ambicias iziarebs sazogadoebac, romlis mxardaWerac evrokavSiris wevrobisadmi stabilurad maRalia da bolodroindeli kvlevebiT 80 procentis niSnulis tolia. 8 es istoriulad erT-erTi yvelaze maRali maCvenebelia ara marto evrokavSiris wevrobis kandidat qveynebTan SedarebiT, aramed mTel evropaSi. es viTareba SeumCneveli arc ucxoeTSi rCebaT da amitomaa, rom evropeli politikosebisganac aqa-iq ukve gaismis mxardaWeris xma. 9 amgvari aJiotaJi TavisTavad dadebiTi movlenaa da miuTiTebs qveyanaSi sakiTxis aqtualobasa da prioritetulobaze. miT umetes, rom bolo wlebSi evropeizaciis gzaze gatarebuli reformebis mxriv saqarTvelom ukan Camoitova moldova da ukraina da`aRmosavleT partniorobis~ sivrceSi upirobo liderad iqna aRiarebuli. iluzia Tu dasabuTebuli molodini? asocirebis SeTanxmebis farglebSi kompleqsuri transformaciis SesaZlebloba udidesi sikeTea dRevandeli da momavali TaobebisTvis. istoriuli perspeqtivis TvalsazrisiT, asocirebis dRis wesrigiT gansazRvruli reformebis srulad da warmatebiT ganxorcieleba qveynis evropeizaciis unikalur SesaZleblobas iZleva. 10 saqarTveloSi kargad esmiT es da madlieric arian am SesaZleblobisTvis. amavdroulad, kargad ar esmiT, xsenebuli reformebis warmatebiT ganxorcielebis SemTxvevaSi, Tundac amas aTwleulebi dasWirdes, ukve yvela parametriT evropeizebul saqarTvelos ratom ar unda hqondes evrokavSiris wevrobis pretenzia? miT umetes, rom yvela SefasebiT, 11 qveyana warmatebiT gadis ganviTarebis gardamaval fazas, rac cnobil saerTaSoriso reitingebSic aisaxeba: 6. giorgi kvirikaSvili- saqarTvelos saboloo mizania evrokavSiris sruluflebiani wevroba, viwyebT axali dRis wesrigiT,„interpresniusi“, 27 dekemberi, 2017; 7. mixeil janeliZe- saqarTvelo aris evropuli saxelmwifo, Cven varT evropis nawili,„interpresniusi“, 5 maisi, 2018; 8. https://www.ndi.org/publications/result-june-2018-public-opinion-polls-georgia; 9. dimitris avramopulosi- saqarTvelo erT-erTi yvelaze evropuli qveyanaa da imsaxurebs, iyos evropuli ojaxis wevri,„interpressniusi“, 9 Tebervali 2018; anders fog rasmuseni- Cveni valia Tbiliss, kievsa da kiSiniovs ocnebebi avuxdinoT,„interpresniusi“, 26 marti, 2017; 10. sxvadasxva saeqsperto SefasebiT, asocirebis dRis wesrigiT gaTvaliswinebuli reformebis srulad ganxorcielebis SemTxvevaSi, saqarTvelosa da evrokavSiris kanonmdebloba 70 procentiT iqneba harmonizebuli(sagareo saqmeTa ministris moadgilis v. maxarobliSvilis gancxadeba proeqtis„saqarTvelos evropuli perspeqtivis gaxsna“ farglebSi Catarebul sajaro diskusiaze, 26 marti 2018); 11. ase, magaliTad, 2016 wels SemuSavebul evrokavSiris globalur strategiaSi saqarTvelo moixsenieba, rogorc aRmosavleT samezobloSi warmatebuli reformebis samagaliTo qveyana Shared Vision, Common Action: A Stronger Europe, A Global Strategy for the European Union’s Foreign and Security Policy, 2016, p.25; 12 საქართველო rogorc qvemoT moyvanili cxrili aCvenebs, ukve dRes arsebuli mdgomareobiT, saqarTvelo sxvadasxva indikatoriT Tu parametriT uswrebs evrokavSiris wevr da/an wevrobis kandidat qveynebs. amgvari garemoeba amZafrebs zemoxsenebul ambicias da aCens gancdas, rom saqarTvelo samarTlianad imsaxurebs evrokavSiris wevrobis perspeqtivis dapirebas, msgavsad 2008 wlis natos buqarestis samitze aliansSi wevrobasTan dakavSirebiT miRebuli dapirebisa. metic, am gancdas imedgacrueba da wyenac axlavs, radgan amgvari dapirebis ararseboba usamarTlobad aRiqmeba. saqarTvelos reformebis Sedegebi saerTaSoriso indeqsebis mixedviT(2018) indeqsis saxelwodeba Rule of Law Index 2017-2018 Open Government Index 2018 World Press Freedom Index 2018 indeqsis saxelwodeba Ease of Doing Business Index 2018 Economic Freedom Index 2018 sazogadoebis Riaoba adgili msoflioSi ukan Camotovebuli evropuli qveynebi 38 saberZneTi, ungreTi, bulgareTi,+ yvela IPA* benificiari 29 slovenia, xorvatia, saberZneTi, bulgareTi, rumineTi, ungreTi+ yvela IPA benificiari 61 ungreTi. xorvatia, saberZneTi+ yvela IPA benificiari biznesgaremos mimzidveloba adgili msoflioSi ukan Camotovebuli evropuli qveynebi evrokavSiris yvela wevri qveyana(daniis garda) 6 + yvela IPA benificiari niderlandebi, lietuva, CexeTi, germania, fineTi, latvia, 16 avstria, rumineTi, poloneTi,+ evrokavSiris 12 wevri qveyana da yvela IPA benificiari malta, italia, slovakeTi, xorvatia, saberzneTi, rumineTi, 49 ungreTi, bulgareTi+ yvela IPA benificiari Crime Index 2018 5 evrokavSiris yvela wevri qveyana+ yvela IPA benificiari * evrokavSiris wevrobis kandidati qveynebisTvis Seqmnili daxmarebis instrumenti Instrument for Pre-Accession Assistance(IPA). amJamad am instrumentis beneficiarebi arian albaneTi, bonsia da hercegovina, makedonia, serbeTi, montenegro, kosovo da TurqeTi. evrokavSiris wevrobis kandidati qveynebisTvis Seqmnili daxmarebis instrumenti Instrument for Pre-Accession Assis tance(IPA) . amJamad am instrumentis beneficiarebi arian albaneTi, bonsia da hercegovina, makedonia, serbeTi, montenegro, kosovo da TurqeTi. bolo periodSi amgvari usamarTlobis gancda ramdenjerme gaCnda. pirveli SemTxveva ukavSirdeba 2017 wlis`aRmosavleT partniorobis~ samits, sadac ar dadasturda winaswari molodini saqarTvelosTvis, da masTan erTad moldovasa da ukrainisTvis, evropuli perspeqtivis gaxsnis Taobaze. meore SemTxveva exeba germaniis kancler a. merkelis gancxadebas, romelic man TbilisSi 2018 wlis 24 agvistos gaakeTa. kerZod, man ramdenime mizezi daasaxela, ris gamoc saqarTvelo`evropis mxridan swraf, naCqarev dapirebebs~ ar unda elodos. Tumca, kanclerma amave gancxadebaSi ar gamoricxa, rom momavalSi evrokavSiri SeiZleba mzad iyos saqarTvelos[da ukrainis] wevrobaze sasaubrod, sadamdec`nelnela, etapobrivad unda mivideT~. 12 gancxadebis es ukanaskneli nawili optimistma msmenelma erTgvar`[evropuli perspeqtivis] dapirebis dapirebad~ SeiZleba miiC12. angela merkeli- evropuli mxridan Zalian swraf, naCqarev dapirebebs ver mogcemT,„interpresniusi“, 24 agvisto, 2018; 13

საქართველო nios. imisTvis, rom ganvsazRvroT, ramdenad safuZvliania es optimizmi, mravalmxrivi kvlevaa Casatarebeli, romelic Tavisi masStabiT da meTodologiiT scildeba Cveni politikis dokumentis formats. miuxedavad amisa, momdevno qveTavSi ganxiluli iqneba is ZiriTadi faqtorebi, romlebic gavlenas axdens an momavalSi moaxdens saqarTvelos[analogiurad ukrainis/moldovis] wevrobis sakiTxis evropuli elitis diskursis dRis wesrigSi moxvedraze. manamde aucileblad unda iTqvas, rom zemoT moyvanili cxrili swor interpretacias saWiroebs da ar unda Segviqmnas mcdari da gadaWarbebuli warmodgena evrokavSiris wevrobisTvis saqarTvelos mzadyofnaze. erTi mxriv, aq moyvanili maCveneblebi mniSvnelovan informacias iZleva qveyanaSi mmarTvelobis, kanonis uzenaesobis, biznesisa Tu korufciis donis Sesaxeb da iribad imazec metyvelebs, rom xelisufleba erTgulia aRebuli valdebulebebisa da deklarirebuli miznebis da sazogadoebis mxardaWeriT Tanmimdevrulad axorcielebs Sesabamis reformebs. magram, meore mxriv, es informacia, ra Tqma unda, srulyofilad ar asaxavs qveyanaSi da regionSi arsebul viTarebas, vinaidan arsebobs sxva indeqsebic, romliTac izomeba mdgradi ganviTarebis iseTi mniSvnelovani aspeqtebi, rogoricaa Tundac ekonomikuri keTildReoba da konkurentunarianoba, jandacva, ganaTleba da sxva. anda saerTodac ar arsebobs indeqsi, romliTac gaizomeboda arasaxarbielo geopolitikuri konteqsti an evropaSi saqarTvelos cnobadoba. am da sxva parametrebiT saqarTvelo evrokavSiris wevr da wevrobis kandidat qveynebs zogjer arsebiTad CamorCeba, zogjer ki CamorCena naklebia an umniSvnelo. nebismier SemTxvevaSi, es CamorCena mianiSnebs imas, rom evropeizaciis procesSi saqarTvelos im qveynebTan SedarebiT, visTanac calkeuli indeqsebiT upiratesoba aqvs, jer kidev grZeli gza aqvs gasavleli. ra gvaSorebs mizans? cxadia, saqarTvelos evrokavSirSi gawevrianeba, pirvel rigSi, qveynis ekonomikisa da institutebis mzadyofnas moiTxovs. aqve aranakleb mniSvnelovania Tavad evrokavSiris mzadyofna, ganixilos, zogadad, postsabWoTa sivrcis, konkretulad ki, saqarTvelos mimarTulebiT gafarToeba. naTelia, rom dRes arc erTi mxare amisTvis mzad ar aris. miuxedavad imisa, rom saqarTvelos evropeizaciis grZeli gza aqvs gasavleli da Tavad evropac saWiroebs mowesrigebas, qarTuli istebliSmenti savsebiT SesaZleblad miiCnevs grZelvadian perspeqtivaSi ormxrivi mzadyofnis miRwevas. Sesabamisad, qarTuli diplomatia da akademiuri wreebi mcdelobas ar akleben, rom ganxilul iqnes viTareba, Tundac ganusazRvrel momavalSi, rodesac saqarTvelos ekonomikac da institutebic upasuxeben saTanado moTxovnebs(anu dakmayofilebuli iqneba e.w.`kopenhagenis kriteriumebi~) da evrokavSirsac daZleuli eqneba yvela SesaZlo Semaferxebeli mizezi. am SemTxvevaSi saqarTvelos evrokavSirSi gawevrianebisTvis gza gaxsnili eqneboda. naTelia, rom evrokavSiris mxridan amgvari viTarebis daSveba wevrobis dapirebis mocemis tolfasi iqneboda. amas ki igi dRemde ar akeTebs. saqme isaa, rom evrokavSiris mesveurebi, maT Soris, piradad kancleri merkelic, emxrobian azrs, rom evrokavSirSi wevrobis dapireba im SemTxvevaSi unda gaices, Tuki 14 საქართველო principSi daSvebuli iqneba aspiranti qveynis an qveyanaTa jgufis mimarTulebiT gafarToeba. kancler merkelis mier TbilisSi gakeTebul zemoxsenebul gancxadebaSi swored es poziciaa gamoTqmuli, rodesac igi ambobs, rom amJamad dRis wesrigSi dasavleT balkaneTis integrirebaa, xolo saqarTvelos[da ukrainis] Sesaxeb fiqri jer ar dawyebula. 13 am mimarTulebiT fiqris dawyebis sakiTxi Riaa da ar aris cnobili, rodis daiwyeba da daiwyeba Tu ara saerTod.`lisabonis xelSekrulebis~ 49-e muxlis mixedviT`nebismier evropul saxelmwifoSi~ saqarTvelo[da ukraina/moldova] jer ar moiazreba imitom, rom dasavleTevropel politikosTa mentalur rukaze`evropis~, ufro sworad,`evropeizebadi evropis~ 14 aRmosavleTi sazRvari mkafiod gavlebuli ar aris. 15 `evropeizebadi evropis~ sazRvrebSi saqarTvelos[da ukrainis] moqceva jer naadrevad miaCniaT da aqamde`nel-nela, etapobrivad unda mividnen~. amrigad, dasavleT balkaneTis Semdeg aRmosavleTis mimarTulebiT gafarToebis potenciur SesaZleblobas ar ganixilaven da, Sesabamisad, arc dapirebas iZlevian. sxvaTa Soris, daaxloebiT msgavs viTarebas aqvs adgili saqarTvelos natoSi gawevrianebis konteqstSic: natoSi gawevrianebis samoqmedo gegmis( MAP ) mocema da natoSi gawevrianebaze Tanxmoba erT paketad ganixileba. verafriT xerxdeba am ori Temis gamijvna. Tumca, am SemTxvevaSi mTavari Semaferxebeli faqtori aris ara natos potenciuri geografiuli sazRvrebis bundovaneba, aramed eqskluziurad ruseTis SesaZlo reaqcia. imas, rom aRmosavleTis, kerZod ki, saqarTvelos, mimarTulebiT evrokavSiris gafarToebis Tema dRis wesrigSi ar dgas, ramdenime mizezi aqvs. yvelaze mniSvnelovan mizezTagan aris Semdegi: arasaxarbielo geopolitikuri koniunqtura. v. putinis xelisuflebis saTaveSi mosvlis Semdeg ruseTis safrTxeTa aRqma Seicvala: postsabWoTa sivrceSi ruseTis gavlenis SenarCunebis da Semdgomi gaZlierebis erTaderT Semaferxebel faqtors nato aRar warmoadgens. evrokavSiris integraciuli modeli sul ufro konkurentunariani xdeba, rasac ruseTis mier SemoTavazebuli sapirwone modelebi(dsT, evraziuli ekonomikuri kavSiri da sxv.) srulfasovnad ver abalanseben. ruseTi ver urigdeba postsabWoTa sivrceSi gravitaciis centris rolis dakargvas da ZiriTadad hibriduli politikiT cdilobs arasasurveli procesebis SeCerebas. rodesac amas ver axerxebs, uxeSi Zalis gamoyenebasac ar erideba. es aCvena kidec 2008 wels saqarTveloSi da dRemde aCvenebs ukrainis donbasis regionSi. es viTareba evrokavSirs, garda imisa, rom afrTxobs, sul sxva gamowvevebis winaSe ayenebs da aferxebs aRmosavleTiT gafarToebis gafiqrebasac ki. aRniSnulidan gamomdinare, ruseTis mxridan savaraudo uaryofiTi reaqcia evrokavSiris aRmosavleTiT gafarToebis gaangariSebebSi erT-erTi wamyvani faqtoria, magram, natosgan gansxvavebiT, araerTaderTi. 13. angela merkeli, op.cit; 14. terminSi igulisxmeba evropis, rogorc geografiuli sivrcis, is nawili, romelic socialuri, politikuri, instituciuri da nebelobiTi faqtorebis gaTvaliswinebiT SeiZleba daeqvemdebaros evropeizacias; 15. T.zurabaSvili,„saqarTvelos gza evrokavSirSi gawevrianebisken(politikis dokumenti)“, saqarTvelos reformebis asociacia, 2017, gv.4; 15

საქართველო aqve aRsaniSnavia garTulebuli da Znelad prognozirebadi urTierTobebi tradiciul mokavSiresTan_ aSS-sTan. Sesustebuli transatlantikuri solidarobis pirobebSi ruseTisadmi dasavleTis rezistentuloba dasustebulia. gafarToebiT`daRla~.`civi omis~ dasrulebisa da sabWoTa kavSiris daSlis Sedegad dasavleTi, maT Soris, evropeli politikosebi, eiforiam moicva. myisierad gaCnda demokratiuli sivrcis gafarToebis molodini. Tumca Tavidan es procesi rTulad daiwyo: jer e.w.`evropuli SeTanxmebebi~ gaformda, rac centraluri da aRmosavleT evropis qveynebis evrokavSirSi(maSin evropuli gaerTianebebi ewodeboda_ a.g.) srulfasovan wevrobas ar gulisxmobda. mogvianebiT gaCnda e.w. nawilobrivi wevrobis( partielle Mitgliedschaft ) koncefciac, rac axlad SemoerTebuli qveynebis saerTo bazarze daSvebis SezRudvas iTvaliswinebda. 16 magram dasustebuli da dezorientirebuli postsabWoTa ruseTis fonze evropaSi maleve gaCnda yofili socialisturi banakis qveynebis srulad SemoerTebis mzadyofna, miT umetes, rom aTwleulebis ganmavlobaSi komunisturi reJimis pirobebSi cxovrebiT gabezrebuli mosaxleoba amisken Zlier iswrafoda. ase gaformda`asocirebis SeTanxmebebi~ da daiwyo politikuri procesi, romelic gasuli saukunis 90-iani wlebSi gagrZelda da 2004 wels qveynebis didi jgufis 17 evrokavSirSi gawevrianebiT dasrulda. manamde, 1995 wels, evrokavSirs SeuerTdnen fineTi, SvedeTi da avstria. 1992 wels Sveicariamac daapira evrokavSirSi gawevrianeba, magram referendumma es sakiTxi dadebiTad ver gadawyvita. asea Tu ise,`civi omis~ dasrulebidan 2004 wlamde evrokavSirs gafarToebis Zlieri motivacia hqonda da, Sesabamisad, gafarToebis Zlieri energiiTac warmarTavda procesebs. sainteresoa, rom evrooptimizmis mTavari wyaro germania da, piradad, kancleri helmut koli iyo. miuxedavad imisa, rom axladgaerTianebul germanias Zviri ujdeboda yofili germaniis demokratiuli respublikis`moneleba~, igi aqtiurad uWerda mxars aRmosavleT evropis xalxebis`evropis wiaRSi dabrunebas~. igi madlieri iyo am qveynebis, gansakuTrebiT, ungreTis, romelmac Tavis droze xeli Seuwyo aRmosavleT germaniidan didi raodenobiT ltolvilebis gamosvlas. miiCneva, rom am humanitarulma aqtma germanuli komunizmis kraxi da germaniis gaerTianeba mniSvnelovanwilad ganapiroba. 18 ukve 2004 wlidan daiwyo pirveli laparaki evrokavSiris SesaZlo `daRlaze~, vinaidan varaudobdnen, rom evrokavSirs, mis institutebs gauWirdebodaT yofili komunisturi qveynebis sakuTari sxeulis SigniT transformireba. miuxedavad imisa, rom evrokavSiri garkveuli xani inarCunebda gafarToebis inercias da Tavis rigebSi jer bulgareTi da rumineTi(2007), xolo mogvianebiT xorvatia(2013) miiRo, dRes 90-ianebis enTuziazmidan marTlac praqtikulad aRaraferia SemorCenili. 2018 wlis dasawyisSi daanonsebuli serbeTisa da montenegros 2025 wels SesaZlo mierTeba evrokavSirTan 19 saeqsperto wreebSi araerT16 v. bilCikis prezentacia proeqtis„saqarTvelos evropuli perspeqtivis gaxsna“ farglebSi Catarebul sajaro diskusiaze, 31 maisi, 2018. 17. es qveynebia: CexeTis respublika, slovakeTi, poloneTi, ungreTi, slovenia, lietuva, latvia, estoneTi, malta da kviprosi. 18. g.romSici,“normatiuloba, darwmuneba da istoriis“gamosworeba”: ungreTis evrokavSirSi gawevrianebis perspeqtiva 1990-ian wlebSi”, ix: saqarTvelos evropuli perspeqtivis gaxsna, 2018, gv.48; 19. ‘A credible enlargement perspective for and enhanced EU engagement with the Western Balkans’, EU Commission Com munication(2018) 65, 06.02.2018; 16 საქართველო gvarovnad aris Sefasebuli. gamoiTqmis eWvi, rom serbeTi SeZlebs kosovosTan da kanonis uzenaesobasTan dakavSirebuli`Tavebis~ daxurvas, 20 xolo montenegro SesaZloa am garemoebis mZevali gaxdes da serbeTis gamo mocda mouwios. 21 aq kidev erTxel unda gavixsenoT kancler merkelis TbilisSi gakeTebuli gancxadeba, sadac igi xazs usvams, rom dResdReobiT gafarToebasTan dakavSirebuli mTavari safiqrali dasavleT balkaneTis integrirebaa. am regionis danarCen qveynebTan, romlebsac, yvelas, jer kidev 2003 wlidan aqvs miRebuli wevrobis perspeqtiva, evrokavSirTan mierTebis molaparakebebi saerTod arc ki dawyebula. didi albaTobiT, mTeli regionis evrokavSirSi integrirebis procesi, Tuki saerTod dasrulda, uaxloesi aTwleulis saqme ar iqneba. aqedan gamomdinare, unda vivaraudoT, rom saqarTvelosken[da ukrainisken/moldovisken] evrokavSiri kidev didxans ar`gamoixedavs~. demokratiis regresi centralur da aRmosavleT evropaSi. bolo ramdenime weliwadia evrokavSirs problemebi aqvs poloneTsa da ungreTSi demokratiuli institutebis degradirebis gamo. marTalia, am movlenas evrokavSirSi gadawyvetilebis miRebis procesze jer ar umoqmedia, magram safrTxe arsebobs da es politikosebis SeSfoTebas iwvevs. laparakia sanqciebis SemoRebazec, Tumca am mxriv erTsulovneba ar aris_ bulgareTi winaaRmdegia da vetos dadebiT imuqreba. 22 demokratiis ukandaxeva aRmosavleT da centralur evropaSi ganzogadebisken ubiZgebs politikosebs, gansakuTrebiT_ evroskeptikosebs, da afiqrebinebs, rom evrokavSirSi gawevrianeba sakmarisi piroba ar yofila aspirant qveynebSi demokratiis konsolidaciisTvis. es TavisTavad Zalian saxifaTo mosazrebaa gawevrianebis yvela msurvelisTvis, maT Soris, saqarTvelosTvis, vinaidan igi eWvqveS ayenebs aspiranti qveynis wevrobisTvis momzadebis aprobirebul process, Tavisi yvela instrumentiT, romelic aqamde Sedegianad iTvleboda. metic, dasavleT balkaneTis sxva qveynebs rom Tavi davaneboT, serbeTisa da montenegros mimarTac ki Cndeba eWvi, rom SesaZloa maT sulac ver daasrulon demokratizaciis procesi(anu mTlianad ver Seasrulon`kopenhagenis kriteriumebi~) da, Sesabamisad, ver gaxdnen„evropeizebuli evropis~ nawili. 23 saqarTvelos SemTxvevaSi saerTo viTarebas isic amZimebs, rom uSualo samezobloSi arc erTi qveyana ar aris evropuli perspeqtivis mqone ganviTarebuli demokratia. Sesabamisad, saqarTvelos didi Zalisxmeva dasWirdeba evropelTa keTilganwyobis mosapoveblad. evrokavSiris Semdgomi evoluciis bundovaneba. ganvlili dekada evrokavSiris istoriaSi uprecedento krizisebiTa da politikuri`xmauriT~ aRiniSna. 2009-2010 ww.-Si evrozonis krizisma, romlis drosac moxerxda evros gadarCena, mZime memkvidreoba datova: gaCnda bzari`kreditor~ da`debitor~ qveynebs Soris; zogierT qveyanas ar moewona evrokavSirSi germaniis mkveTrad gazrdili gavlena. 24 20. m.bobiCi,“serbeTis evrokavSirSi integraciis procesi”, ix: saqarTvelos evropuli perspeqtivis gaxsna, 2018, gv.94; 21. m.raduloviCi,“montenegros evrokavSirTan integraciis procesSi”, ix: saqarTvelos evropuli perspeqtivis gaxsna, 2018, gv.81; 22. ‘EU Ministers Struggle to Deal with Poland and Hungary’,Euobserver, 16 October, 2018; 23. g. romSici, prezentaciaproeqtis“ saqarTvelos evropuli perspeqtivis gaxsna” farglebSi Catarebul sajaro diskursiaze, 24 ivlisi, 2018; 24. T.Raines, M.Goodwin, D.Cutts,’The Future of Europe: Comparing Public and Elite Attitudes’, Chatham House, 2017, gv .6; 17

საქართველო 2015 wels e.w.`migraciulma krizisma~ evropaSi azrTa sxvadasxvaoba gamoiwvia arsebul saimigracio da sasazRvro politikasTan dakavSirebiT. zogierTma~Sengenis zonis~ arsebobac ki kiTxvis niSnis qveS daayena. mTavari sakiTxi, ramac damatebiTi bzari gaaCina evrokavSiris`Zvel~ da`axal~ wevrebs Soris, migrantebis gadanawileba iyo, vinaidan igi ara mxolod fiskalur da humanitarul aspeqtebs moicavda, aramed usafrTxoebasTanac iyo dakavSirebuli. `breqsiti~ calke aRsaniSni fenomenia, vinaidan evrokavSiris mudmivad gafarToebis fonze pirvelad xdeba misi Sekveca. garda amisa,`breqsiti~ didi britaneTis, rogorc evrokavSiris gafarToebis ideis tradiciulad aqtiuri mxardamWeri wevris, moklebas niSnavs da damatebiT aRvivebs SiSs, rom am Zlieri da mdidari qveynis gareSe evrokavSirs momavalSi ufro gauZneldeba SedarebiT Raribi qveynebis Tavis rigebSi miReba. aseve saubroben msxvil da mcire wevr qveynebs Soris politikuri balansis cvlilebaze, risi SesaZlo Sedegebi jer ucnobia. memarjvene populisturi Zalebi momZlavrdnen evrokavSiris calkeul saxelmwifoebSi 25 da cdiloben kidev metad moaxdinon Semdgomi evrointegraciuli procesebisadmi evropelTa damokidebulebis polarizeba, rac`breqsitis~ garda, bevr wevr qveyanaSi saerTo evropuli ideis mxardaWeris SemcirebaSi gamoixata. xsenebuli gamowvevebi ganapirobebs mmarTveli elitebisa da integraciuli procesebisadmi ndobis klebas. maSin, rodesac ar arsebobs erTiani evropeli demosi, xolo evrokavSiris, rogorc zenacionaluri mmarTveli struqturis mimarT izrdeba pretenziebi amomrCevlebis mimarT politikuri angariSgebis deficitTan dakavSirebiT, iqmneba erTgvari legitimurobis krizisi. es ukanaskneli evrokavSiris doneze principul sakiTxebSi konsensusis miRwevas kidev ufro arTulebs. 26 saqme iqamde midis, rom evropelebi svamen kiTxvas_ SegviZlia evrokavSiris erTianobis SenarCuneba? 27 Seqmnil viTarebaSi aucilebeli xdeba Sesabamisi zomebis miReba, raTa `krizisebis dekadam~ ise gadaiaros, rom evrokavSiris fundamentur principebsa da institutebs ziani ar miadges. bunebrivia, aseT dros gadamwyveti mniSvneloba aqvs SorsmWvretel liderobas, rac,`breqsitis~ gaTvaliswinebiT, isev da isev safrangeTma da germaniam unda ikisron. marTlac, 2018 wlis 19 ivniss miRebul erTobliv`mezebergis deklaraciaSi~ 28 emanuel makronma da angela merkelma warmoadgines evrokavSiris reformirebis xedva. savsebiT logikurad, mTavari aqcenti gakeTebulia evrokavSiris siRrmiseuli integraciis sakiTxebze, rogoricaa: a) efeqturi migraciuli politikis ganxorcieleba, maT Soris,`saerTo evropuli TavSesafris sistemis~( Common European Asylum System ) CamoyalibebiT da sasazRvro policiis gaZlierebiT; b) struqturuli fondebiT sargeblobis dakavSireba ekonomikuri politikis koordinaciasa da ekonomikuri, socialuri da fiskaluri konvergenciis gaZlierebasTan; g) evrozonis ganmtkicebis mizniT`evropuli stabilurobis meqanizmis~( European Stability Mechanism ), rogorc mxardamWeri instrumentis, savaluto kavSirSi gadatana, agreTve evrozonisTvis calke 25. T. Raines, M. Goodwin, D. Cutts, op.cit. p. 7; 26. ibid. gv .8; 27. v.bilCikis prezentacia , op.cit.; 28. Meseberg Declaration –‘Renewing Europe’s Promises of Security and Prosperity’, 19 June, 2018; 18 საქართველო biujetis Seqmna. deklaraciaSi aseve aRniSnulia samxedro-strategiul sferoSi TanamSromlobis gaZliereba da am mizniT daanonsebulia`evropuli saintervencio iniciativis~( European Intervention Initiative ) SemuSaveba. xsenebuli nabijebi`diferencirebuli integraciis~ mimarTulebiT, savaraudod, protests gamoiwvevs centraluri da aRmosavleT evropis qveynebSi, gansakuTrebiT iq, sadac evros nacvlad sakuTari valuta aqvT. aman SesaZloa evropuli solidaroba ufro metad daasustos. samwuxarod, deklaraciaSi araferia Tqmuli evrokavSiris gafarToebasTan dakavSirebiT, rac kidev erTxel miuTiTebs evrokavSiris mesveurTaTvis Sida wesrigis damyarebis prioritetulobaze. rogorc Cans, es xazi SenarCundeba, Tumca momaval wels dagegmili evrostruqturebis arCevnebis Sedegebma`mezebergis deklaraciaSi~ warmodgenil xedvaSi garkveuli koreqtivebi SeiZleba Seitanos. biurokratiuli inercia. evrokavSiris biurokratia erT-erTi udidesia­ msoflioSi, sadac mravalricxovani aqtorebi, interesTa jgufebi da, zogadad, rTuli instituciuri da politikuri garemo erTad aris Tavmoyrili. aqedan gamomdinare, evrokavSiris muSaobis, maT Soris, gadawyvetilebebis miRebis bunebis Secnoba martivi ar aris. erTi ram cxadia_ evrokavSiris institutebi da maT mier SemuSavebuli politika, dargobrivi Tu globaluri, uaRresad inerciulia. specialistebi miiCneven, rom mTavari mizezi konsensusis principia, rac mravali steikholderis interesTa Sejerebas moiTxovs. am da sxva mizezebis gamo evrokavSiris SigniT cvlilebebi nabij-nabij xdeba da raRac gansakuTrebuli(geopolitikuri Zvra, krizisi da a.S.) unda moxdes, rom cvlilebebi daCqardes. 29 Tavis droze, rodesac evrokavSiris samezoblo politika muSavdeboda, is evrokavSiris`mezoblebisTvis~ iqmneboda da amitom Tavidanve gamoiricxa evrokavSiris wevrobisTvis momzadeba, rogorc am formatSi monawileobis mizani. dRes evrokavSiris samezoblo politika kvlav moqmedebs, romlis instrumentebsac warmoadgens`aRmosavleT partniorobis~ iniciativa da saqarTvelo-evrokavSiris asocirebis SeTanxmeba. ganvlili 14 wlis manZilze evrokavSiris xsenebuli inerciulobis gamo erTaderTi, rac Seicvala, aris is, rom`mezoblis~ nacvlad saqarTvelo`asocirebuli partniori~ gaxda, romlis`evropul miswrafebebs cnoben~, magram ar eTanxmebian. imitom ar eTanxmebian, rom inerciulobis gamo politikosebs uWirT samezoblo politikis CarCodan gamosvla. aq Tavs iCens politikuri liderobis deficitic. bevri miiCnevs, rom, gansxvavebiT`civi omis~ damamTavrebeli fazisa, dRevandel evropas ar hyavs helmut kolis, fransua miteranisa da margaret tetCeris kalibris politikosTa Taoba. saqarTvelos dabali cnobadoba da arasaxarbielo adgilmdebareoba. saqarTvelos, miuxedavad sakuTari`evropuli arCevanisa~ Tu uZvelesi qristianuli kulturisa, evropeli obivateli kargad ar icnobs. saqarTvelos xsenebisas mas, pirvel rigSi, evropis farglebs gareT mdebare da ruseTTan samxedro dapirispirebaSi myofi Raribi qveyana warmoudgeba. samwuxarod, evrostats jer ar Cautarebia kvleva, romelic evropaSi saqarTvelos cnobadobas gazomavda, magram 29. N.Tideklev,‘Why Inertia in the European Union Policies? History, Strategy and Policy Characteristics’, Lund University, 2015; 19

საქართველო qveyanaSi Camosuli turistebis mzardi nakadiT Tu vimsjelebT, martivad SesamCnevia, rom saqarTvelos mimarT interess, ZiriTadad, araevropuli qveynebis moqalaqeebi iCenen. 30 igive SeiZleba iTqvas uZravi qonebis ucxoel mflobelTa struqturazec: evropel mesakuTreTa wili arsebiTad naklebia ruseTis, TurqeTis, iranis da sxva qveynebis moqalaqeebis wilTan SedarebiT. 31 aqve ar SeiZleba ar aRiniSnos, rom saqarTvelo, Tavisi warmatebuli reformebiT, kulturiT (folklori, samzareulo) da sportiT sul ufro cnobadi xdeba garesamyaroSi, magram am garesamyaroSi evropa jerjerobiT mokrZalebulad aris warmodgenili. sxva sityvebiT, es ar aris sakmarisi imisTvis, rom evropulma istebliSmentma da, zogadad, evropelma xalxebma saqarTvelo`Tavisianad~ moiazron. miuxedavad imisa, rom 2007 wels evrokavSirSi bulgareTisa da rumineTis gawevrianebiT saqarTvelo Savi zRviT uSualod daukavSirda evropas, qveynis adgilmdebareoba da ganuviTarebeli satransporto-logistikuri kavSirebi aseve rCeba fizikuri integraciis xelSemSlel erT-erT faqtorad, romlis gamoc saqarTvelo saTanadod ver xvdeba evropelTa TvalsawierSi. fragmentirebuli regioni. evrokavSiris gafarToebis istoria miuTiTebs, rom igi regionuli principiT xdeba. sxva sityvebiT, evrokavSiri morigi gafarToebis mimarTulebas qveynebis jgufis da ara calkeuli qveynis mimarT irCevs. gamonaklisi iyo saberZneTi 1981 wels. xsenebul qveyanaTa jgufebSi yovelTvis erTmaneTis mezoblad mdebare da erT saerTo teritoriul sivrceSi myofi qveynebi arian. saqarTvelos SemTxvevaSi am mxriv specifikuri viTarebaa. saqme isaa, rom uSualo mezoblebidan_ ruseTi, azerbaijani da somxeTi 32 _ arc erTi ar SeiZleba ganxilul iqnes, rogorc evrokavSirSi gawevrianebis msurveli/SemZle qveyana, romelsac evrokavSiri morigi gafarToebisas saqarTvelosTan erTad erT regionSi moiazrebda. miT umetes, rom erT-erT maTganTan_ ruseTTan_ saqarTvelos teritoriuli dava aqvs, xolo saxelmwifo sazRvrebis delimitacia arc erT am mezobelTan dasrulebuli ar aris. visTan erTadac amgvari regioni SeiZleba Camoyalibdes, aris ukraina da moldova_ maT evrokavSirSi wevrobis gamokveTili miswrafeba aqvT da saqarTvelos msgavsad, asocirebis SeTanxmebis ganxorcielebis procesSi imyofebian. magram saqarTvelo am qveynebs uSualod ar esazRvreba. metic, saqarTvelos am qveynebisgan ruseTis mier kontrolirebadi Savi zRvis akvatoria hyofs. es garemoeba, erTi mxriv, evropuli miswrafebebis mqone regionul partniorebTan teritoriuli davebisa da sazRvrebis delimitaciis problemas gamoricxavs, magram, meore mxriv, mWidro regionuli kavSirebis ganviTarebisTvis saWiro satransporto-logistikur kavSirebs uSlis xels. es ukanaskneli, saerTo Tavisufali vaWrobis sivrcis Camoyalibebis TvalsazrisiT, araxelsayreli faqtoria. kidev erTi garemoeba, rac gasaTvaliswinebelia, aris sam qveyanas Soris zogadi politikuri kavSirebisa da evrokavSirTan urTierTobebSi saerTo poziciebis SesamuSaveblad koordinaciis arasaTanado 30. ucxoel vizitorTa statistika, saqarTvelos statistikis erovnuli samsaxuri http://geostat.ge/?ac tion=page&p_id=2770&lang=geo; 31. avtorisTvis ucnobia xsenebul sakiTxze Catarebuli kvlevebi, amitom analizi sakuTar eqspertul Sefasebas efuZneba; 32. mezobel qveynebSi ar movixseniebT TurqeTs, vinaidan igi dasavleT balkaneTTan erTad samxreT-aRmosavleT evropis regionis SemadgenlobaSi ganixileba; 20 საქართველო done. 33 saqarTvelos ekonomikuri CamorCeniloba. bolo wlebSi saqarTveloSi mniSvnelovani ekonomikuri reformebi gatarda. saqarTvelos mTavari savaWro partniori evrokavSiri gaxda, romelTanac Rrma da yovlismomcveli Tavisufali vaWrobis Sesaxeb SeTanxmeba 2016 wels Sevida ZalaSi. am SeTanxmebiT ganpirobebuli sargeblis srulad misaRebad saWiroa qveyanaSi ganxorcieldes damatebiTi reformebi da investiciebi. mTavrobis erovnuli ganviTarebis strategiis`saqarTvelo 2020~ garda arsebobs dargobrivi strategiebi, romlebic saerTaSoriso organizaciebTan konsultaciiT aris SemuSavebuli. 2018 wels mSp-is zrdis tempi 4.5 procentia, rac regionSi saukeTeso maCvenebelia. miuxedavad yvelafrisa, mSp erT sul mosaxleze 4,086 dolaria, rac evrokavSiris yvelaze Raribi qveynebis maCvenebels orjer Camouvardeba. saerTaSoriso savaluto fondis 2018 wlis angariSis 34 mixedviT, saqarTveloSi ekonomikuri ganviTarebis zrdis maCvenebeli imdenad dabali rCeba, rom mosaxleobis cxovrebis done saSualovadian perspeqtivaSi evropul dones ver gautoldeba. ekonomikuri zrdis arsebuli tempisa da demografiuli tendenciis SenarCunebis SemTxvevaSi, saqarTvelos 18 weli dasWirdeba centraluri da aRmosavleT evropis qveynebSi dReisTvis arsebuli donis misaRwevad, anu erT sul mosaxleze mSp 10,965 dolaramde rom gaizardos. `kopenhagenis kriteriumebidan~ es erT-erTi yvelaze rTulad gansaxorcielebeli mizania, vinaidan mxolod mTavrobis mondomeba an samoqalaqo seqtoris CarTuloba sakmarisi ar aris. Tuki gaviTvaliswinebT, rom ukrainasa da moldovaSi am mxriv kidev ufro rTuli viTarebaa, saerTo suraTi kidev metad arasaxarbielo xdeba. mougvarebeli teritoriuli konfliqtebi. 2008 wlis ruseT-saqarTvelos omis erT-erTi Sedegi iyo is, rom qarTul-afxazuri da qarTul-osuri konfliqtebis struqtura garTulda da ruseTsa da saqarTvelos Soris konfrontaciis damatebiTi ganzomileba SeiZina. okupaciis pirobebSi ruseTi sul ufro aZlierebs afxazeTsa da cxinvalis regionze gavlenas, rac praqtikulad SeuZlebels xdis ndobis aRdgenisken mimarTuli iniciativebis realizacias. miT umetes, SeuZlebelia raime samSvidobo gegmaze saubari. Sedegad, politikuri TvalsazrisiT saxezea, erTi mxriv, ruseTis federaciasTan teritoriuli dava okupirebul afxazeTTan da cxinvalis regionTan dakavSirebiT, xolo, meore mxriv_ Tavad afxazur da samxreTosur mxareebTan istoriuli fesvebis mqone eTnikuri konfliqti, romelic gayinul mdgomareobaSi rCeba. Tavis droze, kviprosis SemTxvevaSi, evrokavSirma msgavs viTarebaze Tvali daxuWa. es nabiji motivirebuli iyo Semdegi mosazrebiT: pirveli, CrdiloeT kviprosis mTavrobas ar miscemoda kunZulis berZnebiT dasaxlebuli meore naxevris mZevlad ayvanis SesaZlebloba, romelsac evrokavSirSi gawevrianeba surda. im periodSi konfliqtis mxareebs Soris samSvidobo molaparakebebi rTulad mimdinareobda da arsebobda 33. am mxriv misasalmebelia 5-6 oqtombers TbilisSi saqarTvelos, moldovas da ukrainis saparlamentTaSoriso asambleis sainauguracio plenaruli sesiis gamarTva. asamblea qveynebs Soris TanamSromlobisa da dialogis kidev ufro gaRrmavebas, saparlamentTaSoriso urTierTobebis gaZlierebas, aseve, sammxriv interesebSi Semavali sakiTxebis ganxilvas isaxavs miznad; 34.‘Caucasus and Cenral Asia: A Need to Capitalize on Current Growth Momentum’, IMF, May 2018; 21

საქართველო varaudi, rom berZnuli mxare iZulebuli gaxdeboda zedmet daTmobebze wasuliyo. meore, berZnuli mxaris mier evrokavSiris wevrobiT miRebul sikeTeebs`rbili Zalis~ efeqtiT gavlena moexdina CrdiloeT kviprosis Turqul mosaxleobaze da amiT daCqarebuliyo Serigeba da konfliqtis saboloo mogvareba. moxda piriqiT: rodesac evrokavSirma konfliqtis mogvarebis aucilebloba, rogorc gawevrianebis winapiroba, moxsna(`Tvali daxuWa~) da kviprosi(mTliani kunZuli) Tavis rigebSi miiRo, berZnulma mosaxleobam, Turqulisgan gansxvavebiT, referendumze uari Tqva winaswar momzadebul samSvidobo gegmaze. Sedegad, konfliqti mougvarebeli darCa, xolo evrokavSirma Tavis istoriaSi pirveli gayinuli konfliqti miiRo. es SemTxveva evrokavSirSi uaryofiT gamocdilebad miiCneva da amitomac aris, rom serbeTTan gawevrianebis Sesaxeb mimdinare molaparakebebSi kosovosTan`urTierTobebis mogvareba~ aucilebel winapirobad aris dayenebuli. 35 Tuki es winapiroba serbeTis mxarem Seasrula, mosalodnelia, rom momavalSi, rodesac saqarTvelos gawevrianebis sakiTxi momwifdeba,`serbeT-kosovos~ precedenti aseve faqtori gaxdes qarTul-afxazuri da qarTul osuri konfliqtebis mogvarebisas. 36 savaraudod, garTuldeba xsenebuli winapirobis Sesruleba, rac daamuxruWebs evrokavSirSi gawevrianebis process. evrokavSirisTvis strategiuli gzavnilis ararseboba. erT-erTi mTavari gamowveva, rac saqarTvelos, ukrainasTan da moldovasTan erTad, evropuli perspeqtivis gaxsnasTan dakavSirebiT aqvs, aris pasuxis moZebna kiTxvaze: ra sargebels naxavs evrokavSiri am qveynebis Tavis rigebSi miRebiT? sargebeli Teoriulad SeiZleba strategiuli xasiaTis iyos_ an ekonomikuri, an humanitaruli. jerjerobiT arc erTi am mimarTulebiT damajerebeli argumenti cal-calke am qveynebs ar gaaCniaT. es argumenti arc erTobliobaSi aqvT, Tumca meti Sansia erTiani regionis saxiT moaxerxon evrokavSirisTvis saintereso gaxdnen. magram es Soreuli momavlis saqmea da, Tavad evrokavSirSi movlenebis Sida dinamikis garda, am qveynebSi asocirebis procesis warmatebiT dasrulebas, teritoriuli konfliqtebis mogvarebasa da, rac aranakleb mniSvnelovania, faseulobaTa damkvidrebuli sistemebis evropulTan realuri Tavsebadobis miRwevas ukavSirdeba. es imitom, rom evropeizacia asocirebisa da Rrma da yovlismomcveli Tavisufali savaWro sivrcis SeTanxmebiT gaTvaliswinebuli valdebulebebis mxolod teqnikurad Sesrulebas ar gulisxmobs da igi sazogadoebis siRrmiseuli RirebulebiTi da socialuri transformaciac aris. 37 ra unda gakeTdes? mTavari daskvna, rac zemoT moyvanili mizezebis analiziT SeiZleba gakeTdes, aris is, rom araTu evrokavSiris wevroba, TviT wevrobis perspeqtivac ki ar Cans horizontze. kvlav Tu davubrundebiT kancler merkelis TbilisSi gakeTebul gancxadebas, Tuki wevrobis perspeqtiva rodesme gaCndeba, es ar moxdeba 35. g.romSici, komentari proeqtis„saqarTvelos evropuli perspeqtivis gaxsna“ farglebSi Catarebul sajaro diskusiaze, 24 ivlisi 2018; 36. analogiuri mdgomareoba iqneba ukrainis da moldovas SemTxvevebSic; 37. oliver raisneris prezentacia proeqtis„saqarTvelos evropuli perspeqtivis gaxsna“ farglebSi Catarebul sajaro diskusiaze, 26 marti 2018; 22 საქართველო uaxloesi 5 wlis ganmavlobaSi. Tavad evropa fundamenturi gamowvevebis winaSe dgas da sanam adekvaturad ar upasuxebs maT, ver SeZlebs grZelvadian perspeqtivaze gaTvlili gadawyvetilebebis miRebas. 38 dRes Tavad evropelebs ar aqvT pasuxi sakuTar momavalze da, Sesabamisad, veravin ityvis, rodis ifiqreben Semdgom gafarToebaze. Tavis mxriv, saqarTvelomac[ukrainasTan da moldovasTan erTad] unda gaiaros grZeli da rTuli gza, raTa moazrebul iqnes`evropeizebadi evropis~ sivrceSi. aqedan gamomdinare, vfiqrobT, arasworad dgas sakiTxi, rodesac usamarTlobis gancdiT nakarnaxevi da wyenanarevi pretenziiT ismis SekiTxva: ratom ar gvaZlevs evrokavSiri wevrobis perspeqtivas? Seqmnil viTarebaSi erTaderTi gamarTlebuli kiTxva iqneboda: Cveni kompetenciis farglebSi ra SegviZlia gavakeToT iseTi, rom xeli SevuwyoT horizontze wevrobis perspeqtivis gaCenas da amiT evropuli momavali, Tundac Zalian Soreuli, daviaxlovoT? qvemoT SemoTavazebulia mosazrebebi, romlebic xsenebul gamowvevaze saqarTvelos mTavrobisa da samoqalaqo sazogadoebis misamarTiT garkveuli aqcentebis gakeTebis rekomendaciebs Seicavs: 1. asocirebis SeTanxmebiTa da Rrma da yovlismomcveli Tavisufali vaWrobis SeTanxmebiT aRebuli valdebulebebis drouli da maRali xarisxiT Sesruleba. miuxedavad imisa, rom saqarTvelo`aRmosavleT partniorobis~ sivrceSi evropuli reformebis ganxorcielebis mxriv aRiarebuli lideria, saWiroa am rolis SenarCuneba da Semdgomi gaZliereba. dRes am rolis gansazRvris mTavari kriteriumi evrostruqturebisTvis aris`asocirebis dRis wesrigisa~ da `Rrma da yovlismomcveli Tavisufali vaWrobis SeTanxmebis samoqmedo gegmis~ maRal doneze Sesruleba. isedac, am rolis miuxedavad, xsenebuli ori SeTanxmebis farglebSi miRweul progress evrostruqturebi saqarTvelos[da ukrainis/ moldovis]`evropeizebis~ yvelaze mniSvnelovan sazomad miiCneven. amitomac, gansakuTrebuli yuradReba unda mieqces warmatebis swored am sazomis mixedviT dafiqsirebas. amis aqtualobas zrdis Semdegi garemoebac: poloneTsa da ungreTSi kanonis uzenaesobasa da marTlmsajulebasTan dakavSirebuli problemebis gamo evropel politikosebs uCndebaT kiTxvebi, ramdenad sando da damajerebelia evrokavSiris mier Tavis droze SemuSavebuli meTodologia da instrumentebi, romlebic mowodebuli iyvnen moemzadebinaT da Semdgom SeefasebinaT centraluri da aRmosavleT evropis yofili socialisturi qveynebis evrokavSirSi wevrobisTvis mzadyofna. imisaTvis, rom amiT eWvi ar gaCndes saqarTvelos`evropeizebis~ procesis Sedegianobis, mdgradobisa da Seuqcevadobis mimarTac, asocirebis SeTanxmebiTa da Rrma da yovlismomcveli Tavisufali vaWrobis SeTanxmebiT aRebuli valdebulebebis ganuxreli Sesruleba absoluturi aucileblobaa. 2. evrokavSiris biurokratiuli inerciis fonze gonivrulobis farglebSi proaqtiuri qmedeba. saqarTvelos mTavroba, evrokavSirTan siRrmiseuli integraciis mizniT, e.w.`meti integracia axali SesaZleblobebisaTvis~ saxeliT wodebuli sagzao rukis farglebSi apirebs asocirebis procesis miRma arsebuli SesaZleblobebis 38. angela merkeli, op.cit.; 23

საქართველო identificirebasa da gamoyenebas. es aris erTgvari zevaldebuleba, rac, erTi mxriv, damatebiTi pasuxismgeblobis aRebas niSnavs, xolo, meore mxriv, proaqtiurobis maCvenebelia da saqarTvelos motivirebaze miuTiTebs. am etapze jer ar aris SemuSavebuli raime samoqmedo gegma an ganxorcielebis monitoringisa da Sefasebis meqanizmebi, Tumca saerTaSoriso partniorebisTvis amgvari ganzraxvis Sesaxeb ukve cnobilia da Sesabamisi molodinic arsebobs. rac mniSvnelovania, momavali sagzao rukis mxardaWeris mzadyofna arsebobs da axla mTavaria gonivrulad daigegmos da warmatebiT ganxorcieldes dasaxuli miznebisken svla. saboloo mizani evropuli perspeqtivis miRebis Sansebis gazrdaa. gonivruli proaqtiuroba inerciuli evrostruqturebis`amoZravebis~ aprobirebuli gzaa. amis magaliTebi mravlad iyo centraluri da aRmosavleT evropis qveynebis SemTxvevaSi, rodesac 90-ian wlebSi aspiranti qveynebi cdilobdnen evrokavSiris mxridan sasurveli gadawyvetilebebis miRebis daCqarebas. ase, magaliTad, mas Semdeg, rac poloneTma 1994 wels ganacxadi Seitana, evrokavSiri yoymanobda mierTebis molaparakebebis dawyebas. poloneTis mTavrobis mier miRebulma`integraciis erovnulma strategiam~ daaCqara procesi da 1997 wels molaparakebebi daiwyo. 39 meore magaliTi proaqtiuri nabijis gadasadgmelad drois gonivrulad SerCevas ukavSirdeba, rodesac CexeTis mTavrobam ganacxadis Setana daayovna manam, sanam sakiTxi ar momwifda. es moxda 1996 wlis ianvarSi, rac, sxvebTan SedarebiT, gviani nabijia. 40 saqarTvelos samTavrobo da saeqsperto wreebSi ganacxadis Setanis sakiTxi ganxilvis Temad iqca mas Semdeg, rac 2017 wlis`aRmosavleTis partniorobis~ samitze evrokavSiris wevrobis perspeqtivis miReba ver moxerxda. ganacxadis Setanis momxreebs miaCniaT, rom warumatebelic rom aRmoCndes es mcdeloba, saqarTvelos wevrobasTan dakavSirebuli samomavlo perspeqtivebi ar dazaraldeba. amitom am nabijis gadadgmas azri aqvs. amis fonze arian iseTebic, romlebic sakiTxTan dakavSirebiT frTxili poziciis dakavebas amjobineben. am erTgvari dilemis amosaxsnelad upriania aRmosavleT evropisa da dasavleT balkaneTis qveynebis gamocdilebis gacnoba. marTalia, evrokavSiri yovelTvis Tanmimdevruli ar yofila da, Sesabamisad, aspiranti qveynis mxridan ganacxadis`daugegmav~ Setanaze reagirebac gansxvavebuli hqonia, 41 magram aucileblad gasaTvaliswinebelia is, rom proaqtiuri qveynebisgan am nabijis gadadgma xdeboda evrokavSirTan integraciis ufro maRal safexurze, vidre saqarTvelo dRes imyofeba. rodesac, aspirant qveynebs ganacxadi SehqondaT, maT wevrobis perspeqtiva ukve miRebuli hqondaT da am aqtis mizani, rogorc wesi, mierTebis molaparakebebis dawyebis daCqareba iyo. Sesabamisad, ganacxadis Setana, rogorc proaqtiuri nabiji, 2-3 weliwadSi misaRwev Sedegze iyo gaTvlili. saqarTvelos SemTxvevaSi, saubaria ganacxadis SetaniT evrokavSiris wevrobis perspeqtivis gaxsnaze, rac, zemoT ganxiluli faqtorebis gamo, Tvalsawier momavalSi SeuZlebelia. 39. a.raixardti,„poloneTis transformacia da evrokavSirSi gawevrianeba: gakveTilebi saqarTvelosTvis”, ix: saqarTvelos evropuli perspeqtivis gaxsna, 2018, gv.61-62; 40. p.ianebova,“CexeTis respublikis gza evrokavSirisken”, ix: saqarTvelos evropuli perspeqtivis gaxsna, 2018, gv. 37; 41. m. bobiCi, op.cit. p.96; 24 საქართველო 3. strategiuli moTmineba da proevropuli muxtis SenarCuneba. evrokavSiris wevrobisken gza xangrZlivi aRmoCnda aRmosavleT da centraluri evropis qveynebisTvis.`viSegradis oTxeulis~ SemTxvevaSi, am gzis gavlas 14 weli dasWirda. 42 Tumca, aqve gasaTvaliswinebelia, rom gasuli saukunis 90-iani wlebi`evrooptimizmis~ zeobis xana iyo. saqarTvelos SemTxvevaSi es gza ufro xangrZlivi iqneba. mTavari gamowveva, rac saqarTvelos dRevandeli da momavali Taobis politikosTa da sazogadoebis winaSe iqneba, ambiciebis da molodinis swori marTva da, amavdroulad, reformebis gziT siarulis muxtis SenarCunebaa. es ar aris martivi amocana, Tuki gaviTvaliswinebT, erTi mxriv, mosaxleobis survils male dainaxos evrokavSirTan daaxloebis sikeTeebi da, meore mxriv, ruseTis mxridan momdinare dezinformaciisa da antidasavluri propagandis mzard tendencias. saqarTvelos mosaxleobaSi evrointegraciis mxardaWera stabilurad maRalia da es wlebis ganmavlobaSi narCundeba. mniSvnelovania, rom am Temaze Tanxmoba politikur klasSic maRalia. miuxedavad amisa, am garemoebas mudmivi sazrdooba sWirdeba. pirvel rigSi, ar unda Seneldes evropuli integraciis popularizaciis Zalisxmeva da meti yuradReba unda mieqces eTnikuri da religiuri umciresobebiT dasaxlebul regionebs. meore, strategiuli Tmenis xangrZliv periodSi drodadro saWiro iqneba evrokavSirma gadmodgas xelSesaxebi Semxvedri nabijebi, romlebic proreformistuli ZalebisTvis iqneba is`sawvavi~, romelic rTuli, ZviradRirebuli da zogjer politikurad riskiani reformebis gziT svlas SeaZlebinebs. am mxriv, mniSvnelovani iyo 2017 wlis martidan saqarTvelos moqalaqeebisTvis`Sengenis zonaSi~ uvizo gadaadgilebis uflebis miniWeba. magram xangrZlivi perspeqtivis gaTvaliswinebiT, SualedebSi saWiro iqneba sxva `Taflakverebic~. zemoxsenebuli`sagzao ruka~ swored amgvari damatebiTi SesaZleblobebis moZiebas da gamoyenebas gulisxmobs. ase, magaliTad, mniSvnelovania evroparlamentis mier mxardaWerili EaP+ formati, 43 romelic saqarTvelosa da evrokavSirs Soris dargobrivi TanamSromlobis gaRrmavebas gulisxmobs, maT Soris,`Sengenis sivrceSi~, energetikul kavSirSi( Energy Union ), cifrul saerTo bazarSi( Digital Single Market ) gaerTianebas da sxv. aseve perspeqtiulia saqarTvelos moqalaqeebisTvis evrokavSiris SromiT bazarze xelmisawvdomobis mimarTulebiT muSaoba. 44 dabolos, mudmivi Zalisxmevis sagani unda gaxdes ruseTis mxridan momdinare hibridul safrTxeebTan, maT Soris, antidasavlur propagandasTan brZola. es brZola ori mimarTulebiT unda warimarTos: erTi, unda gaizardos yvelaze mowyvladi jgufebis cnobiereba yalbi informaciisadmi medegobis TvalsazrisiT, magram ufro mniSvnelovania evrointegraciis procesSi ukve miRebuli Tu samomavlo sikeTeebis mosaxleobamde sworad da drouli mitana. Sesabamisad, strategiul komunikacias didi mniSvneloba eniWeba. es ukanaskneli Tema rom saxumaro ar aris, daadastura 2016 wels montenegroSi saxelmwifo gadatrialebis mizniT SeTqmulebis faqtma, romelic ruseTidan iyo inspirirebuli da miznad 42. v.bilCiki,“ saqarTvelo da evrokavSirSi gawevrianebis procesis slovakeTis gakveTilebi”, ix: saqarTvelos evropuli perspeqtivis gaxsna, 2018, gv.65; 43. Report on the implementation of the EU Association Agreement with Georgia, European Parliament, 14.11.2018 44. B.Lebanidze, E.Panchulidze,‘Avoiding Gridlock: a Strategy for Georgia to Engage with Eurosceptic Europe”, Policy paper #3, Georgian Institute of Politics, March 2018, p.13-15; 25

საქართველო montenegros natoSi gawevrianebis xelis SeSlas isaxavda. 45 4. evrokavSirisTvis strategiuli gzavnilis SemuSaveba. 2019 wels 10 weli sruldeba`aRmosavleT partniorobis~ iniciativis dawyebidan, romlis farglebSi saqarTvelom STambeWdav warmatebebs miaRwia, pirvel rigSi, asocirebis SeTanxmebisa da Rrma da yovlismomcveli Tavisufali vaWrobis sivrcis Seqmnis Sesaxeb SeTanxmebis xelmoweriT.`aRmosavleTis partniorobis~ morigi samiti, romelic, savaraudod, 2020 wels Sedgeba da Seajamebs ganvlil periods, SesaZloa xelsayreli garemoeba aRmoCndes evrokavSirTan daaxloebis Tvisebrivad axali etapis dasawyebad. jer naadrevia konkretulad saubari, magram mzadeba aqedanve unda daiwyos. pirvel rigSi, saqarTvelos esaWiroeba Zlieri gzavnili, romliTac igi am samitze warsdgeba. gasaTvaliswinebelia, rom am droisTvis evroparlaments axali Semadgenloba eyoleba da evrokomisiac axali saxeebiT iqneba dakompleqtebuli. SesaZloa, gadaxalisebuli evrostruqturebi ufro mgrZnobiare da yuradRebiani aRmoCndes saqarTvelos evropuli miswrafebebis mimarT da metad iyvnen mzad, rom misken nabijebi ufro Tamamad gadmodgan. ganaxlebul gzavnilSi saqarTvelom metad unda gaakeTos aqcenti istoriulad Tavis evropuli civilizaciis kuTvnilebaze da nacvlad`evropul ojaxSi Sesvlisa Tu mierTebisa~,`evropaSi dabrunebaze~ unda ilaparakos. am mxriv gasaziarebelia centraluri da aRmosavleT evropis qveynebis gamocdileba, romlebmac`berlinis kedlis~ dangrevisTanave`evropaSi dabrunebis~ amocana daisaxes miznad. amocanis amgvarad dasmam dasavleT evropas gauadvila am qveynebis evrostruqturebSi gawevrianebis survilis miReba. meore siaxle dakavSirebuli unda iyos ruseTis faqtoris Secvlil interpretaciasTan. saqme isaa, rom evrokavSiri, kanonmdeblobis aproqsimaciis tradiciuli midgomis paralelurad, sul ufro metad ganixilavs Tavis aRmosavlel mezoblebs, maT Soris, saqarTvelos, ruseTis prizmaSi. 46 90-ianebSi Camoyalibebuli gafarToebisa Tu samezoblo politikis paradigma dRevandel realobaSi, rodesac saxecvlilia ruseTis faqtori, aRar muSaobs. moZvelebuli konceptualuri CarCos pirobebSi evrokavSiris aRmosavleTiT gafarToebaze ruseTs vetos dadebis formaluri ufleba ara aqvs, magram vetos dadebis faqtobrivi SesaZlebloba_ aqvs. geopolitika Seicvala, gafarToebis paradigma ki isev igivea. 47 Sesabamisad, dRis wesrigSi dgeba narativis imgvari cvlileba, romelic mizezSedegobrivi kavSiris sapirispiro mimarTulebas igulisxmebs: nacvlad imis daSvebisa, rom ruseTis neba-survili ganapirobebs evrokavSiri gafarTovdes Tu ara, piriqiT unda iTqvas, rom evrokavSiris gafarToebiT stabilurobis da keTildReobis sivrce farTovdeba da, saboloo jamSi, ruseTis faqtoris agresiuli bunebac Seicvleba. es urTulesi amocanaa da mTavrobis, akademiuri wreebisa da samoqalaqo sazogadoebis CarTulobiT unda moxdes. 45. m. raduloviCis komentari proeqtis„saqarTvelos glebSi Catarebul sajaro diskusiaze, 15 oqtomberi, 2018; 46. v. bilCiki , op.cit.p.72; 47. v.bilCikis prezentacia, op.cit.; evropuli perspeqtivis„gaxsna“ far26 საქართველო 5. samoqalaqo sazogadoebis aqtiuri CarTuloba. saqarTvelos samoqalaqo sazogadoeba dRes sakmaod Zlieria da aqtiurad aris CarTuli evrointegraciis sakiTxebSi. aRsaniSnavia, rom mTavrobasa da samoqalaqo sazogadoebas Soris Camoyalibebulia TanamSromlobis sxvadsxva formati. miuxedavad amisa, momavalSi CarTulobis meti masStabi gaxdeba saWiro. asocirebis dRis wesrigisa da Rrma da yovlismomcveli Tavisufali vaWrobis samoqmedo gegmiT gaTvaliswinebuli saqmianobis garda, mTavroba`sagzao rukis~ farglebSi damatebiT valdebulebebs iRebs, rac arsebiTad gazrdis Sesasrulebeli samuSaos moculobasa da profesiuli kompetenciebis gafarToebis aucileblobas. am SemTxvevaSi kritikuli mniSvneloba eqneba samoqalaqo sazogadoebis mxridan Tanadgomasa da or mxares Soris konstruqciul TanamSromlobas. amgvari TanamSromlobis kargi magaliTia montenegros SemTxveva. arasamTavrobo organizaciebma arsebiTi roli Seasrules montenegros sajaro moxeleebis SesaZleblobaTa gaZlierebaSi, rodesac centraluri da adgilobrivi xelisuflebis asobiT piri iqna gadamzadebuli da amiT Semzadebuli evrointegraciis kuTxiT saTanado gadawyvetilebebis misaRebad. damatebiT, es TanamSromloba mniSvnelovani iyo evrokomisiis mier SemuSavebul kiTxvarze oficialuri pasuxebis droulad da xarisxianad momzadebis mxrivac. kiTxvaris momzadebam daaCqara montenegrosTvis kandidati qveynis statusis miniWeba. yvelaze saintereso aris is, rom samoqalaqo sazogadoebis 300-mde warmomadgeneli miiwvies kidec evrokavSirTan gamarTuli molaparakebebis procesSi. 48 6. regionuli TanamSromlobis gaRrmaveba ukrainasa da moldovasTan. wina qveTavSi aRiniSna asocirebis procesSi myofi saqarTvelos, ukrainasa da moldovas Soris mWidro regionuli TanamSromlobis ganviTarebis xelSemSleli mizezebi. amavdroulad, cnobilia, rom saqarTvelos, am or qveyanasTan SedarebiT, mniSvnelovani winsvla aqvs evrokavSirTan politikuri asocirebis da ekonomikuri integraciis mxriv. anu, fizikuri SekavSirebis problemebis garda, am qveynebs Soris asimetriaa evrokavSirTan siRrmiseuli integraciisTvis mzadyofnis TvalsazrisiTac. am garemoebis gaTvaliswinebiT yalibdeba mosazreba, rom sjobs saqarTvelom damoukideblad iaros evrointegraciis gziT, raTa xsenebul qveynebTan koordinaciam ar Seaferxos reformebis tempi an`meti metisTvis~ principis qmediToba. miuxedavad garkveuli logikisa, am mosazrebas yvela ar iziarebs da sakiTxma erTgvari dilemis saxe miiRo.`viSegradis oTxeulis~ gamocdileba gvkarnaxobs, rom regionuli TanamSromloba, misi instituciuri formiT, gansakuTrebiT Sedegiani evrointegraciis sawyis etapze iyo, rodesac dajgufebis wevrebi erTiani poziciiT lobirebdnen evrokavSirSi wevrobas da am mimarTulebiT procesebis daCqarebas. 49 xolo mas Semdeg, rac qveynebi individualur reJimSi CaerTnen evrokavSirTan gawevrianebis Sesaxeb molaparakebebSi, regionuli gaerTianebis farglebSi koordinaciis saWiroeba aRar iyo. Sesabamisad, TanamSromlobis organizaciulma formamac aqtualoba dakarga. 50 saqarTvelos, ukrainisa da moldovis SemTxvevaSi, evrointegraciis mocemul 48. m.raduloviCi , op.cit.p.82; 49. p.ianebova, op.cit. p.36; 50. a.raixardti , op.cit.p.60; 27

საქართველო fazaSi Zalebis gaerTianeba namdvilad upriania. misasalmebelia, rom saparlamentTaSoriso asamblea ukve Seqmnilia, magram sasurvelia samTavrobaTaSoriso formatis Camoyalibebac, romelic sam qveyanas Soris saerTo narativisa da poziciebis gansazRvras Seuwyobs xels, maT Soris, deokupaciis sakiTxTan dakavSirebiTac. 51 `aRmosavleT partniorobis~ samitisTvis mzadebisTvis sasargeblo iqneboda xsenebuli formati. momavalSi am formatSi gaadvildeba evrokavSiris wamyvani qveynebis liderebTan Sexvedrebis mowyobac. 52 sasurvelia saqarTvelom moaxdinos amgvari formatis inicireba da pirvel Sexvedrasac umaspinZlos, pirobiTad, baTumSi. aseT SemTxvevaSi, axali TanamSromlobis formatis saxeli qarTuli toponimis matarebeli iqneboda. 7. konfliqtebis mogvarebaSi evrokavSiris CarTulobis gazrda. mougvarebeli konfliqtebi samomavlod evrokavSirSi wevrobis mTavari xelSemSleli faqtori iqneba. 53 dRes am konfliqtebis mogvarebis perspeqtiva ar Cans, arc raime samSvidobo procesi mimdinareobs. Seqmnili status-kvo, garda imisa, rom qveynis srulfasovani socialur-ekonomikuri ganviTarebisTvis seriozuli barieria, evropeli politikosebis warmodgenaSi SeuZlebels xdis saqarTvelos srulfasovan`evropeizacias~. aseT viTarebaSi aucilebeli xdeba evrokavSiris CarTulobis gazrda konfliqtebis mowesrigebis xelSemSleli Sida da gare faqtorebis, maT Soris, ruseTis, ganeitralebis saqmeSi. es gulisxmobs rogorc qarTul-afxazuri da qarTul-osuri dialogis xelSewyobas, ise ruseTTan aqtiuri poziciis dakavebas. dRes evrokavSiris ruseTTan dialogSi es sakiTxi prioritetuli ar aris. sasurvelia, xsenebuli sakiTxi dadges saqarTvelo-evrokavSiris axlad Seqmnili maRali donis dialogis dRis wesrigSi. saqarTvelos konfliqtebis mowesrigebis procesSi CarTulobiT da, Sesabamisad, am procesze meti pasuxismgeblobis aRebiT evrokavSiri SesaZloa qarTul-afxazuri da qarTul-osuri konfliqtebis arsebobam ar Seaferxos evrointegraciis konteqstSi saqarTvelosken momarTuli seriozuli nabijebis gadadgmisas. 8. ekonomikuri keTildReobis gazrda. saqarTvelo, agreTve ukraina da moldova, ekonomikuri ganviTarebis TvalsazrisiT, mniSvnelovnad Camouvardeba evropeli obivatelis warmodgenaSi arsebul evrokavSiris momavali wevri saxelmwifos ekonomikuri Zlierebis minimalur dones. susti ekonomikiT qveyana araTu ver gaswevs wevri saxelmwifoebisTvis ormxriv sasargeblo partniorobas, aramed darCeba ekonomikuri emigraciis wyarod, rac imave obivatelisTvis safrTxes ufro warmoadgens, vidre SesaZleblobas. yvelafers rom Tavi davaneboT, saqarTvelos mosaxleoba srulad ver ixilavs evrokavSirTan TanamSromlobiT gaCenili SesaZleblobebis sikeTes, maT Soris, Tavisufali vaWrobis mxriv. Sesabamisad, realurad dasaCqarebelia socialur-ekonomikuri ganviTareba da mosaxleobis keTildReobis zrda. centraluri da aRmosavleT evropis qveynebis SemTxvevaSi, maTma evrokavSirSi 51. sabWoTa jarebis gayvana aseve erT-erTi gansaxilveli Tema iyo„viSegradis oTxeulis“ Sexvedrebze(v.bilCikis prezentacia, op.cit .); 52. v. bilCikis prezentacia, op.cit.; 53. amis magaliTia serbeT-kosovos dapirispireba, romlis daZlevac serbeTs evrokavSirSi gawevrianebis molaparakebebis procesSi winapirobad aqvs wayenebuli. dawvrilebiT ix. m. bobiCi , op.cit. p.8-9; 28 საქართველო integraciam xeli Seuwyo mimdebare wevri qveynebis mosazRvre, SedarebiT CamorCenili regionebis ganviTarebas. amas aspirant qveynebSi saerTo ekonomikuri mdgomareoba ganapirobebda. saqarTvelos, ukrainisa da moldovis SemTxvevaSi, wevri qveynebisTvis amgvari sargebeli mosalodneli ar aris. 9. saqarTvelos cnobadobis amaRleba. saqarTvelos evropuli perspeqtivis gaxsnisTvis aucilebelia qveynis cnobadobis amaRleba rogorc evropeli politikosebis, ise evrostruqturebis biurokratiaSi, analitikur centrebsa da mosaxleobaSi. gansakuTrebiT aqtualuria es sakiTxi e.w. evroskeptikur qveynebSi. miuxedavad imisa, rom, TavisTavad es urTulesi amocanaa, qveyanas unda hqondes erTgvari sagareo komunikaciis strategia, romelic evropaze iqneba orientirebuli. Camosayalibebelia kompleqsuri xedva da gansasazRvria meTodologia. am mxriv saintereso gamocdileba aqvT slovakeTSi, sadac SeimuSaves amgvari strategia. strategiis farglebSi Catarda Sexvedrebi evropis wamyvani qveynebis dedaqalaqebSi sxvadasxva samizne auditoriebTan. 54 10. aqtiuri lobireba. miuxedavad imisa, rom evrokavSiris biurokratias inerciuloba axasiaTebs, Tavad evropis politikur cxovrebaSi garkveuli procesebi midis, romelTac fexis awyoba sWirdeba. garda imisa, rom 2019 wels evroparlaments axali SemadgenlobiT airCeven da evrokomisiac axali saxeebiT dakompleqtdeba, evropis politikur sivrceSi ZalTa mniSvnelovani gadajgufebac xdeba: Zveli partiebi nel-nela toveben scenas da axal partiebs uTmoben asparezs. pirvel rigSi, saWiroa kontaqtebis damyareba im perspeqtiul partiebTan, romlebic, savaraudod, evroparlamentis arCevnebSi iqnebian warmatebuli, Tumca evropis wamyvani qveynebis parlamentebSi arsebul ZalebTan urTierTobac aranakleb mniSvnelovania. mTavari mizania, rom saqarTvelom mmarTveli elitebis keTilganwyoba moipovos. 55 54. v. bilCikis prezentacia, op.cit.; 55. ibid; 29

ჩეხეთის რესპუბლიკის გზა ევროკავშირისკენ ევროკავშირის წევრი ქვეყნის მაგალითი პავლინა იანებოვა, საერთაშორისო ურთიერთობების ასოციაცია(AMO) პავლინა ჯანებოვა არის ჩეხეთის საერთაშორისო ურთიერთობების ასოციაციის(AMO) კვლევითი ცენტრის ხელმძღვანელი. თავის კვლევაში განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს პოლიტიკურ პარტიებს და მათ დამოკიდებულებას ევროინტეგრაციასთან, ასევე ცენტრალური ევროპის ქვეყნების, განსაკუთრებით, უნგრეთისა და ავსტრიის, პოლიტიკას. ვიტ დოსტალის(დოქტორი ვიტ დოსტალი, ჩეხეთის საერთაშორისო ურთიერთობების ასოციაციის (AMO) კვლევითი ცენტრის დირექტორი) დეკრეტულ შვებულებაში ყოფნის პერიოდში პავლინა ჯანებოვას პასუხისმგებლობაა კვლევითი ცენტრის სტრატეგიული მართვა და ფონდების მოძიება. იგი კოორდინირებას უწევს ანალიტიკოსების გუნდს და სტიპენდიანტებს, ხელმძღვანელობს AMO-ს საგამომცემლო საქმიანობას. პავლინა ჯანებოვა ევროპული კვლევების შესწავლის შემდეგ ლექციებს კითხულობდა მასარიკის უნივერსიტეტის სოციალური კვლევების ფაკულტეტზე, სადაც ამჟამად უკვე დოქტორის აკადემიური ხარისხის მოსაპოვებლად შრომობს. იგი AMO-ში 2018 წლის დასაწყისიდან მუშაობს. სამაგისტრო პროგრამის ფარგლებში სტაჟირება გაიარა ჩეხეთის რესპუბლიკის საგარეო საქმეთა სამინისტროში, ჩეხეთის ცენტრსა (ბუდაპეშტი) და მასარიკის უნივერსიტეტის პოლიტიკურ მეცნიერებათა საერთაშორისო ინსტიტუტში. 30 ჩეხეთის რესპუბლიკა პავლინა იანებოვა Sesavali 1985 wlamde, sanam mixeil gorbaCovi ssrk-is lideri gaxdeboda, urTierTobebi evropul gaerTianebasa da ekonomikuri urTierTdaxmarebis sabWos(Comecon) wevr saxelmwifoebs Soris SedarebiT susti iyo. socialisturi Cexoslovakiis sagareo vaWroba ZiriTadad mimarTuli iyo Comecon-is danarCen wevr saxelmwifoebze maSin, rodesac evropul gaerTianebasTan mxolod dargobrivi SeTanxmebebi arsebobda. 1 1989 wlis movlenebisa da komunisturi reJimis damxobis Semdeg orivem- erTi mxriv, Cexoslovakiam/CexeTis respublikam da meore mxriv, dasavleT evropis qveynebma- aRiara, rom unda moZebniliyo gza centraluri evropis postkomunisturi qveynebis integrirebisa iseT mTavar evropul saerTaSoriso struqturebSi, rogorebicaa evropuli gaerTianeba/evrokavSiri da nato. adreul 1990-ian wlebSi, evropuli integraciis proeqtTan dakavSirebuli viTarebidan da demokratiis gzaze axladSemdgar CexoslovakiaSi/CexeTis respublikaSi movlenebis ganviTarebidan gamomdinare, arsebobda gansxvavebuli mosazrebebi imasTan dakavSirebiT, Tu ra siRrmis unda yofiliyo integracia da ra gziT unda warmarTuliyo. rkinis farda CamoiSala- ra mohyveba amas? 1980-iani wlebis bolos da 1990-iani wlebis dasawyisSi, centralur da aRmosavleT evropaSi komunisturi reJimebis cvlilebis Semdeg, orive mxare(postkomunisturi saxelmwifoebi da evrogaerTianeba) eTanxmeboda azrs, rom urTierTobebis ganmtkiceba iyo SesaZlebelic da aucilebelic. rac Seexeba axalgazrda, demokratiuli Cexoslovakiis sagareo politikis orientacias, igi TiTqmis mTlianad efuZneboda„evropaSi dabrunebis“ ideas, romelic erToblivad SeimuSaves sagareo saqmeTa ministrma irJi dinstbirma da prezidentma vaclav havelma. es idea momdinareobda centraluri evropis qveynebis TvalTaxedvidan, rom es postkomunisturi qveynebi warmoadgendnen geopolitikuri dasavleTis ganuyofel nawils da istoriis JamTasvliT, sakuTari nebis sawinaaRmdegod, iqcnen geopolitikuri aRmosavleTis nawilad 2 . aucileblad unda aRiniSnos, rom es daskvna arc integraciis proeqtis siRrmiseul analizsa Tu codnas emyareboda da arc sajaro ganxilvis sagans warmoadgenda 3 . Cexoslovakiis 1. detalebi ixileT CexeTis industriisa da vaWrobis vebgverdze(mxolod Cexur enaze): https:// www.mpo.cz/dokument108172.html; 2. Kundera, M. 1984. Tragedy of Central Europe. The New York Review of Books, April 26, 1984; 3. Barták K., Telička, P. 2003. Kterak jsme vstupovali. Praha: Paseka; 31

ჩეხეთის რესპუბლიკა politikuri elitisTvis evropuli gaerTianeba garkveulwilad iyo 1989 wlamde arsebuli politikuri realobis antidoti da simbolo imisa, Tu ris miRwevas unda eswrafodes evropuli, demokratiuli saxelmwifo. mniSvnelovania aRiniSnos, rom centralur da aRmosavleT evropaSi komunisturireJimebis rRvevas evropuli gaerTianeba moumzadebeli Sexvda, ramac gaarTula siRrmiseul integraciasTan dakavSirebul gamowvevasTan gamklaveba. Sesabamisad, Tavdapirvelad evropul gaerTianebas axalgazrda demokratiebTan urTierToba surda asocirebaze dafuZnebiT da amitomac didxans ar miucia klubis sruluflebiani wevrobis dapireba. magram sruliad cxadi iyo, rom centraluri evropis qveynebi swored wevrobas eswrafodnen, Tundac amas didi dro dasWirveboda. meore mxriv, komisias kargad esmoda, rom centraluri evropis mxridan evropul gaerTianebasTan urTierTobebis gaRrmavebis moTxovna saTanado yuradRebas saWiroebda; amasTan, aRmosavleT evropaSi ekonomikuri da politikuri cvlilebebis xelSewyoba evropuli gaerTianebis 12 wevri saxelmwifos pragmatul interesebSi Sedioda 4 . arsebobda ormxrivi Tanxmoba imis Taobaze, Tu ra xasiaTisa unda yofiliyo momavali urTierTobebi, aseve gaTvaliswinebuli iyo wevrobis perspeqtivac, magram bundovani rCeboda pasuxebi kiTxvebze, Tu es yovelive rodis da rogor unda momxdariyo. pirveli nabijebi evropulma gaerTianebam finansuri daxmarebis mravali instrumenti Camoayaliba. 1989 wels daarsda evropis rekonstruqciisa da ganviTarebis banki( EBRD ), rasac mohyva e.w. gawevrianebamde finansuri instrumentis Seqmna, e.w. PHARE 5 . miuxedavad imisa, rom es instrumenti emsaxureboda poloneTisa da ungreTis ekonomikuri reformebis mxardaWeras, 1990 wels misi masStabi gafarTovda da sxva qveynebic moicva, maT Soris, Cexoslovakia. marTalia, programa ZiriTad aqcents akeTebda samrewvelo seqtorze, garemos dacvaze, energetikaze, saganmanaTleblo programebsa da studentebis gacvlaze, magram misTvis aseve mniSvnelovani iyo investiciebi da samecniero-teqnologiuri TanamSromloba. am programis kidev erTi mniSvnelovani sargebeli iyo, rom igi warmoadgenda evropuli gaerTianebis/evrokomisiis oficialur pirebsa da maT centralur da aRmosavleTevropel partniorebs Soris kontaqtebis ganviTarebis platformas, rac am ukanasknelT aZlevda SesaZleblobas daemyarebinaT kontaqtebi da ukeT gacnobodnen evrokomisiis procedurebsa da meTodebs. 6 4. Marek, D., Baun, M. 2010. Česká republika a Evropská unie. Brno: Barrister& Principal; 5. Poland and Hungary: Assistance for Restructuring the Economies; 6. Sedelmeyer, U, Wallace, H. 1996. New Policies towards Central and Eastern Europe. In: Wallace, H, Wallace, W.(eds.). 1996. Policy-Making in the European Union. Oxford University Press; 32 ჩეხეთის რესპუბლიკა evropuli SeTanxmeba Cexoslovakiisa da evropuli gaerTianebis ormxriv urTierTobebSi mTavari movlena iyo 1991 wels asocirebis SeTanxmebis(e.w. evropuli SeTanxmebis) xelmowera 7 . SeTanxmebis Sesaxeb molaparakebebi mimdinareobda 1990 wlidan, 8 mTavari sakiTxi ki exeboda imas, Tu ramdenad unda yofiliyo SeTanxmebebSi gaTvaliswinebuli evrokavSiris sruli wevroba asocirebuli qveynebis saboloo mizani. miuxedavad imisa, rom Cexoslovakiis politikuri elitisTvis amgvari dapireba iqneboda yvelaze sasurveli, im droisTvis evrogaerTianebis 12 wevridan arc erTi, garda didi britaneTisa, ar uWerda mxars swraf gafarToebas. 9 Sedegad, evropuli komisia xazs usvamda, rom„SeTanxmebebi TavisTavad konkretul faseulobas warmoadgens da gansxvavdeba gaerTianebaSi SesaZlo gawevrianebis SesaZleblobisagan“, ramdenadac„am SesaZleblobaze gavlenas albaT ver moaxdens asocirebis SeTanxmebis aRsruleba da misi Sedegebi“ 10 . es niSnavda, rom Tu gawevrianeba momavalSi dRis wesrigSi dadgeboda, igi sxva procedurebis safuZvelze unda warmarTuliyo. asocirebis SeTanxmebis preambulaSi Cexoslovakiis sruli wevroba evropul gaerTianebaSi aRiarebuli iyo, rogorc „saboloo mizani“, romelsac es SeTanxmeba emsaxureba. es gancxadebebi SeiZleba mogveCvenos bundovnad, winaaRmdegobrivadac ki da, ra Tqma unda, guldasawyveti iyo rogorc CexeTis respublikisTvis, ise centraluri evropis sxva qveynebisTvis. evropuli SeTanxmebis realuri Sinaarsi ar iyo zustad is, rasac Cexoslovakiis mTavroba moeloda. miuxedavad imisa, rom SeTanxmeba exeboda politikur dialogs, Tavisufal vaWrobas, xalxis Tavisufal gadaadgilebas, ekonomikur TanamSromlobas da konsultaciebisTvis axal institutebs, wevr saxelmwifoebSi mainc SeimCneoda„pragmatuli proteqcionizmisaken“ swrafvis aSkara tendencia. isini cdilobdnen sakuTari ekonomikuri interesebis dacvas, rac sruliad ar Seesabameboda evropuli gaerTianebis wevrebis Rirebulebaze dafuZnebul ritorikas aRmosavleT evropis axali demokratiebis integraciis Sesaxeb. es namdvilad ar moswondaT CexoslovakiaSi. ase, magaliTad, yvelaze didi problemebi molaparakebebisas warmoiSva saqonlis saerTo bazarze Cexoslovakiis SeSvebasTan dakavSirebiT. saqme exeboda iseT mgrZnobiare sferoebs, rogorebicaa rkinis, foladis, qsovilebis, sasoflo-sameurneo produqtebi da sxva. 1992 wlis bolos, rodesac daiSala Cexoslovakiis federacia, Sewyda asocirebis xelSekrulebis ratificirebis procesi. CexeTis mTavroba imedovnebda, rom naklebad ganviTarebul slovakeTTan„xaverdovani gayriT“ evrogaer7. saxelwodeba aRniSnavs xarisxobriv gansxvavebas im xelSekrulebebisgan, romlebic manamde daido sxva saxelmwifoebTan; 8. paralelurad molaparakebebi mimdinareobda e.w.„droebiT SeTanxmebaze“, romelic ZalaSi Sevida 1992 wlis martSi da romelic vaWrobasTan dakavSirebul sakiTxebs aregulirebda. EU-Czech Republic relations: http://europa.eu/rapid/press-release_MEMO-96-34_en.htm; 9. Marek, D., Baun, M. 2010. Česká republika a Evropská unie. Brno: Barrister& Principal; 10. European Commission. 1990. Association Agreements with the countries of Central and Eastern Europe: a general out line: http://aei.pitt.edu/1683/1/east_europe_assoc_agree_COM_90_398.pdf (nanaxia: 2018/06/29); 33

ჩეხეთის რესპუბლიკა TianebaSi/evrokavSirSi gawevrianeba gaadvildeboda da daCqardeboda, magram es ar aRmoCnda gonivruli varaudi. 11 CexeTis respublikaSi pirveli arCevnebi „samoqalaqo demokratebma“ moiges. maTi sagareo politikis mTavar miznad evrogaerTianebaSi/evrokavSirSi warmatebuli integracia gamocxadda. mTavari aqtorebi am TvalsazrisiT CexeTis mxridan iyvnen premier-ministri vaclav klausi da sagareo saqmeTa ministri iosef zielenieci. evropul gaerTianebasa da CexeTs Soris asocirebis axal SeTanxmebas 1993 wlis oqtomberSi moewera xeli da 1995 wlis TebervalSi Sevida ZalaSi. sxva pirobebTan erTad(magaliTad, saerTo vaWrobis liberalizacia), evropuli SeTanxmeba CexeTis saboloo miznad gaerTianebis wevrobasac saxavda, Tumca gawevrianebis konkretul TariRs ar asaxelebda. kopenhagenis mniSvnelovani samitis Semdeg xeli moewera axal SeTanxmebas, sadac aRiarebuli iyo centraluri da aRmosavleT evropis wevrobis perspeqtivebi(ixileT qvemoT), Tumca ufro konkretulad arc araferi yofila gansazRvruli da es problemad aravis miuCnevia. saerTo jamSi, evropuli SeTanxmeba srulad ar pasuxobda CexeTis yvela survilsa da molodins: magaliTad, SeTanxmebaSi saubari iyo 10 wlis ganmavlobaSi Tavisufali savaWro sivrcis TandaTan Seqmnaze, sadac evropuli gaerTianeba iRebda valdebulebas 5-6 weliwadSi Seemcirebina satarifo barierebi, iseT mgrZnobiare dargebSi ki, sadac postkomunistur qveynebs hqondaT arsebiTi upiratesoba, gansakuTrebuli zomebi miiRes, rom evrogaerTianebis bazarze Cexuri produqciis SeRweva SeezRudaT. xalxis Tavisufali gadaadgilebis pirobebi CexeTsa da evrogaerTianebis individualur wevr-saxelmwifoebs Soris ormxriv xelSekrulebebze dafuZnebiT gaformda. evropuli SeTanxmebebi uzrunvelyofda momsaxurebis seqtoris liberalizacias da kapitalis Tavisufal moZraobas. asocirebulma qveynebma piroba dades, rom sakuTar kanonmdeblobas evropuli gaerTianebis kanonmdeblobas dauaxlovebdnen, maT Soris, konkurenciis wesebs, industriuli, inteleqtualuri da komerciuli sakuTrebis dacvis standartebs. premier-ministrma vaclav klausma 1997 wels gaakritika Seqmnili viTareba da aRniSna, rom evropuli SeTanxmebidan miRebuli sargebeli CexeTisTvis asimetriuli iyo im sargebelTan SedarebiT, rasac evrogaerTianeba asocirebuli saxelmwifoebisgan iRebda. momavalSi igi, ukve rogorc CexeTis prezidenti, iyo erT-erTi wamyvani figura, romelmac gavlena iqonia, rom evropaSi gaZlierebuliyo sazogadoebrivi da partiuli evroskepticizmi. evrokavSirTan mierTebis procesi mierTebis Sesaxeb molaparakebebi CexeTsa da evrokavSirs Soris daiwyo 1998 wlis martis dasasruls. am process ramdenime sakiTxi arTulebda 12 . saerTo 11. slovakeTis evrokavSirTan mierTebis procesSi arsebuli problemebis fonze, romlebic gamowveuli iyo 1990-ian wlebSi Cexoslovakiis gayofis Semdgom Seqmnili rTuli politikuri viTarebiT, CexeTis evrokavSirSi gawevrianebis mcdelobebi ufro warmatebuli Canda; 12. muSaxelis gadaadgilebis Tavisuflebasa da erTian sasoflo-sameurneo politikasTan dakavSirebuli sakiTxebis irgvliv arsebuli azrTa sxvadasxvaoba axasiaTebda centraluri evropis yvela kandidat qveynas, Tumca gansxvavebuli xarisxiT. germaniasa da avstriaSi arsebobda SiSi arakvalificiuri muSaxelis didi raodenobis Sedinebisa, gansakuTrebiT, sazRvrispira regionebSi. 2001 wels 34 ჩეხეთის რესპუბლიკა jamSi, evropuli kanonmdeblobis( acquis communautaire ) 31 gansaxilveli Tavidan pirveli 12 Tavi jer kidev 1998 wlis ivlisamde daixura. evropuli komisiis regularul SefasebebSi CexeTs mudmivad akritikebdnen sasamarTlo xelisuflebaSi arsebuli viTarebis, boSebis, rogorc umciresobis mdgomareobis da sajaro administraciis arasrulad reformirebis gamo. amis sapasuxod, sagareo saqmeTa saministrom moamzada dokumenti„evrokomisiis regularuli moxsenebidan gamomdinare misaRebi zomebi“, romelic adgenda ganrigs, xolo ministrebs uwesebda konkretul amocanebs, raTa rac SeiZleba swrafad aRmofxvriliyo arsebuli xarvezebi. dokumentis regularul Sefasebas axdenda parlamentis evropasTan integraciis komiteti 13 . kidev erTi problemuri sfero CexeTisTvis iyo konkurencia. foladisa da metalurgiis zogi kompania miiCneoda arakonkurentunarianad. evrokavSiri CexeTis mTavrobas am sakiTxSi umoqmedobis gamo akritikebda. amis sapasuxod CexeTis mTavrobam SeimuSava restruqturizaciis gegmebi, raTa moepovebina gardamavali periodi zogadad saxelmwifo subsidiebisTvis, maT Soris, im saxelmwifo subsidiebisTvis, romlebic 1997 wlidan evropuli SeTanxmebis sawinaaRmdegod xorcieldeboda. morigi uTanxmoeba exeboda or specifikur sakiTxs: e. w.„beneSis dekretebs“ da birTvul eleqtrosadgurs qalaq temelinSi. am ukanasknelis mSeneblobam samxreT bohemiaSi avstriis ukmayofileba gamoiwvia, radgan eWvs aCenda misi usafrTxoeba. problema gadaiWra 2000 wels qalaq melkSi CexeTis premier-ministr miloS zemanisa da avstriis kancler volfgang Siuselis ormxrivi Sexvedris Sedegad 14 . rac Seexeba„beneSis dekretebs“, es aris winaaRmdegobrivi sakanonmdeblo aqtebi, romlebic meore msoflio omis Semdeg Cexoslovakiis maSindelma prezidentma eduard beneSma gamosca. es dokumentebi qmnida samarTlebriv safuZvels, rom eTnikur germanelebs da ungrelebs daekargaT Cexoslovakiis moqalaqeoba da sakuTreba da gaZevebuliyvnen qveynis teritoriidan. germaneli evroparlamentarebis jgufi, romelic ZiriTadad Sedgeboda qristian-socialistTa kavSiris( CSU ) warmomadgenlebisgan, gamovida am dekretebis samarTlebrivi analizis Catarebis iniciativiT, raTa dadgeniliyo, uqmnida Tu ara es dekretebi dabrkolebas CexeTis gawevrianebas evrokavSirSi. analizis Sedegad dadginda, rom ar uqmnida. germaniisa da avstriis iniciativiT sabolood gadawyda gardamavali periodis SemoReba. es gadawyvetileba SesaZleblobas aZlevda wevr saxelmwifoebs SemoeRoT gardamavali periodi. erovnul mTavrobebs am periodis gaxangrZliveba SeeZloT ori wlis Semdeg. kidev Semdegi sami wlis ganmavlobaSi gadawyvetileba unda mieRo evrokomisias. amis paralelurad sapasuxo zomebis miReba SeeZloT axal wevr saxelmwifoebs. saerTo agrarul politikaSi evrokavSirma ramdenime saxis gardamavali periodi daawesa; 13. Zpráva o zahraniční politice České republiky: za období od července 1998 do prosince 1999. On-line: https://www.mzv. cz/jnp/cz/zahranicni_vztahy/vyrocni_zpravy_a_dokumenty/zprava1998_1999.html. am zomebis mizani iyo evrokomisiis mier gansazRvruli problemuri sakiTxebis aRmofxvra erovnul doneze. evrokomisia progresis dones Tavis wliur moxsenebebSi afasebda; 14. CexeTisa da avstriis mTavrobebs Soris molaparakebebis protokoli. molaparakebebi warimarTa premier-ministr zemanis, federalur kancler Siuselis da evrokomisar verhoigenis monawileobiT: http://www.umweltbundesamt.at/fileadmin/site/umweltthemen/kernenergie/temelin/Melk/melk_prot_en.pdf (nanaxia: 2018/05/20); 35

ჩეხეთის რესპუბლიკა dilema 1: regionuli TanamSromloba saerTo istoriul-politikuri gamocdilebidan gamomdinare, kerZod, adreul 1990-ian wlebSi msgavsi sagareo politikuri ambiciebisa da avtoritarizmidan demokratiisken myisieri Semobrunebis fonze, Cexoslovakia, ungreTi da poloneTi evropul gaerTianebasTan/natosTan molaparakebebSi warmatebis mopovebis mizniT Seecadnen SeeqmnaT mWidro regionuli TanamSromlobis CarCo 15 . 1991 wlis TebervalSi„viSegradis jgufis“ daarsebis mTavar mizans dasavleTevropul struqturebSi swrafi da warmatebuli integracia warmoadgenda. miuxedavad imisa, rom centraluri evropis calkeul saxelmwifoebsa da evrogaerTianebas Soris ormxrivi formatis molaparakebebi bunebrivad mimdinareobda,„viSegradis jgufis“ qveynebma Tavidanve moaxerxes saerTo poziciebis Sejereba da evropuli gaerTianebisaTvis miwodeba, rac maT poziciebs aZlierebda 16 . dilema 2: proaqtiuri midgoma Cexoslovakiis/CexeTis survili evropul gaerTianebaSi rac SeiZleba swrafad integrirebisa, msgavsad„viSegradis jgufis“ sxva wevrebisa, imTaviTve cxadi iyo da, Sesabamisad, CexeTis politikuri elitac ar erideboda amaze Riad saubars. SeiZleba iTqvas, rom evrokavSirSi gawevrianebis sakiTxze CexeTis respublikis midgoma iyo proaqtiuri, Tumca aseve gasaTvaliswinebeli iyo zogadi konteqsti evrokavSiris mxridan. 1990-ian wlebSi evropuli gaerTianeba warmoadgenda saxelmwifoebis SedarebiT mcire jgufs, 2018 wels ki wevr saxelmwifoTa raodenoba ukve 28-s(2019 wlis 27 maisidan 27-s) Seadgens. es udavod moqmedebs rogorc evrokavSiris qmediTunarianobaze(gafarToebis kuTxiT), ise Sida konsolidaciaze. Tuki gaviTvaliswinebT evrokavSiris winaSe arsebul gamowvevebs(aRmosavleT-dasavleTis/CrdiloeT-samxreTis dayofa, evroskepticizmisa da populizmis zrda, breqsitis drosa da mis Semdeg konsolidireba), gasagebi xdeba, ratom ar aZlevs evrokavSiri sruluflebiani wevrobis dapirebas msurvel qveynebs. Sesabamisad, proaqtiuri midgoma bevrs verafers Secvlis, radgan evrokavSirs xsenebuli gamowvevebis daZleva ufro unda, vidre gafarToeba. amavdroulad, proaqtiuroba sxva mimarTulebebiT, kerZod, asocirebis xelSekrulebis/Rrma da yovlismomcveli Tavisufali savaWro sivrcis Sesaxeb SeTanxmebis CarCos farglebSi aRebuli valdebulebebis Sesrulebis kuTxiT saqarTvelosTvis momgebiani iqneba ufro grZelvadian periodSi. 15. Visegrad Declaration 1991: www.visegradgroup.eu/documents/visegrad-declarations( nanaxia : 2018/05/20); 16. vaclav klauss SedarebiT Sekavebuli pozicia eWira„viSegradis jgufis“ formatSi TanamSromlobasTan dakavSirebiT. mas ar surda, rom ekonomikurad ukeTes mdgomareobaSi myofi CexeTisTvis centraluri evropis sxva qveynebi evrogaerTianebasTan daaxloebis procesSi dabrkolebad qceuliyvnen. damatebiTi faqtori, romelic aseve uaryofiTad moqmedebda„viSegradis jgufis“ formatSi TanamSromlobaze, iyo 1993-1998 wlebSi slovakeTis demokratiuli ganviTarebis gzidan gadaxveva, ix.: Marek, D., Baun, M. 2010. Česká republika a Evropská unie. Brno: Barrister& Principal; 36 ჩეხეთის რესპუბლიკა dilema 3: evropuli perspeqtiva miuxedavad imisa, rom 1990-iani wlebis dasawyisidan evrogaerTianebaSi iyo mkafio politikuri neba centraluri da aRmosavleT evropis qveynebTan Zlieri da mWidro urTierTobebis damyarebisa, wevrsaxelmwifoebs ar hqondaT erTiani xedva, ramdenad swrafi da Rrma unda yofiliyo am axali qveynebis integrireba. aseve ar iyo SeTanxmeba, qveynebis ramdenad farTo an viwro jgufi unda moecva am process. 17 didi britaneTi, germania da dania gansakuTrebiT uWerdnen mxars evrokavSiris/evrokomisiis kavSirebis gaZlierebas centraluri evropis qveynebTan, gamomdinare evropuli xelSekrulebebis bunebidan, rasac es qveynebi naklebad damakmayofileblad miiCnevdnen. evrokomisia konkretul dapirebebs iZleoda. 1992 wlis lisabonis samitze evrokomisiam waradgina moxseneba„evropa da gafarToebis gamowveva“, romelSic dasaxa ramdenime nabiji, raTa gaRrmavebuliyo urTierTobebi evrokomisiasa da asocirebul saxelmwifoebs Soris rogorc ekonomikur, ise politikur doneze. 18 evrokomisiam aseve mouwoda[evropul] sabWos, rom Seeqmna gawevrianebis procesis ganrigi. 19 CexeTisa da centraluri evropis sxva saxelmwifoebisTvis saetapo mniSvneloba hqonda 1993 wlis ivnisis samits kopenhagenSi, sadac pirvelad iTqva,„rom centraluri da aRmosaleT evropis asocirebuli saxelmwifoebi survilis SemTxvevaSi gaxdebian evrokavSiris wevrebi, Tuki asocirebuli qveynebi aiReben moTxovnili ekonomikuri da politikuri pirobebis dakmayofilebis valdebulebebs“. 20 miiCnevdnen, rom CexeTs, romelmac mniSvnelovani politikuri da ekonomikuri reformebi gaatara, rac SeiZleba male unda Seetana wevrobis ganacxadi. Sesabamisad, fiqrobdnen, rom evrokavSirTan mierTebis Sesaxeb molaparakebebisTvis CexeTi ukve mzad iyo. am azrs iziarebda evrokomisiis prezidenti Jak santeri, miuTiTebda ra centraluri da aRmosavleT evropis urTierTobebis ganviTarebis„istoriul aucileblobaze“. 21 ganacxadi 1996 wlis ianvarSi gakeTda. 22 CexeTis axalma mTavrobam, romelic Camoyalibda 1996 wlis ivlisSi da romelsac evroskeptikurad ganwyobili vaclav klausi meTaurobda, qveynis evrokavSirsa da natoSi gawevrianeba umTavres prioritetad gamoacxada. faqtobrivad, evropuli integraciis mniSvneloba TiTqmis yvela politikuri partiis programaSi iyo asaxuli. meore mxriv, miiCnevdnen, rom ganacxadis naadrevad gagzavna manam, sanam evrokavSiris saTanado pozicia gamoikveTeboda, SeiZleba 17. Schimmelfennig, F. 2001. The Community Trap: Liberal Norms, Rhetorical Action, and the Eastern Enlargement of the European Union. International Organization 55, Winter 2001, pp. 47-80; 18. Marek, D., Baun, M. 2010. Česká republika a Evropská unie. Brno: Barrister& Principal; 19. Fiala, P., Pitrová, M. 2009. Evropská unie. Brno: Centrum pro studium demokracie a kultury; 20. European Council. 1993. European Council in Copenhagen 21-22 June 1993. Conclusions of the Presidency. https://www. consilium.europa.eu/media/21225/72921.pdf( nanaxia : 2018/05/20); 21. Jak sanderis gancxadeba evroparlamentSi evrokavSiris gafarToebaze(2 marti 1995) . https://www.cvce. eu/content/publication/1999/1/1/d68461e5-5155-4f55-bced-535d078ff5dd/publishable_en.pdf( nanaxia : 2018/06/29); 22. TiTqmis ori wlis Semdeg, rac aplikacia gaagzavnes poloneTma(1994 wlis marti) da ungreTma (1994 wlis aprili); 37

ჩეხეთის რესპუბლიკა yofiliyo kontrproduqtiuli. 23 ganacxadis araswor dros Setanis SemTxvevaSi, anu Tuki evrokavSiri ar iqneboda mzad mokle droSi molaparakebebis warmoebisTvis, daikargeboda xelsayreli Sansi da molaparakebebi momavlisTvis gadaideboda. dRevandeli viTarebidan gamomdinare, savaraudod, evrokavSiri ar aris mzad gafarToebasTan dakavSirebiT ikisros raime formaluri valdebuleba. Sesabamisad, am etapze wevrobis ganacxadis Setana saqarTvelosTvis, albaT, naadrevia. amis nacvlad, gonivruli iqneboda ufro minimalisturi midgomis arCeva. Tumca, uaRresad mniSvnelovania saqarTvelom ganagrZos evropul miswrafebaze xmamaRla laparaki da imavdroulad aqtiurad imuSaos asocirebis procesis farglebSi aRebuli valdebulebebis Sesrulebaze. dilema 4: moTmineba? evrokavSirSi sruli wevrobis dapireba CexeTis respublikam 1993 wels miiRo, Tuki konkretul kriteriumebs(kopenhagenis kriteriumebs) Seasrulebda. es dapireba CexeTis respublikam SedarebiT male miiRo, mas Semdeg rac qveyanaSi daemxo komunisturi reJimi da axalma mTavrobam gamoxata integraciis proeqtTan SeerTebis interesi. evrogaerTianebis/evrokavSiris swrafi reagireba ganpirobebuli iyo ara mxolod wevri qveynebis mcire raodenobiT, aramed imdroindeli saerTaSoriso viTarebiTac. miiCneoda, rom evrogaerTianebis/evrokavSiris mosazRvre yofili komunisturi saxelmwifoebi rac SeiZleba swrafad unda CarTuliyvnen dasavleTis struqturebSi. vinaidan gawevrianebis msurveli aRmosavleT evropis saxelmwifoebi Tavis droze ruseTis interesis sferoSi Sediodnen, maTi evrogaerTianebaSi swrafi integracia civ omSi liberaluri demokratiis gamarjvebas gausvamda xazs. dRes, rodesac Tanamedrove geopolitikur konteqstSi ruseTi kvlav aRiqmeba safrTxed, evrokavSiri arsebiTad gansxvavebul subieqtad gvevlineba. mas mravali Sida da gare gamowveva aqvs da, rogorc Cans, ar aris mzad axlo momavalSi miiRos axali wevrebi. imis gaTvaliswinebiT, rom aRmosavleT partniorobis saxelmwifoebs Soris saqarTvelo mowinave saxelmwifoa, romelic ganuwyvetliv cdilobs evrokavSiris wevrobis perspeqtivis miRebas, misi proaqtiuri moqmedebis 2025 wlamde gadavadeba(rodesac mosalodnelia evrokavSiris gafarToeba dasavleT balkaneTis mimarTulebiT) ar unda iyos gonivruli gadawyvetileba. amavdroulad, saqarTvelos mxridan evrokavSiris wevrobis ganacxadis wardgena didi albaTobiT naadrevi iqneba. am etapze mniSvnelovania, rom saqarTvelom SeinarCunos da ganaviTaros evrokavSirTan urTierTobebi da sakuTari miswrafebebi sul ufro mkafiod gamoxatos. garda amisa, uaRresad mniSvnelovania, rom saqarTvelom aseve ganaviTaros strategiuli partnioroba da urTierTobebi[evropis qveynebTan da struqturebTan], raTa saerTaSoriso arenaze gaimyaros poziciebi da evrokavSirisTvis stabiluri da sando partniori gaxdes. 23. Marek, D., Baun, M. 2010. Česká republika a Evropská unie. Brno: Barrister& Principal; 38 ჩეხეთის რესპუბლიკა daskvna evrokavSirs rom gauCndes axali wevri saxelmwifoebis miRebis SesaZlebloba da survili, damokidebulia Tavad am saxelmwifoebis mzadyofnaze, kerZod, maTi ekonomikis, demokratiis, kanonis uzenaesobis stabiluri da efeqtiani institutebis arsebobaze. meore mxriv, aucilebelia evrokavSiris SigniT da gareT arsebuli politikuri konteqstis gaTvaliswineba. miuxedavad imisa, rom saerTaSoriso geopolitikuri viTareba mniSvnelovnad Seicvala„aRmosavleT gafarToebis“ procesis Semdeg, 1990-iani wlebis CexeTis respublikasa da 2018 wlis saqarTvelos mdgomareobas Soris garkveuli paralelebis gavleba mainc SeiZleba. saqarTvelom, romelsac evrokavSirSi gawevrianebis safuZvliani interesi aqvs, unda ganagrZos am interesze laparaki da aqtiurad imuSaos intensiuri urTierTobebis Camoyalibebaze rogorc evrokavSirTan, ise potenciur regionul partniorebTan (ukraina da moldova). garda amisa, aucileblad unda Seasrulos asocirebis xelSekrulebiTa da Rrma da yovlismomcveli Tavisufali savaWro sivrcis Sesaxeb SeTanxmebiT aRebuli valdebulebebi. 39

ნორმატიულობა, დარწმუნება და ისტორიის „გამოსწორება“: უნგრეთის ევროკავშირში გაწევრიანების პერსპექტივა 1990-იან წლებში ევროკავშირის წევრი ქვეყნის მაგალითი გერგელი რომშიცი, საგარეო საქმეთა და ვაჭრობის ინსტიტუტი დოქტორი გერგელი რომსიჩი არის პოლიტიკური აზროვნებისა და საზოგადოებრივი მეხსიერების ისტორიკოსი. მისი საკვლევი თემებია საგარეო პოლიტიკის აზროვნება და პოლიტიკური ელიტის მემორიალური კულტურა, რასაც რამდენიმე მონოგრაფია მიუძღვნა. მისი არაერთი ნაშრომი ეხება მეხსიერებას და წყობის თეორიებს, სადაც განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებს საკუთარ მშობლიურ რეგიონზე ცენტრალურ ევროპაში. გერგელი რომსიჩი იყო დიპლომატიურ სამსახურში, 20142017 წლებში იყო ნიუ-იორკში უნგრეთის კულტურის ცენტრის დირექტორი. ამჟამად იგი ასწავლის ეოტვოს ლორანდის უნივერსიტეტის(ბუდაპეშტი) სოციალური მეცნიერების ფაკულტეტზე, ასევე არის უნგრეთის მეცნიერებათა აკადემიის ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა კვლევითი ცენტრის უფროსი მკვლევარი. მას საპატიო თანამდებობა უკავია როგორც ასოცირებულ უფროს მკვლევარს უნგრეთის საგარეო საქმეთა და ვაჭრობის ინსტიტუტში, სადაც მუშაობს ტრანსატლანტიკურ ურთიერთობებთან და ტრანსნაციონალურ თანამშრომლობასთან დაკავშირებულ საკითხებზე. 40 უნგრეთი გერგელი რომშიცი Sesavali 1990 wlis gazafxulze, varSavis paqtis wevrTa Soris ungreTi meore qveyana gaxda, romelmac Tavisufali da mravalpartiuli arCevnebi Caatara. miuxedavad imisa, rom ungreTi maleve aRiares demokratiul saxelmwifod, romelic Tavisufali sabazro ekonomikis sistemaze warmatebiT gadadioda, oficialuri budapeSti evrogaerTianebaSi mxolod TxuTmetiode wlis Semdeg gawevrianda. es CvenTvis kargad nacnobi„didi afeTqebis“ formatSi moxda. aRniSnuli periodis xangrZlivoba ki imaze migviTiTebs, rom evrokavSirSi gawevrianebis procesi winaRobebisa da Seferxebebis gareSe ar warmarTula. retrospeqtuli analizi xSirad garkveul faqtorebs ar iTvaliswinebs, Tumca zemoxsenebuli 14-wliani periodis ganxilvisas aSkara xdeba, rom evrokavSiris aRmosavleTis mimarTulebiT gafarToeba sworxazovnad da wrfivad ar mimdinareobda da rom winaswar dadgenili gegmidan gadaxveva arcTu iSviaT movlenas warmoadgenda. evrointegraciis mravalganzomilebiani procesis tempi da mimarTuleba didwilad swored aRniSnuli gadaxvevebis gavleniT yalibdeboda. amgvarad, evrointegraciis procesis mudmivi cvalebadobisTvis fexis abma rogorc evrokavSiris wevr saxelmwifoebs, aseve gawevrianebis msurvel qveynebsac uwevdaT. usafrTxoebis TvalsazrisiT arsebuli da samomavlo problemebis gaTvaliswinebiT, procesis dasawyisSi advili iyo natos, rogorc evroatlantikuri integraciis, ufro mniSvnelovan aspeqtad warmoCena. 1 aseve gasaTvaliswinebelia, rom bevrisTvis evrogaerTianebebi metwilad ekonomikur da savaWro erTobebs warmoadgendnen. 2 amrigad, evrokavSirSi integraciisTvis saWiro adaptaciisa da TanamSromlobis intensivobis zrdis aucilebloba ungreTis eqspertTa da politikuri elitis wreebSi mxolod 1990-iani wlebis pirveli naxevris miwuruls etapobrivad gaiazres. im periodSi, ungreTis ekonomikuri ganviTarebis neli tempebi da sxva saSinao gamowvevebi evrokavSiris wevri saxelmwifoebis politikosebisTvis(gansakuTrebiT winasaarCevnod) gaerTianebis gafarToebaze saubars kidev ufro arTulebda. aRniSnul saxelmwifoebSi evrokavSiris gafarToebisadmi damokidebuleba mxolod uwyveti ekonomikuri ganviTarebis aTwleulma 1. On the effect of especially the post-Yugoslav wars cf. Ralf Thomas Göllner, Die Europapolitik Ungarns von 1990-1994: Westintegration, mitteleuropäische regionale Kooperation und Minderheitenfrage. München, Ungarisches Institut, 2001. (Studia Hungarica No. 47) 17., 76-80., 247. Regarding fears of a resurgent Russia, cf. Wolfgang Zellner and Pál Dunay, Ungarns Aussenpolitik 1990-1997: Zwischen Westintegration Nachbarschafts. und Minderheitenpolitik. Baden Baden, No mos, 1998.(Series Demokratie Sicherheit Frieden) 349; 2. On this, cf. former minister of state Iván Bába’s restrospective on the first government cycle.(Iván Bába, Irányváltás a mag yar külpolitikában 1990-1994. Budapest, Windsor Klub, 1994, esp. 4 and 28. Also, in more general terms: Lajos Keresztes, Ungarns Vorbereitungen auf den NATO-Beitritt. Berichte des Bundesinstituts für ostwissenschaftliche und internationale Studien, Cologne, 1998., László J Kiss,„Ungarns Außenpolitik” in: Georg Brunner(ed.), Ungarn auf dem Weg der Demokratie: Von der Wende bis zur Gegenwart. Bonn, Bouvier, 1993. 87-120., Lajos Pietsch, Hungary and NATO. Budapest, Hungarian Atlantic Council, 1998. esp. 9-18; 41

უნგრეთი da sazogadoebrivi azris Semobrunebam Secvala. 3 aRniSnuli naSromi, ungreTis magaliTze dayrdnobiT, evrokavSirSi gawevrianebis gzaze damdgari saqarTvelosTvis gamosadegi gakveTilebis gamotanas emsaxureba da ungreTis evrointegraciis processa da ungruli politikuri elitis damokidebulebebs ganixilavs. amavdroulad, paralelebis gavlebisas aucilebelia, rom evrokavSirSi 1991-1994 wlebSi arsebul mentalitetsa da Tanamedrove Sexedulebebs Soris fundamenturi gansxvavebebic iqnas gaTvaliswinebuli. liberal-demokratiuli ideis garSemo Semdgari gaerTianebis procesi, romelmac 1989 wels ganviTarebuli movlenebis Sedegad, konkretuli kognitiuri farglebis CamoyalibebiT mTeli kontinenti moicva, 2008-2009 wlis ekonomikuri krizisis Semdeg, faqtobrivad, aRar arsebobs. aRniSnul naSromSi mocemuli magaliTebi saqarTvelos kidev ufro zusti politikis CamoyalibebaSi Seuwyobs xels, radgan warmodgenili iqneba evrokavSiris politikis samomavlo ganviTarebis mimarTulebebi da isic, Tu ra moaxdens gavlenas mis iniciativebsa da nabijebze. am TvalsazrisiT, evrokavSiri Seecdeba, rom SeinarCunos konkretuli politikuri identoba da saerTaSoriso urTierTobebis gziT sxvadasxva globalur Tu regionalur aqtorebTan mopovebuli CarTulobis maRali xarisxi ar dakargos. evrogaerTianebaSi gawevrianebis procesis qronologia ungreTis evrogaerTianebaSi gawevrianebis procesi, evrokavSirTan TanamSromlobis intensivobis zrdis ramdenime mizezSedegobrivi fazis erToblivad gaazrebiT SegviZlia warmovidginoT. winaswari nabijebi jer kidev 1980-iani wlebis miwuruls gadaidga. komunisturi teqnokratiuli elitisa da opoziciisTvis jer kidev maSin gaxda naTeli, rom ormxrivi ekonomikuri daxmarebis sabWo( COMECON ) aRmosavleT evropaSi inovaciur garRvevebsa da ekonomikur zrdas ver uzrunvelyofda. aseve naTeli iyo zemoxsenebuli centralizebuli sistemis uunaroba, rac ekonomikis sxvadasxva seqtorSi produqtiulobis zrdaze dayrdnobiT, grZelvadian da mdgrad ganviTarebas ver uzrunvelyofda. simbolur momentad SeiZleba CaiTvalos maSindel socialistur ungreTsa da evropis ekonomikur Tanamegobrobas Soris 1988 wels gaformebuli vaWrobis xelSekruleba, romelic aRniSnul mxareebs Soris„aramgrZnobiare“ produqciis mimoqcevas amartivebda. evrokavSiris ekonomikuri gavlenis zrdis garda, am xelSekrulebis gaformebas ungreTis liderTa da farTo sazogadoebis enTuziazmmac Seuwyo xeli. 4 3. Attila Ágh:„Europeanization of policy-making in East Central Europe: the Hungarian approach to EU accession”, Journal of European Public Policy, Vol. 6. No. 12.(1999) 847-850. Ágh quotes Mayhew, an observer-participant to the early Europe an positions towards eastern enlargement, who provides insight into the reasons of resistance to the idea. Alan Mayhew, Recreating Europe: The European Union’s Policy towards Central and Eastern Europe, Cambridge and New York, Cambridge University Press, 1998. 22; 4.Andreas Stephan Schmidt-Schweizer: Politische Geschichte Ungarns von 1985 bis 2002. Von der liberalisierten Einpartei enherrschaft zur Demokratie in der Konsolidierungsphase. München, Oldenbourg, 2007. 88-89. Also László J. Kiss,“A kádárizmustól az EU-tagságig: a magyar külpolitika metamorfózisa”, in: Idem and Ferenc Gazdas(eds.), Magyar külpolitika a 20.században, Budapest, Zrínyi, 2004 49. A perspective on the increasing prominence of thinking about the importance of European relations amidst the final crisis of state socialism is offered by the 1987 essay from the then-famous“reformist” 42 უნგრეთი aRniSnuli winaswari faza daaxloebiT 1990 wlamde grZeldeboda da, yofili komunistebisa da konservatorebis CaTvliT, evrointegraciis momxre araerTi mravalferovani jgufis gamoCeniT dasrulda. asocirebis xelSekrulebas, swored 1990 wels Camoyalibebul politikur erTobaze dayrdnobiT moewera xeli. amrigad, 1990 weli SegviZlia wyalgamyof wertiladac warmovidginoT, radgan is 1991 wlis 16 seqtembers gaformebul asocirebis xelSekrulebaze (aseve: evropis xelSekruleba) ufro mniSvnelovan garRvevasac ki warmoadgenda, ramac ungreTSi evrokavSiris programebis dawyebas Cauyara safuZveli. 5 saqarTvelos msgavsad, asocirebis xelSekrulebis gaformebamde, ukve arsebobda myari konsensusi rogorc farTo sazogadoebaSi, aseve elitaSi, ungreTis evrogaerTianebaSi srul gawevrianebasTan dakavSirebiT. zemoaRniSnuli dokumentis gaformeba ki mxolod am miznisaken win gadadgmul nabijad ganixileboda. kopenhagenSi, 1993 wels Catarebuli evropis sabWos Sexvedris Sedegad, ungreTma evrogaerTianebaSi gawevrianebis mowveva miiRo, xolo oficialurad ungreTi wevrobis kandidati 1994 wels gaxda. aRniSnuli periodi simbolurad 1997 wels,„dRis wesrigi-2000“-is farglebSi ungreTis SefasebiT dasrulda, 6 rodesac ungreTs gawevrianebis molaparakebebis dasawyebad oficialurad mieca ‘mwvane Suqi’. molaparakebebi 1998 wlis martSi daiwyo da 2002 wlis kopenhagenis samitze dasrulda. aqac aRsaniSnavia, rom mTliani qronologiis gaTvaliswinebiT, es TariRi Tavad gawevrianebaze(2004 wlis 1 maisi) ufro did mniSvnelobis mqonea. 7 gawevrianebis procesis sruli qronologiidan mecnierTa da mkvlevarTa gansakuTrebul yuradRebas 1998-2002 wlebis periodi iqcevs. evrokavSirTan molaparakebebi, saSinao reformebi( acquis communautaire -Tan kanonmdeblobisa da wesdebebis harmonizacia) da politikuri elitis CarTuloba yvelaze intensiurad swored am wlebSi mimdinareobda. 8 es naSromi erTi SexedviT umniSvnelo da mdore 1990-1998 wlebis movlenebs ganixilavs, Tumca es periodi saqarTvelosTvis ufro mniSvnelovan gakveTilebs atarebs. igi gviCvenebs, rom SesaZlebelia evrokavSirSi gawevrianebis molaparakebebi droebiT SeCerdes, Tumca evrointegraciisaken konkretuli nabijebis gadadgma, pirvel rigSi, kandidati qveynisgan momdinare politikur nebazea damokidebuli. gawevrianebis molaparakebebi evrointegraciis bolo procedurebs moicavs da politikuris nacvlad, biurokratiul xasiaTs atarebs, romelic qveynis saSinao operaciebs ufro waagavs. meore mxriv, evrointegraciis pirveli safexurebi formalur struqturasa da qronologiur gadanawilebas moklebulia, rac, Sesabamisad, naklebad ganWvretad process warmoadgens. aqedan gamomdinare, aRniSnuli mosamzadebeli periodi expert politician, Mátyás Szűrős in his Hazánk és Európa. Budapest, Kossuth, 1987; 5. Schmidt-Schweizer: op. cit. 234. The Association agreement followed on the heels of the associated membership to the parliamentary assembly of NATO(October 1991); 6. Commission opinion on Hungary’s application for Membership of the European Union. DOC/97/13. Brussels, 15 July, 1997. europa.eu/rapid/press-release_DOC-97-13_en.pdf; 7. A detailed review of the Agenda 2000 findings are offered by Ágh, op. cit. 841-845; 8. Batory, Agnes:„The Political Context of EU Accession in Hungary.” The Royal Institute of International Affairs European Pro gramme Briefing Paper, November 2002. 2-5. https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Europe/ hungarian.pdf; 43

უნგრეთი ufro metad cvalebadi dinamikis wyarodan gamomdinareobs, rac ekonomikur potencialze, sazogadoebis survilebze, arCevnebis Sedegebze, adgilobriv vetos uflebis mqone pirovnebebsa da gadawyvetilebis mimRebebzea damokidebuli. aseve mniSvnelovania Sidasaxelmwifoebrivi mzadyofna da evrokavSiris elitis mxardaWera. Sesabamisad, isaxeba kompleqsuri struqtura, sadac SesaZleblobebis fanjrebi dinamikurad iReba da ixureba; xSirad, es procesi sakmaod moulodnelad da Cqara viTardeba. evrogaerTianebaSi gawevrianebis mxardaWera mudmivad arc ungreTSi arsebobda. gansakuTrebiT ki es problema 1990-1998 wlebSi gamoikveTa, rodesac gawevrianebis gza bundovani iyo. Sesabamisad, ungrelebis enTuziazmi imedgacruebiT Seicvala da sazogadoebis preferencia neitralitetisken gadaixara. qveynis mosaxleobis umravlesobam, gawevrianebas mxari ganmeorebiT mxolod 1997 wels dauWira, rodesac ungreTSi gaacnobieres, rom, rTuli ekonomikuri fonis miuxedavad, gawevrianebis molaparakebebi maleve daiwyeboda. 9 amavdroulad, politikuri elita, eqspertebi da farTo sazogadoeba integraciis proeqtis erTguli gaxda, rac sabolood gawevrianebis referendumze 84%-ian gamarjvebaSi aisaxa. aqtivobam 45% Seadgina, rac saparlamento arCevnebTan(60%-70%) SedarebiT dabali iyo. Tumca es SeiZleba imiTac aixsnas, rom ungrelebs referendumis Sedegi winaswar imdenad hqondaT gaazrebuli, rom bevrma saWirodac aRar CaTvala masSi monawileobis miReba. 10 evrointegraciis SesaZlebloba/unari da ungreTis magaliTi 1990-ian wlebSi gafarToebaze oficialurad saubari evrokavSiris mTavarma aqtorebma etapobrivad daiwyes, Sesabamisad, SeuZlebelia am TvalsazrisiT zusti wyalgamyofi wertilis povna. varSavis paqtis yofil saxelmwifoebs ki, maT Soris ungreTsac, evrogaerTianebaSi swrafi gawevrianeba surdaT, rac pirveli ramdenime wlis ganmavlobaSi briuselidan miRebuli signalebis Sesabamisad, SeuZlebeli gaxda. 11 margaret tetCerisa da kancler helmut kolis survilma, daCqarebuli wesiT mieRoT axali wevrebi, evrokavSiris biurokratiuli komisia ver daarwmuna da piriqiT mxolod gaaZliera gafarToebis mowinaaRmdegeTa poziciebi, rac, sul cota, sami formiT gamoikveTa: 1) evropel amomrCevels, da gansakuTrebiT germanelebs, Tavisufal bazarze samuSao adgilebisTvis konkurenciis SiSi gauRvivdaT; 2) safrangeTis elitaSi gaCnda eWvi, rom axali saxelmwifoebis evrogaerTianebaSi gawevrianebis Sedegad sisruleSi movidoda„germania+“ scenari, rodesac axali wevrebi germaniis gavleniT, safrangeTisaTvis miniWebul vetos uflebisa da gadawyvetilebis miRebaze gavlenis Semcirebas Seecdebodnen; 3) wevri saxelmwifoebi, romlebic evrokavSiris saerTo biujetidan yovelwliur finansur Senatanze met subsidias iRebdnen, dafinansebis TvalsazrisiT konkurenciis zrdas gaurbodnen. 12 9. Ágh, op cit. 847; 10. Batory, op. cit. 5-7; 11. Batory, op. cit. 3-4; 12. Paul Taylor, The End of European Integration: Anti-europeanism Examined. London and New York, Routledge, 2008. 8-23. 44 უნგრეთი zemoxsenebuli SiSisa da winaRobebis mTeli speqtris miuxedavad, 1990-ianebis miwuruls, evrokavSirSi gafarToebasTan dakavSirebiT mtkice konsensusi Sedga(TiToeuli kandidatis cal-calke miReba, an„didi afeTqebis“ konkurentuli formatebis gamoyeneba). konsensusis swrafad miRweva SesaZlebeli gaxda, radganac safrTxis qveS eleqtoratis mxolod SezRuduli raodenobis seqtorebi xvdeboda( Grabbe ) 13 aseve mniSvnelovania, rom Zveli wevrebi axali wevrebis miRebis Semdeg damatebiT subsidiebsac miiRebdnen. 14 Tumca aRniSnuli mizezebiT ver aixsneba, Tu ratom iyo evrokavSiri gafarToebisTvis mzad 1999 wels da ara 1993-Si. swored amitom daimkvidra ritorikulad CixSi momwyvdevis principma mkafio analitikuri niSa evrokavSiris gafarToebis konstruqtivistul interpretaciaSi. 15 zemoxsenebuli midgomis gaTvaliswinebiT, sazogadoebebSi, romlebic winaswar dadgenili normebis mixedviT funqcionireben, politika, rogorc wesi, aRniSnul principebze dayrdnobiT yalibdeba. Sesabamisad, amgvar sazogadoebebSi gadawyvetilebebis miRebisas,„wesrigianobas“ ufro did yuradRebas aqceven, vidre realur potenciur Sedegebs, gansakuTrebiT ki im SemTxvevebSi, rodesac gansaxilvel sakiTxTan dakavSirebiT gasakeTebeli Sesabamisi ritorikuli gancxadebebis Sinaarsi am sazogadoebaSi winaswar dadgenil fundamentur normebTan pirdapir da dadebiT korelaciaSi imyofeba. evrokavSiris aRmosavleTis mimarTulebiT gafarToebidan gamosatani daskvnebic, Sesabamisad, sityvebis Zalas ukavSirdeba. Tu evrokavSiris wevri saxelmwifoebisa da supranacionaluri struqturebis warmomadgenlebs eqnebaT cduneba, gaakeTon amgvari normatiul wesebze dafuZnebuli gancxadebebi, kandidati qveynebisTvis evrointegraciis procesi gacilebiT gamartivdeba. gansakuTrebiT mniSvnelovania moralur mxareze apelireba, rogoricaa:„evropuli ojaxis wevroba“,„evropuli faseulobebis arseboba“,„evrointegraciis gzaze gatarebuli reformebisa da sxva sferoebSi gaRebuli Zalisxmevis xazgasma“. amgvari normatiul wesebze dafuZnebuli politikidan gadaxveva erTiorad gaarTulebs kandidati qveynis integracias evrogaerTianebaSi. marTalia, ukanaskneli wlebis ganmavlobaSi konkretuli wevri saxelmwifoebis mxridan sul ufro naklebad ismis amgvari gancxadebebi, Tumca msgavsi argumentacia evrokavSiris supranacionaluri struqturebis yvela doneze kvlavac aqtualuria. and 50-69., also Frank Schimmelfennig and Ulrich Sedelmeier,“Governance by Conditionality: EU Rule Transfer to the Candi date Countries of Central and Eastern Europe”, Journal of European Public Policy Vol. 11. No. 4(2004) 661-679; 13. Heather Grabbe,“The governance of the EU: Facing the challenge of enlargement,” New Economy Vol. 9 No. 2(2002); 14. Andrew Moravcsik,“Europe’s Integration at Century’s End,” in Idem(ed.), Centralization or Fragmentation? Europe Facing the Challenges of Deepening, Diversity, and Democracy. New York: Council on Foreign Relations, 1998, Andrew Moravcsik and Milada Vachudova,“National Interest, State Power, and EU Enlargement,” East European Politics and Society”, in: Frank Schimmelfennig and Ulrich Sedelmeyer(eds.), The Politics of European Union Enlargement:Theoretical Approaches. London: Routledge, 2005. 198; 15. Frank Schimmelfennig,“The Community Trap: Liberal Norms, Rhetorical Action, and the Eastern Enlargement of the European Union,” International Organization, Vol. 55, No. 1(2001) 47-80. Helene Sjursen and Karen E. Smith,“Justifying EU Foreign Policy: the logics underpining EU enlargement”, in: Ben Tonra and Thomas Christiansen(eds.), Rethinking European Union Foreign Policy. Manchester Manchester University Press, 2004. 126-142; 45

უნგრეთი kandidati qveynebis strategiebi da resursebi: ungreTis magaliTi am naSromis analitikur nawilSi bolo yuradReba ungreTis strategiebzea gamaxvilebuli. ungreTis evrointegracias, asocirebis xelSekrulebidan evrogaerTianebaSi gawevrianebamde, pirvel rigSi, mxars Tavad budapeStis politikuri elita uWerda. jer kidev 1988 wlisTvis reformirebuli komunistebis diskursSic ki, mTavari mimdinareoba evropasTan daaxloebas eTmoboda. vaWrobasTan dakavSirebul am gancxadebebs ki fonad„saerTo evropul saxlze“ gakeTebuli gancxadebebi gasdevda. aRniSnuli fraza civi omis miwuruls Camoyalibda da mSvidobiani Tanacxovrebis nacvlad erTiani evropuli sivrcis Seqmnis survils gulisxmobda. Sesabamisad, aSkaraa, rom am periodisTvis, evropuli erTiani identobis sentimenti ufro mimzidveli gaxda vidre sityva„TanacxovrebiT“ xazgasmuli gansxvavebebi dasavleT da aRmosavleT samxedro blokebs Soris. Tumca aseve aSkara xdeboda gansxvaveba dasavleT da aRmosavleT evropas Soris ramdenime faqtoris gaTvaliswinebiT, radgan saubari ara saerTo awmyoze, aramed saerTo momavlis Seqmnas exeboda. Sesabamisad, 1990-ian wlebSi axlad Camoyalibebulma demokratiulma partiebma xmarebidan amoiRes es gorbaCovis droindeli termini da igi evrokavSirSi gawevrianebis ritorikiT Caanacvles. 16 aRniSnuli qmedeba„istoriis gamosworebadac“ ki CaiTvala, radgan saubari iyo evropelobis gancdis Seqmnaze regionSi, romelic sabWoTa diqtaturis Sedegad aTwleulebis ganmavlobaSi„araevropulad“ cxovrobda. evrokavSirisa, da gansakuTrebiT germaniis, ekonomikis siZlieris miuxedavad, ungreTis evrogaerTianebaSi gawevrianebis strategiis pirveli faza TiTqmis mTlianad zemoaRniSnul normatiul ritorikas efuZneboda da ekonomikur aspeqtebs ar iTvaliswinebda. 17 1) civi omis dasrulebis Semdeg Camoyalibebuli garemo, ungreTis normatiul ritorikaze dafuZnebuli sagareo politika da viSegradis gaerTianebis wevri qveynebis Zalisxmeva, evrogaerTianebisa da sxva mokavSire qveynebis dedaqalaqebSi dadebiTad ganixileboda. ungreTSi, pirveli demokratiulad arCeuli mTavrobis premier-ministri iozef antali(konservatiuli partia) gansakuTrebiT xazgasmiT aRniSnavda, rom ungreTi evropaSi„brundeboda“ da ara„Sedioda“. amrigad oficialuri briuseli xSirad evrokavSiris politikasTan winaaRmdegobaSi mosul ungrul moTxovnebsac ki akmayofilebda, raTa ar daerRvia normatiuli diskursi ungrelebis evropelobasTan dakavSirebiT. 18 antalis socialistma memkvidrem, giula gornma, ki ugulvebelyo aRniSnuli normatiuli midgoma da Seecada evrokavSiris wevri saxelmwifoebisagan ungreTis miRebasTan dakavSirebiT pirdapiri gziT mieRo Tanxmoba. Tumca oficialuri briuselis mxridan 16. Zellner-Dunay: op. cit. 140. Zellner and Dunay cite FM Géza Jeszenszky’s informative statement reflecting the strong normative belief of the early post-communist elites about the„return” to„Europe”; 17. aq da Semdegac veyrdnobi or, did wilad erTmaneTis gamamyarebel intervius, romlebic Catarda 2018 wlis ivlisSi pol dunaisTan, usafrTxoebis eqspertTan da ungreTis sagareo saqmeTa saministros maRalCinosanTan, meore ki iSTvan hegeduSTan, arasamTavrobo organizaciis lideri da yofili liberali politikosi, agreTve pirveli demokratiulad arCeuli parlamentis sagareo urTierTobaTa komitetis xelmZRvanelis moadgile. madlobas vuxdi orive eqsperts maTi mniSvnelovani SefasebebisTvis; 18. Batory, op. cit. 2., as well as Dunay, interview; 46 უნგრეთი faseulobebze damyarebuli diskursi ar Secvlila. 19 2) aseve mniSvnelovania, rom evrogaerTianebaSi gawevrianebisaTvis ungreTis mzadyofna marTlac maRal doneze warimarTa. Sesabamisad, ungrelebi mzad iyvnen erTnikur niadagze arsebuli konfliqtebiT gamowveuli destabilizaciis aRmosafxvrelad. 1920 wlis trianonis xelSekrulebis mixedviT, ungreTs sakuTari teritoriis ori mesamedis daTmoba mouwia. 1989 wlis Semdeg ki, ungreTs mezoblebTan urTierToba daeZaba, radgan aRniSnul saxelmwifoebSi eTnikuri ungrelebis umciresobaTa jgufebi saxlobdnen. 20 aqedan gamomdinare, ungreTis mTavrobam gaacnobiera, rom mezoblebTan madiarTa umciresobebis sabaziso uflebebze xelSekrulebebis gaformeba gaxdeboda saWiro, raTa oficialuri budapeSti natosa da evrokavSirSi mieRoT. 1992 wels ungreTma xorvatiasa da sloveniasTan madiarTa umceresobebis uflebebis Sesaxeb xelSekrulebas moawera xeli. zemoxsenebul saxelmwifoebTan amgvari dokumentis gaformebis procesi yvelaze martivad warimarTa. 1993 wels ki premier-ministrma antalma, romelsac evroatlantikuri integraciis mtkiced swamda, msgavsi xelSekruleba ukrainasTanac gaaforma da misi parlamentSi ratificirebac daaCqara. aRniSnuli gadawyvetilebis politikuri safasuri maRali iyo, radganac ratifikacias opoziciis mxardaWerac dasWirdeboda. imJamad ki opoziciaSi radikaluri memarcxene partia imyofeboda. sabaziso uflebebis xelSekruleba simboluri im TvalsazrisiTac gaxda, rom post-komunisturi ungreTis sagareo politikis WrilSi igi wyalgamyofis rols asrulebda, radganac mezobel saxelmwifoebTan urTierTobisas fanatizmsa da gauazrebel nabijebze zRudeebs awesebda. aRniSnuli procesi, 1995-1996 wlebSi, meore demokratiulad arCeuli xelisuflebis mmarTvelobisas dasrulda. axalma mTavrobam, romelic memarcxene partiebiT iyo dakompleqtebuli, msgavsi xelSekrulebebi slovakeTTan da rumineTTanac gaaforma, da amiT, natoSi gawevrianebis oficialuri da evrokavSirSi gawevrianebis araoficialuri moTxovna daakmayofila. 21 Sesabamisad, imis gaTvaliswinebiT, rom iugoslaviis daSlis Semdeg dawyebuli omebisa da evrokavSirSi gawevrianebamde kviprosis gaerTianebis warumatebeli mcdelobis fonze, dasavleTi zemoaRniSnul process umTavres mniSvnelobas aniWebs, warmoudgenelia, Tu rogor moaxerxebs saqarTvelo teritoriuli problemis mougvareblad evrointegraciis gzis gagrZelebas. 3) oficialur budapeSts, evrokavSirTan TanamSromlobis saSualebas Tavad ungreTSi arsebuli politikuri konsensusi aZlevda. Tumca ungrelebs Sedegebis swrafad miReba surdaT. es gansakuTrebiT erTiani Tavisufali bazris wevrobas gulisxmobda, radganac aRniSnul sferoSi harmonizacias jer kidev 1991 wels gaformebuli asocirebis xelSekruleba iTvaliswinebda. saqarTveloc 19. Miklós Vásárhelyi:“Külpolitika az átmenet korszakában”, Külpolitika Vol. 1. No. 1.(1995) 15-22., esp. 18. 20. mezoblebisTvisa da memkvidre saxelmwifoebisTvis gadacemuli teritoriebis did nawilze saxlobdnen slovakebi, ruminelebi, serbebi an xorvatebi, Tumca ungrelebiT dasaxlebuli didi teritoriebic iqna gadacemuli; 21. ar arsebobs konsensusi imaze, miRweuli iqna Tu ara ZiriTadi SeTanxmebebiT umciresobebis dacvis „optimaluri“ done mocemul garemoebebSi. magram arsebobs zogadi SeTanxmeba, rom yvela mTavrobas unda hqondes saerTo miswrafeba am SeTanxmebebis xelmoweris aucileblobasTan dakavSirebiT. Bába, op. cit. 15-16., Géza Jeszenszky“Hungary’s Bilateral Treaties with the Neighbours,” Ethnos-Nation 1996 No. 1-2. 123-128; 47

უნგრეთი msgavs mdgomareobaSia. Tumca ungreTi aseve sxva sferoebSic cdilobda evrokavSiris kanonmdeblobasTan sakuTari kanonmdeblobis harmonizacias. aRniSnuli sferoebi moicavda iusticiisa da Sinagan saqmeTa saministros reformas, ramac „dRis wesrigi-2000“-is farglebSi momzadebul ungreTis angariSSi pozitiuri Sefaseba miiRo(da dasaxul miznebsac sakmaod gadaaWarba). aRniSnuli angariSi evrokavSirSi gawevrianebis molaparakebebis dawyebamde evrokomisias ungreTis mier problemebis gadaWris xarisxis Sesafaseblad waredgina. 4) meoTxe da ukanaskneli aspeqti, romelic ungreTis mxarem warmatebiT gamoiyena, misi ekonomikis gaxsnilobaa, rac jer kidev 1980-iani wlebidan SeiniSneboda. aRniSnuli Tvisebis gaTvaliswinebiT ki martivi warmosadgenia, rom ungreTis ekonomika maleve gaxda evrokavSirze damokidebuli. 1990-iani wlebis meore naxevrisTvis ungreTis sagareo vaWrobis or mesamedze meti swored erTian evropul bazarze modioda. xolo, imis gaTvaliswinebiT, rom postkomunisturi banakidan ungreTi, sagareo investiciebis ganxorcielebis TvalsazrisiT, yvelaze sasurvel saxelmwifos warmoadgenda, oficialur budapeSts SeeZlo ganecxadebina, rom briuselis mxridan nebismieri ekonomikuri barieris aRmarTva orive mxares mxolod daazaralebda. es imitom, rom ungreTi evrokavSiris sagareo politikis WrilSi ukve metad simbolur xasiaTs atarebda. aRniSnuli argumenti, gansakuTrebiT ungreTis mezobel saxelmwifoebze iyo gaTvlili, romlebsac ungreTidan potenciuri, iafi muSa-xelis didi nakadis Semosvlis eSinodaT, rac adgilobriv maRalkvalificiur kadrebs konkurentunarianobas daukargavda(avstria 1995 wlis Semdeg, italia, germania). 22 mniSvnelovani cvalebadi faqtori, romelic saqarTvelosTvis sayuradReboa, germaniis mxridan evrogaerTianebis gafarToebis mxardaWeras gulisxmobs. helmut kolis germania aRmosavleT germaniis reintegraciis gamowvevis winaSe idga, Tumca evrogaerTianebis gafarToebas mainc uWerda mxars. ungreTis premier-ministrma iozef antalma ki kancler kolTan axlo saqmiani urTierToba Camoayaliba. 1989 wlis 11 seqtembers oficialuri budapeStis mier miRebuli gadawyvetileba, romlis Sedegadac avstriasTan sazRvrebi gaixsna, germanel “turistebs“(devnilebs) aRmosavleT germaniidan dasavleTSi gadasvlis saSualebas aZlevda. es humanitarul gadawyvetilebad SeiZleba CaiTvalos. amgvarad, aRmosavleT germaniis komunisturi ideologiis gakotrebuli bunebac warmoCinda, ramac germaniis demokratiuli respublikis CamoSlasa da, saboloo jamSi, germaniis gaerTianebas Cauyara safuZveli. Sesabamisad, germanel politikosTa mTel Taobas, gansakuTrebiT ki xelisuflebaSi warmodgenili konservatiuli( CDU ) da liberaluri( FDP ) partiebis wevrebs, ungreTisTvis evrogaerTianebaSi gawevrianebis gzaze daxmarebis aRmoCena avtomatur reJimSi hqondaT miznad dasaxuli, rac imdroindeli interviuebidan da SemdgomSi gamoqveynebuli memuarebidanac kargad Cans. 23 22. Taylor, op. cit. 50-69., Robert Bideleux,“Bringing the East back in”, in: Idem and Richard Taylor(eds.), European Integra tion and Disintegration: East and West, London and New York, Routledge, 1996. 225-251; 23. Interview with Dunay, corroborated by relevant literature: an early formulation of the German patronage thesis is pro vided by László J Kiss,„Multilateralism in Bilateralism: Germany as Hungary’s Western Patron in the EU”, in: Matthias Jopp et al.(eds.), Germany’s European Policy: Perceptions in Key Partner Countries, Bonn: Europa Union Verlag, 2002. This has 48 უნგრეთი kidev erTi meorexarisxovani faqtori, romelmac didi roli iTamaSa ungreTis dadebiTi imijis SeqmnaSi, aris pentagonalia(romelSic avstria, italia, slovenia, CexoslovakeTi da ungreTi Sediodnen). mogvianebiT, aRniSnuli gaerTianeba heqsagonalSi gadaizarda(rodesac mas poloneTic daemata), xolo saboloo Sedegi ki, centraluri evropis sainiciativo jgufis Camoyalibeba iyo. karpatebis evro-regionSi CarTvis Semdeg ukrainasac gamoeyo evrokavSiris dafinanseba(1993), rac naTeli magaliTia imisa, Tu rogor SeiZleba Sedges TanamSromloba regionaluri ekonomikisa da kulturis dRis wesrigis dasadgenad. aRniSnul SemTxvevaSi, ungreTi mxars uWerda„evropeizaciis“ process, rasac postkomunistur sivrceSi evrokavSiris eqsperimentis SemotaniT cdilobda. zemoxsenebuli erToba SedarebiT kargad funqcionirebda, Tumca ungreTi kerZo proeqtad ganixileboda, romelsac oficialuri budapeSti sakuTari saSinao barierebis gadasalaxad iyenebda. amisTvis evrokavSiris xelT arsebul instrumentebs iSveliebda. miuxedavad imisa, rom arc es da arc momdevno mravalmxrivi iniciativebis arcerTi formati oficialuri TanamSromlobisa da koordinaciis meqanizmSi ar gadazrdila, maTi gavlena mainc did mniSvnelobas atarebda. garda amisa, isini viSegradis, rogorc regionSi evrokavSiris normebis damyarebis mSvidobiano magaliTos mniSvnelobas aZlierebdnen, rac aRniSnuli gaerTianebis saxelmwifoebis sagareo da samezoblo politikiT ganisazRvreboda. 24 gasaTvaliswinebelia, rom amgvari regionaluri TanamSromlobis formati saqarTvelosTvisac xelmisawvdomia da Savi zRvis saxelmwifoebis sinergiaSi SeiZleba gamovlindes. amgvarad, evropuli normebis aRniSnul regionSi danergva realur SesaZleblobas warmoadgens. da bolos, gasaTvaliswinebelia, rom ungreli eqspertebi dRemde daoben imaze, Tu romeli demokratiulad arCeuli mTavrobis(konservatiuli da socialisturi) midgomam ufro didi warmateba moutana oficialur budapeSts evrointegraciis gzaze. 25 rogorc ukve aRvniSneT, antalis konservatiuli midgoma evropaSi„dabrunebaze“ apelirebda, da arc ki uSvebda imis albaTobas, rom briuseli“amoralurad“ moiqceoda da ungreTs evrokavSirSi ar miiRebda. amrigad, ungreTi maleve gauTanabrda Zvel wevr saxelmwifoebs da moiSora axalbeda wevris iarliyi. momdevno mTavrobis pirobebSi gawevrianebis molaparakebebma ufro teqnikuri xasiaTi miiRo, radganac harmonizaciis procesi ukve dawyebuli iyo(evrogaerTianebaSi gawevrianebamde sakmaod didi xniT adre). socialistebma da liberalebma, romlebic mTavrobaSi 1994 wels movidnen, dainaxes evrokavSiris gafarToebis Tanmdevi bunebrivi asimetriis gamovlinebebi. SegviZlia vivaraudoT, rom orive midgomas sakuTari gamoyeneba gaaCnda: normatiuli midgoma daexmara ungreTs evropis TvalSi gafarToebis zogadi principis mimarT dadebiTi damokidebulebis CamoyalibebaSi; teqnokratiuli midgoma ki, romelic been more recently supported by a detailed empirical investigation, back up by declassified Hungarian MFA materials from the 1990s. András Hettyey,“A német külpolitika és Magyarország euroatlanti integrációja az Antall-kormány éveiben” Külügyi Szemle Vol. 11. No. 2.(2015) 3-25. and Idem:“A német külpolitika és Magyarország európai uniós integrációja, 1994-1998”, Külügyi Szemle Vol. 12. No. 3.(2016) 3-19; 24. Schmidt-Schweizer, op. ct. 237. Géza Jeszenszky,“A„visegrádi gondolat” és az euro-atlanti integráció”, in: A rendszervál tozás a Magyar Szemlében, 1992-2002. Budapest: Válasz, 2003. 330-337; 25. Hegedüs interview; 49

უნგრეთი socialistebis mTavrobis periodSi gamoiyeneboda, ungreTs Sesabamisi pragmatuli nabijebis gadadgmaSi daexmara, raTa evrointegraciis procesi CixSi ar Sesuliyo. amrigad, orive midgomam ungreTis evrokavSirSi gawevrianebisadmi mtkice mxardaWera daadastura. 26 Sejameba da rekomendaciebi Semajamebel nawilSi, Sevecdebi ganvixilo oTxi dilema, romlebic dRes saqarTvelos winaSea: 1) moiTxovos Tu ara saqarTvelom evrokavSirSi gawevrianebis kandidatoba individualurad; 2) Seecados Tu ara daCqarebuli wesiT gawevriandes evrokavSirSi, Tu daTanxmdes briuselis mier SemoTavazebul formatebsa da funqcionirebis CarCoebs, 3) evrointegraciis procesSi airCios Tu ara potenciuri kandidatoba da ara realuri kandidatoba, da 4) gamoiCinos Tu ara oficialurma Tbilisma strategiuli moTmineba, radganac dResdReisobiT, evrokavSirSi gafarToebisadmi skepticizmma daisadgura. saqarTveloSi arsebuli ideologiuri faqtorebidan gamomdinare, imis gaTvaliswinebiT, rom evrokavSiri, rogorc wesi, ar uxvevs normatiuli ritorikis farglebSi aRebul valdebulebebs, aSkaraa, rom oficialurma Tbilisma evrointegraciis gza martom ar unda gaiaros, Tumca sxva saxelmwifoebTan TanamSromlobis fonze saqarTvelom ar unda dakargos aRniSnul gzaze sakuTari tempis logikuri siCqaris aRqma. evrokavSiris aRmosavleTis mimarTulebiT gafarToebisas, postkomunisturi sivrcis qveynebi ukve konkurenciaSi imyofebodnen erTmaneTTan, ramac saboloo jamSi ufro meti sargebeli moitana, vidre zarali. CamorCena sarisko iyo, xolo progresuli gziT svla mainc xelSesaxeb Sedegs iZleoda. es yovelive saqarTvelosTvis dResac aqtualuria. Sesabamisad, imis gaTvaliswinebiT, rom evrointegraciasTan dakavSirebul saSinao politikaSi saqarTvelos mTels regionSi yvelaze myari konsensusi gaaCnia, sasurveli iqneba, rom am faqtorze oficialurma Tbilisma evrokavSiris winaSe gacilebiT meti aqcenti gaakeTos da agreTve normatiuli argumentebi gamoiyenos. evrokavSiris mxridan warmodgenili qronologiuri ganviTarebis miRebisa da implementaciis TvalsazrisiT, ungreTis SemTxvevidan gamotanili magaliTi orazrovania. evrokavSirTan evrointegraciis procesis farglebs gareT TanamSromloba problemas ar warmoadgenda. metic, evrogaerTianebaSi gawevrianebis perspeqtiva 1990-ian wlebSi sakmaod bundovani iyo. Sesabamisad, arsebuli da SemoTavazebuli formatebis farglebSi TanamSromloba aranairad ar uSlis saqarTvelos samomavlo evrointegraciis potencials xels. amrigad, saWiroa antalis mTavrobis mibaZva, raTa evropeli liderebi iZulebulni gaxdnen sajarod daafiqsiron saqarTvelos warmatebebi da aRniSnon misi Tavis bunebriv„evropul“ saxlSi dabrunebis aucilebloba. bolos, saqarTvelom unda ganagrZos sakuTari mdgomareobis gaumjobeseba da moaxdinos warmatebebze kapitalizacia, raTa naklebad SeaSinos evrokavSiris wevri qveynebi, romlebic isedac gaurkvevlobis mdgomareobaSi imyofebian. 26. Vásárhelyi, op. cit., 1995:18., Zellner-Dunay: op. cit. 449. Schmidt-Schweizer, op. cit. 238; 50 უნგრეთი gonieri da moqnili nabijebi ganavrcoben saqarTvelosa da evrokavSiris TanamSromlobas da, amavdroulad, zemoxsenebul saxelmwifoebs saSualebas miscems Seafason evrokavSiris gafarToebis pozitiuri mxareebi. amgvari midgoma keTili nebis gamovlinebadac SeiZleba CaiTvalos, xolo nebismieri dialogi, romelic aRniSnul formatSi Camoyalibdeba(Tundac winaswari diskusia, romelic saqarTvelos evrokavSirSi gawevrianebasTan dakavSirebiT dRis wesrigis winaswar gaweras moemsaxureba), moizidavs biurokratebs, rac saqarTvelos saSualebas miscems gaavrcelos sakuTari normatiuli Sexedulebebi evrokavSiris wevrobasTan dakavSirebiT. Sesabamisad, evrogaerTianebaSi gawevrianebis msurvelma qveynebma briuselSi arsebul biurokratiul manqanaze zegavlenis moxdena imdenadve unda moaxerxon, ramdenadac Tavad evrokavSiri zemoqmedebs kandidat saxelmwifoebze. Tumca yovelive zemoxsenebulis miuxedavad, saqarTvelo uaxloes momavalSi kandidati qveyana ver gaxdeba. evrokavSiri dResdReisobiT ar aris imdenad Zlieri, rom gafarToebis amgvari ambiciuri proeqti wamoiwyos. mas, pirvel rigSi, sakuTari saSinao reorganizaciis sakiTxebis mogvareba sWirdeba. gafarToebis TvalsazrisiT evrokavSiris samomavlo politika, didwilad, aRniSnuli procesis dasrulebazea damokidebuli. konsolidirebul evrokavSirs gacilebiT ufro didi SesaZleblobebi eqneba, rom axali wevrebi miiRos. saqarTvelosTvis mniSvnelovania, rom nebismier SemTxvevaSi, oficialurma Tbilisma qarTuli sazogadoebis nebas ar gadauxvios da ganagrZos evrointegraciis gza. am TvalsazrisiT, yvelaze efeqturi instrumenti, rac saqarTvelos gaaCnia, nebayoflobiTi, calmxrivi adaptaciaa, rac evropeizaciasa da harmonizacias gulisxmobs. es rogorc ideologiur doneze, aseve teqnikur da iuridiul aspeqtebSic unda ganxorcieldes. Sesabamisad, evrokavSiris wevr qveynebs Soris gafarToebasTan dakavSirebiT konsensusis miRwevisTanave evrogaerTianebaSi saqarTvelos gawevrianebis procesi gacilebiT ufro gamartivdeba. 51

პოლონეთის ტრანსფორმაცია და ევროკავშირში გაწევრიანება: გაკვეთილები საქართველოსთვის ევროკავშირის წევრი ქვეყნის მაგალითი ადამ რაიხარდტი, აღმოსავლეთ ევროპის კოლეჯი ადამ რაიხარდტი არის ჟურნალ„ახალი აღმოსავლეთ ევროპის“ მთავარი რედაქტორი. ჟურნალი ორ თვეში ერთხელ გამოდის და აღმოსავლეთ ევროპის თემებს აშუქებს. ადამ რაიხარდტი ასევე არის ევროპისა და საერთაშორისო და სტრატეგიული კვლევების ცენტრალური ევროპული ჟურნალის(CEJISS) სარედაქციო კოლეგიის წევრი და ევროპის სამეცნიერო კვლევითი პროექტის-„სამი უკრაინული რევოლუციის“ აღმასრულებელი ჯგუფის წევრი, პროექტისა, რომელსაც ევროპის კოლეჯის ნატოლინის კამპუსი(ვარშავა) ხელმძღვანელობს. ადამ რაიხარდტმა რვა წელი გაატარა საჯარო პოლიტიკის სფეროში ვაშინგტონში. მისი კვლევითი საქმიანობის დიდი ნაწილი კი კრაკოვს უკავშირდება (პოლონეთი), სადაც იგი ამჟამად ცხოვრობს. ადამს აქვს ჯორჯ მეისონის უნივერსიტეტის(ფერფაქსი, ვირჯინიის შტატი, აშშ) მაგისტრის ხარისხი საჯარო ადმინისტრირებისა და არაკომერციული სფეროს მ ენეჯმენტის მიმართულებით, ასევე ვისკონსინის უნივერსიტეტის სტივენს პოინტის ბაკალავრის ხარისხს პოლიტიკურ მეცნიერებებსა და საერთაშორისო ურთიერთობებში. მისი საკვლევი სფეროა საჯარო პოლიტიკის განვითარება ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ევროპაში(განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს დეცენტრალიზაციას), ასევე გარდამავალ ეტაპზე რეფორმებთან დაკავშირებული ძალისხმევა. მის ინტერესებში შედის ასევე ევროპის საგარეო პოლიტიკა, კერძოდ, ევროკავშირის აღმოსავლეთ პარტნიორობის პროგრამა. ადამ რაიხარდტს აქვს პროექტებში პარტნიორობის დიდი გამოცდილება. იგი კითხულობდა ლექციებს და მონაწილეობდა სხვადასხვა აკადემიურ ღონისძიებასა და საზაფხულო სკოლაში, მათ შორის, სოლიდარობის აკადემიაში. პოლონეთი ადამ რაიხარდტი Sesavali poloneTisTvis evropaSi dabrunebis gza 1989 wels daiwyo. antikomunistur, prodemokratiul opoziciasa da komunistur reJims Soris mrgvali magidis formatSi pirveli Sexvedra 6 Tebervals, varSavaSi Catarda. momxdaris moulodnelobidan gamomdinare, aRniSnulma faqtma eiforia gamoiwvia. am molaparakebebiT uprecedento istoriuli situacia Camoyalibda, riTac politikur elitas demokratiis CarCoebSi muSaobis saSualeba mieca. es pirveli SemTxveva iyo omis Semdeg, rac rezonanss poloneTis sazRvrebs gareTac aucileblad gamoiwvevda. 1 diskusiis dasawyisidanve naTeli gaxda, rom poloneTi aramxolod socializmis 40-wlian tvirTs moixsnida mxrebidan, aramed dialogis warmatebiT dasrulebis SemTxvevaSi, evropul struqturebSic efeqturad moaxdenda integrirebas, anu„evropaSi dabrundeboda“. rogorc jefri saqsi aRniSnavs, 1992 wels,„polonelebi erTxmad uWerdnen mxars dasavleT evropis qveynebSi omis Semdgom wlebSi ganxorcielebul socialur da ekonomikur miRwevebs, radgan iq kerZo sakuTrebis uflebebze, zogadi keTildReobis sistemebsa da stabilur saparlamento demokratiaze dayrdnobiT mdidari da samarTliani sazogadoebebi Camoyalibda.“ 2 swored es damokidebuleba gaxda poloneTSi momxdari transformaciis umTavresi aspeqtebis mamoZravebeli Zala, rac gansakuTrebiT ganviTarebuli procesebis pirvelive etapze gamoCnda. garkveulwilad, SeiZleba iTqvas, rom poloneTSi dawyebuli movlenebi dominos principiT warimarTa, ris Sedegadac rkinis farda CamoiSala. senfordis azriT,„SeuZlebelia yuradReba ar mivaqcioT polonelebis mier sakuTar qveyanaSi gakaful dekomunizaciis gzas, romelmac socialisturi banakis Camongrevis process saWiro biZgi misca.“ 3 Tumca unda iTqvas, rom komunisturi wyobis CamoSlis Semdeg, centraluri da aRmosavleTi evropis TiToeulma qveyanam didad gansxvavebuli gza ganvlo. Sesabamisad, polonuri gamocdilebis postsabWoTa qveynebTan, magaliTad saqarTvelosTan, Sedareba rTulia. aRniSnulis miuxedavad, saqarTvelos evrointegraciuli dRis wesrigis Sesavsebad poloneTis tranziciidan rigi mniSvnelovani gakveTilis gamotana mainc SesaZlebelia. aqedan gamomdinare, saqarTvelosa da ucxoeTis sxva qveynebSi politikis CamomyalibebelTa da gadawyvetilebebis mimRebTa dasaxmareblad levan miqelaZis saxelobis fondis proeqtis„saqarTvelos evropuli perspeqtivis gaxsnis“ CarCoebSi aRniSnuli kvleva poloneTis gakveTilebs mokled mimoixilavs. kvleva poloneTis transformaciis mimdinareobidan miRebuli gamocdilebis, procesis, konteqstisa da gamotanili gakveTilebis Seswavlas daeTmoba. 1. Bozóki, András(2000).“The Roundtable Talks of 1989: Participants, Political Visions, and Historical References.” Hungari an Studies Vol. 14/2; 2. Sachs, Jeffrey(2002).“Building a Market Economy in Poland.” Scientific American. March 1992. 3. Ibid. p. 51; 53

პოლონეთი konteqsti- mrgvali magidis diskusiebidan evrokavSirSi gawevrianebamde 1989 wels dawyebuli mrgvali magidis formatis diskusiebSi politikuri gamarjveba, romelmac imave wlis ivnisSi pirveli naxevrad Tavisufali arCevnebis Catarebis saSualeba Seqmna, yvelaze martivi dabrkoleba iyo, romlis gadalaxvac polonur prodemokratiul Zalebs mouwiaT. Semdegi nabijebi gacilebiT saxifaTo aRmoCnda. Tu poloneTi„evropaSi dabrunebas“ marTlac seriozulad apirebda, mas sruli transformaciis procesi unda ganexorcielebina, rac centralizebuli ekonomikidan da erTpartiulobidan dasavluri standartebis modelze dafuZnebul Tavisufali bazris sistemaze gadasvlas gulisxmobda. amavdroulad, saWiro iyo Ria da pluralisturi sazogadoebis Camoyalibeba, sadac qveynis politikur cxovrebaSi TiToeuli moqalaqe iqneboda CarTuli. 1990-ianebsa da 2000-ianebis dasawyisSi ganviTarebuli movlenebidan gamomdinare, naTelia rom progresis mudmivad SenarCuneba SeuZlebelia. Tumca poloneTma 1991 wels mainc moaxerxa evrokavSirTan asocirebis xelSekrulebis gaformeba, xolo 1994 wels ki gawevrianebis perspeqtiva miiRo. 1999 wels poloneTi natos wevri gaxda, 2004Si ki poloneTi evrokavSirSic gaerTianda. aRniSnuli monakveTi poloneTis transformaciis konteqstis mokle mimoxilvas warmoadgens da poloneTis evrokavSirSi gawevrianebis wina periodis ekonomikuri, politikuri, socialuri da geopolitikuri situaciis Sefasebas iZleva. gasaTvaliswinebeli mniSvnelovani TariRebi: • poloneTsa da evropul Tanamegobrobas Soris 1991 wlis 21 dekembers gaformda asocirebis xelSekruleba; • poloneTis mxridan asocirebis SeTanxmebis ratificireba moxda 1992 wlis 24 ivliss; • evrokavSiris mxridan poloneTTan asocirebis xelSekrulebis ratificireba moxda 1992 wlis 16 seqtembers. • poloneTis evrokavSirSi gawevrianebis ganacxadi gaigzavna 1994 wlis 8 aprils; • poloneTis evrokavSirSi gawevrianebis molaparakebebi 1997 wlis 12-13 dekembers daiwyo; • poloneTi Crdilo-atlantikuri xelSekrulebis organizaciis(natos) wevri gaxda 1999 wlis 12 marts; • poloneTsa da evrokavSirs Soris poloneTis evrogaerTianebaSi gawevrianebis Taobaze molaparakebebi dasrulda 2002 wlis 13 dekembers; • 2003 wlis 13 aprils xeli moewera poloneTis evrokavSirSi gawevrianebis xelSekrulebas; • 2004 wlis 1 maiss poloneTi oficialurad gaxda evrokavSiris wevri. 54 პოლონეთი ekonomikuri konteqsti- 1989 wlis Semdeg reformirebis TvalsazrisiT, poloneTSi prodemokratiuli Zalebis gamarjvebis Semdeg yvelaze rTuli seqtori, albaT, ekonomika iyo. gasaTvaliswinebelia, rom 1990-ianebis dasawyisSi poloneTis ekonomika arastabiluri gaxldaT. qveyanaSi saxelmwifo kuTvnilebaSi arsebuli industriis mniSvnelovani nawilis privatizacia forsmaJorul mdgomareobaSi mimdinareobda, xolo ekonomikis danarCeni seqtorebi faqtobrivad TiTqmis mTlianad CamoiSala. amavdroulad, kerZo kompaniebi SedarebiT swrafad viTardebodnen da ekonomikuri politikis Camoyalibebis procesi daCqarebul cvlilebebs fexs ver ubamda. poloneTis globalur ekonomikaSi integrirebisa da zemoaRniSnuli procesebis mosagvareblad egredwodebuli„Sokuri Terapiis“ politika dainerga. axali ekonomikuri gegmis mTavari arqiteqtori ki leSek balceroviCi gaxda. profesiiT ekonomisti, igi poloneTis finansTa ministrad dainiSna. ekonomikur gegmasac, Sesabamisad,„balceroviCis gegma“ Searqves. 1991 wlis 21 dekembers, evropul TanamegobrobasTan asocirebis xelSekrulebis gaformeba polonuri ekonomikis gaurkveveli mdgomareobis fonze ganxorcielda. Tumca stabilizaciis pirveli niSnebi maleve gamoCnda da inflaciac etapobrivad kontrols daeqvemdebara. poloneTis ekonomikis mniSnvelovani nawili, romelic mZime industrias, rkinis, naxSirisa da soflis meurneobis seqtorebs moicavda, dasavlel konkurentebs CamorCeboda. Sesabamisad, arsebobda investiciebis mozidvis gadaudebeli saWiroeba. amavdroulad, asocirebis xelSekrulebis ekonomikuri mxare, romelic poloneTsa da evrokavSirs Soris Tavisufali vaWrobis erToblivi zonis Camoyalibebas gulisxmobda, avtomaturad ar ganxorcielebula. evrokavSiris mxridan polonur nawarmze tarifebi mxolod 1992 wlis Semdeg, etapobrivad gauqmda. ucxoeTidan, kerZod ki amerikis SeerTebuli Statebidan da dasavleT evropidan ganxorcielebuli daxmarebis(aseve, pirdapiri ucxouri investiciebis saxiT mxardaWera) roli poloneTis ekonomikis transformaciisaTvis gadamwyveti aRmoCnda. aRniSnuli daxmarebis erT-erTi yvelaze mniSvnelovani komponenti evropis mxridan PHARE -is programis saxiT xorcieldeboda. PHARE - poloneTisa da ungreTisTvis ekonomikis restruqturizaciis procesSi daxmarebis gegmas warmoadgenda da 1989 wels daiwyo. igi gardamaval periodSi gadaudebeli xarjebis dafarvasa da institutebis reformirebisTvis saWiro daxmarebis gawevas iTvaliswinebda. 1992 wlis Semdeg, aRniSnuli programiT mxardaWerili procesebis speqtri gaizarda, raTa ekonomikis grZelvadiani ganviTarebisTvis saWiro Tanxebi da investiciebi moezidaT. 4 1994 wlisTvis, rodesac poloneTma centraluri evropis sxva saxelmwifoebTan erTad evrokavSirSi gawevrianebis ganacxadi Seitana, PHARE urTierTxelsayreli samuSaoebis gasagrZeleblad bunebriv sayrden wertilad gadaiqca. ekonomikis stabilizaciisa da zrdis fonze, zemoxsenebuli 4. European Parliament(1998).“The PHARE Programme and the enlargement of the European Union”. Brief ing Note no. 33. Available http://www.europarl.europa.eu/enlargement/briefings/33a1_en.htm(accessed 10.06.2018); 55

პოლონეთი programa kvlav gafarTovda, raTa investiciebi kerZo seqtoris garda sajaro seqtorSic ganxorcielebuliyo. Sesabamisad, programis ori mTavari prioriteti institucionaluri aRmSenebloba da investiciebis mozidvis stimulireba gaxda. 1998 wlisTvis, PHARE -is programis farglebSi ganxorcielebuli daxmarebis daaxloebiT 30% institutebis aRmSeneblobas daeTmo, rac demokratiuli institutebisa da sajaro administraciis gaumjobesebas gulisxmobda. mTavari gakveTilebi- ekonomika saqarTvelosTvis gasaTvaliswinebeli garemoebebi da gakveTilebi • rTulia poloneTis ekonomikis saqarTvelosTan Sedareba, radgan is evrokavSirTan asocirebisa da Semdeg gaerTianebaSi gawevrianebis paralelurad yalibdeboda. poloneTis ekonomika faqtobrivad„nolidan“ viTardeboda, privatizaciis procesi ki postsabWoTa models ar emTxveoda, ramac poloneTSi oligarqiis Camoyalibebas SeuSala xeli. • garkveuli gadmosaxedidan, poloneTis warmateba didwilad imiT aixsneba, rom iq ekonomikuri reformebi maSin daiwyo, rodesac Zveli sistema mTlianad CamoiSala. Sesabamisad, evrointegraciis procesebis ganxorcielebis paralelurad, didi raodenobiT resursi da energia daixarja, rom poloneTis ekonomika dasavleTi evropis standartebs miaxloeboda. • saqarTvelo ki evrokavSirTan asocirebis xelSekrulebis xelmoweris periodSi ekonomikuri ganviTarebis saerTod sxva etapze imyofeboda. rigi gamowvevebis miuxedavad, saqarTvelos SedarebiT Zlieri ekonomikuri fundamenti gaaCnia, rac poloneTis SemTxvevisgan gansxvavebiT evrokavSirTan molaparakebebisas upiratesobad SeiZleba CaiTvalos. • 1990 wlis poloneTTan SedarebiT, saqarTvelos ekonomika globalur ekonomikaSi ukeTaa integrirebuli. misi mTavari savaWro partniori ki evrokavSiri gaxlavT, rac evrokavSirSi gawevrianebis wina periodis poloneTTan SedarebiT mas kidev ufro did upiratesobas aniWebs. • saqarTvelos mTavrobam yuradReba evrokavSiridan ekonomikuri ganviTarebisTvis gamogzavnil daxmarebaze unda gaamaxvilos. • saqarTvelom, aseve ekonomikis evrokavSiris standartebze dayrdnobiT liberalizaciac unda ganagrZos, raTa gazardos sakuTari produqciis, servisebisa da sxva nawarmis konkurentunarianoba globalur ekonomikaSi. aqedan gamomdinare, poloneTSi ganviTarebuli movlenebidan gamotanili gakveTilebis gaTvaliswineba gamosadegi iqneba. politikuri konteqsti evrokavSirSi gawevrianebamde periodSi, poloneTSi ganviTarebuli politikuri movlenebi poloneTs ekonomikis ganviTarebas waagavs. aRniSnuli periodi arastabiluri politikuri mdgomareobiT xasiaTdeba. stabilizacia ki mxolod 1990-iani wlebis bolosken daiwyo. rigi politikuri uTanxmoebis miuxedavad, poloneTis sagareo politikis mTavari mimarTuleba prodasavluri orientaciis 56 პოლონეთი ganviTarebas gulisxmobda, rac 2004 wlamde(poloneTis evrokavSirSi gawevrianebamde) faqtobrivad Seucvleli darCa. aRniSnul periodSi, poloneTSi politikuri konteqstis yvelaze aqtualuri elementebi sajaro seqtorisa da administraciul reformas, evrokavSirTan urTierTobas, geopolitikur konteqstsa(maT Soris ruseTTan da postsabWoTa sivrcesTan arsebul usafrTxoebis mdgomareobas) da mezobel qveynebTan poloneTis TanamSromlobis ganviTarebas moicavda. momdevno monakveTic, Sesabamisad, aRniSnuli sakiTxebis ganxilvas daeTmoba, raTa qarTvel politikosebs ufro Rrma warmodgena SeeqmnaT im dilemebTan dakavSirebiT, romlebic evrokavSirSi gawevrianebis procesis momdevno safexurebze iCens Tavs. adgilobrivi politikuri konteqsti 1990-2004 wlebSi, poloneTis saSinao poltikuri mdgomareoba arastabiluri gaxldaT. xSiri iyo politikuri dapirispirebebi, partiebisa da politikuri Zalebis daSla, komunisturi partia ZalauflebaSic ki dabrunda. 1991-2002 wlebSi, poloneTma cxra mTavroba gamoicvala. maTi saSualo xangrZlivoba ki mxolod 15 Tves warmoadgenda. 5 kristofer hartuelis gancxadebiT, polonuri politikuri sistema naxevradsaprezidento sistemad ganixileboda. arsebuli sistema 1989 wels, mrgvali magidis formatSi Catarebuli molaparakebebis Sedegad miRebuli saxecvlili komunizmis gadmonaSTs warmoadgenda. hartueli wers, rom poloneTSi aRniSnuli mmarTvelobis forma 1990-1997 wlebSic aqtiurad funqcionirebda, xolo arastabiluri politikuri garemo ki naxevradsaprezidento sistemas braldeboda, Tumca realoba imaSia, rom poloneTis politikuri sistema ubralod gardamaval periodSi gaxldaT. Sesabamisad, koaliciebisa da partiebis daCqarebuli wesiT Camoyalibeba bunebrivi procesi iyo da aqedan gamomdinare, arastabiluroba stabilurobaze ufro xelsayrelic ki gamodga. 6 1995 wels, aleqsander kvasnevskim arCevnebSi prezidenti lex valensa daamarcxa da Tavad gaxda prezidenti. kvasnevski demokratiuli memarcxene aliansis ( SLD ) kandidati gaxldaT, romelic faqtobrivad saxecvlli Zveli komunisturi partia( PZPR ) iyo. eWvebi imasTan dakavSirebiT, Tu ra gzas airCevda poloneTi, zemoaRniSnuli postkomunisturi partiis gamarjvebis Semdeg maleve gaqarwylda, rodesac kvasnevskim ganacxada, rom poloneTi evro-atlantikuri integraciis process ar Seanelebda. Sesabamisad, politikuri, administraciuli da institucionaluri reformebi misi prezidentobis periodSic gagrZelda. axalma konstituciam, romelic ZalaSi 1997 wels Sevida, poloneTSi saparlamento politikuri sistema kidev ufro ganamtkica. xelisuflebis aRmasrulebel Stos ki premier-ministri da misi ministrTa kabineti gauZRvebodnen; prezidentis Tanamdeboba SenarCundeboda, Tumca misi funqciebi SeizRudeboda 5. Prostyk, O.(2003).“Troubled semi-presidentialism: Stability of the constitutional system and cabinet in Ukraine. Eu rope-Asia Studes Vol55(7); 6. Hartwell, Christopher(2016). Two Roads Diverge. The transition experience of Poland and Ukraine. Cambridge University Press. P. 334; 57

პოლონეთი da vetos uflebiTa da parlamentis damtkicebisa da daSlis SesaZleblobiT Semoifargleboda. prezidenti aseve qveynis mTavarsardlis funqciasac Seasrulebda. politikuri gadaTamaSebebis garda, zemoaRniSnuli reformebis erT-erTi gadamwyveti administraciuli elementi, romelic 1997 wlis konstituciaSic gaiwera, adgilobrivi TviTmmarTvelobebis gaZlierebas iTvaliswinebda. transformaciis periodSi, 40-wliani centralizebuli mmarTvelobis principebis moSoreba poloneTisTvis gansakuTrebiT didi gamowveva iyo. aRsaniSnavia, rom poloneTis farTobi(313,000 kv.km) da misi mosaxleoba(38 milioni- 1990 wlis monacemebiT), administraciuli da institucionaluri reformis TvalsazrisiT, mniSvnelovan faqtorebad gvevlineba. komunisturi sistema, romelic sabWoTa kavSiris modelze iyo morgebuli, aRniSnuli reformebis warmatebiT CatarebisTvis seriozul barierad gadaiqca. decentralizaciis reformebma adgilobriv TviTmmarTvelobebs Zalauflebis axali aspeqtebi Semata. amavdroulad, isini adgilobrivi TviTmmarTvelobis arCevnebis saSualebiT pirdapiri wesiT iqnebodnen arCeuli, rac poloneTSi Zalauflebis struqturul gadanawilebas Seuwyobda xels. urTierToba evropasTan 1988 wels, maSinac ki, rodesac poloneTi sabWoTa kavSiris gavlenis sferoSi imyofeboda, man evropis ekonomikur TanamegobrobasTan( EEC ) daamyara diplomatiuri urTierTobebi. erTi wlis Semdeg, 1989 wlis seqtemberSi ki poloneTma evropul TanamegobrobasTan vaWrobisa da ekonomikuri TanamSromlobis xelSekruleba gaaforma. 7 aRniSnulma xelSekrulebam poloneTisa da evropisTvis saWiro[samarTlebrivi] CarCoebis erToblioba Seqmna, ramac aramarto ekonomikuri urTierTobebis PHARE -s programis safuZvelze Camoyalibebas misca biZgi, aramed ormxrivi politikuri kavSirebic Seqmna. 1989 wels, xelisuflebaSi prodemokratiuli Zalebis mosvlam molaparakebebi kidev ufro daaCqara, rac saboloo jamSi, 1991 wlis 16 dekembers evrokavSirTan asocirebis xelSekrulebis gaformebiT dagvirgvinda. mniSvnelovania xazi gavusvaT, rom 1991 wlis asocirebis xelSekruleba poloneTisTvis evrogaerTianebaSi gawevrianebis upirobo garantia ar gaxldaT. iseve rogorc saqarTvelos, ukrainisa da moldovis SemTxvevaSi, poloneTTan dadebuli es xelSekrulebac ekonomikuri da politikuri TanamSromlobis grZelvadian procesSi mxolod institucionalur CarCoebs adgenda. metic, asocirebis xelSekrulebis gaformebamde, sxvadasxva etapze, rogorc evropulma sabWom, aseve evrokavSiris wevri saxelmwifoebis sagareo saqmeTa ministrebma polonelebs araerTxel Seaxsenes, rom aRniSnuli dokumentis gaformeba evrogaerTianebaSi gawevrianebas gardauvals ver gaxdida. es polonelebisTvis imedgacrueba iyo(iseve rogorc centraluri evropis sxva saxelmwifoebisTvis). regionisadmi evrokavSiris mxridan damokidebulebis sagrZnobi cvlileba mxolod kopenhagenis 1993 wlis samitze dafiqsirda. evropuli sabWos kopenhagenis 7. Kolodziejczyk, Kataryzna(2016).“Poland in the European Union. Ten years of membership”. UNISCI Journal. Nº 40(January 2016); 58 პოლონეთი samitze miRebuli Semajamebeli gadawyvetilebebi asocirebis xelSekrulebis mqone subieqtebisTvis evrokavSirSi gawevrianebis uflebis micemas iTvaliswinebda. 8 swored es gaxlavT momenti, rodesac poloneTisTvis evrokavSirSi gaerTianebis kari gaiRo. evrokavSiris mxridan wamoyenebul gawevrianebisTvis saWiro moTxovnebs ki„kopenhagenis kriteriumebi“ ewoda. aRniSnuli moTxovnebi faqtobrivad sam kriteriumad SeiZleba daiyos: 1) harmonizacia evrokavSiris wesdebasa da standartebTan; 2) evrokavSiris institutebisa da wevri saxlemwifoebis Tanxmoba; 3) adgilobrivi mosaxleobis Tanxmoba, romelic umaRlesi sakanonmdeblo organos an referendumis gziT unda yofiliyo gamoxatuli. 9 oficialurma varSavam,„poloneTis evrogaerTianebaSi gawevrianebasTan dakavSirebiT ganacxadi“ oficialurad 1994 wlis 8 aprils Seitana. poloneTSi sjerodaT, rom yvela oficialuri kriteriumi dakmayofilebuli iyo. 1994 wels polonelebis daaxloebiT 70%-ma evrogaerTianebaSi gawevrianebas dauWira mxari; evropulma sabWom poloneTis gancxadeba(regionis sxva saxelmwifoebis ganacxadebTan erTad) ganixila da 1994 wlis bolosken gawevrianebisTvis saWiro winapirobebis Sesrulebis strategia SeimuSava. strategia xuT mimarTulebas efuZneboda: struqturuli urTierTobebis gaRrmaveba; kanonmdeblobis harmonizacia; savaWro potencialis gafarToeba; TanamSromlobis gaRrmaveba iseT sferoebSi, rogorebicaa energetika, transporti da garemos dacva; da reformebisa da integraciis xelSewyoba. 10 mniSvnelovania xazi gaesvas im garemoebas, rom evrokavSiri im droisTvis ukve gafarToebis procesSi imyofeboda. 1995 wels, gaerTianebaSi SvedeTi da fineTi miiRes, aseve evrokavSirSi oficialurad gawevrianda avstriac. amavdroulad, evrokavSiris mimarT arsebulma optimizmma 1990-ianebSi(poloneTSic da mis sazRvrebs miRmac)„civi omis“ dasrulebis Sedegad apoTeozs miaRwia. aRniSnuli periodi„evro-optimizmis“ epoqadac ki SegviZlia davaxasiaToT. maastrixtis xelSekrulebis ratificireba 1993 wlis bolosTvis gaerTianebis yvela wevrma saxelmwifom moaxdina. faqtobrivad, swored am xelSekrulebiT Seiqmna evrozona da evrokavSirs sagareo urTierTobebis TvalsazrisiT, politikuri ganzomilebebic mieniWa. kopenhagenis sabWom(rogorc ukve aRvniSneT) evrokavSiris kari centraluri da aRmosavleTi evropis saxelmwifoebisTvisac gaaRo. 1995 wlis zafxulSi evrokavSiris Svid wevr saxelmwifoSi„Sengenis SeTanxmebac“ Sevida ZalaSi. 1997 wels ki„amsterdamis SeTanxmeba“ gaformda, romelic miznad evrokavSiris institutebis gaZlierebas isaxavda. 11 8. European Council in Copenhagen 21-22 June 1993. Conclusions of the Presidency. https://www.consilium.europa.eu/me dia/21225/72921.pdf(accessed 15 June 2018); 9. European Commission.“Conditions for membership”. Online at https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/poli cy/conditions-membership_en accessed 15 June 2018; 10. Trzeciak, Sergiusz(2011). Poland’s EU Accession. Routledge, p. 46-47; 11. European Union.“A Europe without frontiers”. https://europa.eu/european-union/about-eu/history/1990-1999_en ac cessed 16 June 2018; 59

პოლონეთი am periodisTvis, evrokavSiris gafarToebis momxreebi aqtiurad uWerdnen mxars postsocialisturi saxelmwifoebis gaerTianebaSi integrirebas. rogorc sergiuJ tJeCiaki aRniSnavs,„gafarToeba SesaZlebeli gaxda mxolod imitom, rom amas germania da gaerTianebuli samefo aqtiurad iTxovdnen.“ poloneTSi ki, evrokavSirSi gawevrianebis mxardaWeram zenits 1994-1995 wlebSi miaRwia, rodesac mosaxleobis daaxloebiT 80% acxadebda Tanxmobas, Tumca 1997 wlisTvis, mxardaWera 60%-amde daeca. 12 gawevrianebis molaparakebebze evropis sabWom poloneTi oficialurad luqsemburgSi, 1997 wlis 12-13 dekembers gamarTul Sexvedraze miiwvia. aRniSnuli molaparakebebi zustad 5 wlis Semdeg,- 2002 wlis 13 dekembers dasrulda. urTierToba samezoblosTan saqarTvelosTvis Sesabamisi politikis Camoyalibebisas Seqmnili dilemebis gadaWrisTvis aucileblad gasaTvaliswinebelia erT-erTi umniSvnelovanesi aspeqti, rasac samezobloSi evrokavSirSi gawevrianebisTvis saWiro mxardaWeris Seqmna da gazrda warmoadgens. am TvalsazrisiT, poloneTisa da centraluri evropis sxva saxelmwifoebisTvis germaniis roli, rogorc ukve aRvniSneT, mniSvnelovani iyo. Tumca am SemTxvevaSi gansakuTrebuli mniSvneloba„viSegradis oTxeuls“ eniWeboda, romelic poloneTis, CexeTis respublikis, slovakeTisa da ungreTisgan Sedgeboda. viSegradis jgufi 1991 wels 4 umTavresi miznis misaRwevad Camoyalibda: 1) centralur evropaSi komunisturi blokis narCenebis ganadgureba; 2) centraluri evropis xalxebs Soris istoriuli mtrobis gadalaxva; 3) socialuri transformaciisa da evrokavSirSi gawevrianebisTvis erToblivi ZalisxmeviT TanamSromloba; 4) imdroindeli mmarTveli elitebis daaxloeba.1 13 swored„viSegradis jgufis“ wevri saxelmwifoebis erToblivi Zalisxmevis Sedegi iyo, rom asocirebis xelSekrulebis winasityvaobaSi oTxive qveynis saboloo miznad evrokavSirSi gawevrianeba iyo moxseniebuli(Tumca es avtomaturi procesi ar yofila). 14 amavdroulad, gasaTvaliswinebelia, rom TanamSromloba mudmiv reJimSi ar mimdinareobda da xSirad araTanmimdevrulic iyo. ase rom, 1994 wlis Semdeg aRniSnul oTx saxelmwifos Soris TanamSromlobis intensivobam iklo, radganac wevri qveynebi evrokavSirTan individualuri ormxrivi molaparakebebis gamarTvaze ufro zrunavdnen. amrigad, regionalur doneze gamarTuli TanamSromloba, romelic„viSegradis jgufis“ saxiT iyo warmodgenili, ufro sawyis etapze iyo mniSvnelovani sanam poloneTi, CexeTis respublika, ungreTi da slovakeTi evrokavSirisgan asocirebis xelSekrulebas miiRebdnen. 12. Trzeciak, Sergiusz. Ibid. P.48-49; 13. Visegard Group.“History of the Visegrad Group.” http://www.visegradgroup.eu/history/history-of-the-visegrad accessed 15 June 2018; 14. Trzeciak, Sergiusz. Ibid p.43; 60 პოლონეთი geopolitikuri konteqst i da bolos, mniSvnelovania geopolitikuri konteqstis gaTvaliswineba, ramac asocirebis xelSekrulebebis mopovebaSi, aseve poloneTisa da centraluri evropis sxva saxelmwifoebis evrokavSirSi gaerTianebis procesSi gadamwyveti elementis roli Seasrula. agreTve sayuradReboa ruseTis mdgomareoba aRniSnul periodSi- gansakuTrebiT ki 1991-1994 wlebSi. koleqtiuri dasavleTisadmi ruseTis damokidebuleba misive Sinagani sisustiT iyo ganpirobebuli. es gansakuTrebiT kargad evrokavSirisa da natos aRmosavleTisaken gafarToebis procesis ganxilvisas ikveTeboda. mTavari gakveTilebi- politika da geopolitika politikurma da geopolitikurma viTarebam, romelSic oficialurma varSavam asocirebis xelSekruleba da gaerTianebaSi gawevrianebis dapireba miiRo, poloneTis warmatebaSi pirdapiri roli iTamaSa. Sesabamisad, poloneTis magaliTis ganxilvisas, qarTvelma maRalCinosnebma aucileblad unda gaiTvaliswinon zemoxsenebuli geopolitikuri gakveTilebi da garemoebebi, radgan maTi nawili SesaZloa ar emTxveodes saqarTvelos amJamindel situacias. amavdroulad, qronologiur mimdinareobasTan erTad, aucileblad gasaTvaliswinebelia or qveyanas Soris arsebuli bunebrivi gansxvavebebic. mosazrebebi da gakveTilebi saqarTvelosTvis • poloneTis geografiuli da demografiuli mdgomareoba mas gansakuTrebiT momxiblav partniorad warmoaCenda evrokavSiris TvalSi. misi farTobi 312,000 kvadratul kilometrs aRematebpda, mosaxleoba ki 38 milion adamians Seadgenda. ekonomikis potenciali ki, 1990-ianebis dasawyisSi, 50-wliani komunisturi mmarTvelobis Semdegac ki, zrdadi iyo. • Tumca, poloneTma, asocirebis xelSekrulebas xeli gaerTianebaSi gawevrinaebasTan dakavSirebiT yovelgvari garantiis miRebis gareSe moawera. xelSekrulebis winasityvaobaSi gaerTianebaSi gawevrianebasTan dakavSirebiT muxlis Camateba ki mxolod„viSegradis jgufis“ wevri saxelmwifoebis erToblivi Zalisxmevis Sedegad moxerxda. • amavdroulad, evropa sakmaod seriozuli cvlilebebisa da gafarToebis procesSi imyofeboda. gansakuTrebuli mniSvneloba 1993 wlis evropuli sabWos kopenhagenis samitma SeiZina. swored kopenhagenSi Camoayalibes evrokavSirSi gawevrianebisTvis saWiro oficialuri kriteriumebis konkretuli CamonaTvali, ramac centralur da aRmosavleT evropis qveynebs gaerTianebis kari gauRo. metic, evrokavSirma konsolidacia da calkeul erTeulad Camoyalibeba swored im periodSi daiwyo. maSin Camoyalibda evrozona da institucionaluri ganviTarebisken swrafvac gaZlierda. • swored am garemoebebma Seuwyo xeli poloneTs, romelmac evrokavSirSi gawevrianebis ganacxadi 1994 wlis aprilSi Seitana, Tumca molaparakebebi mxolod 1997 wels daiwyo. aRniSnul 3-wlian periodSi ki poloneTma 61

პოლონეთი „integraciis erovnuli strategia“ miiRo, romelmac evrokavSirSi gawevrianebis gza gauadvila. • kritikuli reformebis yvela sferoSi(institucionaluri, politikuri, administraciuli, ekonomikuri) gatareba faqtobrivad qveyanaSi arsebuli kanonmdeblobis, aquis communitaire -sTan(evrokavSiris regulaciebisa da wesdebis erToblioba) harmonizaciisTvis gaxda saWiro, raTa evrokavSirs poloneTi Tavis rigebSi mieRo. aRniSnuli reformebis erT-erT yvelaze mniSvnelovan elements decentralizacia warmoadgenda, rac 1997 wlis konstituciaSi gaiwera. • poloneTisa da centraluri evropis sxva saxelmwifoebis evrogaerTianebaSi, natosa da sxva dasavlur struqturebSi gawevrianebas aseve xelsayreli geopolitikuri garemoc uwyobda xels. • saqarTvelosgan gansxvavebiT, poloneTs ar gaaCnda gayinuli konfliqtebisa da teritoriuli mTlianobis problemac. mrgvali magidis formatSi gamarTuli molaparakebebis Sedegad, poloneTSi gamoicvala elita, romelmac sabWoTa jaris poloneTis farglebidan dialogis gziT gayvana droulad da warmatebiT moaxerxa. ukanasknelma SenaerTebma poloneTi 1993 wels datoves. Sejameba da daskvnebi mocemul kvlevaSi, romelic poloneTis gamocdilebis analizs warmoadgens, asocirebis xelSekrulebis miRebasa da briuselidan evrokavSirSi gawevrianebis ganacxadis SetanisTvis mwvane Suqis anTebazea saubari. Sesabamisad, saqarTvelos maRalCinosnebisTvisa da eqspertebisTvis, romelTac surT ixilon saqarTvelo poloneTis adgilas, saintereso unda iyos am kvlevaSi mocemuli informacia. rogorc ukve aRvniSneT, konteqstis TvalsazrisiT, rogorc imdroindeli poloneTi, aseve evropac sakmaod gansxvavebul mdgomareobaSi imyofebodnen. saqarTvelom unda gaiTvaliswinos, rom gasulia 30 weli da, Sesabamisad, Tanamedrove periodSi, ramdenime mniSvnelovani elementi aseve saxecvlili formiTaa warmodgenili. aseve gasaTvaliswinebelia, rom poloneTma gaerTianebaSi gawevrianebasTan dakavSirebiT ganacxadi 1994 wels Seitana, Tumca wevri mxolod 10 wlis Semdeg gaxda- asocirebis xelSekrulebis xelmoweridan 13 wlis Semdeg. amrigad, evrointegraciis gzaze, saqarTvelosTvis gakveTilad SeiZleba moTminebisa da gamZleobis aucilebloba miviCnioT. iseve rogorc dRevandeli saqarTvelosTvis, 1991 wels asocirebis xelSekrulebis xelmoweris Semdegac ki, poloneTis evropuli momavali jer kidev bundovani iyo, Tumca, ra Tqma unda, im periodSi evropa zrdis procesSi imyofeboda. 2004 wels, poloneTis gaerTianebaSi gawevrianebac swored maSindeli„didi afeTqebis“ nawili gaxda, romelmac evrokavSirs 10 axali wevri saxelmwifo Semata. im wlebSi, evropa Camoyalibebul politikur erTeulad gadaiqca, SemoiRo axali valuta- evro(romelic dResdReobiT 19 wevr saxelmwifoSi aris mimoqcevaSi) da 28 wevramde gafarTovda. evrokavSirSi mas Semdeg mxolod xorvatia gawevrianda, ramac 2013 wels, gaerTianebas 29-e wevri Semata. 62 პოლონეთი Tumca gasaTvaliswinebelia, rom mas Semdeg politikuri dinebebi sagrZnoblad Seicvala. 2008 wlis ekonomikurma krizisma mZime dartyma miayena evropas, ramac evrozona 2009-2010 wlebSi krizisul mdgomareobaSi Caagdo. ruseTis xelaxali gaZliereba ki sabWoTa kavSiris yofili respublikebis kremlis gavlenis qveS dabrunebis saSiSroebas zrdis, rac gansakuTrebiT 2008 wlis agvistos omisa da 2014 wlis yirimis aneqsiis Semdeg evropaSi bevrs Trgunavs. 2015 wlis migrantebis krizisma ki evrokavSirSi migrantebisa da sazRvrebis politikasTan dakavSirebiT azrTa sxvadasxvaoba gaaCina. saqme iqamde mivida, rom zogi„Sengenis SeTanxmebasac“ ki eWvqveS ayenebs. evroskeptikosi da populisti politikosebis aRzevebam ki evropelebis rigebSi polarizaciis done kidev ufro gazarda, ramac yvelaze ufro mkafiod„breqsiT“-is saxiT gamovlinda, romlis safuZvelzec gaerTianebuli samefo evrokavSiridan gasvlis molaparakebebs marTavs briuselTan. es yovelive ki evrokavSiris rigi saxelmwifoebis mosaxleobaSi evrogaerTianebisadmi dabali ndobisa da mdore mxardaWeris fonze mimdinareobs. aRniSnuli garemoeba, evrointegraciis TvalsazrisiT, saqarTvelosTvis namdvilad xelisSemSlel pirobas qmnis, rac axal gamowvevebs aucileblad gaaCens. Tumca es ar niSnavs imas, rom saqarTvelom aRebul gzas unda gadauxvios, radgan dasavleT balkaneTis qveynebis magaliTma aCvena, rom evrokavSiris kari jer kidev Riaa axali wevrebisaTvis. Sesabamisad, saqarTvelos evrointegraciis amJamindeli gzisa da strategiis gaazreba ise, rogorc es levan miqelaZis saxelobis fondis mier ganxorcilebul proeqtSia nagulsxmevi, am procesSi udavod win gadadgmul nabijs warmoadgens. 63

საქართველო და ევროკავშირში გაწევრიანების პროცესის სლოვაკეთის გაკვეთილები ევროკავშირის წევრი ქვეყნის მაგალითი ვლადიმირ ბილჩიკი, სლოვაკეთის საგარეო პოლიტიკის ასოციაცია მეცნიერების მაგისტრი ვლადიმირ ბილჩიკი არის სლოვაკეთის საგარეო პოლიტიკის ასოციაციის (SFRA) ევროკავშირის პროგრამის ხელმძღვანელი. მან სვორტმორის კოლეჯში(აშშ) შეისწავლა პოლიტიკური მეცნიერებები და ეკონომიკა, ხოლო ოქსფორდის უნივერსიტეტში(დიდი ბრიტანეთი)- ევროპის პოლიტიკა. ვლადიმირ ბილჩიკი ხელმძღვანელობს სლოვაკეთის საგარეო პოლიტიკის ასოციაციის (SFRA) ევროკავშირის პროგრამას, ასევე ლექციებს კითხულობს ევროპაში ინტეგრაციის და საერთაშორისო ურთიერთობების თემაზე ბრატისლავის კომენიუსის უნივერსიტეტის ხელოვნების ფაკულტეტის პოლიტიკურ მეცნიერებათა განყოფილებაზე. იკვლევდა და აქვეყნებდა ცენტრალური ევროპის ევროკავშირის წევრი ქვეყნების, ევროკავშირის საგარეო და უსაფრთხოების პოლიტიკის, ასევე ევროპის სამეზობლო პოლიტიკის საკითხებს. იგი„ევროპის მომავლის“ ყრილობაზე(20022003 წწ.) იყო სლოვაკეთის მთავრობის წარმომადგენლის მრჩეველი. კვლევებში ძირითადად ყურადღებას ამახვილებს ევროკავშირის წევრ პოსტკომუნისტურ სახელმწიფოებზე, ევროპის საგარეო და უსაფრთხოების პოლიტიკაზე, ასევე ევროკავშირზე ბრექსიტის შემდეგ. სლოვაკეთი ვლადიმირ ბილჩიკი qvemoT warmovadgenT evropis SeTanxmebis xelmoweris Semdeg slovakeTis evrokavSirSi gawevrianebis procesis safuZvlian mimoxilvas. ZiriTadi yuradReba gamaxvilebulia qveynis sawyis mdgomareobaze da im mTavar sakiTxebsa da gakveTilebze, rac evrokavSirSi gawevrianebisaTvis mzadebam da molaparakebebma gvaCvena. bolos ki mocemulia slovakeTis gamocdilebasTan dakavSirebuli garkveuli SeniSvnebi, rac gasaTvaliswinebeli da gamosadegia gafarToebisa da samezoblo politikis dRevandel viTarebaSi. molaparakebebisaTvis saWiroa dro da daJineba pirveli, rac aucilebelia molaparakebebisTvis, aris dro. yofilma Cexoslovakiam e.w. evropul SeTanxmebaze, ufro metad ki, cnobil„asocirebis xelSekrulebaze“ laparaki daiwyo 1990 wels, sul ramdenime TveSi 1989 wlis noembris xaverdovani revoluciidan, rodesac qveyanaSi dasrulda komunisturi mmarTveloba. Cexoslovakiis evropuli SeTanxmeba ZalaSi Sevida 1993 wlamde, anu Cexoslovakiis daSlamde. slovakeTs yofil CexoslovakiasTan evropis SeTanxmebis xelmoweridan 2004 wels evrokavSirSi gawevrianebamde 14 weli dasWirda. miuxedavad imisa, rom slovakeTis gawevrianeba evrokavSirSi TiTqosda SedarebiT swrafi procesi iyo, mis dasrulebas mainc TiTqmis mTeli erTi Taoba mounda. amrigad, evrokavSirSi gasawevrianeblad saWiroa didi dro da yvela saTuo saSinao-politikuri problemis daZleva, radgan iseTi sakiTxebi, rogoric hqonda, magaliTad, slovakeTs, sakmaod arTulebs gawevrianebis mTeli procesis warmatebiT marTvas. axali saxelmwifo meore- saxelmwifos, romelic gamoeyofa ufro farTo gaerTianebas, sWirdeba xelaxali, warmatebuli organizeba. CexeTTan ganSoreba slovakeTisTvis iyo didi gamowveva. es ganapiroba rogorc uflebamonacvle saxelmwifos mier molaparakebebis safuZvelze nakisrma valdebulebebma, ise politikuri, ekonomikuri da administraciuli xasiaTis im ZiriTadma gamowvevebma, rac axali qveynis marTvasTan iyo dakavSirebuli. slovakeTs istoriulad arasdros hqonia damoukidebeli mmarTveloba da amdenad, seriozul gamowvevas warmoadgenda politikuri elitis Camoyalibeba da administraciuli marTvisunarianobis uzrunvelyofa, rom saxelmwifos SeZleboda sajaro momsaxurebis gaweva. 65

სლოვაკეთი mezoblebi da umciresobebi mesame- slovakeTisTvis arsebiTi gamowveva iyo urTierTobebis dalageba uSualo mezoblebTan. CexeTisagan gansxvavebiT, romelTanac problema ar hqonia, rTuli aRmoCnda urTierTobebis mogvareba samxreT mezobelTan, ungreTTan, rac ganpirobebuli iyo samxreT slovakeTSi sakmaod mravalricxovani ungruli umciresobis arsebobiT. ungreTTan urTierTobebis mowesrigebas garkveuli dro dasWirda, raTa im donemde misuliyo, rom evrokavSiris wevr saxelmwifoebs uxerxuloba ar egrZnoT slovakeTTan molaparakebebis dawyebisas. sabolood, slovakeTsa da ungreTs Soris ormxriv xelSekrulebas 1995 wels moewera xeli. xelSekruleba iTvaliswinebda slovakur-ungrul urTierTobebTan dakavSirebul konkretul pirobebs, romlebic ZalaSi ar Sesula manam, sanam slovakeTSi 1990iani wlebis bolos politikuri klimati ar Seicvala. saqme isaa, rom 1994-1998 wlebSi slovaki politikosebis sityva da saqme erTmaneTs ar emTxveoda, miuxedavad imisa, rom isini jer kidev 1993 wels acxadebdnen natosa da evrokavSirSi qveynis gawevrianebis survils. im periodSi slovakeTis koaliciur mTavrobas saTaveSi edga vladimer meCiari. imdroindel problemebs Soris iyo gauxsneli danaSaulebrivi qmedebebi, romlebSic saxelmwifo moxeleebi iyvnen eWvmitanili; weliwadze met xans gagrZelebuli saprezidento xelisuflebis vakuumi, rac saSinao politikaSi instituciur disbalanss iwvevda; aRmasrulebeli xelisufleba, meCiaris xelmZRvanelobiT, ugulebelyofda sakonstitucio sasamarTlos mniSvnelovan gadawyvetilebebs- erTi sityviT, qveynis demokratiuli institutebTan dakavSirebiT didi kiTxvis niSani idga. aqve aRsaniSnavia, rom slovakeTs problema hqonda sajaro cxovrebaSi ungrul umciresobasTan mopyrobisas, rasac ori aspeqti hqonda: erTi- ungruli politikuri Zalebis„meinstrimis“ politikur procesebSi CarTva, rac mxolod 1998 wlis arCevnebis Semdeg gadaiWra, roca ungruli partiebis koaliciebi mTavrobaSi moxvdnen da amis Sedegad Sesustda umciresobasa da umravlesobas Soris arsebuli daZabuloba. meore aspeqti ki iyo umciresobebis enebis gamoyenebis Sesaxeb kanonmdebloba, romelic mxolod 1999 wels miiRes. saSinao politikas gadamwyveti mniSvneloba aqvs evrokavSirSi gawevrianebis Sesaxeb molaparakebebis momzadebis teqnikuri procesidan miRebuli mTavari gakveTili aCvenebs, rom qveynis ekonomikuri ganviTareba ar warmoadgens evrokavSirSi gawevrianebis mTavar moTxovnas. mTavaria politika. ase, magaliTad, evrokomisiis 1997 wlis angariSSi, romelic mogvianebiT luqsemburgis samitze miiRes, slovakeTi, sxva kandidat qveynebTan SedarebiT, mowinave qveynad iyo dasaxelebuli. qveynis winsvlis mTavari niSani iyo Sida politikuri cvlilebebi. 1998 wlis arCevnebis pozitiuri Sedegebi ganapiroba evrokavSirSi wevrobasTan dakavSirebulma farTo politikurma konsensusma, rac ara marto sityviT, aramed saqmiTac gamoixateboda. es konsensusi 66 სლოვაკეთი exeboda rogorc samTavrobo koalicias, ise opoziciur Zalebs slovakeTis parlamentSi. maT 2001 wels Zlieri erToblivi mxardaWeriT miiRes rezolucia, romelic mkafiod gamoxatavda slovakeTis politikur ganzraxvas- gamxdariyo evrokavSiris wevri. Sesabamisad, yvela saSinao-politikuri problema, yvela dava mTavrobasa da opoziciaSi myof partiebs Soris am mizans daeqvemdebara. aseTi iyo evrokavSirSi gawevrianebasTan dakavSirebiT politikuri procesebis marTvis slovakeTis gamocdileba. aranakleb mniSvnelovania evrokavSiris mzadyofna samomavlo gafarToebisTvis uaRresad mniSvnelovania ra viTarebaa Tavad evrokavSirSi. rogorc cnobilia, evrokavSiris gafarToebis sakiTxSi mTavar gadawyvetilebas wevri-saxelmwifoebi iReben. slovakeTis SemTxvevaSi, rodesac saqme gawevrianebas exeboda, saWiro iyo 15 saxelmwifos Tanxmoba, rac ar iyo martivi. Sesabamisad, arc Semdgom wlebSi iqneba martivi 28(27) saxelmwifos SeTanxmeba. postkomunisturi evropis mimarTulebiT gafarToebis Sesaxeb evrokavSiris pozitiuri poziciis Camoyalibebas didi dro dasWirda. postkomunistur evropaSi 1989 wlis xaverdovani revoluciebisa da reJimebis cvlilebebis Semdeg evrokavSiris wevr saxelmwifoebs ar gamoumJRavnebiaT, rom mzad iyvnen TavianT farglebSi sixaruliT mieRoT axali qveynebi. yvelaze mniSvnelovani momenti evropuli sazogadoebebis valdebulebebisa slovakeTis evropuli perspeqtivis konteqstSi, albaT, iyo evropuli sabWos mier 1993 wlis ivnisSi kopenhagenSi gakeTebuli daskvnebi. maSin evropulma sabWom postkomunisturi qveynebis miRebasTan dakavSirebiT mkafio kriteriumebi SeimuSava. 1 es iyo mniSvnelovani, Tumca ara saboloo pasuxi gafarToebis saTuo kiTxvaze. piriqiT, am poziciis xorcSesxmas 8 weliwadi dasWirda da sabolood mxolod 1997 wlis luqsemburgis cnobil samitze Camoyalibda. am samitze postkomunisturi qveynebis pirveli xuTi qveyana da, aseve, kviprosi miiwvies evrokavSirSi gawevrianebis Sesaxeb molaparakebebis dasawyebad. 1997 wels evrokavSirma daiwyo msjeloba, Tu„rodis“ da„rogor“ moxdeboda gafarToeba aRmosavleTiT, Tumca slovakeTisTvis Tavad gawevrianebis SesaZlebloba kvlavac rCeboda mniSvnelovan sakiTxad. amis mizezi iyo luqsemburgis samitze gakeTebuli gancxadeba, rom slovakeTi, politikuri mizezebis gamo, gamoiricxeboda evrokavSirSi gawevrianebis Sesaxeb molaparakebebidan. amrigad, 1990-ian wlebSi slovakeTis evropul perspeqtivasTan dakavSirebiT ori erTmaneTisgan ganuyofeli sakiTxi ganixileboda: gawevriandeboda Tu ara slovakeTi evrokavSirSi da rogor moxdeboda es gawevrianeba. 1990-ian wlebSi postkomunistur evropasTan dakavSirebiT, sul cota, sami mosazreba arsebobda. pirveli-„Cven saerTod ar unda gavfarTovdeT, es nametani iqneba, Cven amas ver gavumklavdebiT. postkomunisturi evropa sruliad gansxvavebuli ram aris, Sesabamisad, maTi CvenTan Serwyma SeuZlebeli iqneba“. meore-„modi, davuSvaT ufro SezRuduli gafarToeba, rogorc Sinaarsis, ise ricxovnobis TvalsazrisiT“. am mosazrebas mxars uWerdnen germaniis kancleri 1. https://www.consilium.europa.eu/media/21225/72921.pdf; 67

სლოვაკეთი koli da safrangeTis prezidenti miterani. maTi gzavnili ase JRerda:„modi, miviRoT viSegradis jgufis qveynebi da mivceT maT SezRuduli sityvis ufleba evrokavSiris sakiTxebTan dakavSirebiT. ar gavuxsnaT maT saerTo bazris mgrZnobiare segmentebi da srulad ar gavxsnaT muSaxelis bazari“. aseTi iyo am nawilobrivi gafarToebis Sesaxeb mosazreba, romelic garkveuli drois ganmavlobaSi evrokavSiris liderebis ritorikis nawils warmoadgenda. mesame mosazreba mxolod 1997 wlisTvis Camoyalibda, rodesac evrokavSiris samitze gadawyda es sakiTxi da arsebiTad ganisazRvra evrokavSiris gafarToebis politikis bedi. aqve aRsaniSnavia, rom es politika gulisxmobda„insaiderebis“ TamaSis wesebs, romlebic„autsaiderebs“ unda SeesrulebinaT. am procesma SesaZlebloba misca slovakeTs, dasweoda Tavis postkomunistur mezoblebs 1990-iani wlebis dasasruls. evrokavSirs 1990-iani wlebidan moyolebuli dRemde aqvs kidev erTi problema: gafarToebis garda, evrokavSirs uwevs sakuTari yoveldRiuri saqmianobis marTva da sul ufro metad aRelvebs evropuli integraciis gaRrmaveba. 1990-ian wlebSi slovakeTs hqonda sakuTari poziciis gaRrmavebis SedarebiT warumatebeli mcdeloba, rodesac evrokavSiris wevrma qveynebma xeli moaweres amsterdamis xelSekrulebas da romliTac evrokavSiris mmarTvelobaSi mxolod kosmetikuri cvlilebebi Sevida. magram nicis samitze, evrokavSiris istoriaSi yvelaze xangrZlivi molaparakebebis Sedegad, xeli moewera xelSekrulebas, romelmac evrokavSirSi gza gauxsna 12 saxelmwifos instituciur integracias. rodesac gafarToebazea saubari, evrokavSiris winaSe dgeba gamowveva, romelic xSirad ar axsovT- es aris e.w. kopenhagenis bolo kriteriumi, romlis Tanaxmadac, gafarToebam xeli ar unda SeuSalos evrokavSirs sakuTar saqmianobaSi. zogjer evrokavSirs ganmcxadeblebTan da mezoblebTan Ria urTierTobisas aviwydeba kidec es garemoeba, Tumca misi mniSvneloba yovelTvis angariSgasawevia. mzad iyaviT molaparakebebis teqnikur aspeqtebSi CasarTavad kvlavac unda aRiniSnos, rom politikuri procesis xarisxi arsebiTi winapiroba iyo, erTi mxriv, slovakeTisa da, meore mxriv, evrokavSiris wevr-saxelmwifoebsa da institutebs Soris molaparakebebis dasawyebad. TumcaRa, rodesac es ori mxare erTad dajda da daiwyo realuri molaparakebebi evrokavSiris kanonmdeblobis, misi calkeuli Tavebis Sesaxeb, warmateba damokidebuli iyo Tavad slovakeTsa da evrokavSirSi mimdinare teqnikur molaparakebebze. garkveulwilad molaparakebebisTvis ufro meti mniSvneloba hqonda efeqtianobas, vidre legitimacias. slovakeTis gamocdilebidan cxadad Cans, rom am procesSi dominirebda aRmasrulebel StoSi koncentrirebuli biurokratiuli elementebi da ara- mTlianad xelisufleba. es elementebi sagareo saqmeTa saministroSi iyo Tavmoyrili da warmoadgenda mcire gunds, romelsac mTavari momlaparakebeli xelmZRvanelobda. igi imavdroulad iyo gawevrianebis sakiTxebze mTavari koordinatori mTavrobaSi, xolo mis gunds drodadro uerTdebodnen da masTan TanamSromlobdnen sxva saministroebis warmomadgenlebi. rac ufro qmediTunariania am jgufis Semadgenloba, miT ufro kargad Sesruldeba evrokavSiris 68 სლოვაკეთი kanonmdeblobis gadmoRebis mzadyofnasTan dakavSirebuli teqnikuri mxare. swored ase moxerxda, rom sam weliwadSi dasrulebuliyo evrokavSirSi gawevrianebasTan dakavSirebuli molaparakebebi da swored es aris slovakeTisgan miRebuli martivi gakveTili. evrokavSirTan teqnikuri molaparakebebi mosawyeni saqmea da miuxedavad imisa, rom arsebobs mTavari momlaparakebeli, xSirad molaparakebebSi misi Zalaufleba mcirea. ras Seexeba es molaparakebebi? es molaparakebebi Seexeba qveynis mzadyofnas, miiRos evrokavSiris wesebi da normebi rac SeiZleba swrafad, ise, rom naklebad mtkivneuli iyos rogorc Tavad evrokavSirisTvis, ise ganmcxadebeli qveynis sazogadoebisa da struqturebisTvis. slovakeTis SemTxvevaSi warmatebis sazomi iyo qveynis mzadyofna, daexura birTvuli eleqtrosadguri Jaslovské Bohunice . slovakeTs aseve unda eCvenebina, rom mzad iyo evrokavSiris kanonmdeblobasTan Tavsebadi kanonebis misaRebad, romelic dReisaTvis 80 aTas gverds moicavs. amJamad slovakeTi aris evrokavSiris wevri, Tumca kvlavac uwevs garkveuli valdebulebebis Sesruleba, rasac aqtiurad adevneben Tvalyurs evrokomisia da evrokavSiris wevri saxelmwifoebi. slovakeTma saqmes kargad gaarTva Tavi. evrokavSirSi gawevrianebidan erTi wlis Semdeg evrosasamarTlos arc erTi saqmiswarmoeba ar exeboda slovakeTis valdebulebebis arSesrulebas. miuxedavad imisa, rom am procesSi teqnikurad cota adamiani monawileobda, igi didi wnexis qveS amyofebda samTavrobo struqturebsa da, zogadad, farTo sazogadoebas. slovakeTma yvelafers warmatebiT gaarTva Tavi. aspirant partniorebTan TanamSromloba kidev ori mniSvnelovani gakveTili, miRebuli evrokavSirSi warmatebuli gawevrianebis teqnikuri sakiTxebis mogvarebisas: erTi- slovakeTi molaparakebis magidas gvian SeuerTda da mas enobrivad axlo mdgomi CexeTis respublika daexmara evrokavSiris kanonebis sakuTari TargmanebiT, ramac SesaZlebeli gaxada slovakur enazec maleve momzadebuliyo Sesabamisi teqstebi. meore- viSegradis formatSi konsultaciebi Zalian sasargeblo gamodga rogorc politikuri, ise konkretuli politikuri koniunqturis TvalsazrisiT. slovakeTi viSegradis sxva qveynebTan erTad moxvda jgufSi, rasac hqonda iseTi praqtikuli miznebi, rogoric iyo momavalSi bevrad ufro kompaqturi Sengenis sivrcis Camoyalibeba da sxva teqnikuri aspeqtebis mogvareba. es sakiTxebi Cexebs, polonelebsa da ungrelebs Soris jer kidev 1998 wels dawyebuli molaparakebebis dros ganixileboda. amgvarad, slovakeTis es gamocdilebac- regionSi mezoblebisa da partniorobis maqsimalurad gamoyeneba- mniSvnelovani gakveTilia momavali gafarToebisa da asocirebis procesisaTvis. sazogadoebis mobilizeba da bolos, aucilebelia sazogadoebis darwmuneba. am mxriv, slovakeTis liderebs martivi amocana hqondaT. 2003 wlis referendumSi, romelSic eleqtoratis 52%-ma miiRo monawileoba, 93%-ma mxari dauWira qveynis evrokavSirSi 69

სლოვაკეთი gawevrianebas. am gziT mTavrobam da qveyanam evrokavSirSi integraciis ganxorcielebis Zlieri legitimacia miiRes. vin awarmoebs molaparakebebs da vin iRebs gadawyvetilebebs evrokavSirSi? axla ganvixiloT molaparakebis ra teqnikuri aspeqtebi aqvs evrokavSirs. erT-erTi mTavari gakveTili ukavSirdeba evrokomisias. rodesac saqme evrokavSirSi gawevrianebas exeba, evrokomisias zogjer wevri-saxelmwifoebi TiTqos gverds uvlian. miuxedavad amisa, evrokavSiri Zalian did rols asrulebs: mas aqvs mniSvnelovani damakavSirebeli funqcia wevr saxelmwifoebsa da„autsaiderebs“, Cvens SemTxvevaSi- slovakeTsa da kandidat qveynebs, Soris. igi aseve aris Suamavali, SeiZleba iyos megobaric da kritikosic, vinaidan komisiis interesebSia evrokavSiris gafarToebis warmatebiT ganxorcieleba. garkveuli gagebiT, komisia gafarToebis procesSi mTavari warmmarTveli Zalaa. aseve mniSvnelovania, rom slovakeTSi regularulad qmnidnen evrokavSirSi gawevrianebis gzaze qveynis winsvlis Sesaxeb angariSebs. meore gakveTili gvaswavlis, rom gawevrianebis Sesaxeb molaparakebebi warmoebs wevr saxelmwifoebTan. slovakeTis SemTxvevaSi wevrma saxelmwifoebma sami tipis sakiTxebi daayenes: erTi- konkretul wevr qveynebSi maRali politikuri mniSvnelobis sakiTxebis win wamoweva. amis magaliTia avstriis mier molaparakebis dRis wesrigSi slovakeTSi atomuri eleqtrosadguris daxurvis sakiTxis sistematurad wamoWra. sxva magaliTia konkurenciis politikis sakiTxi. slovakeTisaTvis Zalian mniSvnelovan Temad iqca bratislavasTan axlos mdebare„folksvagenis“ qarxnis subsidireba. espaneTi ramdenime kviris ganmavlobaSi blokavda slovakeTs, rom daxuruliyo konkurenciis politikis Sesaxeb Tavi, radgan eSinoda amas uaryofiTad ar emoqmeda espaneTSi„seatis“ saavtomobilo qarxanaze. amrigad, calkeuli wevri qveynebisTvis arsebobs politikuri mniSvnelobis garkveuli Temebi, romlebic gasaTvaliswinebelia da amaSi evrokomisiam SeiZleba mokavSiris roli Seasrulos. meore- arsebobs horizontaluri sakiTxebi. am mxriv slovakeTs molaparakebebSi didi Zala ar hqonia, vinaidan es„horizontaluri sakiTxebi“ evrokavSiris bevri qveynisaTvisaa mgrZnobiare. saubaria e.w. oTx Tavisuflebaze da maT Soris yvelaze mgrZnobiare Temaa adamianebis gadaadgileba(kapitalisa da saqonlis gadaadgilebis Tavisufleba yvelaze naklebad problemuria). slovakeTs mouwia daTanxmebuliyo wevr saxelmwifoebs Soris miRweul pozicias, romelic gulisxmobda gawevrianebidan eqvsi wlis ganmavlobaSi evrokavSiris samuSao bazris Caketvas, rac erToblivad gakontroldeboda wevri saxelmwifoebisa da evrokomisiis mxridan. mesame Tema exeba finansebs. es is sakiTxia, romlis drosac molaparakebebis sivrce gansazRvrulia evrokavSiris mier mocemuli CarCos farglebSi. 70 სლოვაკეთი slovakeTis SemTxvevaSi es iyo 1999 wlis sabiujeto SeTanxmeba, romelic 20002006 wlebis periods moicavda. es iyo e.w. berlinis Weri, romelmac gaxsna slovakeTsa da sxva wevr qveynebs Soris molaparakebis SesaZlebloba. rogorc gairkva, kandidatma qveynebma ver SeZles molaparakebebis erTiani frontis Camoyalibeba. maT, mocemuli SezRudvebis farglebSi, cal-calke mouwiaT evrokavSiris wevr saxelmwifoebTan molaparakebebis warmoeba. saerTo jamSi ki, am molaparakebebis sivrce iyo patara. sabolood, evrokavSiris wevri qveynebi da evroparlamenti unda daTanxmdnen konkretuli qveynis gawevrianebas. slovakeTma warmatebiT SeZlo am miznis lobireba da evrokavSiris SigniT megobrebis moZieba. es ZiriTadad ganpirobebuli iyo 1998 wlis Semdgom viSegradis qveynebis politikuri mxardaWeriT, romlebsac aseve surdaT evrokavSirSi gawevrianeba, da, agreTve, gawevrianebis wina periodSi warmatebiT Catarebuli samuSaoebiT. slovakeTma aseve SeimuSava sagareo komunikaciebis strategia, raTa ufro didi mxardaWera mieRo evrokavSirSi gawevrianebisTvis. xsenebuli strategiis biujeti 2002 wlisTvis Seadgenda 1 milion evros da miznad isaxavda slovakeTis„qeisis“ advokatirebas evrokavSiris wevr qveynebSi sajaro konferenciebis, kulturuli da sxva RonisZiebebis meSveobiT. es yvelaferi mimarTuli iyo evrokavSiris 15 wevri qveynis gavlenian aqtorebsa da mediaze. aRmosavleT evropis zogierT sxva qveyanas am mxriv garkveuli sirTuleebi Seeqmna da maTTan dakavSirebiT evroparlamentSi konkretuli sakiTxebic ki wamoiWra. Sesabamisad, es gasaTvaliswinebeli sakiTxia, rodesac saqme midis evrokavSirTan mierTebis xelSekrulebis ratifikaciamde. ratifikacia ki warmatebuli iqneba im SemTxvevaSi, Tu gyavs megobrebi evrokavSiris wevr saxelmwifosa da evroparlamentSi. Sesabamisad, gare komunikaciis mudmivi strategia da pirdapiri CarTuloba eqspertebTan, politikur aqtorebTan da adgilobriv dainteresebul pirebTan evrokavSiris wevr qveynebSi, mniSvnelovani nawilia nebismieri warmatebuli gare komunikaciis kampaniisa. saqarTvelo da slovakeTis SezRudvebi- rogoria gamocdileba bolos warmovadgenT ramdenime mosazrebas im SezRudvebTan dakavSirebiT, romlebic Sexvdeba saqarTvelos slovakeTis magaliTis gaziarebisas. pirveli, yoveli qveyana awarmoebs molaparakebebs sakuTari damsaxurebisa da problemebis gaTvaliswinebiT. amitom slovakeTis gamocdileba ver gameordeba, Tumca aris aspeqtebi, romlebic SesaZloa sxvebisTvisac iyos saintereso. slovakeTs hqonda saxelmwifoebriobis specifikuri problema, romelic Cexoslovakiidan mSvidobiani da swrafi gamoyofiT gadaiWra, samomavlod qveynis statusze yovelgvari SesaZlo uaryofiTi gavlenis gareSe. aqve xazgasmiT unda aRiniSnos, rom gafarToebis Sesaxeb molaparakebebis yoveli raundi gansxvavebulia. ase, magaliTad, Tavis droze, 1995 wels, avstriis, SvedeTisa da fineTis gawevrianebiT miRebuli gamocdileba raRac TvalsazrisiT sasargeblo iyo, Tumca didad ara, radgan evropul TanamegobrobasTan integraciis done maT gawevrianebamde Cvenze gacilebiT maRali hqondaT. 71

სლოვაკეთი rodesac saqme exeba momaval gafarToebas an aRmosavleT partniorobis qveynebis ufro metad asocirebas evrokavSirTan, gasaTvaliswinebelia civi omis Semdgomi erTgvari„daRliloba“ da is, rom evrokavSirsa da„autsaiderebs“ Soris sivrce sul ufro izrdeba. marTalia, dRes evrokavSirSi 10 postkomunisturi qveyanaa, civi omi damTavrebulia da evrokavSiri(jer kidev) warmoadgens axal saTamaSo moedans 28 moTamaSiT, 15-is nacvlad, sadac TiToeuls, maT Soris slovakeTs, evropuli sabWos magidasTan Tavisi sityva eTqmis, magram, amavdroulad, evrokavSiri rCeba„moZrav miznad“ da amitom sivrce„autsaiderebsa“ da „insaiderebs“ Soris ufro da ufro izrdeba. miuxedavad yvelafrisa, evropuli sabWos sofiaSi gamarTuli Sexvedris Semdeg evrokavSiri ufro metad aris mzad momaval dekadaSi gasafarToeblad, vidre odesme yofila Tavis rigebSi xorvatiis miRebis Semdeg. Semdgom evropul komisias SeuZlia rekomendacia gauwios wevrobis romelime kandidat qveyanas dasavleT balkaneTidan. amJamad 2004 wlis masStabis gafarToeba mosalodneli ar aris, radgan mniSvnelovnad gansxvavebulia calkeuli wevri qveynebis mzadyofna, Tumca swored aq eZlevaT saqarTvelos msgavs qveynebs Sansi, daasabuTon seriozuli evropuli perspeqtivis ambicia. yvelaze martivi scenari iqneboda aRmosavleT partniorobis qveynisTvis kandidatis statusis miniWeba. amis SesaZlebloba amJamad Zalze mcirea, vinaidan arc evrokavSirs aqvs gafarToebis survili da arc aRmosavleT partniorobis qveynebi arian amisTvis mzad. amas emateba ruseTis rolis gaZliereba evrokavSiris samezobloSi. evrokavSiris mxridan gafarToebis dabali politikuri nebis, aseve aRmosavleT partniorobis qveynebis mzadyofnis donisa Tu ruseTis mzardi rolis gamo evrokavSiri samezobloSi aRmosavleT partniorobis qveynebTan urTierTobas, garda sakuTari kanonmdeblobisa da normebis transpoziciisa, sul ufro metad ganixilavs geopolitikis kuTxiT. 2 mokled, evrokavSiri ar aris Tavis samezobloSi erTaderTi da, miT umetes, yvelaze mniSvnelovani moTamaSe. Tu es strategiuli konteqsti ar Seicvleba, saqarTvelosTvis saukeTeso gamosavlad darCeba saSinao reformebis warmatebiT ganxorcieleba, partniorebTan da megobrebTan aliansebis Seqmna da ufro metad damajerebeli evropuli perspeqtivisken nabij-nabij siaruli. aliansebze saubrisas, pirvel rigSi, igulisxmeba aRmosavleT partniorobis sxva qveynebTan(ukraina, moldova) da aseve dasavleT balkaneTs saxelmwifoebTan kavSiri da am ukanasknelTa gamocdilebidan gakveTilebis miReba. aseve mniSvnelovania urTierTobebis ganviTareba evropaSi yvela im relevantur politikur ZalasTan, romlebic ufro uWeren mxars aRmosavleT partniorobis qveynebis evropul perspeqtivas. erTi sityviT, aucilebelia evrokavSiris wevr saxelmwifoebTan da institutebTan aqtiuri diplomatia. arsebiTi mniSvneloba aqvs evroparlamentarebTan, axlad arCeul komisrebTan da axlad aRmocenebul proevropul poli2. ix .: Global Strategy of 2016; 72 სლოვაკეთი tikur ZalebTan(rogorebicaa En Marche - safrangeTSi, Ciudadanos- espaneTSi) aqtiur CarTulobasa da komunikacias. Tuki rame SeuZlia saqarTvelos iswavlos slovakeTisgan, es aris, pirvel rigSi, Sida mzadyofna, evropeli mokavSireebisa da kavSirebis ganmtkiceba da damajerebeli warmatebebi reformebis gatarebisas, vidre iseTi formaluri da usafuZvlo svla, rogoricaa ganacxadi evrokavSirSi gawevrianebaze. 73

მონტენეგრო ევროკავშირთან ინტეგრაციის პროცესში ევროკავშირის კანდიდატი ქვეყნის მაგალითი მომჩილო რადულოვიჩი, ევროპული მოძრაობა მონტენეგროში მომჩილო რადულოვიჩი არის მონტენეგროს ევროპული მოძრაობის პრეზიდენტი. იგი იყო მონტენეგროში ეუთოს ელჩის მრჩეველი და მუშაობდა პოლიტიკის და მედიის ანალიტიკოსი. მომჩილო რადულოვიჩი ასევე იყო საერთაშორისო კონსულტანტი ევროკავშირში ინტეგრაციის, დასავლეთ ბალკანეთის პოლიტიკისა და ეკონომიკის, მედიის, განათლების, კანონის უზენაესობის, საჯარო ადმინისტრირების რეფორმისა და უსაფრთხოების საკითხებში. იგი არის დასავლეთ ბალკანეთის ქვეყნების ევროპაში ინტეგრაციის რეგიონული ყრილობის კოორდინატორი. მომჩილო რადულოვიჩს აქვს ბელგრადის უნივერსიტეტის ბაკალავრის ხარისხი და გრაცის უნივერსიტეტისა (ავსტრია) და საჯარო ადმინისტრირების ევროპული ინსტიტუტის(EIPA, ლუქსემბურგი) ევროპული ინტეგრაციისა და რეგიონალიზმის მაგისტრის ხარისხი. იგი კითხულობდა ლექციებს და მოხსენებებს არაერთ ადგილობრივ და საერთაშორისო საგანმანათლებლო პროგრამაში, სემინარზე, კონფერენციასა და მრგვალი მაგიდის შეხვედრაზე. არის ევროპული ინტეგრაციის, უსაფრთხოების, საჯარო ადმინისტრაციის რეფორმების, ადამიანის უფლებების, განათლების, შესაძლებლობების განვითარებისა და პროფესიული განათლების თემებზე დაწერილი სხვადასხვა პუბლიკაციის რედაქტორი და/ან ავტორი. 74 მონტენეგრო მომჩილო რადულოვიჩი montenegros evrokavSirTan integracia zogadi informacia da winapiroba montenegro dRes, damoukideblobis aRdgenidan 11 wlis Semdeg, aris stabiluri, balkanuri qveyana, saparlamento warmomadgenlobiTi demokratiuli respublikis instituciuri sistemiT. konstituciiT montenegro ganisazRvreba, rogorc civiluri, demokratiuli, ekologiuri da socialuri samarTlis mqone saxelmwifo, romelic efuZneba kanonis uzenaesobis princips da pativs scems erovnul, religiur Tu sxva umciresobebs. 1991 wels iugoslaviis socialisturi federaciuli respublikis daSlis Semdeg montenegro serbeTTan araTanabar partniorul mdgomareobaSi 2006 wlis 3 ivnisamde darCa- am dRes ki, 2006 wlis 21 maiss damoukideblobis sakiTxze Catarebuli referendumis safuZvelze oficialurad gamocxadda montenegros damoukidebloba. referendumSi moqalaqeebis 55,5 procentma xma misca damoukideblobas da amiT daadastura balkaneTSi axali damoukidebeli saxelmwifos Seqmna. montenegroSi Catarebuli referendumi erTaderTi SemTxveva iyo, rodesac evrokavSirma droulad gamoxata reaqcia, gansxvavebiT 1990-ian wlebSi yofil iugoslaviaSi arsebuli krizisisgan. miuxedavad imisa, rom evrokavSiris institutebma damoukideblobis statusis mosapoveblad demokratiulobis TvalsazrisiT sadavo da precedentuli 55-procentiani unikaluri barieri daaweses, montenegroSi Catarebuli referendumi is SemTxveva iyo, roca evrokavSirma dadebiTi roli iTamaSa dasavleT balkaneTis qveynebSi Suamavlobisa da krizisis marTvis TvalsazrisiT. amgvarad montenegro gaxda erTaderTi magaliTi, roca balkaneTSi axali saxelmwifo omisa da agresiis gareSe Seiqmna. montenegrom aseve mniSvnelovan warmatebas miaRwia, rogorc regionuli stabilurobisa da ucxouri da evropuli politikis moTamaSem. am droidan moyolebuli dRemde montenegro, evropuli politikisTvis pirquSi balkanuri politikuri landSaftis fonze, miCneulia„imedis koncxad“, rac daexmara mas evropuli da evroatlantikuri mimarTulebiT svlaSi. 75

მონტენეგრო „imedis koncxis“ Seneba(montenegros evrokavSirTan integraciis kalendari 2006-2018 ww.) montenegros mTavrobam da parlamentma referendumis CatarebisTanave xazi gausves aRebul valdebulebas da 2006 wlis 12 ivniss yovlismomcveli diplomatiuri urTierToba damyarda montenegrosa da evrokavSirs Soris. es gulisxmobda diplomatiuri urTierTobebis damyarebas evrokavSiris TiToeul wevr qveyanasTanac. rac Seexeba urTierTobebs sxva saerTaSoriso struqturebTan, montenegro 2006 wlis ivnisSi gaxda gaeros 192-e wevri, damoukideblobis pirvelive welma montenegros aseve moutana euTos, msoflio bankis, saerTaSoriso savaluto fondis, evropis sabWos, partnioroba mSvidobisaTvis da mravali sxva saerTaSoriso organizaciis, institutisa da struqturis wevroba. evrokavSiris mxridan reagirebac iyo myisieri da Sesabamisi da 2006 wlis 24 ivliss evrokavSiris sabWos ministrebma miiRes gadawyvetileba montenegrosTan gaegrZelebinaT molaparakebebi„stabilizaciisa da asociaciis xelSekrulebis” ( SAA ) Taobaze 1 . montenegrosTan dakavSirebuli pirveli wliuri progresangariSi 2006 wlis 8 noembers gamoica, xolo„montenegrosTan evropis partniorobis principebis, prioritetebisa da pirobebis Sesaxeb sabWos gadawyvetileba“ 2007 wlis 22 ianvars gasajarovda. 2 amasobaSi, 2007 wlis 15 oqtombers, luqsemburgSi moewera xeli montenegrosa da evrokavSirs Soris stabilizaciisa da asociaciis xelSekrulebas. montenegrosTan diplomatiuri urTierTobebi gaZlierda- podgoricaSi 2007 wlis 1 noembers, damoukideblobis gamocxadebidan sul raRac oTxi Tvis Tavze, evrokomisiis delegacia gaixsna. Semdeg, 2007 wlis 13 noembers, montenegros parlamentma„stabilizaciisa da asociaciis xelSekrulebis“( SAA ), Sualeduri SeTanxmebis, aseve vizaliberalizaciasa da readmisiaze SeTanxmebebis ratificireba moaxdina. yvela am dokumentis ratificireba warmoadgenda evrokavSiris institutebis mxridan Semdgomi pozitiuri gadawyvetilebebis Taobaze micemul calmxriv winapirobas. evrokavSirma es pozitiuri gadawyvetilebebi Zalian swrafad aqcia realobad. Sualedurma SeTanxmebam vaWrobasa da vaWrobasTan dakavSirebul sakiTxebze saSualeba misca montenegros ukve 2008 wlis 1 ianvrisTvis moepovebina evrokavSiris prioritetuli savaWro statusis qonis ufleba. imave dRes ZalaSi Sevida SeTanxmeba vizaliberalizaciisa da readmisiis Sesaxeb. pirveli, rac vizaliberalizaciasTan dakavSirebiT gamoCnda, iyo im sargeblis pirdapiri niSnebi, rasac montenegros moqalaqeebi miiRebdnen- maTTvis vizis miRebis procesi mniSvnelovnad Semokldeboda da gamartivdeboda. 1. evrokavSiris sabWos presrelizi, dok. 11556/06, Presse 216, sabWos 2746-e sxdoma, briuseli, 2006 wlis 24 ivlisi. ix: http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_Data/docs/pressdata/en/jha/90655.pdf; 2. sabWos 2007 wlis 22 ianvris gadawyvetileba 2007/49/ EC montenegrosTan evropis partniorobis principebis, prioritetebisa da pirobebis Sesaxeb, oficialuri Jurnali L 20, 2007 wlis 27 ianvari; 76 მონტენეგრო marTalia,„gafarToebiT gadaRla“ modebuli iyo evrokavSiris institutebsa da mis wevr qveynebs, magram montenegros xelmZRvanelobam mainc gadawyvita evrokavSiris wevrobaze ganacxadi Seetana 2008 wlis 15 dekembers, safrangeTis evrokavSiris Tavmjdomareobis periodSi, miuxedavad imisa, rom safrangeTs evrokavSiris gafarToebis politika dRis wesrigSi wina planze wamoweuli ar hqonia. montenegroelebis Seupovarma mondomebam mniSvnelovani diplomatiuri warmateba moutana qveyanas da wardgenili ganacxadic pozitiur niadagze moxvda, miuxedavad evrokavSirisa Tu regionuli aqtorebis mxridan wamosuli mravalricxovani zegavlenisa. wevrobisken mimarTuli gabeduli qmedebiT montenegrom formalurad wamyvani pozicia daikava dasavleT balkaneTis sxva potenciur kandidat qveynebs Soris da mas Semdeg ar dauTmia es wamyvani adgili evrokavSirTan integraciis procesSi. dadebiTma pasuxma didxans ar daayovna- 2009 wlis 23 aprils movida evrokavSiris sabWos gadawyvetileba, romlis mixedviTac komisias eTxova, moemzadebina mosazreba montenegros evrokavSirSi wevrobis ganacxadTan dakavSirebiT. am mizniT 2009 wlis 22 ivliss evrokomisiis kiTxvari gaegzavna montenegros mTavrobas. samTavrebo struqturebs pasuxi unda gaecaT 3,000-ze met kiTxvaze da es procesi 2010 wlis meore kvartalamde gagrZelda. aq mTavrobam da premier-ministrma dauSves Secdoma- samoqalaqo seqtori procesis am nawilSi ar CarTes da Sedegad kiTxvebze pasuxebi naklebad damakmayofilebeli gamovida. amis gamo evrokomisiisgan TiTqmis 700 damatebiTi kiTxva miiRes. miuxedavad imisa, rom procesis saboloo Sedegi warmatebuli iyo, am yvelaferma Seasusta evrokavSirTan integraciis procesSi sajaro institutebsa da samoqalaqo seqtors Soris TanamSromloba. amasobaSi, 2009 wlis 30 noembers montenegros evrokavSirTan integraciis Zalisxmevis axali etapi daiwyo, ris Sedegadac evropis sabWom montenegros moqalaqeebisTvis 2010 wlis ianvridan uvizo reJimi aamoqmeda. amas Tan axlda „stabilizaciisa da asociaciis xelSekrulebis”( SAA ) ZalaSi Sesvla da Semdgom, rekordulad mokle xanSi, 2010 wlis 1 maiss- wevri qveynebis mxridan misi ratifikacia. bolos, evrokavSirTan integraciis fazis daskvniT nawilSi, 2010 wlis 9 noembers, evrokomisiam gamoaqveyna dadebiTi mosazreba montenegros evrokavSirSi gawevrianebis ganacxadTan dakavSirebiT. am rekomendaciis safuZvelze, 2010 wlis 17 dekembers evrokomisiam montenegros oficialurad mianiWa evrokavSiris kandidati qveynis statusi. 77

მონტენეგრო marTalia, es mTavrobisTvis mniSvnelovan miRwevas warmoadgenda, magram montenegrosTan molaparakebebis dawyebis TariRi damokidebuli iyo montenegros mxridan mTeli rigi damatebiTi moTxovnebis Sesrulebaze. moTxovnebi gulisxmobda kanonis uzenaesobis gaZlierebas yvela sferoSi, maT Soris, qveynis socialur, politikur da ekonomikur cxovrebaSi korufciasTan da organizebul danaSaulTan ufro efeqtian brZolas, sasamarTlo sistemis politizirebis Semcirebas, dasaqmebis politikaSi mikerZoebuli midgomisa da sazogadoebriv mediasaSualebebze Zlieri politikuri zewolis aRmofxvras, aseve privatizaciis procesis gamWvirvalobis uzrunvelyofas. aRniSnul sferoebSi montenegros miRwevebis pirveli dadebiTi Sefaseba 2011 wlis 12 oqtombers gakeTda, rodesac evrokomisiam gafarToebis strategiasTan da 2011-2012 wlebis mTavar gamowvevebTan erTad pirveli progresangariSi warmoadgina, sadac rekomendebuli iyo gawevrianebis Taobaze montenegrosTan molaparakebebis dawyeba. amis Semdeg, 2011 wlis 9 dekembers, evropis sabWo miesalma montenegros mier miRweuli progresis Sesaxeb komisiis Sefasebas. mosalodneli molaparakebebisTvis mosamzadeblad 2011 wlis 29 dekembers montenegros mTavrobam evrokavSiris wevrobis Temaze mTavari momlaparakebeli daniSna. amas mohyva 2012 wlis 2 Tebervlis gadawyvetileba evrokavSirSi montenegros wevrobisTvis molaparakebebis struqturis Seqmnis Taobaze. am droidan moyolebuli evrokavSirsa da montenegros Soris molaparakebebis dawyebasTan dakavSirebuli procesi gacilebiT efeqtianad warimarTa. 2012 wlis 23 maiss evropis sabWom gamoaqveyna progresangariSi montenegros Sesaxeb da rekomendaciebiT mimarTa wevr qveynebs, wevrobasTan dakavSirebuli molaparakebebi 2012 wlis ivnisSi daewyoT. amis Semdeg, 2012 wlis 26 ivniss, luqsemburgSi gamarTul Sexvedraze evrokavSiris sagareo da evropul saqmeTa ministrebma miiRes gadawyvetileba, rom evrokavSirsa da montenegros Soris wevrobis Sesaxeb molaparakebebi daewyoT. molaparakebebis mimdinareoba wevrobis Taobaze molaparakebebi oficialurad 2012 wlis 29 ivniss briuselSi gamarTul mTavrobaTaSoris konferenciaze daiwyo, sxvadasxva Tavebisa da RonisZiebebis gaxsna da daxurva ki moxda molaparekebebis procesis teqnikuri da politikuri garemoebebis Sesabamisad, rogorc evrokavSirSi, ise montenegroSi. Tavi 25: mecniereba da kvleva oficialurad gaixsna da Semdgom droebiT daixura 2012 wlis 18 dekembers. 3 3. yvela Tavi„droebiT“ daxurulad iwodeba molaparakebebis saboloo daxurvamde da maTi xelaxla gaxsna SesaZlebelia molaparakebebis nebismier fazaSi, Tu evrokavSiris zogierTi instituti an konkretuli wevri qveynebi ganacxadeben, rom mocemuli Tavis mixedviT situacia molaparakebaSi CarTul qveyanaSi uaresdeba; 78 მონტენეგრო Tavi 26: ganaTleba da kultura iyo rigiT meore Tavi, romelic oficialurad gaixsna da Semdgom droebiT daixura 2013 wlis 15 aprils. orive zemoxsenebuli Tavi, maTi gaxsna da droebiTi daxurva, evrokavSiris mxridan politikur keTil nebaze mianiSnebda, montenegroelebis Tavdajerebulobis asamaRleblad da montenegros moqalaqeebisTvis sakuTari Zalisxmevis warmosaCenad. 4 molaparakebebis dawyebis paralelurad, evrokavSirma montenegros e.w. „skriningis“ procesi daiwyo. skriningi SeiZleba iyos rogorc„axsna-ganmartebiTi“(rodesac evrokavSiris mxare montenegros mxares acnobs evrokavSiris kanonmdeblobas da arsebul situacias konkretul sferoebSi, rac dakavSirebulia molaparakebebis arsebiT TavebTan), ise„ormxrivi“(dakavSirebuli imave sferoSi montenegroSi arsebuli situaciis prezentaciasTan). zogierT TavTan dakavSirebiT skriningis orive nawili qmnis molaparakebebis dawyebis safuZvels. skriningis mTeli procesi, 33-ve TavisTvis, warmatebiT dasrulda 2013 wlis 27 ivniss. imave dRes mTavrobam 23-e TavisTvis: sasamarTlo da fundamenturi uflebebi da 24-e TavisTvis: samarTlianoba, Tavisufleba da usafrTxoeba- axali samoqmedo gegemebi daamtkica, rogorc mniSvnelovani winapiroba am ori arsebiTi Tavis gasaxsnelad. briuselSi 2013 wlis 18 dekembers gamarTul mTavrobaTaSoris konferenciaze evrokavSirma daiwyo molaparakebebi montenegrosTan 5 TavTan dakavSirebiT- Tavi 5: sajaro Sesyidvebi, Tavi 6: korporaciuli kanoni, Tavi 20: sawarmoo da industriuli politika, Tavi 23: sasamarTlo da fundamenturi uflebebi, Tavi 24: samarTlianoba, Tavisufleba da usafrTxoeba. montenegros evrokavSirSi integraciis mTeli procesis strategiuli dagegmvis ZiriTad dokuments ewodeba„montenegros evrokavSirSi gawevrianebis 2014-2018 wlebis programa“. igi damtkicda 2013 wlis 26 dekembers. manamde, 2010dan 2014 wlamde, am dokuments ewodeboda„integraciis erovnuli programa“(NPI), misi saxelwodebis cvlilebiT xazi gaesva montenegros evrokavSirSi gawevrianebis samomavlo naTel miznebs. 2014 wlis dasawyisSi Seiqmna Zalian mniSvnelovani dokumenti, kerZod,„montenegros evrokavSirSi gawevrianebis Sesaxeb sazogadoebis informirebis 20142018 wlebis strategia“, romelic ukavSirdeboda mTeli mimdinare procesis Sesaxeb informaciis gavrcelebas sazogadoebasa da daintersebul mxareebs Soris. 2014 wlis 27 marts montenegros mTavrobam warmatebiT SeZlo dokumentis 4. es iqca erTgvar praqtikad molaparakebebis procesSi, serbeTmac igive„saCuqari“ miiRo molaparakebebis dasawyisSi. 25-e da 26-e Tavebi ar moiTxovs evrokavSiris axali kanonebisa da evrokavSiris saerTo politikis standartebis Sesrulebas da amitomac es Tavebi dasawyisisTvis erTgvari motivaciis rols iTamaSebda kiTxvis niSnis qveS myofi momlaparakebeli qveynisTvis. ufro rTuli Tavebi ki, rogoricaa 23-e da 24-e, daixureba molaparakebebis dasrulebisas an dasrulebamde cota xniT adre. vinaidan isini moiTxovs mTel rig reformebs da adaptacias evrokavSiris standartebTan, evrokavSiris kanonebis da normatiuli aqtebis krebulTan( EU acquis ) da/an evrokavSiris saerTo politikasTan da instituciur praqtikasTan; 79

მონტენეგრო miTiTebebis Sesruleba. mTeli samuSao Catarda samoqalaqo sazogadoebis warmomadgenlebsa da arasamTavrobo organizaciebis eqspertebTan, samecniero wreebTan da profesional asociaciebTan mWidro TanamSromlobiT. warmatebis xana dadga 2014 wlis 31 marts briuselSi gamarTul mTavrobaTaSoris konferenciaze, sadac daiwyo molaparakebebi or TavTan dakavSirebiT, kerZod, Tavi 7: inteleqtualuri sakuTrebis kanoni da Tavi 10: sainformacio sazogadoeba da media. procesi gagrZelda 2014 wlis 24 ivniss mTavrobaTaSoris konferenciaze briuselSi, sadac evrokavSirma molaparakebebi daiwyo sam TavTan dakavSirebiT, kerZod, Tavi 4: kapitalis Tavisufali moZraoba; Tavi 31: sagareo, usafrTxoebis da Tavdacvis politika da Tavi 32: finansuri kontroli. bolos, 2014 wlis 16 dekembers, kidev oTxi damatebiTi Tavi gaixsna mTavrobaTaSoris konferenciaze briuselSi. es Tavebi iyo: Tavi 18: statistika; Tavi 28: momxmarebelTa da janmrTelobis dacva; 29: sabaJo kavSiri da Tavi 33: finansuri da sabiujeto debulebebi. momdevno 2015 weli, molaparakebebis dawyebis TvalsazrisiT, naklebad intensiuri iyo. miuxedevad amisa, 2015 wlis 30 marts mTavrobaTaSoris konferenciaze, briuselSi, gaixsna Tavi 16: dabegvra da Tavi 30: gare urTierTobebi, xolo 2015 wlis 22 ivniss mTavrobaTaSoris konferenciaze luqsemburgSi sami axali Tavi daemata: Tavi 9: finansuri servisebi, Tavi 21: transevropuli qselebi da Tavi 30: sagareo urTierTobebi. miuxedevad imisa, rom montenegros arc SesaZleblobebi Seusustebia da arc- molaparakebebis xarisxi, 2015 wlis bolos aSkara gaxda, rom evrokavSirma gadawyvita Seenelebina montenegroelebis winsvla evrokavSiris mimarTulebiT, rac weliwadSi maqsimum oTx Tavze molaparakebebis gaxsniT gamoixata. amasTan dakavSirebiT evrokavSiris struqturebs arc raime axsna-ganmarteba gaukeTebiaT da arc raime formaluri gadawyvetileba miuRiaT. es garemoeba iyo ori gare faqtoris Sedegi: erTi- evrokavSiris institutebi saTanadod ar iyvnen mzad montenegrosTan molaparakebebis teqnikuri procesis sabolood dasasruleblad, xolo meore- regionuli politikuri garemo, sadac axali politikuri Zalebis mxridan regionis sxva qveynebis winsvlis xelSewyoba gamoikveTa. ufro zustad rom iTqvas: evrokavSirs ar SeuZlia daiwyos wevrobasTan dakavSirebiT gadawyvetilebis miRebis procesi, vidre ar mogvardeba Sida instituciuri CarCo. nebismieri axali gawevrianebisTvis, iqneba es montenegro Tu sxva, evrokavSiris xelSekrulebebi da zogadi politikuri konteqsti saWiroebs garkveul cvlilebebs. amrigad, politikurad albaT araxelsayreli da arasasiamovno iqneboda imis yureba, Tu rogor swrafad Seasrulebda montenegro yvela teqnikur pirobas molaparakebebis saSualebiT, Semdeg ki rogor idgeboda grZel rigSi, wlebis ganmavlobaSi, evrokavSiris da sxva wevri qveynebis 80 მონტენეგრო mxridan oficialur wevrobasTan dakavSirebuli politikuri da instituciuri gadawyvetilebis molodinSi. garda amisa, evrokavSiris instituciebsa da maT warmomadgenlebs undodaT, rom regionis sxva qveynebic(serbeTi) dasweodnen process da maTi mizani ar yofila, rom montenegrosa da regionis sxva aqtorebs Soris drois mniSvnelovani Sualedi SeeqmnaT. montenegrosTan molaparakebebis procesis Seneleba iyo erT-erTi saSualeba drois am intervalis Sesamcireblad. montenegros mimarT evrokavSiris amgvari dauwereli politikis Sedegad, 2016 wlis Sua periodamde arc erTi axali Tavi ar gaxsnila. molaparakebebi 2016 wlis 30 ivniss ganaxlda ori TaviT- Tavi 12: sursaTis uvnebloba, veterinaruli da fitosanitariuli politika da Tavi 13: Tevzis sarewebi. „molaparakebebis kvotis“ Sesrulebis Semdgomi vada daemTxva wlis bolos- 2016 wlis 13 dekembers, rodesac molaparakebebi gaixsna ori damatebiTi TaviT, kerZod, Tavi 11: soflis meurneoba da soflis ganviTareba da Tavi 19: socialuri da dasaqmebis politika. molaparakebebis gaxsnis es tempi SenarCunda 2017 wlis 20 ivnisamde, rodesac molaparakebebi daiwyo Semdgomi TavebiT: Tavi 1: saqonlis Tavisufali gadaadgileba da Tavi 22: regionuli politika. amas garda, kidev erTi Tavi(Tavi 30: sagareo urTierTobebi) daixura droebiT- erTaderTi Tavi oTxi wlis Semdeg. gasuli wlis dasasruls, 2017 wlis 11 dekembers, molaparakebebi ganaxlda TaviT 2: muSaxelis Tavisufali gadaadgileba da TaviT 3: servisebis Seqmnis da maTi miwodebis Tavisufleba. da bolos, 2018 wlis 25 ivniss molaparakebebi gaixsna me-17 TaviT: ekonomikuri da fuladi kavSiri. gauxsnelad darCenilia mxolod ori Tavi, esenia: Tavi 8: konkurencia da Tavi 27: garemo. montenegros mTavrobas imedi aqvs, rom es Tavebi a.w. dekemberSi gaixsneba. premier-ministrma markovmac gamoTqva imedi, rom mimdinare wels daiwyeba im Tavebis daxurvis ufro intensiuri procesi, romlebic mravali welia gaxsnilia da molaparakebis sagans warmoadgens. momlaparakebeli struqturebis mimoxilva gadawyvetilebis 5 Tanaxmad, 2012 wels Camoyalibda evrokavSirTan molaparakebebis struqtura, romelSici Sedis: 1. montenegros evrokavSirSi gawevrianebis Sesaxeb molaparakebebis kolegia (Sedgeba qveynis umaRlesi oficialuri pirebisgan, romelTa Soris arian: qveynis prezidenti, vice-prezidentebi, sagareo saqmeTa ministri da mTavari momlaparakebeli). kolegia ganixilavs yvela saboloo sakiTxs da molaparakebis miznebisTvis Sejerebul Tvalsazriss dasamtkiceblad ugzavnis mTavrobas. 5. “ОДЛУКA О УСПОСТАВЉАЊУ СТРУКТУРЕ ЗА ПРЕГОВОРЕ О ПРИСТУПАЊУЦРНЕ ГОРЕ ЕВРОПСКОЈ УНИЈИ”, Број: 06147/5, Подгорица, 2. фебруара 2012. Године,“Decision on Establishing of the Structure for Negotiations on Accession of Montenegro to EU”; 81

მონტენეგრო 2. montenegros evrokavSirSi gawevrianebis Sesaxeb molaparakebebis montenegros saxelmwifo delegacia(Sedgeba sagareo saqmeTa ministrisgan, romelic aris saxelmwifo delegaciis xelmZRvaneli, mTavari momlaparakeblisgan, evrokavSirSi montenegros elCisgan da momlaparakebeli jgufis mdivnisgan). saxelmwifo delegacia pasuxismgebelia evrokavSirisa da wevri qveynebis warmomadgenlebTan pirdapir komunikaciaze konkretul Tavebze molaparakebebis dasrulebis mizniT. 3. montenegros evrokavSirSi gawevrianebis Sesaxeb momlaparakebelTa jgufi (Sedgeba mTavari momlaparakeblisa da misi moadgileebisgan, Sesabamis Tavebze molaparakebebisTvis Seqmnili samuSao jgufebis xelmZRvanelisa da wevrebisgan, momlaparakebeli jgufis mdivnisa da evrokavSirSi montenegros elCisgan). am struqturis misiaa evrokavSiris partniorebTan molaparakebebis warmarTva. jgufi angariSs warudgens saxelmwifo delegacias, molaparakebebisTvis Seqmnil kolegias da mTavrobas. 4. montenegros evrokavSirSi gasawevrianeblad calkeuli Tavebis – evrokavSiris kanonebisa da normatiuli aqtebis krebulis( EU acquis ) Tavebis – Sesaxeb molaparakebebis momamzadebeli samuSao jgufebi(wevrebi warmoadgenen sxvadasxva instituts, saministros, samoqalaqo seqtors, akademiur wreebs da a.S. maT xelmZRvanelobs samuSao jgufis lideri. is ayalibebs ZiriTad poziciebs, amzadebs da aanalizebs molaparakebebisTvis saWiro yvela dokuments). 5. montenegros evrokavSirSi gawevrianebis Sesaxeb mTavari momlaparakeblis ofisi(teqnikur daxmarebas uwevs process da aseve saeqsperto baziss warmoadgens molaparakebebisTvis Seqmnili mTeli struqturisTvis). 6. momlaparakebelTa jgufis samdivno(uzrunvelyofs teqnikur, sameurneo da saeqsperto momsaxurebas molaparakebebisTvis Seqmnili mTeli struqturisTvis). samoqalaqo sazogadoebebi da sajaro institutebi evrokavSirTan integraciis procesSi montenegros evrokavSirSi integraciis procesSi mniSvnelovan rols asruleben montenegros arasamTavrobo organizaciebi. arasamTavrobo organizaciebma wvlili Seitanes rogorc samoqalaqo sazogadoebis aqtivistebis, ise adgilobrivi da saxelmwifo sajaro moxeleebis informirebis gazrdasa da SesaZleblobebis ganviTarebaSi. amis magaliTebia: „evropuli integraciis skola“ da programebi„parlamenti evropisTvis“ da „mTavroba evropisTvis“, romelTac montenegroSi evropuli moZraoba xelmZRvanelobda. aRniSnuli programebis farglebSi, centraluri da adgilobrivi xelisuflebebis yvela doneze dasaqmebulma ramdenime aseulma sajaro moxelem miiRo informacia evrokavSiris Sesaxeb. es programa gansakuTrebiT mniSvnelovani iyo montenegros administraciis mosamzadeblad, rom evrosabWos mier montenegrosTvis evrokavSiris wevrobis kandidatobis statusis mosapoveblad momzadebuli kiTxvarisTvis pasuxebis gacema SeZlebodaT(250-ze metma oficialurma pirma miiRo monawileoba). 82 მონტენეგრო 2011 wels, evropuli moZraobis advokatirebis kampaniis Semdeg, montenegros mTavrobam axali praqtika SemoiRo – momlaparakebelTa jgufebSi samoqalaqo sazogadoebis warmomadgenlebis uSualo monawileoba. samoqalaqo sazogadoebis 300-ze meti warmomadgeneli gaxda molaparakebis jgufis oficialuri wevri, maTgan 50 sxvadasxva arasamTavrobo organizacias warmoadgenda. amave dros, 2011 wels daiwyo montenegros evropasTan integraciis erovnuli yriloba da 2015 wlis dasawyisamde funqcionirebda SLOVAKAID -isa da evrokavSiris komisiis mxardaWeriT. erovnulma yrilobam 400-ze meti eqsperti Sekriba samoqalaqo sazogadoebidan da sajaro institutebidan. isini eqvs samuSao jgufad muSaobdnen 23-e da 24-e Tavebze, konkurencia, soflis meurneoba, sursaTis uvnebloba, veterinaria, fitosanitaruli sakiTxebi, Tevzis sarewebi, garemo da momxmarebelTa dacva. oTxi wlis ganmavlobaSi eqvsma samuSao jgufma 350-ze meti rekomendacia moamzada(wevrebs irCeven anonimurad, rogorc samoqalaqo sazogadoebis organizaciebidan, ise mTavrobidan); mTavrobam da sajaro samsaxurebma miiRes da ganaxorcieles rekomendaciebis 50%. zogadad, Zalian mniSvnelovania, samoqalaqo sazogadoebis roli, rogorc eqspertizis, ise evrokavSiris standartebis danergvis saqmeSi. IPA da montenegro 1998 wlis Semdeg montenegrom evrokavSirisgan mravalnairi finansuri daxmareba miiRo. 1998-2010 ww.-Si miRebulma daxmarebam 408,5 milioni evro Seadgina; amas emateba 277,2 milioni evros Rirebulebis daxmareba CARDS -is(saTemo daxmareba rekonstruqciis, ganviTarebis da stabilizaciisTvis) programis farglebSi. 2002-2013 wlebSi montenegro, IPA -s(instrumenti gawevrianebamde daxmarebisTvis) fondebis aTvisebis mxriv regionSi wamyvan qveyanas warmoadgenda. am periodSi miRebuli fuladi saxsrebis 93%-ze gaformda kontraqti, saidanac 78% gadaixades, saerTaSoriso TanamSromlobis farglebSi kontraqti fuladi saxsrebis 70,7%-ze daido, 63% ki gadaixades. montenegrom mTlianad 235,7 milioni evro daxarja. 6 daxmareba gadanawilda Semdeg komponentebze: 1. gardamaval periodSi da instituciur mSeneblobaSi daxmareba: 102 erovnul proeqtSi evropis komisiam165 milionze meti evros daxmareba gasca; 2. saerTaSoriso TanamSromloba: 31 milioni evros Rirebulebis 174 proeqti; 3. regionuli ganviTareba: 23 milioni evros odenobis finansuri daxmareba; 4. adamianuri resursebi: 6 milioni evros odenobis finansuri daxmareba. IPA II -is periodisTvis 2014-2020 wlebSi xelmisawvdomi finansuri saxsrebi 270,5 milion evrod Sefasda, rac 10%-iT aRemateba 2007-2013 wlebis monacems. TiToeuli qveynisTvis IPA II -s aqvs qveynis strategiuli dokumentebi, sadac moce6.“Instrument for Pre-Accession Assistance and the Western Balkans”, European Movement in Montenegro, Podgorica, June 2018; 83

მონტენეგრო mulia qveynisTvis SemuSavebuli grZelvadiani prioritetuli sferoebi, sadac Semdgomi ganviTarebis mizniT moxdeba fondebis gankargva. montenegros indikatorul strategiul dokumentSi(2014-2020) gansazRvrulia Semdegi miznebi: a) politikuri reformebis mxardaWera; b) ekonomikuri, socialuri da regionuli ganviTarebis mxardaWera; g) evrokavSiris wevrobisTvis aucilebeli valdebulebebis Sesasruleblad I danarTSi CamoTvlili beneficiarebis SesaZleblobebis gaZliereba evrokavSiris kanonebis da normatiuli aqtebis krebulis Sesabamisobis, ganxorcielebis da damtkicebis mimarTulebebiT daxmarebis gziT; d) regionuli integraciisa da teritoriuli TanamSromlobis gaZliereba. 7 imave dokumentis mixedviT, aris 9 seqtori, raSic unda daixarjos finansuri resursebi, kerZod: demokratia da mmarTveloba, kanonis uzenaesoba da fundamenturi uflebebi, garemo da klimati, transporti, konkurencia da inovacia, ganaTleba, dasaqmeba da socialuri politika, soflis meurneoba da soflis ganviTareba da regionuli da teritoriuli TanamSromloba. rac Seexeba IPA -s daxmarebas, xelmisawvdomia oTxi arxi: 1. horizontaluri daxmareba(teqnikuri daxmareba, informacia da treningi), 2. regionuli struqturebi da qselebi(regionuli TanamSromloba da qseli), 3. regionuli investirebis mxardaWera(regionuli masStabis miznobrivi proeqtebi) da 4. teritoriuli TanamSromloba(ucxouri programebi). 2014-2020 ww.-is IPA -s fondebis gankargvis mTavar dokuments ewodeba„CarCoxelSekruleba montenegros mTavrobasa da evropis komisias Soris evrokavSiris mxridan montenegrosTvis finansuri daxmarebis gansaxorcielebl wesebze IPA II -is farglebSi“, romlis mixedviTac struqturaSi Sedis: • IPA -s erovnuli koordinatori (NIPAC) - piri, romelic pasuxismgebelia IPA -s programebis Sedgenasa da monitoringze erovnul doneze, aseve pasuxs agebs evrokomisiasTan komunikaciaze, romelsac yovelwliurad warudgens angariSs. • akreditaciis kompetenciis mqone oficeri (CAO) - piri, romelsac aqvs adgilobrivi akreditaciis oficris (NAO) akreditebis da proceduris wesebis Sesabamisad ganxorcielebis Semowmebis kompetencia. • akreditaciis erovnuli oficeri (NAO) - piri, romelic amtkicebs sabiujeto xarjebs da akontrolebs yvela sxva institutis mier biujetis marTvas, rac finansTa saministros funqciaa. es TavisTavad gulisxmobs erovnuli fondis marTvas. • operatiuli struqturebi, rogoricaa: finansebisa da kontraqtebis centraluri ganyofileba (CFCU) , romelsac marTavs programis avtorizaciis oficeri (PAO) da proeqtebis ganmaxorcielebeli ganyofileba (PIU) , romelsac 7. http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2014/20140919-csp-montenegro.pdf gv. 3; 84 მონტენეგრო marTavs programis ufrosi oficeri (SPO) . • IPAs saagento soflis ganviTarebisTvis (IPARD) - pasuxismgebelia proeqtebis arCevasa da xelSewyobaze, aseve akreditaciaze, kontrolsa da gadaxdebis realizebasTan dakavSirebul sabuRaltro saqmianobaze. • auditis samsaxuri (AA) pasuxismgebelia marTvisa da kontrolis stabiluri sistemis uzrunvelyofaze. IPA II -is farglebSi arsebuli zemoxsenebuli organoebis garda, ZiriTadi struqturis an IPA II -is konkretuli maxasiaTeblebis xelSewyobisTvis arsebobs araerTi damxmare meqanizmi, maT Soris- saerTaSoriso proeqtebi. magaliTad, IPA -s monitoringis komiteti, dargobrivi monitoringis komitetebi, erToblivi monitoringis komiteti da erToblivi teqnikuri samdivno. montenegros gamocdilebis gaTvaliswinebiT, SesaZloa qvemoT mocemuli rekomendaciebis saqarTvelosTvis SeTavazeba: dilema 1: imoqmede martom(axali ZalisxmeviT regionuli TanamSromlobis farglebSi) dasavleT balkaneTis qveynebisTvis evrokavSirSi gawevrianebis mizniT Sedgenili yvela oficialuri dokumenti damsaxurebis princips efuZneba. igivea saqarTvelos SemTxvevaSic. saqarTvelom unda gamoiyenos upiratesoba, rogorc aRmosavleT partniorobis mowinave reformatorad aRiarebulma qveyanam, da wevrobis perspeqtivis aRiarebis mopovebisTvis calke ibrZolos. garda amisa, damatebiTi Zalisxmeva unda gamoiCinos da xeli Seuwyos kavkasiaSi regionuli TanamSromlobis ganviTarebas, vinaidan es mravalmxriv sasargeblo iqneba rogorc evrokavSiris, ise evroatlantikuri integraciisTvis, gansakuTrebiT ki regionuli urTierTobebisTvis. dilema 2: iyavi proaqtiuri, magram zomierad saqarTvelom aqtiurad unda gamoiyenos arsebuli politikis CarCo (ENP; AA) da masTan dakavSirebuli instrumentebi, raTa gazardos evrokavSirTan ufro axlo urTierTobisgan miRebuli sargebeli. wevrobis perspeqtivis gasazrdelad saqarTvelo unda gadaerTos AA/DCFTA -is ganxorcielebaze, daiwyos seriozuli lobireba evrokavSiris institutebSi da aliansebis Seqmna uSualod wevr qveynebTan an am saxelmwifoTa warmomadgenel jgufebTan(viSegradis qveynebis msgavsad). amis Sedegad Seqmnili viTarebiT evrokavSirSi saqarTvelos wevroba ukve aRqmuli iqneba, rogorc SesaZlebeli da miRwevadi mizani. Zalian mniSvnelovania saqarTvelos mTavrobis yvela konkretuli mcdeloba drois faqtorsac iTvaliswinebdes da mxedvelobaSi iyos miRebuli saarCevno periodebi wevr qveynebSi da evrokavSiris doneze. 85

მონტენეგრო dilema 3 da 4:„strategiuli moTmineba“ aqtiur Sida reformebTan erTad saqarTvelom uyoymanod, xmamaRla unda ganacxados sakuTari miswrafebebis Sesaxeb. amasTan, pativi unda sces farTo politikur da instituciur konteqsts evrokavSirsa da wevr qveynebSi. evroparlamentis momavali arCevnebisa da ramdenime wevr qveyanaSi Casatarebeli arCevnebis gaTvaliswinebiT, saqarTvelom unda daicados 2020 wlis dasawyisamde, vidre Seudgeba dilema 2-Si naxsenebi qmedebebis Sesrulebas(aqtivobebis lobireba evrokavSiris politikosebis da, zogadad, evropuli sazogadoebis saqarTvelos ambiciebTan Seguebis mizniT). amasobaSi, saqarTvelom unda gaaZlieros Sida reformebi, raTa xelsayreli pirobebi Seqmnas da moemzados ganacxadis Sesavsebad kandidati qveynis statusis mopovebis perspeqtiviT, miuxedavad imisa, ra moxdeba. rekomendebulia, rom qveyanam urTierToba SeinarCunos montenegrosTan da gaiziaros misi nou-hau(rogorc liders molaparakebebSi, mas yvelaze bolodroindeli gamocdileba aqvs evrokavSirTan), aseve- evrokavSiris sxva qveynebTan(rogoricaa xorvatia), rac daexmareba saqarTvelos qveynis SigniT Tu gareT gaweuli Zalisxmevis sworad warmarTvas. 86 სერბეთის ევროკავშირში ინტეგრაციის პროცესი ევროკავშირის კანდიდატი ქვეყნის მაგალითი მაია ბობიჩი, ევროპული მოძრაობა სერბეთში მაია ბობიჩი არის სერბეთის ევროპული მოძრაობის ვიცე-პრეზიდენტი, ანთროპოლოგი. მაგისტრის ხარისხი სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპული კვლევების სფეროში მოპოვებული აქვს ათენის უნივერსიტეტში, საბერძნეთი. 2003 წლიდან მუშაობს EMiS-ში, ჯერ ადგილობრივი საბჭოს კოორდინატორად და შემდგომ - პროექტის კოორდინატორად/მკვლევრად. 2007 წელს დაინიშნა გენერალურ მდივნად, მისი პასუხისმგებლობა იყო EMiS-ისთვის ფონდების მოძიება, გეგმების შემუშავება და მართვა, პარტნიორებთან და ბენეფიციარებთან ორგანიზაციის წარდგენა. 2018 წლიდან მაია ბობიჩი მუშაობს დამოუკიდებელ კონსულტანტად და დახმარებას უწევს საერთაშორისო თუ ადგილობრივ დაინტერესებულ მხარეებს(გერმანიის მუშა სამარიტელთა კავშირი, სამინისტროები და სხვ.) ევროკავშირის პოლიტიკისა და გაფართოების, სოციალური პოლიტიკისა და ინოვაციების მიმართულებით. მაია ბობიჩი არის ამერიკის„ადვოკატირებისა და ლობირების“ სკოლის სემინარის„ფრიდომ ჰაუზის“ სტიპენდიანტი, ასევე BFPE-ის პოლიტიკური მეცნიერების სკოლისა და IVLP-ის კურსდამთავრებული, დიდი ბრიტანეთის ლიდერთა პროგრამის მონაწილე და ა.შ. იგი იყო გერმანიის მარშალის ფონდის MMF-პროგრამის რეგიონული თანათავმჯდომარე და საერთაშორისო ევროპული მოძრაობის საბჭოს წევრი 2014 წლიდან. პროექტების შემუშავებისა და მართვის გარდა, მისი ინტერესის სფეროში შედის სამოქალაქო საზოგადოების განვითარება, სამოქალაქო დიალოგი, ევროპული ინტეგრაცია და გაფართოება და რეგიონული თანამშრომლობა. 87

სერბეთი მაია ბობიჩი konteqsti serbeTi SesaZloa uaxloes momavalSi gaxdes evrokavSiris 29-e wevri, Tumca evrokavSirSi gawevrianebis gza, arsebuli problemebidan da dabrkolebebidan gamomdinare, sxva qveynebis msgavsad, arc oficialuri belgradisTvisaa martivi. serbeTis evrokavSirSi gawevrianebasTan dakavSirebiT Seqmnili zogadi viTarebisa da saSinao da saerTaSoriso konteqstis gasaanalizeblad saWiroa warsuls gadaxedva. serbeTis amJamindeli reJimis moyvaniloba(Tu piriqiT, misi uformoba) istoriuli memkvidreobis sami ZiriTadi Srisagan Sedgeba: pirveli- yvelaze Zveli da saamayo- TviTmyofadi socialisturi iugoslaviaa; meore- damangreveli 1990-iani wlebis gavlena, rodesac iugoslavia Zaladobrivi gziT daiSala da serbeTs ki saerTaSoriso sanqciebi daekisra da mesame- yvelaze axali istoriuli ganviTareba, romelic 2000 1 wlis oqtombris Semdeg Tavdajerebuli reformatorebis mier naCqarevi gadawyvetilebebis miRebas ukavSirdeba. serbeTis mSp jerac ver gascda yofili iugoslaviis ukanaskneli wlebis 1990 2 wlis maCvenebelTan SedarebiT, 2015 wels serbeTis mSp, rogorc saerTo maCvenebliT, ise erT sul mosaxleze, TiTqmis 20%-iTaa Semcirebuli. aRsaniSnavia, rom imave periodSi, bosniis garda, yofili iugoslaviis danarCeni respublikebis mSp sagrZnoblad gaizarda. centralur da aRmosavleT evropis sxva qveynebTan SedarebiT, serbeTis mSp-is maCvenebeli kidev ufro savalalod gamoiyureba. magaliTisTvis, 1990 wels serbeTs, slovakeTTan SedarebiT, erT sul mosaxleze ornaxevarjer maRali mSp-is done hqonda, dRes ki, piriqiT, erT sul mosaxleze mSp-is slovakeTis maCvenebeli serbeTis maCvenebels 3-jer aRemateba. 1990-ian wlebSi serbeTSi grZelvadiani ganviTarebis Semaferxebel, ekonomikuri krizisiT gamowveul garemoebebTan dakavSirebiT arsebobs sxva kvlevac 3 , romelic zemoaRniSnul daskvnebs adasturebs. amgvarad, 2015 wels serbeTis mSp-m, 1989 welTan SedarebiT, 25%-iT naklebi Seadgina, imave periodSi centraluri da aRmosavleT evropis sxva saxelmwifoebis mSp-is maCvenebeli ki saSualod TiTqmis 60%-iT gaizarda. am kvlevis safuZvelze SeiZleba davaskvnaT, 1. politikuri, ekonomikuri da socialuri brZolis aTwleulis Semdeg, romelic iugoslaviis daSlasTan dakavSirebuli sastiki omebis seriaSi gadaizarda, 2000 wlis seqtembris arCevnebSi miloSeviCma sabolood dakarga xalxis mxardaWera. man nebayoflobiT ar isurva Zalauflebis mSvidobianad gadacema da misi reJimi sabolood mxolod belgradis quCebSi gamosvlebis Sedegad, 2000 wlis 5 oqtombers daemxo; 2. Vienna Institute for International Economic Studies in Mijat Lakicevic’s article, https://pescanik.net/srbija-medu-komsija ma/; 3. Milojko Arsic, Economic Ideas and Practice No. 22, Faculty of Economics, University of Belgrade, September 2016, http:// www.ekof.bg.ac.rs/wp-content/uploads/2014/10/%D0%A0%D0%B0%D0%B4-2.pdf; 88 სერბეთი rom centraluri da aRmosavleT evropis sxva qveynebTan SedarebiT, serbeTis ekonomikuri ganviTarebis amJamad arsebuli dabali done swored 1990-ian wlebSi gadatanilma ekonomikurma krizisma ganapiroba, rodesac serbeTis ekonomika, yvelaze optimisturi SefasebebiTac ki, faqtobrivad, ganaxevrda. ver vityviT, rom 2000 wlis Semdeg ganxorcielebuli reformebi Tanmimdevruli da adekvaturi iyo. miuxedavad imisa, rom miloSeviCis Semdeg mosuli mTavrobebi prodasavlur politikas atarebdnen(Tundac mxolod formaluri saxiT), politikuri intrigebi, vaWroba da merkantilizmi maTi yoveldRiuri cxovrebis wesad iqca, radgan isini warmoadgendnen koaliciebs, romlebic gamorCenis mizniT mudmivad iyvnen CarTuli kompleqsur politikur TamaSSi. nacionalizmis, erTi SexedviT, SeumCneveli zrdisa da evrokavSirSi gawevrianebasTan dakavSirebuli procesebis politizirebis fonze, rodesac mosaxleobaSi gatarebuli reformebiT gamowveulma ukmayofilebam maRal niSnuls miaRwia, gasakviri ar aris, rom bolo ramdenime mTavroba xelisuflebaSi gardamaval periodSi daCagruli mosaxleobis zemoaRniSnuli segmentis mxardaWeriT movida(es gansakuTrebiT aSkarad gamoCnda serbeTis progresuli partiis ( SNS ) 4 SemTxvevaSi). evrokavSiris normebis sakanonmdeblo doneze danergvisaTvis gaRebuli garkveuli Zalisxmevis miuxedavad, maTi ganxorcieleba da aRsruleba isev araefeqtiani darCa. Zalian mniSvnelovania gaviazroT evrokavSiris SigniT arsebuli viTareba da erTmaneTs SevadaroT adgilobrivi da saerTaSoriso konteqsti. isini erTmaneTs mWidrod ukavSirdeba da orive mxares araerTi gamowveva dgas, rac Zlier asustebs evrokavSiris transformaciis Zalas da warmoadgens xelSemSlel faqtors regionis gafarToebis perspeqtivisTvis. briuselSi dasavleT balkaneTis saxelmwifoebis evrokavSirSi gawevrianebis Sansebis Semcirebas yvelaze xSirad„gafarToebiT gadaRlas“ uwodeben, 5 rac niSnavs, rom evrokavSiris wevr saxelmwifoebs an ar aqvT axali wevrebis miRebis survili, an es survili gauneldaT. miuxedavad imisa, ra specifikur ekonomikur, politikur, kulturul, fsiqologiur Tu sxva faqtorebs SeeZlo emoqmeda briuselSi arsebul damokidebulebebze, evrokavSirSi axali wevrebis miRebaze uaris mizezad swored„gafarToebiT gadaRla“ saxeldeboda, Tumca es efeqti siaxle ar aris. evrokavSiris„gafarToebisa“ da„gaRrmavebis“ momxreebs Soris gacxarebuli politikuri debatebi evropuli gaerTianebebis adreuli periodidanve gamoikveTa erT-erT umTavres politikur ganxeTqilebad. 4. serbeTis progresuli partia( SRS ) dafuZnda 2008 wels, serbeTis radikaluri partiisagan gamoyofis Sedegad, rodesac serbeTis radikaluri partiis SedarebiT dabalansebul nawilsa da radikalur frTas Soris konfliqtma kulminacias miaRwia. SRS -ma SeZlo SeenarCunebina yofili partiis erovnul-konservatiuli msoflmxedveloba da imavdroulad, evrokavSiris politikis SeTvisebac moaxerxa; 5. Anna Szołucha, The EU and Enlargement Fatigue: Why has the European Union not been able to counter enlargement fatigue?, Journal of Contemporary European Research, May 2010, https://www.jcer.net/index.php/jcer/article/view/124; 89

სერბეთი dReisaTvis evrokavSiri sakmaod delikaturi gamowvevebis pirispir dgas, rac sxvadasxva saxis krizisiT vlindeba. Sesabamisad, briuselSi gafarToebas aRar aRiqvamen prioritetul mimarTulebad. 2008 wlidan moyolebuli, evrokavSirs kaskadur reJimSi ekonomikuri da finansuri krizisebis ramdenime talRam gadauara da gaerTianebaSi arsebuli ganxeTqilebebi gamoaaSkarava. amrigad, TiTqmis mTel kontinentze memarjvene populistur partiebs, politikur asparezze warmatebis misaRwevad, farTo gza gaexsnaT. aman, Tavis mxriv, evropel amomrCevelSi gafarToebasTan dakavSirebiT arsebuli eWvebi kidev ufro gaaRrmava. aRniSnuli krizisi mTliani Tavsatexis mxolod erTi nawilia, radgan briuselSi, gafarToebasTan dakavSirebiT gamarTul debatebSi, zemoxsenebuli problematuri sakiTxebis sapirwoned ramdenime geopolitikuri da usafrTxoebasTan dakavSirebuli faqtori vlindeba. es faqtorebia: • breqsiTi- gaerTianebul samefoSi gamarTuli referendumiT miRebuli negatiuri Sedegisa da evrogaerTianebis Sesabamisi Seviwroebis pirveli SemTxvevis fonze evropuli proeqtis sicocxlisunarianobis warmosaCenad, briuselSi axali wevrebis miRebis aucileblobas gaesva xazi; • migrantTa krizisi- balkaneTi migrantTa gadaadgilebis mTavar marSrutad krizisis pirvelive etapze gadaiqca. evrokavSiris aRniSnuli regionisadmi uyuradRebobam briusels procesebis warmatebiT marTvaSi SeuSala xeli; • ruseTis gavlena- balkaneTSi, gansakuTrebiT ki- serbeTSi, kremlis gavlenis gazrda, regionSi prorusuli ganwyobebis gaZlierebisaTvis xelsayreli garemos Seqmna, rac briuselisTvis miuRebelia; • TurqeTi- erdoRanis reJimi evropul faseulobebs sul ufro scildeba, rac evrokavSiris Sesustebas Seuwyobs xels; • CineTi- pekini, Tavisi globaluri ambiciebisa da uzarmazari investiciebis fonze,„axali abreSumis gzis“ balkaneTis regionSi gayvanis iniciativis farglebSi(romelsac axali saxeli-„erTi sartyeli- erTi gza“ uwoda), am regions bunebriv placdarmad ganixilavs. Sesabamisad, zemoxsenebuli mizezebidan gamomdinare, balkaneTis mimarT briuselis axali, samsafexuriani midgoma, romelic etapobrivi(„meti metisTvis“) ganviTarebis xasiaTs atarebs, evrokavSirsa da balkaneTis regionis saxelmwifoebs kidev ufro daaaxloebs. serbeTsa da montenegros evrokavSirSi gawevrianebis procesis dasrulebas 2025 wlisTvis uwinaswarmetyveleben. TumcaRa, imis gaTvaliswinebiT, rom evrokavSiri regionSi erTaderT moTamaSes aSkarad aRar warmoadgens, serbeTi(iseve, rogorc dasavleT balkaneTis sxva saxelmwifoebi) evrokavSirisken svlas mxolod im SemTxvevaSi ar Seanelebs, Tuki briuseli oficialur belgrads, sxva globaluri moTamaSeebisgan gansxvavebiT, kvlavac saukeTeso pirobebs SesTavazebs. nebismier SemTxvevaSi, belgradisaTvis evrointegracia jer kidev bundovani sakiTxia. Sesabamisad, samarTliani iqneba davaskvnaT, rom evrokavSirSi gawevrianeba, prioritetulobis TvalsazrisiT, serbeTisTvis arastabilur mimarTulebas warmoadgens. 90 სერბეთი gardamavali periodisa da evrointegraciis procesis mimoxilva serbeTisTvis evrointegraciis procesi Tavidanve iyo mouwesrigebeli da mniSvnelovani gamowvevebiT savse, rac dRemde ganapirobebs am procesis mdore dinamikas. bevrisTvis evrogaerTianebaSi gawevrianebis perspeqtiva zedmetad grZelvadiani miswrafebaa. serbeTis mosaxleobis 28%-is azriT, evrokavSiri uaxloes momavalSi kidev ufro met gamowvevas Seejaxeba da, Sesabamisad, gafarToebaze sabolood ityvis uars. amavdroulad, 24% miiCnevs, rom aRniSnuli problemebis warmatebiT gadalaxvis SemTxvevaSic ki, evrokavSiri gafarToebas skeptikurad miudgeba. 14%-is azriT, procesebis amgvari ganviTarebiT evrokavSiri iseT saxes miiRebs, rom misi wevroba Tavad serbeTisaTvis aRar iqneba momgebiani. dabolos, mxolod da mxolod 21% fiqrobs, rom evrokavSirs naTeli momavali aqvs da gafarToebac gagrZeldeba. 6 oficialuri belgradis evrokavSirSi gawevrianebis procesis gaWianurebis fonze ki, serbebis amgvari skepticizmi saerTod ar aris gasakviri. omebisa da sanqciebis aTwleulis Sedegad gapartaxebuli ekonomikisa da politikuri destabilizaciis aRmosafxvrelad stabilizaciisa da asocirebis process( SAP -i) jer kidev 1999 wels Caeyara safuZveli. fieraSi(portugalia) gamarTuli samitis Semdeg dasavleT balkaneTis yvela saxelmwifo evrokavSiris potenciur wevrad gamocxadda 7 , rac 2003 wlis Tesalonikis(saberZneTi) samitzec aRiniSna. miuxedavad amisa, xorvatia evrokavSirs mxolod 16-19 wlis Semdeg, 2013 wels, SeuerTda, maSin, rodesac sxva saxelmwifoebi am procesis sxvadasxva etapze iyvnen, jer kidev Sors gawevrianebisgan 8 . serbeTi, montenegrosTan erTad, ganixileba kandidat saxelmwifod da am droisTvis erTaderTi saxelmwifoa, romelic evrokavSirSi gawevrianebisTvis saWiro molaparakebebs marTavs. 9 aRsaniSnavia, rom bevrisTvis es sulac ar niSnavs warmatebas, rac sakmaod marTebuli midgomaa. serbeTis(im droisTvis jer kidev iugoslaviis federaciuli respublikis) evrokavSirSi gawevrianebis procesis Tavdapirveli mdore dinamika ganpirobebuli iyo ekonomikuri da politikuri sirTuleebiT. Tumca 2000 wlis oqtombris demokratiuli cvlilebebis Semdeg evrokavSirSi gawevrianebis mimarT enTuziazmi kvlav gaizarda. stabilizaciisa da asocirebis procesis mTavar miRwevas avtonomiuri vaWrobis pirobebis SemoReba warmoadgenda. am droidan serbeTs evrokavSiris bazarze nebismieri raodenobis produqciis eqsportireba ganbaJebis gareSe SeeZlo. TanamSromlobis sxva elementebi regionul TanamSromlobas, finansur daxmarebasa da yofili iugoslaviis sakiTxebze saerTaSoriso tribunalis( ICTY ) farglebSi TanamSromlobasac gulisxmobda. saSinao politikuri 6. evropuli integraciis saministro, serbeTi, azris gamokiTxva, ivlisi, 2018,: www.mei.gov.rs 7. Santa Maria da Feira European Council conclusions, 19 and 20 June, 2000, http://www.europarl.europa.eu/summits/ fei1_en.htm; 8.(2018 wlis seqtembris mdgomareobiT). dasavleT balkaneTis yvela qveynis mimdinare statusi ix.: ISS Chaillot Papers Balkan futures Three scenarios for 2025, EU ISS, No 147, August 2018, 21p.; 9. EU acquis iyofa 35 Tavad da TiToeuli maTgani specifikur politikur areals ganixilavs. serbeTis SemTxvevaSi 35-e Tavi kosovosa da serbeTs Soris urTierTobebis mogvarebas exeba; 91

სერბეთი gamowvevebis garda( ICTY -is mier gamotanili arapopularuli ganaCenebi, zogadi politikuri destabilizacia, Zlieri zewola ultranacionalistebis mxridan da a.S.), isic aSkara gaxda, rom serbeTsa da montenegros Soris urTierToba iZabeboda. ekonomikuri da politikuri integraciis problemebis mogvarebas arc 2003 wels serbeTsa da montenegros erToblivi saxelmwifos Seqmnam Seuwyo xeli. gamomdinare iqidan, rom aRniSnuli daZabuloba evrointegraciis process aferxebda, briuselma, stabilizaciisa da asocirebis procesis Sesaxeb molaparakebebSi, ekonomikuri ganzomilebis warmatebiT warmarTvis mizniT, oficialuri belgradisa da podgoricasTvis„wyvili liandagis“( twin-track ) midgoma SeimuSava. 2003 wels briuselma Tesalonikis samitze dasavleT balkaneTis saxelmwifoebis evrointegracias upirobo mxardaWera kidev erTxel gamoucxada. Tesalonikis samitze didi yuradReba swored evrokavSiris gafarToebis sakiTxs daeTmo. briuselsa da balkaneTis saxelmwifoebs Soris gaZlierebuli gaerTianebuli Zalisxmevis Sedegad ki, saSinao doneze erToblivi sagareo da usafrTxoebis samarTlebrivi politika SemuSavda. aseve gaRrmavda saparlamento TanamSromloba da finansuri daxmarebebis sistema. zemoxsenebul samitze xazgasmiT isic aRiniSna, rom evrokavSirSi gawevrianebis tempi am regionis qveynebzeve iyo damokidebuli da pirdapir ukavSirdeboda reformebis warmatebiT gatarebas.1 10 Sesabamisad, dResdReobiT funqcionirebs saxelmwifoebis warmatebebis individualuri Sefasebis midgoma, Tumca arsebobs mosazreba, rom es sqema Sesacvlelia, radgan Tesalonikis samitis Semdeg(rodesac TanamSromloba evrokavSirsa da dasavleT balkaneTis qveynebs Soris erTobliv formatSi mimdinareobda), evrointegraciis kuTxiT, mniSvnelovani winsvla faqtobrivad aRar yofila. 2005 wlis aprilSi serbeTma da montenegrom evrokavSirTan stabilizaciisa da asocirebis xelSekrulebis gasaformeblad molaparakebebis dawyebisTvis saWiro dadebiTi Sefaseba„mizanSewonilobis angariSis“ gamoqveynebiT miiRes. molaparakebebi oqtomberSi daiwyo. Tumca sul raRac naxevar weliwadSi, kerZod ki, 2006 wlis maisSi, haagasTan TanamSromlobis aradamakmayofilebeli donis gamo, molaparakebebi CaSlilad gamocxadda. Sedegad, imave Tves, referendumis Catarebis Semdeg, montenegrom damoukidebloba gamoacxada. evrokavSirTan molaparakebebi 2007 wlamde ar ganaxlebula. mxolod xelisuflebaSi axali mTavrobis mosvlis Semdeg gaxda SesaZlebeli stabilizaciisa da asocirebis xelSekrulebis jer inicireba, xolo Semdeg ki oficialurad gaformeba. xelSekrulebas 2008 wlis aprilSi moewera xeli, magram evrokavSirma aRniSnul dokumentTan erTad gaformebuli droebiTi vaWrobis xelSekrulebis( ITA -s) ratificireba ar moaxdina. Sesabamisad, 2009 wlis ianvarSi serbeTma gadawyvita droebiTi vaWrobis xelSekrulebis pirobebis Sesruleba calmxriv reJimSi daewyo, xolo droebiTi vaWrobis xelSekruleba ZalaSi mxolod 2009 wels Sevida 11 . gaWianurebuli ratifikaciis procesis Semdeg stabilizaciisa da asocirebis xelSekruleba ZalaSi 10.‘The Thessaloniki Agenda for the Western Balkans: moving towards European integration’, 2518th Council meeting, Ex ternal relations, Luxembourg, 16 June 2003, 12 p.; 11. es gakeTda niderlandebis samefos moTxovniT da srulad eTanxmeboda ministrTa sabWos gancxadebas. ITA -s ratifikacia da ganacxadi kvlavac damokidebuli iyo sisxlis samarTlis saerTaSoriso tribunalsa da yofil iugoslavias Soris TanamSromlobaze; 92 სერბეთი sabolood 2013 wlis 22 ivliss Sevida. es xelSekruleba evrokavSirsa da serbeTs Soris oficialurad gaformebuli pirveli mniSvnelovani sakontraqto dokumenti iyo, romelic momdevno 6-wliani gardamavali periodis monaxazs warmoadgenda. dokumentiT mxareebs Soris Tavisufali vaWrobis zonis Camoyalibeba da evrokavSiris wesdebebTan( Acquis ) sakanonmdeblo harmonizacia ganisazRvra. gardamavali periodi 2014 wlis 1 ianvars dasrulda da dReisaTvis serbeTis eqsportisa da importis 60% evrokavSirze modis. Sesabamisad, serbeTis umsxviles sagareo-ekonomikur partniors swored evrokavSiri warmoadgens. „2009 wels stabilizaciisa da asocirebis xelSekrulebis gaformebiT, savaWro reJimic Seicvala. Sesabamisad, serbeTsa da evrokavSirs Soris vaWroba simetriuli gaxda, xolo evrokavSiris wevri qveynebidan importi daaxloebiT 20 miliardi dolaris ekvivalentur maCvenebelze dastabilurda. amis Sedegad, deficiti evrokavSirTan vaWrobaSi Semcirda da 2.3 miliardi dolari Seadgina, rac 2016 wels, serbeTis mTliani eqsportis 23.5%-s warmoadgenda“. 12 soflis meurneobis seqtorSi serbeTis ekonomikis progresi 11 wlis ganmavlobaSi SeiniSneboda. am TvalsazrisiT, ATM -is programas stabilizaciisa da asocirebis xelSekrulebisTvis didi mniSvneloba hqonda. stabilizaciisa da asocirebis xelSekrulebam, droiTi SezRudvebis gauqmebis mxriv, gadamwyveti roli iTamaSa, radgan ATM -i 5-wlian periodebad iyo dayofili da moklevadiani progresis miRwevaze amaxvilebda yuradRebas. 13 aseve mniSvnelovania, rom stabilizaciisa da asocirebis xelSekrulebis ZalaSi Sesvlis paralelurad, serbeTis moqalaqeebisTvis vizaliberalizaciis umniSvnelovanesi procesi mimdinareobda. aRniSnuli sakiTxi politikur dRis wesrigSi wina adgils imitomac ikavebda, rom serbebi evrointegraciis gzaze Tavisufal gadaadgilebas erT-erT yvelaze xelmosaWid miRwevad miiCnevdnen. Tesalonikis samitis msvlelobisas aRniSnul sakiTxs evrokavSiris mxridanac gaesva xazi, xolo 2006 wels daiwyo vizebis gacemasTan dakavSirebiT molaparakebebis pirveli raundi, rac konkretuli jgufebisTvis(studentebi da a.S.) Sengenis vizis miRebas amartivebda. amrigad Camoyalibda axali, efeqtiani instrumenti gzamkvlevis saxiT, romelic 50-mde moTxovnas moicavda. Tuki saxelmwifo daakmayofilebda am moTxovnebs, serbeTis moqalaqeebs evrokavSirSi uvizod gadaadgilebis saSualeba miecemodaT. oficialur belgrads zemoxsenebuli gzamkvlevi 2008 wels waredgina, xolo 2009 wlis dekemberSi serbeTsa da evrokavSirs Soris uvizo mimosvlis reJimi oficialurad gaformda. TiTqmis erTi wlis Semdeg(2010 wlis noemberSi) evropis sabWom kiTxvari moamzada, romelic serbeTis evrokavSirSi gawevrianebasTan dakavSirebiT ganacxadis Setanaze Sexedulebebis Camoyalibebas iTvaliswinebda. 2010 wlis dekemberSi, kandidati saxelmwifos statusis mopovebis procesis dasaCqareblad, oficialurma belgradma Tavdauzogavi Sromis Sedegad Camoayaliba samoqmedo gegma, romelic 2010 wlis evropis sabWos yovelwliur angariSSi gawerili rekomendaciebis ganxorcielebas uzrunvelyofda. 12. Bjelic P., Milovanovic M., Effects of the SAA on trade with the EU, in Effects of Stabilisation and Association Agreements and CEFTA2006 on WB6 European Integration and Regional Cooperation: Achievements and Ways Forward, European Move ment in Serbia, June 2018, 144 p.; 13. iqve; 93

სერბეთი Sevsebuli kiTxvari komisias 2011 wlis ianvarSi gadaegzavna. komisiam sakiTxi imave wlis aprilSi ganixila, Tumca kandidati saxelmwifos statusis miniWeba mainc gaWianurda. evrokavSiri oficialur belgrads kosovosTan urTierTobebis dalagebisaken mouwodebda. am TvalsazrisiT, 2008 wlis Semdeg, rodesac kosovom damoukidebloba calmxriv reJimSi gamoacxada, priStina damoukidebel erTeulad evrokavSiris 22-ma wevrma saxelmwifom aRiara, xolo danarCeni 5 kavSiris oficialur pozicias ar SeuerTda, Tumca evrokavSiris yvela wevri mouwodebs serbeTs kosovosTan urTierTobebis dalagebisaken. zemoaRniSnuli moTxovna zedmetad bundovan xasiaTs atarebda. serbeTSi xSirad laparakobdnen, rom evrokavSirSi gawevrianeba oficialur belgrads kosovoSi unda„gaecvala“- rac mosaxleobis umravlesobisTvis absoluturad miuRebeli arCevani iyo 14 . 2012 wlis 1 marts evropis sabWom serbeTs kandidati saxelmwifos statusi mianiWa. biurokratiuli procedurebis gamo serbeTi oficialurad evrokavSirSi gawevrianebis kandidat saxelmwifod ganacxadis Setanidan mxolod or-naxevari wlis Semdeg gamocxadda. gawevrianebasTan dakavSirebiT molaparakebebi ki mxolod 2014 wlis ianvarSi, ganacxadis Setanidan 4 weliwadSi, daiwyo. 2014 wlis ianvris Semdeg molaparakebebis mxolod 14 Tavi gaixsna da aqedan mxolod ori Tavi daixura. kosovos sakiTxi da kanonis uzenaesobasTan dakavSirebuli problemebi am mniSvnelovan nabijebs aferxeben. xelSemSlel faqtorebad SeiZleba CaiTvalos evrokavSirSi arsebuli Sidapolitikuri da globaluri dinamikac. evrokavSiris wevri saxelmwifoebis mxardaWeris ararsebobis gaTvaliswinebiTac ki, gafarToebis ukanaskneli strategiis danergvis Semdeg am kuTxiT enTuziazmis odnavi zrda SeiniSneba. 2018 wlis maisSi sofiaSi Catarebuli samiti SeiZleba CaiTvalos evrokavSirsa da balkaneTs Soris bolo 15 wlis urTierTobebSi erTerT yvelaze did miRwevad, Tumca Sedegebis TvalsazrisiT, aRniSnulma samitma molodini ver gaamarTla, radgan sofiaSi yuradReba umeteswilad„CarTulobaze“ gamaxvilda. miuxedavad imisa, rom balkaneTisTvis evropul politikur cxovrebaSi CarTuloba mniSvnelovani procesia, sofiaSi naTeli gaxda, rom evrokavSiris„erTian ojaxSi“ gawevrianeba jer kidev Soreuli perspeqtivaa. regionuli TanamSromlobisa da ekonomikuri ganviTarebis waxalisebis mizniT 2014 wels dawyebuli e.w. berlinis procesi, romelsac saTaveSi germaniis kancleri angela merkeli Caudga, dasavleT balkaneTisTvis, faqtobrivad, mxolod infrastruqturul proeqtebs iTvaliswinebs, rac gafarToebis TvalsazrisiT, xelmosaWid warmatebas ver moitans. amrigad, evrokavSiris warmomadgenlebs, balkaneTis maRalCinosnebsa da ubralod dainteresebul mxareTa Soris mxolod yovelwliuri Sexvedrebi imarTeba. am process aklia evrokavSiris politikuri da finansuri CarTuloba(pasuxismgeblobis aReba). aseve problemuria balkaneTis warmomadgenlebis mxridan gadawyvetilebebis Sesrulebis sakiTxi. am CarCoebSi funqcionireba SeiZleba damatebiTi formatis saxiT moxdes, Tumca is 14.“evropuli moZraoba serbeTSi”-is mier Catarebuli kvlevis Sedegad(2018 wlis ivnisi), Tuki evrokavSirSi gawevrianebis pirobad isev kosovos aRiareba darCeba, serbeTis moqalaqeebis 60%, am moTxovnis winaaRmdeg miscems xmas; 94 სერბეთი gafarToebis procesis Canacvlebis alternativad araviTar SemTxvevaSi ar unda ganixilebodes. rac Seexeba serbeTis mxares, misgan saWiroa meti qmediTi nabijis gadadgma da naklebi saubari, raTa yvelam gaacnobieros, rom belgradisaTvis evrointegraciis procesi mxolod saSinao reformebis gatarebas ar ukavSirdeba. politikuri rekomendaciebi saqarTvelosTvis dilema 1 1990-iani wlebidanve serbeTis evrokavSirSi gawevrianeba gacilebiT ufro farTo procesis nawilad ganixileboda. es procesi e.w.„dasavleT balkaneTis“ regionis evrointegracias gulisxmobs. es termini SemoiRes briuselSi da masSi igulisxmeba ara marto saerTo iugoslaviuri warsuli, aramed saerTo konfliqtebic. dasavleTi balkaneTi aerTianebs yofili iugoslaviis saxelmwifoebs (sloveniis garda da albaneTis damatebiT). amrigad, evrokavSirma Camoayaliba iseTi meqanizmebi, romlebic regionul TanamSromlobaze amaxvileben yuradRebas, raTa moxdes erebis Serigeba da maTi urTierTobebi normalur kalapotSi Cadges. aRsaniSnavia, rom TiToeuli saxelmwifos evrokavSirSi gawevrianebis perspeqtivebi individualur miRwevebze dayrdnobiT fasdeba, rac gulisxmobs, rom evrointegraciis procesis mimdinareobas swored calkeuli qveynis mier gatarebuli reformebi da mzadyofnis done gansazRvravs, xolo am TvalsazrisiT regionuli TanamSromloba mxolod erT-erTi faqtoria. Sesabamisad, gasakviri ar aris, rom xorvatia evrokavSirSi 2013 wels gawevrianda, rodesac dasavleT balkaneTis sxva saxelmwifoebisTvis evrointegracia mxolod Soreul perspeqtivas warmoadgenda. dReisaTvis, evrointegraciis TvalsazrisiT, saxelmwifoebis sami jgufis gamoyofa SeiZleba, 15 magram mougvarebeli teritoriuli problemebis gamo SesaZloa aRniSnuli klasifikacia Seicvalos. es mxolod da mxolod droTa ganmavlobaSi gamoCndeba. vfiqrobT, evrointegraciis gzaze saqarTvelom yuradReba individualur warmatebebze unda gaamaxvilos da amavdroulad regionul TanamSromlobazec ar unda Tqvas uari, rac gamocdilebis gaziarebiTa da urTierTmxardaWeriT gamoixateba. amgvari midgoma saqarTvelosTvis xelsayreli iqneba imis miuxedavad, moiTxovs Tu ara amas evrokavSiri, radgan aRniSnuli TanamSromloba evrokavSirSi gawevrianebis erT-erTi umTavresi pirobaa da demokratizaciis maRal dones warmoaCens. evrokavSirSi gawevrianebis ukanasknelma SemTxvevebma kargad aCvena, Tu ramdenad mniSvnelovania regionuli TanamSromloba. magaliTisTvis, slovakeTma warmatebas swored viSegradis jgufis qveynebis daxmarebiT miaRwia. amavdroulad, mniSvnelovania gaviTvaliswinoT Tanamedrove geopolitikuri viTareba da gafarToebisadmi evrokavSiris meTodologiuri midgoma. am TvalsazrisiT, saqarTvelosTvis ufro xelsayreli iqneba individualur warmatebebze yuradRebis gamaxvileba. 15. 1) frontrunners: Montenegro and Serbia; 2) midfielders: Macedonia and Albania; and 3) Bosnia and Herzegovina in the rear. Twelve Proposals for EU enlargement from the Western Balkans, The European Movement in Serbia, June 2018, 7 p; 95

სერბეთი dilema 2 miuxedavad imisa, rom belgrads evrointegraciis nel tempebTan dakavSirebiT ukmayofileba xSirad gamouTqvams, serbeTi iSviaTad dgamda konkretul nabijebs mdgomareobis gamosasworeblad. es nawilobriv imiTic aixsneba, rom belgradSi icodnen, Tu ra nela mimdinareobda saWiro reformebi qveynis SigniT. magram am mxrivac arsebobs gamonaklisebi- kerZod, yvelaze TvalsaCino magaliTi- vizaliberalizaciis procesi. es sakiTxi regionisTvis Tavad evrokavSirSi gawevrianebaze ufro mniSvnelovanic ki iyo, am sakiTxis mniSvnelobas yvela eTanxmeboda(moqalaqeebis, masmediis, politikuri partiebisa da evroskeptikosebis CaTvliT). aqedan gamomdinare, vizaliberalizaciasTan dakavSirebiT koalicia advilad Seiqmna, aman procesis warmatebiT dasruleba da evrokavSiris vizaliberalizaciaze daTanxmeba gaamartiva. ramdenime saxelmwifosTan Camoyalibda aliansi, xolo procesSi cnobili adamianebisa da evrokavSirSi moqmedi organizaciebis CarTviT Sesaferisi garemo Seiqmna. pasuxad, evrokavSirma vizaliberalizaciisTvis saWiro pirobebis krebuli Seadgina, e.w.„Sengenis TeTri sia“, romelSic Sesabamisi kriteriumebi nabij-nabij iyo gawerili. es dokumenti Zalze gamosadegi aRmoCnda, radgan masSi zustad iyo Camoyalibebuli is moqmedebebi da zomebi, rac aucilebeli iyo uvizo mimosvlis reJimis asamoqmedeblad. dokumenti aseve iTvaliswinebda evrokavSiris mxridan monitoringsac. serbeTSi xSirad aRniSnaven sinanuliT, rom evrokavSirs aseTi dokumenti gaerTianebaSi gawevrianebis procesisTvis ar SeumuSavebia. samwuxarod, evrointegraciis procesi, biurokratiuli TvalsazrisiT, kvlavac gadatvirTulia da zogadad bundovan xasiaTs atarebs. Sesabamisad, am etapze iniciativis sakuTar xelSi aReba, evrokavSirSi gawevrianebis perspeqtivis TvalsazrisiT, saqarTvelosTvis yvelaze efeqturi pozicia iqneboda. dilema 3 mesame dilema meoresTan pirdapir aris dakavSirebuli. evrokavSirSi gasawevrianeblad yovelTvis saWiroa briuselTan aqtiuri da uwyveti TanamSromloba. aRniSnuli TanamSromlobis farglebSi ki, aplikanti qveyana maqsimalisturi midgomiT unda xelmZRvanelobdes. am kuTxiT serbeTis gamocdileba saqarTvelosTvis naklebad sainteresoa, radganac oficialur Tbiliss bosnia-hercogovinis magaliTi ufro gamoadgeba. bosniam, xorvatiis gzis gavlis imediT, evrokavSirSi gawevrianebis oficialuri ganacxadi 2016 wels Seitana. Tumca, aRniSnuli ganacxadi mxolod 2016 wlis seqtemberSi, araerTi biurokratiuli procesis dasrulebis Semdeg, miiRes. bosniam moaxerxa da aiZula evrokavSiri gaeTvaliswinebina saraevos pozicia. amavdroulad mxedvelobaSia misaRebi, rom Tavad evrokavSirSi, gafarToebasTan dakavSirebiT, Tanamedrove da Zvel damokidebulebebs Soris didi gansxvavebaa. dReisaTvis Sesustebulia is dadebiTi gavlena, romelsac evropis komisia am procesebze axdenda. aqedan gamomdinare, evrokavSiris araerTi wevri saxelmwifo iZulebuli gaxda aplikant qveynebTan calkeuli ormxrivi urTier96 სერბეთი Tobebi Camoeyalibebina, rac adre Seuferebel sagareo-politikur nabijad CaiTvleboda. amJamad gadamwyvet rols, komisiis nacvlad, evropis sabWo asrulebs. swored evropis sabWo awesebs kriteriumebs da calkeuli aplikanti saxelmwifoebisaTvis evrointegraciis molaparakebebis tempsac aregulirebs, 16 rac serbeTis SemTxvevaSi orjer ukve gamovlinda. evropis sabWom serbeTis 2011 wlis dekemberSi warmodgenili ganacxadis ganxilva 2012 wlis martamde gaaWianura. 2013 wels germaniis bundestagma serbeTisa da kosovos urTierTobebis xelmeored Sefaseba gadawyvita, raTa„oficialur belgradTan molaparakebebis dawyeba gamxdariyo SesaZlebeli“. es molaparakebebi mxolod 2014 wlis ianvarSi daiwyo. gamomdinare aqedan, naTeli xdeba, Tu ramdenad Secvlilia evrokavSiris gafarToebis politika, rasac araxelsayreli geopolitikuri da ekonomikuri garemoebebic emateba. Sesabamisad, rac dro gava, evrokavSirSi gawevrianebac ufro garTuldeba. vfiqrobT, evrokavSirSi gawevrianebis ganacxadis Setana ar Rirs, rodesac kavSiris romelime wamyvan qveyanaSi winasaarCevno periodia. ganacxadis Sesatanad saWiroa swori drois SerCeva. dilema 4 meoTxe dilema mesame da meore dilemis WrilSi unda ganvixiloT, Tumca SeiZleba iTqvas, rom meoTxe dilema saerTodac ar warmoadgens dilemas, radgan Tu saqarTvelos aqtiuri qmedebebis gatarebis survili aqvs, lodinis reJimSi yofna gaumarTlebelia. rogorc serbeTis, ise dasavleT balkaneTis sxva saxelmwifoebis gamocdileba gviCvenebs, rom evrokavSiris aRmosavleTis mimarTulebiT gafarToebas aravin moeloda, sanam saxelmwifoebma Tavadve ar gadadges nabijebi evrokavSirSi gasawevrianeblad. zogi miiCnevs, rom araxelsayreli geopolitikuri viTarebidan gamomdinare, evrokavSirSi gawevrianebis perspeqtivas saxelmwifoebi moTminebiT unda daelodon, Tumca es ase ar aris, radgan Tu qveynisTvis evrointegracia mxolod Soreul perspeqtivas warmoadgens, maSin dasakargic naklebia. evrokavSiris karis gasaRebis mosapoveblad evrokavSiris wevr saxelmwifoebTan ormxrivi urTierTobebis Camoyalibebaa saWiro. am TvalsazrisiT, geografiuli da lingvisturi gansxvavebebis miuxedavad da saerTo istoriuli gamocdilebis gaTvaliswinebiT, saqarTvelosTvis yvelaze optimalur partniorebad SeiZleba miviCnioT baltiispireTis saxelmwifoebi. amavdroulad, Tu saqarTvelos surs, rom mas briuselSi seriozul partniorad ganixilavdnen, umniSvnelovanesia reformebis gatareba. es qveynis administrirebis donesac gaaumjobesebs, rac ekonomikuri 16. Rosa Balfour and Corina Stratulat, The Enlargement of the European Union, EPC Discussion Paper, December 2012, http:// www.epc.eu/documents/uploads/pub_3176_enlargement_of_the_eu.pdf; 97

სერბეთი aRorZinebisa da sazogadoebrivi konsolidaciis sawindaria. Sesabamisad, saukeTeso rekomendacia iqneboda, rom iyoT gamowvevebisTvis mzad da ambiciurad miudgeT evrointegraciis process im imediT, rom evrokavSiri maleve daafasebs saqarTvelos Zalisxmevas. ra Tqma unda, briuselma Tqveni Zalisxmeva SesaZloa saerTodac ar daafasos, Tumca, yvela SemTxvevaSi, nebismieri saxis progresuli reformis gatareba Tavad saqarTvelos momavals gamoadgeba. levan miqelaZis saxelobis fondi dafuZnda 2010 wels. igi warmoadgens sajaro politikis sakiTxebze momuSave aramomgebian, politikurad neitralur, arasamTavrobo organizacias. organizaciis mTavari misiaa kargi mmarTvelobis da efeqtiani gadawyvetilebebis xelSewyoba. am mizniT, saqarTvelos winaSe adgilobriv, erovnul da globalur doneze arsebul gamowvevebsa da SesaZleblobebze reagirebisTvis mosazrebebis da rekomendaciebis SemuSaveba. levan miqelaZis saxelobis fondi, 2018 tel:(+995 32) 225 19 29 levanmikeladze.foundation@gmail.com ilo mosaSvilis q. 12 0162, Tbilisi, saqarTvelo 98 99