ՀԱՐ­ԿԱՅԻՆ Օ­ՐԵ­ՆՍԳՐ­ՔԻ ՓՈ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹՅՈ­Ւ Ն­ՆԵ­ՐԸ 2018թ. Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցած հե­ղա­փո­խու­թյան պատ­ճառ­նե­րի և հետ­ևա­նք­նե­րի լույ­սի ներ­քո­

Շապիկի լուսանկարը` Նարեկ Ալեքսանյանի

­Սույն հե­տա­զո­տու­թյո­ւ նն ի­րա­կա­նաց­վել է Ար­տակ Քյու­րու­մյա­նի կող­մի­ց՝ Ֆրիդ­ րիխ Է­բե­րտ հիմ­ն ադ­րա­մի և Քա­ղա­քա­կան դիս­կո­ւ րս հան­դե­սի հա­մա­տեղ ծրագ­րի շըր­ ջա­նա­կո­ւ մ: Հե­տա­զո­տու­թյան նպա­տա­կն է ամ­փո­փել Հայաս­տա­նի հար­կային հա­մա­ կար­գո­ւ մ ա­ռա­ջա­րկ­վող փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րի, հատ­կա­պե­ս՝ պրոգ­րե­սիվ և հա­մա­հա­րթ ե­կամ­տա­հար­կի հիմ­ն ա­հար­ցե­րը, ինչ­պես նաև, օգ­տա­գոր­ծե­լով, մի­ջազ­գային փո­րձն ու առ­կա վեր­լու­ծա­կան և փաս­տա­կան նյու­թը՝ հա­մա­կող­մա­նի պատ­կե­րա­ցո­ւ մ ստա­նալ հար­կային բա­րե­փո­խո­ւ մ­ն ե­րի մա­սի­ն։ Այն կա­րող է լավ հի­մք հան­դի­սա­նալ հե­տա­զո­ տու­թյան վրա հեն­վող հան­րային քա­ղա­քա­կա­նու­թյան և փաս­տա­րկ­ված ո­րո­շո­ւ մ­ն ե­րի մշակ­ման հա­մա­ր։ ­Քա­ղա­քա­կան դիս­կո­ւ րս հան­դե­սը 2018թ. սեպ­տեմ­բե­րից ի վեր բազ­մա­թիվ ուսում­ նա­սի­րու­թյո­ւ ն­ներ է կա­տա­րել և հոդ­ված­ներ հրա­պա­րա­կել հար­կային հա­մա­կար­գի ներ­կայիս մար­տահ­րա­վեր­նե­րի և հե­ռան­կար­նե­րի վե­րա­բե­րյա­լ։ Ֆրիդ­րիխ Է­բե­րտ հիմ­ նադ­րա­մն օգ­տա­գոր­ծել է աշ­խար­հի տար­բեր երկր­նե­րո­ւ մ գոր­ծող գրա­սե­նյակ­նե­րի իր ցան­ցը, հար­կային հա­մա­կար­գի, պրոգ­րե­սիվ և հա­մա­հա­րթ հա­րկ­ման մե­թո­դա­բա­նու­ թյան լա­վա­գույն մաս­նա­գետ­նե­րին Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցող քն­նար­կո­ւ մ­ն ե­րին ներգ­րա­վե­լու հա­մա­ր։ ­Սույն դիր­քո­րոշ­ման փաս­տա­թո­ւ ղթն իր մեջ ­նե­րա­ռո­ւ մ է ան­ցած 6 ամ­վա ըն­թաց­ քում կու­տակ­ված նյո­ւ թն ու ուր­վա­գծ­ված ա­ռա­ջար­կու­թյո­ւ ն­նե­րը։ Այն ընգր­կո­ւ մ է թե՛ մաս­նա­գի­տա­կան հա­րո­ւ ստ նյո­ւ թ, թե՛ Հայաս­տա­նի տն­տե­սա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­ թյան այ­սօր­վա խն­դիր­նե­րի ա­նա­չառ և բազ­մա­կող­մա­նի քա­ղա­քա­տն­տե­սա­կան վեր­ լու­ծու­թյուն։ Օգ­տա­գո­րծ­վել են 2019թ. փե­տր­վա­րի 12-ին Եր­ևա­նո­ւ մ մեր կող­մից կազ­ մա­կերպ­ված«­Հար­կային հա­մա­կա­րգ, ար­դա­րու­թյո­ւ ն և տն­տե­սա­կան զար­գա­ցո­ւ մ» մի­ջազ­գային գի­տա­ժո­ղո­վի նյու­թե­րը, ՀՀ ֆի­նա­նս­նե­րի նա­խա­րա­րու­թյան, ՀՀ վի­ճա­ կագ­րա­կան կո­մի­տե­ի, ՀՀ պե­տա­կան ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի կո­մի­տե­ի տվյալ­նե­րն ու այլ հրա­ պա­րա­կո­ւ մ­ն եր: ­Հա­մոզ­ված ենք, որ այս ման­րա­կր­կիտ աշ­խա­տան­քը կծա­ռայի Հայաս­տա­նի տն­ տե­սա­կան զար­գա­ցու­մը խթա­նող ար­դյու­նա­վետ և ար­դար հար­կային հա­մա­կար­գի ձևա­վոր­մա­նը­։ Ֆ­րիդ­րիխ Էբ­ ե­րտ հիմ­ն ադ­րա­մի ­Հայաս­տա­նի գրա­սե­նյա­կ Քաղ­ աք­ ա­կան դիս­կո­ւ րս հան­դե­ս

­Բո­վան­դա­կու­թյո­ւ ն 1.	­ Նե­րա­ծու­թյո­ւ ն___________________________________________________ 7 2.	­Հար­կե­րը և հար­կային քա­ղա­քա­կա­նու­թյու­նը______________________ 8 2.1.­ Ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի և շա­հույթ­նե­րի պրոգ­րե­սիվ և հա­մա­հա­րթ հար­կո­ւ մ 12 2.2. ­Լաֆ­ֆե­րի կո­րը 15 2.3.­ Այլ վճար­նե­ր 17 2.4.­Ա­րևմ­տյան երկր­նե­րի հար­կե­րի կա­ռո­ւ ց­ված­քը 19 3. ՀՀ տն­տե­սու­թյան ընդ­հա­նո­ւ ր բնու­թա­գի­րը_______________________ 20 3.1. ՀՀ հար­կային հա­մա­կար­գի նկա­րա­գի­րը 21 3.2. ­Հար­կային հա­մա­կար­գի ա­ռա­ջա­րկ­վող փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րը 24 3.3.­ Ա­ռա­ջա­րկ­վող փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րի ե­կամ­տային հետ­ևա­նք­նե­րը 26 3.4.­ Ա­ռա­ջա­րկ­վող փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րի հետ­ևա­նք­նե­րը մար­զե­րի վրա 28 3.5.­ Ա­ռա­ջա­րկ­վող փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րի ռեգ­րե­սի­վու­թյու­նը 29 3.6. ­Գույ­քա­հար­կի բնա­գա­վա­ռո­ւ մ դի­տա­րկ­վող փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րը 31 3.7. ­Մի­ջազ­գային կա­ռույց­նե­րի տված գնա­հա­տա­կան­նե­րը 32 3.8.­ Փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րի քն­նա­րկ­ման մաս­նակ­ցայ­նու­թյու­նը 36 4.	­Վեր­լու­ծու­թյո­ւ ն__________________________________________________ 37 5.­ Եզ­րա­կա­ցու­թյո­ւ ն­նե­ր____________________________________________ 46 6.­ Ա­ռա­ջար­կու­թյո­ւ ն­նե­ր____________________________________________ 48 Օգ­տա­գո­րծ­ված աղ­բյո­ւ ր­նե­ր 49

7 1. ­Նե­րա­ծու­թյո­ւ ն ՀՀ կա­ռա­վա­րու­թյու­նը հար­կային օ­րե­նսդ­րու­թյան փո­փո­խու­թյո­ւ ն­ներ է նա­խա­ ձեռ­նել, ո­րի նպա­տակ­նե­րից մե­կը ե­կամ­տային հար­կի պրոգ­րե­սիվ հա­մա­կար­գից հա­ մա­հա­րթ հա­մա­կար­գի ան­ցո­ւմն է: Օգ­տա­կար է հի­շել, որ«պ­րոգ­րե­սիվ» հայե­րեն նշա­ նա­կո­ւ մ է«ա­ռա­ջա­դի­մա­կան»:­ Այս փաս­տա­թո­ւ ղ­թը ներ­կայաց­նո­ւ մ է մի խո­ւ մբ քա­ղա­քա­ցի­նե­րի դիր­քո­րո­շու­մը, ով­քեր հա­մա­ձայն չեն ՀՀ կա­ռա­վա­րու­թյան նա­խա­ձեռ­նած վե­րը ներ­կայաց­ված փո­փո­ խու­թյո­ւ ն­նե­րի գա­ղա­փա­րի հետ և այդ ա­ռու­մով հան­դի­սա­նո­ւ մ է դիր­քո­րոշ­ման փաս­ տաթ­ ո­ւ ղթ(position paper):­ Ե­կամ­տային հար­կի դրույ­քա­չա­փե­րի փո­փո­խու­թյո­ւ նն ա­ռա­ջին տա­րո­ւ մ կհան­գեց­ նի պե­տա­կան բյու­ջե­ի 27-37 մլրդ դրամ ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի կո­րս­տի, ո­րո­նք կա­րող է­ին օգ­ տա­գո­րծ­վել. ● Հայաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյան պա­շտ­պա­նու­նա­կու­թյան բա­րե­լավ­ման համար, ● հան­րա­կր­թու­թյան ո­րա­կի է­ա­կան բա­րե­լավ­ման հա­մար, ին­չը ա­ղե­տա­լի պայ­ ման­նե­րո­ւ մ սո­վո­րող մի շա­րք դպ­րոց­նե­րի ա­շա­կե­րտ­նե­րին հնա­րա­վո­րու­ թյուն կտար ա­մե­նա­տար­բեր բնա­գա­վառ­նե­րի վե­րա­բե­րյալ խո­րը գի­տե­լիք­ներ ստա­նալ, կր­թու­թյու­նը շա­րու­նա­կել բա­րձ­րա­գույն ու­սո­ւ մ­ն ա­կան հաս­տա­տու­ թյո­ւ ն­նե­րո­ւ մ, հե­տա­գայո­ւ մ բա­րձր աշ­խա­տա­վա­րձ ստա­նա­լու և բա­րե­կե­ցիկ կյան­քով ապ­րե­լու հա­մար,­ ● ա­ռող­ջա­պա­հա­կան ծա­ռայու­թյո­ւ ն­նե­րի բա­րե­լավ­ման հա­մար, ին­չը հնա­րա­վո­ րու­թյո­ւ ն կտար ո­րա­կյալ ծա­ռայու­թյո­ւ ն­ներ մա­տու­ցել հա­սա­րա­կու­թյան լայն շեր­տե­րին, ո­րո­նց զգա­լի մա­սն այ­սօր զրկ­ված են դրա­նից, ● սո­ցի­ա­լա­կան պա­շտ­պա­նու­թյան ա­մե­նա­տար­բեր խն­դիր­ներ լու­ծե­լու հա­մար (օ­րի­նա­կ՝ կեն­սա­թո­շակ­նե­րը բա­րձ­րաց­նե­լու), ● ՀՀ ա­ռաջ ծա­ռա­ցած բնա­պահ­պա­նա­կան և այլ խն­դիր­նե­րը լու­ծե­լու հա­մար: ­Հա­մա­հա­րթ դրույ­քա­չա­փին ան­ցու­մը հար­կա­բյու­ջե­տային հա­մա­կար­գի պրոգ­րե­ սի­վու­թյա­նը կա­րող է չվ­ն ա­սել, ե­թե այն բա­ցա­ռու­թյո­ւ ն­ներ նա­խա­տե­սի ցա­ծր ե­կա­մո­ւ տ ու­նե­ցող աշ­խա­տող­նե­րի հա­մար, իսկ բա­րձր ե­կա­մո­ւ տ ու­նե­ցող­նե­րի դեպ­քո­ւ մ հար­ կային օ­րե­նսդ­րու­թյու­նը կի­րա­րկ­վի ամ­բող­ջու­թյա­մբ: Այս դեպ­քո­ւ մ հար­կային հա­մա­ կար­գը կա­րող է ա­վե­լի պրոգ­րե­սիվ լի­նել, քան ա­վան­դա­կան ի­մաս­տով պրոգ­րե­սիվ հա­մար­վող հա­մա­կար­գը: Սա­կայն մեծ սո­ղա­նցք­ներ ու­նե­ցող հար­կային հա­մա­կար­ գը չի կա­րող այդ­պի­սին հա­մար­վել: Հաշ­վի առ­նե­լով այն հան­գա­ման­քը, որ պրոգ­րե­ սիվ հա­մա­կար­գից հրա­ժար­վե­լու փաս­տա­րկ­նե­րի թվո­ւ մ ՀՀ կա­ռա­վա­րու­թյու­նը նշել է բարձր ե­կա­մո­ւ տ ու­նե­ցող­նե­րի հար­կե­րից խու­սա­փե­լը, ա­պա այլ ե­ղա­նա­կով պրոգ­րե­ սի­վու­թյան հաս­նե­լու փոր­ձե­րը կա­րող են ա­նար­դյու­նա­վետ լի­նել: Հար­կա­բյու­ջե­տային հա­մա­կար­գը կա­րող է պրոգ­րե­սիվ դառ­նալ, ե­թե հա­մա­հա­րթ և սպա­ռո­ղա­կան հար­կե­ րի կի­րառ­ման ար­դյո­ւ ն­քո­ւ մ հա­վա­քա­գր­վող ե­կա­մո­ւ տ­նե­րն օգ­տա­գո­րծ­վեն տն­տե­սա­ կան ա­ճը խթա­նող և աղ­քա­տու­թյու­նը կր­ճա­տող ծախ­սե­րի վրա:

8 ­ՀԱՐ­ԿԱՅԻՆ Օ­ՐԵ­ՆՍԳՐ­ՔԻ ՓՈ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹՅՈ­Ւ Ն­ՆԵ­ՐԸ 2018թ. Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցած հե­ղա­փո­խու­թյան պատ­ճառ­նե­րի և հետ­ևա­նք­նե­րի լույ­սի ներ­քո­ ­Հա­մա­հա­րթ դրույ­քա­չա­փե­րի օգ­նու­թյա­մբ ստ­վե­րային տն­տե­սու­թյու­նը կր­ճա­տե­լու փոր­ձը կա­րող է ա­պար­դյո­ւ ն լի­նել, քա­նի որ հա­սա­րա­կու­թյան մի մա­սի կար­ծի­քով մի քա­նի տա­րի հե­տո կա­ռա­վա­րու­թյու­նը կա­րող է ստիպ­ված լի­նել բա­րձ­րաց­նել հար­կե­րը երկ­րի առջև ծա­ռա­ցած խն­դիր­նե­րը լու­ծե­լու հա­մար: Պրոգ­րե­սիվ հա­րկ­ման հա­մա­կար­ գը ար­տա­քին աշ­խար­հից ե­կող ցն­ցո­ւ մ­ն ե­րի դեպ­քո­ւ մ երկ­րի ֆի­նան­սա­տն­տե­սա­կան հա­մա­կար­գը պա­շտ­պա­նե­լու, այդ պայ­ման­նե­րո­ւ մ երկ­րի ան­վտան­գու­թյան և հան­րու­ թյան սո­ցի­ա­լա­պես խո­ցե­լի խմ­բե­րի առջև ստա­նձ­նած ֆի­նան­սա­կան պար­տա­վո­րու­ թյո­ւ ն­նե­րը կա­տա­րե­լու հա­մար ան­հրա­ժե­շտ մի­ջոց­նե­րի կու­տակ­ման աղ­բյո­ւ րն է և այդ ցն­ցո­ւ մ­ն ե­րից պաշ­պա­նու­թյան ա­ռա­ջին շեր­տը: Պրոգ­րե­սիվ հա­րկ­ման հա­մա­կար­գից հրա­ժար­վե­լով կա­ռա­վա­րու­թյու­նը թու­լաց­նո­ւ մ է այդ շեր­տը: Հայտ­նի են մի շա­րք դեպ­ քեր, երբ ֆի­նան­սա­տն­տե­սա­կան ճգ­նա­ժա­մից հե­տո երկր­նե­րը, հետ­ևե­լով ԱՄՀ հոր­ դոր­նե­րին, վե­րա­դար­ձել են հա­րկ­ման պրոգ­րե­սիվ հա­մա­կար­գի: 2. Հար­կե­րը և հար­կային քա­ղա­քա­կա­նու­թյու­նը ­Հար­կային քա­ղա­քա­կա­նու­թյու­նը տն­տե­սա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թյան այն կար­ևո­ րա­գույն բա­ղադ­րիչ­նե­րից մե­կն է, ո­րի հետ կապ­ված բազ­մա­թիվ հե­տա­զո­տու­թյո­ւ ն­ ներ են կա­տար­վել ա­կա­դե­մի­ա­կան հան­րու­թյան, կա­ռա­վա­րու­թյո­ւ ն­նե­րի, մի­ջազ­գային կա­ռույց­նե­րի, փոր­ձա­գետ­նե­րի և այլ շա­հա­ռու­նե­րի կող­մից: Տար­բե­րակ­վո­ւ մ են եր­կու տե­սա­կի հար­կե­ր՝ ուղ­ղա­կի և ա­նո­ւ ղ­ղա­կի: Ո­ւղ­ղա­կի հար­կե­րի դեպ­քո­ւ մ հար­կային պար­տա­վո­րու­թյան կա­տար­ման հետ կապ­ված բե­ռը կրո­ւ մ են ֆի­զի­կա­կան ան­ձի­նք կամ կազ­մա­կեր­պու­թյո­ւ ն­նե­րը՝ այդ հար­ կե­րը վճա­րե­լով ի­րե­նց ե­կա­մո­ւ տ­նե­րից, շա­հույ­թից կամ գույ­քի դի­մաց: Կա­ռա­վա­րու­ թյու­նը հար­կի գու­մա­րը ստա­նո­ւ մ է ե­կա­մու­տը կամ շա­հույ­թը ստա­ցո­ղից: Ե­կա­մու­տը ստա­ցո­ղը, ի տար­բե­րու­թյո­ւ ն ա­վե­լաց­ված ար­ժե­քի և ակ­ցի­զային հար­կե­րի, իր ո­րո­ շում­ն ե­րով չի կա­րող խու­սա­փել ե­կամ­տային հա­րկ վճա­րե­լո­ւ ց: Բազ­մա­թիվ երկր­նե­րո­ւ մ ե­կամ­տա­հար­կը գոր­ծա­տո­ւ ն գան­ձո­ւ մ է աշ­խա­տա­վար­ձը վճա­րե­լիս, ա­պա գա­նձ­ված գու­մա­րը փո­խան­ցո­ւ մ է պե­տա­կան բյու­ջե: Ե­կամ­տային հար­կը և շա­հու­թա­հար­կը դաս­ վո­ւ մ են ուղ­ղա­կի հար­կե­րի թվին:­ Ան­նո­ւ ղ­ղա­կի հար­կե­րը սո­վո­րա­բար գա­նձ­վո­ւ մ են ապ­րա­նք կամ ծա­ռայու­թյո­ւ ն մա­տա­կա­րա­րո­ղի, աշ­խա­տա­նք­ներ կա­տա­րո­ղի կող­մից այդ ապ­րա­նք­նե­րի գնո­րդ­նե­ րի, ծա­ռայու­թյո­ւ ն­նե­րը սպա­ռող­նե­րի կամ աշ­խա­տա­նք­նե­րն ըն­դու­նող­նե­րից դրա­նց դի­մաց վճար­ման ժա­մա­նակ: Ե­թե երկ­րո­ւ մ կան այն­պի­սի ապ­րա­նք­ներ և ծա­ռայու­ թյո­ւ ն­ներ, ո­րո­նք չեն հա­րկ­վո­ւ մ ա­վե­լաց­ված ար­ժե­քի հար­կո­վ 1 (այ­սու­հե­տ՝ ԱԱՀ), ա­պա տնային տն­տե­սու­թյո­ւ ն­նե­րը կա­րող են խու­սա­փել ԱԱՀ վճա­րե­լո­ւ ց կամ ա­վե­լի քիչ ԱԱՀ կվ­ճա­րե­ն՝ սպա­ռե­լով ԱԱՀ-ով չհա­րկ­վող ա­վե­լի շատ ապ­րա­նք­ներ և ծա­ռայու­թյո­ւ ն­ներ: 1. Սոցիալական խնդիրների լուծման նպատակով կառավարությունները կարող են որոշել ԱԱՀ-ով չհարկել սոցիալապես անապահով խավերի կողմից ավելի շատ սպառվող առաջին անհրաժեշտության ապրանքները: Եվրոպական մի շարք երկրներում մանկական հագուստը չի հարկվում ԱԱՀ-ով:

9 ԱԱՀ-ի մե­ծու­թյու­նը սո­վո­րա­բար ա­ռան­ձին նշ­վո­ւ մ է վճար­ման փաս­տա­թղ­թե­րո­ւ մ: Ան­ ո­ւ ղ­ղա­կի հար­կեր գան­ձող կազ­մա­կեր­պու­թյու­նը ո­րո­շա­կի պար­բե­րա­կա­նու­թյա­մբ այդ գու­մար­նե­րը փո­խան­ցո­ւ մ է կա­ռա­վա­րու­թյա­նը: Ա­նո­ւ ղ­ղա­կի հար­կե­րի դեպ­քո­ւ մ հար­ կային պար­տա­վո­րու­թյան կա­տար­ման հետ կապ­ված բե­ռը կրո­ւ մ է ոչ թե ապ­րան­քը մա­տա­կա­րա­րո­ղը, ծա­ռայու­թյու­նը մա­տու­ցո­ղը կամ աշ­խա­տա­նք­ներ կա­տա­րո­ղը, այլ դրա­նք սպա­ռո­ղը: Ա­նո­ւ ղ­ղա­կի հար­կե­րի թվին են դաս­վո­ւ մ ԱԱՀ-ն, ակ­ցի­զային և սպա­ ռո­ղա­կա­ն 2 հար­կե­րը:­ Ա­նո­ւ ղ­ղա­կի հար­կե­րն ա­վե­լի հա­ճախ կրո­ւ մ են ռեգ­րե­սիվ բնույթ, իսկ ուղ­ղա­կի հար­կե­րը կա­րող են լի­նել ինչ­պես պրոգ­րե­սիվ, այն­պես էլ՝ ռեգ­րե­սիվ: Ա­նո­ւ ղ­ղա­կի հար­ կե­րը կա­րող են պրոգ­րե­սիվ բնույթ ու­նե­նալ, ե­թե օ­րի­նակ, ա­ռա­ջին ան­հրա­ժեշ­տու­թյան սնո­ւ ն­դը, ո­րը մեծ տե­սա­կա­րար կշիռ ու­նի ցա­ծր ե­կա­մո­ւ տ­ներ ու­նե­ցող տնային տն­տե­ սու­թյո­ւ ն­նե­րի ծախ­սե­րի կա­ռո­ւ ց­ված­քո­ւ մ, ա­զատ­վի ԱԱՀ-ից: Նույն կե­րպ ե­կամտային հար­կը կա­րող է լի­նել ռեգ­րե­սիվ, ե­թե ա­վե­լի բա­րձր ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի վրա ա­վե­լի ցա­ծր դրույք տա­րած­վի կամ, ե­թե ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի ո­րոշ տե­սակ­ներ, օ­րի­նակ, կա­պի­տալ ե­կա­ մո­ւ տ­նե­րը չհա­րկ­վեն: ­Մի շա­րք երկր­նե­րո­ւ մ հար­կային հա­մա­կար­գի եր­կու հիմ­ն ա­կան բա­ղադ­րիչ­նե­րն են ե­կամ­տային հար­կը և ԱԱՀ-ն: Կե­նտ­րո­նա­նա­լով լա­տի­նա­մե­րի­կյան փոր­ձի վրա՝ Barreix և Roca-ն(2007) ա­ռա­ջար­կո­ւ մ են ա­վե­լի մեծ ու­շադ­րու­թյո­ւ ն դա­րձ­նել ե­կամ­տային հար­ կի հնա­րա­վո­րու­թյո­ւ ն­նե­րի վրա: Ի լրո­ւմն ե­կա­մո­ւ տ­ներ ա­պա­հո­վե­լո­ւ ն, ե­կամ­տային հա­րկն ու­նի նաև սո­ցի­ա­լա­կան հա­մե­րաշ­խու­թյա­նը նպաս­տե­լու կար­ևոր դե­րա­կա­տա­ րո­ւ մ, քա­նի որ ե­կամ­տային հար­կի կի­րառ­ման ար­դյո­ւ ն­քո­ւ մ հա­վա­քա­գր­վող գու­մար­ նե­րի մեծ մա­սը գոյա­նո­ւ մ է բա­րձր ե­կա­մո­ւ տ­ներ ու­նե­ցող հար­կա­տու­նե­րի վճար­նե­րից: Bird-ի(2009) կար­ծի­քով ե­կամ­տային հար­կի հու­սա­լի հա­մա­կա­րգ ու­նե­նա­լու հա­մար զար­գա­ցող երկր­նե­րը պե­տք է ընդ­լայ­նեն հա­րկ­ման բա­զան, ին­չը տար­բեր երկր­նե­րո­ւ մ կա­րող է նշա­նա­կել պե­տա­կան պար­տա­տոմ­սե­րից ստաց­ված ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի, աշ­խա­ տա­կից­նե­րին տր­ված ոչ դրա­մա­կան տես­քով ար­տա­հայտ­ված հա­տու­ցո­ւ մ­ն ե­րի, կա­ պի­տալ ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի հար­կո­ւ մ, ար­տո­նու­թյո­ւ ն­նե­րի բա­ցա­ռո­ւ մ և չհաշ­վառ­վող տն­տե­ սու­թյան ծա­վալ­նե­րի կր­ճա­տո­ւ մ: Հար­կային ար­տո­նու­թյո­ւ ն­ներ տա­լիս են և հար­կային բա­րեն­պա­ստ մի­ջա­վայր ստեղ­ծե­լո­ւ ն ձգ­տո­ւ մ են բո­լոր կա­ռա­վա­րու­թյո­ւ ն­նե­րը: Բա­րձր ե­կա­մո­ւ տ ու­նե­ցող երկր­նե­րը բա­րեն­պա­ստ հար­կային մի­ջա­վայր են ձևա­վո­րո­ւ մ հե­տա­ զո­տու­թյո­ւ ն­նե­րի և զար­գաց­ման ծախ­սե­րի(R&D) հա­մար(IMF 2015): Ցա­ծր ե­կա­մո­ւ տ ու­նե­ցող երկր­նե­րն ա­ռա­ջար­կո­ւ մ են հար­կային ար­ձա­կո­ւ րդ­ներ(tax holidays) և հար­կե­ րի ցա­ծր դրույք­ներ: Մի­ջին ե­կամ­տով երկր­նե­րը հա­ճախ ա­զատ հար­կային գո­տի­ներ են ստեղ­ծո­ւ մ: ­Վեր­ջին տաս­նա­մյակ­նե­րո­ւ մ ար­ձա­նա­գր­վել է ե­կամ­տային հար­կի դրույ­քա­չա­փե­րի նվա­զո­ւ մ: Լա­տի­նա­կան Ա­մե­րի­կայի երկր­նե­րո­ւ մ բա­րձր ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի դեպ­քո­ւ մ 1985թ. կի­րառ­վող միջ­ ին 51 տո­կոս դրույ­քա­չա­փը 2003թ. նվա­զել է մի­նչև 28 տո­կոս(Lora և 2. Որոշ տնտեսագետներ սպառողական հարկը դասում են ուղղակի հարկերի թվին: Այնուամենայնիվ, սպառողական հարկն ունի նույն հատկանիշները, ինչ ԱԱՀ-ն, միայն այն տարբերությամբ, որ այն գանձվում է արժեքային շղթայի վերջում՝ սպառողի կողմից, այն դեպքում, երբ ԱԱՀ-ն գանձվում է արժեքային շղթայի յուրաքանչյուր փուլում:

10 ­ՀԱՐ­ԿԱՅԻՆ Օ­ՐԵ­ՆՍԳՐ­ՔԻ ՓՈ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹՅՈ­Ւ Ն­ՆԵ­ՐԸ 2018թ. Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցած հե­ղա­փո­խու­թյան պատ­ճառ­նե­րի և հետ­ևա­նք­նե­րի լույ­սի ներ­քո­ Cardenas 2006, հղու­մը Bird-ի, 2009): Տն­տե­սա­կան հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թյան և զար­գաց­ ման կազ­մա­կեր­պու­թյան(այ­սու­հե­տ՝ ՏՀԶԿ) ան­դամ ա­մե­նա­զար­գա­ցած երկրնե­րո­ւ մ ե­կամ­տային հար­կի դրույ­քա­չա­փե­րը պրոգ­րե­սիվ են և բա­րձր: Deloitte-ի(2017) զե­ կույ­ցի հա­մա­ձայն Ճա­պո­նի­այո­ւ մ ե­կամ­տային հար­կի դրույ­քա­չա­փե­րը պրոգ­րե­սիվ են (5%-45%) և հա­րկ­ման բա­զա է հան­դի­սա­նո­ւ մ ամ­բո­ղջ, այդ թվո­ւ մ՝ Ճա­պո­նի­այից դուրս ստաց­ված ե­կա­մու­տը: XIX դա­րո­ւ մ աշ­խար­հի գրե­թե բո­լոր երկր­նե­րո­ւ մ գոր­ծո­ւ մ էր ե­կամ­տա­հար­կի հա­մա­ հա­րթ դրույք­նե­րի հա­մա­կա­րգ: Հո­ւ ն­գա­րի­այո­ւ մ պրոգ­րե­սի­վու­թյու­նը հար­կային հա­մա­ կա­րգ մտավ 1909թ. Sandor Wekerle-ի նա­խա­ձեռ­նած փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րի ժա­մա­նակ, ո­րո­նք ու­ժի մեջ մտան մի­այն 1922թ.(Ambrus 2012): 2012թ. Ambrus-ն արձ­ ա­նագր­ ել է, որ զար­գա­ցած երկր­նե­րն ու­նեն պրոգ­րե­սիվ հար­կային հա­մա­կա­րգ: Ար­ժույ­թի մի­ջազ­ գային հիմ­ն ադ­րա­մը(այ­սու­հե­տ՝ ԱՄՀ) պրոգ­րե­սիվ և հա­մա­հա­րթ հար­կային դրույ­քա­ չա­փե­րի վե­րա­բե­րյալ մի քա­նի հե­տա­զո­տու­թյո­ւ ն է կա­տա­րել: Երբ դա­րա­սկզ­բին մի շա­րք երկր­ներ ան­ցո­ւ մ կա­տա­րե­ցին հա­մա­հա­րթ դրույ­քա­չա­փի ԱՄՀ մաս­նա­գետ­նե­րը նկա­տե­ցին(Keen, Kim, and Varsano 2006), որ այս ար­մա­տա­կան փո­փո­խութ­ յան հետ կապ­ված քն­նար­կո­ւ մ­ն ե­րն ա­վե­լի շատ կե­նտ­րո­նա­նո­ւ մ են հա­վաս­տի­ա­ցո­ւ մ­ն ե­րի և հռե­ տո­րա­բա­նա­կան հնա­րք­նե­րի, քան վեր­լու­ծու­թյո­ւ ն­նե­րի և փաս­տե­րի վրա: Նրա­նց կար­ ծի­քով հիմ­ն ակ­ ան հա­րցն այն չէ, թե, արդյո­՞ք, ա­վե­լի շատ երկրն­ եր կան­ ցն­ են համ­ ա­ հարթ հար­կի, այլ այն, թե, արդյո­՞ք, հա­մա­հա­րթ հար­կի ան­ցած երկր­նե­րը կհ­րա­ժար­ վեն դրա­նից: ԱՄՀ այլ մասն­ ա­գետ­ներ(Norregaard and Khan 2007) արձ­ ա­նագ­րել է­ին ԱԱՀ լայն տա­րա­ծո­ւ մ և ուղ­ղա­կի հար­կե­րի, տո­ւ ր­քե­րի և աշ­խա­տու­ժի վրա տա­րած­վող հար­կային սե­պի(tax wedge, ո­րը հա­մա­խա­ռն ե­կամ­տի և հար­կե­րի վճա­րու­մից հե­տո առ­ձե­ռն ստաց­վող ե­կամ­տի տար­բե­րու­թյո­ւ նն է) դրույ­քա­չա­փե­րի կր­ճա­տո­ւ մ։ Մի­ա­ժա­ մա­նակ կան­խա­տե­սել են, որ դրույ­քա­չա­փե­րի նվա­զե­ցու­մը և նոր երկր­նե­րի կող­մից հա­մա­հա­րթ դրույ­քի ըն­դու­նու­մը շա­րու­նակ­վե­լու է: Հաշ­վի առ­նե­լով ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի կա­ րի­քը՝ Norregaard և Khan-ի կար­ծիք­ ով գլխ­ ա­վոր հար­ ցն այն էր, թե ո՞րն է դրույ­քաչ­ա­ փե­րի հա­վա­սա­րա­կշռ­ված մա­կար­դա­կը: Norregaard և Khan-ը նաև կար­ծո­ւ մ է­ին, որ ա­վե­լի շատ երկր­նե­րի կող­մից ըն­դո­ւ ն­վե­լո­ւ ց հե­տո հա­մա­հա­րթ դրույ­քա­չա­փը կկո­րց­նի իր դրա­կան ազ­դե­ցու­թյու­նը նոր երկր­նե­րի հա­մար, իսկ ու­սո­ւ մ­ն ա­սի­րու­թյան պա­հին (2007թ.) առ­կա տն­տե­սու­թյան աշ­խու­ժու­թյան նվա­զու­մը կհան­գեց­նի հար­կա­բյու­ջե­ տային դժ­վա­րու­թյո­ւ ն­նե­րի՝ ստի­պե­լով հրա­ժար­վել հա­մա­հա­րթ հա­մա­կար­գից: 2017թ. հոկ­տեմ­բե­րի հրա­պա­րակ­ման մեջ ԱՄՀ-ն(IMF 2017) կարծ­իք էր հայտ­ նո­ւ մ, որ մե­ծա­հա­րո­ւ ստ­նե­րը չեն վճա­րո­ւ մ հար­կե­րի ի­րե­նց ար­դար բա­ժի­նը և ար­ձա­ նագ­րո­ւ մ, որ XX դա­րի 80-ա­կան թվա­կան­նե­րին ԱՄՆ-ում մեծ ե­կա­մո­ւ տ­ներ ու­նե­ցող հար­կա­տու­նե­րի վրա տա­րած­վող դրույք­նե­րի նվա­զե­ցու­մը նպաս­տեց հար­կի պրոգ­րե­ սի­վութ­ յան անկ­ մա­նը: ԱՄՀ-ն այս միտ­ ու­մը դիտ­ ար­կո­ւմ է որպ­ ես ԱՄՆ-ում և բար­ ձր ե­կա­մո­ւ տ ու­նե­ցող այլ երկր­նե­րո­ւ մ ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի ան­հա­վա­սա­րու­թյա­նը նպաս­տող է­ա­ կան գոր­ծոն, ին­չը ՏՀԶԿ ան­դամ երկր­նե­րո­ւ մ ե­կամ­տային հար­կի դրույք­նե­րը 1981թ. 62%-ից 35-%-ի նվա­զեց­նե­լու հետ­ևա­նք է: 1990-ա­կան­նե­րի հար­կային բա­րե­փո­խո­ւ մ­ ներն ու­ղե­կց­վո­ւ մ է­ին չհա­րկ­վող շե­մի բա­րձ­րա­ցու­մով, ին­չի ար­դյո­ւ ն­քո­ւ մ հար­կային բեռի հիմ­ն ա­կան կրող էր դառ­նո­ւմ հա­սա­րակ­ ու­թյան մի­ջին խա­վը: ԱՄՀ-ն կարծ­ իք էր

11 հայտ­նել, որ«­չա­փա­զա­նց մեծ ան­հա­վա­սա­րու­թյու­նը կա­րող է քայ­քայել սո­ցի­ա­լա­կան հա­մե­րաշ­խու­թյու­նը, հան­գեց­նել քա­ղա­քա­կան բևե­ռաց­ման և, վեր­ջին հաշ­վով, նվա­ զեց­նել տն­տե­սա­կան ա­ճի տեմ­պը»: Դ­րույ­քա­չա­փե­րի նվազ­ման մի­տու­մը դի­տար­կե­լով որ­պես տն­տե­սա­կան ա­ճի վրա պրոգ­րե­սիվ դրույ­քա­չա­փե­րի հնա­րա­վոր բա­ցա­սա­կան ազ­դե­ցու­թյան հետ կապ­ված մտա­հո­գու­թյո­ւ ն՝ ԱՄՀ հրա­պա­րա­կու­մը(IMF 2017) բա­րձ­րաց­նո­ւ մ էր պրոգ­րե­սիվ հարկ­ ման հա­մա­կար­գո­ւ մ շե­մե­րի կտ­րո­ւ կ բա­րձ­րաց­ման հար­ցը։ Մի­ա­ժա­մա­նակ ար­ձա­նագ­ րո­ւ մ է, որ օպ­տի­մալ հար­կե­րի տե­սու­թյան հա­մա­ձայն ներ­կայո­ւ մս գոր­ծող դրույ­քա­չա­ փե­րի սահ­մա­նային մե­ծու­թյո­ւ ն­նե­րը պե­տք է ա­վե­լի բա­րձր լի­նե­ին, այ­նի­նչ ա­ռե­րես­ վո­ւ մ ենք նվազ­ման միտ­ման հետ: Հար­կային դրույք­նե­րի պրոգ­րե­սի­վու­թյան ցա­ծր մա­կար­դակ ու­նե­ցող զար­գա­ցած տն­տե­սու­թյո­ւ ն­նե­րը կա­րող են բա­րձ­րաց­նել բա­րձր ե­կա­մուտ­ներ ու­նե­ցող հար­կա­տու­նե­րի դեպ­քո­ւ մ կի­րառ­վող դրույ­քա­չա­փը ա­ռա­նց տըն­ տե­սա­կան ա­ճի հա­մար խն­դիր­ներ ա­ռա­ջաց­նե­լու: ­Հա­մա­հա­րթ հար­կը նե­րդ­րած մի շա­րք երկր­ներ ա­ռե­րես­վել են ե­կա­մո­ւ տ­նե­ րի անկման և հար­կա­բյու­ջե­տային ան­հա­վա­սա­րա­կշ­ռու­թյո­ւ ն­նե­րի ա­ռա­ջաց­ման հետ կապ­ված խն­դիր­նե­րի հետ: 2008-2009թթ. ֆի­նան­սա­տն­տե­սա­կան ճգ­նա­ժա­մը Լատ­ վի­այո­ւ մ հան­գեց­րեց ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի կտ­րո­ւ կ նվազ­ման: 2009թ. նոյեմ­բե­րին ԱՄՀ-ն Լատ­վի­ային ա­ռա­ջար­կեց հրա­ժար­վել հար­կե­րի հա­մա­հա­րթ հա­մա­կար­գից(Ambrus 2012): Չնայած Լե­հաս­տա­նը նույն­պես նման ա­ռա­ջա­րկ ստա­ցավ, սա­կայն հրա­ժար­ վեց ան­ցո­ւ մ կա­տա­րել պրոգ­րե­սիվ հա­րկ­ման հա­մա­կար­գի: Ռու­մի­նի­ան, ո­րը հա­մա­ հա­րթ հար­կին ան­ցո­ւ մ էր կա­տա­րել 2005թ., տն­տե­սա­կան ճգ­նա­ժա­մի և ան­բա­վա­րար ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի պատ­ճա­ռով 2010թ. ստիպ­ված էր ԱՄՀ-ից 20 մլրդ եվ­րոյի օգ­նու­թյո­ւ ն խնդ­րել և հար­կային քա­ղա­քա­կա­նու­թյան ար­մա­տա­կան փո­փո­խու­թյան շո­ւ րջ քն­նար­ կո­ւ մ­ն եր սկ­սել, ո­րո­նց հիմ­ն ա­կան տար­րե­րից մե­կը ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի և շա­հույ­թի պրոգ­րե­ սիվ հա­րկ­մա­նը վե­րա­դառ­նա­լն էր(Tax Justice Network 2010): ՏՀԶԿ ան­դամ երկր­նե­րի 1982-2009թթ. տվյալ­նե­րն օգ­տա­գոր­ծե­լո­վ՝ Attinasi-ն, Checherita-Westphal-ը և Rieth-ը(2011) եզ­րակ­ աց­րել են, որ այլ հա­վա­սար պայմ­ ան­նե­ րո­ւ մ, ե­կամ­տային հար­կի ա­վե­լի պրոգ­րե­սիվ հա­մա­կա­րգ ու­նե­ցող երկր­նե­րն ու­նե­ցել են ա­վե­լի հզոր ավ­տո­մատ կայու­նա­րար­նե­ր 3 (automatic stabilizers), ո­րը տն­տե­սա­կան ան­կո­ւ մ­ն ե­րի ժա­մա­նա­կա­շր­ջան­նե­րո­ւ մ հան­դի­սա­նո­ւ մ է դրա­նց դեմ պա­շտ­պա­նու­թյան ա­ռա­ջին մի­ջո­ցը: Այս բաժ­նի հե­տա­գա մա­սե­րո­ւ մ ներ­կայաց­վո­ւ մ են ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի և շա­հույթ­նե­րի պրոգ­րե­սիվ և հա­մա­հա­րթ հա­րկ­ման, դրույ­քա­չա­փե­րի նվա­զեց­ման մի­ջո­ցով հա­վա­քա­ գր­վող հար­կե­րի մե­ծու­թյո­ւ նն ա­վե­լաց­նե­լու(Լաֆ­ֆե­րի կոր), այլ վճար­նե­րի և արևմտյան երկր­նե­րո­ւ մ հա­վա­քա­գր­վող հար­կե­րի կա­ռո­ւ ց­ված­քի հետ կապ­ված հար­ցե­րը: 3. Ավտոմատ կայունարարները տնտեսական քաղաքականության այն գործիքներն են, որոնք թույլ են տալիս առանց կառավարության միջամտության չեզոքացնել տնտեսական ակտիվության վայրիվերումների հետևանքները: Ամենահայտնի ավտոմատ կայունարարները եկամտահարկն ու շահութահարկն են, ինչպես նաև գործազրկության և սոցիալական պաշտպանության նպաստները:

12 ­ՀԱՐ­ԿԱՅԻՆ Օ­ՐԵ­ՆՍԳՐ­ՔԻ ՓՈ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹՅՈ­Ւ Ն­ՆԵ­ՐԸ 2018թ. Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցած հե­ղա­փո­խու­թյան պատ­ճառ­նե­րի և հետ­ևա­նք­նե­րի լույ­սի ներ­քո­ ­ 2.1. Ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի և շա­հույթ­նե­րի պրոգ­րե­սիվ և հա­մա­հա­րթ հար­կո­ւ մ ­Վեր­ջին 25 տա­րո­ւ մ ե­կամ­տա­հար­կի պրոգ­րե­սիվ դրույ­քա­չա­փից հա­մա­հար­թի ան­ցման գոր­ծըն­թաց սկս­վեց մի շա­րք երկր­նե­րո­ւ մ, այդ թվո­ւ մ՝ Էս­տո­նի­այո­ւ մ և Լիտ­ վայո­ւ մ՝ 1994թ., Լատ­վի­այո­ւ մ՝ 1995թ., Ռու­սաս­տա­նո­ւ մ՝ 2001թ., Սեր­բիա­ յո­ւ մ՝ 2003թ., Սլո­վա­կի­այո­ւ մ և Ուկ­րաի­նայո­ւ մ՝ 2004թ., Ռու­մի­նի­այո­ւ մ և Վրաս­տա­նո­ւ մ՝ 2005թ. և Չե­ խի­այո­ւ մ՝ 2007թ.: Էս­տո­նի­այո­ւ մ, Սլո­վա­կի­այո­ւ մ, Ռու­մի­նի­այո­ւ մ և Սեր­բի­այո­ւ մ շա­հու­ թա­հար­կի դրույ­քը հա­վա­սար է ե­կամ­տա­հար­կի դրույ­քին: ­Հյու­սի­սային Մա­կե­դո­նի­ան, ո­րը մի­նչև 2019թ. կոչ­վո­ւ մ էր նախ­կին Հա­րա­վս­լա­վի­ այի Մա­կե­դո­նի­այի Հան­րա­պե­տու­թյո­ւ ն, հա­մա­հա­րթ հա­րկ­ման ան­ցավ 2007թ., ին­չի ար­դյո­ւ ն­քո­ւ մ ե­կամ­տային հար­կը նախ­կին 15%, 18% և 24% դրույ­քա­չա­փե­րի փո­խա­ րեն նվա­զեց­վեց մի­նչև մի­աս­նա­կան 12%-ի, իսկ շա­հու­թա­հար­կը՝ 15%-ից 12%-ի: 2008թ. վերը նշ­ված եր­կու հար­կա­տե­սակ­նե­րի դրույ­քա­չա­փե­րը նվա­զեց­վե­ցին մի­նչև 10%-ի: Էս­տո­նի­ա(26%) Լիտ­վա(33%) Լատ­վի­ա 25(%) Ռու­սաս­տան(13%) Սեր­բի­ա(14%) Ս­լո­վա­կի­ա(19%) Ուկ­րաի­նա(13%) Վ­րաս­տան(12%) Ռու­մի­նի­ա(16%) Չե­խի­այի Հան­րա­պե­տու­թյո­ւ ն(23%) 4 Մոն­տե­նեգ­րո(15%) Մա­կե­դո­նի­ա(12%) Ալ­բա­նի­ա(10%) Հա­մա­հա­րթ 1994 1994 1995 2001 2003 2004 2004 2005 2005 2007 2007 2007 2007 Պ­րոգ­րե­սիվ 2018 2013 2013 2013 2019 Չե­խի­այի Հան­րա­պե­տու­թյու­նո­ւ մ 2007թ. ի­րա­կա­նաց­ված հար­կային և սո­ցի­ա­ լա­կան բա­րե­կե­ցու­թյան հա­մա­կար­գե­րո­ւ մ կա­տար­վող փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րի ու­սո­ւ մ­ն ա­ սի­րութ­ յան ար­դյո­ւն­քո­ւմ Dalsgaard-ը(2008) եզ­րակ­ աց­րել է, որ չնայած դրան­ ք կար­ ճա­ժամ­կետ հատ­վա­ծո­ւ մ բա­րե­լա­վո­ւ մ են հար­կա­բյու­ջե­տային քա­ղա­քա­կա­նու­թյու­նը, միջ­նա­ժամ­կետ և եր­կա­րա­ժամ­կետ հատ­վա­ծո­ւ մ չեն նվա­զեց­նո­ւ մ բյու­ջե­ի ճե­ղք­ված­քը և կա­րող են ա­վե­լաց­նել հար­կա­բյու­ջե­տային քա­ղա­քա­կա­նու­թյան վրա առ­կա ճն­շու­մը: Dalsgaard-ը նաև ար­ձա­նագ­րել էր, որ հա­մա­հա­րթ դրույ­քա­չա­փի ան­ցու­մը հիմ­ն ա­կա­ 4. Չեխական մոդելը ներառում էր 15% համահարթ եկամտային հարկ, սակայն քանի որ այն հաշվարկվում էր համախառն եկամտի և գործատուի կողմից վճարվող սոցիալական ապահովության վճարների նկատմամբ, արդյունավետ դրույքաչափը 23% է: Իրական կյանքում, սակայն կան մի քանի արդյունավետ դրույքաչափեր, որոնք գոյանում են հարկային կրեդիտների, սոցիալական ապահովության վճարների և կարիքից բխող սոցիալական արտոնությունների պատճառով:

13 նո­ւ մ ու­ղե­կց­վել է ա­մե­նա­փո­քր և ա­մե­նա­մեծ ե­կա­մո­ւ տ­ներ ու­նե­ցող հար­կա­տու­նե­րից գա­նձ­վող հար­կե­րի և հա­րկ­ման բա­զայի կր­ճատ­մա­մբ: Լաֆ­ֆե­րի կո­րով բա­ցա­տր­վող հար­կային ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի աճ տե­ղի չէր ու­նե­ցել: 2013թ. Չե­խի­այի Հան­րա­պե­տու­թյու­նը վե­րա­դար­ձավ պրոգ­րե­սիվ հար­կի: ­Հյու­սի­սային Մա­կե­դո­նի­այի ֆի­նա­նս­նե­րի նա­խա­րա­րի խոս­քով(Tevdovski 2019), ո­րը հն­չել է 2019թ. փե­տր­վա­րի 12-ին Եր­ևա­նո­ւ մ կայա­ցած«­Հար­կային հա­մա­կա­րգ, ար­դա­րու­թյո­ւ ն և տն­տե­սա­կան զար­գա­ցո­ւ մ» մի­ջազ­գային գի­տա­ժո­ղո­վի ժա­մա­նակ, ե­կամ­տա­հար­կի պրոգ­րե­սիվ մե­խա­նիզ­մից հա­մա­հա­րթ դրույ­քա­չա­փի ան­ցու­մը որ­ևէ ազ­դե­ցու­թյո­ւ ն չու­նե­ցավ տն­տե­սու­թյան ստ­վե­րայ­նու­թյան մա­կար­դա­կի վրա, ո­րը տա­ տան­վո­ւ մ էր ՀՆԱ 30%-ի շր­ջա­կայ­քո­ւ մ, չօգ­նեց օ­տա­րե­րկ­րյա ուղ­ղա­կի նե­րդ­րո­ւ մ­ն եր ներգ­րա­վե­լո­ւ ն, ո­րո­նք ի­րա­կա­նո­ւ մ ան­կո­ւ մ ապ­րե­ցին, չօգ­նեց խթա­նել տն­տե­սա­կան ա­ճը, ի­րա­կա­նո­ւ մ ՀՆԱ ա­ճի տեմ­պե­րն ըն­կան: Հար­կային օ­րե­նսդ­րու­թյան փո­փո­խու­ թյուն­նե­րի ար­դյո­ւ ն­քո­ւ մ ե­կամ­տային հար­կի գծով պե­տա­կան բյու­ջե­ի մո­ւ տ­քե­րը նվա­ զե­ցին ՀՆԱ 0.5%-ի չա­փով(Հ­ՆԱ 2.7%-ից մի­նչև 2.2%), իսկ պետ­ ա­կան բյու­ջե­ի եկ­ ա­ մուտ­նե­րը ՀՆԱ 33.4%-ից նվա­զե­ցին մի­նչև ՀՆԱ 29.5%-ի(ա­մե­նա­ցած­րե­րից մեկը Եվ­րո­պայո­ւ մ): Բա­րձր ե­կա­մո­ւ տ ու­նե­ցող քա­ղա­քա­ցի­նե­րի 1%-ին 2010թ. բա­ժին էր հաս­նո­ւ մ ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի 12.2%-ը՝ 2006թ. 6.3%-ի հա­մե­մատ: Հար­կա­բյու­ջե­տային քա­ ղա­քա­կա­նու­թյան բնա­գա­վա­ռո­ւ մ ա­ռա­ջա­ցած խն­դիր­նե­րը Հյու­սի­սային Մա­կե­դո­նի­այի կա­ռա­վա­րու­թյա­նը ստի­պե­ցին 2019թ. վե­րա­դառ­նալ պրոգ­րե­սիվ հա­րկ­ման: Հիմ­ն ա­ կան դրույ­քը մնաց 10%-ի մա­կար­դա­կո­ւ մ, սա­կայն ա­մե­նա­բա­րձր ե­կա­մո­ւ տ­ներ ու­նե­ցող հար­կա­տու­նե­րի հա­մար ներ­մո­ւ ծ­վեց 18% դրույ­քա­չափ, ընդ­լայն­վեց հա­րկ­ման բա­զան (նե­րա­ռե­լով նաև տո­կո­սային ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը), կր­ճատ­վե­ցին նվա­զե­ցո­ւ մ­ն ե­րը և կա­ տար­վե­ցին այլ փո­փո­խու­թյո­ւ ն­ներ: Կա­պի­տա­լից ստաց­վող ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի՝ շա­հա­բա­ ժին­նե­րի, կա­պի­տալ շա­հույ­թի և վար­ձա­կա­լա­կան ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի հա­րկ­ման դրույ­քա­ չա­փը 10%-ի փո­խա­րեն սահ­ման­վեց 15%: Ս­լո­վա­կի­այի հար­կային հա­մա­կար­գի փո­փո­խու­թյան նպա­տակ­նե­րից մե­կը հար­ կային բե­ռի նվա­զե­ցո­ւմն էր: Հար­կային դրույ­քա­չա­փե­րը նվա­զեց­նե­լու գոր­ծըն­թա­ցում սո­ղա­նցք­նե­րը փա­կե­լու գոր­ծո­ւ մ Սլո­վա­կի­այի Հան­րա­պե­տու­թյու­նը ա­մե­նա­շա­տն է հա­ջո­ղել: Նե­րդր­ման ա­ռա­ջին տա­րո­ւ մ ե­կամ­տային հար­կից ստաց­վող ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը նվա­զե­ցին ՀՆԱ 0.8%-ով, ՀՆԱ 3.3%-ից իջ­նել­ով 2.5%-ի(գ­ծա­պատ­կեր 1), ա­պա 2005թ. մի փո­քր ա­վե­լա­ցել են մի­նչև ՀՆԱ 2.7%՝ հիմ­ն ա­կա­նո­ւ մ ինք­նազ­բաղ ան­ձա­նց նե­րա­ռե­ լու(Gray, Lane և Varoudakis 2007) մի­ջոց­ ով: Գ­ծա­պատ­կեր 1. Ե­կամ­տային հար­կի գծով ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը Աղ­բյո­ւ ր՝ Gray, Lane և Varoudakis 2007

14 ­ՀԱՐ­ԿԱՅԻՆ Օ­ՐԵ­ՆՍԳՐ­ՔԻ ՓՈ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹՅՈ­Ւ Ն­ՆԵ­ՐԸ 2018թ. Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցած հե­ղա­փո­խու­թյան պատ­ճառ­նե­րի և հետ­ևա­նք­նե­րի լույ­սի ներ­քո­ Ս­լո­վա­կի­այի ֆի­նա­նս­նե­րի նա­խա­րա­րու­թյան ներ­կայա­ցո­ւ ց­չի տվյալ­նե­րով (Marcinicin 2019) 2004թ. Սլո­վա­կի­ան ան­ցավ 19%-19%-19% հա­մա­հա­րթ հա­րկ­ման, երբ միև­նույն դրույ­քա­չա­փն էր կի­րառ­վո­ւ մ շա­հու­թա­հար­կի, ե­կամ­տային հար­կի և ԱԱՀ դեպ­քո­ւ մ: 2000-2008թթ. ՀՆԱ ա­ճը չէր ու­ղե­կց­վո­ւ մ բյու­ջե­ի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի ա­ճով և 20072008թթ. մնո­ւ մ էր նույն 34.4-34.5%-ի մա­կար­դա­կո­ւ մ: Ե­կամ­տա­հար­կի հա­վա­քագ­րո­ւ մ­ նե­րի 70%-ն ուղղ­վո­ւ մ էր տե­ղա­կան ինք­նա­կա­ռա­վար­ման մար­մին­նե­րի, 30%-ը՝ տա­ րա­ծա­շր­ջան­նե­րի բյու­ջե: Հար­կային ե­կա­մո­ւ տ­ներ- սո­ցի­ա­լա­կան վճար­ներ հա­րա­բե­ րու­թյու­նը 1995թ. 1.9-ից 2017թ. ի­ջավ մի­նչև 1.3, ին­չը նշա­նա­կո­ւմ է, որ սո­ցի­ա­լա­կան վճար­նե­րը ծա­նր բեռ են աշ­խա­տող­նե­րի հա­մար: Marcinicin-ի կար­ծի­քով հա­մա­հա­րթ դրույ­քա­չա­փի ան­ցու­մը չի ան­դրա­դար­ձել հար­կե­րի կա­ռո­ւ ց­ված­քի, հարկ­ման բա­զայի, վար­չա­րա­րու­թյան, հար­կե­րից խու­սա­փե­լու հետ կապ­ված ա­ռա­նց­քային խնդիր­նե­րի լուծ­մա­նը, նվա­զեց­րել է այն­պի­սի խո­ցե­լի խմ­բե­րի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը, ինչ­պի­սիք են մի­ այ­նակ մայ­րե­րը, չի հան­գեց­րել օ­տա­րե­րկ­րյա ուղ­ղա­կի նե­րդ­րո­ւ մ­ն ե­րի կամ հար­կային ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի ա­վե­լաց­ման: Մի­ա­ժա­մա­նակ պա­րզ չէ, թե ին­չո­՞ւ պե­տք է ե­կամ­տային հար­կի, շա­հու­թա­հար­կի և ԱԱՀ դրույ­քա­չա­փե­րը լի­նեն նույ­նը:­ Ե­կամ­տային հար­կի հա­մա­հա­րթ դրույ­քա­չա­փի ան­ցնե­լիս Լիտ­վան կի­րա­ռել է ա­մե­նա­բա­րձր ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի դեպ­քո­ւ մ կի­րառ­վող 33% դրույ­քա­չա­փը, ին­չի ար­դյո­ւ ն­ քո­ւ մ ե­կա­մո­ւ տ­նե­րն ա­ճե­ցին(Keen, Kim և Varsano 2006): Ուկ­րաի­նայի իշ­խա­նու­թյուն­ նե­րը ակն­կա­լո­ւ մ է­ին, որ ե­կամ­տային հար­կի գծով ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րի ա­ռա­ջին տա­րո­ւ մ՝ 2004թ. կն­վա­զեն ՀՆԱ 0.5%-ի չա­փով, բայց ամ­բող­ջու­թյա­մբ կվե­ րա­կա­նգն­վեն 2005թ.: Ե­կամ­տային հար­կի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը զգա­լի­ո­րեն ա­վե­լի՝ ՀՆԱ 1.3%-ի չա­փով նվա­զե­ցին ա­ռա­ջին տա­րո­ւ մ, է­ա­կա­նո­րեն ա­վե­լա­ցան մի­նչև ՀՆԱ 4.1%-ը 2005թ., սա­կայն մնա­ցին ա­վե­լի ցա­ծր մա­կար­դա­կո­ւ մ, քան մի­նչև փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րն է­ին(Gray, Lane և Varoudakis 2007): ­Գեր­մա­նի­այի Հյու­սի­սային Հռե­նոս-Վե­սթ­ֆա­լի­ա երկ­րա­մա­սի ֆի­նա­նս­նե­րի նախ­ կին նա­խա­րա­րի տվյալ­նե­րով(Walter-Borjans 2019) ե­կամ­տա­հար­կը և սո­ցի­ա­լա­կան ա­պա­հո­վու­թյան վճար­նե­րը է­ա­կա­նո­րեն բա­րե­լա­վո­ւ մ են հար­կե­րի պրոգ­րե­սի­վու­թյու­նը (գ­ծա­պատ­կեր 2): Ա­ռա­նց ե­կամ­տա­հար­կի և սո­ցի­ա­լա­կան ա­պա­հո­վու­թյան վճար­նե­րի հա­մա­կար­գը խի­ստ ռեգ­րե­սիվ է և ա­վե­լի քիչ ե­կա­մո­ւ տ ու­նե­ցող ըն­տա­նիք­նե­րն ի­րե­նց ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի ա­վե­լի մեծ մա­սն են վճա­րո­ւ մ հար­կե­րի տես­քով: Ե­կամ­տային հար­կը զգա­լի­ո­րեն բա­րե­լա­վո­ւ մ է պատ­կե­րը և ա­վե­լաց­նո­ւ մ ա­վե­լի բա­րձր ե­կա­մո­ւ տ ու­նե­ցող հար­կա­տու­նե­րի կող­մից վճար­վող հար­կե­րի տե­սա­կա­րար կշի­ռը: Գ­ծա­պատ­կեր 2. Հար­կե­րի ազ­դե­ցու­թյու­նը տնային տն­տե­սու­թյո­ւ ն­նե­րի ե­կա­մո­ւ տ­ նե­րի վրա

15 Մի­այն սո­ցի­ա­լա­կան վճար­նե­րը ներ­մու­ծե­լու դեպ­քո­ւ մ(ա­ռա­նց ե­կամ­տա­հար­կի) որ­պես ե­կամ­տի տո­կոս տնային տն­տե­սու­թյո­ւ ն­նե­րի կող­մից վճար­վող հար­կե­րը հա­րթ­ վո­ւ մ են: Հա­մե­մա­տա­բար փո­քր է մի­այն ա­մե­նա­բա­րձր ե­կա­մո­ւ տ ու­նե­ցող հար­կա­տու­ նե­րի կող­մից վճար­վող հար­կե­րի տե­սա­կա­րար կշի­ռը: Ե՛վ սո­ցի­ա­լա­կան վճար­նե­րը և՛ ե­կամ­տա­հար­կը հաշ­վի առ­նե­լու դեպ­քո­ւ մ հար­կո­ւմն ու­նի պրոգ­րե­սիվ բնույթ և հա­րթ­ վո­ւ մ է մի­այն վեր­ջո­ւ մ, ա­մե­նա­բա­րձր ե­կա­մո­ւ տ­ներ ու­նե­ցող հար­կա­տու­նե­րի վճա­րած հար­կե­րը նե­րա­ռե­լու դեպ­քո­ւ մ: ­Գեր­մա­նա­կան օ­րի­նա­կը ցույց է տա­լիս պրոգ­րե­սիվ հար­կային հա­մա­կար­գի կարևո­րու­թյո­ւ նն ինչ­պես սո­ցի­ա­լա­կան ար­դա­րու­թյան, այն­պես էլ բյու­ջե­ի ե­կա­մո­ւ տ­նե­ րի բա­րձր մա­կար­դակ ու­նե­նա­լու տե­սա­կե­տից: 2.2 Լաֆ­ֆե­րի կո­րը ­Հար­կի դրույ­քա­չա­փը ի­ջեց­նե­լու մի­ջո­ցով հա­վա­քա­գր­վող հար­կե­րի ծա­վա­լի օպ­ տի­մալ մա­կար­դա­կին հաս­նե­լու, տն­տե­սա­կան ակ­տի­վու­թյու­նը խթա­նե­լու և հա­վա­քա­ գր­վող հար­կի գու­մա­րն ա­վե­լաց­նե­լու տե­սա­կե­տը հի­մն­վո­ւ մ է Լաֆ­ֆե­րի կո­րից բխող հետ­ևու­թյո­ւ ն­նե­րի վրա: 1980-ա­կան թվա­կան­նե­րի սկզ­բո­ւ մ տն­տե­սա­գետ­նե­րի մի խո­ւ մբ ձևա­վո­րեց ա­ռա­ ջար­կի տն­տե­սու­թյան տե­սու­թյու­նը, ո­րի կո­ղմ­ն ա­կից­նե­րի կար­ծի­քով կա­րե­լի է հար­կե­ րի կր­ճատ­ման մի­ջո­ցով խթա­նել տն­տե­սա­կան ա­ճը: Ա­ռա­ջար­կի տն­տե­սու­թյան տե­սու­ թյան կո­ղմ­ն ա­կից­նե­րի կար­ծի­քով հար­կե­րի բա­րձր դրույ­քա­չա­փե­րը մա­րդ­կա­նց ստի­ պո­ւ մ են նվա­զեց­նել կա­պի­տա­լի և աշ­խա­տու­ժի ա­ռա­ջար­կը, դրա­նով նվա­զեց­նե­լով հար­կային բա­զան, քա­նի որ նվա­զեց­նո­ւ մ են տն­տե­սա­կան ակ­տի­վու­թյու­նը: Այս տե­սա­ կե­տը ներ­կայաց­վո­ւ մ է Լաֆ­ֆե­րի կո­րի 5 տես­քով: Հար­կե­րի կր­ճատ­ման մի­ջո­ցով տն­ տե­սու­թյան խթան­ման փոր­ձե­րն ա­ռա­նց­քային դար­ձան 1980-ա­կան­նե­րին, Ռեյ­գա­նի և Թետ­չե­րի վար­չա­կազ­մե­րի օ­րոք: Տն­տե­սա­գետ­նե­րի մեկ այլ խո­ւ մբ պն­դո­ւ մ է, որ ա­ռա­ ջար­կի տն­տե­սու­թյան տե­սու­թյան ա­ռաջ քա­շած պն­դո­ւ մ­ն ե­րը չեն հաս­տատ­վել ի­րա­ 5. Մամուլի համաձայն, Արթուր Լաֆֆերն այդ կորը գծել է Վաշինգտոնի ռեստորաններից մեկում 1974թ.: Blinder-ը(1981) պնդում է, որ Ժյուլ Դյուպուին որոշակի հարկային առավելագույն դրույքի առկայության գաղափարը առաջ է քաշել դեռ 1844թ., իսկ դրանից առաջ Էդմունդ Բուրկեն այդ գաղափարը ձևակերպել էր Անգլիայի խորհրդարանում 1774թ.:

16 ­ՀԱՐ­ԿԱՅԻՆ Օ­ՐԵ­ՆՍԳՐ­ՔԻ ՓՈ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹՅՈ­Ւ Ն­ՆԵ­ՐԸ 2018թ. Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցած հե­ղա­փո­խու­թյան պատ­ճառ­նե­րի և հետ­ևա­նք­նե­րի լույ­սի ներ­քո­ կան կյան­քո­ւ մ, քա­նի որ հար­կե­րի դրույ­քա­չա­փե­րի նվա­զե­ցո­ւ մ­ն ե­րը հա­վա­քա­գրվող հար­կե­րի ա­վե­լաց­ման փո­խա­րեն, հան­գեց­րել են դրա­նց կր­ճատ­մա­ն 6 : ­Լաֆ­ֆե­րի կո­րի ա­ռա­վե­լա­գույն ար­ժե­քի ստաց­ման խն­դի­րը մա­թե­մա­տի­կա­կան լու­ծո­ւ մ է ստա­ցել Ռոլ­լի թե­ո­րե­մի ա­պա­ցո­ւ ց­ման մի­ջո­ցով(գ­ծա­պատ­կեր 3): Ռոլ­լի թե­ ո­րե­մի հա­մա­ձայն, ե­թե[a,b] հատ­վա­ծի վրա(գ­ծա­պատ­կեր 4-ում այն ներ­կայաց­ված է [0,t] հատ­ված) ո­րոշ­ված f(x) ի­րա­կան ֆո­ւ նկ­ցի­ան ա­նը­նդ­հատ է այդ հատ­վա­ծի վրա, f( a )=f( b ) (Լաֆ­ֆե­րի կո­րի վրա f(0)=f(t) ) , և ա­ծան­ցե­լի է(0,t) մի­ջա­կայ­քո­ւ մ, այդ դեպ­քո­ւ մ (0,t) մի­ջա­կայ­քո­ւ մ գոյու­թյո­ւ ն ու­նի մի այն­պի­սի c կետ, որ f ’ ( c )=0 (Լաֆ­ֆե­րի կո­րի վրա f ’ ( t* )=0 ) : Թե­ո­րե­մը Մի­շել Ռո­լլն ա­պա­ցու­ցել է 1691 թ.: Գ­ծա­պատ­կեր 3. Ռոլ­լի թե­ո­րե­մի ա­պա­ցո­ւ ց­ման գրա­ֆի­կա­կան պատ­կե­րը ­ Աղ­բյո­ւ ր՝ https://www.britannica.com/science/Rolles-theorem: ­Լաֆ­ֆե­րի կո­րը հի­մն­վո­ւ մ է այն տե­սա­կե­տի վրա, որ հար­կի դրույ­քա­չա­փի(t) ա­վե­ լաց­մա­նը զու­գա­հեռ այդ հար­կի գծով հա­վա­քա­գր­վող ե­կա­մո­ւ տ­նե­րն ա­վե­լա­նո­ւ մ են մի­նչև ո­րո­շա­կի G(t) մա­կար­դակ, ո­րից հե­տո ե­կա­մո­ւ տ­նե­րն սկ­սո­ւ մ են նվա­զել(գ­ծա­ պատ­կեր 4)։ Հար­կա­տու­նե­րն այլևս շա­հա­գրգռ­ված չեն լի­նո­ւ մ ա­վե­լաց­նել ի­րե­նց կող­ մից ա­ռա­ջա­րկ­վող կա­պի­տա­լն ու աշ­խա­տու­ժը, քա­նի որ, ի­րե­նց կար­ծի­քով, հար­կե­րը վճա­րե­լո­ւ ց հե­տո ի­րե­նք բա­վա­րար հա­տու­ցո­ւ մ չեն ստա­նո­ւ մ: Լաֆ­ֆե­րի կո­րի օգ­նու­ թյա­մբ կա­րե­լի է նկա­րագ­րել բո­լոր հար­կե­րի հնա­րա­վոր վար­քա­գի­ծը, սա­կայն այն ա­վե­լի հե­շտ է պատ­կե­րաց­նել ուղ­ղա­կի հար­կե­րի դեպ­քո­ւ մ, քա­նի որ ա­նո­ւ ղ­ղա­կի հար­ կե­րի դրույ­քա­չա­փե­րը կա­րող են գե­րա­զան­ցել ապ­րան­քի գնի 100 տո­կո­սը 7 : Ուղ­ղա­կի հար­կե­րի դեպ­քո­ւ մ հար­կային դրույ­քա­չա­փե­րը կա­րող են կազ­մել ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի կամ շա­հույ­թի 80 կամ 90 տո­կո­սը, սա­կայն 100 տո­կո­սը կն­շա­նա­կի ամ­բո­ղջ ե­կամ­տի կամ շա­հույ­թի գան­ձո­ւ մ հար­կի տես­քո­վ 8 : Հար­կային դրույ­քա­չա­փե­րի կր­ճա­տու­մը դրա­կան 6. Samuelson, Paul, A, and Nordhaus, William, D.(2010). Economics. Nineteenth Edition. McGraw-Hill Irwin. https://www.academia. edu/33624679/Economics_19th_Ed._Paul_Samuelson_William_Nordhaus.pdf 7. Օրինակ, ակցիզային հարկի մեծությունը կարող է կազմել ապրանքի գնի 150 կամ 200 տոկոսը: 8. Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակաշրջանում ԱՄՆ կառավարությունը լրացուցիչ հարկի դրույքաչափը

17 ազ­դե­ցու­թյո­ւ ն կու­նե­նա բյու­ջե­տային ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի մե­ծու­թյան վրա, ե­թե դրույ­քա­չա­ փը գտն­վո­ւ մ է հո­րի­զո­նա­կան ա­ռա­նց­քի t* կե­տից աջ: Գ­ծա­պատ­կեր 4. Լաֆ­ֆե­րի կո­րը Ե­թե հար­կի դրույ­քա­չա­փը t*-ից փո­քր է, կամ հո­րի­զո­նա­կան ա­ռա­նց­քի վրա գտնվո­ւ մ է t*-ից ձա­խ՝ t2019 կե­տո­ւ մ, ա­պա հար­կի դրույ­քա­չա­փի ի­ջե­ցու­մը մի­նչև t2020 մա­կար­դակ կհան­գեց­նի բյու­ջե­ի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի կր­ճատ­ման, 2019թ. G2019 մա­կար­դա­ կից մի­նչև 2020թ. G2020 մակ­ ար­դակ: Ի­հար­կե, սա տե­սա­կան դա­տո­ղու­թյո­ւ ն է: Սա­կայն ա­ռա­վել քան տե­սա­կան են ՀՀ ֆի­նա­նս­նե­րի նա­խա­րա­րու­թյան մր­ցու­նա­ կու­թյան բա­րե­լավ­ման, նե­րդ­րո­ւ մ­ն ե­րի նե­րգ­րավ­ման և մնա­ցած հար­ցե­րի վե­րա­բե­րյալ դա­տո­ղու­թյո­ւ ն­նե­րը: 2.3 Այլ վճար­նե­ր 2016թ. ու­ժը կո­րց­րած ճա­նաչ­վեց«­Պար­տա­դիր սո­ցի­ա­լա­կան ա­պա­հո­վու­թյան վճար­նե­րի մա­սին» ՀՀ օ­րեն­քը 9 : Գոր­ծա­տու­նե­րն ու աշ­խա­տա­կից­նե­րը դա­դա­րե­ցին բարձրացրել է մինչև 90%: Համաձայն Samuelson-ի և Nordhaus-ի(2010) ԱՄՆ նախկին նախագահ Ռեյգանը իր առաջին վարչակազմի բյուջեի տնօրեն Դեվիդ Ստոքմենին պատմել է, որ պատերազմի տարիներին զբաղվում էր լուսանկարչությամբ և օրական չորս լուսանկար կատարելով կարելի էր ստանալ եկամուտ, որ ենթակա էր հարկման առավելագույն դրույքաչափով:«Այդ պատճառով, ընդամենը չորս լուսանկար անելուց հետո մենք ավարտում էինք աշխատանքը և հանգիստ գնում էինք քաղաքից դուրս»: Սեփական փորձը Ռեյգանին համոզել էր, որ հարկի բարձր դրույքաչափը հանգեցնում էր աշխատուժի առաջարկի կրճատման: 1980-ականներին Շվեդիայում հարկային առավելագույն դրույքաչափը կազմում էր 80%: 9. ՀՕ-179, ընդունվել է 1997թ. դեկտեմբերի 26-ին:«Եկամտային հարկի մասին» ՀՀ օրենքի ուժի մեջ մտնելով ուժը կորցրած է ճանաչվել«Եկամտահարկի մասին» ՀՀ օրենքի հետ միաժամանակ(ՀՕ-183, ընդունվել է 1997թ. դեկտեմբերի 27-ին)շատ խառն է գրված։

18 ­ՀԱՐ­ԿԱՅԻՆ Օ­ՐԵ­ՆՍԳՐ­ՔԻ ՓՈ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹՅՈ­Ւ Ն­ՆԵ­ՐԸ 2018թ. Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցած հե­ղա­փո­խու­թյան պատ­ճառ­նե­րի և հետ­ևա­նք­նե­րի լույ­սի ներ­քո­ սո­ցի­ա­լա­կան ա­պա­հո­վու­թյան վճար­ներ կա­տա­րել: Արևմ­տյան մի շա­րք երկր­նե­րո­ւ մ, բա­ցի ե­կա­մու­տից վճար­վող հար­կե­րը, աշ­խա­տա­կից­նե­րն ու գոր­ծա­տու­նե­րը վճա­րո­ւ մ են նաև սո­ցի­ա­լա­կան ա­պա­հո­վու­թյան վճար­ներ: Գեր­մա­նի­այո­ւ մ սո­ցի­ա­լա­կան ա­պա­ հո­վու­թյան վճար­նե­րը կազ­մո­ւ մ են աշ­խա­տակ­ցի աշ­խա­տա­վար­ձի մո­տա­վո­րա­պես 21.4%-ը:­ Ա­ղյու­սակ 1. Սո­ցի­ա­լա­կան ա­պա­հո­վու­թյան վճար­նե­րի մե­ծու­թյու­նը Գեր­մա­նի­ այում 10 (որ­պես հա­մա­խա­ռն աշ­խա­տա­վար­ձի տո­կոս) Սո­ցի­ա­լա­կան ա­պա­հո­վու­թյան վճար­նե­րի բա­ղադ­րիչ­նե­րը 11 Աշ­խա­տա­կից Գոր­ծա­տու Ըն­դա­մե­նը Կեն­սա­թո­շա­կային ա­պա­հո­վագ­րու­թյո­ւ ն 9.3% 9.3% 18.6% Ա­ռող­ջու­թյան ա­պա­հո­վագ­րու­թյո­ւ ն 12 7.3% 7.3% 14.6% Գոր­ծա­զր­կու­թյան ա­պա­հո­վագ­րու­թյո­ւ ն 13 1.25% 1.25% 2.5% Բո­ւ ժ­քույ­րա­կան խնամ­քի ա­պա­հո­վագ­րու­թյո­ւ ն 14 1.525% 15 1.525% 3.05% Պա­տա­հար­նե­րից ա­պա­հո­վագ­րու­թյո­ւ ն- 1.16% 16 1.16% Ըն­դա­մե­նը 19.375% 20.535% 39.91% Բո­լոր բա­ղադ­րիչ­նե­րի գծով հա­վաք­ված գու­մար­նե­րը կու­տակ­վո­ւ մ են մեկ հիմ­ նադ­րա­մո­ւ մ: Աշ­խա­տա­կի­ցը կա­րող է ընտ­րել ա­ռող­ջու­թյան ա­պա­հո­վագ­րա­կան ծա­ ռայու­թյո­ւ ն­ներ մա­տա­կա­րա­րող ըն­կե­րու­թյու­նը: 2019թ. մի­նչև 60,750 հա­մա­խա­ռն աշ­ խա­տա­վա­րձ ստա­ցող աշ­խա­տա­կից­նե­րը պար­տա­դիր կեր­պով ա­պա­հո­վա­գր­վո­ւ մ են ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան պե­տա­կան ա­պա­հո­վագ­րու­թյո­ւ ն տրա­մադ­րող­նե­րից մե­կի կող­մից (Gesetzliche Krankenversicherung, GKV): Այն աշ­խա­տա­կից­նե­րը, ում ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը գե­ րա­զան­ցո­ւ մ են 60,750 եվ­րոն, կա­րող են օգտ­վել պե­տա­կան կամ մաս­նա­վոր ա­պա­հո­ վագ­րող­նե­րի ծա­ռայու­թյո­ւ ն­նե­րից(Privat Krankenver-sicherung, PKV): ­Հար­կա­տու­նե­րը հնա­րա­վո­րու­թյո­ւ ն ու­նեն նաև ստա­նալ մի­նչև 18 տա­րե­կան ե­րե­ խա­նե­րի խնամ­քի հա­մար նա­խա­տես­ված նպա­ստ(մի­նչև 25 տա­րե­կա­ն 17 , ե­թե ե­րե­խան 10. Աղբյուր https://www.gtai.de/GTAI/Navigation/EN/Invest/Investment-guide/Employees-and-social-security/the-german-social-securitysystem.html?view=renderPdf 11. Գումարած փոքր հատկացումներ 12. Գումարած լրացուցիչ վճարը, որ առողջության ապահովագրության յուրաքանչյուր ընկերություն կարող է հավասար չափերով գանձել գործատուից և աշխատակցից: 2019թ. համար Դաշնային Առողջապահության նախարարությունը լրացուցիչ վճարի միջին մեծությունը սահմանել է 0.9%, որը հավասարաչափ բաշխվում է գործատուի և աշխատակցի միջև: Գերմանիայի առողջություն ապահովագրող հիմնադրամների ազգային ասոցիացիան(German National Association of Statutory Health Insurance Funds- GKVSpitzenverband) առցանց տրամադրում է առողջության ապահովագրություն տրամադրող պետական կազմակերպությունների և նրանց կողմից գանձվող լրացուցիչ վճարների մեծության դրույքաչափերը: 13. Գործազրկության ապահովագրության գումարները հավաքագրվում են առողջության ապահովագրության ընկերության կողմից, որի ծառայություններից օգտվում է աշխատակիցը, որն իր հերթին գումարը փոխանցում է Աշխատանքի դաշնային գործակալությանը(Bundesagentur für Arbeit): 14. Nursing care insurance 15. Բուժքույրական խնամքի ապահովագրական վճարները առողջության ապահովագրության ընկերության միջոցով փոխանցվում են բուժքույրական խնամքի ապահովագրության ընկերությանը: Երեխա չունեցող 23 տարեկանից մեծ աշխատակիցները վճարում են լրացուցիչ 0.25%: Սաքսոնիայի երկրամասում գործում է հատուկ կարգավորում: 16. Պատահարի միջին ապահովագրական վճար, որը 2017թ. սահմանվել է Պատահարներից սոցիալական ապահովագրության գերմանական(German Social Accident Insurance- DGUV) կառույցը: 17. Kindergeld Աղբյուր https://www.kindergeld.org/

19 դեռ սո­վո­րո­ւ մ է).(1) ամ­սա­կան 204 եվ­րո՝ ա­ռա­ջին եր­կու ե­րե­խայի հա­մար,(2) ամ­սա­ կան 210 եվ­րո՝ եր­րո­րդ ե­րե­խայի հա­մար,(3) ամ­սա­կան 235 եվ­րո՝ յու­րա­քան­չյո­ւ ր հա­ ջո­րդ ե­րե­խայի հա­մար: 2.4 Ա­րևմ­տյան երկր­նե­րի հար­կե­րի կա­ռո­ւ ց­ված­քը­ ՏՀԶԿ ան­դամ երկր­նե­րի զգա­լի մա­սի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րո­ւ մ գե­րիշ­խո­ւ մ են ուղ­ղա­ կի հար­կե­րը: 2017թ. ե­կամ­տա­հար­կի և շա­հու­թա­հար­կի տես­քով(գ­ծա­պատ­կեր 5) Դանիայո­ւ մ գան­ձել են ընդ­հա­նո­ւ ր հար­կե­րի 59%-ը, ԱՄՆ-ում՝ 48%-ը, Շվեյ­ցա­րի­այում՝ 42%-ը, Նոր­վե­գի­այո­ւ մ՝ 38%-ը, Բել­գի­այո­ւ մ և Շվե­դի­այո­ւ մ՝ 36%-ը, Գեր­մա­նի­այո­ւ մ՝ 32%-ը, Ի­տա­լի­այո­ւ մ և Ճա­պո­նի­այո­ւ մ՝ 31%-ը, Պոր­տու­գա­լի­այո­ւ մ՝ 29%-ը, Ավստ­րի­այո­ւ մ և Իս­ պա­նի­այո­ւ մ՝ 28%-ը, Հո­լան­դի­այո­ւ մ՝ 27%-ը, Ֆրան­սի­այո­ւ մ՝ 23%-ը, Չե­խի­այո­ւ մ՝ 22%-ը, Լե­հաս­տա­նո­ւ մ, Սլո­վա­կի­այո­ւ մ և Հու­նաս­տա­նո­ւ մ՝ 21%-ը, Հո­ւ ն­գա­րի­այո­ւ մ՝ 19%-ը: ՏՀԶԿ ան­դամ երկր­նե­րի մի­ջին ցու­ցա­նի­շը ե­ղել է 33%: Գ­ծա­պատ­կեր 5. ՏՀԶԿ ան­դամ եվ­րո­պա­կան մի շա­րք երկր­նե­րո­ւ մ հար­կային ե­կա­ մո­ւ տ­նե­րի կա­ռո­ւ ց­ված­քը(որ­պես ընդ­հա­նո­ւ ր հար­կե­րի տո­կոս) Ե­կամ­տային հա­րկ Շա­հու­թա­հա­րկ Սոց. ա­պա­հո­վագ­րու­թյան վճար Աշ­խա­տա­վար­ձից վճար Գույ­քա­հա­րկ ԱԱՀ Այլ հար­կեր ապ­րա­նք­նե­րի և ծա­ռայու­թյո­ւ ն­նե­րի դի­մաց Այլ հար­կեր Աղ­բյո­ւ ր՝ ՏՀԶԿ 2017թ. Պոր­տու­գա­լի­այո­ւ մ ա­նո­ւ ղ­ղա­կի հար­կե­րի գծով ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը կազ­մել են ընդ­հա­նո­ւ ր ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի 40%-ը(այդ թվո­ւ մ՝ ԱԱՀ-ն 25%), Հո­ւ ն­գա­րի­այո­ւ մ՝ 42%-ը (24%-ը), Չե­խի­այո­ւ մ և Նոր­վե­գի­այո­ւ մ հա­մա­պա­տաս­խա­նա­բա­ր՝ 33%-ը և 31%-ը(22%-ը), Լե­հաս­տա­նո­ւ մ, Սլո­վա­կի­այո­ւ մ, Հու­նաս­տա­նո­ւ մ և Շվե­դի­այո­ւ մ՝ 36%-ը և 33%-ը, 40%-ը և 28%-ը(21%-ը), Դա­նի­այո­ւ մ՝ 32%-ը(20%-ը), Գերմ­ ա­նիա­ յո­ւ մ և Իսպ­ ա­նիա­ յո­ւ մ՝ 27%-ը և 29%-ը(19%-ը), Հո­լանդ­ ի­այո­ւմ և Ավստ­րիա­ յո­ւմ՝ 30%-ը և 28%-ը(18%-ը), Ֆրան­սիա­ յում

20 ­ՀԱՐ­ԿԱՅԻՆ Օ­ՐԵ­ՆՍԳՐ­ՔԻ ՓՈ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹՅՈ­Ւ Ն­ՆԵ­ՐԸ 2018թ. Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցած հե­ղա­փո­խու­թյան պատ­ճառ­նե­րի և հետ­ևա­նք­նե­րի լույ­սի ներ­քո­ և Բել­գի­այո­ւ մ՝ 24%-ը և 25%-ը(15%-ը), Ի­տա­լի­այո­ւ մ՝ 28%-ը(14%-ը), Շվեյ­ցա­րի­այո­ւ մ 21%-ը(12%-ը), Ճա­պո­նի­այո­ւմ՝ 20%-ը(13%-ը), ԱՄՆ-ում՝ 17%-ը(0%-ը): ՏՀԶԿ անդ­ ամ երկր­նե­րի մի­ջին ցու­ցա­նի­շը ե­ղել է 33%(20%): ՏՀԶԿ ան­դամ երկր­նե­րի կա­ռա­վա­րու­թյո­ւ ն­նե­րի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րո­ւ մ մեծ տե­սա­կա­ րար կշիռ են կազ­մո­ւ մ սո­ցի­ա­լա­կան ա­պա­հո­վագ­րու­թյան վճար­նե­րը(մի­ջին հաշ­վով ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի 26%-ը), այդ թվո­ւ մ Չե­խի­այո­ւ մ և Սլո­վա­կի­այո­ւ մ՝ 43%-ը, Գեր­մա­նի­այո­ւ մ, Լե­հաս­տա­նո­ւ մ և Հո­լան­դի­այո­ւ մ՝ 38%-ը, Ֆրան­սի­այո­ւ մ՝ 37%-ը, Ավստ­րի­այո­ւ մ՝ 35%-ը, Իս­պա­նի­այո­ւ մ՝ 34%-ը, Հո­ւ ն­գա­րի­այո­ւ մ՝ 33%-ը, Բել­գի­այո­ւ մ՝ 31%-ը, Ի­տա­լի­այո­ւ մ՝ 30%-ը, Հու­նաս­տա­նո­ւ մ՝ 29%-ը, Նոր­վե­գի­այո­ւ մ՝ 27%-ը, Շվե­դի­այո­ւ մ՝ 23%-ը, Պոր­տու­գա­լի­այո­ւ մ՝ 27%-ը, Շվեյ­ցա­րի­այո­ւ մ՝ 24%-ը, Դա­նի­այո­ւ մ՝ 0%-ը: 3. ՀՀ տն­տե­սու­թյան ընդ­հա­նո­ւ ր բնու­թա­գի­րը 1995թ. ի վեր ՀՀ տն­տե­սու­թյո­ւ նն ա­ճել է 10.5 ան­գամ: ՀՆԱ-ն 522 մի­լի­ա­րդ դրա­ մից 2017թ. հա­սել է 5,569 մի­լի­ար­դի(գ­ծա­պատ­կեր 6), կամ մեկ շնչ­ի հաշ­վով մո­տա­ վո­րա­պե­ս 18 1,869 հա­զար դրամ կամ 3,872 ԱՄՆ դոլ­ար: Նույն ժա­ման­ ա­կահ­ ատ­վա­ ծում Էս­տո­նի­այի տն­տե­սու­թյո­ւ նն ա­ճել է 8.5 անգ­ ամ(մեկ շն­չի հաշ­վով ՀՆԱ-ն 2017թ.՝ 23,275 եվ­րո), Լավ­տի­այի­նը՝ 6.7(20,128 եվ­րո), Հո­ւ ն­գա­րի­այի­նը՝ 6.6(19,739 եվ­րո), Լիտ­վայի­նը և Իռ­լան­դի­այի­նը՝ 5.4(հա­մա­պա­տաս­խա­նա­բար 22,672 եվ­րո և 43,701 եվրո), Լե­հաս­տա­նի­նը՝ 5.8(20,107 եվ­րո) ան­գամ: ՀՀ տն­տե­սու­թյան տպա­վո­րիչ ա­ճը սա­հո­ւ ն չի ե­ղել և ու­ղե­կց­վել է վայ­րի­վե­րո­ւ մ­ն ե­րով ու նոր ձևա­վոր­վող ար­դյո­ւ ն­քի ան­հա­ վա­սար բա­շխ­մա­մբ: Գ­ծա­պատ­կեր 6. Հայաս­տա­նի հա­մա­խա­ռն ներ­քին ար­դյո­ւ ն­քը ­ Աղբ­ յո­ւ ր՝ ՀՀ վի­ճա­կագ­րա­կան կո­մի­տե­ 18. 2018թ. տվյալները նախնական են:

21 Բ­նակ­չու­թյան ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի կե­նտ­րո­նա­ցու­մը բնու­թագ­րող Ջի­նի 2008թ. 0.339-ից 2017թ. հա­սել է 0.359-ի(գ­ծա­պատ­կեր 7): Գ­ծապ­ ատ­կեր 7. Ջի­նի ին­դեք­սի փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րը 2008-2017թթ. ին­դեք­սը 19 Աղ­բյո­ւ ր՝ ՀՀ վի­ճա­կագ­րա­կան կո­մի­տե 2008թ.-ից ի վեր ՀՀ տն­տե­սու­թյու­նո­ւ մ նե­րդ­րո­ւ մ­ն ե­րը նվա­զո­ւ մ են: Մաս­նա­վոր նե­րդ­րո­ւմ­ն ե­րը 2008թ. ՀՆԱ 36%-ի հա­մե­մատ 2017թ. նվա­զել են մի­նչև ՀՆԱ 17%, իսկ պե­տա­կան նե­րդ­րո­ւ մ­ն ե­րը՝ ՀՆԱ 5%-ց մի­նչև 2%: Օ­տա­րե­րկ­րյա ուղ­ղա­կի նե­րդ­րո­ւ մ­ն ե­րը 2008թ. 930 մլն դո­լա­րից(մո­տա­վո­րա­պես ՀՆԱ 8%) նվա­զել են՝ 2017թ. հաս­նե­լով 230 մլն դո­լար(Հ­ՆԱ 2%): ­Հե­տա­գա մա­սե­րո­ւ մ ներ­կայաց­վո­ւ մ են ՀՀ հար­կային գոր­ծող հա­մա­կար­գի հիմ­ նա­կան ցու­ցա­նիշ­նե­րը և ա­ռա­ջա­րկ­վող փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րը: 3.1 ՀՀ հար­կային հա­մա­կար­գի նկա­րա­գի­րը­ ՀՀ-ում գոր­ծել են կամ գոր­ծո­ւ մ են հետ­ևյալ հիմ­ն ա­կան հար­կա­տե­սակ­նե­րը, տո­ւ ր­ քե­րն ու սո­ցի­ա­լա­կան վճար­նե­րը. Ուղ­ղա­կի հար­կե­ր Ա­նո­ւ ղ­ղա­կի հար­կեր­ Տո­ւ ր­քեր և վճար­նե­ր Ø ­Շա­հու­թա­հար­կը­ Ø ԱԱՀ-ն­ Ø ­Մաք­սա­տո­ւ ր­քե­րը Ø Ե­կամ­տային հար­կը 20 Ø Ակ­ցի­զային հար­կը Ø ­Սո­ցի­ա­լա­կան վճար­նե­րը Ե­կամ­տային հար­կի մա­սին ՀՀ օ­րեն­քի ըն­դու­նու­մից(ՀՕ-246, ըն­դո­ւ ն­վել է 2010թ. դեկ­տեմ­բե­րի 22-ին) և 2013թ. հո­ւ ն­վա­րի 1-ին ու­ժի մեջ մտ­նե­լո­ւ ց հե­տո ե­կամ­տային հար­կը դար­ձել է պե­տա­կան բյու­ջե­ի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի կար­ևո­րա­գույն աղ­բյո­ւ ր­նե­րից մեկը: Ե­կամ­տային հար­կի գծով պե­տա­կան բյու­ջե­ի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը 2013թ. 251 մլրդ դրա­մից 2017թ. հա­սել է 342 մլրդ դրամ­ ի կամ եկ­ ա­մո­ւ տ­ներ­ ի 24.6 տոկ­ ոս­ ից 28.8 տոկ­ ո­սի(գծ­ ա­ պատ­կեր 8): 19. Եկամուտների հավասարաչափ բաշխման դեպքում Ջինի ինդեքսը հավասար է զրոյի, իսկ բացարձակ անհավասարության պայմաններում այն հավասար է մեկի: 20. Մինչև 2013թ. եկամտահարկ

22 ­ՀԱՐ­ԿԱՅԻՆ Օ­ՐԵ­ՆՍԳՐ­ՔԻ ՓՈ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹՅՈ­Ւ Ն­ՆԵ­ՐԸ 2018թ. Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցած հե­ղա­փո­խու­թյան պատ­ճառ­նե­րի և հետ­ևա­նք­նե­րի լույ­սի ներ­քո­ Գ­ծա­պատ­կեր 8. Ե­կամ­տային հար­կի բա­ցար­ձակ և հա­րա­բե­րա­կան մե­ծու­թյուն­նե­րը ­ Աղ­բյո­ւ ր՝ ՀՀ վի­ճա­կագ­րա­կան կո­մի­տե­ Ե­կամ­տային հար­կը հար­կե­րի և տո­ւ ր­քե­րի թվո­ւ մ մե­ծու­թյա­մբ երկ­րո­րդն է(գ­ծա­ պատ­կեր 9 և 10): Ե­թե ե­կամ­տային հար­կի տե­սա­կա­րար կշի­ռը պե­տա­կան բյու­ջե­ի հար­կե­րո­ւմ և տո­ւր­քե­րո­ւմ ու որ­պես ՀՆԱ տոկ­ ոս ա­ճո­ւմ է, ա­պա ԱԱՀ-ի­նը՝ նվա­զո­ւմ է և 2013թ. ՀՆԱ 8.8%-ից 2017թ. հաս­ ել է ՀՆԱ 7.3%-ի, կամ հարկ­ ե­րի և տո­ւր­քեր­ ի 39.3%-ից՝ 34.3%-ի: Գ­ծա­պատ­կեր 9. Հայաս­տա­նո­ւ մ հա­վա­քա­ Գ­ծա­պատ­կեր 10. Հա­վա­քա­գր­վող ե­կա­ գր­վող ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը(մլրդ դրամ) մուտ­նե­րի տե­սա­կա­րար կշիռ­նե­րը(%) Աղ­բյո­ւ ր՝ ՀՀ վի­ճա­կագ­րա­կան կո­մի­տե ԱԱՀ-ի գծով հա­վա­քագ­րո­ւ մ­ն ե­րը կազ­մել են բո­լոր ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի մո­տա­վո­րա­պես 32 տո­կո­սը, շա­հու­թա­հար­կը՝ 9 տո­կո­սը, ակ­ցի­զային հար­կը՝ 7 տո­կո­սը, մաք­սա­տու­քը՝ 6 տո­կո­սը և այլ ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը՝ 20 տո­կո­սը: Ընդ ո­րո­ւ մ, մի­այն ակ­ցի­զային հար­կը և մաք­սա­տո­ւ րքն է, որ ա­ճի հս­տակ մի­տո­ւ մ ու­նեն: Այլ ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի տե­սա­կա­րար կշի­ ռը, ո­րո­նք նե­րա­ռո­ւ մ են գույ­քա­հար­կը, հո­ղի հար­կը, հաս­տա­տա­գր­ված վճար­նե­րը, բնա­կան պա­շար­նե­րի օգ­տա­գո­րծ­ման և շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րի պահ­պան­ման հա­մար

23 կա­տար­վող վճար­նե­րը, պար­զեց­ված հար­կը, շր­ջա­նա­ռու­թյան հար­կը, այլ հար­կային ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը, տո­ւ ր­քե­րը, այլ ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը և պաշ­տո­նա­կան դրա­մաշ­նո­րհ­նե­րը մի­ա­ սին կազ­մո­ւ մ են ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի 19-20 տո­կո­սը(գ­ծա­պատ­կեր 9 և 10): Մ­նա­ցած հար­կե­րն ու տո­ւ ր­քե­րը, ո­րոն­ցից պե­տա­կան բյու­ջե­ի հար­կե­րի և տո­ւ ր­ քե­րի տե­սա­կե­տից ա­ռա­վել կար­ևոր են շա­հու­թա­հար­կը, ակ­ցի­զային հար­կը և մաք­ սա­տուր­քե­րը՝ ե­կամ­տային հար­կին օ­րի­նա­կով հա­կա­ռա­կ՝ ա­ճի հս­տակ մի­տո­ւ մ չեն դրսևո­րո­ւ մ(տե­ս՝ գծա­պատ­կեր 11)։ Չնայա­ծ՝ ակ­ցի­զային հար­կի և մաք­սա­տո­ւ ր­քի տե­ սա­կա­րար կշի­ռը ո­րոշ չա­փով ա­վե­լա­ցել է: Վեր­ջին տա­րի­նե­րին ա­վե­լա­նա­լու մի­տո­ւ մ է դրս­ևո­րել բնա­կան պա­շար­նե­րի օգ­տա­գո­րծ­ման և շր­ջա­կա մի­ջա­վայ­րի պահ­պան­ման հա­մար վճար­ ը։ 2010թ. այն հար­կե­րի ու տո­ւր­քե­րի 1.3%-ից 21 2017թ. հաս­ ել է 3.6%-ի (տես՝ գծա­պատկ­ եր 12)։ Սա­կայն պետ­ ք է հաշ­վի առն­ ել, որ չի բա­ցառվ­ ո­ւ մ, որ Հայաս­ տա­նն ա­ռա­ջի­կա տա­րի­նե­րին բնա­կան պա­շար­նե­րի օգ­տա­գո­րծ­ման հետ կապ­ված մեծ ծախ­սեր ու­նե­նա(պո­չամ­բար­նե­րի պահ­պա­նո­ւ մ, այլ ծախ­սեր): Գ­ծա­պատ­կեր 11. ԱԱՀ-ն և ե­կամ­տային հար­կը որ­պես ՀՆԱ և հար­կե­րի ու տուր­քե­րի տո­կո­ս ­ Աղ­բյո­ւ ր՝ ՀՀ վի­ճա­կագ­րա­կան կո­մի­տե ­Ծա­նո­թու­թյո­ւ ն. Հար­կե­րը նե­րա­ռո­ւ մ են հար­կե­րը և տո­ւ ր­քե­րը­ Գ­ծա­պատ­կեր 12. Շա­հու­թա­հար­կը, ակ­ցի­զային հար­կը և մաք­սա­տո­ւ ր­քի տե­սա­կա­ րար կշի­ռը հար­կե­րո­ւ մ և տո­ւ ր­քե­րո­ւ մ ­ Աղ­բյո­ւ ր՝ ՀՀ վի­ճա­կագ­րա­կան կո­մի­տե­ 21. Այս հետազոտության շրջանակներում բնական պաշարների օգտագործման և շրջակա միջավայրի պահպանման համար վճարը ներկայացվում է որպես հարկերի և տուրքերի տոկոս: ՀՀ վիճակագրական կոմիտեն այն ներառել է հարկերի և տուրքերի թվում:

24 ­ՀԱՐ­ԿԱՅԻՆ Օ­ՐԵ­ՆՍԳՐ­ՔԻ ՓՈ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹՅՈ­Ւ Ն­ՆԵ­ՐԸ 2018թ. Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցած հե­ղա­փո­խու­թյան պատ­ճառ­նե­րի և հետ­ևա­նք­նե­րի լույ­սի ներ­քո­ ­3.2 Հար­կային հա­մա­կար­գի ա­ռա­ջա­րկ­վող փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րը­ ՀՀ ֆի­նա­նս­նե­րի նա­խա­րա­րու­թյո­ւ նն ա­ռա­ջար­կո­ւ մ է հար­կային հա­մա­ կարգում փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րն ա­ռաջ տա­նել հետ­ևյալ հիմ­ն ա­կան ուղ­ղու­թյո­ւ ն­նե­րով. (1) Ե­կամտային հար­կի դրույ­քա­չա­փե­րի նվա­զե­ցո­ւ մ և հաս­տա­տո­ւ ն դրույ­քա­չա­փի կի­ րա­ռո­ւ մ: Ե­կամտային հար­կի, շա­հույ­թի և շա­հա­բա­ժին­նե­րի հար­կե­րի հան­րա­գու­մա­րի հա­րկ­ման հա­վա­սար դրույ­քա­չա­փե­րի սահ­մա­նո­ւ մ,(2) Շա­հու­թա­հար­կի դրույ­քա­չա­փե­ րի նվա­զե­ցում,(3) Են­թաակ­ցի­զային ապ­րա­նք­նե­րի ցան­կի ընդ­լայ­նո­ւ մ, ակ­ցի­զային հար­կի տո­կո­սային դրույ­քա­չա­փե­րի վե­րա­ցո­ւ մ և ակ­ցի­զային հար­կի դրույ­քա­չա­փե­րի բա­րձ­րա­ցո­ւ մ,(4) Գույ­քային հար­կե­րի գծով հար­կային բե­ռի բա­րձ­րա­ցո­ւ մ: Ինք­նազ­բաղ­ված ան­ձա­նց հա­րկ­ման հա­մա­կա­րգ Շո­ւ րջ 2060 հա­րկ վճա­րո­ղ ­Մի­նչև 9 մլն դրամ շր­ջա­նա­ռու­թյո­ւ ն Ըն­տա­նե­կան ձեռ­նար­կա­տի­րու­թյան հա­րկ­ման հա­մա­կա­րգ Շո­ւ րջ 2740 հա­րկ վճա­րո­ղ ­Մի­նչև 18 մլն դրամ շր­ջա­նա­ռու­թյո­ւ ն Ար­տո­նագ­րային հար­կի հա­մա­կա­րգ Շո­ւ ջ 8200 հա­րկ վճա­րո­ղ ­Շեմ գոյու­թյո­ւ ն չու­նի Շրջ­անա­ռու­թյան հար­կի հա­մա­կա­րգ Շո­ւ րջ 62550 հա­րկ վճա­րո­ղ ­Մի­նչև 58.35 մլն դրամ Հա­րկ­ման ընդ­հա­նո­ւ ր հա­մա­կա­րգ Շո­ւ րջ 11000 հա­րկ վճար­ ող­ ԱԱՀ դրույ­քա­չա­փ՝ 20% ­Շա­հու­թա­հար­կի դրույ­քա­չա­փ՝ 20% Միկ­րո­ձեռ­նար­կա­տի­րու­թյան հա­րկ­ման հա­մա­կա­րգ ­Մի­նչև 24 մլն դրամ Շրջ­անա­ռու­թյան հար­կի հա­ մա­կա­րգ ­Մի­նչև 115 մլն դրամ Հա­րկ­ման ընդ­հա­նո­ւ ր հա­մա­ կա­րգ ԱԱՀ դրույ­քա­չա­փ՝ 20% ­Շա­հու­թա­հար­կի դրույ­քա­չա­փ՝ 18% ՀՀ ֆի­նա­նս­նե­րի նա­խա­րա­րու­թյան տվյալ­նե­րո­վ 22 տն­տե­սու­թյան ար­տա­հա­նե­լի հատ­վա­ծը բնու­թա­գր­վել է շա­հու­թա­բե­րու­թյան ցա­ծր մա­կար­դա­կով այն դեպ­քո­ւ մ, երբ նե­րդ­րո­ւ մ­ն ե­րը հիմ­ն ա­կա­նո­ւ մ ուղղ­վել են ոչ ար­տա­հա­նե­լի ո­լո­րտ և ՀՀ տն­տե­սու­թյան շա­հույթ­նե­րը հիմ­ն ա­կա­նո­ւ մ կե­նտ­րո­նա­ցել են ոչ ար­տա­հա­նե­լի հատ­վա­ծո­ւ մ: 22. ՀՀ ֆինանսների նախարարության կողմից պատրաստված«ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ: Հայաստանի Հանրապետության հարկային համակարգում փոփոխությունների կատարման»

25 Գ­ծա­պատ­կեր 13. Շա­հու­թա­բե­րու­թյու­նը և նե­րդ­րո­ւ մ­ն ե­րի տե­սա­կա­րար կշիռ­մե­րը(տո­ կոս) ար­տա­հա­նե­լի և ոչ ար­տա­հա­նե­լի հատ­ված­նե­րո­ւ մ(տո­կոս) Աղ­բյո­ւ ր՝ ՀՀ ֆի­նա­նս­նե­րի նա­խա­րա­րու­թյո­ւ ն ՀՀ վի­ճա­կագ­րա­կան կո­մի­տե­ի տվյալ­նե­րով ա­մե­նա­շա­հու­թա­բեր ար­տադ­րա­նքն ու­նեն սպա­սա­րկ­ման այլ ծա­ռայու­թյո­ւ ն­նե­րը(49.7%), հան­քա­գոր­ծա­կան ար­դյու­նա­բե­ րու­թյան և բա­ցա­հան­քե­րի շա­հա­գոր­ծու­մը(37%), կա­ցու­թյան և հան­րային սնն­դի կազ­ մա­կեր­պու­մը(28%), վար­չա­կան և օ­ժան­դակ գոր­ծու­նե­ու­թյու­նը(27.6%) և շի­նա­րա­րու­ թյու­նը(23.8%): Մնա­ցած ճյու­ղե­րի ար­տադ­րան­քի շա­հու­թա­բե­րու­թյու­նը 20%-ից ցա­ծր է, իսկ ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան և բնակ­չու­թյան սո­ցի­ա­լա­կան սպա­սա­րկ­ման ար­տադ­րան­ քի շա­հու­թա­բե­րու­թյու­նը բա­ցա­սա­կան է(-8.1%): Ակ­տիվ­ն ե­րի բա­րձր շա­հու­թա­բե­րու­թյո­ւ ն են ա­պա­հո­վո­ւ մ մի­այն սպա­սա­րկ­ման այլ ծա­ռայու­թյո­ւ ն­նե­րը(40.6%): Մնա­ցած ակ­տիվ­ն ե­րի շա­հու­թա­բե­րու­թյու­նը չի հաս­նո­ւ մ 17%-ի, իսկ է­լե­կտ­րա­կա­նու­թյան, գա­զի, գո­լոր­շու և լա­վո­րակ օ­դի մա­տա­կա­րար­ման (-0.7%), ջրա­մա­տա­կա­րար­ման, կոյու­ղու, թա­փոն­նե­րի կա­ռա­վար­ման և վե­րամ­շակ­ման (-2.1%), ա­ռող­ջա­պա­հա­կան և բնակ­չու­թյան սո­ցի­ա­լա­կան սպա­սա­րկ­ման ակ­տիվ­ն ե­րի (-3.9%) շա­հու­թա­բե­րու­թյու­նը բա­ցա­սա­կան է: ՀՀ ֆի­նա­նս­նե­րի նա­խա­րա­րու­թյու­նը չի ներ­կայաց­նո­ւ մ շա­հու­թա­բե­րու­թյան մա­ կար­դա­կի և ար­տա­հա­նե­լի և ոչ ար­տա­հա­նե­լի հատ­ված­նե­րո­ւ մ շա­հու­թա­բե­րու­թյան մա­ կար­դակ­նե­րի տար­բե­րու­թյան պատ­ճառ­նե­րի վեր­լու­ծու­թյու­նը: Մի­նչ­դեռ ՀՀ ֆի­նա­նս­ նե­րի նա­խա­րա­րու­թյան կող­մից ներ­կայաց­ված ժա­մա­նա­կա­շր­ջա­նո­ւ մ՝ 2009-2016թթ., ՀՀ տն­տե­սու­թյու­նը բնու­թա­գր­վել է մր­ցակ­ցու­թյան ցա­ծր մա­կար­դա­կով, մե­նաշ­նո­րհ­ նե­րի առ­կայու­թյա­մբ և այլ պատ­ճառ­նե­րով, ին­չը կա­րող էր ա­ռան­ձին ճյու­ղե­րո­ւ մ կամ ա­ռան­ձին ապ­րա­նք­նե­րի և ծա­ռայու­թյո­ւ ն­նե­րի գծով գոր­ծա­րք­նե­րի դեպ­քո­ւ մ բա­րձր շա­հու­թա­բե­րու­թյո­ւ ն ա­պա­հո­վել: Ո­րոշ«ա­նար­տա­հա­նե­լի» ծա­ռայու­թյո­ւ ն­ներ(օ­րի­նա­կ՝ վար­սա­վի­րա­կան, թա­ղո­ւ մ­ն ե­րի կազ­մա­կե­րպ­ման և այլ ծա­ռայու­թյո­ւ ն­ներ) կա­րող են աշ­խա­տել բա­րձր շա­հու­թա­բե­րու­թյա­մբ 23 : Հատ­կան­շա­կան է, որ բա­րձր շա­հու­թա­բե­րու­ թյո­ւ ն են ար­ձա­նագ­րել այն ծա­ռայու­թյո­ւ ն­նե­րը(հա­մա­կար­գիչ­նե­րի, բջ­ջային հե­ռա­խոս­ 23. Modex խորհրդատվական ընկերությունը, համագործակցելով ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի հետ, հաշվարկել է խոշոր և միջին ընկերությունների միջին շահութաբերությունը ՀՀ տնտեսության տարբեր ոլորտներում: Ամենաբարձր շահութաբերությունն արձանագրվել է համակարգիչների, բջջային հեռախոսների, կենցաղային տեխնիկայի, կահույքի նորոգման, վարսավիրական ծառայությունների, թաղումների կազմակերպման, քիմմաքրման ծառայությունների, ֆիթնես-կենտրոնների աշխատանքի արդյունքում։ Աղբյուրը` https://bit.ly/2Z5bOou

26 ­ՀԱՐ­ԿԱՅԻՆ Օ­ՐԵ­ՆՍԳՐ­ՔԻ ՓՈ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹՅՈ­Ւ Ն­ՆԵ­ՐԸ 2018թ. Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցած հե­ղա­փո­խու­թյան պատ­ճառ­նե­րի և հետ­ևա­նք­նե­րի լույ­սի ներ­քո­ նե­րի, կեն­ցա­ղային տեխ­նի­կայի, կա­հույ­քի նո­րոգ­ման), ո­րո­նց մեծ մա­սը մա­տո­ւ ց­վո­ւ մ է փո­քր ար­հես­տա­նոց­նե­րի կող­մի­ց 24 , ո­րո­նք կո­նկ­րետ մաս­նա­գի­տա­կան գի­տե­լիք­ներ են պա­հան­ջո­ւ մ: Միև­նույն ժա­մա­նակ, ար­տա­հա­նող ըն­կե­րու­թյո­ւ ն­նե­րը չու­նեն ներ­քին շու­կայո­ւ մ մե­նաշ­նոր­հային դիր­քեր զբա­ղեց­նող ըն­կե­րու­թյո­ւ ն­նե­րի ա­ռա­վե­լու­թյո­ւ ն­նե­րը և ար­տա­քին շու­կա­նե­րո­ւ մ պե­տք է մր­ցակ­ցեն տվյալ շու­կայո­ւ մ գոր­ծող ըն­կե­րու­թյուն­ նե­րի հե­տ։ Դրա­նով պայ­մա­նա­վոր­վա­ծ՝ պե­տք է ըն­դու­նեն ար­տա­քին շու­կա­նե­րո­ւ մ գոր­ ծող բիզ­նես գոր­ծու­նե­ու­թյան ծա­վալ­ման կա­նոն­նե­րը և այդ շու­կա­նե­րո­ւ մ ձևա­վոր­վող գնե­րը։ Այն դեպ­քո­ւ մ, որ ան­ցած ժա­մա­նա­կա­շր­ջա­նո­ւ մ ա­ռան­ձին տե­ղա­կան ըն­կե­րու­ թյո­ւ ն­ներ կա­րո­ղա­նո­ւ մ է­ին«ի­րե­նք» սահ­մա­նել ներ­քին շու­կայո­ւ մ գոր­ծու­նե­ու­թյան կա­ նոն­նե­րը և գնե­րը: ­Հար­կային հա­մա­կար­գի փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րի նպա­տակ­նե­րն են.­ 1) Ազ­գային տն­տե­սու­թյան նե­րդ­րու­մային գրավ­չու­թյան բա­րձ­րա­ցու­մը­ 2) Տն­տե­սա­կան ակ­տի­վու­թյան մա­կար­դա­կի բա­րե­լա­վու­մը­ ա. Ար­տա­հան­ման հա­մար կայո­ւ ն նա­խադ­րյալ­նե­րի ստեղ­ծու­մը­ բ. Տն­տե­սա­կան ա­ճի հա­մար կայո­ւ ն նա­խադ­րյալ­նե­րի ստեղ­ծու­մը 3) Հար­կա­բյու­ջե­տային կայու­նու­թյան ամ­րա­պն­դու­մը։­ 3.3 Ա­ռա­ջա­րկ­վող փո­փո­խու­թյու­ ն­նե­րի ե­կամ­տային հետևանք­նե­րը ­Հար­կային օ­րե­նսգր­քո­ւ մ ա­ռա­ջա­րկ­վող փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րը տար­բեր ազ­դե­ցու­ թյուն կու­նե­նան ե­կամ­տային տար­բեր մա­կար­դակ ու­նե­ցող վար­ձու աշ­խա­տող­նե­րի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի վրա: Ե­թե ա­մե­նա­փո­քր ե­կա­մո­ւ տ ու­նե­ցող վար­ձու աշ­խա­տող­նե­րի ե­կա­ մու­տը 2020-2023թթ. կա­վե­լա­նա ամ­սա­կան 1500 դրա­մով, ա­պա 150 հա­զար դրա­մից 2 մի­լի­ոն ե­կա­մո­ւ տ ու­նե­ցող քա­ղա­քա­ցի­նե­րի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը կա­վե­լա­նան ամ­սա­կան մի քա­նի տաս­նյակ հա­զար դրա­մով, իսկ, օ­րի­նակ, 9 մի­լի­ոն դրամ ե­կա­մո­ւ տ ու­նե­ցո­ղի­նը՝ ամ­սա­կան մեկ մի­լի­ոն դրամ և ա­վե­լի: ՀՀ ֆի­նա­նս­նե­րի նա­խա­րա­րու­թյան«­դի­տար­կո­ւ մ­ն ե­րը ցույց են տա­լիս, որ շո­ւ րջ 610 հա­զար վար­ձու աշ­խա­տող­նե­րի շո­ւ րջ 65 տո­կո­սի մա­սով հայ­տա­րա­րա­գր­ված ամ­ սա­կան ե­կա­մու­տը չի գե­րա­զան­ցո­ւ մ 150 հա­զար դրա­մը, իսկ ամ­սա­կան 2 մի­լի­ոն դրա­ մից ա­վե­լի ե­կա­մո­ւ տ հայ­տա­րա­րա­գր­վո­ւ մ է վար­ձու աշ­խա­տող­նե­րի ըն­դա­մե­նը 0.3 տո­ կո­սի մա­սով»:­ Այ­սի­նքն այս փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րի ար­դյո­ւ ն­քո­ւ մ ամ­սա­կան 150 հա­զար դրամ ե­կա­ մո­ւ տ ստա­ցող վար­ձու աշ­խա­տող­նե­րի ե­կա­մո­ւ տն ըստ տա­րի­նե­րի կա­վե­լա­նա ա­ղյու­ սակ 2-ում նշ­ված չա­փե­րով, որ­տեղ լրա­ցու­ցիչ ե­կա­մու­տը 2019թ. ստա­ցած ե­կամ­տի հա­մե­մատ աճն է:­ 24. Իսկ ՀՀ վիճակագրական կոմիտեն տեղեկատվություն է տրամադրում այս ծառայությունները մատուցող խոշոր և միջին ընկերությունների ցուցանիշների վերաբերյալ:

27 Ա­ղյու­սակ 2. Ամ­սա­կան 150 հա­զար դրամ ե­կա­մո­ւ տ ստա­ցող վար­ձու աշ­խա­տող­ նե­րի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի վրա հար­կային օ­րե­նսդ­րու­թյան փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րի ազ­դե­ցու­ թյու­նը Տա­րին 2019 2020 2021 2022 2023 Հար­կի դրույ­քա­չա­փը 23% 23% 22% 21% 20% Առ­ձե­ռն ե­կա­մո­ւ տ 115,500 115,500 117,000 118,500 120,000 Լ­րա­ցու­ցիչ ե­կա­մու­տը 0 0 1,500 3,000 4,500 Աղ­բյո­ւ ր՝ սե­փա­կան հաշ­վա­րկ­ներ­ Այս փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րի ար­դյո­ւ ն­քո­ւ մ զգա­լի­ո­րեն կշա­հեն ամ­սա­կան 2 մլն դրամ ե­կա­մո­ւ տ ստա­ցող վար­ձու աշ­խա­տող­նե­րը(տե­ս՝ ա­ղյու­սակ 3): Ամ­սա­կան 2 մի­լի­ոն դրամ ե­կա­մո­ւ տ ստա­ցող վար­ձու աշ­խա­տո­ղի աշ­խա­տա­վար­ձը 2020թ. կա­վե­լա­նա 92,500 դրա­մով(կամ 2019թ. սկզ­բո­ւ մ գոր­ծող փո­խար­ժե­քով մո­տա­վո­րա­պես$190), 2021թ.՝ 112,500 դրամ­ ով($230), 2022թ.՝ 132,500 դրամ­ ով($270), իսկ 2023թ.՝ 152,500 դրա­մով($310):­ Ա­ղյու­սակ 3. Ամ­սա­կան 2 մի­լի­ոն դրամ ե­կա­մո­ւ տ ստա­ցող վար­ձու աշ­խա­տող­նե­րի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի վրա հար­կային օ­րե­նսդ­րու­թյան փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րի ազ­դե­ցու­թյու­նը Տա­րին 2019 2020 2021 2022 2023 Հար­կի դրույ­քա­չա­փը 23%, 28% 23% 22% 21% 20% Առ­ձե­ռն ե­կա­մո­ւ տ 1,447,500 1,540,000 1,560,000 1,580,000 1,600,000 Լ­րա­ցու­ցիչ ե­կա­մու­տը 0 92,500 112,500 132,500 152,500 Աղ­բյո­ւ ր՝ սե­փա­կան հաշ­վա­րկ­ներ­ Այս փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րի ար­դյո­ւ ն­քո­ւ մ զգա­լի­ո­րեն կշա­հեն ամ­սա­կան 9 մլն դրամ ե­կա­մո­ւ տ ստա­ցող վար­ձու աշ­խա­տող­նե­րը(տե­ս՝ ա­ղյու­սակ 4): Ամ­սա­կան 9 մի­լի­ոն դրամ ե­կա­մո­ւ տ ստա­ցող վար­ձու աշ­խա­տո­ղի աշ­խա­տա­վար­ձը 2020թ. կա­վե­լա­նա 1,002,500 դրա­մով($2000), 2021թ.՝ 1,092,500 դրա­մով($2250), 2022թ.՝ 1,182,500 դրա­մով($2400), իսկ 2023թ.՝ 1,272,500 դրամ­ ով($2600): Ա­ղյու­սակ 4. Ամ­սա­կան 2 մի­լի­ոն դրամ ե­կա­մո­ւ տ ստա­ցող վար­ձու աշ­խա­տող­նե­րի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի վրա հար­կային օ­րե­նսդ­րու­թյան փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րի ազ­դե­ցու­թյու­նը Տա­րին 2019 2020 2021 2022 2023 Հար­կի դրույ­քա­չա­փը 23%, 28%, 36% 23% 22% 21% 20% Առ­ձե­ռն ե­կա­մո­ւ տ 5,927,500 6,930,000 7,020,000 7,110,000 7,200,000 Լ­րա­ցու­ցիչ ե­կա­մու­տը 0 1,002,500 1,092,500 1,182,500 1,272,500 Աղ­բյո­ւ ր՝ սե­փա­կան հաշ­վա­րկ­ներ­

28 ­ՀԱՐ­ԿԱՅԻՆ Օ­ՐԵ­ՆՍԳՐ­ՔԻ ՓՈ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹՅՈ­Ւ Ն­ՆԵ­ՐԸ 2018թ. Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցած հե­ղա­փո­խու­թյան պատ­ճառ­նե­րի և հետ­ևա­նք­նե­րի լույ­սի ներ­քո­ 3.4 Ա­ռա­ջա­րկ­վող փո­փո­խու­թյու­ ն­նե­րի հետ­ևա­նք­նե­րը մար­ զերի վրա Ե­կամ­տային հար­կի դրույ­քա­չա­փե­րի փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րն ի­րե­նց ազ­դե­ցու­թյու­նը կու­նե­նան տա­րած­քային զար­գաց­ման վրա՝ ա­վե­լի խո­րաց­նե­լով մայ­րա­քա­ղաք Եր­ևա­ նի և մար­զե­րի բնակ­չու­թյան ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի մի­ջև առ­կա ան­հա­մա­չա­փու­թյո­ւ ն­նե­րը: ՀՀ վի­ճա­կագ­րա­կան կո­մի­տե­ի տվյալ­նե­րի հա­մա­ձայն 2017թ.(2019թ. մար­տի դրու­թյա­մբ սա տվյալ­նե­րի շտե­մա­րա­նո­ւ մ ա­մե­նա­թա­րմ տե­ղե­կատ­վու­թյո­ւ նն է) մի­ այն Սյու­նի­քի մար­զո­ւ մ է, որ մի­ջին ամ­սա­կան ան­վա­նա­կան աշ­խա­տա­վա­րձն ար­դեն 2012թ.-ից գե­րա­զան­ցո­ւմ է 150 հա­զար դրա­մը և 2017թ. կազ­մել է գրե­թե 218 հազ­ ար դրամ: Մի­ջին ամ­սա­կան ան­վա­նա­կան աշ­խա­տա­վար­ձի մե­ծու­թյա­մբ Սյու­նի­քի մար­ զը գե­րա­զանց­ ել է նույ­նի­սկ Եր­ևա­նին, ուր այն կազմ­ ել է 194.2 հազ­ ար դրամ: Եր­ եք մար­զում մի­ջին ամ­սա­կան ան­վա­նա­կան աշ­խա­տա­վար­ձը փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րի է են­ թա­րկ­վել Հայաս­տա­նի վեր­ջին տա­րի­նե­րի տն­տե­սա­կան ցու­ցա­նիշ­նե­րին հա­մա­հո­ւ նչ և մո­տե­ցել է 150 հա­զար դրամ­ ի շե­մին, այդ թվո­ւմ՝ Արմ­ ա­վի­րո­ւմ կազ­մել է 149.4 հա­ զար դրամ, Լո­ռի­ո­ւմ՝ 148.9 հա­զար դրամ, Կոտ­ այ­քո­ւմ՝ 149.9 հա­զար դրամ: Մնաց­ ած մար­զե­րո­ւ մ աշ­խա­տա­վար­ձի մի­ջին մա­կար­դա­կը 145 հա­զար դրա­մից ցա­ծր է. Ա­րա­ գած­ոտ­նի մար­զո­ւմ կազմ­ել է 122 հա­զար դրամ, Ա­րա­րա­տո­ւմ՝ 144.6 հազ­ար դրամ, Գե­ղար­քու­նի­քո­ւ մ՝ 140.6 հա­զար դրամ, Շի­րա­կո­ւ մ՝ 127.4 հա­զար դրամ, Վայոց ձո­րո­ւ մ՝ 132 հա­զար դրամ, Տա­վու­շո­ւ մ՝ 143 հա­զար դրամ: Հաշ­վի առ­նե­լով այն հան­գա­ման­քը, որ գյու­ղա­կան բնակ­չու­թյան մի մա­սն ընդ­հան­րա­պես վար­ձու աշ­խա­տող չէ, նրա­նք ուղ­ղա­կի­ո­րեն չեն շա­հե­լու այս փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րից: Գ­ծա­պատ­կեր 14. ՀՀ մար­զե­րո­ւ մ մի­ջին ամ­սա­կան ան­վա­նա­կան աշ­խա­տա­վար­ձը 2008-2017թթ.(հա­զար դրամ) ­ Աղ­բյո­ւ ր՝ ՀՀ վի­ճա­կագ­րա­կան կո­մի­տե­ ՀՀ կա­ռա­վա­րու­թյու­նը չի ներ­կայաց­րել տվյալ­ներ այն մա­սին, թե այն լրա­ցու­ցիչ 27-37 մլրդ դրամ ե­կա­մու­տից, ո­րը մնա­լու է քա­ղա­քա­ցի­նե­րի գր­պա­նո­ւ մ, որ մա­սն է

29 բա­ժին հաս­նե­լու մար­զե­րի բնակ­չու­թյա­նը: Կա­րե­լի է են­թադ­րել, որ 2 մի­լի­ոն դրա­մը գե­րա­զան­ցող աշ­խա­տա­վա­րձ ստա­նո­ւ մ են ֆի­նան­սա­կան կազ­մա­կեր­պու­թյո­ւ ն­նե­րի, բջ­ջային օ­պե­րա­տոր­նե­րի, հան­քար­դյու­նա­բե­րու­թյան և տե­ղե­կատ­վա­կան տեխ­նո­լո­ գի­ա­նե­րի ո­լոր­տի ըն­կե­րու­թյո­ւ ն­նե­րի ղե­կա­վար­նե­րը: Ե­թե ոչ բո­լոր ըն­կե­րու­թյո­ւ ն­նե­րի, ա­պա դրա­նց բա­ցար­ձակ մե­ծա­մաս­նու­թյան գլ­խա­մա­սային գրա­սե­նյակ­նե­րը գտն­վո­ւ մ են Եր­ևա­նո­ւ մ, ին­չից կա­րե­լի է են­թադ­րել, որ ըն­կե­րու­թյո­ւ ն­նե­րի ղե­կա­վար­նե­րն ապ­ րում են մայ­րա­քա­ղա­քո­ւ մ: Ե­կամ­տային հար­կի դրույ­քա­չա­փե­րի հա­մա­հար­թեց­ման ար­ դյո­ւ ն­քո­ւ մ հիմ­ն ա­կա­նո­ւ մ շա­հե­լու են մայ­րա­քա­ղա­քո­ւ մ ապ­րող վար­ձու աշ­խա­տող­նե­րը: Ա­մե­նայն հա­վա­նա­կա­նու­թյա­մբ այս փո­փո­խու­թյո­ւ նն ա­վե­լի կխո­րաց­նի մայ­րա­քա­ղա­քի և մար­զե­րի բնա­կիչ­նե­րի կեն­սա­մա­կար­դակ­նե­րի մի­ջև տար­բե­րու­թյու­նը և չի նպաս­տի տա­րած­քային հա­մա­չափ զար­գաց­մա­նը: 3.5 Ա­ռա­ջա­րկ­վող փո­փո­խու­թյու­ ն­նե­րի ռեգ­րե­սի­վու­թյու­նը 2016թ. հո­ւ ն­վա­րի 1-ից պաշ­տո­նա­պես ու­ժի մեջ մտան 2015թ. սեպ­տեմ­բե­րին կայա­ցած ՄԱԿ-ի պատ­մա­կան գա­գաթ­նա­ժո­ղո­վի ժա­մա­նակ աշ­խար­հի երկր­նե­րի ա­ռաջ­նո­րդ­նե­րի կող­մից ըն­դո­ւ ն­ված«­Կայո­ւ ն զար­գաց­ման 2030 օ­րա­կար­գո­ւ մ» նե­րառ­ ված կայո­ւ ն զար­գաց­ման 17 նպա­տակ­նե­րը(ՄԱԿ 2016): Են­թա­դր­վո­ւ մ է, որ երկր­նե­րը պե­տք է ի­րե­նց ջան­քե­րը հա­մա­խմ­բեն աղ­քա­տու­թյո­ւ նն իր բո­լոր ձևե­րով վե­րաց­նե­լու, ան­հա­վա­սա­րու­թյո­ւ ն­նե­րի դեմ պայ­քա­րե­լու և կլի­մայի փո­փո­խու­թյան հետ կապ­ված խն­դիր­նե­րը լու­ծե­լու ուղ­ղու­թյա­մբ: Կայո­ւ ն զար­գաց­ման նպա­տակ­նե­րից մի քա­նի­սը վե­րա­բե­րո­ւ մ են աղ­քա­տու­թյան կր­ճատ­մա­նն ու հա­վա­սա­րու­թյա­նը: Մաս­նա­վո­րա­պես, նպա­տակ 8-ի(Խ­թա­նել կայա­ցած, նե­րա­ռա­կան և կայո­ւ ն տն­տե­սա­կան աճ, լի­ար­ժեք և ար­տադ­րո­ղա­կան զբաղ­վա­ծու­թյո­ւ ն և ար­ժա­նա­պա­տիվ աշ­խա­տա­նք բո­լո­րի հա­մար) շր­ջա­նակ­նե­րո­ւ մ թույլ զար­գա­ցած երկր­նե­րը 25 պե­տք է ա­պա­հո­վեն տա­րե­կան առնը­ վազն 7% ՀՆԱ աճ, 10-րդ նպա­տա­կի շր­ջա­նակ­նե­րո­ւ մ(Կր­ճա­տել ան­հա­վա­սա­րու­թյու­նը երկր­նե­րի ներ­սո­ւ մ և դրա­նց մի­ջև) են­թա­դր­վո­ւ մ է, որ մի­նչև 2030թ. երկր­նե­րը պե­տք է աս­տի­ճա­նա­բար հաս­նեն բնակ­չու­թյան ստո­րին 40% ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի ա­ճի­ն՝ ազ­գային մի­ջի­նից բա­րձր ցու­ցա­նի­շով(ն­պա­տակ 10.1), պե­տք է ըն­դու­նեն քա­ղա­քա­կա­նու­թյո­ւ ն­ ներ, հատ­կա­պե­ս՝ հար­կա­բյու­ջե­տային, աշ­խա­տա­վար­ձե­րի և սո­ցի­ա­լա­կան պա­շտ­պա­ նու­թյան քա­ղա­քա­կա­նու­թյո­ւ ն­ներ և աս­տի­ճա­նա­բար հաս­նեն հա­վա­սա­րու­թյան ա­ռա­ վել բա­րձր մա­կար­դա­կի(ն­պա­տակ 10.4), իսկ նպա­տակ 12-ի(Ա­պա­հո­վել սպառ­ման և ար­տադ­րու­թյան կայո­ւ ն մո­դել­ներ) շր­ջա­նակ­նե­րո­ւ մ պե­տք է խթա­նեն պե­տա­կան գնում­ն ե­րի կայո­ւ ն գոր­ծե­լաձ­ևե­ր՝ հա­մա­ձայն ազ­գային քա­ղա­քա­կա­նու­թյո­ւ ն­նե­րի և գե­ րա­կայու­թյո­ւ ն­նե­րի(ն­պա­տակ 12.7):­ Ե­թե են­թադ­րե­նք, որ 2019թ. մեկ ան­ձի հաշ­վով նվա­զա­գույն սպա­ռո­ղա­կան զամ­ բյու­ղը կազ­մո­ւ մ է մո­տա­վո­րա­պես 62,500 դրամ, ա­պա 4 ան­ձից բաղ­կա­ցած ըն­տա­նի­ քը, որն ու­նի 2 ե­րե­խա, իսկ եր­կու ծնողն­ ե­րը ստան­ ո­ւմ են ամս­ ա­կան 150,000 դրամ աշ­խա­տա­վա­րձ հի­պո­թե­տիկ ի­րա­վի­ճա­կո­ւ մ այդ ա­միս կվ­ճա­րի 107,508 դրամ հա­րկ 25. 2018թ.-ից Հայաստանը դասվում է միջինից բարձր եկամուտ ունեցող երկրների շարքում:

30 ­ՀԱՐ­ԿԱՅԻՆ Օ­ՐԵ­ՆՍԳՐ­ՔԻ ՓՈ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹՅՈ­Ւ Ն­ՆԵ­ՐԸ 2018թ. Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցած հե­ղա­փո­խու­թյան պատ­ճառ­նե­րի և հետ­ևա­նք­նե­րի լույ­սի ներ­քո­ կամ իր ամ­սա­կան ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի 35.84%-ը: Միև­նույն ժա­մա­նակ, այս ըն­տա­նի­քին 19,000 դրամ չի բա­վա­կա­նաց­նի նվա­զա­գույն սպա­ռո­ղա­կան զամ­բյու­ղի շր­ջա­նակ­նե­ րո­ւ մ իր կեն­ցա­ղը կազ­մա­կեր­պե­լու հա­մար: Դ­րամ Եր­կու ծնող­նե­րի ընդ­հա­նո­ւ ր աշ­խա­տա­վար­ձը(150,000 x 2=) 300,000 Եր­կու ծնող­նե­րի աշ­խա­տա­վար­ձից գա­նձ­վող ե­կամ­տային հար­կը(300,000 x 23%=) 69,000 Ըն­տա­նի­քի բյու­ջե մո­ւ տ­քա­գր­վող ե­կա­մու­տը 231,000 Չո­րս ան­ձից բաղ­կա­ցած ըն­տա­նի­քի սպա­ռու­մը(62,500 x 4=) 250,000 Ս­պառ­ման հա­մար չբա­վա­րա­րող գու­մա­րի մե­ծու­թյու­նը (19,000) Ս­պառ­ման­ ն ուղղվ­ ող 231,000 դրա­մից գան­ ձ­վող ԱԱՀ(231,000 x 16.67%=) 38,508 Տո­կոս Ե­կամ­տային հար­կի և ԱԱՀ-ի գծով վճա­րո­ւ մ­ն ե­րը որ­պես ըն­տա­նի­քի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի տո­կոս ( 35.84 Միև­նույն ժա­մա­նակ, ե­թե ըն­տա­նի­քի 2 աշ­խա­տող ան­դամ­ն ե­րը ամ­սա­կան 2 մի­լի­ ոն դրամ գու­մար են վաս­տա­կո­ւ մ, ծախ­սո­ւ մ են նվա­զա­գույն սպա­ռո­ղա­կան զամ­բյու­ղի հա­մար նա­խա­տես­ված գու­մար, ա­պա այդ ըն­տա­նի­քն այդ ա­միս կվ­ճա­րի 1,146,675 դրամ հա­րկ կամ իր ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի 28.67%-ը: Ակն­հայտ է հար­կային դրույ­քա­չա­փե­րի ռեգ­րե­սիվ բնույ­թը: Դ­րամ Եր­կու ծնող­նե­րի ընդ­հա­նո­ւ ր աշ­խա­տա­վար­ձը 4,000,000 Եր­կու ծնող­նե­րի աշ­խա­տա­վար­ձից գա­նձ­վող ե­կամ­տային հար­կը 1,105,000 Ըն­տա­նի­քի բյու­ջե մո­ւ տ­քա­գր­վող ե­կա­մու­տը 2,895,000 Չո­րս ան­ձից բաղ­կա­ցած ըն­տա­նի­քի սպա­ռու­մը 250,000 Խ­նայո­ղու­թյո­ւ ն 26 2,645,000 Ս­պառ­մա­նն ուղղ­վող 250,000 դրա­մից գա­նձ­վող ԱԱ­Հ 27 41,675 Տո­կոս Ե­կամ­տային հար­կի և ԱԱՀ-ի գծով վճա­րո­ւ մ­ն ե­րը որ­պես ըն­տա­նի­քի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի տո­կոս ( 28.67 Որ­պես­զի երկ­րո­րդ ըն­տա­նի­քի կող­մից վճար­վող հար­կե­րի տե­սա­կա­րար կշի­ռը հա­վա­սար­վի ա­ռա­ջին ըն­տա­նի­քի կող­մից իր ե­կա­մո­ւ տ­նե­րից վճար­վող հար­կե­րի տե­ 26. Նույնիսկ, եթե խնայողությունները որպես ավանդ ներդրվեն բանկում, ստացված տոկոսային եկամուտների դիմաց գանձվող հարկը գանձվելու ավանդը մարվելու պահին: 27. Այս ընտանիքի կողմից վճարվող ԱԱՀ-ի գումարն ավելի մեծ կլինի, քանի որ այն ամբողջությամբ կօգտագործի սպառման համար նախատեսված ամբողջ գումարն, այն դեպքում, երբ առաջին ընտանիքին սպառման զամբյուղի շրջանակներում իր կեցությունը կազմակերպելու համար 19000 դրամ չի բավականացնում:

31 սա­կա­րար կշ­ռին, երկ­րո­րդ ըն­տա­նի­քը ա­ռա­ջի­նի հա­մե­մատ 7.88 ան­գամ ա­վե­լի շատ պե­տք է սպա­ռի: Հաշ­վի առ­նե­լով, որ քիչ հա­վա­նա­կան է, որ­պես­զի 4 հո­գո­ւ ց կա­զմ­ված ըն­տա­նի­քն ամ­սա­կան 1.9 մի­լի­ոն դրամ ուղ­ղի սպառ­մա­նը, մեծ է հա­վա­նա­կա­նու­թյու­ նը, որ ե­կամ­տային հար­կի դրույ­քա­չա­փե­րի փո­փո­խու­թյան ար­դյո­ւ ն­քո­ւ մ բա­րձր ե­կա­ մո­ւ տ ու­նե­ցող ըն­տա­նիք­նե­րին մնա­ցող լրա­ցու­ցիչ գու­մար­նե­րը կծա­խս­վեն ար­տա­սահ­ մա­նո­ւ մ հա­նգս­տի, շքե­ղու­թյան ապ­րա­նք­նե­րի ձե­ռք բեր­ման և այլ նպա­տակ­նե­րով, ին չը չի նպաս­տի ՀՀ տն­տե­սու­թյան զար­գաց­մա­նը և բա­ցա­սա­բար կազ­դի Հայաս­տա­նի առևտ­րային հաշ­վե­կշ­ռի վրա: Հաշ­վի առ­նե­լով գո­ւ յա­քա­հար­կի բնա­գա­վա­ռո­ւ մ ա­ռա­ ջա­րկ­վող փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րը, ան­շա­րժ գույ­քի շու­կա ուղղ­վող գու­մար­նե­րը ևս նվա­ զում կար­ձա­նագ­րեն(դ­րան ան­դրա­դա­րձ է կա­տար­վո­ւ մ հե­տա­գայո­ւ մ): Դ­րամ Եր­կու ծնող­նե­րի ընդ­հա­նո­ւ ր աշ­խա­տա­վար­ձը 4,000,000 Եր­կու ծնող­նե­րի աշ­խա­տա­վար­ձից գա­նձ­վող ե­կամ­տային հար­կը 1,105,000 Ըն­տա­նի­քի բյու­ջե մո­ւ տ­քա­գր­վող ե­կա­մու­տը 2,895,000 Չո­րս ան­ձից բաղ­կա­ցած ըն­տա­նի­քի սպա­ռու­մը(ն­վա­զա­գույն սպա­ռո­ղա­կան զամ­բյու­ղի 7.88-ա­պա­տի­կը) 1,971,206 Խ­նայո­ղու­թյո­ւ ն 923,794 Ս­պառ­մա­նն ուղղ­վող 1,971,206 դրա­մից գա­նձ­վող ԱԱՀ 328,600 Տո­կոս Ե­կամ­տային հար­կի և ԱԱՀ-ի գծով վճա­րո­ւ մ­ն ե­րը որ­պես ըն­տա­նի­քի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի տո­կոս ( 35.84 ­3.6 Գույ­քա­հար­կի բնա­գա­վա­ռու­ մ դի­տա­րկ­վող փո­փո­խու­ թյուն­նե­րը­ Ա­ՄՀ հայաս­տա­նյան ա­ռա­քե­լու­թյան ղե­կա­վար Հո­սեյն Սա­մի­ե­ի­ին ող­ջու­նել էր ար­ դա­րու­թյու­նը բա­րե­լա­վե­լու նպա­տա­կով գույ­քա­հար­կը 2019-2020թթ. վե­րա­կա­ռու­ցե­լու ՀՀ իշ­խա­նու­թյո­ւ ն­նե­րի հա­նձ­նա­ռու­թյու­նը: ՀՀ իշ­խա­նու­թյո­ւ ն­նե­րը պե­տք է բա­րձր գույ­քա­հա­րկ սահ­մա­նեն շքեղ ա­ռա­նձ­ նատ­նե­րի, թան­կար­ժեք մե­քե­նա­նե­րի և այլ թան­կար­ժեք գույ­քի հա­մար: Սա­կայն քիչ հա­վա­նա­կան է, որ ա­ռա­ջի­կա տա­րի­նե­րին գույ­քա­հար­կը կդառ­նա պե­տա­կան բյու­ ջե­ի ֆի­նան­սա­վոր­ման հու­սա­լի և կայո­ւ ն աղ­բյո­ւ ր՝ փոխ­հա­տու­ցե­լով ե­կամ­տային հար­ կի դրույ­քա­չա­փե­րի նվա­զեց­ման ար­դյո­ւ ն­քո­ւ մ պե­տա­կան բյու­ջե­ի կրած կո­րո­ւ ստ­նե­րը, ո­րով­հե­տև. 1)«­Հայաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյան բյու­ջե­տային հա­մա­կար­գի մա­սին» ՀՀ օ­րեն­քի (ՀՕ-137, ՀՀ ԱԺ կող­մից ըն­դո­ւն­վել է 1997թ. հուն­ իս­ ի 24-ին) Հոդվ­ ած-ի հա­ մա­ձայն(Վար­չա­կան բյու­ջե­ի մո­ւ տ­քե­րն ու ել­քե­րը) ան­շա­րժ գույ­քի հար­կը և փո­ խադ­րա­մի­ջոց­նե­րի գույ­քա­հար­կը հան­դի­սա­նո­ւ մ է տե­ղա­կան ինք­նա­կա­ռա­վար­ ման մար­մին­նե­րի հար­կային ե­կա­մո­ւ տ,

32 ­ՀԱՐ­ԿԱՅԻՆ Օ­ՐԵ­ՆՍԳՐ­ՔԻ ՓՈ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹՅՈ­Ւ Ն­ՆԵ­ՐԸ 2018թ. Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցած հե­ղա­փո­խու­թյան պատ­ճառ­նե­րի և հետ­ևա­նք­նե­րի լույ­սի ներ­քո­ 2) ­Գույ­քա­հար­կի հա­րկ­ման բա­զան սահ­մա­նա­փակ է և հար­կի բա­րձր դրույ­քա­չա­փե­ րի սահ­մա­նու­մը կն­վա­զեց­նի նոր ան­շա­րժ գույ­քի ձևա­վո­րու­մը և տե­ղա­կան բյու­ջե­ նե­րի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի ա­ճը:­ Ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը հար­կե­լու փո­խա­րեն գույ­քա­հար­կը հար­կե­լու քա­ղա­քա­կա­նու­թյու­նը վտան­գա­վոր է պե­տա­կան բյու­ջե­ի հա­մար, քա­նի որ կա­րող է նվա­զեց­նել հա­րկ­ման բա­զան(ՀՀ քա­ղա­քա­ցի­նե­րի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը կա­րող են ա­վե­լա­նալ, իսկ ՀՀ-ում նրա­նց ու­նե­ցած գույ­քը՝ ոչ)։ Հար­կը ե­կամ­տի աղ­բյու­րից գան­ձե­լու փո­խա­րեն դրա գան­ձու­մը կախ­վա­ծու­թյան մեջ է դնո­ւ մ քա­ղա­քա­ցու Հայաս­տա­նո­ւ մ գույք ու­նե­նա­լու ցան­կու­թյու­ նի­ց։ Բա­ցի այդ, բյու­ջե­ի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը կախ­վա­ծու­թյան մեջ են դր­վո­ւ մ ան­շա­րժ գույ­քի շու­կայի գնե­րից և կա­րող է ավ­տո­մատ կայու­նա­րար­նե­րի դե­րին հա­կա­ռակ դեր կա­ տա­րե­լ։ Այդ­պի­սով ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը կն­վա­զեն այն ժա­մա­նակ, երբ դրա­նք ա­մե­նից շատ են ան­հրա­ժե­շտ 28 : Այս մե­խա­նիզ­մը կա­րող է ՀՀ տն­տե­սու­թյո­ւ նն ա­վե­լի խո­ցե­լի դա­րձ­ նել ար­տա­քին ցն­ցո­ւ մ­ն ե­րի հան­դեպ: ­Չի բա­ցառ­վո­ւ մ, որ ե­կամ­տային հար­կի դրույ­քա­չա­փե­րի նվա­զեց­ման ար­դյո­ւ ն­քում ձևա­վոր­ված լրա­ցու­ցիչ ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը ՀՀ քա­ղա­քա­ցի­նե­րն ուղ­ղեն այլ երկր­նե­րո­ւ մ ան­ շա­րժ գույք ձե­ռք բե­րե­լո­ւ ն: Այդ դեպ­քո­ւ մ լրա­ցու­ցիչ ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը ՀՀ տն­տե­սու­թյան հա­մար որ­ևէ դրա­կան դեր չեն խա­ղա, իսկ կա­պի­տա­լի ար­տա­հոս­քը կա­րող է տն­տե­ սա­կան դժ­վա­րու­թյո­ւ ն­նե­րի ժա­մա­նակ վատ­թա­րաց­նել տն­տե­սու­թյան վի­ճա­կը: ­3.7 Մի­ջազ­գային կա­ռույց­նե­րի տված գնա­հա­տա­կան­նե­րը ­Մի­ջազ­գային ֆի­նան­սա­կան կա­ռույց­նե­րը բազ­մի­ցս ան­դրա­դար­ձել են ՀՀ հար­ կային հա­մա­կար­գին և դրա պրոգ­րե­սի­վու­թյա­նը: Davoodi-ն և Grigorian-ը(2007) ար­ձա­նագ­րել են, որ ժա­մա­նա­կի ըն­թաց­քում Հայաս­տա­նի հար­կային հա­մա­կա­րգն ա­վե­լի քիչ էր հի­մն­վո­ւ մ ուղ­ղա­կի հար­կե­րի վրա, ո­րը հակ­ված է ա­ճել ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի հետ մի­ա­սին և ար­ձա­գան­քել տն­տե­սա­կան զար­ գա­ցո­ւ մ­ն ե­րին և ա­վե­լի շատ է հի­մն­վո­ւ մ ա­նո­ւ ղ­ղա­կի հար­կե­րի վրա: Ա­նո­ւ ղ­ղա­կի հար­ կե­րի տե­սա­կա­րար կշի­ռը հար­կե­րի մեջ և 1990-ա­կան­նե­րի կե­սե­րի 64%-ի հա­մե­մատ 2000-ա­կան­նե­րի սկզ­բին ա­վե­լա­ցել է՝ հաս­նե­լով 80%­ի: Հե­ղի­նակ­նե­րի կար­ծի­քով հար­ կային քա­ղա­քա­կա­նու­թյու­նը ա­նո­ւ ղ­ղա­կի ռեգ­րե­սիվ հար­կե­րի վրա հիմ­ն ե­լն ա­վե­լաց­ նում է ան­հա­վա­սա­րու­թյու­նը, քա­նի որ ցա­ծր ե­կա­մո­ւ տ­ներ ու­նե­ցող տնային տն­տե­սու­ թյո­ւ ն­նե­րի սպառ­ման սահ­մա­նային հակ­վա­ծու­թյո­ւ նն ա­վե­լի մեծ է: Միև­նույն ժա­մա­ նակ, հա­մա­խա­ռն ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի ա­ճը, հատ­կա­պես ե­թե լրա­ցու­ցիչ ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի մեծ մա­սը կու­տակ­վել է բա­րձր ե­կա­մո­ւ տ­ներ ու­նե­ցող ան­հատ­նե­րի մոտ, չի կա­րող հան­ գեց­նել հար­կե­րի հա­վա­քա­գր­ման է­ա­կան բա­րե­լավ­ման, ե­թե հար­կային հա­մա­կար­գը բա­վա­կան պրոգ­րե­սիվ չէ: Տա­րա­ծա­շր­ջա­նին վե­րա­բե­րող հրա­պա­րա­կո­ւ մ­ն ե­րո­ւ մ նույն­ պես նշ­վել է հար­կե­րի պրոգ­րե­սի­վու­թյու­նը բա­րե­լա­վե­լու ան­հրա­ժեշ­տու­թյան մա­սին 28. Տնտեսական անկման պայմաններում անշարժ գույքի գները սովորաբար ընկնում են, ինչը կարող է հանգեցնել հարկման բազայի նվազման: Միևնույն ժամանակ տնտեսական անկման ժամանակ ավելանում են այնպիսի ծախսերը, ինչպիսիք են, օրինակ, գործազրկության և սոցիալական պաշտպանության նպաստները:

33 (Kunzel, de Imus, Gemayel, Herrala, Kireyev and Talishli 2018): 2008թ. Gracia-ն, Floerkemeier-ը և Darius-ը եզր­ ա­կաց­րել են, որ Հայաստ­ ա­նո­ւմ ավ­տո­մատ կայու­նա­րարն­ ե­րը շատ թույլ են, քան­ ի որ ծախս­ ային մաս­ ո­ւ մ թույլ են գոր­ ծա­զր­կու­թյան նպա­ստ­նե­րը և տն­տե­սու­թյու­նո­ւ մ բա­ցա­սա­կան զար­գա­ցո­ւ մ­ն ե­րի դեպ­ քում ան­հրա­ժե­շտ այլ ծախ­սե­րը, իսկ ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի մա­սո­ւ մ հար­կե­րի պրոգ­րե­սի­վու­ թյան որ­ևէ առ­կայու­թյո­ւ ն ի չիք է դառ­նո­ւ մ հար­կային վար­չա­րա­րու­թյան թու­լու­թյան պատ­ճա­ռո­վ՝ թու­լաց­նե­լով տն­տե­սա­կան ակ­տի­վու­թյան և հար­կե­րի հա­վա­քա­գր­ման մի­ջև կա­պը: 2010թ. ԱՄՀ հրա­պա­րա­կու­մը(El-Ganainy and Weber 2010) ՀՀ իշ­խա­նու­թյո­ւ ն­նե­ րին խոր­հո­ւ րդ էր տվել ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի հա­վա­քա­գր­ման, հար­կային հա­մա­կար­գի պրոգ­ րե­սի­վու­թյան ա­վե­լաց­ման և հար­կային վար­չա­րա­րու­թյան բա­րե­լավ­ման մի­ջո­ցով ու­ժե­ ղաց­նել ավ­տո­մատ կայու­նա­րար­նե­րի ազ­դե­ցու­թյու­նը: Հե­ղի­նակ­նե­րը եզ­րա­կաց­րել է­ին, որ Հայաս­տա­նո­ւ մ ավ­տո­մատ կայու­նա­րար­նե­րի հա­մե­մա­տա­բար թույլ ազ­դե­ցու­թյու­նը բա­ցատ­րող եր­կու գոր­ծոն­նե­րից մե­կը հար­կային հա­մա­կար­գի ոչ բա­վա­րար պրոգ­րե­ սի­վու­թյո­ւ նն է։ Այն բա­ցա­տր­վո­ւ մ է դրա ոչ հա­մա­մաս­նա­կա­նու­թյա­մբ 29 , տա­րած­ված բա­ցա­ռույ­թո­ւ ն­նե­րով և ար­տո­նու­թյո­ւ ն­նե­րով: Հաշ­վի առ­նե­լով այն հան­գա­ման­քը, որ ավ­տո­մատ կայու­նա­րար­նե­րն ա­պա­հո­վո­ւ մ են ա­րագ և ինք­նու­րույն ճշգր­տող հար­կա­ բյու­ջե­տային պա­տաս­խան, հե­ղի­նակ­նե­րը, ի թի­վս այլ խոր­հո­ւ րդ­նե­րի, ա­ռա­ջար­կո­ւ մ է­ին ա­վե­լաց­նել ե­կամ­տա­հար­կի պրոգ­րե­սի­վու­թյու­նը: 2017թ. հու­նի­սի հրա­պա­րակ­ման մեջ ԱՄՀ փոր­ձա­գետ­նե­րը(Dabla-Norris, End, Rahim, Zohrab and Crooke 2017) նշել են, որ պե­տա­կան ծախ­սե­րի ցա­ծր մա­կար­դա­կը և հար­կային հա­մա­կար­գի թույլ պրոգ­րե­ սի­վու­թյու­նը թու­լաց­նո­ւ մ են ավ­տո­մատ կայու­նա­րար­նե­րի ազ­դե­ցու­թյու­նը Հայաս­տա­ նո­ւմ: 2014թ. կա­տար­ված պե­տա­կան ծախ­սե­րի ու­սո­ւ մ­ն ա­սի­րու­թյան հի­ման վրա Հա­ մաշ­խար­հային բան­կը եզ­րա­կաց­րել էր(World Bank 2014), որ ար­դա­րու­թյան տե­սա­կե­ տից նա­խը­նտ­րե­լի է դի­տար­կել այն­պի­սի փո­փո­խու­թյո­ւ ն­ներ, ո­րո­նք ուղ­ղա­կի հար­կե­րի գծով մո­ւ տ­քե­րը կա­պա­հո­վեն կամ հար­կե­րի դրույք­նե­րի բա­րձ­րաց­ման, կամ դի­տա­րկ­ վող տն­տե­սու­թյո­ւ ն ա­վե­լի շատ աշ­խա­տա­կից­ներ նե­րգ­րա­վե­լու հաշ­վին: ­Մի­ջազ­գային գոր­ծըն­կեր­նե­րը պար­բե­րա­բար բա­րձ­րա­ձայ­նել են Հայաս­տա­նո­ւ մ հար­կային գե­րավ­ճար­նե­րի խնդ­րի մա­սին: 2014թ. զե­կույ­ցո­ւ մ Հա­մաշ­խար­հային բան­ կը(World Bank 2014b) նշո­ւմ էր ՀՆԱ 5%-ը կազ­մող հարկ­ ային գեր­ ավ­ճարն­ ե­րի մա­ սին, ո­րը լո­ւ րջ խո­չըն­դոտ է գոր­ծա­րար մի­ջա­վայ­րի ար­դյու­նա­վետ գոր­ծու­նե­ու­թյան հա­մար, քա­նի որ ձեռ­նար­կու­թյո­ւ ն­նե­րի շր­ջա­նա­ռու մի­ջոց­նե­րն օգ­տա­գո­րծ­վո­ւ մ են պե­ տա­կան բյու­ջեն«­վար­կա­վո­րե­լու» հա­մար: 2016թ. Հա­մաշ­խար­հային բան­կը հայտ­նել էր(World Bank 2016), որ 2010-2014թթ. ողջ ընթ­ աց­քո­ւմ գործ­ող հար­ կ վճար­ ողն­ եր­ ի կող­մից կա­տա­րած հար­կային գե­րավ­ճար­նե­րը օ­ժան­դա­կել են փաս­տա­ցի հար­կե­րի 29. Օրինակ, եկամտային հարկի և՛ վերին, և՛ ներքին շեմերը կիրառվում էին եկամուտների փոքր և համեմատաբար համեստ մակարդակների դեպքում, ինչը նշանակում էր, որ հարկային համակարգը ծանր բեռ է դնում ցածր եկամուտ ունեցողների վրա, չնայած դրա դիմաց բյուջեն փոքր եկամուտներ է ստանում:

34 ­ՀԱՐ­ԿԱՅԻՆ Օ­ՐԵ­ՆՍԳՐ­ՔԻ ՓՈ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹՅՈ­Ւ Ն­ՆԵ­ՐԸ 2018թ. Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցած հե­ղա­փո­խու­թյան պատ­ճառ­նե­րի և հետ­ևա­նք­նե­րի լույ­սի ներ­քո­ հա­վա­քագրու­մը: Հար­կային գե­րավ­ճար­նե­րը մաս­նա­վոր հատ­վա­ծից ստա­ցած հար­ կային կան­խավ­ճար­նե­րի, վե­րա­դա­րձ­ման են­թա­կա ԱԱՀ գու­մա­րի և այլ պատ­ճա­ռով պե­տա­կան բյու­ջե մո­ւ տ­քա­գր­ման ար­դյո­ւ ն­քո­ւ մ պե­տա­կան բյու­ջե­ի պար­տա­վո­րու­թյուն­ նե­րն են: 2014թ. վեր­ջին հար­կային գե­րավ­ճար­նե­րի մե­ծու­թյու­նը՝ 258.7 մլրդ դրամ, գրե­թե եր­կու ան­գամ գե­րա­զան­ցո­ւ մ էր ժամ­կե­տա­նց հար­կային ա­պա­ռք­նե­րի մե­ծու­ թյու­նը: Ժամ­կե­տա­նց հար­կային պար­տա­վո­րու­թյո­ւ ն­նե­րի մե­ծու­թյու­նը 2015թ. կազ­մո­ւ մ էր 120 մլրդ դրամ, սակ­ այն դրա մի մաս­ ը ենթ­ ա­կա է վճարմ­ ան սնան­ կ կամ չաշխ­ ատ­ ող ըն­կե­րու­թյո­ւ ն­նե­րի կող­մից:­ Ա­ղյու­սակ 5. Հար­կային ա­պա­ռք­նե­րի և գե­րավ­ճար­նե­րի գծով հիմ­ն ա­կան ցու­ցա­ նիշ­նե­րը 2012-2015թթ.(տա­րե­վեր­ջին, մի­լի­ա­րդ ՀՀ դրամ) Հար­կային ա­պա­ռք­ներ Հար­կային գե­րավ­ճար­ներ Զո­ւ տ հար­կային ա­պա­ռք­ներ Հ­ՆԱ(ան­վա­նա­կան) Զո­ւ տ հար­կային ա­պա­ռք­նե­ր՝ ՀՆԱ% 2012 100.1 234.7 (134.6) 4,267.0 (3.2) 2013 102.7 254.7 (152.0) 4,556.0 (3.3) 2014 114.0 258.7 (155.3) 4,828.0 (3.2) 2015 120.5 262.7 (142.2) 5,043.6 (2.8) Աղ­բյո­ւ ր՝ Հա­մաշ­խար­հային բա­նկ, 2016­ Այ­սի­նքն, մաս­նա­վոր հատ­վա­ծը ՀՆԱ-ի 3 տո­կո­սից ա­վե­լի չա­փով ա­նո­ւ ղ­ղա­կի սուբ­սի­դա­վո­րո­ւ մ էր պե­տա­կան բյու­ջեն: 2017թ. զե­կույ­ցո­ւ մ Հա­մաշ­խար­հային բան­կը(World Bank 2017) մատ­նան­շո­ւ մ էր ՀՀ տն­տե­սու­թյան չա­փի հա­մե­մատ ե­կա­մո­ւ տ­ներ հա­վա­քագ­րե­լու սահ­մա­նա­փակ ունա­կու­թյու­նը: Բան­կը նաև նշել է, որ Հայաս­տա­նի շա­հու­թա­հար­կը հա­մե­մա­տա­բար ար­դյու­նա­վետ է: Աղ­քա­տու­թյան խն­դիր­նե­րին ան­դրա­դառ­նա­լո­վ՝ զե­կույ­ցը նշո­ւ մ էր, որ ըն­տա­նե­կան նպաս­տի ծրա­գի­րն ընդ­գր­կո­ւ մ է կա­րի­քա­վոր բնակ­չու­թյան ըն­դա­մե­ նը 27.5%-ը 30 : 2015թ. ըն­տա­նե­կան նպաս­տի ծրա­գի­րն ընդ­գր­կել է բնակ­չու­թյան մոտ 13%-ը, չնայած ծրագ­րի հաս­ցե­ա­կա­նու­թյու­նը դե­ռևս է­ա­կան բա­րե­լավ­ման կա­րիք ու­նի, քա­նի որ մի­ջոց­նե­րի ըն­դա­մե­նը 61%-ն է տրա­մա­դր­վել աղ­քատ­նե­րին: ­Մի­ջազ­գային ֆի­նան­սա­կան կա­ռույց­նե­րի մի զգա­լի մա­սն աչ­քի է ըն­կել լա­վա­տե­ սու­թյա­մբ և Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցող մի շա­րք ի­րա­դար­ձու­թյո­ւ ն­ներ դի­տա­րկ­վել է որ­պես«հ­նա­րա­վո­րու­թյո­ւ ն­նե­րի պա­տու­հան»: Հոկ­տեմ­բե­րյան սո­ցի­ա­լիս­տա­կան հե­ ղա­փո­խու­թյու­նից 100 տա­րի հե­տո և Հայաս­տա­նո­ւ մ թավ­շյա, ոչ բռ­նի ժո­ղո­վր­դա­կան հե­ղա­փո­խու­թյու­նից 5 ա­միս ա­ռաջ Հա­մաշ­խար­հային բան­կը բա­րդ բա­րե­փո­խո­ւ մ­ն եր ի­րա­կա­նաց­նե­լու հնա­րա­վո­րու­թյո­ւ ն­նե­րի պա­տու­հա­նի մա­սին զե­կույց էր հրա­պա­րա­կել (World Bank 2018b), որ­տեղ նշո­ւմ էր, որ իշխ­ ող Հայաստ­ ա­նի հանր­ ա­պետ­ ա­կան կու­ սակ­ցու­թյու­նը(այ­սու­հե­տ՝ ՀՀԿ) հզոր հաղ­թա­նակ է տա­րել 2017թ. ապ­րի­լին կայա­ցած խո­րհր­դա­րա­նա­կան ընտ­րու­թյո­ւ ն­նե­րո­ւ մ, ակ­նար­կե­լով, որ 105 տեղ ու­նե­ցող խորհըր­ 30. Ընտանեկան նպաստի շահառու ընտանիքների թիվը 2008թ. կազմել էր տարեկան միջին 121 հազար, 2011-ին դարձել էր շուրջ 91 հազար, որից հետո նորից հետևողականորեն աճել է՝ 2016թ. վերջին դառնալով 107 հազար:

35 դա­րա­նո­ւ մ ստա­ցած 58 ման­դա­տը ՀՀԿ-ին հնա­րա­վո­րու­թյո­ւ ն է տա­լիս ձևա­վո­րել կայո­ւ ն մե­ծա­մաս­նու­թյո­ւ ն և խրա­խու­սել ար­տա­հան­ման ընդ­լայ­նո­ւմն ու օ­տա­րե­րկ­րյա ուղ­ղա­կի նե­րդ­րո­ւ մ­ն ե­րը: Զե­կույ­ցը հղո­ւ մ էր կա­տա­րո­ւ մ GIZ-ի 2011թ. հրա­պա­րակ­մա­ նը, ո­րը բա­ցա­հայ­տել էր, որ Հայաս­տա­նո­ւ մ նե­րդ­րո­ւ մ կա­տա­րած սփյո­ւ ռ­քա­հայե­րի եր­կու եր­րոր­դի կար­ծի­քով ա­նար­դյու­նա­վետ պե­տա­կան կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի, հար­կային քա­ղա­քա­կա­նու­թյան և կո­ռո­ւ պ­ցի­այի պատ­ճա­ռով գոր­ծա­րար մի­ջա­վայրն ան­բա­րեն­պա­ստ է: 2018թ. ապ­րիլ-մայի­սին Հայաս­տա­նո­ւ մ կա­տար­ված թավ­շյա, ոչ բռ­նի հե­ղա­փո­ խու­թյու­նից հե­տո իր ա­ռա­ջին հրա­պա­րակ­ման մեջ Հա­մաշ­խար­հային բան­կը(World Bank 2018) նշո­ւ մ էր, որ«­Թեև նոր կա­ռա­վա­րու­թյու­նը հայ­տա­րա­րել է դե­ֆի­ցի­տի կըր­ ճատ­ման, վե­րա­բա­շխ­ման քա­ղա­քա­կա­նու­թյան ամ­րա­պնդ­ման և հար­կե­րից մի­տո­ւ մ­ նա­վոր խու­սա­փե­լու դեմ պայ­քա­րի ուղ­ղու­թյա­մբ իր հա­նձ­նա­ռու­թյան մա­սին, սա­կայն ման­րա­մաս­նե­րը դե­ռևս պե­տք է ձևա­կե­րպ­վեն»: Վե­րն աս­վա­ծի են­թա­տե­քս­տո­ւ մ ան­ հաս­կա­նա­լի է, թե(1) ինչ­պես է ե­կամ­տային հար­կի հա­մա­հա­րթ դրույ­քա­չա­փի ներդրու­ մը նպաս­տե­լու վե­րա­բա­շխ­ման քա­ղա­քա­կա­նու­թյան ամ­րա­պնդ­մա­նը, և(2) ինչ­պես է ՀՀ կա­ռա­վա­րու­թյու­նը պատ­րա­ստ­վո­ւ մ պայ­քա­րել«­հար­կե­րից մի­տո­ւ մ­ն ա­վոր խու­ սա­փե­լու» դեմ, երբ հայ­տա­րա­րո­ւ մ է, որ ե­կամ­տային հար­կի պրոգ­րե­սիվ դրույ­քա­չա­ փի հա­մա­կար­գը ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի վե­րա­բա­շխ­ման նպա­տա­կին չի ծա­ռայո­ւ մ, քա­նի որ բարձր ե­կա­մո­ւ տ ու­նե­ցող ան­ձի­նք խու­սա­փո­ւ մ են հար­կեր վճա­րե­լո­ւ ց և այդ պա­տր­վա­ կով պատ­րատ­վո­ւ մ է փո­խել օ­րե­նսդ­րու­թյու­նը: Ե­կամ­տային հար­կի հա­մա­հա­րթ դրույ­քա­չա­փին ան­ցու­մը և ա­ռա­ջի­կա մի քա­նի տա­րի­նե­րին այդ դրույք­նե­րի ի­ջե­ցու­մը ՀՀ ֆի­նա­նս­նե­րի նա­խա­րա­րու­թյու­նը հիմ­ն ա­ վո­րել էր ՀՀ կա­ռա­վա­րու­թյան ծրագ­րո­ւ մ«ո­ւ ղ­ղա­կի հար­կե­րի գծով հար­կային բե­ռը նվա­զեց­նե­լու և այն ո­րո­շա­կի­ո­րեն ա­նո­ւ ղ­ղա­կի հար­կե­րի վրա տե­ղա­փո­խե­լու» դրույ­թի առ­կայու­թյա­մբ: 2018թ. ամ­ռա­նը Հա­մաշ­խար­հային բան­կը նշել է(World Bank 2018), որ«ա­նո­ւ ղ­ղա­կի հար­կե­րն ա­պա­հո­վել են հա­վաք­վող հար­կե­րի գե­րակ­շիռ մա­սի ա­ճը»: Իր ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը դի­վեր­սի­ֆի­կաց­նե­լու փո­խա­րեն ՀՀ կա­ռա­վա­րու­թյու­նը նա­խա­ձեռ­ նո­ւ մ է փո­փո­խու­թյո­ւ ն­ներ, ո­րո­նք պե­տա­կան բյու­ջե­ի տե­սա­կե­տից ա­վե­լի կմե­ծաց­նեն ա­նո­ւ ղ­ղա­կի հար­կե­րի դե­րը, պե­տա­կան բյու­ջե­ի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը կդա­րձ­նեն ա­վե­լի քիչ դի­վեր­սի­ֆի­կաց­ված, ա­նո­ւ ղ­ղա­կի հար­կե­րի՝ ԱԱՀ-ի և ակ­ցի­զային հար­կի գծով հա­վա­ քագ­րո­ւ մ­ն ե­րը կլի­նեն ա­վե­լի մեծ և պե­տա­կան բյու­ջե­ի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի ա­վե­լի մեծ մասը կկազ­մե­ն՝ նվա­զեց­նե­լով պե­տա­կան բյու­ջե­ի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի դի­վեր­սի­ֆի­կա­ցի­ան և ա­վե­ լաց­նե­լով դրա­նց հետ կապ­ված ռիս­կե­րը: Ա­ՄՀ-ն կար­ծիք է հայտ­նե­լ 31 , որ ՀՀ կա­ռա­վա­րու­թյան կող­մից ա­ռա­ջա­րկ­վող հար­ կային բա­րե­փո­խո­ւ մ­ն ե­րը կար­ճա­ժամ­կետ հատ­վա­ծո­ւ մ կհան­գեց­նեն ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի կո­րս­տի, իսկ հար­կային կար­գա­պա­հու­թյան բա­րե­լավ­ման ար­դյո­ւ ն­քո­ւ մ ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի ա­վե­լա­ցու­մը կնյու­թա­կա­նա­նա մի­այն ժա­մա­նա­կի ըն­թաց­քո­ւ մ: ԱՄՀ կար­ծի­քով կո­րո 31. ԱՄՀ-ն«Սթենդ-բայ» ծրագրով Հայաստանին$250 մլն կտրամադրի https://banks.am/am/news/newsfeed/16934, ՀՀ–ում տնտեսական աճը 2019թ. կկազմի 4,5%. ԱՄՀ կանխատեսում http://arka.am/am/news/economy/HH_um_tntesakann_ajy_/ 2019թ. փետրվարի 26-ին կայացած հայաստանյան առաքելության ղեկավար Հոսեյն Սամիեիիի մամուլի ասուլիս:

36 ­ՀԱՐ­ԿԱՅԻՆ Օ­ՐԵ­ՆՍԳՐ­ՔԻ ՓՈ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹՅՈ­Ւ Ն­ՆԵ­ՐԸ 2018թ. Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցած հե­ղա­փո­խու­թյան պատ­ճառ­նե­րի և հետ­ևա­նք­նե­րի լույ­սի ներ­քո­ ւստ­նե­րի հետ­ևա­նք­նե­րը մեղ­մե­լու տե­սա­կե­տից խի­ստ կար­ևոր է նե­րդ­նել հար­կային բա­րե­փո­խո­ւ մ­ն ե­րի ամ­բո­ղջ փա­թե­թը՝ մի­ա­ժա­մա­նակ աչ­քի ա­ռաջ ու­նե­նա­լով փո­փո­ խու­թյո­ւ ն­նե­րի հնա­րա­վոր ազ­դե­ցու­թյու­նը սո­ցի­ա­լա­կան ար­դա­րու­թյա­ն 32 վրա: ԱՄՀ-ն ող­ջու­նել էր ար­դա­րու­թյան բա­րե­լավ­ման նպա­տա­կով 2019-2020թթ. գույ­քի հա­րկ­ման բնա­գա­վա­ռո­ւ մ դի­տա­րկ­վող փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րը և կոչ ա­րել հե­տա­գա ջան­քեր գոր­ ծադ­րել հար­կային վար­չա­րա­րու­թյու­նը բա­րե­լա­վե­լու և հար­կե­րից խու­սա­փե­լու խո­րը ար­մա­տա­վոր­ված սո­վո­րույ­թի դեմ պայ­քա­րի ուղ­ղու­թյա­մբ: ԱՄՀ կար­ծի­քով, չնայած ե­կամ­տային հար­կի հա­մա­հա­րթ դրույ­քա­չա­փի կի­րա­ռու­մը կա­րող է միջ­նա­ժամ­կետ հե­ռան­կա­րո­ւ մ դրա­կան ար­դյո­ւ ն­քի հան­գեց­նել, կար­ճա­ժամ­կետ հե­ռան­կա­րո­ւ մ պե­տք է ո­րո­նել կո­րս­վե­լիք ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի փո­խա­րեն այլ աղ­բյո­ւ ր­նե­րից ե­կա­մո­ւ տ­ներ ստա­նա­լու տար­բե­րակ­ներ: ­3.8 Փո­փո­խու­թյու­ ն­նե­րի քն­նա­րկ­ման մաս­նակ­ցայ­նու­թյու­նը­ ՀՀ ֆի­նա­նս­նե­րի նա­խա­րա­րու­թյո­ւ նն ի­րա­կա­նաց­րել է ընդ­հա­նո­ւ ր հար­կային վեր­լու­ծու­թյո­ւ ն 33 , ո­րի ար­դյո­ւ ն­քո­ւ մ ձևա­վոր­ված ա­ռա­ջար­կու­թյո­ւ ն­նե­րը պար­բե­րա­բար քն­նա­րկ­վել են ՀՀ փոխ­վար­չա­պե­տի և ՀՀ վար­չա­պե­տի մո­տ՝ ՀՀ ֆի­նա­նս­նե­րի նա­ խա­րա­րու­թյան, ՀՀ տն­տե­սա­կան զար­գաց­ման և ներ­դրո­ւ մ­ն ե­րի նա­խա­րա­րու­թյան, Կե­նտ­րո­նա­կան բան­կի, ՀՀ պե­տա­կան ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի կո­մի­տե­ի և ՀՀ վար­չա­պե­տի աշ­խա­տա­կազ­մի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րի մաս­նակ­ցու­թյա­մբ: ՀՀ ֆի­նա­նս­նե­րի նա­խա­րա­ րու­թյու­նը նշել է, որ ո­րոշ քն­նար­կո­ւ մ­ն ե­րի մաս­նակ­ցել են նաև հա­րկ վճա­րող­նե­րի, հա­սա­րա­կա­կան-մաս­նա­գի­տա­կան կազ­մա­կեր­պո­ւ թ­յո­ւ ն­նե­րի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­ներ, իսկ ա­ռան­ձին ո­լո­րտ­նե­րի մա­սով հար­կային օ­րե­նս­դրու­թյան մեջ նա­խա­տես­վող փո­փո­խու­ թյո­ւ ն­նե­րը ՀՀ ֆի­նա­նս­նե­րի նա­խա­րա­րու­թյու­նո­ւ մ քն­նա­րկ­վել են ո­լոր­տը ներ­կա­յաց­ նող հա­րկ վճա­րող­նե­րի հե­տ 34 : ՀՀ ֆի­նա­նս­նե­րի նա­խա­րա­րու­թյան այս գոր­ծե­լաո­ճի հետևան­քով գոր­ծըն­թա­ցը ե­ղել է ոչ մաս­նակ­ցային, ին­չը ՀՀ ֆի­նա­նս­նե­րի նա­խա­րա­ րու­թյան մի­ջո­ցա­ռո­ւ մ­ն ե­րին չհ­րա­վիր­ված մի շա­րք կազ­մա­կեր­պու­թյո­ւ ն­նե­րին ստի­պել է կազ­մա­կեր­պել ի­րե­նց քն­նար­կո­ւ մ­ն ե­րը, ո­րո­նց նա­խա­րա­րու­թյան ներ­կայա­ցու­ցիչ­նե­րը հրա­վիր­վել են: 32. ԱՄՀ հայերեն տեքստում անգլերեն«equity» բառը թարգմանվել է որպես«հավասարություն», որը սակայն ճիշտ չի արտահայտում հարկային օրենսդրության փոփոխությունների քննարկումների ժամանակ փոփոխությունները քննադատողների մտահոգության առարկաներից մեկի էությունը: 33. ՀՀ ֆինանսների նախարարության պատասխանը քաղաքացի Հրակ Փափազեանին 34. Պարզ չէ, թե ինչ սկզբունքով է նախարարությունն ընտրել այն կազմակերպություններին, որոնց ներկայացուցիչներին հրավիրել է:

37 4. ­Վեր­լու­ծու­թյո­ւ ն ՀՀ ֆի­նա­նս­նե­րի նա­խա­րա­րու­թյու­նը հար­կային հա­մա­կար­գի փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րի սկզ­բո­ւ նք­նե­րի թվո­ւ մ նշել է. ● 2019թ. պե­տա­կան բյու­ջե­ի վրա ազ­դե­ցու­թյան տե­սան­կյու­նից չե­զո­քու­թյու­նը­ ● Ո­ւղ­ղա­կի հար­կե­րի գծով հար­կային բե­ռի նվա­զե­ցու­մը, սպառ­ման, գույ­քային հար­կե­րի գծով հար­կային բե­ռի բա­րձ­րա­ցու­մը ­ ● Հար­կային հա­մա­կար­գի պար­զե­ցու­մը ● ­ Հար­կային հա­մա­կար­գի ար­դա­րու­թյու­նը ­ ● Փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րի հա­մա­պար­փակ, հա­վա­սա­րա­կշռ­ված ձևով ի­րա­կա­նա­ ցու­մը:­ Ի­րա­վա­կան ակ­տե­րի նա­խագ­ծե­րի www.e-draft.am կայ­քո­ւ մ տե­ղա­դր­ված նա­ խագծի հոդ­ված 47-ի 5-րդ պար­բե­րու­թյան ա­ռա­ջին նա­խա­դա­սու­թյան հա­մա­ձայն «­Սույն օ­րեն­քի 3-րդ հոդվ­ ա­ծի 2-րդ մաս­ ը, 21-րդ, 22-րդ, 23-րդ, 24-րդ հոդվ­ ած­ներ­ ը և 27-րդ հոդ­ված­ ի 1-ին մաս­ ն ու­ժի մեջ են մտն­ ո­ւմ 2019 թվակ­ ա­նի սեպտ­ եմբ­ եր­ ի 1-ից»: Օ­րեն­քի նա­խագ­ծի վե­րը նշ­ված 27-րդ հոդ­վա­ծի 1-ին մա­սը սահ­մա­նո­ւ մ է ե­կամ­տային հար­կի դրույ­քա­չա­փե­րը: Այդ ա­ռու­մով 2019թ. պե­տա­կան բյու­ջե­ի վրա չե­զո­քու­թյան վե­րա­բե­րյալ փաս­տար­կը հա­մո­զիչ չէ: ­Գույ­քային հար­կե­րի գծով հար­կային բե­ռի բա­րձ­րաց­ման վե­րա­բե­րյալ պն­դու­մը ևս հա­մո­զիչ չէ, քան­ ի որ դրա վեր­ ա­բե­րյալ դրույք­ներ ներ­ առ­ված չեն եղ­ ել ոչ 2018թ. նոյեմ­ բե­րի 15-30-ը www.e-draft.am կայ­քո­ւ մ քն­նա­րկ­ված նա­խագ­ծո­ւ մ, ոչ 2019թ. հո­ւ ն­վա­րի 23-ից փե­տր­վա­րի 7-ը քն­նա­րկ­ված նա­խագ­ծո­ւ մ, ո­րը չնայած նոյեմ­բե­րին քն­նա­րկ­ված նա­խագ­ծի հա­մե­մատ են­թա­րկ­վել էր է­ա­կան փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րի, սա­կայն չէր ան­դրա­ դառ­նո­ւ մ գույ­քա­հար­կին: ­Հար­կային օ­րե­նսգր­քի նա­խա­գի­ծը հա­մա­կար­գի պար­զե­ցո­ւ մ է նա­խա­տե­սո­ւ մ ինքնազ­բաղ­ված ան­ձա­նց, ըն­տա­նե­կան ձեռ­նար­կա­տի­րու­թյան և ար­տո­նագ­րային հա­ մա­կար­գո­ւ մ գոր­ծող սո­ւ բյե­կտ­նե­րի հա­մար: Նա­խա­գի­ծը բար­դաց­նո­ւ մ էր 35 շր­ջա­նա­ռու­ թյան հար­կով հա­րկ­ման են­թա­կա շե­մը չգե­րա­զան­ցող հաշ­վա­պա­հա­կան, խո­րհր­դատ­ վա­կան, ի­րա­վա­բա­նա­կան ծա­ռայու­թյո­ւ ն­ներ մա­տու­ցող ձեռ­նար­կա­տե­րե­րի հար­կային կար­գա­վո­րո­ւ մ­ն ե­րը­։ ­Հար­կային օ­րե­նսգր­քո­ւ մ ա­ռա­ջա­րկ­վող փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րը մե­ծաց­նո­ւ մ են հա­ սա­րա­կու­թյան ա­ռա­վել ա­պա­հով­ված և քիչ ա­պա­հով­ված խա­վե­րի բա­րե­կե­ցու­թյան մի­ջև տար­բե­րու­թյու­նը և այդ ա­ռու­մով հա­մա­կար­գի ար­դա­րու­թյան մա­սին պն­դո­ւ մ­ն ե­ րը հիմ­ն ա­վոր չեն: Ծա­վալ­ված քն­նար­կո­ւ մ­ն ե­րի ժա­մա­նակ ար­ձա­նա­գր­վել են մի քա­նի խի­ստ բա­ցա­սա­կան մի­տո­ւ մ­ն եր: Մաս­նա­վո­րա­պես, ե­կամ­տային հար­կի պրոգ­րե­սիվ դրույ­քա­չա­փե­րի հա­մա­կար­գը փո­խե­լու կո­ղմ­ն ա­կից­նե­րն ի­րե­նց ընդ­դի­մա­դիր­նե­րին մե­ղադրանք­ներ է­ին ներ­կայաց­նո­ւ մ, ո­րո­նք ընդ­դի­մա­ցող­նե­րի հետ առն­չու­թյո­ւ ն չու­ 35. ԱԺ-ում ՀՀ վարչապետի հայտարարության համաձայն կառավարությունը հրաժարվել է այս նախաձեռնությունից, օրենքի կիրարկման ապահովման հետ կապված տեխնիկական խնդիրների առկայության պատճառով:

38 ­ՀԱՐ­ԿԱՅԻՆ Օ­ՐԵ­ՆՍԳՐ­ՔԻ ՓՈ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹՅՈ­Ւ Ն­ՆԵ­ՐԸ 2018թ. Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցած հե­ղա­փո­խու­թյան պատ­ճառ­նե­րի և հետ­ևա­նք­նե­րի լույ­սի ներ­քո­ նե­ին: Այս­պես, ե­կամ­տային հար­կի դրույ­քա­չա­փե­րի փո­փո­խու­թյան և պրոգ­րե­սի­վից հա­մա­հա­րթ հա­մա­կար­գի ան­ցման գա­ղա­փա­րի կո­ղմ­ն ա­կից­նե­րը պն­դո­ւ մ են, որ այդ­ պես բա­րձ­րա­կա­րգ մաս­նա­գետ­նե­րը կմեկ­նեն ար­տա­սահ­ման աշ­խա­տե­լու: Առն­վա­զն տա­րօ­րի­նակ է, որ մաս­նա­գետ­նե­րը, ո­րո­նք գոր­ծու­նե­ու­թյո­ւ ն են ծա­վա­լել նա­խա­հե­ղա­ փո­խա­կան Հայաս­տա­նո­ւ մ, ուր գոր­ծել են ե­կամ­տա­հար­կի պրոգ­րե­սիվ դրույ­քա­չա­փե­ րը, ապ­րել ու աշ­խատ­ ել են և չեն մտա­ծել հեռ­ա­նա­լու մա­սին, իսկ հիմ­ա, հեղ­ ա­փո­ խու­թյու­նից հե­տո, ե­թե ե­կամ­տային հար­կի դրույ­քա­չա­փե­րը պրոգ­րե­սի­վից չփոխ­վեն հա­մա­հար­թի՝ հե­ռա­նա­լու են: ­Սա շան­տա­ժի տպա­վո­րու­թյո­ւ ն է թող­նո­ւ մ: Ե­թե Հայաս­տա­նի քա­ղա­քա­ցի­նե­րը մեկ­նեն ար­տա­սահ­ման աշ­խա­տե­լու, քիչ է հա­վա­նա­կան, որ դա պայ­մա­նա­վոր­ված կլի­նի ե­կամ­տային հար­կի դրույ­քա­չա­փե­րով, քա­նի որ այն երկր­նե­րի մեծ մա­սո­ւ մ, ուր Հայաս­տա­նի ան­կա­խա­ցու­մից ի վեր ՀՀ քա­ղա­քա­ցի­նե­րը հիմ­ն ա­կա­նո­ւ մ ար­տա­գաղ­ թել են 36 , բա­ցա­ռու­թյա­մբ՝ Ռու­սաս­տա­նի, գոր­ծո­ւ մ են ա­վե­լի բա­րձր դրույ­քա­չա­փեր և ա­վե­լի պրոգ­րե­սիվ հա­մա­կար­գեր: ԱՄՆ-ում գոր­ծող ե­կամ­տային հար­կի դրույ­քա­չա­ փե­րը ներ­կայաց­ված են ա­ղյու­սակ 6-ում 37 : Ա­ղյու­սակ 6. ԱՄՆ ե­կամ­տային հար­կի դրույ­քա­չա­փե­րը 2018-2019թթ. ֆի­նան­սա­ կան տա­րո­ւ մ Դ­րույ­քա­չա­փը Ան­հատ Ա­մո­ւ ս­նա­կան զույգ 10% Մի­նչև$9,525 Մի­նչև$19,050 12%$9,526-$38,700$19,051 –$77,400 22%$38,701-$82,500$77,401-$165,000 24%$82,501-$157,500$165,001-$315,000 32%$157,501-$200,000$315,001-$400,000 35%$200,001-$500,000$400,001-$600,000 37%$500,000-ից ա­վե­լի$600,000-ից ա­վե­լի Ա­ղյու­սակ 7. Կա­նա­դայի դաշ­նային իշ­խա­նու­թյո­ւ ն­նե­րին վճար­վող ե­կամ­տային հար­կի դրույ­քա­չա­փե­րը 2019թթ. ֆի­նան­սա­կան տար­վա ե­կամ­տի հա­մա­ր 38 Կա­նա­դա­կան դո­լար Մի­նչև$47,630 $47,630 –$95,259 $95,259-$147,667 $147,667 –$210,371 $210,371-ից ա­վել 2019թ. հա­մար ե­կամ­տային հար­կի սահ­մա­նային դրույ­քա­չա­փե­րը Այլ ե­կա­մո­ւ տ­ներ Կա­պի­տալ ե­կա­մո­ւ տ Շա­հա­բա­ժին­ներ Կա­նա­դայո­ւ մ հա­րկ­վող Չ­հա­րկ­վող 15.0% 7.50%-0.03% 6.87% 20.5% 10.25% 7.56% 13.19% 26.0% 13.00% 15.15% 19.52% 29.0% 14.50% 19.29% 22.97% 33.0% 16.50% 24.81% 27.57% 36. ԱՄՆ, Կանադա, ԵՄ անդամ պետություններ(հիմնականում Գերմանիա, Ֆրանսիա, Բելգիա և Հոլանդիա) և Ռուսաստան: 37. Ներկայացվում են հիմնական ցուցանիշները: Կարող են լինել նվազեցումներ և այլ կարգավորումներ: https://www.forbes.com/ sites/robertberger/2017/12/17/the-new-2018-federal-income-tax-brackets-rates/#8f6124e292a3 38. Ներկայացվում են հիմնական ցուցանիշները: Կարող են լինել նվազեցումներ և այլ կարգավորումներ: https://www.taxtips.ca/ taxrates/canada.htm

39 Ա­ղյու­սակ 8. 2018թ. ֆի­նան­սա­կան տա­րո­ւ մ գոր­ծող ե­կամ­տային հար­կի դրույ­քա­չա­փե­րը Գեր­մա­նի­ա 39 Դ­րույ­քա­չա­փը Բա­զան(EUR) Ֆ­րան­սի­ա 4 ­ 0 Դ­րույ­քա­չա­փը Բա­զան(EUR) 0 Մի­նչև€9,000 0 Մի­նչև€9,964 14% €9,001-€54,949 14% €9,964-€27,519 42% €54,950-€260,532 30% €27,519-€73,779 45% €260,533-ից ա­վել 41% €73,779-€156,224 45% €156,224-ից ա­վել Ա­ղյու­սակ 9. 2018թ. ֆի­նան­սա­կան տա­րո­ւ մ գոր­ծող ե­կամ­տային հար­կի դրույ­քա­չա­փե­րը Բել­գի­ա 4 ­ 1 Դ­րույ­քա­չա­փը Բա­զան(EUR) Հո­լան­դի­ա 42 (2017) Դ­րույ­քա­չա­փը Բա­զան(EUR) 25% Մի­նչև€11,070 8.9% Մի­նչև€19,982 30% €11,070-€12,720 13.15% €19,982-€33,791 40% €12,720-€21,190 40.8% €33,791-€67,072 45% €21,190-€38,830 52% €67,072-ից ա­վել 50% €38,830-ից ա­վել Ռու­սաս­տա­նի Դաշ­նու­թյու­նո­ւ մ գոր­ծո­ւ մ է հա­մա­հա­րթ 13% ե­կամ­տային հա­րկ: Մի շա­րք հրա­պա­րա­կո­ւ մ­ն եր պն­դո­ւ մ են, որ Ռու­սաս­տա­նի Դաշ­նու­թյան կա­ռա­վա­րու­թյու­ նը քն­նար­կո­ւ մ է ե­կամ­տային հար­կի դրույ­քա­չա­փը մի­նչև 15% բա­րձ­րաց­նե­լու մա­սին:­ Ե­կամ­տային հար­կի դրույ­քա­չա­փե­րի փո­փո­խու­թյան և պրոգ­րե­սի­վից հա­մա­հա­րթ հա­մա­կար­գի ան­ցման գա­ղա­փա­րի կո­ղմ­ն ա­կից­նե­րը պն­դո­ւ մ են, որ ե­կամ­տային հար­ 39. Ներկայացվում են հիմնական ցուցանիշները: Կարող են լինել նվազեցումներ և այլ կարգավորումներ: https://home.kpmg/xx/ en/home/insights/2011/12/germany-income-tax.html#2 40. Ներկայացվում են հիմնական ցուցանիշները: Կարող են լինել նվազեցումներ և այլ կարգավորումներ: Ամուսնական զույգերի դեպքում գործում են այլ շեմեր: https://www.french-property.com/guides/france/finance-taxation/taxation/calculation-tax-liability/rates 41. Ներկայացվում են հիմնական ցուցանիշները: Կարող են լինել նվազեցումներ և այլ կարգավորումներ: Ամուսնական զույգերի դեպքում գործում են այլ շեմեր: https://europa.eu/youreurope/citizens/work/taxes/income-taxes-abroad/belgium/index_en.htm 42. Ներկայացվում են հիմնական ցուցանիշները: Կարող են լինել նվազեցումներ և այլ կարգավորումներ: Ամուսնական զույգերի դեպքում գործում են այլ շեմեր: https://europa.eu/youreurope/citizens/work/taxes/income-taxes-abroad/netherlands/index_en.htm

40 ­ՀԱՐ­ԿԱՅԻՆ Օ­ՐԵ­ՆՍԳՐ­ՔԻ ՓՈ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹՅՈ­Ւ Ն­ՆԵ­ՐԸ 2018թ. Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցած հե­ղա­փո­խու­թյան պատ­ճառ­նե­րի և հետ­ևա­նք­նե­րի լույ­սի ներ­քո­ կի պրոգ­րե­սիվ դրույ­քա­չա­փի կո­ղմ­ն ա­կից­նե­րը դեմ են բա­րձր աշ­խա­տա­վար­ձե­րի­ն 43 44 : 43. Հատված 2019թ. մարտի 27-ին ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի խոսքից.«Ո՞վ է այդ բարձր աշխատավարձ ստացող մարդը։ Դա այն մարդն է, որ գնացել է, համալսարանում առավոտից իրիկուն չարչարվել, գիշերները չի քնել, գնացել է սոված ուսանողի կարգավիճակում արտերկրում կամ Հայաստանում ժամանակ է անցկացրել, դարձել է բարձր մակարդակի պրոֆեսիոնալ և ստանում է 1-2 միլիոն դրամ աշխատավարձ։ Մենք ոչ թե էդ մարդու հետևից պիտի ընկնենք, ասենք՝ ա՜յ, էդ ո՞նց ես բարձր աշխատավարձ ստանում։ Մենք պետք է իրեն ցույց տանք որպես… Էն, որ ասում են՝ մեր ժամանակների հերոսը, մեր ժամանակների հերոսը ինքն է։ Մարդը գնացել, չի պպզել քուչեքում, գնացել, կրթություն է ստացել»։(Հասու է https://www. shantnews.am/news/view/325480.html էջում): 44. ԱԺ-ում ՀՀ կառավարության ծրագրի կատարման ընթացքի և արդյունքների մասին քննարկման ժամանակ պատասխանելով պատգամավորի հարցին՝ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն ասել էր.«Շ նորհակալ եմ: Շատ կարևոր հարցեր եք բարձրացնում: Իրականում ավելի ծավալուն է թեման, քան 3 րոպեյվա մեջ պատասխանելը: Ես փորձեմ մի քանիսին ամբողջական պատասխանել: Առաջինը, գույքահարկի հետ կապված: Այո, մենք գույքահարկի ոլորտի բարեփոխումները մտադիր ենք սինխրոն կերպով 2020թ. հունվարի 1-ից դնել գործարկման մեջ և, քանի որ ես ուզում եմ ցույց տալ սրա կապը եկամտային հարկի համահարթեցման գործընթացի մեր մտադրության հետ, որովհետև կա այդպիսի քննադատություն, որ փաստորեն մենք բարձր աշխատավարձերի համար եկամտահարկը իջեցնում ենք և դա դիտարկվում է որպես սոցիալական ոչ ճիշտ քաղաքականություն: Ես սրա հետ համաձայն չեմ, իհարկե: Հիմա կփորձեմ հիմնավորել ինչու, և երկրորդը, բայց ուզում եմ ասել, որ գույքահարկի համակարգը մենք փոխում ենք այնպես, որ հենց գույքահարկով պետք ա էդ սոցիալական հարկման արդարությունը մտնի: Որովհետև Հայաստանի Հանրապետությունում էնպիսի տպավորություն կա, ասում են վայ բարձր աշխատավարձ ստացողների թիվը շատ ցածր ա: էնպիսի տպավորություն կա մենք բոլորս ընկել ենք բարձր աշխատավարձ ստացողների հետևից և ուզում ենք նրանց ներկայացնել որպես սոցիալական բևեռ, իբր դրանք հարուստներն են, և այլն, և այլն: Ես ուզում եմ պատասխանատու կերպով հայտարարել, որ Հայաստանի Հանրապետությունում ոչ ոք աշխատավարձով հարուստ և առավել ևս մեծահարուստ չի դարձել: Եվ ընդհակառակը, երբ որ խոսում ենք մեր երկրի տեսլականի մասին, այո մեր կառավարության ծրագրում գրված ա, որ մենք խրախուսելու ենք բարձր աշխատավարձի քաղաքականությունը: Էսօր մարդիկ կան ասում են վայ էդ ինչ վատ քաղաքականություն եք վարում: Էկեք հնենց անենք, որ 80000 դրամ աշխատավարձ ստացող քաղաքացին, էդ իրա 80000 դրամով լավ ապրի: Մենք ասում ենք դա կեղծ դիրքորոշում ա, որովհետև մենք չենք ուզում, որ պայքարենք նրա համար, որ Հայաստանի Հանրապետությունում մարդը շարունակի 80000 դրամ աշխատավարձ ստանալ ու մենք էնպես անենք, որ մի քիչ լավ ապրի: Մենք ասում ենք Հայաստանի ռազմավարական տեսլականը որն ա: Հայաստանի Հանրապետությունում, կներեք կոպիտ բառիս համար, էժան աշխատուժ պետք ա չլինի, Հայաստանի Հանրապետությունում պետք ա լինի բարձր որակավորում ունեցող աշխատուժ, որը ստանում ա բարձր աշխատավարձ: Եվ մենք այո, բարձր աշխատավարձերի համար եկամտային հարկը իջեցնում ենք էս ուղերձը հղելու համար: Բա մենք մյուս կողմից ասում ենք մենք ուզում ենք տեխնոլոգիական երկիր դառնանք: Մյուս կողմից տեխնոլոգիական ոլորտի բարձր աշխատավարձերի վրա էնքան հարկ ենք դնում, որ ոչ մեկ չուզենա Հայաստանում ներդրում անի: Ես ուզում եմ շատ հստակ ասեմ, էդ 80000 դրամ աշխատավարձը պաշտպանողների հետ որևէ կերպ համաձայն չենք: Մենք մեր մարդկանց պետք է մղենք կրթության: Մենք մեր մարդկանց պետք ա մղենք պրոֆեսիոնալ հմտությունների աճեցման: Հայաստանի Հանրապետությունում չպիտի մարդ լինի, որ ինքը մտածի որ կարա 80000 դրամով կարա աշխատի: Հայաստանի Հանրապետությունում չպետք ա մարդ լինի, որ ինքը մտածի, գործատու լինի, որ Հայաստանի Հանրապետությունում 80000 դրամով պետք ա մարդ աշխատանքի ընդունի, էդքան աշխատավարձ տա ու ինքը մտածի, որ ինքը աշխատավարձ ա տվել:» և հետագայում՝« Առաջինը, ես էդ գաղափարը ընդհանրապես չեմ կիսում որ էդ որ ասում են … Հնենց տպավորություն ա, որ էս երկրի թշնամի սկսել են մեկ էլ դարձնել բարձր աշխատավարձ ստացող մարդուն: Ո՞վ ա էդ բարձր աշխատավարձ ստացող մարդը: Դա էն մարդն ա, որ գնացել ա համալսարանում առավոտից իրիկուն չարչարվել ա, քշերները չի քնել, գնացել ա սոված ուսանողի կարգավիճակում արտերկրում կամ Հայաստանում ժամանակ ա անցկացրել, դարձել ա բարձր մակարդակի պրոֆեսիոնալ և ստանում ա մի միլիոն, երկու միլիոն դրամ աշխատավարձ: Մենք ոչ թե էդ մարդու հետևից պտի ընկնենք ասենք, ա էդ ո՞նց էս բարձր աշխատավարձ ստանում: Մենք պետք ա իրան ցույց տանք, որ էդ որ ասում եմ մեր ժամանակների հերոսը, մեր ժամանակների հերոսը ինքն ա: Բա մարդը գնացել ա չի պպզել քուչեքում, գնացել ա կրթություն ա ստացել: Հմի էդ մարդուն ասում ենք, արա, հա էդ ինչ էրկու միլիոն դրամ աշխատավարձ ես ստանում: Արի ստեղ հլա: 30 տոկոս դնենք աշխատավարձիդ կեսը վերցնենք: Ոչ, մենք ասում ենք մեր երկրում բոլորը պետք ա լինեն էդպես: Մեր երկրում ոչ թե քուչեքին պտի պպզեն գողականից ու ճշտից խոսան, պտի գնան համալսարան, դպրոց կրթություն ստանան: Էս ա նոր Հայաստանը: Որևէ մեկը այլ բանի հույս չունենա: Հակառակ դեպքում էս փոփոխությունները անիմաստ են: Ինչ մենք երկրում հեղափոխություն ենք արել, որ սևագործ բանվորների հասարակություն լինենք: Ոչ, էստեղ լինելու ա բարձր տեխնոլոգիական կրթություն, բարձր կրթություն, բարձր մասնագիտական որակավորում ունեցող քաղաքացիների հասարակություն ենք մենք ուզում ստեղծել: Եվ էս ա մեր քաղաքականությունը: Եվ պետք չի կեղծ սոցիալական կարգախոսներով, թե իբր բան ենք անում, վայ պայքարենք, որ 80000 դրամ աշխատավարձ ստացողը իրեք հարյուր դրամ պակաս հարկ վճարի: Էդ իրեք հարյուր դրամը պահեք ձեզ: Մենք պետք ա աշխատենք, որ 80000 դրամ ստացող մարդ չլնի էս երկրում: Պետք ա մեր երկրում աշխատավարձները կրկնակի, եռակի, քառակի, հնգակի աճեն: Եվ դրա համար, այո, մենք բարձր աշխատավարձերի հարկը պտի նվազեցնենք: Դրանով խրախուսենք բարձր աշխատավարձը:»

41 Սա ե­կամ­տային հար­կի պրոգ­րե­սիվ դրույ­քա­չա­փե­րի կո­ղմ­ն ա­կից­նե­րի կող­մից ար­տա­ հայտ­ված տե­սա­կետ­նե­րի մա­նի­պու­լյա­ցի­ա է: Ե­կամ­տային հար­կի պրոգ­րե­սիվ դրույ­ քա­չա­փե­րի կո­ղմ­ն ա­կից­նե­րն ի սկզ­բա­նե չեն կա­րող դեմ լի­նել բա­րձր աշ­խա­տա­վար­ ձե­րին, քա­նի որ բա­րձր աշ­խա­տա­վար­ձե­րի դեպ­քո­ւ մ պրոգ­րե­սիվ ե­կամ­տային հար­կի կի­րա­ռու­մը թույլ կտա լրա­ցու­ցիչ մի­ջոց­ներ կու­տա­կել պե­տա­կան բյու­ջե­ո­ւ մ և դրա­նք ուղ­ղել կր­թա­կան, ա­ռող­ջա­պա­հա­կան, սո­ցի­ա­լա­կան և հա­սա­րա­կու­թյան խո­ցե­լի խըմ­ բե­րի հա­մար կար­ևոր ծախ­սե­րի ֆի­նան­սա­վոր­մա­նը: Քն­նա­դա­տու­թյան չի դի­մա­նո­ւ մ ԱՄՀ դիր­քո­րո­շու­մը: Մի կող­մից ԱՄՀ հայաս­ տանյան ա­ռա­քե­լու­թյան ղե­կա­վար Հո­սեյն Սա­մի­ե­ի­ին ԱՄՀ ա­նու­նից կոչ էր ա­րել հե­ տա­գա ջան­քեր գոր­ծադ­րել հար­կային վար­չա­րա­րու­թյու­նը բա­րե­լա­վե­լու և հար­կե­րից խու­սա­փե­լու խո­րը ար­մա­տա­վոր­ված սո­վո­րույ­թի դեմ պայ­քա­րի ուղ­ղու­թյա­մբ, մյո­ւ ս կող­մից հան­գի­ստ է ըն­դու­նո­ւ մ ՀՀ իշ­խա­նու­թյո­ւ ն­նե­րի այն փաս­տար­կը, որ ե­կամտային հար­կի պրոգ­րե­սիվ դրույ­քա­չա­փի հա­մա­կար­գը ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի վե­րա­բա­շխ­ման նպա­ տա­կին չի ծա­ռայո­ւ մ, քա­նի որ բա­րձր ե­կա­մո­ւ տ ու­նե­ցող ան­ձի­նք խու­սա­փո­ւ մ են հար­ կեր վճա­րե­լո­ւ ց: Սա նույնն է, թե իշ­խա­նու­թյո­ւ նն ա­սի, որ թան­կար­ժեք մե­քե­նա վա­րող քա­ղա­քա­ցի­նե­րը չեն են­թա­րկ­վո­ւ մ երթ­ևե­կու­թյան կա­նոն­նե­րին, հետ­ևա­բար պե­տք է փո­խել երթ­ևե­կու­թյան կա­նոն­նե­րը: Բիզ­նես է­լի­տայի կող­մից չվ­ճար­վող ուղ­ղա­կի հար­ կե­րի և տո­ւ ր­քե­րի մե­ծու­թյու­նը Հա­մաշ­խար­հային բան­կը(World Bank 2015b) գնա­հա­ տո­ւ մ է ՀՆԱ 1.4-2.6%-ի չա­փով: Ան­հաս­կա­նա­լի է, թե ին­չու մի­ջազ­գային կա­ռույ­ցի ղե­կա­վա­րը ՀՀ իշ­խա­նու­թյուն­ նե­րին կոչ չի ա­նո­ւ մ հար­կե­րի դրույ­քա­չա­փե­րը փո­խե­լու փո­խա­րեն պայ­քա­րել բա­րձր ե­կա­մո­ւ տ ու­նե­ցող ան­ձա­նց կող­մից ե­կամ­տային հար­կից խու­սա­փե­լու այդ խո­րը ար­ մա­տա­վոր­ված սո­վո­րույ­թի դեմ և բա­րե­լա­վել ե­կամ­տային հար­կի հա­վա­քա­գր­ման վար­չա­րա­րու­թյու­նը: ԱՄՀ հրա­պա­րակ­ման հա­մա­ձայն, չնայած հար­կային քա­ղա­քա­ կա­նու­թյան մի­ջո­ցով նե­րդ­րո­ւ մ­ն ե­րը խթա­նե­լու փոր­ձե­րը տա­րած­ված են աշ­խար­հո­ւ մ, փաս­տե­րը վկայո­ւ մ են, որ լրա­ցու­ցի­չ 45 նե­րդ­րո­ւ մ­ն եր նե­րգ­րա­վե­լու հար­ցո­ւ մ այդ քա­ղա­ քա­կա­նու­թյո­ւ ն­նե­րի ար­դյու­նա­վե­տու­թյու­նը կաս­կա­ծե­լի է(Tanzi and Zee 2001):­ Ա­ՄՀ հրա­պա­րա­կու­մը նաև նշո­ւ մ է, որ հար­կային«խ­թան­նե­րի» նպա­տակ հան­դի­ սա­ցող օ­տա­րե­րկ­րյա նե­րդ­րող­նե­րը, ի­րե­նց նե­րդ­րու­մային ո­րո­շո­ւ մ­ն ե­րը կայաց­նո­ւ մ են գոր­ծոն­նե­րի մի ամ­բո­ղջ խո­ւ մբ հաշ­վի առ­նե­լով, ինչ­պես, օ­րի­նակ, բնա­կան ռե­սո­ւ րս­նե­ րը, քա­ղա­քա­կան կայու­նու­թյու­նը, կար­գա­վոր­ման թա­փան­ցիկ հա­մա­կար­գը, են­թա­կա­ ռո­ւ ց­վա­ծք­նե­րի և հմո­ւ տ աշ­խա­տու­ժի առ­կայու­թյու­նը և այլն, ո­րո­նց թվո­ւ մ հար­կային «խ­թան­նե­րը» հիմ­ն ա­կա­նո­ւ մ ա­մե­նա­կար­ևոր գոր­ծոն­նե­րի թվո­ւ մ չեն: Հար­կային գոր­ ծոն­նե­րը կա­րող են ա­մեն­ևին ար­դյու­նա­վետ չլի­նել օ­տա­րե­րկ­րյա նե­րդ­րո­ւ մ­ն ե­րի դեպ­ քում, քան­ ի որ դրա­նց իր­ ա­կան շահ­ ա­ռո­ւ ն կար­ ող է լի­նել ոչ թե ներ­ դ­րող­ ը, այլ օ­տարերկ­ րյա կա­ռա­վա­րու­թյու­նը, ո­րը կա­րող է շա­հու­թա­հա­րկ գան­ձել օ­տա­րե­րկրյա նե­րդ­րո­ղի գոր­ծու­նե­ու­թյան երկ­րո­ւ մ շա­հու­թա­հար­կի գոր­ծող դրույ­քա­չա­փե­րի և Հայաս­տա­նում գոր­ծող դրույ­քա­չա­փե­րի տար­բե­րու­թյան չա­փով: 45. Լրացուցիչ ներդրումների այն մակարդակի համեմատ, որ երկիրը կարող էր ներգրավել, եթե չփորձեր ներդրումների ներգրավման նպատակով հարկային քաղաքականությունն ավելի«խթանող» դարձնել:

42 ­ՀԱՐ­ԿԱՅԻՆ Օ­ՐԵ­ՆՍԳՐ­ՔԻ ՓՈ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹՅՈ­Ւ Ն­ՆԵ­ՐԸ 2018թ. Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցած հե­ղա­փո­խու­թյան պատ­ճառ­նե­րի և հետ­ևա­նք­նե­րի լույ­սի ներ­քո­ ՀՀ Հար­կային օ­րե­նս­գի­րքն ու­նի այդ­պի­սի դրույթ(Հոդ­ված 20. Կրկ­նա­կի հար­ կի բա­ցա­ռու­մը), ո­րի հա­մա­ձայն ՀՀ ռե­զի­դե­նտ կազ­մա­կեր­պու­թյո­ւ ն­նե­րի և ռե­զի­դե­նտ ան­ձա­նց կող­մից ՀՀ-ից դո­ւ րս ստաց­ված կամ ստաց­ման են­թա­կա շա­հու­թա­հար­կի և ե­կամ­տային հար­կի հա­րկ­ման օբյե­կտ­նե­րը նե­րառ­վո­ւ մ են այդ կազ­մա­կեր­պու­թյո­ւ ն­ նե­րի և ֆի­զի­կա­կան ան­ձա­նց՝ հա­մա­պա­տաս­խան հար­կա­տե­սա­կով հա­րկ­ման օբյեկ­ տի մեջ և են­թա­կա են հա­րկ­ման ՀՀ-ում: Հա­րկ­ման օբյե­կտ­նե­րի գծով հաշ­վա­րկ­ված հար­կե­րի գու­մար­նե­րը նվա­զեց­վո­ւ մ են հա­մա­պա­տաս­խան հար­կե­րի այն գու­մար­նե­րի չա­փե­րով, ո­րո­նք այդ կազ­մա­կեր­պու­թյո­ւ ն­նե­րից և ֆի­զի­կա­կան ան­ձան­ցից գա­նձ­վել են օ­տա­րե­րկ­րյա պե­տու­թյո­ւ ն­նե­րո­ւ մ՝ այդ պե­տու­թյո­ւ ն­նե­րի օ­րե­նսդ­րու­թյա­նը հա­մա­ պա­տաս­խան: Հար­կե­րի գու­մար­նե­րը նվա­զեց­վո­ւ մ են օ­տա­րե­րկ­րյա պե­տու­թյո­ւ ն­նե­րո­ւ մ ձևա­վոր­վող հա­րկ­ման օբյե­կտ­նե­րից«­Հար­կային օ­րե­նսգր­քով» սահ­ման­ված կար­գով և դրույ­քա­չա­փե­րով հաշ­վա­րկ­վող հա­մա­պա­տաս­խան հար­կե­րի գու­մար­նե­րը չգե­րա­զան­ ցող չա­փե­րով: Ե­թե նվա­զեց­ման են­թա­կա շա­հու­թա­հար­կի կամ ե­կամ­տային հար­կի գու­մա­րը գե­րա­զան­ցո­ւ մ է տվյալ տար­վա ար­դյո­ւ նք­նե­րով ա­ռա­ջա­ցա­ծ՝ հա­մա­պա­տաս­ խա­նա­բար շա­հու­թա­հար­կի կամ ե­կամ­տային հար­կի պար­տա­վո­րու­թյու­նը, ա­պա հար­ կե­րի գե­րա­զան­ցող գու­մար­նե­րը են­թա­կա են նվա­զեց­ման կազ­մա­կեր­պու­թյան կամ ֆի­զի­կա­կան ան­ձի հա­ջո­րդ հաշ­վե­տու տա­րի­նե­րի հա­մա­պա­տաս­խան հար­կա­տե­սա­կի պար­տա­վո­րու­թյու­նից:­ Ի լրո­ւմն վեր­ ը թվա­րկ­վա­ծի, պե­տք է նշել, որ ԱՄՀ-ն Հայաս­տա­նի դեպք­ ո­ւ մ թեր­ ա­ ցել է և չի կա­տա­րել հար­կային«խ­թան­նե­րի» ար­դյու­նա­վետ և ա­վե­լի լավ օգ­տա­գո­րծ­ ման վե­րա­բե­րյալ ան­դամ երկր­նե­րին խո­րհր­դատ­վու­թյո­ւ ն տրա­մադ­րե­լու վե­րա­բե­րյալ իր ա­ռա­քե­լու­թյու­նը, ո­րի վե­րա­բե­րյալ նրան, ինչ­պես նաև ՏՀԶԿ-ին, ՄԱԿ-ին և Հա­ մաշ­խար­հային բան­կին խնդ­րել էր G20-ի Զար­գաց­ման աշ­խա­տան­քային խո­ւ մ­բը(IMF 2015a): XXI դա­րո­ւ մ երկր­նե­րն ի­րե­նց մր­ցու­նա­կու­թյու­նը բա­րե­լա­վո­ւ մ են աշ­խա­տան­քի ար­տադ­րո­ղա­կա­նու­թյան բա­րձ­րաց­ման մի­ջո­ցով, ո­րին հիմ­ն ա­կա­նո­ւ մ հաս­նո­ւ մ են նոր տե­սա­կի ապ­րա­նք­ներ ար­տադ­րե­լու, ծա­ռայու­թյո­ւ ն­ներ մա­տու­ցե­լու և աշ­խա­տա­նք­ներ կա­տա­րե­լու, այդ ապ­րա­նք­նե­րի ար­տադ­րու­թյան, ծա­ռայու­թյո­ւ ն­նե­րի մա­տո­ւ ց­ման և աշ­խա­տա­նք­նե­րի կա­տար­ման պրո­ցե­սո­ւ մ նոր տեխ­նո­լո­գի­ա­նե­րի օգ­տա­գո­րծ­ման, աշ­ խա­տա­նք­նե­րի կազ­մա­կե­րպ­ման նոր ե­ղա­նակ­նե­րի կի­րառ­մա­մբ: Հար­կային դրույ­քա­ չա­փե­րի նվա­զե­ցու­մը, ազ­գային ար­ժույ­թի ար­հես­տա­կան ար­ժե­զր­կու­մը, մր­ցու­նա­կու­ թյու­նը բա­րե­լա­վե­լու հին մե­թոդ­ներ են, ո­րո­նք օգ­տա­գո­րծ­վել են XX դա­րո­ւ մ, սա­կայն ոչ մի­շտ է, որ ար­դյու­նա­վետ են ե­ղել(Porter 1998): Հար­կային օ­րե­նսգր­քի փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րը ՀՀ ֆի­նա­նս­նե­րի նա­խա­րա­րու­թյու­նը հիմ­ն ա­վո­րել է ՀՀ կա­ռա­վա­րու­թյան ծրագ­րո­ւ մ«ո­ւ ղ­ղա­կի հար­կե­րի գծով հար­կային բեռը նվա­զեց­նե­լու և այն ո­րո­շա­կի­ո­րեն ա­նո­ւ ղ­ղա­կի հար­կե­րի վրա տե­ղա­փո­խե­լու» դրույ­թի առ­կայու­թյա­մբ(Ի­րա­վա­կան ակ­տե­րի նա­խագ­ծե­րի հրա­պա­րակ­ման մի­աս­նա­ կան կայք 2019): Նման քա­ղա­քա­կա­նու­թյո­ւ նն ի­մա­ստ ու­նի ՏՀԶԿ ան­դամ երկր­նե­րո­ւ մ, ուր ուղ­ղա­կի(շա­հու­թա­հա­րկ և ե­կամ­տա­հա­րկ) և ա­նո­ւ ղ­ղա­կի(ԱԱՀ և ապ­րա­նք­նե­րի ու ծա­ռայու­թյո­ւ ն­նե­րի դի­մաց վճար­վող այլ հար­կեր) հար­կե­րը մո­տա­վո­րա­պես հա­վա­ սար են(յու­րա­քան­չյո­ւ րն ընդ­հա­նո­ւ ր ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի մո­տա­վո­րա­պես 33%-ը), իսկ սո­ցի­

43 ա­լա­կան ծախ­սե­րի մի մա­սը՝ կեն­սա­թո­շա­կային, ա­ռող­ջա­պա­հա­կան և գոր­ծա­զր­կու­ թյան ա­պա­հո­վագ­րու­թյան և այլ ծա­ռայու­թյո­ւ ն­նե­րի ֆի­նան­սա­վո­րո­ւմն ի­րա­կա­նաց­վո­ւ մ է սո­ցի­ա­լա­կան ա­պա­հո­վագ­րու­թյան վճար­նե­րի մի­ջո­ցով: Հայաս­տա­նո­ւ մ ա­նո­ւ ղ­ղա­կի հար­կե­րը՝ ԱԱՀ և ակ­ցի­զային հար­կը կազ­մո­ւ մ են հա­մա­խա­ռն բյու­ջե­ի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի 41.3%-ը(2010թ.՝ 49%) և պե­տա­կան բյու­ջեի­ եկ­ ամ­ ո­ւ տ­ներ­ ի 42.0%-ն, այն դեպ­քո­ւ մ, երբ ձեռ­նար­կու­թյո­ւ ն­նե­րի կող­մից վճար­վող շա­հու­թա­հար­կի և քա­ղա­քա­ցի­նե­րի կող­մից վճար­վող ե­կամ­տային հար­կի կամ ե­կամ­տա­հար­կի գծով ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը կազ­մո­ւ մ են հա­մա­խա­ռն բյու­ջե­ի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի 38.1%-ը(2010թ.՝ 21%): Այ­սի­նքն, ՀՀ-ում հա­ջող­վել է վեր­ջին տա­րի­նե­րին նվա­զեց­նել ԱԱՀ-ից և ակ­ցի­զային հար­կից պե­տա­կան բյու­ջե­ի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի մեծ կախ­վա­ծու­թյու­նը: ՀՀ կա­ռա­վա­րու­թյան կող­մից ա­ռա­ջա­րկ­վող փո­ փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րն ա­վե­լի կմե­ծաց­նեն ԱԱՀ-ի և ակ­ցի­զային հար­կի կշի­ռը հա­մա­խմբ­ված և պե­տա­կան բյու­ջե­նե­րո­ւ մ, կն­վա­զեց­նեն բյու­ջե­ի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի դի­վեր­սի­ֆի­կա­ցի­ան և դրա­նով պե­տա­կան բյու­ջեն ա­վե­լի մեծ կախ­վա­ծու­թյան մեջ կդ­նեն ա­նո­ւ ղ­ղա­կի հար­կե­ րից, ին­չը խի­ստ ռիս­կային է, քա­նի որ սպառ­ման ցան­կա­ցած է­ա­կան ան­կո­ւ մ բա­ցա­ սա­բար կազ­դի բյու­ջե­ի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի վրա: Այ­սի­նքն, ՀՀ քա­ղա­քա­ցի­նե­րը կա­րող են ստա­նալ ե­կա­մո­ւ տ և չո­ւ ղ­ղեն այն ՀՀ-ում սպառ­մա­նը: ­Պե­տա­կան բյու­ջեն ար­դեն իսկ մեծ ծա­վա­լով պար­տա­վո­րու­թյո­ւ ն­ներ է կու­տա­ կել տն­տե­սա­վա­րող­նե­րի նկատ­մա­մբ, ո­րո­նց զգա­լի մա­սը, Հա­մաշ­խար­հային բան­կի հրա­պա­րա­կո­ւ մ­ն ե­րի հա­մա­ձայն, ա­նո­ւ ղ­ղա­կի հար­կե­րի գծով է: Վեր­ջին 20 տա­րո­ւ մ ա­նո­ւ ղ­ղա­կի հար­կե­րը մշ­տա­պես հան­դի­սա­ցել են պե­տա­կան բյու­ջե­ի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի հիմ­ն ա­կան աղ­բյո­ւ ր­նե­րից մե­կը և բյու­ջե­ի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի ծրա­գի­րը կա­տա­րե­լու հա­մար հար­կային մար­մին­նե­րը հա­ճախ գոր­ծա­րար­նե­րին պար­տադ­րել են կան­խավ­ճար­ներ կա­տա­րել: Այժմ ՀՀ կա­ռա­վա­րու­թյու­նը որ­դեգ­րել է«ո­ւ ղ­ղա­կի հար­կե­րի գծով հար­ կային բե­ռը նվա­զեց­նե­լու և այն ո­րո­շա­կի­ո­րեն ա­նո­ւ ղ­ղա­կի հար­կե­րի վրա տե­ղա­փո­ խե­լու» քա­ղա­քա­կա­նու­թյո­ւ ն, ին­չը նշա­նա­կո­ւ մ է, որ բյու­ջե­ի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի աղ­բյո­ւ ր­նե­ րը բազ­մա­զա­նեց­նե­լու և մեկ-եր­կու հար­կե­րի­ց՝ ԱԱՀ-ից և ակ­ցի­զային հար­կից բյու­ջե­ի ե­կամ­տային մա­սի կախ­վա­ծու­թյու­նը նվա­զեց­նե­լու փո­խա­րեն կա­ռա­վա­րու­թյո­ւ նն ա­վե­ լի է մե­ծաց­նո­ւ մ այդ եր­կու հար­կա­տե­սակ­նե­րից բյու­ջե­ի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի կախ­վա­ծու­թյու­ նը: Դրա­նով կա­ռա­վա­րու­թյու­նը մե­ծաց­նո­ւ մ է բյու­ջե­ի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի կա­տար­ման հետ կապ­ված ռիս­կե­րը և ստեղ­ծո­ւ մ է խն­դիր, քա­նի որ սպառ­ման կր­ճա­տու­մը կհան­գեց­նի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի ա­վե­լի մեծ ան­կման, քան կա­րող էր լի­նել, ե­թե բյու­ջե­ի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րն ա­վե­լի դի­վեր­սի­ֆի­կաց­ված լի­նե­ին: ՀՀ ֆի­նա­նս­նե­րի նա­խա­րա­րու­թյու­նը եր­կու ան­գամ օ­րեն­քի փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րի և լրա­ ցո­ւ մ­ն ե­րի նա­խա­գի­ծը հրա­պա­րա­կել է www.e-draft.am կայ­քո­ւ մ: Է­լե­կտ­րո­նային ե­ղա­նա­ կով հա­ղոր­դակ­ցու­թյու­նը ող­ջու­նե­լի է և շա­հա­ռու­նե­րին հնա­րա­վո­րու­թյո­ւ ն է տա­լիս ի­րե­ նց կար­ծի­քը հա­սց­նել պե­տա­կան մար­մին­նե­րին: Սա­կայն է­լե­կտ­րո­նային հար­թակ­նե­րը չեն կա­րող փո­խա­րի­նել ա­ռե­րես քն­նար­կո­ւ մ­ն ե­րին, իսկ www.e-draft.am հար­թա­կո­ւ մ ՀՀ ֆի­նա­նս­նե­րի նա­խա­րա­րու­թյան ո­րոշ պա­տաս­խան­ներ կրել են ձևա­կան բնույթ և մի շա­րք դեպ­քե­րո­ւ մ կրկն­վել են: Հաշ­վի առ­նե­լով այն հան­գա­ման­քը, որ ՀՀ ֆի­նա­նս­նե­րի նա­խա­րա­րու­թյու­նը խու­սա­փել է օ­րեն­քի նա­խագ­ծի ա­ռան­ձին կե­տե­րն իր ըն­դի­մա­խոս­

44 ­ՀԱՐ­ԿԱՅԻՆ Օ­ՐԵ­ՆՍԳՐ­ՔԻ ՓՈ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹՅՈ­Ւ Ն­ՆԵ­ՐԸ 2018թ. Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցած հե­ղա­փո­խու­թյան պատ­ճառ­նե­րի և հետ­ևա­նք­նե­րի լույ­սի ներ­քո­ նե­րի հետ դեմ առ դեմ քն­նար­կե­լո­ւ ց, հի­մք է տա­լիս պն­դե­լու, որ հար­կային օ­րե­նսդ­րու­ թյան մեջ նա­խա­տես­վող փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րի մշակ­ման և քըն­նարկ­ման գոր­ծըն­թա­ցը ե­ղել է ոչ մաս­նակ­ցային: ­Հար­կային օ­րե­նսգր­քո­ւ մ ա­ռա­ջա­րկ­վող փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րը փո­քր ազ­դե­ցու­թյո­ւ ն կու­նե­նան մի­նչև 150 հա­զար դրամ ե­կա­մո­ւ տ ու­նե­ցող վար­ձու աշ­խա­տող­նե­րի ե­կա­ մուտ­նե­րի վրա: 2 մի­լի­ոն դրամ աշ­խա­տա­վա­րձ ստա­ցող վար­ձու աշ­խա­տո­ղի տա­րե­ կան ե­կա­մու­տը 2023թ. 2019-ի հա­մե­մատ կա­վե­լա­նա 1 մի­լի­ոն 830 հա­զար դրա­մի չա­փով: Այ­սի­նքն, այս մա­կար­դա­կի աշ­խա­տա­վա­րձ ստա­ցող վար­ձու աշ­խա­տող­նե­րի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի աճն ա­վե­լին կլի­նի, քան մի­նչև 150 հա­զար դրամ ե­կա­մո­ւ տ ստա­ցող­ նե­րի ամ­բո­ղջ տա­րե­կան ե­կա­մու­տը: Ամ­սա­կան 9 մի­լի­ոն դրամ աշ­խա­տա­վա­րձ ստա­ ցող վար­ձու աշ­խա­տո­ղի տա­րե­կան ե­կա­մու­տը 2023թ. 2019-ի հա­մե­մատ կա­վե­լա­նա 31,355 դո­լա­րով: ­Թավ­շյա, ոչ բռ­նի հե­ղա­փո­խու­թյու­նից հե­տո իշ­խա­նու­թյան ե­կած կա­ռա­վա­րու­թյու­ նը պար­բե­րա­բար շեշ­տո­ւ մ է տն­տե­սա­կան հե­ղա­փո­խու­թյո­ւ ն ի­րա­կա­նաց­նե­լու ան­հրա­ ժեշ­տու­թյան մա­սին: Նոր կա­ռա­վա­րու­թյան ղե­կա­վա­րն ու ա­ռան­ձին ան­դամ­ն եր ան­ տե­սո­ւ մ, իսկ ա­ռան­ձին դեպ­քե­րո­ւ մ ուղ­ղա­կի անտագոնիստական և ար­հա­մա­րհա­կան վե­րա­բեր­մո­ւ նք են ցու­ցա­բե­րո­ւ մ«­սո­ցի­ա­լա­կան ար­դա­րու­թյան» գա­ղա­փա­րի նկատ­մա­ մբ՝ այ­լա­փո­խե­լով ի­րե­նց կար­ծիք­նե­րից տար­բեր կար­ծիք ու­նե­ցող­նե­րի տե­սա­կետ­նե­րը և նրա­նց ներ­կայաց­նե­լով որ­պես«աղ­քա­տու­թյան կո­ղմ­ն ա­կից­ներ»: Պե­տք է հի­շել, որ Հայաս­տա­նո­ւ մ թավ­շյա, ոչ բռ­նի հե­ղա­փո­խու­թյո­ւ ն տե­ղի ու­նե­ցավ 2018թ., այն դեպ­ քում, երբ 2017թ. ՀՀ տն­տե­սու­թյո­ւ նն ար­ձա­նագ­րել էր հա­մաշ­խար­հային ֆի­նան­սա­կան ճգ­նա­ժա­մից հե­տո ա­մե­նա­բա­րձր ա­ճի տեմ­պը: Սա նշա­նա­կո­ւ մ է, որ հե­ղա­փո­խու­թյան պատ­ճա­ռը տն­տե­սա­կան ա­ճի ոչ բա­վա­րար տեմ­պե­րը չէ­ին, այլ հա­սա­րա­կու­թյան մի մեծ խմ­բի մոտ այդ ա­ճի ար­դյո­ւ նք­նե­րի վե­րա­բա­շխ­ման և բազ­մա­թիվ այլ հար­ցե­րի հետ կապ­ված ա­նար­դա­րու­թյան սո­ւ ր զգա­ցու­մը: Ե­կամ­տային հար­կի հա­մա­հա­րթ դրույ­քա­ չա­փին ան­ցու­մը կխո­րաց­նի երկ­րո­ւ մ ստե­ղծ­վող տն­տե­սա­կան ար­դյո­ւ ն­քի վե­րա­բա­շխ­ ման հետ կապ­ված Հայաս­տա­նո­ւ մ ար­դեն իսկ գոյու­թյո­ւ ն ու­նե­ցող խն­դիր­նե­րը: Իր ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը դի­վեր­սի­ֆի­կաց­նե­լու փո­խա­րեն ՀՀ կա­ռա­վա­րու­թյու­նը նա­խա­ ձեռ­նո­ւ մ է փո­փո­խու­թյո­ւ ն­ներ, ո­րո­նք պե­տա­կան բյու­ջե­ի տե­սա­կե­տից ա­վե­լի կմե­ծաց­ նեն ա­նո­ւ ղ­ղա­կի հար­կե­րի դե­րը, այն դեպ­քո­ւ մ, երբ 2018թ. ամ­ռա­նը Հա­մաշ­խար­հային բան­կը նշել է, որ«ա­նո­ւ ղ­ղա­կի հար­կե­րն ա­պա­հո­վել են հա­վաք­վող հար­կե­րի գե­րակշիռ մա­սի ա­ճը», պե­տա­կան բյու­ջե­ի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը կդա­րձ­նեն ա­վե­լի քիչ դի­վեր­սի­ֆի­կաց­ ված, ա­նո­ւ ղ­ղա­կի հար­կե­րի՝ ԱԱՀ-ի և ակ­ցի­զային հար­կի գծով հա­վա­քագ­րո­ւ մ­ն ե­րը կլի­նեն ա­վե­լի մեծ և պե­տա­կան բյու­ջե­ի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի ա­վե­լի մեծ մա­սը կկազ­մե­ն՝ նվա­զեց­նե­լով պե­տա­կան բյու­ջե­ի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի դի­վեր­սի­ֆի­կա­ցի­ան և ա­վե­լաց­նե­լով դրանց հետ կապ­ված ռիս­կե­րը: ­Ժա­մա­նա­կա­կից տն­տե­սու­թյան շար­ժիչ ու­ժը գի­տե­լիք­նե­րի և հմ­տու­թյո­ւ ն­նե­րի մեծ պա­շար, նո­րա­րա­րա­կան մտա­ծո­ղու­թյո­ւ ն ու­նե­ցող, լավ վար­ձա­տր­վող աշ­խա­տա­ կի­ցն է: Վե­րը նշ­ված հատ­կա­նիշ­նե­րը նույ­նա­կա­նաց­վո­ւ մ են արևմ­տյան կր­թու­թյան հետ: Սա­կայն, որ­պես­զի նոր սե­րո­ւ ն­դը կա­րո­ղա­նա բա­րձ­րո­րակ կր­թու­թյո­ւ ն ստա­նալ

45 արևմտյան բու­հե­րո­ւ մ, նա պե­տք է բա­րձ­րո­րակ կր­թու­թյո­ւ ն ստա­նա Հայաս­տա­նի հան­ րա­կր­թու­թյան մա­կար­դա­կո­ւ մ: Մի­նչ­դեռ ՀՀ իշ­խա­նու­թյո­ւ ն­նե­րի կող­մից տար­վող քա­ ղա­քա­կա­նու­թյան ար­դյո­ւ ն­քո­ւ մ վեր­ջին 20 տա­րո­ւ մ հան­րա­կր­թու­թյան ո­րա­կն է­ա­կա­ նո­րեն ըն­կել է, ին­չը ՀՀ ա­պա­գա աշ­խա­տու­ժին զր­կո­ւ մ է բա­րձ­րա­կա­րգ մաս­նա­գետ դառ­նա­լու և ա­պա­գայո­ւ մ բա­րձր ե­կա­մո­ւ տ­ներ ստա­նա­լու հնա­րա­վո­րու­թյու­նից: Այս պայ­ման­նե­րո­ւ մ ան­ցած 10 ամս­վա ըն­թաց­քո­ւ մ հան­րա­կր­թու­թյան ո­րա­կը բա­րե­լա­վե­լու հա­մար ան­հրա­ժե­շտ մի­ջո­ցա­ռո­ւ մ­ն ե­րի ի­րա­կա­նաց­ման ուղ­ղու­թյա­մբ զար­գա­ցո­ւ մ ցույց տա­լու և դրա հա­մար ան­հրա­ժե­շտ ֆի­նան­սա­վոր­ման մի­ջոց­նե­րի ծա­վալ­նե­րը գնա­հա­ տե­լու և աղ­բյո­ւ ր­նե­րը մատ­նան­շե­լու փո­խա­րեն ՀՀ կա­ռա­վա­րու­թյու­նը վե­րց­րել է ար­դեն իսկ բար­վոք վի­ճա­կո­ւ մ գտն­վող քա­ղա­քա­ցի­նե­րի բա­րե­կե­ցու­թյու­նը ա­վե­լի բա­րե­լա­վե­ լու քա­ղա­քա­կա­նու­թյո­ւ ն: Այդ քա­ղա­քա­կա­նու­թյու­նը չի բա­րե­լա­վե­լու ա­վե­լի պա­կաս բա­ րեն­պա­ստ պայ­ման­նե­րո­ւ մ գտն­վող քա­ղա­քա­ցի­նե­րի կյան­քը և նրա­նց չի տա­լու ա­վե­լի բա­րձր ե­կա­մո­ւ տ­ներ ստա­նա­լու հա­մար ան­հրա­ժե­շտ գի­տե­լիք­ներ և հմ­տու­թյո­ւ ն­ներ:­ Ե­կամ­տային հար­կի հա­մա­հա­րթ դրույ­քա­չա­փե­րի կո­ղմ­ն ա­կից­նե­րը նշո­ւ մ են, թե իբր Հայաս­տա­նո­ւ մ նե­րդ­րո­ւ մ­ն եր կա­տա­րել ցան­կա­ցող­նե­րը բո­ղո­քո­ւ մ են, որ պրոգ­ րե­սիվ հա­րկ­ման հա­մա­կար­գի շր­ջա­նակ­նե­րո­ւ մ կա­տար­վող հաշ­վա­րկ­նե­րը բա­րդ են ի­րենց հա­մար: Ներ­կայո­ւ մս գոր­ծող պրոգ­րե­սիվ հա­րկ­ման հա­մա­կար­գի շր­ջա­նակ­նե­ րո­ւ մ աշ­խա­տա­վար­ձի 3 պայ­մա­նա­կան մա­կար­դակ­նե­րի դեպ­քո­ւ մ կա­տար­վող հաշ­ վարկ­նե­րը ներ­կայաց­ված են ստո­րև: Աշ­խա­տա­վա­րձ 149 000 դրամ 1 950 000 դրամ 9 950 000 դրամ Հար­կի մե­ծու­թյան հաշ­վա­րկ 149000 x 23%= 34270 34500+(1950000- 150000) x 28%= 538500 552500+(9950000 – 2000000) x 36%= 3414500 Առ­ձե­ռն ստաց­վող ե­կա­մո­ւ տ 149000 – 34270= 114730 1950000- 538500= 1411500 9950000 – 3414500= 6535500 Նման պն­դո­ւ մ­ն ե­րը հատ­կա­պես ար­ժա­նա­հա­վատ չեն, ե­թե հաշ­վի առ­նե­նք, որ ՀՀ իշ­խա­նու­թյո­ւ ն­նե­րը պն­դո­ւ մ են, որ ցան­կա­նո­ւ մ են Հայաս­տան նե­րգ­րա­վել տե­ղե­ կատ­վա­կան տեխ­նո­լո­գի­ա­նե­րի ո­լոր­տի ըն­կե­րու­թյո­ւ ն­ներ և նե­րդ­րող­ներ: Ե­թե վե­րը նշված հա­րշ­վա­րկ­նե­րը բա­րդ են Հայաս­տա­նո­ւ մ նե­րդ­նել ցան­կա­ցող գոր­ծա­րար­նե­րի հա­մար, ա­պա ինչ­պես են նրա­նք մշա­կե­լու գոր­ծա­րար և նե­րդ­րու­մային ծրագ­րեր, ինչ­ պես են կա­տա­րե­լու ի­րե­նց նե­րդ­րու­մային ծրագ­րե­րի հետ կապ­ված դրա­մա­կան հոս­քե­ րի հաշ­վա­րկ­նե­րը: Ի լրո­ւմն, պե­տք է նաև հաշ­վի առ­նել, որ վե­րը նշ­ված հաշ­վա­րկ­նե­րը XXI դա­րո­ւ մ կա­տար­վո­ւ մ են մաս­նա­գի­տա­կան հաշ­վա­պա­հա­կան ծրագ­րե­րի մի­ջո­ցով և գոր­ծա­րար­նե­րից ձեռ­քով հաշ­վա­րկ­նե­րի կա­տա­րո­ւ մ չեն պա­հան­ջո­ւ մ:

46 ­ՀԱՐ­ԿԱՅԻՆ Օ­ՐԵ­ՆՍԳՐ­ՔԻ ՓՈ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹՅՈ­Ւ Ն­ՆԵ­ՐԸ 2018թ. Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցած հե­ղա­փո­խու­թյան պատ­ճառ­նե­րի և հետ­ևա­նք­նե­րի լույ­սի ներ­քո­ ­ 5. Եզ­րա­կա­ցու­թյո­ւ ն­նե­ր ­Վե­րը ներ­կայաց­ված վեր­լու­ծու­թյո­ւ ն­նե­րը հան­գեց­նո­ւ մ են հետ­ևյալ եզ­րա­կա­ցու­ թյուն­նե­րի­ն՝ 1) ՀՀ կա­ռա­վա­րու­թյու­նը հրա­ժար­վո­ւ մ է ե­կամ­տային հար­կի դրույ­քա­չա­փե­րի պրոգ­ րե­սի­վու­թյու­նից: Օգ­տա­կար է հի­շել, որ«պ­րոգ­րե­սիվ» հայե­րեն նշա­նա­կո­ւ մ է «ա­ռա­ջա­դի­մա­կան»: ՀՀ իշ­խա­նու­թյո­ւ ն­նե­րը հրա­ժար­վո­ւ մ են ա­վե­լի ա­ռա­ջա­դի­մա­ կան հա­րկ­ման հա­մա­կար­գից, ո­րը գոր­ծո­ւ մ է ՏՀԶԿ ան­դամ մի շա­րք երկր­նե­րո­ւ մ:­ 2) Ա­նըն­դու­նե­լի է ՀՀ իշ­խա­նու­թյո­ւ ն­նե­րի այն փաս­տար­կը, որ ե­կամ­տային հար­կի պրոգ­րե­սիվ դրույ­քա­չա­փի հա­մա­կար­գը ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի վե­րա­բա­շխ­ման նպա­ տա­կին չի ծա­ռայո­ւ մ, քա­նի որ բա­րձր ե­կա­մո­ւ տ ու­նե­ցող ան­ձի­նք խու­սա­փո­ւ մ են հար­կեր վճա­րե­լո­ւ ց: Ե­թե բա­րձր ե­կա­մո­ւ տ ու­նե­ցող ան­ձի­նք խու­սա­փո­ւ մ են հար­ կեր վճա­րե­լո­ւ ց, պե­տք է ոչ թե փո­խել օ­րե­նսդ­րու­թյու­նը, այլ բա­րե­լա­վել հար­կային վար­չա­րա­րու­թյու­նը:­ 3) Ո­ւղ­ղա­կի հար­կե­րի գծով հար­կային բե­ռը նվա­զեց­նե­լու և այն ա­նո­ւ ղ­ղա­կի հար­կե­ րի վրա տե­ղա­փո­խե­լու ՀՀ կա­ռա­վա­րու­թյան գա­ղա­փա­րն ա­նըն­դու­նե­լի է, քա­նի որ նվա­զեց­նո­ւ մ է պե­տա­կան բյու­ջե­ի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի դի­վեր­սի­ֆի­կա­ցի­ան և մե­ ծաց­նո­ւ մ ԱԱՀ-ի և ակ­ցի­զային հար­կի հետ կապ­ված ռիս­կե­րը: 4) ՏՀԶԿ ան­դամ երկր­նե­րի 1982-2009թթ. տվյալ­նե­րն օգ­տա­գոր­ծե­լով Attinasi-ն, Checherita-Westphal-ը և Rieth-ը(2011) եզր­ ա­կացր­ ել են, որ այլ հավ­ ա­սար պայ­ ման­նե­րո­ւ մ, ե­կամ­տային հար­կի ա­վե­լի պրոգ­րե­սիվ հա­մա­կա­րգ ու­նե­ցող երկըր­ նե­րն ու­նե­ցել են ա­վե­լի հզոր ավ­տո­մատ կայու­նա­րար­ներ, ո­րը տն­տե­սա­կան ան­ կում­ն ե­րի ժա­մա­նա­կա­շր­ջան­նե­րո­ւ մ հան­դի­սա­նո­ւ մ է այդ ան­կման դեմ պա­շտ­պա­ նու­թյան ա­ռա­ջին մի­ջո­ցը: 5) ­Հար­կային օ­րե­նսդ­րու­թյան ա­ռա­ջա­րկ­վող փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րից է­ա­կա­նո­րեն շա­ հո­ւ մ են ա­մե­նա­մեծ ե­կա­մո­ւ տ­ներ ու­նե­ցող վար­ձու աշ­խա­տող­նե­րը: Հա­մե­մա­տա­ բար ցա­ծր, մի­նչև 150 հա­զար դրամ ե­կա­մո­ւ տ ու­նե­ցող վար­ձու աշ­խա­տող­նե­րի ամ­սա­կան ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի ա­ճը շատ փո­քր կլի­նի:­ 6) Ե­կամ­տային հար­կի հա­մա­հա­րթ դրույ­քա­չա­փին ան­ցու­մը կխո­րաց­նի երկ­րո­ւ մ ստե­ղծ­վող տն­տե­սա­կան ար­դյո­ւ նքի վե­րա­բա­շխ­ման հետ կապ­ված Հայաս­տա­ նում ար­դեն իսկ գոյու­թյո­ւ ն ու­նե­ցող խն­դիր­նե­րը:­ 7) Ե­կամ­տային հար­կի հա­մա­հա­րթ դրույ­քա­չա­փին ան­ցու­մը և դրույ­քա­չա­փե­րի ի­ջե­ ցու­մը չի բա­րե­լա­վե­լու ցա­ծր ե­կա­մո­ւ տ ու­նե­ցող քա­ղա­քա­ցի­նե­րի ե­կա­մո­ւ տ­նե­րը, նրա­նց ե­րե­խա­նե­րին հնա­րա­վո­րու­թյո­ւ ն չի տա­լու ո­րա­կյալ միջ­նա­կա­րգ կր­թու­ թյո­ւ ն ստա­նալ ՀՀ դպ­րոց­նե­րո­ւ մ, բա­րձ­րա­գույն կր­թու­թյո­ւ ն արևմ­տյան բու­հե­րո­ւ մ և նրա­նց բա­ցար­ձակ մե­ծա­մաս­նու­թյու­նը հնա­րա­վո­րու­թյո­ւ ն չի ու­նե­նա­լու մտ­նել բա­րձր ե­կա­մո­ւ տ ու­նե­ցող վար­ձու աշ­խա­տող­նե­րի շար­քե­րը:­ 8) Ե­կամ­տային հար­կի հա­մա­հա­րթ դրույ­քա­չա­փի ներ­մո­ւ ծ­ման մի­ջո­ցով ստ­վե­րը կրճա­տե­լու փոր­ձը կա­րող է ար­դյու­նա­վետ չլի­նել, ե­թե գոր­ծա­տու­նե­րը չվս­տա­հեն կա­ռա­վա­րու­թյա­նը: Գոր­ծա­րար­նե­րն ար­դեն իսկ դա­ռը փո­րձ ու­նեն գոր­ծող կա­

47 ռա­վա­րու­թյան հետ, ո­րը հաշ­վա­պահ­նե­րի, խո­րհր­դա­տու­նե­րի և ի­րա­վա­բան­նե­րի գոր­ծու­նե­ու­թյան հար­կային կար­գա­վո­րո­ւ մ­ն ե­րը փո­փո­խե­լու մի­ջո­ցով ի­րա­կա­նո­ւ մ փոր­ձեց ա­վե­լաց­նել վե­րը նշ­ված խմ­բե­րից գա­նձ­վող հար­կե­րը: Վե­րը նշ­ված խմ­բի մի շա­րք գոր­ծա­րար­ներ հար­կային դա­շտ է­ին մտել 2013թ. հե­տո, երբ նե­րդր­վել էր շր­ջա­նա­ռու­թյան հար­կի և հար­կային մա­րմ­ն ին պար­զեց­ված հաշ­վետ­վու­թյո­ւ ն­ ներ ներ­կայաց­նե­լու հա­մա­կար­գը: Հա­սա­րա­կու­թյան մի լայն խմ­բի բա­ցա­սա­կան ար­ձա­գան­քի ար­դյո­ւ ն­քո­ւ մ ՀՀ կա­ռա­վա­րու­թյու­նը հրա­ժար­վեց այս փո­փո­խու­թյու­ նի­ց՝ պատ­ճա­ռա­բա­նե­լով, որ ի­րա­կա­նո­ւ մ այս ան­ցու­մը նույ­նի­սկ չէր կա­րող կա­ տար­վել, քա­նի որ հար­կային մար­մի­նը չու­ներ հա­մա­պա­տաս­խան ծրագ­րային ա­պա­հո­վո­ւ մ: Սա­կայն բա­րձր ե­կա­մո­ւ տ ու­նե­ցող և իշ­խա­նու­թյո­ւ ն­նե­րի կար­ծի­քով «ստ­վե­րային» բա­րձր ե­կա­մո­ւ տ­ներ ու­նե­ցող կամ վճա­րող գոր­ծա­տու­նե­րի հա­մար սա նշան էր, որ չի բա­ցառ­վո­ւ մ, որ երբ կա­ռա­վա­րութ­ յու­նը կեզ­րակ­ աց­նի, որ այդ գոր­ծա­տու­նե­րի մե­ծա­մաս­նու­թյան կող­մից կա­տար­վող«ստ­վե­րային» վճա­րո­ւ մ­ նե­րի մեծ մա­սն ար­ձա­նա­գր­վել է«­դի­տա­րկ­վող» տն­տե­սու­թյու­նո­ւ մ, կբա­րձ­րաց­ նի հար­կե­րի դրույ­քա­չա­փե­րը կամ նո­րից կներ­մու­ծի պրո­գեր­սիվ դրույ­քա­չա­փեր: Այդ ա­ռու­մով, հա­մա­հա­րթ հար­կի նե­րդր­ման մի­ջո­ցով աշ­խա­տա­վար­ձե­րի«ստ­վե­ րային» հատ­վա­ծը կր­ճա­տե­լու փոր­ձը կա­րող է ցան­կա­լի ար­դյո­ւ ն­քի չհան­գեց­նել:­ 9) Ե­կամ­տային հար­կի պար­զե­ցու­մը նե­րդ­րող­նե­րի հա­մար գրա­վիչ հա­մա­րող պաշ­ տո­նյա­նե­րի փաս­տա­րկ­նե­րը տպա­վո­րու­թյո­ւ ն են ստեղ­ծո­ւ մ, որ(1) հնա­րա­վոր ներդ­րող­նե­րը չու­նեն պա­րզ հաշ­վա­րկ­ներ կա­տա­րե­լու հա­մար ան­հրա­ժե­շտ տար­ րա­կան մա­թե­մա­տի­կա­կան գի­տե­լիք­ներ և(2) չկան հաշ­վա­պա­հա­կան հաշ­վա­ ռու­մը ավ­տո­մա­տաց­նող հա­մա­կա­րգ­չային ծրագ­րեր:

48 ­ՀԱՐ­ԿԱՅԻՆ Օ­ՐԵ­ՆՍԳՐ­ՔԻ ՓՈ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹՅՈ­Ւ Ն­ՆԵ­ՐԸ 2018թ. Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցած հե­ղա­փո­խու­թյան պատ­ճառ­նե­րի և հետ­ևա­նք­նե­րի լույ­սի ներ­քո­ ­ 6. Ա­ռա­ջար­կու­թյո­ւ ն­ներ­ Ա­ռա­ջար­կո­ւ մ ենք. 1) Փո­փո­խու­թյան չեն­թար­կել ե­կամ­տային հար­կի պրոգ­րե­սի­վու­թյու­նը և դրույ­քա­չա­ փե­րը և այն 27-37 մի­լի­ա­րդ դրամ ե­կա­մու­տը, ո­րից ՀՀ կա­ռա­վա­րու­թյու­նը ցան­ կա­նո­ւ մ է հրա­ժար­վել, ա­ռա­ջի­կա տա­րի­նե­րին ուղ­ղել կր­թու­թյան հա­մա­կա­րգ՝ շեշ­ տա­կի­ո­րեն բա­րե­լա­վե­լով հան­րա­կր­թու­թյան և բա­րձ­րա­գույն կր­թու­թյան ո­րա­կը, ցա­ծր ե­կա­մո­ւ տ ու­նե­ցող ըն­տա­նիք­նե­րի ներ­կայա­ցու­ցիչ­նե­րին հնա­րա­վո­րու­թյո­ւ ն տա­լով ըն­դո­ւ ն­վել և սո­վո­րել ա­ռաջ­նա­կա­րգ ար­տա­սահ­մա­նյան բու­հե­րո­ւ մ: 2) Չհ­րա­ժար­վել ե­կամ­տային հար­կի պրոգ­րե­սի­վու­թյու­նից, քա­նի որ այլ հա­վա­սար պայ­ման­նե­րո­ւ մ ե­կամ­տային հար­կի ա­վե­լի պրոգ­րե­սիվ դրույ­քա­չա­փե­րի հա­մա­ կար­գը տն­տե­սա­կան ան­կման ժա­մա­նա­կա­շր­ջա­նո­ւ մ հան­դի­սա­նո­ւ մ է ա­ռա­ջին ավ­տո­մատ կայու­նա­րա­րը:­ 3) Ե­կամ­տային հար­կի պրոգ­րե­սի­վու­թյու­նը բա­րե­լա­վե­լու նպա­տա­կով նե­րդ­նել նոր շեմ 50% դրույ­քա­չա­փով: 4) ­Սահ­մա­նել չհա­րկ­վող շեմ: 5) Միջ­նա­ժամ­կետ հե­ռան­կա­րո­ւ մ նա­խա­պատ­րաս­տել և նե­րդ­նել ե­կա­մո­ւ տ­նե­րի հայ­ տա­րա­րա­գր­ման հա­մա­պար­փակ հա­մա­կա­րգ, ին­չը պե­տք է ու­ղե­կց­վի հար­կային մար­մին­նե­րի աշ­խա­տան­քի է­ա­կան ար­դի­ա­կա­նաց­ման և վեր­լու­ծա­կան հմ­տու­ թյուն­նե­րի մե­ծաց­ման գոր­ծըն­թա­ցով և հա­սա­րա­կու­թյան հետ հար­կային մշա­կույ­ թի փո­փո­խու­թյա­նն ուղղ­ված քա­ղա­քա­կան աշ­խա­տան­քո­վ։ 6) ­Հար­կային օ­րե­նսդ­րու­թյան մեջ նա­խա­տես­վող փո­փո­խու­թյո­ւ ն­նե­րի մշակ­ման և քն­նա­րկ­ման գոր­ծըն­թա­ցը դա­րձ­նել մաս­նակ­ցային: ­

49 Օգ­տա­գո­րծ­ված աղ­բյո­ւ ր­նե­ր ­Սո­ղո­մո­նյան, Վահ­րամ.(2018). Հա­մա­հար­թե­ցու­մը հա­կա­սո­ւ մ է հա­մե­րաշ­խու­ թյա­նը և վտան­գո­ւ մ տն­տե­սա­կան ա­ճը, Քա­ղա­քա­կան դիս­կո­ւ րս հան­դես, հա­ սա­նե­լի է հետ­ևյալ հղու­մո­վ՝ http://diskurs.am/wp-content/uploads/2018/12/PaperProgressive-VSoghomonyan.pdf ։ ­ՄԱԿ.(2016). Կայո­ւ ն զար­գաց­ման նպա­տակ­ներ. Հա­սու է http://www.un.am/hy/p/ sustainabledevelopmentgoals: Դիտ­վել է 2019թ.-ի մարտ­ ի 28-ին: ­Հար­կային հա­մա­կա­րգ, ար­դա­րու­թյո­ւ ն և տն­տե­սա­կան զար­գա­ցո­ւ մ. Հա­մա­ժո­ղո­ վի նյու­թեր(Եր­ևան, 12.02.2019), հա­սա­նե­լի է հետ­ևյալ հղու­մո­վ՝ http://diskurs. am/2019/03/1084/ ։­ Ի­րա­վա­կան ակ­տե­րի նա­խագ­ծե­րի հրա­պա­րակ­ման մի­աս­նա­կան կայք.(2019). Աղ­բյո­ւ ր՝ https://www.e-draft.am/projects/1475/justification Taxation, Justice and Economic Development. Conference Summary(Yerevan, 12.02.2019), available at http://diskurs.am/2019/03/1088/: Ambrus, Attilane.(2012). The Advantages and Backdraws of the flat-rate personal income tax. Journal of International Studies, Vol. 5. №2, 2012, pp. 45-57. Attinasi, Maria-Grazia; Checherita-Westphal, Cristina և Rieth, Malte.(2011). Personal Income Tax Progressivity and Output Volatility: Evidence from OECD Countries. European Central Bank. Working Paper Series №1380, September 2011. Barreix, A., and J. Roca(2007).“Strengthening a Fiscal Pillar: the Uruguayan Dual Income Tax.” CEPAL Review 92(August): 121–40. Bird, Richard, M.(2009). The Personal Income Tax. The World Bank PREM notes. June 2009, №137. Blinder, Alan S.(1981). Thoughts on the Laffer Curve. Federal Reserve Bank of St. Louis. Dabla-Norris, Era; End, Nicolas; Rahim, Fazeer; Zohrab, John, and Crooke, Matt.(2017). Republic of Armenia: Upgrading Fiscal Rules. IMF Techincal Assistance Report 17/330. June 2017. Available at https://www.imf.org/en/Publications/CR/Issues/2017/11/10/ Armenia-Technical-Assistance-Report-Upgrading-Fiscal-Rules-45364 Davoodi, Hamid, and Grigorian, David.(2007). Tax Potential vs. Tax Effort: A CrossCountry Dalsgaard, Thomas.(2008). Tax and Welfare Reforms in the Czech Republic – Structural Implications and Challenges. IMF WP/08/52, March 2008. Հա­սու է https:// www.imf.org/en/Publications/WP/Issues/2016/12/31/Tax-and-Welfare-Reforms-in-

50 ­ՀԱՐ­ԿԱՅԻՆ Օ­ՐԵ­ՆՍԳՐ­ՔԻ ՓՈ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹՅՈ­Ւ Ն­ՆԵ­ՐԸ 2018թ. Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցած հե­ղա­փո­խու­թյան պատ­ճառ­նե­րի և հետ­ևա­նք­նե­րի լույ­սի ներ­քո­ the-Czech-Republic-Structural-Implications-and-Challenges-21756 է­ջո­ւմ: Deloitte.(2017). Taxation and Investment in Japan 2017 http://www.iberglobal.com/ files/2018-2/japan_deloitte_guide.pdf El-Ganainy, A. And Weber, A.(2010) Estimates of the Output Gapin Armenia with Applications to Monetary and Fiscal Policy. IMF Working Paper 10/197. Gracia, Borja; Floerkemeier, Holger և Darius, Reginald.(2008).“Enhancing Fiscal Policy in Armenia,” Selected Issues Paper, IMF Country Report No. 08/375 (Washington: International Monetary Fund https://www.imf.org/external/pubs/ft/ scr/2008/cr08375.pdf). Gray, Cheryl; Lane, Tracey, and Varoudakis, Aristomene.(2007). Fiscal Policy and Economic Growth: Lessons for Eastern Europe and Central Asia. The World Bank 41174 IMF.(2007). Analysis of Armenia’s Stubbornly Low Tax Collection. IMF Working Paper 07/106 International Monetary Fund https://www.imf.org/external/pubs/ft/wp/2007/ wp07106.pdf. IMF.(2015). Options or low income countries’ effective and efficient use of tax incentives for investment. IMF.(2015a). OPTIONS FOR LOW INCOME COUNTRIES’ EFFECTIVE AND EFFICIENT USE OF TAX INCENTIVES FOR INVESTMENT. Հա­սու է https://www.imf.org/external/ np/g20/pdf/101515.pdf է­ջո­ւ մ: IMF.(2017). Tackling Inequality. Fiscal Monitor October 2017. Available at https:// www.imf.org/en/Publications/FM/Issues/2017/10/05/fiscal-monitor-october-2017 Keen, Michael, Kim, Yitae and Varsano, Ricardo.(2006). The“Flat Tax(es)”: Principles and Evidence. IMF WP/06/218 Kunzel, Peter; de Imus, Phil; Gemayel, Edward; Herrala, Risto; Kireyev, Alexei; and Talishli, Farid.(2018). Opening Up in the Caucasus and Central Asia: Policy Frameworks to Support Regional and Global Integration(advanced copy). file:///C:/ Users/User/Downloads/45910mcd1807-dp-opening-ccar.pdf Lora, E., and M. Cardenas(2006).“La reforma de las instituciones fiscales en América Latina.” Inter-American Development Bank, Research Department, Documento de Trabajo#559, April. Norregaard, John and Khan, Tehmina S..(2007). Tax Policy: Recent Trends and Coming Challenges. IMF WP/07/274 Porter, Michael.(1998). On Competition. Harvard Business Review Book.

51 Tanzi, Vito, and Zee, Howell.(2001). Tax Policy for Developing Countries. ECONOMIC ISSUES №27. Available at https://www.imf.org/external/pubs/ft/issues/issues27/ Tax Justice Network.(2010). Available at https://taxjustice.blogspot.com/2010/05/imfand-romania-tackle-flat-tax-failure.html[Accessed 26 March 2019] Tevdovski, Dragan.(2019). Flat or progressive? The Macedonian experience. Presentation during«Taxation, Justice and Economic Development» Conference. Yerevan, 12 February, 2019. World Bank.(2014). Republic of Armenia. Public Expenditure Review: Expanding the Fiscal Envelope. http://documents.worldbank.org/curated/en/264471468005435366/ArmeniaPublic-expenditure-review-expanding-the-fiscal-envelope World Bank.(2018). An Opportunity to Unlock Armenia’s Potential. Armenia Country Economic Update, Summer 2018. World Bank.(2018b). A Window of Opportunity to Tackle Challenging Reforms. Armenia: Country Economic Update. Fall/winter 2017-2018. World Bank.(2017). Future Armenia: Connect, Compete, Prosper. A Systematic Country Diagnostic. World Bank.(2016). Republic of Armenia: Programmatic Fiscal Work. Report №ACS18362. 2016. World Bank.(2015). Country Economic Memorandum,“Drivers of Dynamism”. World Bank.(2015b). Republic of Armenia: Drivers of Dynamism. Report №97520. June 2015. World Bank.(2014b). Armenia: Cloudy Outlook. Armenia Economic Report №6. Fall 2014. World Bank.(2013). Republic of Armenia: Accumulation, Competition, and Connectivity. April 2013.

52 ­ՀԱՐ­ԿԱՅԻՆ Օ­ՐԵ­ՆՍԳՐ­ՔԻ ՓՈ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹՅՈ­Ւ Ն­ՆԵ­ՐԸ 2018թ. Հայաս­տա­նո­ւ մ տե­ղի ու­նե­ցած հե­ղա­փո­խու­թյան պատ­ճառ­նե­րի և հետ­ևա­նք­նե­րի լույ­սի ներ­քո­ Ծրագրի նախաձեռնողներ Ֆրիդրիխ Էբերտ հիմնադրամ՝ Հիմնադրամ հանուն սոցիալ-դեմոկրատիայի Ֆ րիդրիխ Էբերտ Հիմնադրամը(ՖԷՀ)՝ Գերմանիայի ամենահին քաղաքական հիմնադրամն է,որն իր հիմնադրման տարեթվից` 1925 թ.-ից ի վեր, սոցիալդեմոկրատիայի բնագավառում ունի հարուստ ավանդույթներ: Հիմնադրամն իր գոյությամբ և առաքելությամբ պարտական է Ֆրիդրիխ Էբերտին` Գերմանիայի պատմության մեջ ժողովրդավարական ճանապարհով ընտրված առաջին նախագահին: Մեր աշխատանքն ուղղված է սոցիալ-դեմոկրատիայի հիմնական գաղափարներին ու արժեքներին՝ ազատությանը, արդարությանը և համերաշխությանը, ինչը մեզ կապում է սոցիալ-դեմոկրատների և ազատ արհմիությունների հետ: Որպես շահույթ չհետապնդող կառույց՝ մենք մեր աշխատանքն իրականացնում ենք ինքնուրույն և անկախ: Հարավային Կովկասում/Հայաստանում ՖԷՀ-ը. ստեղծում և կապ է պահպանում գործընկերների և կառավարման բոլոր թևերի, ուսումնական հաստատությունների, հետազոտական ինստիտուտների, ՀԿ-ների, արհմիությունների, միջազգային կազմակերպությունների ու մամուլի և տարբեր ոլորտների առանցքային դերակատարների հետ, մշակում, իրականացնում և աջակցում է մի շարք ծրագրերի իր գերակա երեք ուղղություններով՝ տեղական և միջազգային գործընկերների հետ սերտ համագործակցության շնորհիվ, վերահսկում և վերլուծում է քաղաքական զարգացումները բոլոր երեք երկրներում՝ տեղական, գերմանական և եվրոպական փորձագետների, քաղաքական գործիչների, գործընկերների և շահագրգիռ հանրության լայնածավալ ցանցի ստեղծման նպատակով: Հիմնական թեմաները. Մասնակցություն և ժողովրդավարություն Սոցիալական արդարություն, տնտեսություն և աշխատանք Խաղաղություն և անվտանգություն

53 Քաղաքական դիսկուրս Միտքը փոփոխություն է Diskurs.am Քաղաքական դիսկուրս հանդեսը հիմնադրվել է 2013 թվականի գարնանը` որպես քաղաքական մտքի և հանրային քննարկումների հարթակ, որը ուներ քաղաքացիական ակտիվ խմբերի և ակադեմիական շրջանակների միջև կամուրջ դառնալու նպատակ։ Գլխավոր ազդակը եղել է Հայաստանում քաղաքացիական շարժման ակտիվացումը, ինչը տեղի էր ունենում թուլացած արհմիությունների և հանրային ոլորտի ընդհանուր ճգնաժամի, ինչպես նաև հասարակական կարգերի նկատմամբ քննադատական մտքի սակավության պայմաններում: Քաղաքական դիսկուրսը նաև փնտրում է սոցիալական, տնտեսական և քաղաքական այլընտրանքներ՝ Հայաստանում գործող համակարգերից և տիրապետող մտածողությունից անդին։ Վերլուծություններն ու մեկնաբա-նություններն ուղղված են սահմանադրականության, սոցիալական արդա-րության, իրավունքի գերակայության և քաղաքացիական շարժումների հարցերի ուսումնասիրմանը: Ստեղծումից ի վեր Քաղաքական դիսկուրսը հրապարակել է տասնյակ հոդվածներ և թարգմանություններ, լույս է ընծայել«Քաղաքատնտեսություն» ժողովածուն և այլ աշխատանքներ։ Խմբագրակազմի անդամներն են՝ Գայանե Մելքոմ Մելքոմյանը, Դավիթ Ստեփանյանը և Վահրամ Սողոմոնյանը։ Հանդեսի կայքէջն է` www.diskurs.am: Հետազոտության հեղինակի մասին Արտակ Քյուրումյանը միջազգային զարգացման, հանրային քաղաքականության և կառավարման ոլորտի անկախ հետազոտող և խորհրդատու է։ Նա աշխատել է ՀՀ ֆինանսների նախարարությունում։ Որպես անկախ խորհրդատու Ա. Քյուրումյանն աշխատել է Համաշխարհային բանկի, Եվրամիության, ԱՄՆ ՄԶԾ և Մեծ Բրիտանիայի Միջազգային զարգացման նախարարության կողմից ֆինանսավորվող միջնաժամկետ ծախսերի, ծրագրի բյուջետավորման, հանրային պարտքի կառավարման և այլ ծրագրերում: Նա ունի ինժեներության մագիստրոսի կոչում Հայաստանի ամերիկյան համալսարանից և բիզնեսի կառավարման մագիստրոսի կոչում(MBA) Թուլեյնի համալսարանից։

Երևան 2019