LARGIMI I MJEKËVE NGA SHQIPËRIA RINIA SHQIPTARE 2011 Arlinda Shehu Gjypi Mes besimit për të ardhmen dhe dyshimit për të tashmen! Alba Çela Tidita Fshazi Arbjan Mazniku Geron Kamberi Jonida Smaja – koordinatore e FES

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Tetor 2018 1

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Botues: Friedrich-Ebert-Stiftung Office Tirana Rr. Abdi Toptani Torre Drin, Kati i 3-të Kutia Postare 1418 Tiranë, ALBANIA Raporti u përgatit nga: Arlinda Shehu Gjypi Redaktoi: Blertina Koka Ky studim u realizua nga shoqata“Together for Life” në kuadër të projektit“Hartëzimi i faktorëve që ndikojnë në largimin e mjekëve nga Shqipëria”, të mbështetur nga Friedrich Ebert Foundation. Opinionet, gjetjet, konkluzionet dhe rekomandimet e shprehura në këtë botim janë të autorëve dhe nuk reflektojnë domosdoshmërisht ato të Friedrich Ebert Foundation apo shoqatës Together for Life. “Këto publikime nuk mund të përdoren për arsye komerciale pa miratimin me shkrim nga Friedrich Ebert Foundation dhe shoqata Together for Life.” 2

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Falënderime Raporti studimor mbi fenomenin e largimit të mjekëve nga Shqipëria u hartua si rezultat i punës së bash këpunimit dhe bashkërendimit të mirë midis koordinatorit të programeve të Friedrich Ebert Foundation dhe shoqatës“Together for Life”. Ky studim u realizua si nevojë për të parë situatën aktuale në Shqipëri në drejtim të ndalimit të largimit të trurit mjekësor nga Shqipëria, si dhe në implementimin e strategjive të reja shëndetësore për të ndaluar këtë hemorragji të re profesionale që po kalon vendi. “Together for Life” shpreh falënderimet e sinqerta për Ekipin Menaxherial të Programit, për këshillimin e vazhdueshëm dhe mbështetjen e dhënë gjatë gjithë projektit. Dëshirojmë të falënderojmë gjithashtu Friedrich Ebert Foundation, që financoi këtë projekt kaq të rëndësishëm dhe aktual. “Together for Life” shpreh falënderimet dhe mirënjohjen ndaj të gjitha institucioneve shëndetësore dhe aktorëve që morën pjesë në realizimin e këtij studimi. Dëshirojmë të falënderojmë veçanërisht qendrat shëndetësore, spitalet bashkiake, spitalet rajonale, spit alet universitare në vend, për kontributin e tyre të vyer gjatë fazës së mbledhjes së të dhënave. Një falënderim i përzemërt u drejtohet të gjithë mjekëve, për kohën që na kushtuan dhe mendimet e dhëna lidhur me ndryshimin e këtij fenomeni. Një mirënjohje e thellë u shkon pa dyshim të gjithë personave që ndanë me ne përvojat e tyre për këtë çështje. “Together for Life” shpreson që gjetjet, përfundimet dhe rekomandimet e këtij studimi të jenë të do bishme për të gjithë aktorët e angazhuar me largimin e mjekëve nga Shqipëria. 3

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Lista e stafit që u përfshi në studim Udhëheqëse e grupit të punës studimore: Arlinda Shehu Gjypi Asistente e projektit studimor: Denisa Canameti Drejtoi punën në terren: Facilitatorë të procesit: Eglantina Bardhi Blertina Koka Kesilda Gjoka Ilma Lamçe “Together for Life” shpreh falënderime për të gjithë moderatorët, anketuesit dhe mbikëqyrësit e terrenit, për përkushtimin dhe seriozitetin e treguar në çdo fazë të studimit. 4

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria PËRMBAJTJA E LËNDËS KAPITULLI 1 HYRJE ............................................................................................................................................11 1.1 Parathënie për studimin......................................................................................................................... 12 1.2 Parathënie për fenomenin e largimit të mjekëve nga Shqipëria............................................................ 12 1.3 Përshkrim i reagimit zyrtar për largimin e mjekëve.............................................................................. 13 1.4 Largimi i mjekëve, situata në botë........................................................................................................ 14 1.5 Përmbledhje........................................................................................................................................... 15 KAPITULLI 2 METODOLOGJIA ....................................................................................................................... 17 2.1 Objektivat e studimit............................................................................................................................. 18 2.2 Vendndodhja/mbulimi........................................................................................................................... 18 2.3 Grupet në fokus të studimit................................................................................................................... 18 2.4 Metodologjia......................................................................................................................................... 19 2.5 Rishikim dokumentesh e raportesh....................................................................................................... 19 2.6 Studimi sasior........................................................................................................................................ 19 2.7 Instrumentet sasiore............................................................................................................................... 20 2.8 Detajet teknike të studimit sasior.......................................................................................................... 21 2.9 Kufizimet e studimit.............................................................................................................................. 21 KAPITULLI 3 GJETJET NGA FAZA SASIORE ........................................................................................... 23 3.1 Shpërndarja e mjekëve sipas vendit të punës........................................................................................ 24 3.2 Grupmosha e mjekëve të anketuar........................................................................................................ 25 3.3 Gjinia e mjekëve të intervistuar............................................................................................................. 26 3.4 Statusi martesor i mjekëve të anketuar.................................................................................................. 26 3.5 Përvoja profesionale e mjekëve të anketuar.......................................................................................... 27 3.6 Edukimi profesional i mjekëve të anketuar........................................................................................... 27 3.7. Shpërndarja sipas institucionit shëndetësor ku punojnë mjekët............................................................ 28 3.8 Gatishmëria për të jetuar në një vend tjetër........................................................................................... 29 5

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria 3.8.1 Gatishmëria për t’u larguar sipas gjinisë.................................................................................... 29 3.8.2 Gatishmëria për t’u larguar sipas vendit të punës..................................................................... 30 3.8.3 Gatishmëria për t’u larguar sipas edukimit të mjekëve.............................................................. 32 3.8.4 Gatishmëria për t’u larguar sipas qarqeve.................................................................................. 32 3.9 Vendi që do të zgjidhnit për të punuar dhe jetuar.................................................................................. 34 3.10 Rëndësia për t’u larguar nga vendi........................................................................................................ 34 3.11 Roli i menaxherit të spitalit në punën e mjekëve.................................................................................. 35 3.12 Shkaqet që i shtyjnë mjekët për t’u larguar nga Shqipëria.................................................................... 37 3.12.1 Mangësitë në institucionet shëndetësore.............................................................................. 39 3.12.2 Ndjesitë në vendin e punës.................................................................................................. 42 3.12.3 Pakënaqësia në vendin e punës............................................................................................ 44 3.12.4 Besimi për ndryshimin e sistemit shëndetësor..................................................................... 45 3.12.5 Largimi i lidhur me çështjet financiare................................................................................ 46 3.12.6 Largimi i lidhur me arsye të ndryshme................................................................................ 47 3.12.7 Rekomandimi për t’u larguar nga Shqipëria........................................................................ 48 3.12.8 Kritikat ndaj mjekut............................................................................................................. 49 3.12.9 Shpërblimet nën dorë........................................................................................................... 50 3.12.10 Shpërblimi i pacientëve për mjekun.................................................................................... 54 3.12.11 Sa duhet të jetë paga që të mos merret shpërblim nën dorë................................................. 57 3.12.12 Perceptimi i mjekëve për pagën që marrin.......................................................................... 58 3.12.13 3.12.14 Ndryshimi i kushteve për të ardhmen.................................................................................. 60 A është e ardhmja në Shqipëri e sigurt................................................................................. 61 3.13 Deklarata të mjekëve gjatë plotësimit të pyetësorit............................................................................ 62 KAPITULLI 4 KONKLUZIONE DHE REKOMANDIME ........................................................................ 65 6

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Lista e tabelave Tabela 1: Tabela 2: Tabela 3: Tabela 4: Tabela 5: Tabela 6: Tabela 7: Tabela 8: Tabela 9: Madhësia e kampionit dhe shpërndarja............................................................................................ 20 Shpërndarja e mjekëve sipas vendit të vendit.................................................................................. 24 Shpërndarja e subjekteve sipas grupmoshave.................................................................................. 25 Shpërndarja e subjekteve sipas edukimit profesional..................................................................... 27 Shpërndarja e subjekteve sipas faktorëve që ndikojnë në largimin e tyre nga Shqipëria............... 37 Shpërndarja e subjekteve, sipas opinionit të tyre, në lidhje me deklarimin e shpërblimeve nga pacientët.......................................................................................................... 51 Shpërndarja e subjekteve sipas përqindjes së shpërblimit që ata marrin nga pacientët.................. 55 Shpërndarja e subjekteve sipas kushteve profesionale për ndryshim............................................. 60 Mendoni se e ardhmja është e sigurt në Shqipëri............................................................................. 61 7

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Lista e grafikëve Grafiku 1: Shpërndarja e mjekëve sipas vendit të punës...................................................................................25 Grafiku 2: Gjinia e mjekëve...............................................................................................................................26 Grafiku 3: Shpërndarja sipas statusit martesor..................................................................................................26 Grafiku 4: Shpërndarja sipas përvojës profesionale..........................................................................................27 Grafiku 5: Shpërndarja sipas institutionit të punës............................................................................................ 28 Grafiku 6: Gatishmëria për të jetuar në një vend tjetër......................................................................................29 Grafiku 7: Gatishmëria për të jetuar në vend tjetër, sipas gjinisë..................................................................... 30 Grafiku 8: Gatishmëria për t’u larguar, sipas vendit të punës............................................................................ 31 Grafiku 9: Largimi nga Shqipëria, sipas edukimit............................................................................................. 32 Grafiku 10: Largimi i mjekëve, sipas qarqeve.................................................................................................... 33 Grafiku 11: Vendi që do të zgjidhnit për të punuar dhe jetuar nëse largoheni nga Shqipëria.............................. 34 Grafiku 12: Sa i rëndësishëm është largimi juaj nga Shqipëria.......................................................................... 35 Grafiku 13: Roli i menaxherit në rritjen tuaj profesionale................................................................................... 36 Grafiku 14: Roli i menaxherit në kualifikimin e stafit........................................................................................ 36 Grafiku 15: Nxitja për të jetuar në një vend tjetër.............................................................................................. 39 Grafiku 16 Në cilat shërbime ka mangësi institucioni ku punoni......................................................................... 40 Grafiku 17: Mangësitë në shërbime sipas vendit të punës................................................................................... 41 Grafiku 18: Si ndiheni aktualisht në pozicionin e punës..................................................................................... 42 Grafiku 19: Si ndiheni aktualisht në pozicionin e punës, sipas gjinisë................................................................ 43 Grafiku 20: Çfarë ndikon në pakënaqësinë tuaj................................................................................................... 44 Grafiku 21: Pakënaqësia në punë, sipas gjinisë................................................................................................... 45 Grafiku 22: A do të ndryshojë besimi juaj ndaj sistemit shëndetësor para se të largoheni nga vendi?............... 46 Grafiku 23: Arsyeja e largimit është vetëm financiare......................................................................................... 46 8

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Grafiku 24: Largoheni për arsye......................................................................................................................... 47 Grafiku 25: Arsyet e largimit, sipas gjinisë........................................................................................................ 48 Grafiku 26: A do t’ia rekomandonit largimin edhe mjekëve të tjerë.................................................................. 48 Grafiku 27: Rekomandimi për t’u larguar, sipas gjinisë..................................................................................... 49 Grafiku 28: A kritikohen mjekët më shumë seç duhet në Shqipëri..................................................................... 49 Grafiku 29: A kritikohen mjekët më shumë seç duhet, sipas gjinisë..................................................................50 Grafiku 30: Deklarimi i shpërblimit nën dorë......................................................................................................51 Grafiku 31: Deklarimi i shpërblimit nën dorë, një praktikë e tillë është e vështirë, por financiarisht e kuptueshme.........................................................................................................52 Grafiku 32: Deklarimi i shpërblimit nën dorë, është e papranueshme që shteti të pretendojë nga të ardhurat tatimore të mjekëve................................................................................................ 53 Grafiku 33: Deklarimi i shpërblimit nën dorë: është e papranueshme që mjeku nuk deklaron shpërblimin e punës së tij.......................................................................................... 53 Grafiku 34: Për cilin mjek profesionist pacientët do të jepnin shpërblim më të lartë.......................................... 54 Grafiku 35: Shpërblimi për mjekun....................................................................................................................56 Grafiku 36: Sa duhet të jetë paga e mjekut.........................................................................................................57 Grafiku 37: Ku e vendosin mjekët veten në shkallën e të ardhurave................................................................... 58 Grafiku 38: Shkalla e të ardhurave sipas gjinisë..................................................................................................59 Grafiku 39: Siguria për të ardhmen në Shqipëri, sipas gjinisë.............................................................................62 9

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Shkurtimet MSHMS QSH QSHS SR SB SU KP SP Ministria e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale Qendër Shëndetësore Qendër Shëndetësore e Specialiteteve Spital Rajonal Spital Bashkiak Spital Universitar Klinikë Private Spital Privat 10

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria KAPITULLI 1 HYRJE 11

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria 1.1 PARATHËNIE PËR STUDIMIN Shoqata Together for Life, në kuadër të projektit“Hartëzimi i faktorëve që po çojnë në largimin e mjekëve nga Shqipëria”, i mbështetur nga Friedrich Ebert Foundation, realizoi studimin bazë“Largimi i mjekëve nga Shqipëria” gjatë periudhës prill- korrik 2018. Synimi i këtij studimi ishte që të vlerësonim faktorët që po çojnë largimin e mjekëve nga vendi. Bazuar në të dhënat më të fundit të publikuara nga Urdhri i Mjekut, rezulton se numri i mjekëve të cilët po marrin certifikatë vlerësuese, e cila shërben si mjet për vlerësimin e punës së tyre në vendet pritëse, është rritur në një masë tepër të madhe. Si rrjedhojë, shoqata“Together for Life” shpreson që ky studim të jetë një ndihmë për institucionet shëndetësore në vend, për të marrë masat e duhura në drejtim të ndalimit të këtij fenomeni. 1.2 PARATHËNIEPËRFENOMENINELARGIMITTËMJEKËVENGASHQIPËRIA Emigrimi është një term i njohur në Shqipëri prej shekujsh. Gjithsesi, emigrimi i mjekëve, që pas viteve ‘90, ku emigruan një pjesë e mirë e të gjithë shtetasve shqiptarë, pavarësisht arsimimit, po sheh një rritje të madhe në vitet e fundit. Bazuar në të dhënat e marra nga Urdhri i Mjekëve, rezulton se ka një rritje të numrit të mjekëve të cilët po kërkojnë certifikatën e sjelljes së mirë 1 . Kjo certifikatë lëshohet nga Urdhri/Dhoma apo Shoqata e Mjekëve të vendit të vet, ku vërtetohet se mjeku është i regjistruar, e ushtron profesionin dhe se gjatë ushtrimit të profesionit nuk ka asnjë masë disiplinore kundrejt tij/saj. Të dhënat tregojnë se në pesë vitet e fundit, numri i mjekëve që kanë kërkuar këtë certifikatë është në rritje, përkatësisht nga viti 2013-2017: • Në vitin 2013 janë pajisur me këtë certifikatë 76 mjekë të përgjithshëm; • Në 2014 janë pajisur me këtë certifikatë 128 mjekë të përgjithshëm; • Në 2015 janë pajisur me këtë certifikatë 124 mjekë të përgjithshëm dhe 19 mjekë specialistë(143 mjekë); • Në 2016 janë pajisur me këtë certifikatë 165 mjekë të përgjithshëm dhe 43 mjekë specialistë(208 mjekë); • Në 2017 janë pajisur me këtë certifikatë 175 mjekë të përgjithshëm dhe 32 mjekë specialistë(207 mjekë). Kjo certifikatë jepet vetëm për jashtë vendit 2 . 1. Gazeta Shëndet+, nr. 115, dt. 25 janar 2018, fq. 15-16(Shiko linkun https://shendeti.com.al/shifra-te-reja-2013-2017-3fishohet-numri-i-mjekeve-te-larguar/) 2. Ky dokument kërkohet nga mjekët kur aplikojnë për specializim afatgjatë ose afatshkurtër, si dhe për punuar jashtë vendit. 12

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Të dhënat tregojnë se numri i mjekëve që kërkojnë certifikatë për t’u larguar jashtë Shqipërisë çdo vit është njësoj(ose më i madh) se numri i mjekëve që nxjerr çdo vit nga bankat e shkollës Universiteti i Mjekësisë, i cili është 150 3 . Numri i mjekëve shqiptarë të diplomuar në shkollat shqiptare dhe që punojnë në Gjermani aktualisht, sipas Dhomës Gjermane të Mjekëve është 521 4 . Një shifër e tillë tregon përqindjen e lartë të mjekëve shqiptarë të cilët i janë drejtuar Gjermanisë dhe nevojën e tyre për të pasur një organizim të strukturuar. Si rrjedhojë e migrimit masiv dhe faktorëve të tjerë, Shqipëria ka normën më të ulët të mjekëve për mbulimin e kujdesit shëndetësor për popullsinë, me 1.2 mjekë për 1000 banorë 5 . Nga ana tjetër, një gjë e tillë do të ndikojë fort në rënien e nivelit akademik në Shqipëri, por edhe në cilësinë e shërbimit shëndetësor. Shqipëria, jo vetëm tani, por prej vitesh po paguan një çmim të lartë për emigrimin. Shumë njerëz, veçanërisht në zonat rurale dhe fshatra, kanë shumë vështirësi për shkak të mungesës së shërbimit shëndetësor në zonat e tyre 6 . Gjithsesi, mungesa e specialistëve shëndetësorë në vitet e fundit ka prekur edhe spitalet rajonale dhe qendrat universitare. Mungesa e kënaqësisë në punë, mundësitë për arsimim të mëtejshëm profesional, zhvillim të karrierës, kushtet e këqija të punës, presioni politik, ekspozimi ndaj dhunës verbale dhe fizike janë faktorë që kanë nxitur largimin e mjekëve nga Shqipëria 7 . 1.3 PËRSHKRIM I REAGIMIT ZYRTAR PËR LARGIMIN E MJEKËVE Largimi i mjekëve nga Shqipëria është një pikë e rëndësishme e fenomenit“brain drain 8 ” apo e thënë në shqip“largimi i trurit”. Për këtë arsye qeveritë shqiptare njëra pas tjetrës kanë vepruar në mënyra të ndryshme për të zgjidhur mungesat që ekzistojnë në sistemin tonë. Gjatë viteve 2006- 2011, nën programin për“rikthimin e trurit” u kthyen në Shqipëri 62 persona me gradë shkencore, megjithatë disa prej tyre u larguan sërish 9 . Në vitet e fundit, mungesat e mjekëve në rrethe dhe zona të largëta e kanë detyruar Ministrinë e Shëndetësisë dhe Çështjeve Sociale të ofrojë bonuse për mjekët të cilët pranojnë të punojnë në qytetet ku ka nevojë për specialistë, bonuse që shkojnë deri në 250,000 lekë mbi pagën. Në janar të këtij viti, 10 Ministria u bëri thirrje mjekëve që ishin të gatshëm të punonin në spitalet rajonale apo bashkiake, të aplikonin për të ofruar shërbim mjekësor për një periudhë nga 6 muaj deri në 1 vit, me të drejtë rinovimi, me kushte dhe aktivitet të përcaktuar. Mungesës së mjekëve në Shqipëri i është bashkangjitur edhe largimi i tyre nga vendi, sidomos për faktin që në vitet e fundit është rritur numri i mjekëve që vendosin të largohen e të shkojnë në shtete të tjera. 3. Fatmir Brahimaj, Presidenti i Urdhrit të Mjekut, Gazeta Shëndeti, 2 mars, 2017. 4. Marsela Ceno, themeluese e Shoqatës së Mjekëve Shqiptarë në Gjermani, Gazeta Shëndeti, 15 shtator 2018. 5. Strategjia kombëtare e shëndetësisë 2016-2020, fq.11 6. De Soto H., Gordon P., Gëdeshi I., Sinoimeri Z.(2002) Poverty in Albania. A qualitative Assessment. fq.47 7. Why do Albania Doctors Emigrate, European Journal of Interdisciplinary Studies, Jan-Apr 2017, Vol 7, Nr.2 8. Emigrimi i njerëzve tepër të kualifikuar nga një shtet i caktuar. 9. Gëdeshi I., King R.(2018) Research study into brain gain: Reversing Brain Drain with the Albanian Scientific Diaspora, fq.52 10. Njoftim 26 janar 2018, MSHMS, thirrje publike për mjekët: Aplikoni për bonusin 2.5 milion lekë 13

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Mjekëve u duhet të mësojnë gjuhën dhe më pas të plotësojnë dokumentacionin për të bërë të mundur punësimin në shtete të tjera, ku një pjesë e konsiderueshme synojnë Gjermaninë, si alternativa më e shpejtë për shkak të lehtësisë së procedurave. Për këtë çështje, nga ana e Ministrisë së Shëndetësisë dhe të Çështjeve Sociale në këtë vit janë hapur konkurset për specialistë, të cilët shpresojnë të mbulojnë në vitet e ardhshme vendet e lëna bosh nga mjekët që po largohen 11 . Gjithsesi, nuk ka asnjë garanci që këta specialistë, të dalë nga bankat e shkollës, do të qëndrojnë në Shqipëri dhe nuk do të bëjnë të njëjtën gjë si kolegët e tyre, që tashmë kanë zgjedhur largimin. Një çështje tjetër delikate e mjekëve në Shqipëri, e ngritur nga Urdhri i Mjekut, janë proceset gjyqësore të mjekëve. Presidenti Fatmir Brahimaj deklaroi vitin e kaluar se“numri i mjekëve të dënuar me burg në dy vitet e fundit në Shqipëri është 20, ndërkohë që Amerika, me 70-fishin e numrit të mjekëve, ka vetëm tre të dënuar” 12 . Situata e proceseve gjyqësore ndaj mjekëve ka vazhduar edhe gjatë vitit 2018. Një imazh negativ i mjekëve ka ulur besueshmërinë e pacientëve dhe ndërkohë ka rritur shumë presionin e ushtruar mbi bluzat e bardha dhe pasigurinë e tyre në vendin e punës. Për këtë çështje, i vetmi reagim i deritanishëm i Ministrisë së Shëndetësisë është përzgjedhja çdo muaj e një mjeku që vlerësohet për punën e tij/saj si Mjeku/ja e Muajit, por asgjë më shumë. 1.4 LARGIMI I MJEKËVE, SITUATA NË BOTË Migrimi i mjekëve dhe punonjësve të tjerë të shëndetësisë, në rang ndërkombëtar, nuk është një fenomen i ri, megjithatë, ka tërhequr më shumë vëmendje vitet e fundit, për shkak të shqetësimeve se mund të përkeqësojë situatën e mungesës së personelit të kualifikuar shëndetësor në shtete të caktuara, sidomos në disa vende në zhvillim që po vuajnë aktualisht nga mungesa kritike të forcës punëtore. Prandaj është zhvilluar Kodi Global i Praktikës në Rekrutimin Ndërkombëtar të Personelit Shëndetësor, i adoptuar nga Asambleja Botërore e Shëndetësisë në maj të vitit 2010. Ai siguron një instrument për shtetet që të promovojnë një rekrutim më etik të personelit shëndetësor, duke i nxitur shtetet të arrijnë t’i plotësojnë vetë nevojat për forcë punëtore, ndërkohë që njohin të drejtën bazike të çdo personi për të migruar 13 . Sa i përket raportit të mjekëve të trajnuar jashtë vendit të tyre, ka diferenca të mëdha mes shteteve përfaqësuese në OECD. Në 2013, shpërndarja e mjekëve të trajnuar jashtë vendit fillonte nga më pak se 3% në Turqi, Poloni, Estoni, Holandë dhe Republikën Çeke, në më shumë se 40% në Izrael dhe Zelandën e Re. Përqindja shumë e lartë e mjekëve të trajnuar jashtë në Izrael reflekton jo vetëm rëndësinë e imigrimit në këtë shtet, por gjithashtu numrin e madh të licencave që janë lëshuar për persona të lindur në Izrael dhe të trajnuar jashtë vendit. Që nga viti 2000, numri dhe lëvizshmëria e mjekëve të trajnuar jashtë vendit janë shtuar në shumë shtete, duke çuar në një rritje të përgjithshme në numrin dhe densitetin e mjekëve. Suedia ka pasur një rritje 11. Deklaratë e MSHMS-së, 21 prill 2017 12. Deklaratë e Urdhrit të Mjekut, gazeta“Shëndeti Online”, 11 janar 2017 13. OECD(2015),“International migration of doctors”, in Health at a Glance 2015: OECD Indicators, OECD Publishing, Paris. 14

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria të madhe të numrit të mjekëve të ardhur nga jashtë, ku pjesa më e madhe e këtyre mjekëve të trajnuar jashtë vijnë nga Gjermania, Polonia dhe Iraku. Numri dhe lëvizshmëria e mjekëve të trajnuar jashtë është rritur gjithashtu edhe në Francë dhe Gjermani, edhe pse me një ritëm më të ulët. Në Francë, kjo rritje ka ndodhur pjesërisht për faktin që ky shtet njeh kualifikimet e mjekëve të trajnuar jashtë, të cilët ishin aktualisht duke punuar në këtë shtet, si dhe nga ardhja e mjekëve nga vendet e reja anëtare të BE-së, veçanërisht nga Rumania. Në vlera absolute, SHBA ka deri tani numrin më të lartë të mjekëve të trajnuar jashtë vendit, me më shumë se 200 000 mjekë të trajnuar jashtë në vitin 2013. Pas SHBA-së është Anglia, me më shumë se 48 000 mjekë të trajnuar jashtë në vitin 2014. Gati 50% e mjekëve të trajnuar jashtë në SHBA vijnë nga shtetet aziatike, ku mjekët e ardhur nga India përfaqësojnë numrin më të lartë deri tani, ndjekur nga Filipinet dhe Pakistani. Shumë mjekë të trajnuar jashtë në Angli gjithashtu vijnë nga shtet aziatike, ku kryeson India, por edhe nga shtete të tjera evropiane. 1.5 PËRMBLEDHJE Migrimi, pothuajse për të gjitha vendet në zhvillim është një shqetësim shumë i rëndësishëm, jo vetëm ekonomik, por edhe politik, pasi i referohet veçanërisht migracionit njerëzor nga vendet në zhvillim drejt vendeve më të zhvilluara. Nga praktikat dhe problematikat e vendeve të ndryshme, arrijmë në konkluzionin se arsyet para emigrimit të fuqisë punëtore janë të ndryshme nga njëri vend në vendin tjetër, me disa dallime të vogla. Por, ajo çfarë duhet theksuar është se, faktori ekonomik, profesional, politik dhe personal janë pothuajse të njëjtë për të gjitha vendet që kanë kaluar apo po kalojnë fenomenin e largimit të trurit. 15

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria 16

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria KAPITULLI 2 METODOLOGJIA 17

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria 2.1 OBJEKTIVAT E STUDIMIT Ky studim ka si qëllim që të ofrojë një analizë të shkaqeve që i çojnë mjekët që të largohen nga Shqipëria dhe t’i drejtohen vendeve të tjera. Kjo analizë mund të shërbejë në të ardhmen si bazë për veprimet që Ministria e Shëndetësisë dhe Çështjeve Sociale do të ndërmarrë për ta ndaluar këtë fenomen. 2.2 VENDNDODHJA/MBULIMI Studimi u krye në të 12 qarqet e vendit • Berat • Durrës • Dibër • Elbasan • Fier • Gjirokastër • Korçë • Kukës • Lezhë • Shkodër • Tiranë • Vlorë 2.3 GRUPET NË FOKUS TË STUDIMIT • Mjekët e qendrave shëndetësore • Mjekët e qendrave shëndetësore të specialiteteve • Mjekët e spitaleve rajonale • Mjekët e spitaleve bashkiake • Mjekët e spitaleve universitare • Mjekët e klinikave private • Mjekët e spitaleve private 18

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria 2.4 METODOLOGJIA Ky studim u hartua dhe u zbatua bazuar në një përqasje metodologjike të kombinuar • Rishikim dokumentacionesh e raportesh(desk research) • Studim sasior Metodologjia e përdorur na jep mundësinë të kemi një kuptueshmëri më të thellë të gjendjes aktuale, në aspektin e arsyetimeve, perceptimeve, qëndrimeve dhe sjelljeve të mjekëve, si aktorë kryesorë dhe, në të njëjtën kohë, sasinë/volumin e këtyre rezultateve. Perspektiva gjinore është ruajtur dhe trajtuar plotësisht, sikurse edhe të gjitha format e diversitetit. 2.5 RISHIKIM DOKUMENTESH E RAPORTESH Kjo fazë e studimit u përqendrua në shqyrtimin e dokumenteve dhe strategjive zyrtare, raporteve ekzistuese, studimeve dhe të dhënave mbi fenomenin e largimit të mjekëve, si dhe përgjigjes zyrtare ndaj këtij fenomeni në Shqipëri dhe në botë. 2.6 STUDIMI SASIOR Faza sasiore u realizua në formën e intervistave ballë për ballë(F2F) në vendin e punës së mjekëve, si dhe përmes intervistimit online. Intervistat u administruan duke përdorur një pyetësor të strukturuar. Mbledhja e të dhënave u realizua në periudhën prill- korrik 2018. Profili i të anketuarve gjatë kësaj faze ishte: mjekë që punojnë në të gjithë Shqipërinë në institucione shëndetësore publike dhe jopublike. 19

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Qarku Mosha Gjinia T abela 1: madhësia e kampionit dhe shpërndarja Total 1000 Berat 35 Dibër 16 Durrës 70 Elbasan 65 Fier 65 Gjirokastër 45 Korçë 67 Kukës 15 Lezhë 25 Shkodër 56 Tiranë 507 Vlorë 34 < 30 vjeç 263 31-40 vjeç 284 41-50 vjeç 257 >51 vjeç 196 Femër 642 Mashkull 358 2.7 INSTRUMENTET SASIORE Pyetësori u hartua duke synuar mbledhjen e informacioneve mbi perceptimet, qëndrimet, sjelljet dhe përvojat e mjekëve për punën e tyre. Pyetësori përmban: 1. Pyetje filtruese për moshën, gjininë, vendin e punësimit; 2. Opinion mbi situatën aktuale(problemet kryesore në sistemin shëndetësor, në vendin e tyre të punës, dhe pritshmëritë për të ardhmen); 3. Qëndrimet mbi fenomenin e largimit të mjekëve; 4. Opinione të përgjithshme dhe niveli i kënaqësisë me punën e tyre dhe të drejtuesve; 5. Demografike(arsimi, statusi civil); Para finalizimit të instrumentit dhe nisjes së punës në terren, u zhvillua një fazë pilotimi, për të testuar funksionimin dhe shkallën e kuptueshmërisë së pyetësorit. 20

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria 2.8 DETAJET TEKNIKE TË STUDIMIT SASIOR “Together for Life” përzgjodhi dhe trajnoi me kujdes një ekip prej dhjetë anketuesish, me përvojë në administrimin e studimeve sasiore, për të kryer intervistat, dy mbikëqyrës terreni, me përvojë për të drejtuar dhe monitoruar anketuesit, dhe menaxherin e terrenit, që siguron se të gjitha udhëzimet dhe shpërndarjet zbatohen siç duhet. Ky ekip u mbështet drejtpërdrejt nga udhëheqësi dhe asistenti i projektit. I gjithë ekipi u trajnua posaçërisht për procedurën dhe pyetësorin e këtij studimi. Dita e parë e trajnimit u organizua para fazës së pilotimit, ndërsa dita e dytë e trajnimit pas fazës së pilotimit/para punës në terren. Trajnimi përfshiu qëllimin dhe temat e këtij studimi, përkufizimet kryesore, kampionin dhe procedurat, si dhe aspektet etike për intervistimin e mjekëve. Kohëzgjatja mesatare e një interviste ishte 15 minuta. Të gjithë të anketuarve iu bë e ditur se përgjigjet e tyre do të mbeteshin plotësisht anonime dhe të fshehta, duke u përpunuar statistikisht. Pas kontrollit fizik të pyetësorëve, hedhja e të dhënave u realizua nga operatorë me përvojë duke përdorur një program të veçantë(SPSS). 2.9 KUFIZIMET E STUDIMIT Në përgatitjen e këtij raporti, autorët janë të ndërgjegjshëm se ka kufizime, që lidhen kryesisht me rezistencën e mjekëve, në pothuajse të gjitha qarqet e vendit, për të dhënë përgjigje të sakta. Pavarësisht se pyetësori nuk mblidhte të dhëna personale, një pjesë e mirë e mjekëve nuk kanë pranuar të japin detaje të tipit: vendi i punës, qarku ku punon; të dhëna të cilat sipas tyre mund t’i identifikonin ata. Gjithashtu, në pyetje të caktuara, të cilat bëjnë vlerësime të punës së drejtuesve, ka pasur një rezistencë nga mjekët për të dhënë mendim. Një gjë e tillë do të vihet re edhe në rezultate, ku janë përfshirë edhe përqindja e mos-përgjigjeve nga ana e mjekëve. Droja për të folur hapur lidhur me atë çka mjekët e konsiderojnë si problematike, mund të cilësohet si kufizimi kryesor i këtij studimi. Together for Life shpreson që në studime të ardhshme mjekët të jenë më të hapur për të folur lidhur me kënaqësitë apo pakënaqësitë e tyre në vendin e punës. 21

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria 22

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria KAPITULLI 3 GJETJET NGA FAZA SASIORE 23

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Gjetjet nga faza sasiore e studimit Ky kapitull paraqet analizën e të dhënave sasiore dhe cilësore të mbledhura nga të gjitha grupet e përfshira në studim. Shoqata“Together for Life” ka realizuar anketimin me 1000 mjekë në të dymbëdhjetë qarqet e Shqipërisë. Sipas Urdhrit të Mjekëve, në të gjithë Shqipërinë ka 5827 mjekë, prej të cilëve 3347 punojnë në qarkun e Tiranës(57%). 3.1 SHPËRNDARJA E MJEKËVE SIPAS VENDIT TË PUNËS Për të marrë të dhëna sa më të sakta, gjysma e pyetësorëve janë realizuar në qarkun e Tiranës, nd ë rsa pjesa tjetër është ndarë në përputhje me numrin e mjekëve në qarqe, duke u dhënë përparësi qarqeve me më shumë mjekë. T abela 2. S hpërndarja e mjekëve sipas vendit të punës Vendi i Punës Berat Dibër Durrës Elbasan Fier Gjirokastër Korçë Kukës Lezhë Shkodër Tiranë Vlorë Frekuenca 35 16 70 65 65 45 67 15 25 56 507 34 Përqindja 3.5% 1.6% 7.0% 6.5% 6.5% 4.5% 6.7% 1.5% 2.5% 5.6% 50.7% 3.4% 24

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Grafiku 1: Shpërndarja e mjekëve sipas vendit të punës Vlorë 3% Berat Dibër 4% 2% Durrës 7% Elbasan 6% Fier 6% Tiranë 51% Shkodër 6% Korçë 7% Gjirokastër 5% Kukës Lezhë 2% 3% 3.2 GRUPMOSHA E MJEKËVE TË ANKETUAR 3.2 GRUPMOSHA E MJEKËVE TË ANKETUAR Me një mostrim të rastësishëm, janë intervistuar subjektet që ushtrojnë funksionin e mjekut në Meqnejnëdmraot sthrëimndteëtërsaosrteë,sissphiëtamle,tjapnuëbliinkteerdvhiestpurairvsautebjneëktzeotnqaëtëusnhdtryosjnhëmfeutnëkSsihoqniipnëreismë.jeGkruutpnmëoqsehnadrat shëmndëeetërseoreem, sjepkitëavletvpauribolnikperedjhme ëprpiavkatsee n3ë0 zvojença(tnë=n2d6ry3s)h, mqëeptërbSëhnq2ip6ë%ristëë. nGurmurpimt toësha më e re e mjepkëërvgejitvhasrhioëmn ptëremj mjeëkëpvaek, sgeru3p0mvojsehça(n31= – 24603)v,jqeëç p(nër=bë2n842)6,%qëtëpënrubmënri2t 8të%ptëërgnjuitmhsrhitëtmë të mjekëve, gruppëmrgojsihthas3h1ëm– 4t0ë vmjejeçk(ënv=e 2q8ë4j)a,nqëëipnëterbrvëinst2u8a%r, tgërunpumoristhtëa ppërergj j4it1hs h5ë0mvtjëeçm(jnek=ëv2e5q7ë) pjaënrëbëinte2r6v%istuar, grutpëmsuobshjeakpterveje4të1 i-n5te0rvvijsetçua(rnd=he25g7ru)ppmërobsëhna 2m6b%i 5të1 svujebçje(knte=ve19të6)inptëerrbvëinstu2a0r%dhtëe ngurumprmitotësha mbi 51 vjeçpë(rng=jit1h9sh6ë)mpëtrëbëmnje2k0ë%vet,ëtënuinmterirtvtiëstpuëargnjiëthqsehnëdmratësmhëjnedkeëtvëes,otrëe,inntëersvpiisttaulaert npëubqleiknedrdahteshnëëndetësore, në spitalet,pkulbinlikeatdjhoepunbëlsikpeita( T le a t b , e k la in 2 ik) . at jopublike( Tabela 3). T abela 3. S hpërndarja e subjekteve sipas grupmoshave GrupTM AB o E s L h A a 3. S HPËRNDARJA F E re S k U u B e J n E c K a TEVE SIPAS GRUPMO P S ë H r A q V in E dja Më pak se 30 vjeç Grup Mosha 31 – 40 Më pak se 30 vjeç 41- 50 31 – 40 > 51 41- 50 263 Frekuenca 286 263 257 28 6 194 257 26% Përqindja 29% 26% 26% 29% 19% 26% 23 25

> 51 Largimi i Mjekëve nga Shqipëria 19 4 19% 3 3 .3 .3 G G J J I I N N IA IA E E M M JE JE K K ËV Ë E VE TË T I Ë N I T N E T R E V R IS V T I U S A T R UAR Gjatë gjithë intervistimit u mundua të ruheshin balancat gjinore. Sipas përkatësisë gjinore, Gjatë gjithë intervistimit u mundua të ruheshin balancat gjinore. Sipas përkatësisë gjinore, subjekte të subjekte të gjinisë femërore ishin 642 ose 64%, kurse subjekte të gjinisë mashkullore ishin 358 gjinisë femoërsoer3e6i%shi . n 642 ose 64%, kurse subjekte të gjinisë mashkullore ishin 358 ose 36%. Grafiku 2: Gjinia e mjekëve 36% 64% Burra Gra 3.4 STATUSI MARTESOR I MJEKËVE TË ANKETUAR 3.4 T S ë T p A y T et U ur S l I id M hu A r m RT e s E ta S t O us R in I m M art J e E so K r, Ë re V zu E lt T on Ë s A e n N g K a E m T je U kë A t e R anketuar(n= 340) subjekte ose Të pyetur l3id4h%ur is m hi e n s t tëatpuasminarmtuaarrt,estëorm, raerztuualtroinshsien n(nga= m60je0k)ëotsee 6an0k%e,tutëardi(vno=rcu3a4r0i)shsuinbj(enkt=e4o4s)es3u4b%jekte ishin të pamoasertu4a%r, etëtëmianrtteuravrisitsuhairnve(n, m=e6s0t0a)tuossie/e6v0e%i,shtëindi(vno=rc1u6a)r oisshein2%(ne=su4b4j)eskutebvjeek( t G e r o a s f e ik 4 3 % ). e të intervistuarve, me status i/e ve ishin(n= 16) ose 2% e subjekteve(Grafik 3). Grafiku 3: Shpërndarja sipas statusit martesor 60% 34% I/e pamartuar I/e martuar 4% 24 I/e divorcuar 2% I/e ve 3.5 26 PËRVOJA PROFESIONALE E MJEKËVE TË ANKETUAR Mjekët u pyetën edhe lidhur me vitet e punës. Rezultoi se 25% e tyre kanë 1- 3 vjet përvojë profesionale, 14% e të intervistuarve kanë 4(katër) deri në 7(shtatë) vite përvojë profesionale, 15% e mjekëve kanë nga 8(tetë) deri në 10(dhjetë) vite eksperiencë, kurse 46% e mjekëve të

I/e pamartuar 4% I/e m La a rg rt im ua i r i Mjekëve nga I/ S e h d q i i v p o ë r r c i u a ar 2% I/e ve 3.5 3.5 PËR P V Ë O R J V A O P J R A O P FE R S O IO FE N S A I L O E N E A M LE JE E K M ËV J E EK TË ËV A E NK T E Ë T A U N A K R ETUAR Mjekët u pyetën edhe lidhur me vitet e punës. Rezultoi se 25% e tyre kanë 1- 3 vjet përvojë Mjekët u pyetën edhe lidhur me vitet e punës. Rezultoi se 25% e tyre kanë 1-3 vjet përvojë profesionale, profesionale, 14% e të intervistuarve kanë 4(katër) deri në 7(shtatë) vite përvojë profesionale, 14% e të intervistuarve kanë 4(katër) deri në 7(shtatë) vite përvojë profesionale, 15% e mjekëve kanë 15% e mjekëve kanë nga 8(tetë) deri në 10(dhjetë) vite eksperiencë, kurse 46% e mjekëve të nga 8(tetë) deri në 10(dhjetë) vite eksperiencë, kurse 46% e mjekëve të anketuar kanë më shumë se 10 anketuar kanë më shumë se 10 vite përvojë në ofrimin e shërbimeve shëndetësore në qendrat vite përvojë në ofrimin e shërbimeve shëndetësore në qendrat shëndetësore, spitalet rajonale, spitalet shëndetësore, spitalet rajonale, spitalet bashkiake apo spitalet universitare të vendit.( Tabela 4). bashkiake apo spitalet universitare të vendit.(Grafiku 4). Grafiku 4: Shpërndarja sipas përvojës profesionale 46% 25% 14% 15% 1-3 vite 4-7 vite 8-10 vite Më shumë se 10 vjet 25 3.6 EDUKIMI PROFESIONAL I MJEKËVE TË ANKETUAR Mjekët u pyetën lidhur me edukimin e tyre profesional. Të dhënat tregojnë se 536 e mjekëve janë mjekë të përgjithshëm, 350 janë mjekë specialistë dhe 82 janë mjekë me gradë shkencore(Dr. shk. dhe PhD). Ndërkohë, 32 mjekë nuk kanë pranuar të japin nivelin e tyre arsimor.(Tabela 4). T abela 4: S hpërndarja e subjekteve sipas edukimit profesional Edukimi Mjek i përgjithshëm Mjek specialist Mjek me gradë shkencore(DrSC, PhD) Nuk dua të përgjigjem Frekuenca 536 350 82 32 Përqindja 54% 35% 8% 3% 27

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria 3.7. SHPËRNDARJA SIPAS INSTITUCIONIT SHËNDETËSOR KU PUNOJNË MJEKËT Shpërndarja e subjekteve sipas institucionit shëndetësor ku punojnë rezulton se(n= 482) ose 48.2% janë të punësuar në Qendër Shëndetësore,(n= 38) ose 3.8% e subjekteve punojnë në Qendrën e Specialiteteve,(n= 34) ose 3.4% e subjekteve punojnë në Spital Bashkiak,(n= 220) ose 22% punojnë në Spital Rajonal,(n= 100) ose 10% e tyre punojnë në Spital Universitar;(n= 72) ose 7.2% punojnë në klinikë private dhe(n= 28) ose 2.8% e subjekteve punojnë në Spital Privat, ndërkohë që 26 apo 2.6% nuk kanë pranuar të përgjigjen për vendin e punësimit. Grafiku 5: Shpërndarja sipas institucionit të punës 3% 3% 7% 10% 48% 22% 3% 4% Qendër Shëndetësore Qendër Shëndetësore Specialitetesh Spital Bashkiak Spital Rajonal Spital Universitar Klinikë Private Spital Privat Nuk dua të përgjigjem 28

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria 3. 3 8 .8 G G A A T T I I S S H H M M Ë Ë R R I I A A P PË Ë R R T T Ë Ë J J E E T T U U A A R R N N Ë Ë NJ N Ë JË VE V N E D N T D J T ET JE Ë T R ËR Pyetja mPëyeertëjandmësëisehrmënedpë ë srismhmjeke ë ptë, re mbëjreëkqë t ë, neëbkërryëeqtë npëyektrëyseortiët,pisyheteës“oArijte, nisihtëteg"aAtshjeënmi ptëërgtaëtsphrëomvupaërr të jetoni tnëëpnrjoëvvueanr dtëtjetëorn?i”nRëenzjuëlvtoenndsetj2e4të%r?"e Rmejzeuklëtvoenjsaenë24g%atietëmljaerkgëovheenjanmëegnajëtihteërëlanrgaohSehnqipëria, 54% e mmjeeknëjvëehedroëtnëglarSghoqhiepsëhriina,p5o4t%’ueofmrojehkeëjvmeudnodtëësilaa,rgnodhëreksohhinë pqoë t1'u9%ofreomhejjekmëuvnedsëhspiar,ehnednërskeonhuëkqë duan t ë la1r9g%oheenm. jVeketëëvme s3h%preehmejnekseëvneunkudkukanantë plarragnouhaernt.ëVjaeptiënmp3ër%gjiegmjejpekërëvkeëtnëupkyketajneë(sphriahnugararftiëkun më poshtjëa)p.in përgjigje për këtë pyetje(shih grafikun më poshtë). Grafiku 6: Gatishmëria për të jetuar në vend tjetër 54% 24% 19% Menjëherë Po, nëse më ofrohet mundësia 3% Jo Nuk dua të përgjigjem 3.8.1 GATISHMËRIA PËR T'U LARGUAR SIPAS GJINISË 3.8.1 G E AT pa IS rë H n M ë n Ë i R ve I l A gj P in Ë o R r, T re ’ z U ul L to A n R se G 2 U 5 A % R e S b I u P r A ra S ve G d J h I e N 2 I 7 S % Ë e grave janë gati të largohen menjëherë, ndërsa 49% e burrave dhe 57% e grave do të largoheshin nëse do t'u jepej mundësia. E parë nëKnëitvoelshgijfirnaotrr,ergezoujnltëopnërsen2jë5p%rierjbeumrrëavtëemdhaedh2e7%të egjgirnaivsëe fjeamnëëgroartietpëëlrartg'uolhaerngumaernnjgëahevreën, dnid.ërsa 49% e burrave dhe 57% e grave do të largoheshin nëse do t’u jepej mundësia. Këto shifra tregojnëpër një prirje mëNtjëëmgjaëdheetitlëlëgsjhinihiseët feedmheërnoëreppërëgrjti’gujelnarngeugaartnivgea. v2e6n%die. burrave thonë se nuk duan të largohen nga Shqipëria, përkundrejt 16% të grave të cilat shprehen se nuk duan të largohen në një vend Një gjë etjettiëllrë(sshhiihhegtraefdihkeunnmë ëpëprogsjihgtjëe)n. negative. 26% e burrave thonë se nuk duan të largohen nga Shqipëria, përkundrejt 16% të grave të cilat shprehen se nuk duan të largohen në një vend tjetër(shih grafikun më poshtë). 28 29

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Grafiku 7: Gatishmëria për të jetuar në vend tjetër, sipas gjinisë Burra Gra 57% 49% 25% 27% 26% 16% Menjëherë Po, nëse më jepet mundësia Jo 3.8.2 GATISHMËRIA PËR T'U LARGUAR SIPAS VENDIT TË PUNËS 3.8.2 N G d A ër T k I o S h H ë, M në Ë s R e s I h A o P hi Ë m R v T en ’U din L e A p R u G në U s A , r R ez S u I lt P o A n S se V n E g N a D m I j T ek T ët Ë e P an U k N et Ë u S ar që punojnë në qendra Ndërkoshhëën, dneëtsëesosrheo, h16im% vdeontdëinlaregophuensëhsi,n rmezeunljtëohnersëe, 6n3g%a dmojetëkëlat regoahneksehtiunaproqtë'upjeupneojjnmëunndëëqsieanddhrae shënde2të1s%orseh, p1r6e%hednosetënluakrgdoohetëshlainrgmoheensjhëhinernëg,a6S3%hqidpoërtëial.argoheshin po t’u jepej mundësia dhe 21% shprehen se nuk do të largoheshin nga Shqipëria. Ndër mjekët që punojnë në qendrat shëndetësore të specialiteteve, 35% do të largoheshin Ndër mmjeknëjëthqeërëp,u5n0o%jndëontëëqlaerngdorhaet sshhiënnndëesteësdooret'utëjespejcimaluintedtëesviea,d3h5e%15d%o tnëulkardgoothëelsahrignomheesnhjiënh. erë, 50% do të largoheshin nëse do t’u jepej mundësia dhe 15% nuk do të largoheshin. Ndër mjekët që punojnë në spitalet bashkiake, vetëm 6% do të largoheshin menjëherë, 60% dotë Ndër mlajregkoëhteqshëinpunnësoejndëont'ëu jseppiteajlmetubnadsëhskiaiadkhee, 3v4e%tëmnu6k%duadno ttëëlalargrgoohhenes. hin menjëherë, 60% dotë largoheshin nëse do t’u jepej mundësia dhe 34% nuk duan të largohen. Ndër mNjedkëër tmqjëekpëutnqoëjnpëunnëojsnpëitnaëlestpriatajolentarlaej,o2n1a%le,d2o1%të ldaorgtëohlaersghoinhemsheinnjëmheenrëjë,h5e5r%ë, 5d5o%tëdloartgëoheshin nëse dolatr’guohjeepsehjinmnuënsdeëdsoiat'duhjeep2e5j%mnuundkëdsuiaandhteë 2la5r%gonhuenk.duan të largohen. NdryshNodnryssihtuoantasitmuaetammjeekmëtjeqkëëptuqnëopjunnëojnnëë snpëitsaplietat leutnuivneivrseirtsairtea.re5. 45%4%eettyyrree jjaannëë ggaattiitëtëlalragroghoehnen menjëhmereënjnëghaerSëhnqgipaëSrhiaq.ip3ë5r%ia.e3t5y%re edotytrëeldaorgtoëhleasrhgoinhepsohti’nupjoept'euj jmepuenjdmësuinaddëhseiavdehtëemve1të2m%1th2o%në që nuk dutahnontëë lqaërgnouhkendu. an të largohen. Ndërkohë, në institucionet shëndetësore private situata rezulton pak a shumë e njëjtë. 17% e mjekëve Ndërkohë, në institucionet shëndetësore private situata rezulton pak a shumë e njëjtë. 17% e që punojnë në klinika private do të largoheshin menjëherë, 54% e tyre do të largoheshin nëse do t’u mjekëve që punojnë në klinika private do të largoheshin menjëherë, 54% e tyre do të largoheshin jepej mundësia, ndërsa 29% nuk duan të largohen. Ndër mjekët që punojnë në spitale private dëshira nëse do t'u jepej mundësia, ndërsa 29% nuk duan të largohen. Ndër mjekët që punojnë në spitale për t’u larguar është akoma më e madhe. Asnjë prej tyre nuk ka shprehur dëshirën për të qëndruar private dëshira për t'u larguar është akoma më e madhe. Asnjë prej tyre nuk ka shprehur dëshirën në Shqipëri, ndërkohë që 38% deklarojnë se do të largoheshin menjëherë dhe 62% thonë se do të për të qëndruar në Shqipëri, ndërkohë që 38% deklarojnë se do të largoheshin menjëherë dhe largoheshin po t’u jepej mundësia. 62% thonë se do të largoheshin po t'u jepej mundësia. Të vendosura në grafik(shih grafikun 8) duket më qartë dëshira për t’u larguar ose jo sipas vendit të punës. 29 30

Të vendosura në grafik(shih grafikun më poshtë) duket më qartë dëshira për t'u larguar ose jo sipas vendit të punës. Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Grafiku 8: Gatishmëria për t'u larguar, sipas vendit të punës Jo Po, nëse më jepet mundësia Menjëherë 0% SP 62% 38% 29% KP 54% 17% 12% SU 35% 54% 25% SR 55% 21% SB 6% 33% 60% QSHS 15% 50% 35% 21% QSH 63% 16% 30 31

3.8.3 Largimi i Mjekëve nga Shqipëria GATISHMËRIA PËR T'U LARGUAR SIPAS EDUKIMIT TË MJEKËVE 3.8.3 N G jë A ç T ës I h S t H je M tje Ë t R ër I e A r P ën Ë d R ës T is ’ h U m L e A pë R r G t'u U p A a R rë S ë I s P ht A ë S la E rg D im U i K i I m M je I k T ë T ve Ë s M ipa J s E e K du Ë k V im E it. Kështu, rezulton se nga mjekët me gradë shkencore(DrSC, PhD), 32% do të largoheshin menjëherë, 51% Një çështje tjetër e rëndësishme për t’u parë është largimi i mjekëve sipas edukimit. Kështu, rezulton se do të largoheshin nëse do t'u jepej mundësia dhe vetëm 17% nuk do të largoheshin. nga mjekët me gradë shkencore(DrSC, PhD), 32% do të largoheshin menjëherë, 51% do të largoheshin nëse dNodtë’rukjoehpëe,jnmguanmdjëeskiaëtdshpeevcieatlëimstë1,7re%zunlutokndsoet2ë1l%argeothyersehdino. të largoheshin nga Shqipëria Ndërkmoehnëj,ënhgearëm, 5j1ek%ëtdsopteëcliarligsotëh,esrehzinulntoënsesdeo2t1'u%jeepetyj rmeudnodëtësiala, rngdoëhressah2in8%ngnauSkhdquiapnërtiëa lmaregnojhëehne.rë, 51% do të largoheshin nëse do t’u jepej mundësia, ndërsa 28% nuk duan të largohen. Ndër mjekët e përgjithshëm, 32% shprehin dëshirën për t'u larguar menjëherë nga Shqipëria, Ndër 5m7%jeksëhtperehpeënrgsjiethdsohëtëml,ar3g2o%hesshhipnrenhëisne ddoësth'uirjëenpepjëmr ut’nudëlsairagudahre mveetnëmjëh1e1rë%nthgoanSëhsqeipnëurkiad,u5a7n% shprehtëenlasrgeodhoentë. largoheshin nëse do t’u jepej mundësia dhe vetëm 11% thonë se nuk duan të largohen. Grafikisht, këto shifra paraqiten si më poshtë: Grafikisht, këto shifra paraqiten si më poshtë: Grafiku 9: Largimi nga Shqipëria, sipas edukimit Menjëherë Po, nëse më jepet mundësia Jo 57% 51% 51% 32% 11% 28% 21% 32% 17% Mjek i përgjithshëm Mjek specialist Mjek me gradë shkencore Vihet re se mjekët e përgjithshëm d he ata me gradë shkencore kanë prirje më të madhe për t’ u Vihetlraergsueamr, jnedkëë r tkeohpëërqgëjimthjsehkëëmt sdpheeciaatlaismtëekagnraëdnëjëshpkreirnjecomreë ktëanmëapdrhirejepëmr ëtëtëqëmndadruhaerpnëërkt’ruahlaasrigmuar, ndërkmoheëtëqëtjemrëjetkmëtes2p8e%ciaqliëstnëukkadnuëannjëtëplrairrgjeohmeën.tëGmjitahdsheesip, ëerdhtëeqnëënkdërutëarransët,k5r1a%haseimtyrme eshtpërtejhereënt tmë e 28% qgëatnshuëkmdutëanlatrëgolahregnohneënse. Gu jjiethpseetsmi,uenddhëesinaë. këtë rast, 51% e tyre shprehen të gatshëm të largohen nëse u jepet mundësia. 3.8.4 GATISHMËRIA PËR T'U LARGUAR SIPAS QARQEVE 3.8.4 N G ë A ra T n I g S q H a M rku Ë , R re I z A ul P to Ë n R se T m ’U je L kë A t R që G p U re A f R ero S j I n P ë A m S ë Q sh A u R m Q ë E të V l E argohen janë mjekët e qarkut të Në raDngurqraërskitu,,LrezhuëltsodnhseeDmijberkëëst, qtëëcpirlëetfeerokjannëëmpëërkshautëmsiështët 3la%rg,o0h%endjhaen5ë%mjqeëknëdtreimqainrknuët StëhDqiuprërrëis. it, LezhëNsddëhrkeoDhëib, prërse,fetrëenccilëëtmeë kpankëpëprërt'kualtaërsgisuhatr 3ka%n,ë0m%jekdëhtee5q%arkquëtntdëriKmuiknësniët, Sashnqjiëppërie.j Ntëdcëirlëkvoehë, preferneunkcëdomtë lpaargkohpeëjr mt’eunjlëahrgeurëarngkaanSëhqmipjëerkiëat, nedqërakrkouhët tqëë K80u%këesity, raesdnojëtëprlaerjgtoëhecsilhëivneponut'ku do të largohej menjëherë nga Shqipëria, ndërkohë që 80% e tyre do të largoheshin po t’u jepej mundësia. Nga ana tjetër, qarku i Shkodrës, veçon nga qarqet e tjera, ka një përgjigje prej 50% të mjekëve të cilët shprehen se nuk duan të largohen nga Shqipëria. 31 32

jepej mundësia. Nga ana tjetë r, qark L u ar i g S im h i k i M od je r k ë ë s v , e v n e g ç a o Sh n q n ip g ë a ria qarqet e tjera, ka një përgjigje prej 50% të mjekëve të cilët shpreh e n se nuk duan të largohen nga Shqipëria. Grafiku 10: Largimi i mjekëve, sipas qarqeve Jo Po, nëse më ofrohet mundësia Menjëherë Vlorë 32% 53% 15% Tiranë 14% 52% 34% Shkodër 10% 50% 40% 0% Lezhë 50% 50% 20% Kukës 80% 0% 30% Korçë 64% 6% Gjirokastër 33% 40% 27% 12% Fier 68% 20% 10% Elbasan 55% 35% 3% Durrës 57% 40% 5% Dibër 45% 50% Berat 30% 50% 20% 32 33

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria 3.9 VENDI QË DO TË ZGJIDHNIT PËR TË PUNUAR DHE JETUAR 3.9 VENDI QË DO TË ZGJIDHNIT PËR TË PUNUAR DHE JETUAR Mjekët të cilët u përgjigjën me“Menjëherë” ose“Po, nëse më jepet mundësia” u pyetën edhe se në cilin shtetMdojetkëëtzgtëjicdihlëntinu tpëëlragrjgigojhëenshmine."GMjeernmjëahneiraë"mobsaen"vPeon,dniënsee pmaërëjenpëetpmërugnjidgëjes,iam" ëuppayseAtënngeldiah,eVseendet Nordniëkecidlihnesmhtëetedjoshtëteztegtjiedhtjneirna.të largoheshin. Gjermania mban vendin e parë në përgjigje, më pas Anglia, Vendet Nordike dhe më tej shtetet e tjera. Ajo çka bie në sy në përgjigje është që Gjermania është zgjedhja e parë për të gjithë ata që iu përgjigjën “MenAjëjoheçrkëa”blaiergniëmsitynngëapSëhrgqjiipgëjreiaë,sdhutëkeqëtrGegjeuramr kanësiahtëushsetëlezhgtjëesdihajae eprpoacreëdpuërarvtëe gpjëirthmëjaetkaëqt ëndiuikon në përzgpjëerdghjijgejnëne k"Mëtiejnsjhëtheetirës"i laalrtegrinmaittivnëgae Smheqnijpëëhreiars,hdmukee. treguar kështu se lehtësia e procedurave për mjekët ndikon në përzgjedhjen e këtij shteti si alternativë e menjëhershme. Cilin vend do të zg G j r i a d fi h ku ni 1 t 1: për të punuar dhe Cilin vend d je o t të ua zg r ji n dh ë n s i e t p l ë a r r t g ë o p h un e u n a i r n dh g e a je S tu h a q r i n p ë ë se ri l a ar ? goheni nga Shqipëria 26% 26% 20% 13% Gjermani Angli Vendet Nordike Tjetër 3.10 RËNDËSIA PËR T’U LARGUAR NGA VENDI 3.10 RËNDËSIA PËR T'U LARGUAR NGA VENDI Nga Npëgragjpigërjagjeigpjayeetjpeysentjëeslidnhëjleidmhejesme seasiersëanidërësnisdhëësmishëësmhtëëslahrtgëilmarigiimmijeikmëvjeeknëgvae SnhgqaiSpëhrqiiap,ërreizau, lton se përrez4u6l%tonpsreejpmë r je4k6ë%vep, rleajrgmimjeikëëvshe,tëlasrhguimmiëëishrëtëndshësuimshëëimr,ën1d8ë%sisehtëymre, 1ja8n%ë eshtpyrreehjuarnëseshëpsrhethëuprak i rëndësesisëhshëmtë pdahke iprëërn2d2ë%sisthëëtmë idnhteervpiës r tu2a2r%ve t rëetzëulitnotnersveisëtushatrëvedirseizeulrtëonndsëesiësshhmtëe dlaisrgi iemriënndgëasSishhqmipeëria. Ndërlkaorghiëm, i14n%ga eShmqjiepkëërviae. nNudkëkrkaonhëëd,a1s4h%ur etëmjajepkinëvpeërngujkigkjeanpëërdkasëhtëurpytëetjjaep.in përgjigje për kë t ë pyetje. 33 34

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria G G r r a a fi f k ik u u 1 1 2 1 : : Sa i rëndësishëm është largimi juaj nga Shqipëria? 46% 22% 18% 14% Shumë Pak Disi Nuk dua të përgjigjem 3.11 ROLI I MENAXHERIT TË SPITALIT NË PUNËN E MJEKËVE 3.11 Për R të O k L up I tu I a M r s E hk N a A qe X t q H ë E i R ço I j T në T m Ë je S k P ët I t T ë A la L rg I o T he N n Ë ng P a U v N en Ë d N i, j E an M ë r J ea E li K zu Ë a V r n E jë grup pyetjesh që kanë lidhje me vendin e tyre të punës dhe anën profesionale. Kështu, mjekët janë pyetur Për të lkiduhputuramr eshroklaiqneet mqëeniaçxohjenrëitmtëjeinksëttittuëciloanrgitokhuenpunngoajnvëennëdir,rijtajennë eretaylriezuparorfnejsëiognraulep. pNygeatjteësh që kanë liddhhëjneamt, erevzeunltdoinnsee tpyyreetjteësp"uSnaënsddikhoenarnoëlinipmroefneasxihoenrailtet.ëKinëssthittuuc,iomnjietkkëut pjaunnëonpiyneëturrritljiednhuturamj e rolin epmroefnesaixohnearliet?t"ë, 3in5s%titeucmiojenkiët vkeuepkuannoëjncëilënsëuarrrittëjemn ierët,y2re3%proefkeasnioëncaillëes. uNagr aditsëi,d1h6ë%nakt,anreëzulton se pyetvjleesrë“sSuaarnsdeikmoennraoxlhi eirmi neunkaxkhaerroitl dtëhein3s%tituncuikoneidt ik.uMpeugnjiothnai tnëë, nrrjëitjpejnestëueajmpirroëfeesmiojnekalëev?e”(,2325%%) e mjeknëuvke keaknëanpëracniulëasruta'irptëërgmjiigrjëe,n2k3ë%saej pkyaentëjejcei.lësuar disi, 16% kanë vlerësuar se menaxheri nuk ka rol dhe 3% nuk e di. Megjithatë, një pjesë e mirë e mjekëve(22%) nuk kanë pranuar t’i përgjigjen kësaj pyetjeje. 34 35

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria G ra fiku 13 2 : : Roli i menaxherit në rritjen tuaj profesionale Grafiku 12: Roli i menaxherit në rritjen tuaj profesionale 35% 35% 23% 23% 16% 16% 22% 22% 3% 3% I mirë I mirë Disi Nuk ka rol Nuk e di Nuk dua të Disi Nuk ka rol Nuk e di pNëurgkjdigujeamtë përgjigjem Gjithashtu mjekët janë pyetur edhe lidhur me rolin e menaxherit të institucionit në kualifikimin e Gjithashtu mjekët janë pyetur edhe lidhur me rolin e menaxherit të institucionit në kualifikimin e sGtajfiitth.aPsyhetutjemsj"eCkëiltijëasnhëtëpyroeltiuir medehneaxlihdehruitr nmëekruoalliinfiekimmeinaexhstearfiitt?të",in3s3t%ituecimonjeitknëëvekui ajalinfëikimin e stafit. Pyetjes“Cili është roli i menaxherit në kualifikimin e stafit?”, 33% e mjekëve i janë përgjigjur“i psëtargfijti.gPjuyre"tjiersë"nCdëilsiisëhshëmtë"r,o2li4i%mmeneanxdhoejnriët n"dëiksiu"a,l1if9ik%imminenedsotjanfëit?se",n3u3k%kae rmolj,ek1ë4v%e tihjoanë që rëndësinsphuëëkrmgej»idg,ij2nu4ër,%"nidmrëernkndodëhosëijsnqhëë«m1d0"i,s%i2»4e,%1m9mj%ekenmëvdeeonjndnuoëkj"ndkëiassnie"ë,np1ur9ka%nkuamarreotnël,dp1oë4jrn%gëjistghejoennnuëkpqëkëraknrëuotklë, ep1y4de%intjëet,h. nodnëërqkëohë që 10%neumk jeekdëinvëe, nnudkërkkaonhëëpqrëan1u0a%r teë mpëjergkjëigvjeennupkërkaknëëtëppryaneutjaer. të përgjigjen për këtë pyetje. Grafiku 13: Roli i menaxherit në kualifikimin e stafit 33% Graf i ku 1 4 3 : Roli i menaxherit në kualifikimin e stafit 33% 24% 24% 19% 19% 14% 14% 10% 10% I rëndësishëm Disi I rëndësishëm Disi 36 Nuk ka rol Nuk ka rol 35 35 Nuk e di Nuk e di Nuk dua të pNëurgkjdigujeamtë përgjigjem

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria 3.12 SHKAQET QË I SHTYJNË MJEKËT PËR T’U LARGUAR NGA SHQIPËRIA Shkaqet që i shtyjnë mjekët për t’u larguar nga Shqipëria janë ndarë në: shkaqe mjedisore, financiare, të shërbimit dhe të menaxhimit. Për pyetjen“Çfarë ju shtyn të largoheni nga Shqipëria?”, mjekëve iu tha të jepnin jo vetëm një shkak, por aq sa mendonin se ndikonin. Në përfundim rezultoi se përgjigjet e tyre ishin si më poshtë(tabela 5). T abela 5: S hpërndarja e subjekteve sipas faktorëve që ndikojnë në largimin e tyre nga S hqipëria Çfarë ju shtyn të largoheni nga Shqipëria? Faktori Mjedis Kushtet më të mira të punës Ekuilibri në punë Ekuilibri në jetë Faktori Financiar Mbështetja financiare Trajnimet në punë Vendi me cilësi të lartë jetese Faktori Shërbim Shpejtësia e shërbimeve Besueshmëria në emrin e mjekut Profesionalizmi i stafit Cilësia e shërbimeve Faktori Menaxhim Komoditeti në vendin e punës Korrektësia nga stafi Serioziteti në punë Përqindja 50% 30% 24% 54% 29% 36% 15% 33% 22% 25% 22% 21% 47% Të përmbledhura, arsyet e dëshirës për t’u larguar rezulton se lidhen me disa faktorë: Në lidhje me faktorin e mjedisit të punës, konkretisht me kushtet e punës, 50% e mjekëve mendojnë se shtysa për t’u larguar nga Shqipëria janë kushtet më të mira të punës në vendin pritës, 30% e tyre 37

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria mendojnë se ekuilibri në punë është një faktor tjetër i rëndësishëm dhe 24% e lidhin largimin e tyre me ekuilibrin në jetë. Në lidhje me faktorin financiar, për 54% të mjekëve rezulton se është mbështetja financiare ajo që i detyron të largohen nga vendi. 29% e tyre mendojnë se trajnimet në punë janë faktor për të lëvizur në një vend tjetër dhe 36% e mjekëve mendojnë se vendi me cilësi të lartë jetese është nxitës për të plotësuar dëshirën e tyre për të lëvizur nga Shqipëria. Në lidhje me faktorin shërbim, 33% e të intervistuarve janë të mendimit se besueshmëria në emrin e mjekut është më e lartë në vendet e tjera, kështu që i nxit ata të largohen nga Shqipëria, 22% mendojnë se shkak është profesionalizmi i stafit, 25% cilësojnë si faktor cilësinë e shërbimeve, ndërkohë që 15% e lidhin me faktorin shpejtësi në shërbim. Në lidhje me faktorin menaxhim, 47% e të intervistuarve janë shprehur se serioziteti në punë i detyron të largohen nga Shqipëria, ndërkohë që 22% cilësojnë komoditetin në punë dhe 21% korrektësinë nga stafi. E parë në një total, rezulton se tre janë faktorët kryesorë që i shtyjnë mjekët të largohen nga vendi dhe qëvlerësohet e rëndësishme nga 50% e tyre: serioziteti në punë(47%), kushtet më të mira të punës(50%) dhe mbështetja financiare(54%). 38

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Të paraqitura grafikisht këto shkaqe do të sillnin panoramën e mëposhtme: G raf iku 15 4 : Nxitja për të jetuar në një vend tjetër Serioziteti në punë Korrektësia nga stafi Komoditeti në vendin e punës Cilësia e shërbimeve Profesionalizmi i stafit Besueshmëria në emrin e mjekut Shpejtësia e shërbimeve Vendi me cilësi të lartë jetese Trajnimet në punë Mbështetja financiare Ekuilibri në jetë Ekuilibri në punë Kushtet më të mira të punës 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 3.12.1 MANGËSITË NË INSTITUCIONET SHËNDETËSORE 3.12.1 Ku M sh A te N t G m Ë ë S të IT m Ë ir N a Ë të I p N un S ë T s I p T ë U rb C ë I jn O ë N s E hk T ak SH pë Ë r N t'u D l E ar T g Ë ua S r O p R ër E 50% të mjekëve. Për këtë arsye, Kushtemt jmekëëtëjamnëirapytëetpuur nliëdshpuërrmbëejnmëasnhgkëaskitëpënrëts’uhëlrabrigmuaerqpëëmr 5u0n%d tëtëkmetjëekinësvteit.uPcëiornkiëktëu artsaypeu, nmojenkëë. t janë pyetur lidhur me mangësitë në shërbime që mund të ketë institucioni ku ata punojnë. Rezulton se 26% e mjekëve deklarojnë se institucioni i tyre ka mangësi në të gjitha shërbimet, ndërkohë që 60% deklarojnë se institucioni ku punojnë ka mangësi në disa shërbime. 38 39

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Vetëm 9% e mjekëve deklarojnë se nuk ka mangësi në asnjë nga shërbimet, ndërkohë që 5% e mjekëve nuk kanë pranuar t’i përgjigjen kësaj pyetjeje. G G ra r f a i f k i u ku 1 1 5 6 : : Në cilat shërbime ka mangësi institucioni ku punoni? 60% 26% 9% 5% Në të gjitha Në disa Asnjë Nuk dua të përgjigjem Rezulton se 26% e mjekëve deklarojnë se institucioni i tyre ka mangësi në të gjitha shërbimet, ndërkohë që 60% deklarojnë se institucioni ku punojnë ka mangësi në disa shërbime. 3.12.1.1 MANGËSITË NË SHËRBIME SIPAS VENDIT TË PUNËS Për tVë petaësmur9m%ë etëmqjaerktëëvpeandoerkalmarëonjneëmseannguëksikvaemnëapnëgrëshi ënrëbaimsnejënëngtëa gsjhiëthrbaiimnsetti,tuncdiëornkeothsëhqënëd 5 e%tëseore, u analimzujeaknëpvëergnjuigkjektaenëmpjeraknëuvaersti'pi apsëvrgejnigdjiet ntëktëysraejtpëypeutnjeëjse..Ajo çka bie në sy është se shumica e mjekëve raportojnë mungesa në disa prej shërbimeve. Gjithsesi, ndryshim në të gjitha përgjigjet kanë mjekët të 3.12.1.1 MANGËSITË NË SHËRBIME SIPAS VENDIT TË PUNËS cilët punojnë në spitalet universitare. Ndryshe nga të gjithë mjekët e tjerë, 56% e mjekëve që punojnë në spitaPleët r u t nëipvaesrsuirtamreëd t eëkqlaarrtoëjnpëanmoarnagmëësni neëmtëagnjgiëthsaivsehnërëbpiëm r e s t h .ëNrbdiëmrkeonhëë, t ë40g%jitheatyinrestditeukcliaornoejnt ë mangësi në di s s h aëp n r d e e j t sëhsoërrbe,imu eavnealdizhueavneptëëmrgj2i%gjedteekmlarjeokjnëëvesesinpuaks vkeanndëimt taëntgyërseitnëëpausnnëjsë.sAhëjrobçimka. bie n ë sy ë sht ë se shumica e mjekëve raportojnë mungesa n ë disa prej shërbimeve. Gjithsesi, ndryshim në Nga t aëngajittjheatëpr,ëprgajvigajreëtsiksahntësempjerketëe t n t dëo c h il eëttqpëunshoëjnrbëi n mëestppirtaivleatteunkiavneërskituasrhet.eNmdrëytsëhemnirgaa, trëezgujiltthoën se, si mjekmëtjeqkëëtpeuntjoejrnëë, 5n6ë%kleinmikjeakpërvievaqtëe,peudnhoejnaëta n ëqsëppituanleotjnuënivneërssiptiatraeledepkrilvaraotejn, ëdmekalnargoëj s n i ë n ëm t uënggjeitshaanë shërb s i h mëreb.iMmeetg.jNithdaëtrëk,ophëër,q4in0d%jaeetyatryerdeeqkëlamroojhnoëjmnëanmguën s g i e n sëadt iëssahptëremj s ë h eërlbarimtëesveeedmhejevkeëtvëme q2ë%punojnë në indsetiktluacrioojnneë ssehënnudketkëasnoëremsahntgetëë s r i o n rëe,aassnhjëtushsëirbeidmh . e përqindja e mjekëve që nuk duan t’i përgjigjen kësaj pyetjeje. Nga ana tjetër, pavarësisht se pretendohet që sh ërbimet private kanë kushte më t ë mira, rezulton se, si mjekët që punojnë n ë klinika private, edhe ata që punojnë n ë spitale private, deklarojnë mungesa në sh ërbime. Megjithatë, përqindja e atyre që mohojnë mungesat ë sht ë më e lartë se e mjekëve që punojnë n ë institucione sh ë ndet ë sore shtet ërore, ashtu si edhe përqindja e mjekëve që nuk duan t'i përgjigjen kësaj pyetjeje. 40 39

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria G G r r a a f f iku 16 7 : Mangësitë në shërbime sipas vendit të punës Nuk dua të përgjigjem Në asnjë Në disa Në të gjitha 8% SP 21% 14% 17% KP 22% 22% 2% SU 2% 8% SR 11% 15% 6% SB 6% 1% QSHS 10% 2% QSH 8% 29% 26% 25% 39% 40% 57% 56% 66% 59% 63% 65% 40 41

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria 3.12.2 NDJESITË NË VENDIN E PUNËS 3.12.2 NDJESITË NË VENDIN E PUNËS Mjekët u pyetën edhe lidhur me ndjesitë e tyre në pozicionin e punës. Kështu, të gjithë mjekëve Mjekët u pyetën edhe lidhur me ndjesitë e tyre në pozicionin e punës. Kështu, të gjithë mjekëve iu vunë iu vunë përpara disa alternativa lidhur me se si ndiheshin në vendin e punës. Atyre iu tha që t ë përpara disa alternativa lidhur me se si ndiheshin në vendin e punës. Atyre iu tha që të zgjidhnin një ose zgjidhnin një ose çdo alternativë që përshkruante gjendjen e tyre. çdo alternativë që përshkruante gjendjen e tyre. Ajo çka rezultoi ishte se vetëm 19% e mjekëve ishin të kënaqur në vendin e punës. Pjesa tjetë r Ajo çka rezultoi ishte se vetëm 19% e mjekëve ishin të kënaqur në vendin e punës. Pjesa tjetër shprehen shprehen se ndihen nën presion(23%), të stresuar( 2 4%), të pakënaqur(27%), të mbingarkuar se ndihen nën presion(23%), të stresuar(24%), të pakënaqur(27%), të mbingarkuar me punë(27%), me punë(27%), të zhgënjyer(22%), të n ënvlerësuar(24%), të parespektuar(18%). Një përqindje të zhgënjyer(22%), të nënvlerësuar(24%), të parespektuar(18%). Një përqindje e vogël(7%) janë e vogël(7%) janë shprehur dhe se titullari ka kërkesa të paarsyeshme. shprehur dhe se titullari ka kërkesa të paarsyeshme. Grafiku 17 8: : Si ndiheni aktualisht në pozicionin e punës? Me kërkesa të paarsyeshme nga titullari 7% Nën presion I/e stresuar I/e mbingarkuar me punë I/e parespektuar I/e zhgënjyer I/e nënvlerësuar I/e pakënaqur I/e kënaqur 23% 24% 27% 18% 22% 24% 27% 19% Grafiku 15: Shpërndarja e subjekteve se si ndihen në pozicionin e punës Siç shihet, përqindja më e madhe e mjekëve ndihen tëmbingarkuar me punë dhe të pakënaqur. Si ç shihet, përqindja më e madhe e mjekëve ndihen tëmbingarkuar me punë dhe të pakënaqur. 3.12.2.1 NDJESITË NË VENDIN E PUNËS SIPAS GJINISË 3.12.2.1 Kjo ND çë J s E h S tj I e T ë Ë sh N t Ë ë p V a E rë N e D d I h N e E si P pa U s N g Ë ji S ni S s I ë P . AS GJINISË Kjo çështje është parë edhe sipas gjinisë. 41 42

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria G G ra ra fi f k ik u u 1 1 8 9 : : Si ndiheni aktualisht në pozicionin e punës, sipas gjinisë Gra Burra Me kërkesa të paarsyeshme nga titullari 7% 9% Nën presion 23% 23% I/e stresuar 26% 18% I/e mbingarkuar me punë 27% 27% I/e parespektuar 14% 24% I/e zhgënjyer 21% 23% I/e nënvlerësuar 24% 24% I/e pakënaqur 21% 40% I/e kënaqur 17% 23% Siç tregon edhe grafiku, pjesa më e pakënaqur janë gjinia mashkullore, 40% e të cilëve shprehen të pakënaqur në punë, 24% të parespektuar dhe të nënvlerësuar, 27% të mbingarkuar me punë. Gjithsesi, mjekSëiçt btruergraonjaendëheedghreafaitkauq, ëpjkeasnaëmpëëreqpinadkjëennamquërtjëanlaërtgëjitnëiakëmnaasqhëksiuslëlo(r2e3,%40).% e të cilëve shprehen të pakënaqur në punë, 24% të parespektuar dhe të nënvlerësuar, 27% të mbingarkuar me punë. NdëGrkjoithhës,emsi,jemkjeetkgërtabkuarnraë jnainvëelemdhëetaëtalaqrtëë ksatrneësip. ëKrqrainhdasjeunarmmëetëbularrtaët,të26k%ëneaqtëysries,ëp(ë2r3k%un)d. rejt 18% të burrave, shprehen të stresuara. Niveli i tyre i kënaqësisë është gjithashtu më i ulët(17%). Ndërkohë, mjeket gra kanë nivel më të lartë stresi. Krahasuar me burrat, 26% e tyre, përkundrejt 18% të burrave, shprehen të stresuara. Niveli i tyre i kënaqësisë është gjithashtu më i ulët(17%). 42 43

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria 3.12.3 PAKËNAQËSIA NË VENDIN E PUNËS 3.12.3 PAKËNAQËSIA NË VENDIN E PUNËS Të pyetur se çfarë ndikon në pakënaqësinë e tyre ndaj sistemit shëndetësor(përgjigje me shumë Të pyetur se çfarë ndikon në pakënaqësinë e tyre ndaj sistemit shëndetësor(përgjigje me shumë alternativa), rezulton se 42% e mjekëve janë të pakënaqur nga financimi i sistemit, 37% janë të alternativa), rezulton se 42% e mjekëve janë të pakënaqur nga financimi i sistemit, 37% janë të pakënaqur pakënaqur nga menaxhimi i dobët i sistemit, 36% janë të pakënaqur nga mungesa e sigurisë nga menaxhimi i dobët i sistemit, 36% janë të pakënaqur nga mungesa e sigurisë financiare dhe 33% e financiare dhe 33% e tyre janë të pakënaqur nga burokracitë e sistemit. tyre janë të pakënaqur nga burokracitë e sistemit. Graf i ku 1 20 9 : Çfarë ndikon në pakënaqësinë tuaj 42% 37% 36% 32% 33% 29% 21% Financimi i sistemit Menaxhimi i Mbështetja e Pasiguria në sistemit dobët në punë punë Mungesa e sigurisë financiare Mungesa e Burokracitë e pajisjeve sistemit Figura 16: Shpërndarja e subjekteve sipas ndikimit në pakënaqësinë e tyre ndaj sistemit 3.12.3.1 PAKËNAQËSIA NË VENDIN E PUNËS, SIPAS GJINISË 3.12.3.1 PAKËNAQËSIA NË VENDIN E PUNËS, SIPAS GJINISË Edhe pakënaqësia është parë në ndarjen sipas gjinisë. Rezulton se gjinia mashkullore është më kritike Edhe pakënaqësia ë sht ë parë n ë ndarjen sipas gjinisë. Rezulton se gjinia mashkullore ë sht ë më përkundrejt sistemit. Mjekët shprehin më shumë pakënaqësi ndaj financimit të sistemit(43%), menaxhimit kritike përkundrejt sistemit. Mjekët shprehin më shumë pakënaqësi ndaj financimit të sistemit të sistemit(43%), mungesës së sigurisë financiare(38%) dhe mungesës së pajisjeve(32%). Ndërkohë, (43%), menaxhimit të sistemit(43%), mungesë s s ë siguris ë financiare(38%) dhe mungesë s s ë mjeket shprehin më shumë pakënaqësi për burokracitë e sistemit(34%) dhe mbështetjen e dobët në punë pajisjeve(32%). Ndërkohë, mjeket shprehin më shumë pakënaqësi për burokracitë e sistemit (22%). Ajo çka vihet re është se të dyja gjinitë ndiejnë të njëjtën lloj pasigurie në punë(32%). (34%) dhe mbështetjen e dobë t n ë punë(22%). Ajo çka vihet re ë sht ë se t ë dyja gjinitë ndiejnë t ë njëjtën lloj pasigurie në punë(32%). 43 44

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Graf iku 21 0 : Pakënaqësia në punë, sipas gjinisë Gra Burra Burokracitë e sistemit 34% 28% Mungesa e pajisjeve 28% 32% Mungesa e sigurisë financiare 35% 38% 32% Pasiguria në punë 32% Mbështetja e dobët në punë 22% 17% Menaxhimi i sistemit 27% 43% Financimi i sistemit 40% 43% 3.12.4 BESIMI PËR NDRYSHIMIN E SISTEMIT SHËNDETËSOR 3.12.4 BESIMI PËR NDRYSHIMIN E SISTEMIT SHËNDETËSOR Mjekët u pyetë n edhe n ëse besimi i mjekëve ndaj sistemit shëndetësor do të ndryshonte para se Mjekët u pyetën edhe nëse besimi i mjekëve ndaj sistemit shëndetësor do të ndryshonte para se ata të ata të largohen nga vendi. Nga përgjigjet e dala, rezulton se 51% e të intervistuarve mendojnë se largohen nga vendi. Nga përgjigjet e dala, rezulton se 51% e të intervistuarve mendojnë se besimi i tyre besimi i tyre nuk do të ndryshojë, 28% e mjekëve nuk e dinë nëse do të ndryshojë besimi i tyre nuk do të ndryshojë, 28% e mjekëve nuk e dinë nëse do të ndryshojë besimi i tyre ndaj sistemit edhe para ndaj sistemit edhe para se ata të largohen, dhe vetëm 5% pohuan se besimi i tyre mund të se ata të largohen, dhe vetëm 5% pohuan se besimi i tyre mund të ndryshojë para largimit. ndryshojë para largimit. 44 45

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria G G r r a a f f i i k k u u 2 2 1 2 : : A do të ndryshojë besimi juaj ndaj sistemit shëndetësor para se të largoheni nga vendi? Po Jo Nuk e di 5% 34% 61% Figura 17: Shpërndarja e subjekteve sipas opinionit nëse sistemi do të ndryshojë 3.12. 3 5 .1 L 2. A 5 RGLIAMRIGIILMIIDIHLUIRDHMUERÇMËESHÇTËJSEHTTFJIENTAFNICNIAANRCEIARE Siç uStihçauedthhaeemdhëelamrtë, mlabrtë,smhtbeëtjsahtfeintjaanfciinaarnecëisahretëësshhktëakshpkëarklaprëgrimlairngipmërin5p4ë%r 5të4%mjetëkëmvjee.kNëvëel.idNhëje me pyetjleindhnjëesme aerpsyyeejtajeendnëëssheiraërssypeëjrat’eudlëasrhgiuraërsnpgëar vt'uenldairgëusahrtënvgeatëvmenfdiinaënshctiëarvee, tmëmjekfiëntajnanciëapreë,rgmjijgejkuërt se 43%jeantyërpeë“rpgojigdjhuer sjoe”4l3i%dheentymree"kpuoshdtheet fjion"alnicdihaerne mnëevkeunsdh,te2t6f%inaentcyiraereshnpërvehenend,s2e6l%argeimtyirei tyre nuk ështësvheptrëemheanrsseyelafringiamnciiiartyerdehneu1k6ë%shstëhpvreethëemn asresylaergfiinmainëcsiahrteë dvheteëm16%çësshhtpjerefhineannsceialraer.gimi është vetëm çështje financiare. G raf iku 23 2 : Arsyeja e largimit është vetëm financiare 43.00 15.00 26.00 Po Jo Po dhe jo 3.12.6 LARGIMI I LIDHUR ME ARSYE T 45 Ë NDRYSHME Mjekëve iu kërkua të rendisnin edhe disa arsye të tjera të largimit të tyre nga vendi. Sërish iu kërkua që të përzgjidhnin të gjitha alternativat që ata shihnin të arsyeshme dhe që i nxisnin ata të 46 mos jetonin më në Shqipëri. Kështu, rezulton se arsyet kryesore të mjekëve janë ekonomike(56%) dhe profesionale(50%). Shkaqet sociale dhe familjare zë n ë një vend të dytë.

Po Jo Po dhe jo Largimi i Mjekëve nga Shqipëria 3.12.6 3 L .1 A 2 R .6 GILMAIRIGLIMDHI UI LRIMDHEUARRMSYEEATRËSNYDERTYËSNHDMREYSHME MjekëvMe jieukkëëvrekuiua ktërrkeunaditsënrienneddishneindiesdahaersdyiesatëartsjeyreattëëtjleargaitmë iltatrëgitmyriet tnëgtayrveendgia. vSeënridsih. Siuërkisëhrkiua që të përzgkjëidrkhunainqëtëtëgjpitëhrazgajlitdehrnaintivtëatgqjiëthaataalstherihnnatiinvatët qaërsayteashshmihendinhetëqaërisynexsihsnmine dahtaetqëëmi onsxijsentoinniantamtë në Shqimpëorsi.jetonin më në Shqipëri. Kështu,Krëeszhutluto, nreszeulatrosnyestekaryseyseot rkerytëesmorjektëvme jjeaknëëveekjoanoëmekikoeno(5m6i%ke)(d5h6e%p)rodfheesipornoafleesi(o5n0a%le).(5S0h%ka)q. et socialeSdhkeafqaemt islojacriealzeëdnhëenfjaëmvielnjadretëzdëy n tëën. jë vend të dytë. Grafiku 24 3 : : Largoheni për arsye 56% 50% 25% 17% 9% 1% Familjare Sociale Profesionale Gjyqësore Ekonomike Tjetër Figura 19: Shpërndarja e subjekteve sipas arsyes se pse po largohen 46 3.12.6.1 ARSYET E LARGIMIT SIPAS GJINISË E parë kjo pyetje edhe në këndvështrimin gjinor, rezulton se arsyet ekonomike dhe profesionale janë edhe më të theksuara tek gjinia femërore, përkatësisht arsyet ekonomike(57%) dhe profesionale(52%). Ndërkohë, në çështjet sociale, burrat(27%) zënë një përqindje më të madhe sesa gratë(24%), megjithëse ky ndryshim është i vogël. 47

janë edhe më t ë theksuara tek gjinia femërore, përkatësisht arsyet ekonomike(57%) dhe profesionale(52%). Ndërkohë, nëçështjet sociale, burrat(27%) zë n ë një përqindje më t ë madhe sesa gratë(24%), megjithëse ky n L d a r r y g s im hi i m i M ë je s k h ë t v ë e i n v ga og Sh ë q l. ipëria Graf i i k k u u 2 2 5 4 : : Arsyet e largimit, sipas gjinisë Burra Gra 57% 52% 53% 45% 16% 17% Familjare 27% 24% Sociale Profesionale 0.60% 2% Gjyqësore Ekonomike 10% 7% Tjetër 3.12.7 REKOMANDIMI PËR T’U LARGUAR NGA SHQIPËRIA 3.12.7 REKOMANDIMI PËR T'U LARGUAR NGA SHQIPËRIA Në lidhje me pyetjen nëse mjekët do t’ia rekomandonin largimin nga Shqipëria edhe mjekëve të tjerë, nga pëNrgëjilgidjehtjee mgreumpybeutljleunarnaësreezmuljteoknëtsedo51t'%ia eretkyoremdaondt’ounainrelkaorgmimanidnonngina eSdhhqeipkëorlieageëdvheetëmtjjeekrëë,v3e7t%ë e tyre utpjeërrëg,jinggjëanpmëregj“ingjdeotsehtgar”udmhbeu1ll1u%arau rsehzpurletohnënsese5n1u%k edotytr’euadoretk'uoamraenkdoomnainndlaorngiinmeidnhnegkaoSlehgqëipvëeria mjekëtvëetjteërtëj,e3rë7.%5%e teyrmejuekpëëvregjnigujkëniumpeër"gnjidgojsëhntak" ës d a h j e p 1 y 1 e%tjejue.shprehë n se nuk do t'ua rekomandonin largimin nga Shqipëria mjekëve të tjerë. 5% e mjekëve nuk iu përgjigjën kësaj pyetjeje. G G r r a a f f i i k k u u 2 2 5 6 : : A do t'ia rekomandonit largimin edhe mjekëve të tjerë 48% 36% 47 11% 5% Po Jo Ndoshta Nuk dua të përgjigjem Grafiku 20: Shpërndarja e subjekteve sipas rekomandimit për largim mjekëve të tjerë 48 3.12.7.1 REKOMANDIMI PËR T'U LARGUAR NGA SHQIPËRIA, SIPAS GJINISË E parë kjo pyetje në këndvështrim gjinor, rezulton sërish se mjeket janë më t ë predispozuara se mjekët pë r t ë rekomanduar largimin, përkatësisht mjeket(50%) dhe mjekët(44%).

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria 3.12.7.1 REKOMANDIMI PËR T’U LARGUAR NGA SHQIPËRIA, SIPAS GJINISË E parë kjo pyetje në këndvështrim gjinor, rezulton sërish se mjeket janë më të predispozuara se mjekët për të rekomanduar largimin, përkatësisht mjeket(50%) dhe mjekët(44%). Nga ana tjetër, përqindja e mjekëve burra që ndoshta do ta rekomandonin largimin nga Shqipëria është më e lartë se e mjekeve(40% kundrejt 34%). Grafiku 26 7 : Rekomandimi për t'u larguar, sipas gjinisë Burra Gra 50% 44% 40% 34% 15% 8% 8% 1% Po Jo Ndoshta Nuk dua të përgjigjem 3.12.8 KRITIKAT NDAJ MJEKUT Besues 3 h . m 12 ër .8 ia në K e R m I r T in IK e m A j T ek N ut D p A ër J bë M nt J e E 3 K 3% UT të shkakut të largimit për mjekët në vend. Si rrjedhojë, mjekët u pyetën nëse ata kritikohen më shumë seç duhet në Shqipëri. Rezultoi se 71% e mjekëve e pohuan një gjë të tillë Besueshmëria në emrin e mjekut përbënte 33% të shkakut të largimit për mjekët në vend. Si dhe vetëm 5% e mohuan se kritikohen më shumë seç duhet. Ndërkohë, 21% e mjekëve u përgjigjën me ndoshta. rrjedhojë, mjekët u pyetën nëse ata kritikohen më shumë seç duhet në Shqipëri. Rezultoi se 71% e mjekëve e pohuan një gjë të tillë dhe vetëm 5% e mohuan se kritikohen më shumë seç duhet. Graf i ku 2 8 7 : Ndërkohë, 21% e mjekëve u përgjigjën me ndoshta. A kritikohen mjekët më shumë seç duhet në Shqipëri 71% 21% 5% 3% Po Jo Ndoshta Nuk dua të përgjigjem Figura 28: Shpërndarja e subjekteve sipas opinionit nëse mjekët kritikohen 3.12.8.1 KRITIKAT NDAJ MJEKUT SIPAS GJINISË 49 E parë kjo pyetje në këndvështrim gjinor, rezultoi se nuk kishte diferencë në perceptim mes mjekëve dhe mjekeve për çështjet e kritikimit. 7 4 1 9 % e të dyja gjinive mendojnë se mjekët

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria 3.12.8.1. KRITIKAT NDAJ MJEKUT SIPAS GJINISË E parë kjo pyetje në këndvështrim gjinor, rezultoi se nuk kishte diferencë në perceptim mes mjekëve dhe mjekeve për çështjet e kritikimit. 71% e të dyja gjinive mendojnë se mjekët kritikohen më shumë dhe 5% e të dyja gjinive mendojnë se mjekët nuk kritikohen. Një gjë e tillë tregon lidhur me një perceptim të njëjtë, pavarësisht gjinisë, të sjelljes përkundrejt mjekëve në Shqipëri. G G r r a a f f i i k k u u 2 2 8 9 : A kritikohen mjekët më shumë seç duhet, sipas gjinisë Burra Gra 71% 2202%% 5% 42%% Po Jo Ndoshta Nuk dua të përgjigjem 3.12.9 SHPËRBLIMET NËN DORË 3.12.9 SHPËRBLIMET NËN DORË Çështja e shpërblimeve nën dorë ishte një tjetër pyetje për mjekët. Duke qenë se shpërblimet nën Çështjadoersëhjpaënrëbltiëmaerdvheunrëantëdtoartëueisshhtme enjdëhetjektaërmpjyeektëjeqëpënrumk jiedkeëkt.laDroujkneë qaeton,ëmsejekshëpvëeribulidmheatnnëëtnr i dorë janë të daerdkhlaurraatatëpëtartutëeschilmateudphyeektëanmnjëeskeëisqhëinnuakpoi djoekdlaakroojrndë. Patëor,dmekjelakrëavteëniue dphaarën,ë"tpriradketkiklaaraeta për të cilat u mpyoestdëenknlaërsiemiisthtiënsahppoërjbolidmakitonrëd n . P d ë o r r ëdëe s k h l t aërantjëënperapkatirkë,ë“epvraëk sh ti t k ir aëe, pmorosfdineaknlacriaimrisithttëeshpërblimit nën dorkëuëpsthuteësnhjmëep"r,arketzikuëltoei vsëes3h1ti%rë,epmorjefkinëavnecjiaanrëishptloetëksuisphttuedsahkmored”,,3r8e%zuljtaoniësepj3es1ë%risehtmdjaekkoërvde djahneë plotësisvhettëdmako1r5d%, 3n8u%k jjaannëë pdjaeksoërrids.hNt ddaëkrkoordhëd,h1e6v%etëemm1je5k%ëvneunkujaknkëadnaëkporradn.uNadrëtrëkpoëhrëg,j1ig6j%enepmë r jekëve nuk kankë t përçaënsuhatjret.ë përgjigjen për këtëçështje. Për dekPlaërradtëenkleardaytëtën, eliddhyutër,mliedhsuhrpëmrbelsimhpeëtrnbëlinmdeotrnëë, n “ë d s o h r tëë,e"ëp s a h p t rëaneupeasphrmaneuqeëshsmhteetqi ëtë s p h r t e e t t e i n t ëdojë nga të ardhpurreattetnadtiomjëornegatëtëmajredkhëuvrea”t,traetzimulotorentsëem3j8e%këveem",jreekzëuvletojnansëe 3d8ak%oredm, 3je3k%ëvjeanjaënpëjedsaëkroisrhdt, d3a3k%ord, ndërsa j1a2n%ë pnjueskëjraisnhëtddaakkoorrdd.,Pnëdrëkrsëatë1d2e%klnauraktëja, n1ë7%dakeomrdje. kPëëvreknëu t ëkdperkalnauraatnë,të17p%ërgejimgjjeenk.ëve nuk Për dekplraarnautëann etëtrpeëtrëg,jliigdjheunr. me shpërblimet nën dorë,“është e papranueshme që mjeku nuk deklaron shpërblPimërindeekplaurnaëtsë n së e t t i r j” e , t ër,ezliudlhto u n r msee1s8h%pëerbmlijmekeëtvneëj n an d ë or dëa,k"oërsdh,të29e%pajpanraënpujeesshëmrisehqt ëdamkjoerkdu, 3n4u%k nuk janë dadkeokrdla,rnodnësrhsapë1r9b%limniunkeppraunnuëasnsëtëtipj"ë,rgrejizgujletno.n se 18% e mjekëve janë dakord, 29% janë pjesë risht dakord, 34% nuk janë dakord, ndërsa 19% nuk pranuan të përgjigjen. T ABELA 6: S HPËRNDARJA E SUBJEKTEVE SIPAS OPINIONIT TË TYRE NË LIDHJE ME DEKLARIMIN E SHPËRBLIMEVE NGA PACIENTËT Shpërblimet nën dorë janë teorikisht të ardhura të tatueshme. 50 Ka mjekë që nuk i deklarojnë këto të ardhura. Lidhur me këtë, sa jeni dakord që: Përqindja 51

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria T abela 6: S hpërndarja e subjekteve sipas opinionit të tyre në lidhje me deklarimin e shpërblimeve nga pacientët Shpërblimet nën dorë janë teorikisht të ardhura të tatueshme. Ka mjekë që nuk i deklarojnë këto të ardhura. Lidhur me këtë, sa jeni dakord që: një praktikë e tillë është e vështirë, por financiarisht e kuptueshme një praktikë e tillë është e vështirë, por financiarisht e kuptueshme është e papranueshme që shteti të prete ë n sh d t o ë jë e p n a g p a ra të nu a e r s d h h m u e ra q t ë t s a h t t i e m ti o t r ë e pretendojë nga të ardhurat tatimore të t m ë j m ek je ë k v ë e ve Jam plotësisht dakord Jam pjesërisht dakord Jam N p u l k otë ja s m ish d t a d k ak o o rd rd Jam pjesërisht dakord Nu N k u d k u j a am të d p a ë k r o g r j d igjem Nuk dua të përgjigjem Jam plotësisht dakord J J a a m m p p lo je të s s ë i r s i h s t h d t a d k a o k r o d rd Jam pjesërisht dakord N N u u k k ja ja m m da d k a o k r o d rd N N u u k k d d u u a a të të pë p r ë g r j g ig ji j g em jem Përqindja 31% 38% 31% 15% 38% 15% 16% 16% 38% 38% 33% 33% 12% 12% 17% 17% ësht ë ë sh e të p e ap p r a a p n ra u n e u s e h s m hm e e që që m m je je k k u u n n u u k k deklaron shpërblimin e punës së tij deklaron shpërblimin e punës së tij Ja a m m p p lo lo të të si s s i h s t h d t a d k a o k r o d rd J J a a m m p p je je s s ë ë ri r s i h s t h d t a d k a o k r o d rd Nuk jam dakord Nuk jam dakord Nuk dua të përgjigjem Nuk dua të përgjigjem Grafikisht kjo pyetje vendoset si më poshtë: Grafikisht kjo pyetje vendoset si më poshtë: 18% 18% 29% 29% 34% 19% 34% 19% G G r a f iku 3 29 0 : Deklarimi i shpërblimit nën dorë Jam plotësisht dakord Jam pjesërisht dakord Nuk jam dakord Nuk dua të përgjigjem 38% 38% 33% 34% 31% 29% 15% 16% 17% 18% 19% 12% një praktikë e tillë është e vështirë, por financiarisht e kuptueshme është e papranueshme që shteti të është e papranueshme që mjeku nuk pretendojë nga të ardhurat tatimore deklaron shpërblimin e punës së tij të mjekëve \ Figura 22: Shpërndarja e subjekteve sipas opinionit të tyre në lidhje me deklarimin e shpërblimeve nga pacientët. 51 52

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Pra, nga përgjigjet e dala në lidhje me nëse deklarimi i shpërblimeve të mjekut janë të ardhura të Pra, pnagtaatpuëersghjmigejedthee sdealaatondëulhiedthtjëe dmekelanrëosheend,erekzlaurlitmoni sies3h8p%ërbelimmjeevkeëvteë mmejnedkoujtnjëasneë ktjëo aërsdhhtëurnajëtë patatuperaskhtmikeë dehveësshetiartëo, pdourhfeitnatëncdiaerkilsahrtoeheknu,ptrueezsuhltmone;s3e8%38%e tyeremmjeeknëdvoejnmë esnedëosjhntëë ese kjo është një praktpikaëpreanvuëesshhtimrëe, spioprofli i ntiaknëcdiaerkislahrtime ikduhpetusehsthemtien;u3k8d%uheettytëreprmeteennddoojjnëënsgeaëdsehktlëareimpai piranueshme si politiskhëpëdrebklliamriemvei dtëhetysreht d e h ti e n3u4k%deuhmejtetkëëvperenteunkdjoajnëëndgaakodredklqaëriamtai tiësdhepkëlrabrloimj n eëvneëtsëhtpyërrebldihmeet3e4% e mjektëyvree.nuk janë dakord që ata të deklarojnë në shpërblimet e tyre. 3.12.9.1 SHPË 3. R 1 B 2. L 9 I .1 MI NË D S O H R P Ë Ë S R I B P L A I S M E I D N U Ë K D IM O I R T Ë T S Ë IP M A J S E E K D Ë U V K E IMIT TË MJEKËVE Të paTrëë pkaërtëokëdteokdlaerkaltaarantaë n këënkdëvnëdsvhëtsrhimtriimn ien eedeudkuikmimit ittë t ëmmjejkekëvëvee, ,rreezzu u lt l o to n n s s e e ppëërr ddeekkllaarraattëë n n e e parë, shumpicaarëe, smhjuemkëicvae,epmavjeakrëësvies,hpt aevdaurkëismisiht,t jeadnuëkpimjesitë,rjiasnhët dpajeksoërrdisdhhtedapkaokricdadnhuekpjaakniëcadankuokrdja.në dakord. G G r r a a f f i i k k u u 3 3 0 1 : : Deklarimi i shpërblimit nën dorë: një praktikë e tillë është e vështirë, por financiarisht e kuptueshme Mjek i përgjithshëm 30% 32% 28% Mjek specialist Mjek me gradë shkencore 38% 37% 37% 15% 17% 11% Jam plotësisht dakord Jam pjesërisht dakord Nuk jam dakord LidhuLridmheurdmekeladreaktë l anraetëdnyteë,dpyëtër,fpaëkrtifnaksetinësshetëë s e h p t ëaperpaanpureasnhumesehqmëeshqtëe s ti h t t ë et p i r t eëtpenredtoejnëdnogjëantëgaartëdhurat tatimaorrdeht u ë r amt jteaktiëmvoer,eretëzumltjoenkësveem, rjeezkuëlttomnesegrmadjeëkësht kmeencgoraredëjasnhëkennëcoprëerqjianndëje n ëmpëërtqëinladrjteë mdaëk t oërd për mosdleakrtlëardimakionred kpëëtrymreotsëdaerkdlharuirmavine.e këtyre të ardhurave. 53 52

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Grafiku 31: Deklarimi i shpërblimiGt G rn r aë a fn f i i k k du u or3 3 ë1 2 :: : është e papranueshme qDë sehktleatriimtëipirsehtpenërdboljiëmnitganëtnë adrodrhëu: rëasht ttëateimpaopreratnëumesjehkmëeve që shteti të pretendojë nga të ardhurat tatimore të mjekëve Mjek i përgjithshëm Mjek specialist Mjek me gradë shkencore Mjek i përgjithshëm Mjek specialist Mjek me gradë shkencore 51% 51% 36% 36% 32% 32% 36% 28% 36% 32% 32% 28% Jam plotësisht dakord Jam plotësisht dakord Jam pjesërisht dakord Jam pjesërisht dakord 13% 11% 13% 11% 2% 2% Nuk jam dakord Nuk jam dakord Ndërkohë, lidhur me cilësimin"të papranueshëm që mjeku nuk deklaron shpërblimin e punë s s ë NdërkoNthiëjd",ë,lrsikhdoohhhuëirm, mliqdeëhcunirljëmspiemërciqinliën“sdtiëjmepienaup"lrtëëatnpeuaempsrhjaeënkmuëevsqehëtëëmmpjeëqkrëgumjintjheuskkhuëdmneukkdlahdreoenkatlyashrroepnësrpsbehlcpimiëarlibinsltieëmjpianunneëëpdsuasnkëëo s rtid s j.”ë, shohimtPiqjë"ër,knsëhjë t oëhpdiëmerkqlqianërdanjtejëë,epi ëunrljqëitjntiedqjmeënjeedkuriëlmëvteeëstmëhtjpëeëk t r e ëgvmjietjhteëskhëpëtëmrmgejdihtghersahadëtëymrsehdkhsepeneactoiyarrleei.sstëpejcainaëlisdtaëkjoarndë. dPaëkrokrdë.të deklaratPëë,riknëjë t ëjtdi eqkëlnadrraitmë, ëi snhjëtëjttieqmënjdekriëmt mësehgtëra t d e ëmsjhekkeëntcmoreeg. radë shkencore. G G r r a a f f i i k k u u 3 3 2 3 : : Deklarimi i shpërblimiGt rnaëfnikduor3ë2::është e papranueshme Dekqlaërmimjeikiushnpuëkrbdleimkliatrnoënnshdporëër:blëismhitnë e paupnrëasnsuëetsihj me që mjeku nuk deklaron shpërblimin e punës së tij Mjek i përgjithshëm Mjek specialist Mjek me gradë shkencore Mjek i përgjithshëm Mjek specialist Mjek me gradë shkencore 36% 31% 36% 31% 27% 27% 31% 27% 31% 27% 27% 27% 27% 27% 17% 17% 14% 14% Jam plotësisht dakord Jam plotësisht dakord Jam pjesërisht dakord Jam pjesërisht dakord 54 54 Nuk jam dakord Nuk jam dakord 53

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria 3.12.10 SHPËRBLIMI I PACIENTËVE PËR MJEKUN Mjekët u pyetë n edhe se për cilin mjek profesionist ata mendojnë se pacientët do të jepnin 3.12.10 SHPËRBLIMI I PACIENTËVE PËR MJEKUN shpërblim më të lartë. Nga të dh ënat e mbledhura, rezulton që shumica e mjekëve mendojnë se Mjekëtpuacpiyeenttëën t d ed o h t eë sjeeppnëirncsihlipnëmrbjleimk pmroëfe t ësiloanrtiëstpaëtranmjëenmdjoejknëkisreurpgac(3ie3n%të)t,dpoërtënjjëepsnpiencisahlpisëtrbnlëimspmitaël të lartë.(2N0g%a)tëdhdehëpnëar tnejëmobblsetedthëurrnaë, rsepziutaltlo(n16q%ë )s. hNumdëirckaoehëm, jsehkpëëvreblmimeinndomjnëëtëseulpëat cpieerncteëpt tdoohetët sjeepenin shpërblmimarmrinë tnëjëlamrtëjepkënrënjqëemndjëerkskhiërunrdget(ë3s3o%re),dphëernnjjëëpsspiekciiaatlëirstnnëëspspitiatal,lp(2ër0k%at)ëdsihsehtpëmren6jë%o.bstetër në spital(16%). Ndërkohë, shpërblimin më të ulët perceptohet se e marrin një mjek në qendër shëndetësore dhe një psikiatër në spital, përkatësisht me 6%. G G r r a a f f i i k k u u 3 3 3 4 : Për cilin mjek profesionist pacientë t do do të të je j p e n p i n n in sh s p h ë p r ë b r l b im lim m m ë ë të të la l r a t r ë të 33% 20% 16% 11% 8% 6% 6% Mjek familjeje Pediatër Mjek në QSHS Obstetër (spital) Specialist (spital) Kirurg(spital) Psikiatër (spital) Figura 23: Shpërndarja e subjekteve sipas profesionit që pacientët do të jepnin më tepër Në vaz s h h d p im ër ë b s l i im të . shpërblimeve që marrin nga pacientët, mjekëve iu kërkua që të deklaronin se sa prej mjekëvNe ëmvaarzrihndsimhuëmsiëtëshsphëprëbrlbimlimnegvaepqaëcimenatrërti,nsnagma aprarciniemnteëst,atmarjieskhëtvdehieuskaëmrkaurariqnëptaëkd. eklaronin se sa Nga pëprgrejijgmjejteekëtyvreem, raerzruinltoshnusme ë42sh%pëerbmlijmekënvgea mpaecnidenotjëntë, sae mshaurmrinë measrraitnarvisehtëtmdh1e0s-a20m%arerinmpjeakkë.ve, 10% mendojnë se 20-30% e mjekëve marrin shumë shpërblim nga pacientët, 5% mendojnë se 30-40% Nga përgjigjet e tyre, rezulton se 42% e mjekëve mendojnë se shumë marrin vetëm 10- 20% e e mjekëve marrin shumë shpërblim dhe vetëm 4% mendojnë se mbi 40% e mjekëve marrin shumë mjekëve, 10% mendojnë se 20- 30% e mjekëve marrin shumë shpërblim nga pacientët, 5% shpërblim nga pacientët. mendojnë se 30- 40% e mjekëve marrin shumë shpërblim dhe vetëm 4% mendojnë se mbi 40% e Ndërkomhëje, k1ë3v%e emmarjreiknësvheumeënsdhopjënrëbsliempancgiaenptaëctiuenjatëpti.n një shpërblim mesatar 10-20% të mjekëve, 28% e mjekëve mendojnë se pacientët u japin një shpërblim mesatar 20-30% të mjekëve dhe 21% e mjekëve Ndërkohë, 13% e mjekëve mendojnë se pacientët u japin një shpërblim mesatar 10- 20% të mendojnë se pacientët u japin një shpërblim mesatar 30-40% të mjekëve. mjekëve, 28% e mjekëve mend o j n ë se pacientët u japin një shpërblim mesatar 20- 30% të mjekëve dhe 21% e mjekëve mendojnë se pacientët u japin një shpërblim mesatar 30- 40% të mjekëve. Tabela më pos ht ë jep më t ë plotë mendimin e mjekëve për shpërblimet që u japin pacientë t. 55 54

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Tabela më poshtë jep më të plotë mendimin e mjekëve për shpërblimet që u japin pacientët. T abela 7: S hpërndarja e subjekteve sipas % së shpërblimit që marrin nga pacientët Sipas sondazheve të ndryshme, shpërblimi për mjekun ndahet në mënyrë jo të përpjesshme midis mjekëve: dikush merr më shumë, dikush më pak. Sipas jush, sa përqind e mjekëve marrin vërtet shumë dhe sa përqind marrin pak? Përqindja Shumë 10-20% 42% 20-30% 10% 30-40% 5% 40-50% 2% Mbi 50% 2% Mesatarisht 10-20% 13% 20-30% 28% 30-40% 21% 40-50% 8% Mbi 50% 5% Pak 10-20% 12% 20-30% 15% 30-40% 18% 40-50% 18% Mbi 50% 15% Asgjë 10-20% 18% 20-30% 6% 30-40% 6% 40-50% 5% Mbi 50% 12% 55

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Në formë grafike çështja e shpërblimeve të mjekëve nga pacientët është si më poshtë. Graf iku 3 5 4 : Shpërblimi për Mjekun Mbi 50% 12% 40-50% 5% 30-40% 6% 20-30% 6% 10-20% 18% Asgjë Mbi 50% 15% 40-50% 18% 30-40% 18% 20-30% 15% 10-20% 12% Pak Mbi 50% 5% 40-50% 8% 30-40% 21% 20-30% 28% 10-20% 13% Mesatarisht Mbi 50% 2% 40-50% 2% 30-40% 5% 20-30% 10% 10-20% 42% Shumë Figura 24: Shpërndarja e subjekteve sipas% së shpërblimit që ata marrin nga pacientët Pra, nga pyetja nëse shpërblimi midis mjekëve ndahet në formë të përpjesshme dhe nëse mjekët marrin shumë aPprao, pnagka, pdyheetjsaan%ëseesthyprëerbmliemrri smhuidmisëmapjeokëmveernr dpaahke,tnngëafopërmrgëjitgëjeptëerpgjerussmhbmuellduhareanrëeszeumltojenksëet: mjekët mqëarmrianrrsihnumshëumapëojpaankë,vdehteëmsa1%0-e20ty%reemteyrrresnhëumveënadpino mtoenrër; pmakje,knëgtaqpëëmrgajirgrijnetmeegsrautmarbisuhltlujaarnaë vetëm 2r0e-z3u0lt%onestey : rem;jmekjeëkt ëqtëqmë amrrairnrisnhpuamkëjajannëë4v0e-5të0m%1e0t y2r0e%dheetmyrjeeknëëtvqeënnduink tmonaërr;imn pjeoktëhtuqajësemaasrgrijnë janë 40-m5e0s%ataertiyshret.janë vetëm 20- 30% e tyre; mjekët që marrin pak janë 40- 50% e tyre dhe mjekët që nuk marrin pothuajse asgjë janë 40- 50% e tyre. 57 56

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria 3.12.11 SA DUHET TË JETË PAGA QË TË MOS MERRET SHPËRBLIM NËN DORË Në lidhje me pyetjen se nëse sistemi shëndetësor do të synonte të rriste pagat, cilat duhet të ishin të ardhurat neto më të respektueshme për një mjek që të mos merreshin shpërblime nën dorë, nga përgjigjet e grumbulluara rezulton se: • për një mjek familjeje paga më e mirë do të ishte një rritje nga 30%- 50% më e lartë; • për një mjek në QSH paga më e mirë do të ishte një rritje nga 50% deri në 90% më e lartë; • për një mjek specialist në spitalin rajonal paga më e mirë do të ishte një rritje 100% më shumë; • për një mjek në spitalin bashkiak paga më e mirë do të ishte një rritje deri në 100% më shumë; • për një mjek në një spital universitar paga më e mirë do të ishte një rritje më shumë se 100% nga paga aktuale. Grafiku 35 6 : Sa duhet të jetë paga e mjekut 21% Mjek në SU 13% Mjek në SB Mjek në SR Mjek në QSH 10% 7% Më shumë se 100% 100% më shumë 50-90% më shumë 30-50% më shumë 10-30% më shumë 9% Mjek familjeje 0% 5% 10% 15% 20% 25% Grafiku 25: Shpërndarja e subjekteve sipas opinionit të tyre në lidhje me rritjen e pagave në sistemin shëndetësor sipas profesionit të mjekut 57 3.12.12 PERCEPTIMI I MJEKËVE PËR PAGËN QË MARRIN Në lidhje me pyetjen se ku do ta vendoste veten mjeku në lidhje me të ardhurat e tij financiare,

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria 3.12.12 PERCEPTIMI I MJEKËVE PËR PAGËN QË MARRIN Në lidhje me pyetjen se ku do ta vendoste veten mjeku në lidhje me të ardhurat e tij financiare, duke filluar nga pika 1, si shkalla më e ulët e të ardhurave, deri në pikën 10, si shkalla më e lartë e të ardhurave, nga përgjigjet e dala rezulton se 13% e mjekëve e vendosin veten e tyre në pikënnjë(1), si persona të kepqipkaëg n unajrë, (d1h)e, svieptëemrsonnjëa ptëërkqeiqnpdajegushaur,mdëhee vuelëtët mprenjjë1%pëerqtiynrdejee skhaunmë vëeenudloëstuprrveejt1e%n neëtpyirkeëen k1a0n,ësi më vendosur veten në pikën 10, si më të mirëpaguar të sistemit shëndetësor. të mirëpaguar të sistemit shëndetësor. ShSihheiht estespeëprqëirnqdinjadjma ëmeëmeamdahdeheemejmekjëevkeëv(e77(7% 7 )%e)veenvdeonsdovsetveentennë nshëksahlklëanllëentëeatrëdahrudrhauvreavnegang1aderi 6. Nd1ëdrkeorih6ë., N6%dëerktoyhreë,e 6 v%enedotysrine evevteenndtoeskin7-v8edtehnetveektë7m- 81d.4h%e veetmëmjek1ë.4v%e eecmilëjseokjënvëeveetceinlëmsoejntëë ardhura të vlaerttean9m-1e0t.ë ardhura të larta 9-10. NdNëdrkëorkhoëh, ë1,51.65%.6%e me jmekjeëkvëevteë tpëypeytuertuprrpefreerfueraunatnë tmë omsoispiëprgëjriggjjiegnjeknëksaëjsapjypeytjeetjjee.je. G G ra r f a i f k ik u u 3 3 6 7 : : K K u u e e v v en en d d o o sn sn i i v v et e e t n en n n ë ë s s h h k k a a ll l ë l ë n n e e t t ë ë a a r r d d h h u u r r a a v v e e 20% 18% 16% 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0% 3.12.12.1 PAGA E MJEKËVE E PARË NË KËNDVËSHTRIM GJINOR Në përqindje gjinore, rezulton se gjinia femërore(mjeket)e vendos veten tek pagat më të ulëta krahasuar me gjininë mashkullore(mjekët). Kështu, 8 0% e mjekeve e vendosin veten në 1- 6 të vlerësimit, 4% e vendosin veten tek 7- 8, ndërkohë që vetëm 1% e mjekeve e quajnë veten në nivel të lartë. Ndërkohë, 15% e tyre nuk kanë pranuar t'i përgjigjen kësaj pyetjeje. 58 60

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria 3.12.12.1 PAGA E MJEKËVE E PARË NË KËNDVËSHTRIM GJINOR Në përqindje gjinore, rezulton se gjinia femërore(mjeket)e vendos veten tek pagat më të ulëta krahasuar me gjininë mashkullore(mjekët). Kështu, 80% e mjekeve e vendosin veten në 1-6 të vlerësimit, 4% e vendNogsainavneatetjnettëerk, 7 7 1 8%, nedëmrkjeokhëëvqeëevveetënmdo1s%in veemtejnekneëve1 e6qtuëavjnleërëvseitmenitn, ë 9%nivneël mtëelsaarttëa.reNnd7ë r8k,ohë, 15% e tyrnednëurskak2a%nëeptryarneuearkto’ni spiëdregrjoigjnjeënvketëesnajtëpymeitrjeëjpea.guar. Gjithsesi, krahasuar me gratë, mjekët nuk Ngapaënrgajitgjejetënr,në71p%ërqeinmdjjeekmëëvetëelavrteënd(1o8s%in).veten në 1-6 të vlerësimit, 9% në mesataren 7-8, ndërsa 2% Ge jtiythreseesik,onngsaidtëerdohjnëënavterteeznutlëtomn isreëpkaagnujaër.niGvjeilthmseëstië, klarrathëapsaukaërnmaqeëgsrieatpëë, rmpjaegkaëtt mnueks gpjëirngisjiëgjen në përqfienmdjëeromreë ktëralharatsëu(a1r8m%e).mjekët e gjinisë mashkullore. Gjithsesi, nga të dhënat rezulton se ka një nivel më të lartë pakënaqësie për pagat mes gjinisë femërore krahasuar me mjekët e gjinisë mashkullore. Graf i ku 3 8 7 : Shkalla e të ardhurave, sipas gjinisë Burra Gra 19% 18% 16% 15% 15% 15% 13% 12% 11% 10% 10% 9% 6% 5% 3% 2% 2% 1% 1% 0% 61 59

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria 3.12.13 NDRYSHIMI I KUSHTEVE PËR TË ARDHMEN Një pyetje tjetër e rëndësishme për mjekët është nëse ata mendojnë se kushtet profesionale do të ndryshojnë në të ardhmen. Nga tabela e përgjigjeve, rezulton se mjekët janë skeptikë lidhur me këtë ndryshim. T abela 8: S hpërndarja e subjekteve sipas kushteve profesionale për ndryshim Mendoni se kushtet profesionale do të ndryshojnë në të ardhmen në Shqipëri? Përqindja Faktori Menaxhimi i Sistemit Asnjëherë 20% Ndonjëherë 15% Ndoshta 27% Nuk e di 8% Faktori Kënaqësia në Punë Asnjëherë 9% Ndonjëherë 20% Ndoshta 22% Nuk e di 8% Faktori Siguria në Punë Asnjëherë 11% Ndonjëherë 13% Ndoshta 22% Nuk e di 23% Faktori Kushtet në Punë Asnjëherë 5% Ndonjëherë 11% Ndoshta 26% Nuk e di 12% Faktori Cilësia e Jetës Asnjëherë 8% Ndonjëherë 10% Ndoshta 21% Nuk e di 13% Faktori Marrëdhëniet Asnjëherë 4% Ndonjëherë 12% Ndoshta 24% Nuk e di 13% Nga përgjigjet e dala në lidhje me nëse mjekët mendojnë se kushtet profesionale do të ndryshojnë në të ardhmen në Shqipëri, nga grumbullimi dhe përpunimi i të dhënave rezulton se, në lidhje me faktorin 60

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria e menaxhimit të sistemit, vetëm 27% e mjekëve mendojnë se ndoshta në një të ardhme ky faktor do të ndryshojë dhe vetëm 8% e tyre nuk e dinë nëse kjo do të ndryshojë. Në lidhje me faktorin e kënaqësisë në punë, mjekët mendojnë se ndoshta kënaqësia në punë në të ardhmen do të jetë më e mirë e do të ndryshojë, por 9% e tyre janë pesimistë se kjo gjë nuk do të ndryshojë asnjëherë. Në lidhje me faktorin e sigurisë në punë, 23% e mjekëve nuk e dinë akoma se sa të sigurt do të jenë në Shqipëri e nëse kjo do të ndryshojë në të ardhmen, ndërsa 11% e tyre mendojnë se ky faktor asnjëherë nuk do të ndryshojë. Në lidhje me faktorin cilësi e jetës, 21% e mjekëve mendojnë se ndoshta kjo do të ndryshojë në të ardhmen në Shqipëri dhe 8% e tyre nuk mendojnë se kjo do të ndryshojë ndonjëherë. Në lidhje me faktorin marrëdhënie në profesion e shoqëri, 24% e mjekëve shprehen se ndoshta kjo gjë do të ndryshojë, 4% e tyre mendojnë se kjo nuk do të ndryshojë asnjëherë dhe 13% e tyre nuk e dinë nëse do të ketë ndryshime në të ardhmen. 3.12.14 A ËSHTË E ARDHMJA NË SHQIPËRI E SIGURT Në përgjigje të pyetjes nëse mjekët mendojnë se e ardhmja në Shqipëri është e sigurt, nga intervistat e përpunuara rezulton se: 50% e mjekëve janë pesimistë në lidhje me të ardhmen, ata mendojnë se e ardhmja nuk do të jetë e sigurt në Shqipëri; 27% e tyre mendojnë se ndoshta kjo e ardhme do të jetë më e sigurt; vetëm 10% e tyre janë të mendimit se e ardhmja do të jetë më e sigurt në vend. T abela 9: M endoni se e ardhmja në S hqipëri është e sigurt ? Po Jo Ndoshta Nuk dua të përgjigjem Frekuenca 100 503 271 126 3.12.14.1 SIGURIA PËR TË ARDHMEN SIPAS GJINISË Të ndarë sipas gjinisë, rezulton se 56% e gravedhe 40% e burrave shprehen se e ardhmja nuk do të jetë e sigurt. Ndërsa, në mendimin se kjo e ardhme do të ndryshojë e do të jetë e sigurt, 9% prej tyre janëtë gjinisë femërore dhe 12% të gjinisë mashkullore. Ndërsa, në përgjigjen që ndoshta kjo e ardhme do të jetë e sigurt, 28% e mjekëve ishin të gjinisë femërore dhe 26% e tyre ishin të gjinisë mashkullore. Ndërkohë, përqindjen më të madhe në mospërgjigje e kanë burrat(22%). 61

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria G G r r a a f f iku 38 9 : Siguria për të ardhmen në Shqipëri, sipas gjinisë Burra Gra 56% 40% 12% 9% 26% 28% 22% 7% Po Jo Ndoshta Nuk dua të përgjigjem Grafik: Shpërndarja e subjekteve sipas opinionit të tyre mbi sigurinë e së ardhmes në Shqipëri, bazuar në gjininë mashkullore dhe femërore të subjekteve. 3.13 DEKLARATA TË MJEKËVE GJATË PLOTËSIMIT TË PYETËSORIT 3.13 DEK K L y A s R ul A m T m A ed T ia Ë ti M k q J ë E p K o Ë b V ëh E et G n J d A aj T m Ë je P k L ëv O e, T n Ë u S k I b M ën IT as T gj Ë ë t P je Y të E r T p Ë ër S v O eç R se IT i shtyn mjekët që të mos veprojnë në rast se një pacient është në gjendje kritike dhe mund të rrezikojë t’u vdesë në dorë. Cili Ky sulm mediatik që po bëhet ndaj mjekëve, nuk bën asgjë tjetër përveçse i shtyn mjekët do të donte të përballej me policinë dhe të trajtohej si kriminel? që të mos veprojnë në rast se një pacient është në gjendje kritike dhe mund të rrezikojë t'u vdesë në dorë. Cili do të donte të përballej me policinë dhe të trajtohej si kriminel ( ? Gjinekologe, Tiranë) Midis mjekut dhe pacientit është gjithmonë rregullator shteti. Shteti e ( k G a j p in ë e r k d o e lo ty g r e ë , t T ë ir b a ë n j ë) që pacientët të marrin një shërbim ashtu siç duhet dhe t’u krijojë mjekëve kushte që të punojnë ashtu siç duhet të punojnMë.idis mjekut dhe pacientit është gjithmonë rregullator shteti. S hteti e ka për detyrë të bëjë që pacientët të marrin një shërbim ashtu siç duhet dhe t’u krijojë mjekëve kushte që të punojnë ashtu siç duhet të punojnë. (Pediatër, Tiranë) Na bëhen trajnime dhe asnjëherë nuk konsultohen me ne lidhur me trajn ( i P m e e d t ia p t ë ë r r, t T ë ir c a il n a ë t ) vërtet ne kemi nevojë në punën tonë. Kështu që marrim pjesë në trajnime thjesht për të marrë ato pikët që duhen në fu N nd a , b p ë o h r e j n o t s r e aj m n a im rr e imdhveëartsentjnëhjoehruërnituëkqkëodnusuhlettohtëenmmarerinme lidhur me trajnimet për të cilat vërtet ne kemi nevojë në punën tonë. Kështu që marrim pjesë në trajnime thjesht për të marrë ato pikët që duhen në fund, por jo se marrim vërtet njohuritë që duhet të marrim (Kirurg, Tiranë) Shteti ynë nuk mban përgjegjësitë e veta, por thjesht vë popullin përballë mjekut. Njerëzit (Kirurg, Tiranë) nuk japin siguracione, japin lekë nën dorë dhe shteti pranon që mjeku të marrë para nën dorë dhe mos t’i rritet rroga. Në një vend ku shteti nuk funksionon, ke presionin e popullatës. Mjekët po e pësojnë nga ky sistem. Dhe mjekët po mbajnë përgjegjësi për gjëra që nuk i kanë ato në dorë. Ka konflikte fizike pa fund dhe doktorët nuk shprehen. Disa raste bëhen problematike në media, herë të tjera nuk janë shprehur. 64 62

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Presione jo për faj të doktorit, por për faj të mosfunksionimit siç duhet të sistemit. (Obstetër-gjinekolog, Tiranë) Edhe kur mjek ë t kthehen n ë Shqip ë ri i denigrojn ë me pafytyr ë si, nuk guxojn ë t ë k ë rkojn ë kushte pune t ë barabarta p ë r t ë gjith ë se duket sikur po k ë rkojn ë t ë pamundur ë n se u duket ç udi kur nj ë mjek k ë rkon kushte. E kan ë m ë kollaj t ë japin bonuse se t ë kkrijojn ë barazi. Mjek ë t nuk ikin p ë r para, se sido t ë jet ë e kan ë aq status social dhe ekonomik. Mjek ë t ikin se denigrohen. (Kardiologe, Fier) Organizimi i punës në spitale është kaos total. Drejtuesit e spitalit akoma nuk kanë arritur ta zgjidhin çështjen e organizmit të punës dhe e keqja është se institucionet përgjegjëse, si Ministria, që minimalisht duhet të futej ndërmjetëse për ta rregulluar këtë punë, nuk e ka rregulluar fare. (Kirurg, Durrës) Mungon transparenca! Vërtet kemi buxhet të vogël, por edhe ai buxhet i vogël që është nuk konsultohet me mjekët për mënyrën se si do të shpenzohet dhe investimet bëhen pa vizion, sot për sot, politikat shëndetësore nuk kanë vazhdimësi. (Nefrolog, Tiranë) Njerëzit më të vlerësuar që kemi, të gjithë janë të përgatitur jashtë Shqipërisë. Ne jemi pjesë e një populli sipërfaqësor, empirik, nuk kemi mundësi të zbulojmë gjëra të thella, origjinale. Detyra jonë është të marrim më të mirën e botës së qytetëruar dhe të arrijma ta zbatojmë në vendin tonë. Nuk mund të kesh shkencë kur mungon bazikja(para se të merresh me shkencë, art, duhet të kesh shtëpi, për t’u veshur dhe për të ngrënë, thoshte Marksi). Nëse ti nuk arrin të zbatosh protokollet bashkëkohore të diagnostifikimit, trajtimit dhe monitorimit të sëmundjeve, nuk ke mundësi të bësh shkencë. Nëse mbështetesh në literaturë dhe deklaron referimin, kjo nuk ka pse të vlerësohet plagjaturë. Ne nuk kemi mundësi praktike dhe mendore për të bërë shkencën. Shqiptarët e dalluar në shkencë kanë lindur ose i ka marrë SHBA dhe BE. (Hematolog, Tiranë) Si mund të ngrihet një mjek profesionalisht në Shqipëri? Edukimi në vendin tonë është zero, ndërsa që të shkosh jashtë, kostot janë të mëdha. E nëse do të flasim për rrogën që marrim, atëherë kjo rrogë nuk e justifikon fare përpjekjen për t’u rritur profesionalisht. Është çështje ekonomike, sepse do të mbajmë familjet, është dhe çështje dinjiteti, se edhe paratë nën dorë nuk na bëjnë të ndihemi dinjitozë. (Kardiolog, Durrës) 63

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria 64

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria KAPITULLI IV KONKLUZIONE DHE REKOMANDIME 65

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Ky kapitull paraqet përfundimet që derivojnë nga gjetjet e hapave të ndryshëm të studimit(kërkimi sasior dhe rishikimi i dokumentacionit e të dhënave të tjera), si dhe rekomandimet për përmirësimin e situatës. Sistemi shëndetësor në Shqipëri ka ende shumë për të përmirësuar. Largimi i mjekëve mbetet një faktor shqetësues, i cili përjetohet nga 78% e mjekëve(24% e të cilëve janë gati për t’u larguar menjëherë, ndërkohë që 54% do të largoheshin po t’u jepej mundësia). Vihet re një prirje më e madhe e gjinisë femërore(84%) për t’u larguar nga vendi, krahasuar me gjininë mashkullore(74%). Situata më problematike paraqitet në qendrat universitare, ku mjekët kanë edhe prirjen më të madhe për t’u larguar menjëherë nga vendi(54%), ndërkohë që më e ulëta është në spitalet bashkiake(megjithëse kampioni në këto spitale është më i vogël). Vihet re një tendencë për largim e mjekëve me gradë shkencore, 40% e të cilëve e konsiderojnë të rëndësishëm largimin e tyre nga Shqipëria. Ndër shkaqet kryesore që i nxisin mjekët për t’u larguar në një vend tjetër janë: serioziteti në punë, mbështetja financiare, si dhe kushtet më të mira të punës. Serioziteti në punë, i cilësuar ndër shkaqet kryesore për largimin e mjekëve, përmbledh disa gjëra të rëndësishme, të tilla si: respekti për të tjerët, komunikimi efektiv, puna e suksesshme në grup dhe përpjekjet për zhillim profesional e për të bërë më të mirën. Ndërkohë 50% e mjekëve thonë se mungesa e seriozitetit në punë i shtyn ata ta lënë Shqipërinë për një vend tjetër. Besueshmëria në emrin e mjekut dhe vendi me cilësi të lartë jetese përbëjnë sërish faktorë të rëndësishëm për largimin e tyre. Shumica e mjekëve ankohen se kanë mangësi në shërbime, 26% e të cilëve pretendojnë mungesa në të gjitha shërbimet dhe 60% në disa prej shërbimeve. Është shqetësues fakti se ata që ankohen më shumë për mungesa janë mjekët e spitaleve universitare, 56% e të cilëve pretendojnë mungesa në të gjitha shërbimet dhe 40% mungesa në disa prej shërbimeve. Duket se edhe mjekët që punojnë në klinika apo spitale private kanë të njëjtën problematikë, duke qenë se edhe ata në një përqindje të konsiderueshme pohojnë mungesa në shërbime. Mjekët në vend ndihen të pakënaqur, të mbingarkuar me punë, të nënvlerësuar dhe të stresuar. Rezulton se më të pakënaqur janë gjinia mashkullore, për të cilët niveli i pakënaqësisë arrin në 40% të tyre. Nga ana tjetër, gjinia femërore ndihet më shumë e stresuar(26%). Financimi i sistemit, menaxhimi i sistemit dhe mungesa e sigurisë financiare rezultojnë të jenë shkaqet kryesore që ndikojnë në pakënaqësinë e mjekëve të gjinisë mashkullore. Ndërkohë, mjeket konsiderojnë si më problematike financimin dhe burokracitë e sistemit, si dhe mungesën e sigurisë financiare. Pasiguria në punë është një faktor njësoj i rëndësishëm si për gjininë mashkullore, ashtu edhe për atë femërore, me 32% të mjekëve që flasin për pasiguri në vendin e tyre të punës. Në fakt, 71% e mjekëve shprehen se mjekët kritikohen më shumë seç duhet në Shqipëri. Ky mendim është i njëjtë si për gjininë femërore, ashtu edhe për atë mashkullore. 66

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Pesimiste duket situata ndërkohë që 61% e mjekëve mendojnë se besimi i tyre në sistemin shëndetësor nuk do të ndryshojë para se të largohen nga vendi, një shifër kjo shqetësuese. Arsyet ekonomike dhe profesionale zënë vendin e parë për mjekët për largimin e tyre nga Shqipëria. Vetëm 1% e mjekëve shprehen se largohen për arsye gjyqësore. Vihet re se numri i grave mjeke që duan të largohen për arsye ekonomike, profesionale dhe gjyqësore është më i lartë se ai i burrave. Rezulton se 48% e mjekëve do t’ia rekomandonin largimin edhe mjekëve të tjerë. Lidhur me shpërblimin nën dorë, rezulton se një përqindje e konsiderueshme e mjekëve janë dakord me faktin se pavarësisht se kjo praktikë është e vështirë, ajo është financiarisht e kuptueshme. Shumica e mjekëve janë dakord me faktin që shpërblimi nën dorë që i jepet mjekut nuk duhet të tatohet nga shteti. Në fakt, 51% e mjekëve me gradë shkencore e mbështesin një deklaratë të tillë. Për të hequr shpërblimin nën dorë, mjekët sugjerojnë që të bëhet një rritje të pagave që varion në: • 30-50% më e lartë për një mjek familjeje; • 50-90% më e lartë për një mjek në qendër shëndetësore; • 100% më e lartë për mjekët që punojnë në spitalet bashkiake dhe rajonale; • Më shumë se 100% më e lartë për mjekët që punojnë në spitale universitare. Një gjë e tillë pasqyron edhe mendimin e mjekëve lidhur me pagat që ata marrin aktualisht. Në fakt, 77% e mjekëve e vendosin veten tek më të keqpaguarit në sistemin shëndetësor dhe vetëm 1.5% e tyre e cilësojnë veten me të ardhura të larta. Në fund, 50% e mjekëve mendojnë se e ardhmja në Shqipëri nuk është e sigurt. Kjo përbën 56% të gjinisë femërore dhe 40% të gjinisë mashkullore, duke treguar edhe një herë se mjeket janë më të prirura për t›u larguar nga vendi krahasuar me mjekët. Pasiguria tek bluzat e bardha për vendin e punës u vu re edhe gjatë plotësimit të pyetësorit, ku pati një rezistencë të madhe nga mjekët për ta plotësuar, nisur nga droja e identifikimit, pavarësisht se bëhej fjalë për një studim sasior. Konkluzione Bazuar në gjetjet dhe përfundimet e studimit, duke marrë në konsideratë nevojën për parandalimin dhe reduktimin e fenomenit të largimit të mjekëve, më poshtë do të vijojnë disa rekomandime kryesore për masat që duhet të ndërmerren nga institucionet për të përmirësuar gjendjen në sistemin shëndetësor. Këto lidhen me: 1. Investime në infrastrukturën shëndetësore Është e rëndësishme që të bëhen investime në shërbimet shëndetësore në institucionet në vend. Investimet do të rrisin cilësinë e shërbimit dhe do të bëjnë të mundur edhe uljen e tensioneve midis mjekëve dhe pacientëve. 2. Rishikimi i kuadrit ligjor për gabimet mjekësore 67

Largimi i Mjekëve nga Shqipëria Shumë prej mjekëve ndihen të pasigurt dhe të pambrojtur ndaj gabimeve mjekësore njerëzore. Është e rëndësishme që të rishikohet kuadri ligjor për këto gabime, në mënyrë që mjekët të mos sulmohen për çdo lloj gabimi. 3. Mundësi për rritje profesionale dhe akademike Është e rëndësishme që të bëhen konsultime paraprake me mjekët lidhur me edukimin e vazhdueshëm. Megjithëse ky edukim ekziston, nuk ka një konsultim paraprak me mjekët lidhur me çështjet më të rëndësishme për ta në nivel profesional dhe akademik, në mënyrë që ky edukim të plotësojë nevojat aktuale të mjekëve. Gjithashtu, pagesat për këtë edukim(përfshirë këtu trajnimet apo konferencat) të jenë në ngarkim të institucioneve përkatëse që punësojnë këta mjekë dhe që përfitojnë nga kualifikimi i tyre. 4. Përmirësim i menaxhimit të brendshëm në institucionet shëndetësore Menaxhimi në institucionet shëndetësore lë ende për të dëshiruar. Është e rëndësishme që nga ana e Ministrisë së Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale të merren masa për përmirësimin e kësaj situate. Konsultimi paraprak me mjekët e më tej me menaxhuesit e institucioneve është i rëndësishëm për të bërë investimet aty ku duhet dhe ku situata është më urgjente. 5. Përmirësim i imazhit të mjekëve dhe uljes së presionit të pacientëve ndaj bluzave të bardha Mungesat në shërbimet shëndetësore, dënimi i një numri të madh mjekësh, kanë çuar në rritjen e përballjes mes pacientëve dhe mjekëve në sistemin shëndetësor. Është e rëndësishme që vetë Ministria e Shëndetësisë dhe institucionet në varësi të saj të punojnë për të përmirësuar imazhin e mjekëve, për t’u siguruar atyre një mjedis pune të sigurt e të qetë, për shkak të vetë natyrës së punës që ata kanë. Për këtë mund të realizohen fushata të ndryshme. 6. Ndërmarrje e politikave që i bëjnë mjekët të shërbejnë si ura lidhëse midis Shqipërisë dhe vendeve ku ata punojnë jashtë Duke qenë se tentativat e shtetit shqiptar për rikthimin e trurit rezultojnë jo të suksesshme, rekomandohet hartimi i politikave të cilat i përdorin mjekët që punojnë në shtetet e huaja si ura ndërlidhëse mes institucioneve shqiptare dhe institucioneve ku ata punojnë dhe japin kontributin e tyre. Një gjë e tillë do të jetë e domosdoshme për të mos lejuar uljen e nivelit akademik të brezave në vijim për shkak të largimit të një pjese të madhe të mjekëve, përfshirë këtu mjekët me gradë shkencore. Një tentativë e tillë e përdorimit të mjekëve që janë larguar do të ishte e frytshme shkak të lidhjes që vetë këta mjekë kanë me vendin e tyre(ata vazhdojnë të ruajnë lidhjen me Shqipërinë ku kanë njerëzit e tyre dhe ku kanë punuar, qoftë edhe lidhje shpirtërore) dhe kontributi i tyre do të ishte më i vyer dhe më i frytshëm krahasuar me ekspertë të jashtëm që për më tepër e njohin më pak realitetin shqiptar. 68

Zyra e Tiranës Rruga“Abdi Toptani”, Torre Drin, kati 3 P.O. Box 1418 Tirana, Albania Telefon: 00355(0) 4 2250986 00355(0) 4 2273306 Homepage: http://www.fes-tirana.org