Policy Paper ەل ( ەگرەمشێپ ) ییزابرەس و ینەدەم یدنەویەپ یمرۆفیر ناتسدروک Prepared by: Dr. Sardar Aziz Publisher: Friedrich-Ebert-Stiftung, Amman Office September 2017 Amman, Jordan

Published in 2017 by Friedrich-Ebert-Stiftung Jordan& Iraq FES Jordan& Iraq P.O. Box 941876 Amman 11194 Jordan Email: fes@fes-jordan.org Website:www.fes-jordan.org Not for sale © FES Jordan& Iraq All rights reserved. No part of this publication may be reprinted, reproduced or utilized in any form or by any means without prior written permission from the publishers. The views and opinions expressed in this publication are solely those of the original author, and do not necessarily represent those of the Friedrich-EbertStiftung or the editor.

کۆڕەوان 1................................................................................................................................................... یکەشێپ 2.......................................................................................................................................... قارێع ەل اپوس 4................................................................................................................................................ ندرکەڤاڕ 4................................................................................................................................: تەیڵقەع و کمەچ 5..................................................................................................................: مرەن یۆخوان یڕەش:ناخشاپ 5......................................................................................................................................: ندرکیسایس ە 5.....................................................................................................................................: ینەدەم یڵۆرتنۆک 6................................................................................................ ەگرەمشێپ ییەزاوەترەپ و ناکەبزیح وان یڵاب 7...................................................................................................................................... ادوەم ینووبەن 7......................................................................................................................................: مەتسیس یڵۆڕ 8.............................................................................................................................................: ناکەراینشێپ 11.............................................................................................................................................. ایفارگۆلبیب 12...................................................................................................................................... رەسون یرابرەد 12............................................................................................................................ About FES Amman II

یجنامائ ەیسایس ەمانراک مەئ.ەناتسدروک یمێرەه یتەموکح ییرادکەچ یزێه ،ەگرەمشێپ یناکەرەویت یەگناوڕ ەل ،تاکب ەڤاڕ یناکەتەڵەسەخ و تێنێگنەسبڵەه ەنازێه نای ەزێه مەئ ەک ،ەیەوەئ )یسەلۆپ( یکەیەوەنیژێوت کەو ،ەمەئ ییرابرەس.ەوەیییزابرەس و یینەدەم یەنایسارکومید یدنەویەپ واچرەب ەتاخەد کێراینشێپ دنەچ ەوەناکەندناگنەسڵەه ەل یکەشێپ و ١١١ یەددام یێپەب.قارێع ەل ەناتسدروک یمێرەه یییزابرەس ییزێه یوان ،ەگرەمشێپ نایۆخ ەب تەبیات یشیاسائ یزێه نناوتەد ناکەمێرەه ؛قارێع یڵاڕدیف یروتسەد ەل ١٢١ یەدام ەب ەزێه مەئ یتەیعرەش.یمێرەه یشیاسائ یکێزێه کەو ەوارنایپناد ەگرەمشێپ ،شەیێپ مەب.تێبەه یتسائ ەل.ەواتسەو ادقارێع ەل ناتسدروک یمێرەه یۆتکافید ییۆخەبرەس یخۆد رەس ەل یتشگ یەشەگ یماجنەئ ەل ەک ،یکیرمەئ ،یوەز رەس ەنتسخەن واڵێپ ینرتکۆد یارائ ەنتاه ەب ادیتەڵوەدوێن ،یکیسوۆکراج( گنەج ینادماجنەئ ەل ییایرەد یزێه و ینامسائ یزێه یەروەگ یاناوت و یجۆلەنکەت ،ناکەڵوەه یتسکش و رۆز ینووچێت اهەورەه ،ەروەگ یتوەکتسەد ینانێهتسەد ەب ێبەب) ٢٠٠٢ ۆب یدنەویەپ ەتێوەکب ادناکەیڵاکۆل ەزێه ڵەگەل ۆخوەتساڕ ەک ،ادیرایڕب)امابۆئ یەرادیئ( اکیرمەئ و یجۆلەنکەت و ینامسائ یزێه یندربراکەب ەب ،ینامیەپواه یندرکتسورد یاگێر ەل رۆریت یڕەش یناکەرەب ۆب ،یییزابرەس یزێه یندرکەدرانەه ێبەب ،یکیرمەئ ییراکژێواڕ و ینەمەقەت و کەچ ەییزابرەس ەزێه یرەنتراپ ەب ووب یڵاکۆل کێزێه کەو ،گرەمشێپ ،ادەمەئ یماجنەئرەد ەل.ڕەش و ینامتشین و یمێرەه یگنرگ یکێزێه کەو ەگرەمشێپ ەک درکیاهەو ەمەئ ەیۆب.ناکەییاوائژۆڕ .تێوەکرەد یناهیج و یمیلقیئ یووڕ ەل ەندرکرنێدۆم و مرۆفیر ەب یتسیوێپ ەگرەمشێپ ،ەگنرگ ەڵۆڕ مەئ یرابرەس اتەرەس ،ەیسایس ەمانراک مەئ.ادتتەموکح وان یرت یناکاگزەد ڵەگ ەل یدنەویەپ و ەرادیئ و نتسخکێر ەل نرگێر ەک تاکەد ناشینتسەد ەنایرگێر وەئ ،واچ شێپ ەتاخەد ەگرەمشێپ ییمرۆفیر یگنرگ یکەیدنەویەپ ەب نتشیەگ یتێنۆچ وانێپ ەل تاکەد کێراینشێپ دنەچ اهەورەه ،ەزێه مەئ یندرکنێردۆم .ادقارێع یناتسدروک ەل ەنایتارکومید ییزابرەس ینەدەم )قارێع(یتەڵوەد)ناتسدروک(ییۆخوان:ەوەتێردڵۆکب یێل ادتسائ ێس ەل تێرناوتەد ،ەگرەمشێپ یتنێموگرائ و ەوەتاکەد مەکەی یتسائ رەس ەل تخەج رتایز ،ەییسایس ەمانراک مەئ.ییتەڵوەدوێن ڵەگ ەل و ینەدەم ناوێن یەنایتارکومید و ناینەدەم یکەییدنەویەپ یارائ ەنتاه ەک ،ەوارائ ەتێنێهەد ەوەئ .تێبەد مەهارەف ناتسدروک یۆخوان یتەسایس یمرۆفیر شاپ ەل اهنەت ییزابرەس ەب.ەیین ییتەڵوەدوێن و یتەڵوەد یرەتکەئ ۆب کێڵۆڕ چیه ەک تەیان ەوەئ یانام ەب ەمەئ یەنایم ەل نڕێگەد گنرگ راگجێئ یکێڵۆڕ ،ناکەییتەڵوەدوێن و ییتەڵوەد ەنەیال وودرەه ەوەناوەچێپ 1

ییشیاسائ یارائ ەنانێه ڵەگ ەل ،ندرکیسارکومید ،ندرکاراک ،ندرکییەشیپ ەب یندرکیناویتشپ .یینامتشین یدنەوان یتەموکح ییرەبەکر ەک.نییالیرەگ یکێپورگ دنەچ ەگرەمشێپ ،ەوەییوژێم ییوڕ ەل یکەیوژێم ،ادقارێع ەل ینەدەم ییزابرەس یدنەویەپ.قارێع یێون یووژێم ییاژێرد ەب ،نووب ەوەور رۆز ەل ،ەووب قارێع یاپوس یرایەن یکێزێه ەک یەوەئ یرابرەس ،ەگرەمشێپ.ەیەه ییتەبیات .ەوەمێرەه یتەموکح ینووبتسورد یتخەوەتاس ەل تەبیات ەب ،تێچەد قارێع یاپوس ەل .ادەکەچوان و ناتسدروک یووژێم وانەه ەل ،ەرت یکێمەدرەس ەبرەس ەگرەمشێپ ،کمەچ کەو یوومەه شێپ:تاکەد ەمانسان نیدنەچ یتەیارەنێون ەگرەمشێپ ؛یدنەویەپ و سانوش رەس ەتێد ەک یزێه اهەورەه ،ەیمێرەه یکێتەموکح ییرادکەچ یزێه ،ەناکەیسایس ەبزیح ییرادکەچ یزێه یشیاسائ یزێه' تێرتوەد یێپ ەک یەییزۆڵائ وەل ەکێشەب ادشەمەئ ڵەگ ەل.ەینتیئ یکێپورگ ییرادکەچ یکەیگنرگ ەب ەرگب و ەوەنامەئ یورەس ەل.)٢٠١٢ رتیناوەئ و نۆتاساگ( قارێع ەل ڵەکێت ییۆخوان ەکەسرپ ادەرێل.رۆریت ەب ژد یگنەج ەل ەیتەڵوەدوێن یرەگیراک یکێرەنتراپ ەگرەمشێپ ؛ەوەرتایز ەوەکێپ ەنایتەڵوەدوێن و یتەڵوەد و یمێرەه و یبزیح ەدنەهەڕ وومەه مەئ نۆچ ایائ ەک ەیەوەئ .نەکەدراک قارێع ەل اپوس ادقارێع یووژێم ەل ادکێغانۆق دنەچ ەب ،ەگڵەمۆک و یسایس یەبخون و اپوس ناوێن یدنەویەپ ،اپوس.)٢٠٠٢ ، جۆد( ارنێهاد ەوەیناتیرەب نەیالەل ،ادودروباڕ یەدەس یناکەتسیب ەل قارێع.ەوێڕەپێت یندنایەگاڕ شێپ تەنانەت.ارکتسورد ادتاڵو ەل ەک ناکاگزەد نیرتییاتەرەس ەرەه ەل ووب کێکەی وومەه قارێع ینووب ییاژێرد ەب)یف ەسایسلا و شیجلا( ،گنام شەش ەب توەک شیتەڵوەد و یشارملا( نایتەیعرەش یندرکناوج و ندرککاچ ۆب ننێهبراکەب اپوس ەک ەوادنایڵوەه ناکەتەموکح و تەموکح ناوێن ەل ینایژ کەیرەسەل یکەییدنەویەپ ەمەئ یماجنەئرەد ەل.)٢٠٠٠:٢ ، ەمالەس یڵاز یامیس ،ەیێپ مەب.ەووب رتکەی ەب نایتسیوێپ و ەوانێهراکەب نایرتکەی الودرەه.ەوارائ ەتاه اداپوس .تاکب ییراید ەوەتەن یسونەراچ و سانوش ەک ەوادیڵوەه اپوس ەشیمەه ەک ،یقارێع ییسایس یەسۆرپ ەل ەودرک یرادشەب یمەکەب رۆز ،تاڵو یناکاگزەد نیرتنۆک ەل ەووب کێکەی ،اپوس ادکێتاک ەل ەیۆب یاگێر ەل چ ؛یسایس یەسۆرپ ەل ەودرک ینادرەوتسەد راج نیدنەچ ،ادریگماقەس یندرکنیباد ،ەمالەس و یشارملا( اتەدوک ەب نای تەموکح یندرکەلەمرۆف یتێنۆچ رەس ەل یدید یندناپەس .)٢٠٠٠:٢ ،رەفۆش و نیکلاب( اتەدوک یکسیر ییسرتەم ینووبەه یارائ ەنتاه ەل ەسرپرەب ،ەناخشاپ مەئ و ییاگائ ەک ،)٢٠٠٠ ، نیڤلنیوک( ییاتەدوک-ەژد نای اتەدوک ەل ییرگێر ۆب نادڵوەه ڵەگەل) ٢٠٠٢ .ووبدرکریگاد یسایس یەبخون یشۆه 2

یەوەل درکرادرونس یقارێع یاناوت ،ادیمیلقیئ یتسائ ەل تەسایس ەل اپوس یەنادرەوێتسەد مەئ ،ییاسائ یاپوس یەناوەچێپ ەب.)٢٠٠٢ ، مشاه( ادەکەچوان ەل یکەرەس یکێنازیرای ەتێبب و تێناوتب یشیاسائ یکەیاگزەد یڵۆڕ' قارێع یساپوس ،ەوەتاڵو یریگماقەسان و یداینوب یۆه ەب اهەورەه 'ەوەتوراب یلیمرەب یاگێر ەل تێرگباڕ یتەیعرەش اتەه درکەد یتەڵوەد یناویتشپ ،ینیب ییۆخوان یسرتەم و شیاسائ یرەکنیباد ادتاکنامەه ەل قارێع یاپوس ەیێپ مەب.)٢٠٠٠:٢ ، ەمالەس و یشارملا( .تاڵو یشیاسائ رەس ۆب ەووب :ووبەه یەروەگ یەشێک ێس یقارێع ییزابرەس ینەدەم یدنەویەپ) ٢٠٠٢( مضاک یێپ ەب یاڵاب یمادنەئ ەب نووب ەب تەبیات یتەفرەد یاگێڕ ەل ،ەننوس یەنیمەک یتسەداڵاب: مەکەی  .ییرەسفەئ .تەسایس ەل اپوس ینادرەوێت تسەد ییماوەدرەب: مەوود  یدنەویەپ و سانوش رەس ەل ادناکەینەدەم ەیسایس ناوێن ەل ،یفیات یێنالملم یماوەدرەب: مەیێس  .اپوس یندرکتسورد ەب درکنایتسەد)گنۆت یستوام( یالویمرۆف ەب ناکەیسایس ەزێه ادتاکنامەه ەل تێبەد( ەیۆب.تێرگەد ەواچرەس ەوەتوراب یلیمرەب ەل تاڵەسەد ەک یەیامەنب وەئ رەس ەل ،ایشیلیم ،وام()تاکب بزیح یەرادیئ کەچ کەن تێبەه ادکەچ رەس ەب یتسەد بزیح ەک تێبەوەئ پیسنیرپ تێرناوتەد.تێب ادبزیح یەیاس رێژ ەل تێبەد اوەئ ایشیلیم ۆب تێب ەژامائ کەچ رەگەئ.)١٢٠٢:٢٢١ ەل ماڵەب ،ەوارائ ەتاه ادیقارێع یعویش یبزیح ڵەگ ەل ایشیلیم ەک ەوارائ ەتێرنێهب ەوەئ ینێموگرائ .)٢٠١٢ یجافخلا زیاف( ووب ەتسەجرەب یواوەت ەب یموەق سەرەح ییندرکتسورد یتخەوەتاس ینیمەزرەس ەب ووب ماددەس شاپ یمەدرەس ؛) ٢ یەددام( ادروتسەد ەل یندرکەغەدەق یرابرەس ییراکناڕۆگ ەکەخۆد ەدنەچرەه.یموکح ەژد یناکەزیه و تەموکح یناکەزێه ەب رەس ییاشیلیم .٢٠١٢ ەل یبعەش یدشەح یاسای یندناڕەپێت شاپ تاهادرەسەب ینەدەم یدنەویەپ ەل ەتەبیات یکێرۆج ییرگڵەه وادڵەهیرەس ەگرەمشێپ ،ەوەناخشاپ مەل یمێرەه ەل ەدنەچرەه.ەییروبائ و یتەیاڵەمۆک و یسایس یتەبیات یکێخۆد یماجنەئرەد ەک ،ییزابرەس ەب ،ەبزیح ۆب ەگرەمشێپ یکەرەس یئالەو ،ەگرەمشێپ یتەرازەو یوان ەب ەیەه کێتەرازەو ناتسدروک ەزێه ناوێن یدنەویەپ ەیۆب.) ناتسدروک ینامتشین یتێکەی و ناتسدروک یتارکومید یتراپ(:تەبیات .ەیەگرەمشێپ یرۆتکارتس یتێنۆچ ییرەدرایڕب ناکەیسایس یکێلێدۆم چیه ڵەگ ەل ەکەداینوب و کمەچ ،کەیالەل.ەیین ناسائ ەگرەمشێپ یەوەنیڵۆکێل کەو ،ناتسدروک یمێرەه یەگێپ و خۆد رت یکەیال ەل.ەینابەت ادییزابرەس ینەدەم یدنەویەپ یەگناوڕ ەل رەگەئ یتەبیات ەب ،ەییزۆڵائ یەیام ادقارێع یتەڵوەد وانەه ەل یتەڵوەد-ان یکەیەکەی ەڵەمام داینوب و کمەچ کەو اتەه نەکەد تسورد ۆب نامیرگێر ەنامەئ.تێرنیبب ەوەینامتشین یشیاسائ ەل ەکێرۆج ەک)ەوارکنێلۆپ یەوەرەد ەل( ەکییلەمۆنەئ کەو اهەورەه ،نیەکب ادەگرەمشێپ ڵەگ ەل رەه ەل ەیکەرەد ەخۆد مەئ رەه.ەیییزابرەس ینەدەم یناکەلێدۆم یەوەرەد ەل ەک ،رادکەچ یزێه 3

ەل کێکەی یناکابەت ەمرۆن ڵەگەل یەوەئۆب ،نیەکب یمرۆفیر ەتسیوێپ ەک تاکەدێل ناماواد ،کێنێلۆپ .نینێجنوگیب ادییزابرەس ینەدەم یدنەویەپ یناکەلێدۆم ەیەه یرۆز یکەیڵەکێت ەک و ەیەه یسنامۆڕ یکێگەڕ ەک ،ەییروتلەک یکێکمەچ ەگرەمشێپ تساڕەوان یتاڵەهژۆڕ ەل.ییدروک یمزیلانویسان ادنایوێن ەل ،ەکەچوان ەل ادمزیلانویسان یرۆج ڵەگەل ەتێبەد ،مزیلانویسان ،ەیابەت ادناکەتەڵوەد یرونس ڵەگەل نەمگەد ەب نالەگ یرونس ەک ،یناوارفرەب ەب وکڵەب ،تەڵوەد یزاوختاڵەسەد واوەڕان یتاڵەسەد ەل کات ینتساراپ ۆب ەدنێه کەن ،کەیەوەنتوزب .ناکەشەبواه ەکینتیئ نای لەگ یەتسەج ینتسخکەی ۆب ییزاسەشخەن ێونەل رەس ۆب ەکێڵوەه یەوەئ یایدیائ ەمزیلانویسان ەرۆج مەئ ،تێوەکەدرەد ینووڕ ەب ادەگرەمشێپ یکمەچ ەل کەو ،ەوەتەن یتشگ ەل تێب ەنیقەتساڕ یکێشەب ەک ،تێبەد ێجەبێج یمارەم و تساوخ کێتاک کات ەک ەیەه کێکاخ و کەیەوەتەن ۆب ندرم ۆب تساوخ نای ،ەگرەمشێپ ەیێپ مەب.ەکێشەب اهنەت وەئ ادیایت ەک تەیناڵقەع یەناوەچێپ ەب ،نووب تسەویەپ ەل ەرۆجمەئ.ەکەیەوەتەن ینووبمادنەئ یرادرک نیرتاڵاب ینایاش.ییرادمکوح و مەتسیس ینووبتسورد و لاربیل یکەیەگڵەمۆک ەرۆجرەه یارائ ەنتاه ەل ەرگێر ەل ادوودروباڕ یڵاس دنەچ ەل ەنخەر رێژ ەتەوتوەک ،ەمزیلانویسان ەرۆج مەئ ەک ەنادێپ ەژامائ .ناتسدروک ندرکەڤاڕ : تەیڵقەع و کمەچ داباهم یرامۆک( ادتەبیات یکێمەدرەس ەل وارکیسایس ەب و وارژێڕاد ،ەواردکێل یکەیەشو ەگرەمشێپ وەئ و ەکەوان ییراکەڤاڕ.ترگرەو ییزاوایج یانام و درک یەشەگ ادووژێم یەنایم ەل ،)١٢١١ ەیدنەویەپ وەئ ینووبەن و نووب ەل نتشیەگێت ۆب ەمەکەی یتسیوێپ یواگنەه ،نادیڵەگ ەل ەک یەناجمیئ ەکەکمەچ ییاسائ یانام ،ادووژێم یەنایم ەل.ناتسدروک یمێرەه ەل یییزابرەس و ینەدەم یەتەبیات فیتەگێن و فیتەزۆپ وودرەه ەب ناکەنارباد و وادوور.ییالیرەگ یسایس یکێکمەچ ەب ووب و اڕۆگ ڵەگ ەل جمیئ ،انام ،ییرەوەدای ەب ەخانخیس ەکمەچ مەئ.ادەکەکمەچ یندرکتسورد ەل نووبرادشەب .ەچێپ واچێپ ادیتساڕ ەل ،ەین کێڵێه ەتساڕ ەووژێم مەئ.ییراکایج یتەڵسەخ ەل.تێنەیەگەد ییرگرەب ییمەتسیس اپاترەس اهەورەه اپوس ،زابرەس یانام یدروک ەب ەگرەمشێپ یمێرەه ەل ۆڕمەئ.ەیەه یرت یکرەئ کێلەگ اپوس ،ندرکڕەش ۆب ەوارنێهاڕ زابرەس ادکێتاک ەگرەمشێپ.تێربەد وان ەگرەمشێپ ەب شیرەکرەش اهەورەه ،ەیەه ەگرەمشێپ یتەرازەو ناتسدروک یووژێم ەل تەموکح شێپ یغانۆق ۆب ەوەتێڕەگەد ەک ؛ەنووبتسەویەپ ەل کێرۆج ،ەلوبمیس ،ەتەیڵقەع .اددروک 4

: مرەن یۆخوان یڕەش:ناخشاپ شاپ ەل ووبەه یماوەدرەب ،ەوەدراس یگنەج یاتەرەس ەل ووب تەسایس یسایس یخۆد ،ۆخوان یڕەش .دراس یڕەش یۆخوان یگنەج ەک ەتنێموگرائ وەئ یامەنب رەس ەل ادەغانۆق وود مەئ ناوێن ەل نیەکەد ییراکایج ەمێئ یلهەئ یڕەش.)٢٠٠١:١٠٠ ، ساڤیلاک( یژۆلۆدیائ اتەه ەییروبائ رتایز ،ێون ینەدەم یگنەج نای ەل تسەبەم.تێرکب نێلۆپ مرەن یلهەئ یڕەش و قەڕ یلهەئ یڕەش رەس ەب تێرناوتەد ناتسدروک ییاتۆک ەب ،ماڵەب ،ووب ماوەدرەب ١٢٢٠ ۆب ١٢٢١ یڵاس ەل ەک ەییرادکەچ یێنالملم ،قەڕ یڕەش ،تێنەیاخەد رتۆز یتاک و تێبەد یەژێرد ۆخوان یڕەش یرت یناکەدنەهەڕ ،کەچ ینانێهراکەب ینتاه یڕەش یرەدناه و رەنڵاپ.مرەن یۆخوان یڕەش نیێنەد وان مەئ ،ەیەه یەژێرد ۆڕمەئ اتەه نایکێرۆز ،ەوەناکەپورگ و کات نەیال ەل تسۆپ ۆب نادەژێرد ۆب اناوت ینووبەن و نتساراپ ەل ەسرت مرەن یلهەئ یدۆتیم کەو ڕەش ینووب.ییروبائ یتوەکتسەد و یسایس یەگێپ ینتساراپ وانێپ ەل اهەورەه کەو یشەبواه ینانداینوب و ەوەنووبۆک ۆب ەیاناوت ینووبەن یەناشین ادینەدەم ییاتناپ ەل یدنەویەپ .لایشۆس نای ،یتشگ یاڵاک ،یتشگ یەکاچ کەو)کیلبەپ( تشگ ینادڵەهرەس ۆب کەیامەنب : ندرکیسایس ە ەوەئ ەب ەژامائ ەمەئ.)٢٠١١ ، ەمەح نسەح راواه( ەوارکیسایسەب یرادکەچ یکێزێه ەگرەمشێپ اهەورەه ،ادناکەیسایس ەنەیال و ەگرەمشێپ ناوێن ەل یسایس یکەیدنەویەپ ینووب یرابرەس تادەئ شەمەئ.ییروبائ یتوەکتسەد ینانێهتسەدەب ۆب ادناکەیسایس ێنالملم ەل ەگرەمشێپ ینانێهراکەب ناکەیسایس ەزێه و یسایس یەبخون وێن ەل ەوارب ینووبەن ،اگزەد یزاوال یرابرەس ەیەوەئ یرەخرەد اتەه ەخۆد مەئ ،ناکەدەوەن ەل تاه ییاتۆک ۆخوان یڕەش یناژۆڕ ەل ییواوەت ەب ەنامتم.مێرەه ەل .ەیەه یەژێرد ۆڕمەئ ێب ێس ەمەئ یماجنەئرەد.ەگڵەمۆک وان ۆب ەوەتەوبڕۆش ادیسایس یەبخون وێن ەل ەیەنامتم ینووبەن مەئ وان ەل اهەورەه ،ادتاڤچ و یسایس یەبخون ناوێن ەل ،ادیسایس یەبخون وین ەل:ەوارائ ەتەوانێه ییڕەواب ەیدنەویەپ وەئ تێناوتەد ،ناکەدەوەن ەل ادیسایس یەبخون ناوێن ەل ەیەنامتم ینامڕاد مەئ.ادەگڵەمۆک یەژامائ ەراوب مەئ یتایبەدەئ کەو.تاکب ەڤاڕ رادکەچ یزێه و یسایس یەبخون ناوێن یەکیزن یکێتەڵسەخ ەکات ەب تێتسەبەد تشپ ،ێکڕبێک ۆب یاناوت اهەورەه ،کەیەوەتەن یشاب و یکاچ' نەکەدێپ تێناوتەد ەگرەمشێپ.)١٢٢١:١ ، امایۆکۆف( ادەگڵەمۆک وێن ەل ەنامتم یتسائ شیوەئ ؛گنرگ یروتلەک .تێرکب مرۆفیر رەگەئ ەنامتم و شیاسائ یرەنداینوب ەتێبب : ینەدەم یڵۆرتنۆک ینووب یانام ەب ەمەئ.تاکب ییزابرەس یڵۆرتنۆک)یسایس( ینەدەم تێبەد ،ادیتارکومید یەگڵەمۆک ەل یزاوێش نیرتاڵاب کەو ،اپوس ەک تاخەدیرەد ینەدەم.ادییزابرەس و ینەدەم ناوێن ەل تێد کەییاشۆب 5

ەل.ەیەه ییژیتودنوت یاناوت ەک یەوەئ رەب ەل اهنەت ،تێنێسرتب ەگڵەمۆک تێبان ،زێه یوارخکێر ،تەموکح ،نێک ینەدەم.ەیسایس رت یکەیانام ەب نای ،ەینەدەم یسانوش ەشێک ۆڕمەئ ناتسدروک ەک ،ەوارنێهراکەب civil یرب ەل ینەدەم ادەرێل ؟یسایس یەبخون نای ناکەیسایس ەبزیح ،نامەلرەپ یسانوش رەس ەل ەینراوب ادەرێل یەوەئرەبەل.ەوەتێرگەد شەگڵەمۆک و یسایس یەبخون وودرەه ەب نتسەب تشپ ەب ،ەوارائ ەمنێهەد ەوەئ یتنێموگرەئ ،نیەکبراک ناتسدروک یمێرەه یتەموکح مەب.نادرایڕب ەل ناناوتێب مێرەه یتەموکح یناکاگزەدۆماد ،وودروباڕ یوین و ەیەد وود ینوومزەئ .ەنایەوەرەس یەبخون و ناکەیسایس ەبزیح یکەرەس یرەدرایڕب ەیێپ ەخۆد ووژێم وەئ یۆه ەب ،نەگرەمشێپ یسرپرەب ەک ەیسایس یەبخون و بزیح ەوەئ ادتاکنامەه ەل یدنەمتەبیات ییزابرەس ینەدەم یدنەویەپ ەراکۆه مەئ رەبەل.) دروک( مێرەه یەتەبیات ەیتەیاڵەمۆک رت یکەیال ەل.یییزابرەس و ینەدەم ناوێن ەل ەین ییاشۆب ەک تێرتوب تێرناوتەد کەیالەل.ەیەه یۆخ ەل ماڵەب.وودرەه ەل ەکەیەڵەکێت ەیەه یەوەئ ،ەین ینووب یییزابرەس و ینەدەم ەک تێرتوب تێرناوتەد ینووبریپ:یکەرەس یراکۆه وود رەب ەل ەووتاهادرەسەب یراکناڕۆگ ەمەئ ادودروباڕ یەیەد وود ەنتاه یراکۆه ەتەوب ،ادەیامرەس یندرکەکەڵەک ڵەگ ەل خاش یەوەن ینووبریپ.یروبائ و خاش یەوەن ادناماس یندرکەکەڵەک و تسۆپ ینتساراپ ەل یۆخ ەک ؛ندرکتەسایس ەل زاوایج یکێرۆج یارائ ۆب ەوەتیزێوگیب ەناماس وەگێپ مەئ نۆچ ەک ەیەیەبخون مەئ یمەخ،رتگنرگ شەمەل ماڵەب ،ەوەتێنیبەد ییاگائ و ییازەڕان تێباتەه ادەگڵەمۆک یوانەه ەل ادەمەئ رەبمارەب ەل.) نایۆخ( ووتاهاد یەوەن ەب و نامەلرەپ کەو یناکاگزەد ۆب نەکەد رتایز یتاڵەسەد یاواد ەک ،تاکەد دایز ەمەئ رەبمارەب .ەگرەمشێپ یندرکییەشیپ ەگرەمشێپ ییەزاوەترەپ و ناکەبزیح وان یڵاب ەتەڵسەخ ەل کێکەی.ینەدەم ۆب ەوەییالیرەگ یغانۆق ەل ەیادەوەنتساوگ ەل ناتسدروک ەل یبزیح ینایژ ادووتاهاد یەیەد ەل ەک تێرکب ەوەئ یناوڕەواچ تێبەد ەیۆب.ەییەڵامەنب ینەدەم یراوب یناکەیکەرەس یوارخکێر یزاوال نای نووبەن یۆهەب ناکەڵامەنب یرابوراک ەتێبب رتایز ناتسدروک یتەسایس ەک یتاهاد یەواچرەس ەب تشورس یناماس ینووب ،ۆخەبرەس ینەدەم یاگڵەمۆک ینووبەن ،یبزیح یتەیارەنێون ەنایمەدرەس تێناوتان ەک ەکەییرادموکح یسونشەڕ ەمەئ.تاهاد یندرکیڵارتنێس ینای .تاکب كڵەخ کەییتساڕ کەو یەوەئ ،تادب ییارەگدنەوان و ییەوەکێپ یعابیتنیئ ەگنەڕ یەڵامەنب یمکوح ادکێتاک ەل ەیەروەگ ناجنوگەن و ەنوور نووبترەپ.ەین ووترگکەی سەب ەکێتش وومەه یدروک یبزیح ەوەتێنێمەد یۆخ یتەبیات یزاوێش ەب یسایس یکێبزیح رەه.ەیەه یڕێگراک و یروبائ و یسایس یگنادوێپ و .تاکەد ادیزابەلتک یەدراید ڵەگ ەل ەڵەمام نتسخکەپ یتسائ ەتەوتشەگ کێدنەه یال.تێڕۆگەد رت یکێبزیح ۆب ەوەکێبزیح ەل ناکەڵاب ینووبترەپ ینامتشین یتێکەی یسیەک ەل کەو ناومەه ۆب ەیارکشائ اهەورەه ،)٢٠٠٢ ، کیۆب degenerative( ادناکەبزیح وانەه ەل ناکەڵاب یێکڕبێک ادرت یناکەبزیح وانەه ەل ادکێتاک ەل ،) ک ن ی( ادناتسدروک .ەگرەمشێپ یداینوب رەس ەل ەیەه یۆخەتساڕ یرەگیراک ادناکەبزیح وانەه ەل یدنەوان ەرف.ەوەتەوام ەب ەیەه یدنەویەپ ۆخوەتساڕ ناکەبزیح ینێڵابڵاب ەک ناتسدروک یکڵەخ یال ەین ەواراش یکەینێهن ،ەوەناکەبزیح ەب ەین تسەویەپ اهنەت ەگرەمشێپ وان ینووبترەپ ەیێپ مەب.ەوەگرەمشێپ ییەزاوەترەپ 6

ەک یەوەئ یۆه ەتەوب ەمەئ . ەوەناکەبزیح وان ینێڵابڵاب ەب ەتسەویەپ ادتاکنامەه ەل وکڵەب . ەگرەمشێپ وان ەل تسائ ەرف ینووبترەپ ادوەم ینووبەن ،ەدنەمدوس و وەنێهمەهرەب کێدنەه ؛ادیزابرەس و ینەدەم ناوێن ەل ەیەه ادوەم ەل کێرۆج دنەچ یکێراوب ەک ەک ەیەوەئ یرەخرەد یزابرەس ینەدەم یسارکومید یدنەویەپ.رتمەک ەب رت یناوەئ یکەیەلەمرۆف ەل وودرەه ،ۆخەبرەس یزابرەس یکێراوب ڵەگ ەل ەیەه ینووب ۆخەبرەس ینەدەم .نادیدنەویەپ ەل ادراید وکڵەب ،ەگرەمشێپ و یسایس یەبخون ناوێن ەل ەینادوەم ەک تاخەدیرەد ناتسدروک یێون یووژێم رادتاڵەسەد یەبخون ەگرەمشێپ ،ەناژۆڕ یتسائ رەس ەل.اگڵەمۆک و ەگرەمشێپ ناوێن ەل ەیەه ادوەم یکەرەد یکەییسرتەم ەک ادکێتاک ەل ،ەمەئ یرابرەس.یتشگ ەب اگڵەمۆک کەن ،تێزێراپەد .تاکەد اگڵەمۆک وومەه ەل یکۆکاد یزاوایج ێبەب ەگرەمشیپ ،تادەدڵەهرەس ۆب.تێرکب رەس ەل یەسق تێبەد ەک ەیەه کێواڕۆگ دنەچ یزابرەس ینەدەم یدنەویەپ رەس ەتێد ەک نۆچ اگڵەمۆک و ەگرەمشێپ ەک یەوەل تێڕێگەد ەروەگ یکێڵۆڕ ەگرەمشێپ یناخشاپ و روتلەک ،ەنوومن یناکەتاهکێپ مەجرەس یەوەنادگنەڕ رتمەک رادکەچ یزێه ،اددینجەت ینووبەن ەل.نادیدنەویەپ ەل مەک و یێدال تەبیات ەب ،نێد ەواگڵەمۆک یکسەترەب یکێنیچ ەل یرۆز ەب ەگرەمشێپ.ەیاگڵەمۆک .ەگرەمشێپ ەل نناموگ ەب راش یراوەدنێوخ ینیچ ەیۆب.راش یناکەراوەدنێوخ : مەتسیس یڵۆڕ ەل ەرادرونس اگزەد یڵۆڕ اوەئ ،ەیین)ادتەموکح( رادموکح ینیچ تسەد ەل ەنیقەتساڕ یتاڵەسەد رەگەئ یەکەروتسەد تێبەد اتشێه مێرەه یتەموکح ادتاکنامەه ەل.ناکەناژۆڕ ەییکالاچ ینووچەوێڕەب )ندرکێجەبێج و ناناداسای( ەشەب رەس ەل ییرەگیراک اهنەت ەمەئ.تاکب اراک یناکاگزەد و تێنێڕەپێت تاڵەسەد نەواخ یکێنامەلرەپ.ەودرکڵۆڕ ێب یشینەدەم یەگڵەمۆک اهەورەه وکڵەب ،ەین تەموکح . ییزابرەس و ینەدەم یەنایسارکومید یکەیدنەویەپ یارائ ەنتاه ەل تێنیبب گنرگ یکێڵۆڕ تێناوتەد یزاوال رەس ەل ەیەه یرەگیراک ،ادییزابرەس و ینەدەم ناوێنەل ییادوج ینووبەن ەساب ینایاش و کڵەخ ناوێن ەل ێنالملم یناپەڕۆگ ەتەودرک ینامەلرەپ ەمەئ.نامەلرەپ تەبیات ەب ناکاگزەد ۆب)ینەدەم یەگڵەمۆک و یدنەوەژرەب نەواخ ،رەدگنەد( ەیەه ینووب ەناییۆسائ یراشف.ادەبخون یکێزاوێش ەب ەوەبخون نەیال ەل ەیەه رتایز یراشف ادتاکنامەه ەل.ناکاگزەد یرتایز یندرکزێهەب یندرکزاوال ۆب)ناکەبزیح یۆریبتیلۆپ ڵەگ ەل مکاح یەبخون ،رەکێجەبێج یتاڵەسەد ( ییۆسائ . ناکاگزەد 7

: ناکەراینشێپ یکەییدنەویەپ یارائ ەنتاه ەب یتسیوێپ ،ناتسدروک یمێرەه ەل ییزابرەس ینەدەم یدنەویەپ یمرۆفیر ریب)ەوەیفەسلەف یووڕ ەل( ەناڤیتگین ەشاباو اهەورەه.ەوەتەڕەنب ەل ەییزابرەس ینەدەم ینێردۆم دنەچ ەوەراوخ ەل.تیب ڵاز ادنایرەسەب و تیەکب یراید ناکەییرگێر نۆچ ەیانام وەب ،ەمەل ەوەتیەکب . رتایز ینووچشێپ وەرەب ۆب فیتەزۆپ یکەیەنیمەز یارائ ەنانێه ۆب ،ەوارکراینشێپ کێواگنەه : ەینەدەم ەکەلەسەم ،مەوود .ادمرۆفیر یوانێپ ەل ەوەتێرخب کێر ەگرەمشێپ نۆچ ەک ەووب ادەوەل ناکەڵوەه وومەه ۆرمەئ اتەه .) یتراپ و یتێکەی( یەگرەمشێپ یزێه ینتسخکەی:تێوەکەدرەد ەوەنتسخکەی یکمەچ یاگێر ەل ەمەئ یۆخ ەنتشیەگێت وەئ ادەناڵوەه مەئ یڵد ەل.ەووب دوس ێب اتسێئ اتەه ەدۆتیم مەئ ەب ناکەڵوەه وومەه ەییسایس ەمانراک مەئ کەو.ادییزابرەس ینەدەم ناوێن ەل ەیەه)پاگ( ییاشۆب ەک ،ەواد ساڵەم یتێنۆج تێبەد کێمرۆفیر رەه یندرکیپتسەد یڵاخ ەیۆب ،ەین ینووب ییادوج نای پاگ ەک تاخەدیرەد ەیێپ مەب.ەنایسارکومید ینتسخکێر وانێپ ەل ییزابرەس ەل ،تێب یسایس نای ینەدەم یەوەنتسخرود یکەیدنەویەپ یارائ ەنانێه ۆب ییژێرنالپ ەل ،رت یکەیانام ەب.نناکەیسایس ەبزیح ەکەشێک .تێب ندرکێپ تسەد یڵاخ تێبەد ەکالیمرۆف ینەدەم یشەب ،ییزابرەس ینەدەم یەنایسارکومید : اگزەد ینانداینوب ،مەیێس یال ەنتسخ ەل ەییتیرب ،ناتسدروک ەل یناکەشێک یرەسەراچ ۆب ناکەنتشیەگێت نیرتواڵب ەل کێکەی ەل یگەڕ ەمەئ ەوەییاینڵدەب.یدروک یەگڵەمۆکوێن یناکەتاهکێپ و نەیال و زێه وان یناکەییزاوایج .ووبەن ترەپ یەکەی کەی کەو ،یدروک یەگڵەمۆک وومەه ینینیب ەب ،ەیادیکیتنامۆڕ یمزیلانویسان رەه کەن ناکەنیچ و ەتاهکێپ و پورگ ناوێن ەل یزاوایج.ەیین یعیقاو ەک توەکرەد ەزاوێش مەئ ،ادنوب یراش ڵەگەل ەوەمزیلاتیپەک یدۆتیم یەشەگ یۆه ەب ەک نیێڵب ینیناوتەد وکڵەب ،تێنێمەد مەئ ڵەگەل ندرکەڵەمام ۆب واجنوگ یاگێر.ەوەنبەد خۆت رتایز وکڵەب ،ەوەنبەد ڵاک کەن ناکەییزاوایج اناوت ەب و اراک یاگزەد یاگێر ەل اهنەت.ەیسارکومید ینادێپەرەپ و اگزەد یارائ ەنانێه ادەنایزاوایج ناکاگزەد یندرکزێهەب.تێبەد رارەقرەب اپوس یندرکییەشیپ ەب و تێرنێجنوگەد ەوەکێپ ناکەییزاوایج ەل ەمەئ.ادناکەیسایس ەبزیح ناوێن ەل نەیاخ ژێرد یکێنازاس یارائ ەنتاه ۆب تێنێزاسەد ەنیمەز و ییاگزەد رتایز بزیح اتەه.تێپەسەد ادناکەیسایس ەتراپ وێن یناکەڵاب رەس ەب یۆخ ادتاکنامەه . تێبەدرتزاوال ناکەڵاب یرفس یێنالملم و ەرتنووڕ ەکەیرای یناکاسێر تێب کیتامەتسیس :روتسەد ینیسون ،راوچ روتسەد ینووبەن.ەوەییاسای و یسایس یووڕ ەل ەیین ینوڕ یکەیاگێر ،مێرەه راکۆه کێڵەمۆک رەب ەل .ناکەراید ەیزاوال ەل ەکێکەی 8

ییامنێر ۆب ەیەه وارکیراید یاهەب کێڵەمۆک ەک ەیەوەئ یەناشین ،وارسون یکێروتسەد ینووبەه ینادێپوەڕب ۆب تێژێڕەداد کەیەوێچراوچ اهەورەه.ییزابرەس ادنایشیوێن ەل ،تەسایس و ەگڵەمۆک ینەدەم یەنایسارکومید یکەیدنەویەپ یارائەنتاه ۆب ەتسیوێپ ەڤیتامرۆن امەنب مەئ ینووبەه.رتایز .ییزابرەس :دینجەت ،جنێپ و زابرەس یەوەندرککیزن ۆب ەشاب یکەیاگێر ،ەوەدینجەت یاگێر ەل ییزابرەس یتەمزخ یارائ ەنانێه ەل ینامتشین یدنەویەپ یندرکەمکۆت و ەوەنوبێون ۆب کێمیزناکیم یارائ ەنانێه اهەورەه ،ەگڵەمۆک ەب یتاڵواه ینادێپەشەگ ەل تێبەدراکواه دینجەت یمەتسیس ەنامەئ یرابرەس.یبزیح یدنەویەپ یڕب .یتشگ ییاتناپ و یسارکومید ینادێپەشەگ ۆب ەتسیوێپ ەک ،ەوەیتشگ ییاگائ :ینامتشین یشیاسائ ،شەش ەل)ینامتشین( یناتسدروک یشیاسائ ەن و)ییەوەتەن( یدروک یشیاسائ ەن راکۆه كێڵەمۆک رەب ەل ،نامتشین ،ەوەتەن یکمەچ رەس ەل ەیین نایشەبواه یکێنتشیەگێت یدروک یسایس یەبخون.ەیادارائ یڕەش یاگێر ەل ەیەه یماوەدرەب ەییەزاوەترەپ ەخۆد مەئ.ییاتناپ اهەورەه و نمژود ،کڵەخ یڕەش.تێرنێهبێپ ییاتۆک تێبەد ەوەتەسایس یاگێر ەل ،ڕەش ینادێپەژێرد.ەوەمرەن و قەڕ یۆخوان ەل ادیکڵەخ وێن ەل نارۆت ەک کێتاک تەبیاتەب تێردەدێپ یەژێرد ەوەیسارکومید یاگێر ەل یلهەئ مەئ رەبەل.ەوەیسرتەم ەتەوتسخ یسایس یبزیح ییووتاهاد ەک کێرۆج ەب ،ەیاداڵاب راگجێئ یکێتسائ ەل سرت و ناکارب ەل سرت:نەدەدێپ ەژێرد ەگرەمشێپ یەخۆد مەئ زاوایج یراکۆه نیدنەچ ەنایۆه یەخۆد وەئ ڵەگەل کێنارچپ تێبەد ،ناتسدروک ەل تێبەه اپوس ،تێبەه زابرەس یەوەئۆب.رتیناوەئ ،داینوب ،تەیڵقەع ،ۆخوان یڕەش یەوێچراوچ تێبەد ،ناتسدروک ەل ەوارائ ەتێب ادییزابرەس ینەدەم .تێب ادرەسەب ناییراکناڕۆگ وومەه ادیروبائ ڵەگەل ایفارگوج 9

Bibliography/ ایفارگۆلبیب  Al- Marashi Ibrahim and Salama Sammy(2008) Iraq’s Armed Forces: An analytical history, Routledge  Barry Buzan,(1991) New Patterns of Global Security in the Twenty-first Century” International Affairs, 67.3, pp. 432-433.  Belkin Aaron(2003) Toward a Structural Understanding of Coup Risk, Journal of Conflict Resolustion, Vol. 47 No. 5, October 2003 594-62  Boucek Françoise(2009) Rethinking Factionalism Typologies, Intra-Party Dynamics and Three Faces of Factionalism, Party Politics, Vol. 15. No.4 pp. 1 – 31  Dodge, Toby(2003) Inventing Iraq: the failure of nation building and a history denied. Columbia University Press  Fukuyama Francis(1995), Trust: The Social Virtues and the Creation of Prosperity by New York: Free Press.  Gaston, et al.(2016) Background literature review: Local Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq, Institute of Regional and international Studies, American University Iraq, Unpublished paper.  Hasan Hama Hawar(2017) The consequences of politicized forces in the Kurdistan Region of Iraq, open democracy, available at: https://www.opendemocracy.net/arab-awakening/hawre-hasanhama/consequences-of-politicized-forces-in-kurdistan-region-of-iraq  Hashim Ahmed(2003) Saddam Husayn and Civil-Military Relations in Iraq: The Quest for Legitimacy and Power Legitimacy and Power, Middle East Journal, Vol. 57, No 1 Winter.  Jarkowsky, Jeffrey(2002)“Boots on the Ground” – Will U.S. Landpower Be Decisive in Future Conflicts? Strategy Research Project, U.S. Army War College. Available on: file:///C:/Users/msi/Downloads/jarkowsky.pdf  Kalyvas Stathis N.(2001)“New” and“Olod” Civil Wars: A Valid Distinction?, World Politics 54(October), 99 – 118  Kadhim Abbas(2006) Civil-Military Relations in Iraq(1921-2006): An Introductory Survey Strategic Insights, Volume V, Issue 5(May) available at: file:///C:/Users/msi/Downloads/ADA521444.pdf  http://www.iss.europa.eu/uploads/media/CP_139_Arab_civil_military_relatio ns.pdf  Kuhn Thomas S.(1970), International Encyclopedia of Unified Science Volume 2• Number 2 The Structure of Scientific Revolutions, available on: http://projektintegracija.pravo.hr/_download/repository/Kuhn_Structure_of_ Scientific_Revolutions.pdf 10

 Mao Tse-tung(1938)"Problems of War and Strategy"(November 6), Selected Works, Vol. II.  http://www.yorku.ca/dwileman/2930Bal.htm  Quinlivan, James T.. Coup-Proofing: Its Practice and Consequeces in the Middle East. Santa Monica, CA: RAND Corporation, 2000. http://www.rand.org/pubs/reprints/RP844.html.  يطارقمیدلا لوحتلاو ةیطارقمیدلا ایاضقل سماخلا يونسلا رمتؤملا : لوحتلا ةلحرم يف ةسایسلاو شیجلا ةیعجرملا ةقرولا 2016 ربوتكأ/ لولأا نی رشت 3 1 ، ةحودلا يبرعلا نطولا يف يطارقمیدلا  http://www.dohainstitute.com/file/Get/c9c6489a-c2ee-49a9-8dc9-1f07c730f571  دادغب ،ەیقارعلا ەلسلس ؛روطس ،قارعلا یف یومدلا ەرود و یموقلا سرحلا) ٢٠١٢(یجافخلا زیاف 11

رەسون یرابرەد کەو یناکەراوب ەل.ەرەسون و رەژێوت اهەورەه.ەناتسدروک ینامەلرەپ یراکێواڕ زیزەع رادرەس یراک یرادتەموکح ،تساڕەوان یتاڵەهژۆڕ یمیلقیئ یتەسایس ،ینەدەم یزابرەس یدنەویەپ یتاڵو ەل کرۆک یۆکناز ەل تەموکح یراوب ەل ەیارۆتکود یەماناوڕب یرگڵەه.ەیەه یەوەنیژێوت . تێسونەد یزیلگنیئ و یدروک ینامز وودرەه ەب.ادنەلریان About FES Amman The Friedrich-Ebert-Stiftung(FES) is a non-profit organization committed to the values of social democracy and is the oldest of Germany’s political foundations. In Jordan, FES opened its office in 1986 and is accredited through a long-standing partnership with the Royal Scientific Society(RSS). The aims of the activities of the FES Amman are to promote democracy and political participation, to support progress towards social justice and gender equality as well as to contribute to ecological sustainability and peace and security in the region. FES Amman supports the building and strengthening of civil society and public institutions in Jordan and Iraq. FES Amman cooperates with a wide range of partner institutions from civil society and the political sphere to establish platforms for democratic dialogue, organize conferences, hold workshops and publish policy papers on current political questions. 12

Imprint Friedrich-Ebert-Stiftung Jordan& Iraq PO Box 941876 Amman 11194 Jordan Tel.+962 6 5008335 Fax:+962 6 5696478 Email: fes@fes-jordan.org Website: www.fes-jordan.org Facebook: www.facebook.com/FESAmmanOffice Disclaimer The views expressed in this publication are not necessarily those of the FriedrichEbert-Stiftung or of the organization for which the author works. 13