#25 WARSZAWSKIE DEBATY O POLITYCE SPOŁECZNEJ POLSKA RZECZYWISTOŚĆ A NOWE PARADYGMATY POLITYKI GOSPODARCZEJ ZOFIA ŁAPNIEWSKA

#25 POLSKA RZECZYWISTOŚĆ A NOWE PARADYGMATY POLITYKI GOSPODARCZEJ ZOFIA ŁAPNIEWSKA

2

SPIS TREŚCI WSTĘP________________________________________________________________________________________ 4 RAMY PROGRESYWNEJ POLITYKI GOSPODARCZEJ_______________________________________________________ 6 Wartości_____________________________________________________________________________________ 6 Cele________________________________________________________________________________________ 7 Narzędzia____________________________________________________________________________________ 8 ZAPAMIĘTUJĄC I ZAPOMINAJĄC, CZYLI DETERMINANTY I PODEJŚCIA DO ROZWOJU POLSKIEJ GOSPODARKI__________ 8 „DOBRA ZMIANA” I WIZJA POLITYKI GOSPODARCZEJ RZĄDU PRAWA I SPRAWIEDLIWOŚCI_______________________ 10 NOWE PARADYGMATY I ROZWIĄZANIA GOSPODARCZE NA ŚWIECIE_______________________________________ 16 PODSUMOWANIE______________________________________________________________________________ 24 BIBLIOGRAFIA__________________________________________________________________________________ 26 SPIS ILUSTRACJI RYS. 1. TRZY POZIOMY PRIORYTETYZACJI I INSTRUMENTY WSPARCIA_______________________________________ 11 3

Wstęp zgodny z retoryką prywatyzacji, deregulacji i efektywności wolnego rynku, nie pozostał bez wpływu na politykę gospodarczą Polski. Wszyscy żyjemy w określonym systemie Sama polityka gospodarcza jest pojęciem gospodarczym, który z jednej strony bardzo szerokim, przedstawianym m.in. sprzyja pewnym wzorom zachowania, np. jako„działalność państwa polegając[a] na prokreacji czy przedsiębiorczości, nagradzając określaniu bieżących i perspektywicznych i przyznając premie za„wyniki”, a z drugiej celów społeczno-gospodarczych oraz ich strony, piętnując działania, które od realizacji za pomocą metod i środków rządowej wizji społeczeństwa i gospodarki wynikających z zasady racjonalnego przyszłości odbiegają. W myśl tego nie ma gospodarowania”(Secomski 1972, s. 26–27) np. programu„mieszkanie dla singli” czy ulg bądź jako„świadome oddziaływanie władz dla osób żyjących w konkubinacie, w tym państwowych oraz instytucji i organizacji par jednopłciowych. Rzadko jednak osoby, międzynarodowych na gospodarkę – jej nawet z doświadczeniami wyniesionymi dynamikę, strukturę, funkcjonowanie i stosunki z zamieszkiwania w innych krajach, ekonomiczne”(Winiarski 2012, s. 18). James zadają sobie pytanie: w jakiej gospodarce Buchanan, jeden z pierwszych naukowców chcielibyśmy żyć? Jak wyobrażamy sobie naszą pracujących nad zagadnieniami współczesnej przyszłość? Jak moglibyśmy ją zmienić, tak by polityki gospodarczej, wskazuje również na wszystkim żyło się lepiej? Z pewnością polityka istotę wpływu otoczenia instytucjonalnego gospodarcza, dla której punktem wyjścia na realizowaną politykę tj. konstytucji, prawa, jest realizacja pewnej polityki społecznej, obowiązujących zasad, procedur i instytucji 4 stara się odpowiadać na te pytania i każdy oddziałujących na podejmowanie decyzji kolejny rząd próbuje projektować swoje różne (Bénassy-Quéré, Coeuré, Jacquet i Pisani-Ferry (ideologiczne) pomysły w przyszłość. 2010, s. 9). Podmiot polityki gospodarczej, Tymczasem polityka społeczna Polski uległa przeobrażeniom w latach 90. ubiegłego wieku, odchodząc od istniejącego modelu, polegającego na zobowiązaniu społecznym do zagwarantowania obywatelom pewnego standardu życia i bezpieczeństwa jako niezbywalnych praw, w kierunku zgodnym z szerszymi neoliberalnymi procesami globalnymi, proklamującymi wycofanie się państwa ze świadczenia usług na rzecz obywateli(Więcej pisał o tym Michał Polakowski w V zeszycie Warszawskich Debat o Polityce Społecznej[2012]). Miejsce państwa miał wypełnić rynek. Począwszy od lat 80. – w Stanach Zjednoczonych jak i Europie Zachodniej, a dzięki amerykańskim doradcom również od lat 90. w Europie Środkowo-Wschodniej – założenia dotyczące systemów ubezpieczeń społecznych i obywatelskich praw społecznych zaczęły być dezawuowane i renegocjowane(Kennett 2004, s. 2), a nowy kierunek, jaki został nadany polityce społecznej, jakim jest władza państwowa i jej organy, ma za zadanie wyznaczyć cele – możemy przyjąć, że służące wspólnemu dobru społeczeństwa – w krótkiej(np. w ramach własnej kadencji), jak i długiej(związanej z wizją rozwoju kraju) perspektywie czasowej. Cele te są zazwyczaj wyznaczane na postawie przesłanek związanych z przyjętą doktryną społeczno-ekonomiczną, np. obowiązującą niegdyś „budową podstaw socjalizmu”(Winiarski 2012, s. 53). Dziś jednak w społeczeństwach demokratycznych cele ogólne lub systemowo-polityczne dotyczą raczej sprawiedliwości, praw człowieka, postępu, suwerenności państwa czy ochrony podstawowych zasad ustrojowych. Z kolei cele ekonomiczne związane są przede wszystkim z różnymi pomysłami na powszechny dobrobyt i pomnażanie bogactwa, a cele społeczne zorientowane są na sprawiedliwy podział dochodu, gwarancje pracy, zabezpieczenia społeczne, ochronę zdrowia, kulturę

i edukację. Dwie ostatnie kategorie celów i Rozwoju(OECD), pozycjonuje Polskę dotyczą ochrony środowiska naturalnego oraz w świecie, a także sprawia, że choć kraje obrony narodowej(Winiarski 2012, s. 60). globalnej Północy różnią się od siebie W niniejszym opracowaniu odniosę się do wybranych celów i planów obecnego rządu Prawa i Sprawiedliwości(PiS). Poszczególne cele, które w biznesie wyznacza się wedle zasady SMART(skonkretyzowane, mierzalne, osiągalne, realne i określone w czasie), tworzą logiczną całość wizji gospodarki przyszłości. Podporządkowane im są także odpowiednie narzędzia, np. polityka pieniężna i kursu walutowego, polityka budżetowa, finansowa, handlowa, przemysłowa czy rolna (Ćwikliński 2004). W tym tekście odniosę się przede wszystkim do ram i mechanizmów progresywnej polityki gospodarczej. gospodarczo – co opisali w swoim artykule pt. Variegated Capitalism(Zróżnicowany kapitalizm) Jamie Peck i Nik Theodore (2007) – to mogą one jednak sięgać do podobnych rozwiązań i wykorzystywać funkcjonujące w innych krajach mechanizmy oddziaływania(np. związane z rynkiem pracy czy regulowaniem dochodów i cen). Do tych inspiracji, które zostały wprowadzone lub są dyskutowane w krajach wysoko rozwiniętych, m.in. bezwarunkowego dochodu podstawowego lub gwarancji zatrudnienia, nawiążę pokrótce w ostatniej części tego opracowania. Rząd jednakże nie działa w próżni, Niniejsza analiza jest podzielona na cztery lecz zobowiązany jest umowami części. Pierwsza przedstawia teoretyczne międzynarodowymi do postępowania zgodnie ramy progresywnej polityki gospodarczej, na z wynikającymi z nich postanowieniami, które będę się powoływała w pozostałych a np. w przypadku przynależności do Unii fragmentach. Druga poświęcona jest obecnym Europejskiej(UE) zrzeka się części swych uwarunkowaniom gospodarczym, które są suwerennych uprawnień na rzecz takich wynikiem podejmowania pewnych decyzji 5 wspólnych organów jak m.in. Parlament politycznych w przeszłości, m.in. w czasie Europejski, Komisja Europejska czy Europejski polskiej transformacji systemowej. Decyzje te Bank Centralny. Ciała te pozwalają przyjąć miały z kolei wpływ na obrany przez rząd PiS wspólne programy i strategie tak w dobrych, kierunek polityki gospodarczej kraju, której jak i w trudnych czasach, np. w obliczu wybrane elementy przeanalizuję w części problemów ze stabilnością finansową trzeciej. Z kolei ostatnia część szkicuje wywołaną kryzysem bądź spowolnieniem pomysły francuskich i polskich ekonomistów, gospodarczym całego regionu. Przynależność do rozważenia w przyszłości, a także do różnych organizacji międzynarodowych, swoiste utopie i dystopie, czyli propozycje np. Organizacji Współpracy Gospodarczej wprowadzenia nowych i pożegnanie się ze starymi paradygmatami gospodarczymi.

Ramy progresywnej polityki gospodarczej (Gromada 2017, Woś i Sroczyński 2017). Jak mógłby wyglądać taki program? Na jakich wartościach byłby oparty? Jakie wyznaczałby cele i jakie wskazywał narzędzia polityki gospodarczej? WARTOŚCI Jonathan Haidt w książce Prawy umysł. Dlaczego dobrych ludzi dzieli Laureat Nagrody Nobla z 2001 roku, Joseph Stiglitz, twierdzi, że„[t]rwały rozwój i trwałe reformy opierają się na ideach, interesach i koalicjach. Powtarzam więc, że tego typu zmiany nie mogą być wymuszone. Zmiany w sposobie myślenia potrzebują czasu” (Stiglitz 2001, s. 30; cyt. za: Kowalik 2005, s. 9). Od obrad Okrągłego Stołu mija prawie trzydzieści lat. Reformy neoliberalne, które, jak wspomniałam wcześniej, przebiegały na początku lat 90., przygotowane religia i polityka(2014) wskazuje na sześć fundamentów moralnych, do których odwołują się partie polityczne. Są to: troska, sprawiedliwość, wolność, potrzeba autorytetu, lojalność i świętość(czystość). Haidt twierdzi, że partie liberalno-demokratyczne i lewicowe opierają swoje programy jedynie na trzech pierwszych, podczas gdy prawicowe sięgają do wszystkich sześciu – tym samym zaskoczony jest faktem, że partie centrowe i lewica nie zawsze przegrywają wybory. zostały zgodnie z wytycznymi Konsensusu Z kolei feministyczne ekonomistki wskazują na Waszyngtońskiego takimi jak: masowa etykę troski jako punkt wyjścia do wszelkich prywatyzacja, liberalizacja przepływu kapitału 6 i handlu oraz obniżenie podatków na rozważań nad gospodarką i społeczeństwem (Ungerson 1995). Odrzucają one indywidualną rzecz stymulowania wzrostu(Williamson perspektywę homo oeconomicusa i zalecają 1989). Oprócz nowego polskiego porządku bardziej społeczne i kolektywne podejście, społecznego i gospodarczego stworzyły oparte na wzajemności(szczególnie w zakresie one również postać homo oeconomicusa, opieki), solidarności i równych prawach. człowieka racjonalnego, indywidualistę dążącego do maksymalizacji własnych zysków, który wszystko zawdzięcza wyłącznie sobie. I dziś pracodawcy narzekają, że ich pracownicy nie potrafią współpracować, tworzyć zespołów. Ale oni sami również obawiają się inwestycji, podejmowania ryzyka i wspólnych poszukiwań Dążenie do absolutnej równości – klasowej, genderowej, rasowej, a dziś także na przecięciu różnych kwestii związanych z wiekiem, sprawnością czy orientacją psychoseksualną – jest również postulatem etyki stosowanej, zwanej także etyką praktyczną(Singer 1972). nowych rynków z innymi przedsiębiorcami, Biorąc pod uwagę kwestię wartości, chciałam przyzwyczajeni raczej do rywalizacji niż przywołać na koniec też koncepcje dwóch współpracy. Ten sufit staje się coraz bardziej polskich humanistów: Marii Janion i Andrzeja widoczny. Do błędu przyznają się elity, Ledera. Janion w swoim liście do Kongresu które przygotowywały reformy, m.in. Jacek Kultury wskazuje na potrzebę„odnowienia Bocheński, Marcin Król, Karol Modzelewski znaczeń wspólnoty”, w której nastąpiłaby (Sroczyński 2015), a publicyści młodszego emancypacja mniejszości, szanowano pokolenia, np. Anna Gromada, Grzegorz by prawa upodmiotowionych jednostek Sroczyński czy Rafał Woś, domagają się i zapewniono by rzeczywistą równość płci. krytycznej refleksji nad transformacją i obecnym W sferze symbolicznej proponuje„przemianę stanem gospodarki oraz propozycji bardziej żałoby w empatię”(Janion 2016). Z kolei Leder sprawiedliwego programu na przyszłość wymienia solidarność, wolność i równość

jako postawy niezbędne do„wykształcenia nowoczesnej tożsamości”(Leder 2015). Na podstawie tego, co do tej pory powiedziane, wyłania się dość jednolity obraz zestawu wartości, na których powinny zostać oparte cele progresywnej polityki gospodarczej. analizują koncepcję społecznej gospodarki rynkowej, odnosząc się to takich zagadnień jak niezależność banku centralnego, efektywność wymiany handlowej, nierówności dochodowe w gospodarce, optymalne opodatkowanie, sprawiedliwość społeczna i efektywność gospodarowania(Włodarczyk 2010). CELE Jeden z najbardziej popularnych podręczników do polityki gospodarczej pod redakcją Gdy myślimy o tym, jakie kraje Bolesława Winiarskiego dzieli cele na pięć reprezentowałyby progresywną politykę kategorii, do których nawiązałam we wstępie gospodarczą, najczęściej za wzór stawiamy do tego opracowania. Są to: cele ogólne, takie kraje skandynawskie. Szwedzka Rada Polityki jak suwerenność, sprawiedliwość, postęp, Fiskalnej, która powstała w 2007 roku, prawa człowieka i umacnianie siły państwa; tuż przed kryzysem finansowym, cele ekonomiczne: efektywne wykorzystanie odpowiedzialna jest za wprowadzenie zasobów, wzrost gospodarczy, przemiany reform w polityce budżetowej i postawiła trzy strukturalne, wzrost przedsiębiorczości, nadrzędne cele: wzrost gospodarczy, wysokie wzrost udziału w międzynarodowym zatrudnienie i długoterminową stabilność podziale pracy; społeczne: sprawiedliwy finansową(Sutherland 2015). Z kryzysu podział dochodu, gwarancje zatrudnienia, udało się Szwedom wyjść obronną ręką, bo szanse awansu, dostęp do edukacji i dóbr podczas gdy inne państwa podjęły środki kultury, ochrona zdrowia i zabezpieczenia oszczędnościowe(ang. austerity measures), społeczne; ekologiczne: ochrona środowiska oni postanowili obniżyć podatki i zwiększyć i rekultywacja; i w końcu cele obronno7 nakłady na ochronę zdrowia, edukację -militarne: rozbudowa gałęzi o znaczeniu i badania. Te inwestycje w„infrastrukturę obronnym oraz zapewnienie rezerw społeczną”, czyli przede wszystkim w ludzi strategicznych(Winiarski 2012, s. 60). i we wsparcie dla małych przedsiębiorstw, sprawiły, że np. Sztokholm, pomimo wysokich kosztów życia, stał się innowacyjnym centrum technologii komunikacyjnych(ICT) i tu powstały takie serwisy jak Skype czy Spotify. Dla Szwedów ważna jest także równomierna dystrybucja bogactwa we wszystkich regionach, co jest zasadne, gdy myślimy o równych szansach całego społeczeństwa na dobre życie. Wszystkie powyższe propozycje oparte są na oczekiwaniu wzrostu gospodarczego, od którego uzależnione są z kolei inwestycje (w edukację, infrastrukturę itd.). Czy nie jest jednak tak, że kraje wysoko rozwinięte powinny również pomyśleć o lepszych warunkach do życia na całej planecie? Osoby żyjące w ubóstwie też mają prawo żyć godnie i zwiększyć swój dobrostan. Ale to niekoniecznie sprawi, że nasza stopa Tadeusz Teofil Kaczmarek wskazuje z kolei, że życiowa się podniesie. W związku z tym, wszystkie systemy gospodarcze stają przed czy progresywne cele gospodarcze, które podobnymi problemami: bezrobociem, miałyby wykraczać poza istniejące ramy ubóstwem, zapewnieniem warunków do paradygmatu neoliberalnego, nie powinny skutecznej konkurencji, ograniczeniem zużycia odnosić się do końca wzrostu gospodarczego, surowców naturalnych i ochroną środowiska czyli być zorientowane na postwzrost(ang. bądź zapanowaniem nad deformacją systemu degrowth)(D’Alisa, Demaria i Kallis 2015)? rynkowego(Kaczmarek 2007, s. 32) i powinny Tym samym oznaczałoby to obniżenie naszej tak formułować cele, aby się z nimi zmierzyć. konsumpcji nawet o 30 proc. – redukując Pracownicy Katedry Teorii Ekonomii wymogi naszego stylu życia do wymagań Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie ekosystemu – i pozwolenie, aby inni też mogli

sprawiedliwie korzystać z wystarczającej części subwencji i ulg, udzielanie kredytów dóbr świata niezbędnych do godnego życia. To i pożyczek wraz z ich opodatkowaniem, zarazem wiąże się z tym, że cele gospodarcze podział zysku, wysokość płac, zamówień byłyby zorientowane na matrycę innych rządowych i odpisów amortyzacyjnych; (niż materialne) możliwości. Jakość życia nie oraz pozaekonomiczne(nieparametryczne): oznaczałaby tylko wyższych dochodów, lecz administracyjne(np. etatyzacja, reglamentacja, także czas na odpoczynek, relacje z innymi, zalecenia, zarządzenia, uchwały, koncesje w tym opiekę przez budowanie wspólnoty, i zezwolenia), prawne, informacyjne(np. plany, obcowanie z przyrodą, muzyką i sztuką czy prognozy) i moralne(propagandowe)(Markszaangażowanie w działania społeczności lub-Bielska 2013, s. 16–17). aktywności polityczne. Czy wartości, cele i narzędzia Prawa i Sprawiedliwości, na których zasadza się NARZĘDZIA Renata Marks-Bielska(cyt. za: Grzywacz 2005) przestrzega, że instrumenty polityki gospodarczej nie należą do uniwersalnych, nie zawsze też są skuteczne, więc zazwyczaj stosowane są w zależności od kontekstu i postawionych celów w różnych kombinacjach. Dzieli ona narzędzia na dwie grupy: ekonomiczne(parametryczne), takie jak wpływanie na ceny, ustalanie wysokości polityka gospodarcza obecnego rządu, promują progresywną gospodarkę? Które z nich podkreślają znaczenie etyki troski? I moralną wizję demokracji i gospodarki? Czy Polacy lubią równość jedynie w„warunkach zbiorowego uniesienia[…], kiedy górę biorą wartości odświętne[…] – Wszystkie«ości»: miłość, solidarność, lojalność”(Modzelewski 2015, s. 112)? Do tych pytań nawiążę w dalszej części opracowania. podatków i innych obciążeń, przydzielanie 8 Zapamiętując i zapominając, czyli determinanty i podejścia do rozwoju polskiej gospodarki się na Łabie(Sowa 2011), w niniejszym opracowaniu skupię się raczej na ostatnich trzech dekadach, które miały kolosalne znaczenie dla formowania polityki gospodarczej obecnego rządu, przede wszystkim na zasadzie antytezy, czyli wyraźnego odcięcia się od polityki neoliberalnej, co można było zauważyć także w połowie lat 2000.(rządy koalicji PiS, Samoobrony i Ligii Polskich Rodzin w latach 2005–2007). Slavoj Žižek (2008) diagnozuje, że prawica doszła wtedy do władzy Choć źródeł osadzenia Polski na półperyferiach Jan Sowa upatruje jeszcze w czasach imperium rzymskiego, gdy „zachodnie” inwestycje w rozwój zatrzymały w wyniku zawiedzionego zaufania społecznego wobec partii lewicowych i eskalującego kryzysu tożsamości symbolicznej Polaków, tj. rozdarcia pomiędzy liberalnym modernizmem europejskim a chrześcijańską

antymodernistyczną tradycją. Jednocześnie do 16,4 proc. w 1993[GUS]) i ubóstwo, przestrzega:„antymodernistyczny podczas gdy inflacja szybowała(Kowalik 2007, fundamentalizm jest zjawiskiem do głębi s. 270), a„nomenklatura uwłaszczyła się”, reaktywnym(w Nietzscheańskim sensie): jego czyli nastąpił gigantyczny transfer bogactwa sednem nie jest pozytywna polityka aktywnie państwowego w prywatne ręce – co m.in. poszukująca nowego projektu społecznego, opisał Kowalik jako„klientelistyczno-korupcyjne ale polityka strachu”(Žižek 2008, s. 45). początki polskiego kapitalizmu”(Kowalik W tym czasie program wyborczy PiS zapowiadał, że IV Rzeczpospolita będzie solidarna, a gospodarka – społeczna. Była to jednak obietnica trudna do spełnienia, gdy transformacja pozostawiła po sobie„struktur[ę] społeczn[ą] z permanentnie wysokim bezrobociem i biedą, ciągle redukowanymi instytucjami państwa opiekuńczego, jak i organizacj[ą] gospodarki oraz organów władzy dobitnie świadczą[cymi] o tym, że wzorcem dla ukształtowanego systemu społeczno-gospodarczego stał się model anglosaski”(Kowalik 2007, s. 270). 2009). Koszty społeczne tej„terapii szokowej” były olbrzymie. Nie przeszkodziło to kolejnym rządom w następnej dekadzie obniżać podatki i uelastyczniać umowy o pracę, do tego stopnia, że w 2015 roku Marek Belka przyznał, że„mamy chory rynek pracy”, z„przywilejami fiskalnymi – podatkowymi i ZUS-owskimi”, który„trzeba cywilizować” (Belka 2015), choć, jak zapowiada Henryka Bochniarz,„etatów nie będzie”(Bochniarz 2015). Dziś Polska konkuruje niskimi płacami, pozostaje poza rdzeniem europejskim przez niską innowacyjność i inwestycje, dostosowuje się do warunków istniejących na rynku, Jedni przepraszają za reformy, z kolei inni, jak będąc podwykonawcą firm, które ulokowały Leszek Balcerowicz czy Janusz Lewandowski, tu kapitał, ale zyski przelewają za granicę. uważają, że ktoś musiał kapitalizm zaprowadzić Również fundusze europejskie przeznaczane i nie czują z tego powodu wyrzutów(2017). są w przeważającej części na infrastrukturę 9 Modzelewski wskazuje, że również Jacek fizyczną, nie zaś na ludzi, którzy tę nową Kuroń używał sformułowania„budujemy rzeczywistość gospodarczą mogliby tworzyć. kapitalizm”, którym posługiwał się cały rząd na początku lat 90., za co niejednokrotnie bił się później w piersi(Modzelewski 2015, s. 109). Nie chodzi tu jednak o naznaczanie „winnych”, którzy przyczynili się do obecnego porządku, lecz o wcześniej przywołaną przez Haidta ideę czystości oraz dyferencjację rządu PiS, który wyraźnie stawia granicę na linii my/oni(„to wina Tuska” albo„komunistów”) i jednoznacznie separuje się od neoliberalnego i modernistyczno-świeckiego porządku. Te wszystkie problemy właściwie rozpoznaje Ministerstwo Rozwoju, którego Plan na Rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju(zwany„Planem Morawieckiego”), przeobrażony następnie w Strategię Odpowiedzialnego Rozwoju (SOR), wskazuje na pięć obszarów nazwanych „pułapkami rozwojowymi”. Są to: problemy demograficzne, niskie dochody, przeciętny produkt, słabość instytucji i wysoki udział firm zagranicznych w gospodarce, czyli„brak równowagi”(Ministerstwo Rozwoju 2016, Przemiany gospodarcze zaowocowały tym, s. 2). Na problemy te ma odpowiedzieć że sprywatyzowano lub zamknięto znaczną polityka społeczno-gospodarcza obecnego część przemysłu, spadły płace realne(o rządu, odnosząca się do hasła wyborczego 36 proc.) i dochody rolników(o połowę), „dobra zmiana”. drastycznie wzrosło bezrobocie(rejestrowane

„Dobra zmiana” i wizja polityki gospodarczej rządu Prawa i Sprawiedliwości 9,2 mld zł ze sprzedaży pasma częstotliwości 800 MHz pod superszybki Internet mobilny LTE(ang. Long Term Evolution) (Cieślak-Wróblewska i Zielińska 2016), ale wciąż suma ta wydaje się kroplą w morzu potrzeb. Flagowy program Rodzina 500+ ruszył już w kwietniu 2016 roku i jest on uniwersalnym miesięcznym świadczeniem na drugie i kolejne dziecko do ukończenia przez nie 18. roku życia i na pierwsze dziecko, W swoim exposé wygłoszonym w Sejmie 18 listopada 2015 roku premier Beata Szydło złożyła wiele obietnic(na pierwsze sto dni rządów). Do najważniejszych należą:„pięćset złotych na dziecko, począwszy od drugiego, a w rodzinach o mniejszych dochodach od pierwszego dziecka”,„obniżenie wieku 10 emerytalnego do sześćdziesięciu lat dla kobiet i sześćdziesięciu pięciu lat dla mężczyzn”, „podniesienie do ośmiu tysięcy złotych kwoty wolnej od podatku”,„bezpłatne leki od siedemdziesiątego piątego roku życia” oraz „podwyższenie minimalnej stawki godzinowej do dwunastu złotych”(Szydło 2015). Cztery z nich już przyjęto(poza podniesieniem kwoty wolnej od podatku), wynagrodzenie brutto za godzinę podniesiono nawet do trzynastu złotych w przypadku umowy zlecenia(a płacę minimalną do 2000 zł brutto miesięcznie), co wskazuje na determinację i bardzo wysoką skuteczność obecnego rządu. Naturalnie pojawia się pytanie o źródła finansowania tak bogatego programu wydatków budżetowych. W exposé premier wskazała podatki sektorowe, bankowy i od supermarketów, których nie udało się wprowadzić, oraz uszczelnienie podatku VAT, z którego to działania ostatecznie wpływy były mniejsze o około 2 mld zł od zakładanych(w 2016 roku zebrano 126,6 mld w porównaniu do 128,6 mld przewidywanych(tvn24bis 2017)). Co prawda Skarb Państwa zyskał ponad gdy dochód w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza 800 zł netto(1200 zł netto w przypadku dziecka niepełnosprawnego)(Ustawa z dnia 11 lutego 2016 roku o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, Dz. U. z 2016 r. poz. 195). Anna Gromada z Fundacji Kaleckiego dokonuje szerokiego omówienia tego programu(Gromada 2017) i wskazuje przede wszystkim na to, że jest to najdroższy jak dotąd instrument polityki rodzinnej(koszty to 17 mld zł w 2016 roku i 23 mld w kolejnych) oparty jedynie na jednym narzędziu(co jest jego największą słabością). Popularność i poparcie dla programu są imponujące (79 proc. zna i popiera Rodzinę 500+), co, jak wskazuje autorka, jest wynikiem prostoty samego instrumentu – konkretna kwota i grupa docelowa – oraz kampanii medialnej. Jednocześnie w przytoczonych przez nią badaniach CBOS, gdy respondentom dano do wyboru inne programy, których mogliby być beneficjentami, na pierwszym miejscu wskazali oni na mieszkania, jako wpływające w największym stopniu na dzietność(40 proc.) oraz niskie opłaty za żłobki i przedszkola (32 proc.). Jak wskazują badania europejskie, istnieje także silna relacja między stopą zatrudnienia a liczbą posiadanych dzieci, tym samym sygnalizując, że to dynamiczny rynek pracy ma w tym obszarze kluczowe znaczenie. Mimo oczywistych superlatyw Rodziny 500+(choć należy wspomnieć, że transfery

finansowe na dzieci istnieją w większości„Plan Morawieckiego”(tu będę się odnosiła krajów Unii Europejskiej), warto zastanowić do Strategii na Rzecz Odpowiedzialnego się nad dodatkowymi instrumentami, które Rozwoju[SOR]), w dużej mierze oparty na mogłyby wpłynąć na większą dzietność(ten cel wcześniejszych strategiach m.in.„Strategii nie jest wyrażony jasno w programie, za inny Rozwoju Kraju 2007-2015”(SRK 2006), czy cel rząd podaje również walkę z ubóstwem).„Strategii Rozwoju Kraju 2020”(SRK 2012) W przypadku rachunku gospodarczego i program Mieszkanie+. najważniejszym postulatem byłaby inwestycja w tworzenie miejsc pracy w sektorze opieki (także nad osobami starszymi czy innymi osobami zależnymi). Z każdego stworzonego miejsca nie tylko płynąłby przychód do budżetu w postaci podatków, lecz także tworzone byłyby kolejne miejsca pracy w łańcuchu dostaw(efekty pośrednie) i w sektorach związanych ze zwiększoną konsumpcją gospodarstw domowych(efekty indukowane). Wyliczenia dotyczące wzrostu zatrudnienia oraz Produktu Krajowego Brutto(PKB) w wyniku takich inwestycji zostały obliczone dla 7 krajów OECD(Henau De i in. 2016) oraz Szkocji (Łapniewska 2016a). SOR została przyjęta przez rząd Beaty Szydło 14 lutego 2017 roku. Za główny cel stawia ona„stworzenie warunków dla wzrostu dochodów mieszkańców Polski przy jednoczesnym wzroście spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym, środowiskowym i terytorialnym”(Ministerstwo Rozwoju 2017, s. 7). To bardzo ogólne sformułowanie jest zgodne z założeniami zrównoważonego rozwoju i odnosi się do równości społecznej i spójności(które bliskie są również przedstawionej wcześniej szwedzkiej polityce gospodarczej). Cele szczegółowe dotyczą zaś m.in. reindustrializacji, rozwoju innowacyjnych firm, przemian strukturalnych Dwa pozostałe programy, do których rolnictwa i przetwórstwa rolno-spożywczego, pokrótce nawiążę niżej, to pozytywistyczny uruchomienia środków finansowych na rzecz 11 Rys. 1. Trzy poziomy priorytetyzacji i instrumenty wsparcia POLSKIE WYROBY MEDYCZNE TELEMEDYCYNA CENTRUM ROZWOJU BIOTECHNOLOGII POLSKIE MEBLE Projekty flagowe LUXTORPEDA 2.0 E-BUS SAMOCHÓD ELEKTRYCZNY BUDOWNICTWO INTELIGENTNA KOPALNIA OŚRODEK CYBERPARK ENIGMA Opieka nad projektem ŻWIRKO I WIGURA BATORY Sektory strategiczne sektor produkcja środków transportu elektronika profesjonalna EKOSYSTEM sektor ekobudownictwa sektor żywności wysokiej jakości sektor specjalistycznych technologii informatycznych sektor lotniczo-kosmiczny sektor systemów wydobywczych sektor systemów militarnych sektor produkcji leków, wyrobów medycznych i nowoczesnych usług medycznych sektor odzysku materiałów i surowców Programy Pierwszej Prędkości Modyfikowane projekty przez znoszenie barier KIS 1 TIM KIS 3 WPL KIS 4 RSL KIS 7 ENER KIS 8 BUD KIS 9 TRANS KIS 10 SUIL KIS 13 NANO KIS 15 KIS 17 ROBO KIS 1 KIS 2 DIT KIS 3 Zdrowe społeczeństwo KIS 4 KIS 5 KIS 6 BIO Biogospodarka rolnospożywcza, leśno-drzewna i środowiskowa KIS 7 KIS 8 KIS 9 KIS 10 KIS 11 KIS 12 KIS 13 KIS 14 KIS 15 KIS 16 KIS 17 KIS 18 KIS 19 Zrównoważona energetyka Surowce naturalne i gospodarka odpadami I nnowacyjne technologie i procesy przemysłowe (w ujęciu horyzontalnym) Krajowe Inteligentne Specjalizacje KIS 20 Źródło: Ministerstwo Rozwoju 2017, s. 70

inwestycji, ekspansji zagranicznej polskich producentom przestanie opłacać się przedsiębiorstw, spójności społecznej, rozwoju produkować energię ze źródeł odnawialnych wszystkich terytoriów, czy efektywnego(Business Insider Polska 2017). Tymczasem wykorzystania środków z Unii Europejskiej milion elektrycznych aut, elektryczne autobusy, (Ministerstwo Rozwoju 2017, s. 52–55). pojazdy szynowe Luxtorpeda 2.0 oczywiście tej Strategia wskazuje także na – uznane za energii będą potrzebowały, jednak jak dotąd kluczowe obszary tematyczne – projekty zainteresowanie prototypami samochodów flagowe i programy priorytetowe(Krajowe elektrycznych np. z Bydgoszczy, Mielca czy Inteligentne Specjalizacje). Rysunek wyżej Wrocławia było znikome. Fundusze mają ilustruje trzy poziomy istotności, a w ich zostać także przeznaczone na rozwój sektora ramach zaproponowane instrumenty wsparcia IT(gier komputerowych), w tym na powstanie realizacji Strategii. ośrodka Cyber park Enigma, choć, jak wskazują O flagowych projektach Ministerstwa Rozwoju eksperci, często fundusze unijne w Polsce eksperci wypowiadają się raczej sceptycznie, były właśnie przeznaczane na budynki wraz bo choć sama diagnoza, którą przedstawiłam z wyposażeniem, a potem stały one puste, w poprzednim rozdziale, jest trafna, to generując koszty, bo osobom, które tworzą zaproponowane projekty wydają się utopijne, innowacje, należałoby dobrze zapłacić, a na to a skala ich realizacji może przekroczyć nawet już nie było pieniędzy(Kozak 2015). Naturalnie rok 2030. Z jednej strony potrzebujemy łatwo jest torpedować pomysły, takie jak nowych idei, aby zmieniać świat, a jeśli chodzi użeglowienie Wisły i Odry z łączącym je o inwestycje i przełomowe innowacje, to Kanałem Śląskim, który sam w sobie jest dobry rola państwa była i pozostanie nadrzędna, – możemy spojrzeć na naszych zachodnich ponieważ żadna firma nie zaryzykuje straty sąsiadów, jak wykorzystują do transportu rzeki 12 dużego kapitału w wyniku niepowodzenia. Z drugiej strony, sektory, których dotyczą (co jest i ekologiczne i opłacalne w dłuższej perspektywie) – lecz takie projekty wymagają główne inwestycje Strategii – tj. stoczniowy, ogromnych i wieloletnich nakładów. Czy górniczy, energetyczny, chemiczny, czy prognozowane dwa biliony złotych wystarczą zbrojeniowy – należą do tradycyjnego na realizację SOR? W tym, czy uda się przemysłu i trudno będzie w nich konkurować wygospodarować 1,5 biliona ze środków produktami opartymi na„rodzimym knowpublicznych przy budżecie nadwyrężonym how” na rynkach globalnych. W przypadku programem Rodzina 500+? I czy faktycznie energii postawienie dwóch elektrowni uda się pozyskać fundusze z UE i Norwegii jądrowych raczej nie jest progresywne, a także na te inwestycje, gdy polityczna pozycja zmarginalizuje całkowicie źródła odnawialne Polski w Europie słabnie? Trudno również i sprawi, że inwestycje w panele słoneczne czy powiedzieć, czy po dekadzie nadal będzie na wiatraki przestaną być opłacalne. Już się tak te rozwiązania popyt. Większość ekonomistów po części stało, po przyjęciu przez Parlament jest zgodna, że na obecnym etapie rozwoju nowelizacji ustawy o odnawialnych źródłach kraju, to w ludzi trzeba inwestować, nie zaś energii(Dz. U. z 2015 r. poz. 478 i 2365, w infrastrukturę fizyczną(Kozak 2015). Do z 2016 r. poz. 925, 1579, 1753 i 2260) tego zamiast mentalności rywalizacyjnej z dnia 20 lipca 2017. Zmienia ona wzór i indywidualistycznej(dwa ostatnie pokolenia obliczania opłaty zastępczej(którą płaciły firmy tak zostały wychowane) konieczne jest sprzedające energię i odmawiające kupna zaufanie, umiejętność współpracy i budowanie energii ze źródeł odnawialnych) w taki sposób, zespołów. Bez tego nie będzie ani innowacji, że obecnie producent energii odnawialnej ani nowych technologii, na których minister za każdą niesprzedaną megawatogodzinę Morawiecki opiera swoją strategię. zamiast 300 zł otrzyma jedynie 40. Tym Na podobne kwestie zwraca uwagę samym elektrownie zapłacą mniej, a małym progresywna Fundacja Kaleckiego. Maciej

Grodzicki, Tomasz Janyst i Karol Muszyński ze zdumieniem przyjmują założenia SOR (2016) wskazują na potrzebę promowania dotyczące prognozowanego wzrostu(PKB kultury zaufania, budowy dobra wspólnego, na mieszkańca ma wzrosnąć do poziomu w tym podniesienia dostępności i jakości usług 78 proc. średniej unijnej w 2020 i 95 proc. publicznych, których to zagadnień w SOR w 2030 roku, przy obecnym poziomie brakuje. Gwarantem osiągnięć w tym zakresie 70 proc. krajów Unii Europejskiej), bo aby powinny być sprawne instytucje państwowe, faktycznie poziom dochodu rozporządzalnego które obecnie są pogrążone w kryzysie(np. mieszkanek i mieszkańców wzrósł do poziomu Trybunał Konstytucyjny i służba cywilna). przyjętego przez Strategię, produktywność Te deficyty, czy też, jak to określają autorzy, pracy i zatrudnienia musiałaby sięgnąć średniej „słabość wewnętrznych mechanizmów Unii Europejskiej, a wzrost gospodarczy kreowania wartości”(Grodzicki, Janyst poziomu Indii czy Chin(Standerski 2016, i Muszyński 2016, s. 2) sprawiają, że szanse s. 2; Bukowski 2016, s. 1). Dariusz Standerski na innowacje są znikome. Zarówno Fundacja z Fundacji Kaleckiego twierdzi również, że Kaleckiego( ibidem), jak i liberalny Instytut polityka fiskalna SOR nie różni się od kierunku Obywatelski(Bukowski 2016) podkreślają, polityki proponowanej przez poprzedni rząd że słabością SOR są polityki sektorowe, PO-PSL, a aby faktycznie walczyć z ubóstwem które skoncentrowane są na odgórnie należałoby rozbudować system usług wyselekcjonowanych typach działalności publicznych, a nie pozostawać przy marketingu i grupach społecznych. Przede wszystkim programu Rodzina 500+. Krytykuje on również autorzy twierdzą, że nie przyniosą one zbyt kosztowne reformy oświaty(likwidacja wielkich efektów makroekonomicznych gimnazjów) w miejsce których powinny i do tego są ryzykowne, ze względu na nastąpić inwestycje w„kapitał społeczny” możliwość utraty zasobów finansowych i kompetencje – w szczególności techniczne i organizacyjnych, oraz pozostawiają otwartą – kadr dla gospodarki(w obszarze STEM – 13 furtkę dla„klientelistycznych układów na ang. Science, Technology, Engineering and linii biznes-państwo”(Bukowski 2016, Mathematics[nauka, technologia, inżynieria s. 7), ponieważ selekcja branż i firm nie jest i matematyka]) – co znów powiązane przejrzysta i dokonana została kosztem innych jest z innowacyjnością. Nie ze wszystkimi segmentów i przedsiębiorstw. Brakuje także rekomendacjami obu organizacji mogę się informacji, co faktycznie będzie wdrażane, zgodzić. Instytut Obywatelski proponuje a sama strategia nie podaje ram finansowych rozwiązania głównie neoliberalne i„rynkowe”, zapowiadanych przedsięwzięć. Maciej zalecając m.in. wycofanie się państwa z takich Bukowski(2016) wymienia jeszcze szereg luk obszarów jak„polityka zakupowa państwa” czy w Strategii, zarzucając jej brak wewnętrznej„polska platforma przemysłu 4.0”(Bukowski spójności(powiązania obszarów, projektów 2016, s. 15), które w mojej ocenie nie są i programów dokumentu) i zorientowania progresywne. Fundacja Kaleckiego nie odnosi na postawiony cel, brak mierników i definicji się zaś do tego, że polska gospodarka na pojęć, gradacji ważności planowanych tle Europy i świata ma charakter deficytowy. projektów strategicznych, flagowych i działań, Skupiając się w dużej mierze na eksporcie a nade wszystko stwarzanie przestrzeni do i wymianie handlowej(oczywiście zagadnieniu wykluczających się interpretacji. Ostatecznie, budowania przewagi konkurencyjnej również co bardzo ważne w przypadku SOR, Bukowski poświęcony jest SOR), nie dostrzega ona podkreśla, że różnice w zamożności w krajach problemów asymetrii gospodarek i polityki wysoko rozwiniętych niemal wyłącznie rozwojowej powiązanej z polityką pieniężną wynikają z różnic produktywności w sektorze(zob. Warufakis 2017). Jednocześnie wszystkie usług, nie zaś w przemyśle, a ten właśnie trzy publikacje, do których odnoszę się usługowy obszar SOR pomija. Zarówno wyżej, są bardzo inspirujące i przedstawiają Instytut Obywatelski, jak i Fundacja Kaleckiego, różne punkty widzenia, co dodatkowo może

wzbogacić politykę gospodarczą kraju, o ile Na koniec tego rozdziału krótko chciałam oczywiście zostaną one dostrzeżone przez odnieść się do ogólnej polityki gospodarczej Ministerstwo Rozwoju. rządu, w tym do wprowadzenia wielu zmian Kolejnym omówionym przeze mnie potrzebnych(porządkujących otoczenie programem będzie Mieszkanie+, który prawne), które zagwarantowano pakietem stu ma wystartować na początku 2018 roku zmian dla firm(Ministerstwo Rozwoju 2016a) i ma zastąpić program Mieszkanie dla i do kilku innych pomysłów, które w dużej Młodych(MdM)(Ministerstwo Infrastruktury mierze postrzegam jako neoliberalne. Do zalet i Budownictwa 2016). Program ten jest Pakietu należy ochrona przedsiębiorców przed w mojej ocenie dobrze pomyślany i trafia zmieniającymi się interpretacjami prawnymi przede wszystkim do osób(rodzin!), które do i – jak zakłada ustawa – umożliwienie tej pory np. nie miały zdolności kredytowej wniesienia skargi do sądu na przewlekłe i z uwagi na niskie zarobki nie mogły sobie czynności kontrolne. Jednak nowe przepisy pozwolić na zakup własnego mieszkania, podniosły limity uprawniające do korzystania a jednocześnie ich dochody nie pozwalały z opodatkowania działalności w formie na ubieganie się o mieszkanie komunalne ryczałtu(ze 150 do 250 tys. euro), jak również z zasobów gminy. Mieszkania będą budowane zwolniły pracodawców zatrudniających na gruntach należących do skarbu państwa, do 50 pracowników(uprzednio 20) a koszt budowy metra kwadratowego nie z tworzenia regulaminów wynagradzania przekroczy 2–3 tys. zł, co, miejmy nadzieję, i regulaminów pracy(i gdzie tu ochrona również wpłynie pozytywnie na obniżenie cen samych pracowników?). Zachętą dla małych rynkowych mieszkań w ogóle. Cena najmu przedsiębiorstw i osób rozpoczynających będzie wynosiła w granicach 10–20zł za metr działalność gospodarczą jest obniżenie 14 kwadratowy, a uczestnicy programu będą stawki podatku dochodowego od osób mogli po kilku latach wykupić mieszkanie prawnych(CIT) do 15 proc.(a w Polsce na preferencyjnych warunkach. Pierwsze 95 proc. to firmy mikro). Oczywiście bardziej mieszkania mają być już gotowe w 2019 roku zasadnym posunięciem byłoby wprowadzenie (co zbiegnie się z wyborami do parlamentu progresywnego CIT dla wszystkich i z pewnością zostanie użyte propagandowo przedsiębiorców. Niestety, jak można się przez PiS). Tu należy wspomnieć, że to spodziewać, największe holdingi nadal będą w krajach Europy Środkowo-Wschodniej unikać jakiegokolwiek opodatkowania, o czym najwięcej osób mieszka w prywatnych więcej w kolejnych partiach tego opracowania. mieszkaniach, podczas gdy na„Zachodzie” Wyższe podatki(a także powrót do trzech więcej osób wynajmuje mieszkania – m.in. od progów w przypadku PIT), wbrew temu, co samorządu bądź od spółdzielni(szczególnie twierdzi minister Morawiecki, są niezbędne do w Austrii i Niemczech)(Eurostat 2017). Niejako finansowania jakże bogatych planów i strategii uzupełnieniem programu Mieszkanie+ ma rządu. I wokół tych podatków powinno być wsparcie dla społecznego budownictwa się budować inny klimat, zorientowany na czynszowego, a samorządy będą mogły dobro wspólnoty, solidarność i zaufanie do wnioskować o dofinansowanie w wysokości instytucji, raczej niż na narzekanie(już i tak 35 do 55 proc. kosztów budowy mieszkań bardzo uprzywilejowanych przedsiębiorców), komunalnych. Uważam, że to doskonały że„państwo nas okrada”. Podatki to nie i progresywny pomysł. Daje on lepsze danina, lecz wspólna inwestycja w przyszłość. warunki do życia wszystkim obywatelkom W przypadku zmian na rzecz pracowników, i obywatelom, a nie tylko tym, którzy to zaletą jest bezsprzecznie podniesienie sami mogą sobie je zapewnić(z uwagi płacy minimalnej do wspomnianych na uprzywilejowaną pozycję społecznowcześniej 2000 zł(13 zł/godzinę brutto – -ekonomiczną). w przypadku umów zlecenia) i nie sądzę, że spowoduje to przejście do szarej strefy

wielu firm, jak straszą liberałowie. Jednak jej realizacji w przyszłości. Ta jednak, w jaki sposób rząd będzie„likwidował przynajmniej w przypadku SOR, pozostaje dość umowy śmieciowe”, tego nie wiadomo. Na enigmatyczna. Samej strategii brakuje narzędzi szczęście wycofał się on z jednolitego podatku jej wykonania, a choć cele szczegółowe są (tego pomysłu nie powstydziliby się nawet interesujące i zawartych w SOR pomysłów ultraneoliberałowie z partii.Nowoczesna czy nie powstydziłby się nawet amerykański Korwin), który z pewnością przyczyniłby się businessman i wizjoner Elon Musk 2 , którego do jeszcze mniejszego zbilansowania budżetu Hyperloop ma połączyć San Francisco z Los i w miejsce zapowiadanego wyrównywania Angeles(przewóz pasażerów ma odbywać szans i różnic społeczno-ekonomicznych, się w superszybkiej kapsule umieszczonej zwiększyłby stratyfikację społeczną. Obecnie w stalowej rurze pod ciśnieniem, przy czym Ministerstwo Rozwoju pracuje nad projektem kapsuła, napędzana energią słoneczną, będzie zmian w opłatach na ZUS i Fundusz Pracy, połączeniem pociągu i samolotu i będzie zmniejszającym obciążenie małych firm. poruszała się z prędkością przydźwiękową, Miałyby one płacić składki w zależności od tj. około 1200 km/h), zdecydowanie Mateusz przychodów, a nie jak dotąd ryczałtem. Morawiecki nie dysponuje aż takimi zasobami Choć w założeniu jest to dobry pomysł, jak Musk, ani finansowymi, ani kadrowymi. który z jednej strony może pomóc wyjść W odniesieniu do ram progresywnej polityki wielu firmom o niewielkich przychodach gospodarczej, opisanych na początku tego z szarej strefy i sprawić, że przedsiębiorstwa opracowania, przedstawione tu programy o wysokich przychodach będą płacić wyższe rządowe z pewnością odnoszą się do wartości składki w miejsce dotychczasowego niskiego takich jak troska, sprawiedliwość i równość ryczałtu, to z drugiej niesie on również(przynajmniej w sensie ekonomicznym, nie niebezpieczeństwo ukrywania przychodów zaś związanym z emancypacją mniejszości). przez firmy. Tym samym może przyczynić się Czy jednak proponowane przez SOR 15 do poszerzenia już istniejącego„pokolenia inwestycje faktycznie pozwolą zrealizować jej nieubezpieczonych”, nieodprowadzających cel, czyli zagwarantować wzrost dochodów składek do ZUS i tym samym bez prawa do mieszkańców i spójność społeczną, przy emerytury w przyszłości, oraz zapaści Zakładu inwestycjach w dużej mierze w tradycyjny Ubezpieczeń Społecznych 1 . Przewidywane przemysł, nie zaś w usługi(w tym tak ważną wprowadzenie przepisów w życie ma opiekę) lub wzorem Szwedów w edukację, nastąpić w styczniu 2018 roku. Czy jednak badania,„kapitał społeczny” i kompetencje? w dużym stopniu przepisy te wpłyną na Do bardziej sprawiedliwego podziału dochodu obiecane zwiększenie popytu na pracę? narodowego, jakim jest jeden z wcześniej Trudno przewidzieć. Z pewnością wzrośnie wspomnianych celów polityki społecznej, popyt na pracowników obsługujących przyczynił się program Rodzina 500+, cieszący instytucje zarządzające pomysłami„Planu się uznaniem większości społeczeństwa, Morawieckiego”(takie jak Polski Fundusz niezależnie od indywidualnych poglądów Rozwoju), szkoda tylko, że w większości to nie politycznych i preferencji wyborczych. Trudno będą posady tych, którzy innowacje i nowe natomiast ocenić, czy faktycznie odnosi się technologie mieliby wprowadzać. on do progresywnych wartości takich jak W tej części przedstawiłam i omówiłam krytycznie wybrane zagadnienia programów polityki gospodarczej rządu, nie wyczerpując tego tematu, a także pozostawiając miejsce na ocenę faktycznych działań w zakresie empatia czy solidarność, na które wskazuje Janion i Leder. Kolejny program – oceniany przeze mnie jako progresywny – Mieszkanie+, którego realizacja przypadnie na czas kolejnych wyborów parlamentarnych, jak 1 Dziękuję Mai Zabawskiej i Danielowi Dekańskiemu za zwrócenie uwagi na możliwe skutki planowanych zmian. 2 Dziękuję Monie Szychowiak za inspirującą dyskusję na temat pomysłów i projektów Elona Muska, która pozwoliła mi na dokonanie tego porównania.

wspomniałam, może pomóc PiS pozostać u władzy. A największym problemem będzie w kolejnych latach nie brak innowacyjnych pomysłów, lecz instytucji państwowych gwarantujących stabilność gospodarczą kraju i wolność, która w ostatnim roku powoli zaczęła znikać z przestrzeni publicznej. Z kolei ogólne cele polityki gospodarczej wymienione przez Winiarskiego, takie jak suwerenność czy umacnianie siły państwa, zostały przez obecny rząd potraktowane poważnie. Czy wpłyną one wszakże na zrównanie dochodów rozporządzalnych na głowę mieszkańca Polski i przeciętnego mieszańca Unii Europejskiej po 2030 roku? To mało realistyczne, skoro średnia UE nadal rośnie w szybkim tempie, a wprowadzane i planowane programy najczęściej są kontynuacją strategii szkicowanych przez poprzednie rządy. Jakie pomysły dotyczące zmian w polityce gospodarczej byłyby nowatorskie, odpowiadające obecnie toczącym się światowym dyskusjom? Kilka z nich przedstawię w kolejnej części niniejszej analizy. Nowe paradygmaty 16 i rozwiązania gospodarcze na świecie przez co spadły dochody do budżetów krajowych, wzrosło bezrobocie i ostatecznie obniżył się standard życia obywatelek i obywateli. I dziś, choć finanse wróciły do stanu sprzed kryzysu, nie stało się tak ani w wypadku jakości życia, ani poziomu zatrudnienia. Doświadczenie kryzysu i podejmowane decyzje gospodarcze doprowadziły do żywej debaty między ekonomistami na temat tego, jaką drogę obrać w polityce gospodarczej w przyszłości. Sądzę, że inspirację z tych zaleceń Po zapaści na rynku kredytów i pożyczek można czerpać i dziś, projektując hipotecznych w Stanach Zjednoczonych progresywne rozwiązania na przyszłość. Tu w 2007 roku, gdy bańki spekulacyjne pragnę przywołać propozycje dwóch grup zaczęły pękać, a wiele banków na całym ekonomistów: francuskiej i polskiej. świecie stanęło na progu upadłości, do rządów dotarło, że kryzys ten nie dotyczy jedynie abstrakcyjnej sfery finansów, lecz problemy będą miały także realne gospodarki(co nazwane zostało później „kaskadującym kryzysem”[Walby 2015]). W wielu krajach z jednej strony ratowano banki(na co z budżetów zostało wydane około 1 proc. globalnego PKB), a z drugiej strony zalecono środki oszczędnościowe, co spowodowało ograniczenie inwestycji, wydatków budżetowych i podaży kredytów, Francuzi Philippe Askenazy, Thomas Coutrot, André Orléan i Henri Sterdyniak w swoim Manifeście oburzonych ekonomistów (2012[2010]), który obala mity związane z rolą, jaką powinny wypełniać rządy w dobie kryzysu(m.in.„zaciskać pasa”), przedstawiają rozwiązania, które obecnie (przed kolejnym kryzysem) nadal są aktualne. Odnosząc się przedstawionych wcześniej ram progresywnej polityki gospodarczej, ekonomiści ci przywołują takie wartości jak solidarność, równość i budowanie wspólnoty

i mają na celu równomierną dystrybucję narodowego), gdyż wtedy brakuje środków bogactwa na rzecz sprawiedliwości społecznej do efektywnego zarządzania państwem, (czyli wyrównywania szans). W polityce więc równie dobrze rząd mógłby przestać fiskalnej, po stronie dochodowej budżetu, istnieć. Przekonany jest także, że Polska nie jest proponują, aby: podwyższyć podatki od krajem nadopiekuńczym, ponieważ stosunek bardzo wysokich przychodów, przywrócić wydatków publicznych do PKB to około redystrybucyjny charakter podatków 41,9, a unijna średnia to 49. Z kolei wydatki dochodowych, znieść ulgi, stworzyć nowe socjalne stanowią 20,9 proc. PKB w Polsce, progi i podnieść samo opodatkowanie, a także a w Unii średnio 30,4 proc.(Bielecki 2015, znieść ulgi podatkowe dla firm, które mają s. 88). Z pewnością od czasu wprowadzenia niedostateczny wpływ na wzrost zatrudnienia„dobrej zmiany” te udziały się zmieniły, (doskonały postulat). Po stronie wydatkowej jednakże wypowiedź tę można postrzegać proponują oni podniesienie poziomu jako argument na ich korzyść. Krzysztof Jasiecki zabezpieczeń społecznych(zasiłki, dodatki),(2015) podkreśla, że należy ograniczyć transfer co wpływa na pobudzenie konsumpcji, kapitału do rajów podatkowych, a także a także zwiększenie inwestycji w edukację, położyć nacisk na większe zaangażowanie ochronę środowiska i badania naukowe, przedsiębiorstw w dobro wspólnoty(przez tak aby pobudzić gospodarkę do powrotu np. finansowanie organizacji pozarządowych na ścieżkę wzrostu i stymulować tworzenie czy ważnych przedsięwzięć, pomoc otoczeniu nowych miejsc pracy. Po stronie„moralnej” przedsiębiorstwa). Uważa on, że w Polsce wskazują także, że należy wzmocnić pozycję dominują przestarzałe strategie zarządzania, pracowników, w tym związków zawodowych, które wyłączają pracowników z udziału aby zarządy przedsiębiorstw uwzględniały w podejmowaniu decyzji, jak i z sukcesu przy podejmowaniu decyzji dobro wszystkich firmy, za który nagradzany jest tylko zarząd, stron(a nie tylko udziałowców, skupiając się na a rozpiętość dochodów między pracownikami 17 generowaniu zysków za wszelką cenę). a dyrektorami sięga proporcji nawet 1:500. Polscy ekonomiści, poza niektórymi wyjątkami (np. przedsiębiorcami skupionymi lub sympatyzującymi z Konfederacją Lewiatan czy wcześniej wspomnianymi liberałami), w zasadzie są zgodni co do postulatów Francuzów. Elżbieta Mączyńska(2015) proponuje solidną progresję podatkową, podatek katastralny(od nieruchomości), który obciążyłby np. rentierów, oraz spadkowy, tak by najbogatsi też dzielili się swoim majątkiem, którego przecież sami spadkobiercy nie wypracowali, tylko odziedziczyli. Widzi ona także szansę na poprawienie polskiej innowacyjności i zwrócenie się społeczeństwa ku pozamaterialnym paradygmatom(np. opiece), jeśli czas pracy typowego etatu zostałby skrócony(co jest w zgodzie z postulatami The New Economics Foundation [NEF 2010], która proponuje 21 godzin tygodniowo jako docelowy etat). Jan Krzysztof Bielecki wskazuje, że podatki nie mogą być za niskie(poniżej 30 proc. dochodu Wskazuje również na potrzebę nowoczesnych związków zawodowych i rad pracowniczych w prywatnych firmach, co może wpłynąć na lepsze zarządzanie nimi, wzajemny szacunek pracodawców i pracowników oraz większe poczucie sprawiedliwości. Ostatni głos, jaki tu przywołam, pochodzi od Marka W. Kozaka i dotyczy, o czym już wcześniej była mowa, lepszego inwestowania funduszy europejskich (a także polskich). Apeluje on, by wzorem Irlandii, na infrastrukturę fizyczną przeznaczać maksymalnie 30 proc. otrzymanych dotacji, a pozostałą część inwestować„w ludzi”. Choć początkowo Irlandii towarzyszyło wiele wyrzeczeń oraz podjęte decyzje wymagały sporych nakładów rządowych, strategia zorientowania na pozyskanie najbardziej perspektywicznych firm i szkolenie pracowników w konkretnych technologiach zaowocowało tym, że PKB Irlandii wzrósł z 60 proc. średniej unijnej do 120 proc. (Kozak 2015, s. 71). Dziś jednak Thomas Piketty zarzuca Irlandii nieuczciwą konkurencję

w ramach Unii Europejskiej:„Irlandia najpierw polityki odpowiadającej na ten problem, tak była cudem, potem katastrofą, a teraz jest by amortyzować powstające w przyszłości skandalem. Wprost nieprawdopodobne, że nierówności. Bill Gates zaproponował, aby Unia pożycza jej 90 mld euro, aby ratować odpowiedzią na automatyzację pracy stało irlandzkie banki, a jednocześnie nie wymaga się opodatkowanie robotyzacji pracy na tych podniesienia stawki podatku od spółek” samych zasadach co pracowników – w postaci (Sroczyński 2017). Choć w tej wypowiedzi podatku dochodowego, ubezpieczeń Piketty nawiązuje do oficjalnego podatku CIT społecznych itd. od jego hipotetycznej o wysokości 12,5 proc., to niedawny skandal pensji(Gates 2017). Im większa byłaby z firmą Apple, pokazał, że można zapłacić produktywność robotów, tym wyższe podatki. faktyczny podatek w wysokości jedynie Inny rodzaj podatków Gates proponuje od 0,005 proc., jak to zrobiło Apple za 2014 wykorzystania robotów w ogóle, co zgodne rok, co pozostawiło w Europie duży niesmak jest z przytoczonymi przeze mnie propozycjami (Kharpal i Acton 2017). Tym samym irlandzkich francuskich ekonomistów, którzy zasugerowali strategii i rozwiązań gospodarczych nie można zniesienie ulg dla firm niedostatecznie przyjmować bezkrytycznie. zwiększających zatrudnienie. Malcolm Pozostali polscy ekonomiści wskazują na James twierdzi, że opodatkowanie robotów potrzebę obniżenia podatku VAT, który byłoby możliwe w formie opodatkowania najbardziej odczuwają osoby najmniej kapitału, a podatek byłby płacony w miejscu, zamożne, całkowitą likwidację Otwartych w jakim ulokowany jest sam robot(James Funduszy Emerytalnych oraz w przyszłości 2017). Do tego jednak potrzebna byłaby wprowadzenie emerytury obywatelskiej(która wola polityczna wprowadzenia takiego także mogłaby być częścią bezwarunkowego podatku i lepszy klimat wokół podatków 18 progresywne propozycje polskich ekonomistów dochodu podstawowego). Powyższe postrzeganych nie jako przeszkodę dla rozwoju w ogóle – o czym wspomniałam wcześniej – nie wyczerpują możliwości działań w ramach gospodarki, ale szansę na wprowadzenie polityki gospodarczej, ale też nie odbiegają zmian przyczyniających się do wzrostu jakości bardzo od postępowych idei, które nabrały życia wszystkich mieszkanek i mieszkańców. znaczenia w innych krajach europejskich. Wziąwszy pod uwagę to, że wielkie holdingi Wszyscy przy tym wskazują na to, że nie chcą, praktycznie nie płacą podatków dochodowych, by Polska pozostała na peryferiach, a raczej byłoby to solidne źródło dochodów zmniejszyła dystans do światowego(lub budżetowych, które można byłoby przeznaczyć choćby unijnego) gospodarczego centrum. na zatrudnienie w innych sektorach np. opieki, Jak podkreśla Kozak,„[p]ieniądze wcale zdrowia czy edukacji, gdyż w tych obszarach nie płyną tam, gdzie jest tania siła robocza, nie zastąpi się pracy ludzi i potrzebnych relacji bo pracownicy niewiele umieją, trzeba ich – pracą maszyn. Z drugiej strony holdingi przyuczać i kontrolować. Większość inwestycji mogą straszyć, że przerzucą te obciążenia trafia do Niemiec”(Kozak 2015, s. 65). podatkowe na pozostałych pracowników czy ostatecznie konsumentów. James jednak, na Ważne zagrożenie dla rynku pracy podstawie analiz danych historycznych, nie stanowi także błyskawicznie postępująca potwierdza zasadności tego argumentu(James automatyzacja, która uderzy m.in. 2017). Tym samym pomysł opodatkowania w wymienioną wyżej„tanią siłę roboczą”. robotów jest warty rozważenia i z pewnością Prawdopodobnie za 20 lat nie będzie mógłby być elementem progresywnej polityki takich zawodów jak magazynierzy, osoby gospodarczej. sprzątające, kierowcy, a nawet kucharze. Dlatego innowacje zaczynają budzić w ludziach strach, a nie entuzjazm. Rządy powinny już dziś rozpocząć wypracowywanie Kolejnym szerokim tematem, który również należy do sfery polityki fiskalnej po stronie wpływów budżetowych, są podatki

dochodowe od osób prawnych. Oprócz rozwiązania. Pierwsze dotyczy uszczelnienia przyznania omówionej powyżej ulgi dla polskiego systemu, które związane byłoby małych przedsiębiorców(CIT w wysokości z restrykcyjnym działaniem fiskusa na 15 proc.) i wprowadzenia klauzuli przeciwko podstawie wspomnianej klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania(Dz.U. z 2016 r. unikaniu opodatkowania, która daje mu poz. 846), która w praktyce niestety słabo uprawnienia do wglądu w księgi rachunkowe funkcjonuje, o czym więcej poniżej, rząd korporacji, wyłaniania podejrzanych transakcji nie podejmuje działań na rzecz wyższych służących optymalizacji i egzekwowania zapłaty wpływów od holdingów, a wręcz blokuje podatku w normalnej wysokości. Choć przepis propozycje solidarnych działań w ramach istnieje, rząd wymienił kadry Ministerstwa Unii. Dominik Gajewski(2017) twierdzi, że Finansów, urzędów i izb skarbowych, a nawet polski budżet traci rocznie ponad 45 mld zł urzędów kontroli skarbowej, tym samym dochodów(jest to prawie wielkość całego pozbywając się najlepszych specjalistów krajowego deficytu budżetowego) w wyniku(którzy odeszli m.in. do firm doradczych), agresywnej optymalizacji podatkowej, czyli a wraz z nimi kapitału intelektualnego wykorzystania około sześciuset różnych i zdolności do takich kontroli. Autor uważa, że instrumentów przez duże firmy, które intensywne działania w tym zakresie mogłyby ostatecznie płacą 1–3 proc. podatków od doprowadzić do podwyższenia wpływów od dochodów, najczęściej poza granicami Polski tych podmiotów nawet do 10 proc.(a wciąż (np. w Czechach). Jak wskazują dokumenty Lux między 10 proc. a oficjalnym 19 pozostaje Leaks, które przeciekły do Internetu w 2014 spora luka). Drugie rozwiązanie dotyczy roku dzięki Międzynarodowemu Konsorcjum solidarności całej Unii Europejskiej, która Dziennikarstwa Śledczego(ang. International zagwarantowałaby harmonizację podatków Consortium of Investigative Journalists), istnieje szereg sposobów na to, aby stać we wszystkich krajach członkowskich i żądała płacenia podatków tam, gdzie firmy wykazują 19 się„inteligentnym rajem podatkowym” obroty. Wiąże się to ze wspomnianym we wewnątrz Europy(Caruana Galizia i in. 2014). wstępie do tego opracowania zrzeczeniem się To Luksemburg jako pierwszy przyciągnął przez rządy części suwerennych praw na rzecz 340 największych światowych holdingów, Unii, która stworzyłaby ponadnarodowy urząd od amerykańskich po rosyjskie, oferując im fiskalny. Urząd ten, z jednej strony, opierałby unikalne odpisy podatkowe. Oficjalnie stawka się nieuczciwemu zachowaniu państw CIT wynosi w Luksemburgu 29 proc., lecz członkowskich(próbującym wprowadzać wszelkie zwolnienia sprawiają właśnie, że konkurencyjne ulgi), które byłyby przez firmy płaciły jedynie 1–3 proc. podatków. niego karane, a z drugiej, rynkom – i np. za Przy tym pracownicy tych firm oczywiście transfer zysków do rajów podatkowych np. na nie leczyli się w szpitalach w Luksemburgu, Kajmany holding otrzymywałby zakaz działania ich transport nie jeździł po Luksemburskich w całej Unii Europejskiej(na rynku, gdzie drogach, a sądy czy szkoły, z których de facto jest 500 mln konsumentów). Gajewski był firmy i ich pracownicy korzystali, nie były przez jednym z autorów Wspólnej Skonsolidowanej te firmy w żaden sposób wspierane, ponieważ Korporacyjnej Podstawy Opodatkowania(ang. to Luksemburg„spijał śmietankę podatkową” Common Consolidated Corporate Tax Base (Gajewski 2017, s. 2). W ślady Luksemburga[CCCTB]), nad którą prace trwały 12 lat, lecz poszła wcześniej wspomniana Irlandia, Austria, ostatecznie nie udało jej się na poziomie Unii a nawet Czechy, w których ostatnio rejestruje obligatoryjnie wprowadzić(jest fakultatywna). się wiele polskich firm. Tym samym„dżuma Wedle CCCTB zyski koncernów uzyskane we podatkowa”(Gajewski 2017, s. 3) drąży już od wszystkich krajach członkowskich powinny wewnątrz Unię Europejską, której członkowie być sumowane, a następnie rozdzielane rywalizują o nawet te niewielkie wpływy wedle algorytmu uwzględniającego dochód, między sobą. Gajewski wskazuje na dwa obroty i zatrudnienie w poszczególnych

krajach. Każdy kraj, przypadającą mu część„[t]o nie dobroczynność, ale prawo, nie zysku opodatkowałby już sam(Gajewski szczodrość, ale sprawiedliwość, o co 2017, s. 3). Wszystkie kraje Unii musiałyby się proszę. Obecny stan cywilizacji jest równie na to zgodzić, niestety takie porozumienie odrażający, jak niesprawiedliwy. Jest absolutnie nie istnieje(a m.in. Polska zgłosiła wobec przeciwieństwem tego, czym powinien być CCCTB weto). Nie wszystkie wszakże kraje i konieczna jest rewolucja”.(Paine 1999[1797], działają nieuczciwie. Niemcy i część krajów s. 15) skandynawskich nie rywalizuje. Do tego przyzwolenie na takie praktyki staje się coraz mniejsze. Obywatelki i obywatele krajów europejskich, w tym Polski – widząc, że ich dochody są wysoko oskładkowane, a podatek od towarów i usług(VAT) nieustannie rośnie – oraz małe firmy, które choć nie generują aż tak dużych obrotów, uczciwie płacą podatki, mają dosyć uników stosowanych przez duże holdingi, tym bardziej że są to kwoty niebagatelne. Solidne, przemyślane i efektywne działania w tym kierunku pozwolą to w przyszłości zmienić. Choć Paine dokonał obliczeń dla Anglii, która liczyła sobie w tamtych czasach nie więcej niż 7,5 mln mieszkańców, polemiki na temat BDP obiegły cały świat. Współcześnie zwolennicy BDP przekonują, że ten regularny transfer pieniężny zagwarantowałby podstawowy poziom dobrostanu finansowego szczególnie grupom narażonym na wykluczenie społeczno-ekonomiczne, przez co przeciwdziałałby on wyzyskowi pracowników, dając im silniejszą pozycję przetargową w negocjacjach z pracodawcami(Manjarin i Szlinder 2016). Ekonomistki feministyczne zauważają Na koniec tej części tekstu chciałabym omówić także, że BDP byłby dobry dla kobiet, które, dwie propozycje zmiany paradygmatu posiadając własne środki na utrzymanie, gospodarczego, które są obecnie dyskutowane mogłyby, z jednej strony, egzekwować 20 wśród wielu ekonomistów na świecie, a dotyczą, z jednej strony, narzędzia, jakim jest równiejszy podział opieki nad osobami bliskimi, czy nieodpłatnych prac wykonywanych bezwarunkowy dochód podstawowy(BDP), w gospodarstwie domowym, a z drugiej, który jest testowany w Finlandii, a kolejne opuścić niesatysfakcjonujące relacje, w które eksperymenty przewidziane są w Kanadzie, często są uwikłane właśnie ze względów Holandii i w Szkocji, a z drugiej – gwarancji ekonomicznych(McLean 2015, Łapniewska zatrudnienia(GZ), postulowanej przez 2017). Czas zyskany dzięki sprawiedliwszemu ekonomistów związanych z Levy Institute. podziałowi tych nieodpłatnych prac, jak Oba pomysły wiążą się z deklarowanym i lepsze warunki w pracy zawodowej zarówno wcześniej inwestowaniem„w ludzi”, a także kobiety jak i mężczyźni mogliby wykorzystać mogą być powiązane ze wspomnianym np. podnosząc swoje kwalifikacje i tym w części poświęconej ramom progresywnej samym zwiększając swoje szanse na awans, polityki gospodarczej końcem wzrostu, czyli angażując się społecznie lub politycznie, albo postwzrostem, w którym rzeczy niematerialne, po prostu wypoczywając, co podniosłoby takie jak np. opieka czy wysokiej jakości jakość ich życia, jak i bliskich im osób. spędzanie wolnego czasu, przesuwają się Dochód sam w sobie gwarantuje ludziom w hierarchii ważności ponad dobra materialne. stabilność, jest upodmiatawiający i podnosi Idea bezwarunkowego dochodu podstawowego nie jest nowa, napisał o niej Thomas Paine ponad dwieście lat temu w broszurze Agrarian Justice, wzbudzając przy tym fale dyskusji nad sprawiedliwością społeczną i walką z ubóstwem w„cywilizowanym świecie”. Argumentuje on: poczucie własnej wartości, dlatego nawet gdy nie jest związany z wykonywaniem pracy zarobkowej, ogranicza lęki egzystencjalne związane z przyszłością i zabezpieczeniem minimum godnego życia oraz zachęca do przewartościowania swoich działań pod kątem priorytetyzacji wspomnianych sfer niematerialnych. W przypadku dodatkowego

ograniczenia pracy produkcyjnej do 21 godzin z ubóstwem, lecz w moim odczuciu, niestety, tygodniowo, jako docelowego etatu, zgodnie BDP ma stanowić kompres na problemy z rekomendacjami New Economics Foundation z ogromnym rozwarstwieniem ekonomiczno(NEF 2010), społeczeństwa mogłyby zwrócić-społecznym na świecie, w którym 85 się ku innym aktywnościom, docenić prace najbogatszych osób posiada majątek i opiekę, które dotychczas niewynagradzane, połowy świata(3,5 mld najbiedniejszych) traktowane są jedynie jako przykry obowiązek, i utrzymaniem status quo. W przeciwnym a bez których społeczeństwa nie mogłyby wypadku masy osób wykluczonych mogłyby się reprodukować. NEF wskazuje również się zbuntować. Krytycy BDP podkreślają, na takie atuty ograniczenia czasu pracy że trudno będzie wygospodarować tak jak umożliwienie ludziom prowadzenia duże środki z budżetów krajowych oraz zrównoważonej egzystencji, uniknięcie że powszechne transfery pieniężne mogą wypalenia zawodowego, utrzymanie niskiej przyczynić się do hiperinflacji(Tcherneva stopy bezrobocia – przez podział pracy, i Wray 2005). Dopóki jednak takiego dochodu większą równość uzyskaną dzięki lepszej żaden kraj nie wprowadzi, trudno stwierdzić, dystrybucji pracy, ograniczenie konsumpcji, czy jakie faktycznie będzie miał on oddziaływanie troskę o innych w lokalnych społecznościach na walutę. I dziś, dwa wieki po publikacji i po prostu odczuwanie radości z życia. broszury Paine’a, doczekaliśmy się momentu, W mojej opinii połączenie BDP z propozycją w którym mają miejsce pierwsze eksperymenty 21 godzin docelowego etatu byłoby jednym z wprowadzaniem BDP. W styczniu tego roku z najbardziej progresywnych pomysłów Finlandia wylosowała 2000 osób spośród na przyszłą organizację gospodarki, jakie bezrobotnych, dotychczas pobierających inne kiedykolwiek powstały, a co najważniejsze, świadczenia, oferując w ich miejsce kwotę 560 odnosi się on także do wartości pomijanych przez obecną politykę gospodarczą, takich jak euro miesięcznie przez dwa lata(The Telegraph 2017). Tym samym nie można postrzegać tego 21 wolność, solidarność i równe prawa. Byłoby transferu jako dochodu bezwarunkowego, to również doskonałe rozwiązanie w krajach, bo pula beneficjentów dotyczyła jedynie które niekoniecznie mogą sobie pozwolić na osób bezrobotnych. Ten warunek, czyli finansowanie BDP w wysokości gwarantującej zastępowanie innych świadczeń dochodem mieszkankom i mieszkańcom godne życie. gwarantowanym, jest charakterystyczny W Polsce wskazuje się na kwotę 1000 zł dla wszystkich planowanych wdrożeń BDP. miesięcznie, jako bezwarunkowego dochodu Jednakże, co warte podkreślenia, osoby które podstawowego, która to kwota będzie znajdą pracę, nadal będą upoważnione do kosztowała polski budżet około 360 miliardów otrzymywania dochodu gwarantowanego(w złotych(zob. więcej Szlinder 2017). Choć tym sensie stanie się on bezwarunkowy). Na w takim przypadku mieszkanki i mieszkańcy równie szeroką skalę planuje rozpocząć jesienią nie mogliby pozwolić sobie na zerwanie swój eksperyment kanadyjskie Ontario, które z przymusem pracy, w tym na wyeliminowanie zabudżetowało 25 mln dolarów kanadyjskich, niesatysfakcjonujących form pracy, które aby zaproponować 2500 osobom, które nie dają pracowniczkom i pracownikom pobierały dotąd inne świadczenia, kwotę możliwości rozwoju – czym motywuje 1320 dolarów kanadyjskich miesięcznie(3/4 konieczność wprowadzenia BDP Guy Standing najniższej pensji) przez okres trzech lat(Jaczek (2005), to ogólne standardy i warunki pracy 2017). Tu, podobnie jak w Finlandii, jeśli osoby mogłyby ulec polepszeniu, ponieważ osoby będą otrzymywały wynagrodzenie z innych zatrudniające się wychodziłyby z wyższej siatki źródeł, nie utracą dochodu podstawowego, oczekiwań. Koncepcja BDP jest wspierana co zachodziło dotąd w przypadku pobierania również przez Światowe Forum Ekonomiczne świadczeń socjalnych. Bezwarunkowy dochód (ang. World Economic Forum[WEF]). podstawowy planuje wprowadzić również Głównym argumentem WEF pozostaje walka holenderskie miasto Utrecht. Koncepcja

Holendrów jest bardzo interesująca. W mieście na pozamaterialne uzasadnienia tworzenia zostanie wybranych 250 osób spośród takich programów. Pojawiają się zatem otrzymujących inne świadczenia i będą one takie przesłanki jak: praca daje możliwość w to miejsce dostawały bezwarunkowo 960 nawiązywania i utrzymywania relacji euro miesięcznie przez dwa lata(Brown międzyludzkich, poczucie obywatelstwa Hamilton 2016). Cała grupa beneficjentek i spełnionego obowiązku społecznego oraz i beneficjentów zostanie natomiast satysfakcję. Czy jednak koniecznie musiałaby podzielona na sześć podgrup, którym zostaną to być praca produkcyjna? Należałoby się nad przedstawione różne warunki i dochód, tym zastanowić w kontekście wspomnianej w zależności od ich aktywności. Np. osoby, wcześniej ery postwzrostu, a także zajęć, które będą się angażowały w działania które obecnie nie są uznane za pracę, a ich wolontaryjne, otrzymają dodatkowo wykonanie często spada na barki kobiet 150 euro. Badanie to ma na celu poznanie(np. troska o najbliższych). Orędownicy BDP motywacji osób o różnym profilu i tożsamości, pragną rozdzielenia pojęć dochodu i pracy, zarówno do poszukiwania zatrudnienia, które zazwyczaj są ze sobą zestawiane we jak i angażowania się w niematerialne sfery współczesnych gospodarkach, wskazując życia(np. opiekę czy aktywność społeczną na zagwarantowanie sprawiedliwości lub polityczną), które przez zróżnicowane ekonomicznej i wolności przez lepszą warunki dochodowe zostaną zwaloryzowane redystrybucję środków w miejsce przymusu i tym samym będą krokiem w kierunku pracy. Zwolennicy GZ podkreślają jednak, że gospodarki postwzrostu. Ostatnim miejscem, wiele osób chce podjąć pracę produkcyjną, które przygotowuje się do wprowadzenia lecz w związku z wysokim bezrobociem nie BDP jest szkockie Glasgow. Na razie rząd mogą jej znaleźć, a tym samym to państwo Szkocji zatwierdził przeprowadzenie studium 22 wykonalności wdrożenia projektu, a także powinno tworzyć programy zatrudnienia. Pavlina R. Tcherneva i L. Randall Wray podają oficjalnie udzielił mu poparcia, lecz szczegóły przykład wprowadzenia takiego programu programu nie są jeszcze znane(McFarland gwarancji zatrudnienia w Argentynie pod 2017). Wszystkie powyższe przykłady nazwą Jefes de Hogar(głowa gospodarstwa wskazują, że BDP cieszy się coraz większym domowego)(Tcherneva i Wray 2005, powodzeniem i faktycznie, mimo utyskiwań s. 139–140). Program ten skierowany był do liberałów na koszty, jest to czas na jego osób będących głównymi żywicielami rodzin, wprowadzenie, szczególnie w krajach OECD, w którym mogła wziąć udział jedna osoba które prawdopodobnie w przyszłości nie będą z gospodarstwa domowego, w którym są już bogatsze, dając przestrzeń do lepszego dzieci(szczepione i chodzące do szkoły) lub życia pozostałej części świata. osoba/osoby niepełnosprawne bądź kobieta Drugą progresywną propozycją, poza BDP, jest gwarancja zatrudnienia(GZ). Bazując na marksistowskiej etyce pracy można powiedzieć, że praca zawodowa z jednej strony daje spełnienie, ponieważ nadaje naszemu życiu znaczenie, z drugiej zaś pozwala nam zdobywać środki niezbędne do utrzymania się. Do obu tych argumentów nawiązują szerzej zwolennicy gwarancji zatrudnienia, które miałoby oferować państwo. W związku z tym, że propozycja GZ interpretowana jest często jako opozycyjna w stosunku do BDP, jej zwolennicy z naciskiem wskazują w ciąży. Program ten został wprowadzony po kryzysie ekonomicznym(1998–2002), do którego w znacznej mierze przyczynili się doradcy z Międzynarodowego Funduszu Walutowego, narzucając postanowienia Konsensusu Waszyngtońskiego, wspomniane w tym opracowaniu również w odniesieniu do Polski w latach 90. ubiegłego wieku. Założenia programu były takie, że dobrowolnie zgłaszające się osoby bezrobotne musiały przepracować przynajmniej cztery godziny dziennie, otrzymując za tę pracę 150 peso miesięcznie(ekwiwalent 3/4 płacy minimalnej) i dodatkowe świadczenia, np. ubezpieczenie

zdrowotne. Wykonywali oni pracę na rzecz tychże prac opartych na relacjach), sprawia, społeczności lokalnej lub niewielkie prace że osoby zarówno ją podejmujące, jak budowlane czy związane z utrzymaniem i otrzymujące, na każdym etapie życia infrastruktury publicznej. Mogli także rozwijają zespół wrażliwości tak istotny brać udział w programach szkoleniowych do funkcjonowania w społeczeństwie. To dotyczących np. łowienia ryb. Program cieszył właśnie etykę troski postrzegam jako element się ogromnym powodzeniem, w swoim niezbędny do budowania progresywnej polityki szczycie gwarantując pracę około 5 proc. gospodarczej(zob. więcej Łapniewska 2017), populacji, to jest ponad dwóm milionom która włączyłaby w ramy makroekonomiczne osób, a wydatki związane z jego realizacją wszystkie czynności, dzięki którym ludzie są wynosiły 1 proc. PKB(4,9 proc. dorocznego w stanie wieść dobre życie. To dobre życie, budżetu)(Kostzer 2008, s. 18). Tego typu w przypadku celów polityki gospodarczej, zatrudnienie z pewnością przyczynia się do mogłoby być definiowane na podstawie dobrostanu lokalnej społeczności i przeczy wskaźników jakości życia, takich jak np. indeks argumentom, że praca w takim wymiarze, Gallup-Healthways czy miernik trwałego nierzadko sezonowa, związana jest z niskimi dobrobytu ekonomicznego ISEW(zob. standardami pracy i brakiem możliwości Łapniewska 2016b, s. 80–81). Podkreślają awansu społecznego. W tym zaobserwowano one wagę czynników niematerialnych dla znaczy odpływ pracowników do sektora naszego rozwoju i dobrostanu, m.in. zdrowia prywatnego, co można postrzega jako atut fizycznego jak i emocjonalnego, otaczającego programu, który nierzadko stanowił trampolinę nas środowiska naturalnego, dobrej edukacji, w życiu zawodowym osób, które wcześniej satysfakcjonującej pracy, w tym obciążenia miały niewielkie szanse na znalezienie pracy. pracą nieodpłatną. Perspektywa ta naturalnie Należy dodać że, jak wcześniej wspomniałam łączy się z zagadnieniami gospodarki w części poświęconej„dobrej zmianie”, postwzrostu. Wcześniej omawiana gwarancja 23 praca oferowana przez państwo nie tylko zatrudnienia mogłaby być warunkowana daje efekty bezpośrednie(zatrudnienie osób tworzeniem miejsc pracy w projektach, które w programie), lecz także tworzy nowe miejsca są zrównoważone ekologicznie, mają istotną pracy w sektorach powiązanych z tymi, wartość społeczną, dotyczą opieki, edukacji, których ten program bezpośrednio dotyczy ochrony lokalnych dóbr naturalnych, jak (dostarczanie produktów i usług w łańcuchu i społeczno-kulturowych, sztuki, a nawet dostaw). Kolejny wpływ na gospodarkę mają lokalnej uprawy warzyw. Praca to nie tylko efekty indukowane, czyli tworzenie miejsc wykonywanie określonych zadań, lecz także pracy w sektorach związanych z konsumpcją nabywanie nowych umiejętności i zdolności, dóbr. Przykładowo, dla sektora opieki a także doświadczenia zawodowego. przedszkolnej, w którą inwestuje rząd Szkocji, Zwolennicy GZ wskazują także, że walka samo zwiększenie bezpłatnych godzin opieki z bezrobociem pozwoli odpowiedzieć na dla wszystkich szkockich dzieci w wieku takie problemy jak ubóstwo, nierówności, przedszkolnym z 15 do 30 tygodniowo wpłynie przestępczość, przemoc domowa, na zatrudnienie ponad 10 tys. wychowawczyń dyskryminacja i zażywanie narkotyków(Wray i wychowawców przedszkolnych, co i Forstarter 2004). Trudno orzec, czy takiego prowadzi z kolei, do powstania kolejnych samego wpływu nie miałby BDP, choć może 9 tys. miejsc pracy w innych sektorach on, faktycznie, również nieść piętno zależności gospodarki(Łapniewska 2016a, s. 6). Opieka,(od świadczenia) i sam w sobie nie gwarantuje nie tylko nad dziećmi, ale również osobami pracy tym, którzy chcieliby pracować. z niepełnosprawnościami czy starszymi, na którą popyt wzrasta(w związku ze starzejącymi się społeczeństwami, szczególnie krajów OECD oraz niemożliwością zautomatyzowania Podsumowując tę część opracowania, pragnę podkreślić znaczenie wypowiedzi zarówno francuskich jak i polskich ekonomistów. Wyższe

podatki są niezbędne, by realizować takie cele mogłyby być programy gwarancji zatrudnienia jak sprawiedliwość społeczna czy – również(na wzór przywoływanego programu Jefes de przy udziale BDP – równomierna dystrybucja Hogar), zwłaszcza w obszarach związanych bogactwa. To opodatkowanie jednak powinno z opieką, jak i wszelkimi działaniami na rzecz być optymalne i nie tylko przerzucane na barki dobrostanu społeczności lokalnych. Proponuję, obywatelek i obywateli(większa progresja by prace te były opłacane z podatków od PIT i VAT), ale przede wszystkim firm(CIT). robotyzacji pracy i wykorzystania robotów Jak pokazały przecieki z afery Lux Leaks są to – wedle pomysłu Billa Gatesa. Gdyby niebagatelne kwoty, dlatego system powinien jednocześnie oferowany był BDP, a docelowy być uszczelniony, a i solidarność w ramach UE etat uległby redukcji godzinowej(wedle większa, by holdingi, które generują obroty na postulatów NEF), to standardy i warunki terenie konkretnych krajów, również dokładały zatrudnienia prawdopodobnie bardzo by się do ich dobra, czyli infrastruktury fizycznej się podniosły, zgodnie z oczekiwaniami i społecznej. Do tego jednak polski rząd pracowników. Sama praca nie byłaby musiałby się zrzec części swych suwerennych przymusem, a może udałoby się wywołać uprawnień fiskalnych na rzecz wspólnych takie pożądane efekty jak wzmocnienie pozycji organów UE, zamiast bezmyślnie wetować pracowników, ich udziału w podejmowaniu CCCTB. Z tych funduszy państwo mogłoby, decyzji i co najważniejsze – udałoby się wzorem Szwecji, inwestować w naukę, działać wspólnie i budować zespoły w miejscu badania, ochronę zdrowia lub środowisko pracy, czego dziś przedsiębiorcom brakuje. naturalne. Kolejne źródła dochodów – Gospodarka przyszłości, w progresywnym podatek katastralny i podatek od spadków, wydaniu, powinna również przyjąć a nawet choć niewielki podatek majątkowy strategie przeciw wykluczeniu społeczno– byłyby również rozwiązaniem służącym 24 bardziej równomiernemu rozłożeniu dochodu -ekonomicznemu, jak i ze względu na wszelkie inne przesłanki(płeć, wiek, rasę, w społeczeństwie. W to miejsce mogłyby być orientację psychoseksualną, pochodzenie obniżone podatki VAT, które w największym etniczne, niepełnosprawność, religię itd.), stopniu obciążają osoby o najniższym zgodnie z postulatami etyki stosowanej, tak uposażeniu. Bardziej zbilansowany budżet aby wszystkie mieszkanki i mieszkańcy kraju pozwoliłby na projektowanie przemyślanych mieli równe szanse na dobre życie. Do tego polityk gospodarczych i przygotowanie na konieczne jest odniesienie do etyki troski, wyzwania przyszłości związane z postępem empatii i solidarności, których w obecnych technologicznym, automatyzacją i redukcją planach i programach rozwoju gospodarczego miejsc pracy produkcyjnej. Odpowiedzią na to brakuje. Podsumowanie się głosu, a ich interesy pomija. Nie są to jedynie osoby wykluczone ekonomicznie, te rząd PiS uwzględnia jako główną grupę docelową Nancy Fraser, pisząc o teorii sprawiedliwości społecznej, wskazywała, że powinna ona obejmować trzy wymiary: reprezentacji, dystrybucji i uznania(Fraser 2014, s. 260). Dla mnie reprezentacja polityczna i kulturowe uznanie w progresywnej polityce odnoszą się do wszystkich mniejszości i grup marginalizowanych, tych, którym odmawia swoich programów, również polityki gospodarczej. Są to raczej osoby o niekoniecznie zgodnych z obecnym rządem poglądach na różnorodność społeczną i tożsamość, na przestrzeganie praw człowieka i osobistych wolności, w tym wolności słowa, zgodnie z pluralizmem światopoglądowym, który gwarantuje system demokratyczny. Są to

osoby, które nie mieszczą się w promowanej którzy do tej pory ponosili największy ciężar przez PiS tradycyjnej wizji społeczeństwa jako transformacji ustrojowej, o czym więcej zbioru homogenicznych(białych,„polskich”), pisałam w drugiej części tego opracowania heteroseksualnych i katolickich rodzin(najlepiej – dzięki bezpośrednim transferom programu wielodzietnych). Te osoby, wyrzucane na Rodzina 500+, służy właśnie pacyfikowaniu margines, w języku, jak i rzeczywistych pojawiającego się oporu. A w kolejnych działaniach politycznych, choć są tak potrzebne wyborach parlamentarnych oddanie do wzbudzania lęków społecznych i tym pierwszych mieszkań wybudowanych samym sprawowania władzy, pomijane w ramach programu Mieszkanie+ może są przez projekty i programy gospodarcze zagwarantować PiS kolejną kadencję. rządu(tj. Mieszkanie+ czy Rodzina 500+). Celem tego raportu nie była jednak krytyka Odbiera się im uznanie i widoczność przez całościowej polityki rządu, lecz refleksja nad odmowę dystrybucji środków. Pozbawia polityką gospodarczą, podporządkowaną głosu przez usuwanie z przestrzeni publicznej nadrzędnej polityce społecznej, dziś i stawianie kolejnych kroków w kierunku i w przyszłości. Aby odpowiedzieć na systemu autorytarnego. Bo to nie sama postawione we wstępie pytanie o wizję polityka gospodarcza(którą nota bene gospodarki, w której wszystkim żyłoby się oceniam dobrze, co starałam się podkreślić lepiej, w pierwszej części zarysowałam na przestrzeni całego tego opracowania) ramy progresywnej polityki gospodarczej, kreuje naszą rzeczywistość, lecz również szczególną uwagę przywiązując do wartości, otoczenie instytucjonalne, które ma wpływ celów i narzędzi, dzięki którym mogłaby być na politykę, czyli, jak wskazuje Buchanan ona realizowana. Za punkt wyjścia w tym (patrz wstęp, wyżej), konstytucja, prawa, zakresie postrzegam dążenie do absolutnej obowiązujące zasady, procedury i instytucje oddziałujące na podejmowanie decyzji. To równości, kierowanie się etyką troski, a także 25 przygotowanie do zmian makroekonomicznych otoczenie jest coraz mniej demokratyczne, na czas postwzrostu. Czy jednak obecne a całkowitą władzę zaczyna przejmować jedna priorytety polityki gospodarczej są zgodne partia, o poglądach nacjonalistycznych. Wiele z tymi założeniami, a co więcej, prowadzą nas osób orzeka, że obecną sytuację polityczną w kierunku czoła światowego(a przynajmniej w kraju można porównać do narodowego europejskiego) peletonu, czy też raczej jego socjalizmu, ponieważ program gospodarczy ogona? Krytyczną ocenę planów i programów jest w dużej mierze progresywny, za to gospodarczych obecnego rządu przedstawiam język nienawiści, straszenie przeciwników w części trzeciej, poświęconej„dobrej zmianie”, i skupienie decyzyjności wokół jednej osoby odnosząc się również do innych opracowań przypomina początki faszyzmu we Włoszech, na ten temat – m.in. Fundacji Kaleckiego a następnie nazizmu w Niemczech(Borejsza oraz Instytutu Obywatelskiego. Na źródła 2017). Do tego podglebie nacjonalizmu jest i motywacje dzisiejszych decyzji gospodarczych niezbędne. Z tej przyczyny polska demokracja wskazuję już w części drugiej, będącej krótką jest dziś w największym stopniu zagrożona. diagnozą przemian ustrojowych, znajdujących I tu masowy opór jest konieczny, nie zaś odbicie w dzisiejszej rzeczywistości politycznej przystosowanie, by postępujący żywo system – szczególnie w ramach antytezy w stosunku autorytarny nie przekształcił się w totalitarny, co do liberalnych przemian. Ostatnia część zajęło we Włoszech cztery lata(1922–1926), stanowi zbiór inspiracji dotyczących rozwiązań kończąc się terrorem. Trudno jednak uwierzyć, i nowych pomysłów kształtujących gospodarkę że po tylu latach walki o odzyskanie wolności przyszłości, dyskutowanych obecnie w wielu i o przekształcenie ustroju w demokratyczny, krajach świata. W moim odczuciu ta w tak łatwy sposób społeczeństwo te przyszłościowa, innowacyjna i progresywna wolności oddaje. Z pewnością polityka gospodarka powinna być bardziej socjalna, gospodarcza – ukierunkowana na tych,

równa, a także moralna. Choć projektu Luxtorpeda 2.0 Morawieckiego nie można porównać z nowatorskim Hydroloopem Muska, już dziś powoli społeczeństwa powinny zacząć myśleć o zmianach technologicznych, a co za tym idzie – społeczno-gospodarczych. Plany i programy powinny uwzględniać wszystkie mieszkanki i mieszkańców kraju, a nie tylko grupy uprzywilejowane, a równość, oraz wspomniane przez Modzelewskiego „[w]szystkie«ości»: miłość, solidarność, lojalność”(2015, s. 112) powinny stać się podwaliną nowego myślenia o polityce społecznej, a za nią, o polityce gospodarczej. Aby jednak przyszłościowe plany rysować, konieczne są środki finansowe. A w przypadku podatków myślenie neoliberalne wyrządziło wiele szkód. W progresywnej gospodarce podatki są postrzegane jako inwestycja w lepsze jutro wszystkich obywatelek i obywateli, nie zaś kosztem czy„kradzieżą dochodów przez państwo”. Wokół tych podatków należałoby tworzyć lepszy klimat, a także mieć na uwadze pomysły i wdrażać propozycje przedstawione przeze mnie w tym opracowaniu, szkicując bardziej sprawiedliwe strategie gospodarcze na przyszłość. Przyszłość taką, jaką chcemy ujrzeć. Bibliografia 26 • Askenazy, Philippe, Thomas Coutrot, André Orléan, Henri Sterdyniak. 2012[2010]. Manifest oburzonych ekonomistów. Kryzys i dług w Europie: 10 fałszywych oczywistości, 22 sposoby na wyprowadzenie debaty z impasu. Tłum. Cveta Dimitrova. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej. • Belka, Marek. 2015. Belka: mamy chory rynek pracy, trzeba go cywilizować. PAP, 29 września. http://www.pap.pl/ aktualnosci/news,410119,belka-mamy-chory-rynek-pracy-trzeba-go-cywilizowac.html. • Bénassy-Quéré Agnès, Benoît Coeuré, Pierre Jacquet, Jean Pisani-Ferry. 2010. Economic Policy. Theory and Practice. Oxford: Oxford University Press. • Bielecki, Jan K. 2015. Jak kusi kasa. Spowiedź liberała. W: Świat się chwieje. 20 rozmów o tym, co z nami dalej, red. Grzegorz Sroczyński. Warszawa: Agora. • Bochniarz, Henryka. 2015. Etatów nie będzie. W: Świat się chwieje. 20 rozmów o tym, co z nami dalej, red. Grzegorz Sroczyński. Warszawa: Agora. • Borejsza, Jerzy. 2017. Kaczyński szybszy od Mussoliniego. Wywiad Jacka Pawlickiego.„Newsweek” 10, s. 30–33. • Brown Hamilton, Tracy. 2016. The Netherlands’ Upcoming Money-for-Nothing Experiment.„The Atlantic”, 21 czerwca. https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/06/netherlands-utrecht-universal-basic-incomeexperiment/487883/. • Bukowski, Maciej. 2016. Blaski i cienie Strategii Odpowiedzialnego Rozwoju. Warszawa: Instytut Obywatelski. • Business Insider Polska. 2017.„Tą ustawą PiS zabije całą branżę”. Prawnicy już szykują pozwy.„Business Insider Polska”, 28 lipca. http://businessinsider.com.pl/finanse/firmy/nowela-o-oze-zabojstwem-dla-branzy-pis-przeglosowal-zmiany/ shrdb5g. • Caruana Galizia, Matthew, Mar Cabra, Margot Williams, Emilia Díaz-Struck, Hamish Boland Rudder. 2014. Explore the Documents: Luxembourg Leaks Database. The International Consortium of Investigative Journalists. 9 grudnia. https://www.icij.org/project/luxembourg-leaks/explore-documents-luxembourg-leaks-database.

• Cieślak-Wróblewska, Anna, Urszula Zielińska. 2016. Aukcje LTE mają być głównym źródłem finansowania programu Rodzina 500+.„Rzeczpospolita”, 30 marca. http://www.rp.pl/Gospodarka/303309847-Aukcje-LTE-maja-byc-glownymzrodlem-finansowania-programu-Rodzina-500.html. • Czapiński, Janusz i Tomasz Panek(red.). 2015. Diagnoza Społeczna. Warunki i jakość życia Polaków. Warszawa: Rada Monitoringu Społecznego. • Ćwikliński, Henryk(red.). 2004. Polityka gospodarcza. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego. • D’Alisa, Giacomo, Federico Demaria i Giorgos Kallis(red.). 2015. Degrowth. A Vocabulary for a New Era. Nowy Jork: Routledge. • Eurostat. 2017. Distribution of population by tenure status, type of household and income group- EU-SILC survey. 28 marca. http://ec.europa.eu/eurostat/en/web/products-datasets/-/ILC_LVHO02. • Fraser, Nancy. 2014. Drogi feminizmu. Od kapitalizmu państwowego do neoliberalnego kryzysu. Tłum. Agnieszka Weseli. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej. • Gajewski, Dominik. 2017. Polska to głupi raj podatkowy. Wywiad Grzegorza Sroczyńskiego.„Duży Format”, dodatek do „Gazety Wyborczej” 16(1231), s. 2–3. • Gates, Bill. 2017. Bill Gates: Robot zabiera człowiekowi pracę? Niech płaci podatki. Wywiad Kevina J. Delaney.„Krytyka Polityczna”, 23 lutego. http://krytykapolityczna.pl/gospodarka/bill-gates-podatek-roboty/. • Gromada, Anna. 2017.„Rodzina 500+ jako polityka publiczna.” Seria Analizy, polityka społeczna, ekonomia, luty. Warszawa: Instytut Studiów Zaawansowanych. • Grzywacz, Waldemar. 2005. Polityka społeczno-gospodarcza. Istota i założenia metodyczne. Szczecin: Wyższa Szkoła Zawodowa„Oeconomicus” Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego w Szczecinie. • Grodzicki, Maciej, Tomasz Janyst, Karol Muszyński. 2016. Wyzwania rozwojowe Polski. Czy Plan Morawieckiego może im zaradzić? Analiza Fundacji Kaleckiego 01/2016. Warszawa: Fundacja Kaleckiego. • Gromada, Anna. 2017. Nikt nie zadba o interesy kobiet, jeśli nie zrobią tego same. Wywiad Jana Kapeli.„Gazeta Wyborcza”, 4 lutego. http://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,21331171,anna-gromada-nikt-nie-zadba-o-interesy27 kobiet-jesli-nie.html. • Haidt, Jonathan. 2014. Prawy umysł. Dlaczego dobrych ludzi dzieli religia i polityka? Tłum. Agnieszka Nowak-Młynikowska. Sopot: Smak Słowa. • Henau De, Jerome, Sue Himmelweit, Zofia Łapniewska i Diane Perrons. 2016. Investing in the Care Economy. A gender analysis of employment stimulus in seven OECD countries. International Trade Union Confederation, marzec. https:// www.ituc-csi.org/IMG/pdf/care_economy_en.pdf. • Jaczek, Helena. 2017. Canada’s basic income experiment- will it work? World Economic Forum, 2 lutego. https://www. weforum.org/agenda/2017/02/canadas-basic-income-experiment-will-it-work. • James, Malcolm. 2017. Could Bill Gates’ plan to tax robots really lead to a brighter future for all?„The Conversation”, 10 marca. https://theconversation.com/could-bill-gates-plan-to-tax-robots-really-lead-to-a-brighter-future-for-all-73395. • Janion, Maria. 2016. Mesjanizm to przekleństwo. List Marii Janion do Kongresu Kultury.„Gazeta Wyborcza”, 10 października. http://wyborcza.pl/7,75410,20813344,mesjanizm-to-przeklenstwo-list-marii-janion-do-kongresukultury.html. • Jasiecki, Krzysztof. 2015. O czym myślą polscy bogacze. W: Świat się chwieje. 20 rozmów o tym, co z nami dalej, red. Grzegorz Sroczyński. Warszawa: Agora. • Kaczmarek, Tadeusz Teofil. 2007. Ład ekonomiczny w demokratycznym państwie. Warszawa: Difin. • Kennett, Patricia. 2004. Introduction: the changing context of comparative social policy. W: A Handbook of Comparative Social Policy, red. Patricia Kennett. Cheltenham: Edward Elgar. • Kharpal, Arjun i Gemma Acton. 2017.’It’s tricky’: Apple has missed the deadline to pay$13.9 billion to Ireland in illegal tax benefits. CNBC, 31 stycznia. http://www.cnbc.com/2017/01/31/apple-misses-deadline-to-pay-ireland-illegal-taxbenefits.html. • Kostzer, Daniel. 2008. Argentina: A Case Study on the Plan Jefes y Jefas de Hogar Desocupados, or the Employment Road to Economic Recovery. The Levy Economics Institute Working Paper No. 534, maj. http://www.levyinstitute.org/ pubs/wp_534.pdf.

• Kowalik, Tadeusz. 2005. Systemy gospodarcze. Efekty i defekty reform i zmian ustrojowych. Warszawa: Fundacja Innowacja. • Kowalik, Tadeusz. 2007. Blaski i cienie transformacji polskiej. W: Futuryzm miast przemysłowych. 100 lat Wolfsburga i Nowej Huty, red. Martin Kaltwasser, Ewa Majewska i Kuba Szreder. Kraków: Ha!art. • Kowalik, Tadeusz. 2009. WWW.POLSKATRANSFORMACJA.PL. Warszawa: Muza. • Kozak, Marek W. 2015. Co wymyśli chodnik. W: Świat się chwieje. 20 rozmów o tym, co z nami dalej, red. Grzegorz Sroczyński. Warszawa: Agora. • Leder, Andrzej. 2015. Nasze krzywdy i winy. Wywiad Jerzego Baczyńskiego, Edwina Bendyka i Ewy Wilk.„Polityka” 41(3030), s. 20–23. • Lewandowski, Janusz. 2017. Za co chwalić naszą Polskę?„Gazeta Wyborcza”, 3 marca. http://wyborcza.pl/ magazyn/7,124059,21450555,za-co-chwalic-nasza-polske-lewandowski.html. • Łapniewska, Zofia. 2016a. Growth, Equality and Employment: Investing in Childcare in Scotland. WiSE Working Paper Series 4, czerwiec. http://www.gcu.ac.uk/wise/media/gcalwebv2/theuniversity/centresprojects/wise/98178%20 WiSE%20BREIFING%20PAPER%204%20August.pdf. • Łapniewska, Zofia. 2016b. Well-being in the context of gender equality. W: Gender Equality and Quality of Life. Perspectives from Poland and Norway, red. Marta Warat, Ewa Krzaklewska, Anna Ratecka i Krystyna Slany. Warszawa: Peter Lang. • Łapniewska, Zofia. 2017. Etyka troski a gospodarka przyszłości.„Praktyka Teoretyczna” 2(24), s. 101–122. • Manjarin, Edgar, Maciej Szlinder. 2016. A Marxist Argumentative Scheme on Basic Income and Wage Share in an Anticapitalist Agenda.„Basic Income Studies” 11(1), s. 49–60. • Marks-Bielska, Renata. 2013. Polityka gospodarcza państwa – zagadnienia ogólne. W: Polityka gospodarcza (zagadnienia wybrane), red. Roman Kisiel i Renata Marks-Bielska. Olsztyn: Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie. 28 • Mączyńska, Elżbieta. 2015. Równiej. W: Świat się chwieje. 20 rozmów o tym, co z nami dalej, red. Grzegorz Sroczyński. Warszawa: Agora. • McFarland, Kate. 2017. Glasgow, Scotland: Basic Income pilot feasibility study approved by City Council. Basic Income Earth Network, 21 lutego. http://basicincome.org/news/2017/02/glasgow-scotland-basic-income-pilot-feasibility-studyapproved-city-council/. • McLean, Caitlin. 2015. Beyond Care: Expanding the Feminist Debate on Universal Basic Income. WiSE Working Paper Series 1, wrzesień. http://www.gcu.ac.uk/wise/media/gcalwebv2/theuniversity/centresprojects/wise/90324WiSE_ BriefingSheet.pdf. • Ministerstwo Infrastruktury i Budownictwa. 2016. Rząd przedstawił program Mieszkanie Plus. 3 czerwca. http://mib. gov.pl/2-514324a4ec938-1797173.htm. • Ministerstwo Rozwoju. 2016. Plan na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. Ministerstwo Rozwoju, 16 lutego. https:// www.mr.gov.pl/media/14840/Plan_na_rzecz_Odpowiedzialnego_Rozwoju_prezentacja.pdf • Ministerstwo Rozwoju. 2016a. Pakiet„100 zmian dla firm”. Ministerstwo Rozwoju, 17 listopada. https://www.mr.gov.pl/ media/29157/100ZMIANDLAFIRM.pdf. • Ministerstwo Rozwoju. 2017. Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020(z perspektywą do 2030 r.). Warszawa: Ministerstwo Rozwoju. • Modzelewski, Karol. 2015. Wkurzył się pan? Świetnie! W: Świat się chwieje. 20 rozmów o tym, co z nami dalej, red. Grzegorz Sroczyński. Warszawa: Agora. • NEF. 2010. 21 hours. The case for a shorter working week. New Economics Foundation, 13 lutego. http://neweconomics.org/2010/02/21-hours/. • Paine, Thomas. 1999[1797]. Agrarian Justice. Wydanie cyfrowe: www.grundskyld.dk. • Peck, Jamie, Nik Theodore. 2007. Variegated Capitalism.„Progress in Human Geography” 31(6), s. 731–772. http://dx.doi.org/10.1177/0309132507083505. • Polakowski, Michał. 2012. Polityka społeczna po 1989: Język, kontekst post-socjalizmu i perspektywy rozwoju. Warszawskie Debaty o Polityce Społecznej 5. Warszawa: ICRA i FES.

• Secomski, Kazimierz. 1972. Elementy polityki ekonomicznej, wyd.2. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne. • Singer, Peter. 1972. Famine, Affluence, and Morality.„Philosophy and Public Affairs” 1(3), s. 229–243. • Sowa, Jan. 2011. Fantomowe ciało króla. Kraków: Universitas. • SRK. 2006. Strategia Rozwoju Kraju 2007 – 2015. Warszawa: Ministerstwo Rozwoju Regionalnego. • SRK. 2012. Strategia Rozwoju Kraju 2020. Aktywne społeczeństwo, konkurencyjna gospodarka, sprawne państwo. „Monitor Polski”, poz. 882, Warszawa, 22 listopada. Uchwała Nr 157 Rady Ministrów z dnia 25 września 2012 r. w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Kraju 2020. • Sroczyński, Grzegorz. 2015. Świat się chwieje. 20 rozmów o tym, co z nami dalej. Warszawa: Agora. • Sroczyński, Grzegorz. 2017. Polska to głupi raj podatkowy. Dlaczego pozwalamy się okradać?„Gazeta Wyborcza”, 15 kwietnia. http://wyborcza.pl/duzyformat/7,127290,21631927,polska-to-glupi-raj-podatkowy-dlaczego-pozwalamysie.html. • Standerski, Dariusz. 2016. Plan Morawieckiego: fiasko już na starcie? Analiza Fundacji Kaleckiego 02/2016. Warszawa: Fundacja Kaleckiego. • Standing, Guy. 2005. Why Basic Income Is Needed for a Right to Work.„Rutgers Journal of Law& Urban Policy” 2(1), s. 91–102. • Stiglitz, Joseph E. 2001. Development Thinking at the Millenium. W: Annual World Bank Conference on Development Economics 2000, red. Boris Pleskovic i Nicholas Stern. Waszyngton: The World Bank. • Sutherland, Scott. 2015. How Sweden created a model economy, 24 września. https://sweden.se/business/howsweden-created-a-model-economy/. • Szlinder, Maciej. 2017. Dochód podstawowy – instrukcja obsługi. Wywiad Jakuba Dymka.„Krytyka Polityczna”, 21 lutego. http://krytykapolityczna.pl/gospodarka/dochod-podstawowy-instrukcja-szlinder/. • Szydło, Beata. 2015. Exposé premier Beaty Szydło – stenogram. Sejm, 18 listopada. https://www.premier.gov.pl/exposepremier-beaty-szydlo-stenogram.html. 29 • Tcherneva, Pavlina R., L. Randall Wray. 2005. Common Goals – Different Solutions: Can Basic Income And Job Guarantees Deliver Their Own Promises.„Rutgers Journal of Law& Urban Policy” 2(1), s. 125–166. • Telegraph, The. 2017. Finland’s unemployed to be given basic income of€560 per month in first such experiment in Europe.„The Telegraph”, 3 stycznia. http://www.telegraph.co.uk/news/2017/01/03/finlands-unemployed-given-basicincome-560-euros-per-month-first/. • tvn24bis 2017. Wielkie nadzieje budżetu, mizerna rzeczywistość.„O jeden procent będzie lepiej”. tvn24bis, 1 lutego. http://tvn24bis.pl/z-kraju,74/rzad-pis-dochody-z-vat-w-2016-roku-byly-nizsze-od-planow-budzetowych,711854.html. • Ungerson, Clare. 1995. Gender, Cash and Informal Care: European Perspectives and Dilemmas.„Journal of Social Policy” 24(1): s. 31–52. • Walby, Sylvia. 2015. Crisis. Cambridge: Polity Press. • Warufakis, Janis. 2017. A słabi muszą ulegać? Europa, polityka oszczędnościowa, a zagrożenie dla globalnej stabilizacji, przeł. Robert Mitoraj. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej. • Williamson, John. 1989. What Washington Means by Policy Reform. W: Latin American Readjustment: How Much has Happened, red. John Williamson. Waszyngton: Institute for International Economics. • Winiarski, Bolesław(red.) 2012. Polityka gospodarcza. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. • Włodarczyk, Robert W.(red.) 2010. Społeczna gospodarka rynkowa. Warszawa: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. • Woś, Rafał, Grzegorz Sroczyński. 2017. Nie przepraszajcie za transformację. Ale musicie spojrzeć na III RP bardziej realnie.„Gazeta Wyborcza”, 3 marca. http://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,21449992,nie-przepraszajcie-zatransformacje-ale-musicie-spojrzec-na.html. • Wray, Randall L., Mathew Forstater. 2004. Full Employment and Economic Justice. W: The Institutionalist Tradition in Labor Economics, red. Dell P. Champlin I Janet T. Knoedler. Nowy Jork: M.E. Sharpe. • Žižek, Slavoj. 2008. W obronie przegranych spraw, przeł. Julian Kutyła. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Warszawskie Debaty o Polityce Społecznej to wspólne przedsięwzięcie Fundacji im. Friedricha Eberta i Fundacji Międzynarodowe Centrum ds. Badań i Analiz ICRA. Celem projektu jest popularyzacja progresywnych idei w obszarze polityki społecznej przy użyciu argumentów naukowych. Przewodnim motywem cyklu jest wielowymiarowa analiza polityki społecznej: w kontekście międzynarodowym, w stosunku do innych obszarów polityki publicznej oraz w różnych horyzontach czasowych. Każdemu tematowi poświęcane jest seminarium z gościem-ekspertem, które jest otwarte dla szerokiej publiczności, oraz ekspercka publikacja, zawierająca rekomendacje dla polityki społecznej. www.icra.pl www.feswar.org.pl Wydawca: Friedrich-Ebert-Stiftung, Przedstawicielstwo w Polsce wspólnie z Fundacją Międzynarodowe Centrum Badań i Analiz(ICRA) Nieodpłatna dystrybucja: Friedrich-Ebert-Stiftung, Przedstawicielstwo w Polsce ul. Podwale 11, 00-252 Warszawa lub Fundacja Międzynarodowe Centrum Badań i Analiz(ICRA) ul. Skarbka z Gór 132E/61, 03-287 Warszawa © 2017 by Friedrich-Ebert-Stiftung, Przedstawicielstwo w Polsce ul. Podwale 11, 00-252 Warszawa www.feswar.org.pl Wszelkie prawa zastrzeżone. Komercyjne użycie materiałów wydanych przez Fundację im. Friedricha Eberta jest zabronione bez pisemnej zgody Fundacji. Redakcja: Maciej Kropiwnicki, Michał Polakowski, Dorota Szelewa, Bastian Sendhardt Layout, skład i druk: MyWorks Studio, Warszawa Autorzy ponoszą odpowiedzialność za swoje wypowiedzi zawarte w tej publikacji. Wypowiadane twierdzenia nie muszą w całości korespondować ze stanowiskiem Fundacji im. Friedricha Eberta(Friedrich-Ebert-Stiftung). Printed in Poland 2017 ISBN 978-83-64062-22-3