FES GEndEr Toolbox u biH – AlATkA broj 6 dEMokrATijA i ljudSkA PrAVA Urodnjavanje/Gender mainstreaminG rodno odGoVornA lokAlnA SAMouPrAVA Alatke i metode za urodnjavanje politika, programa i projekata saša Gavrić Sarajevo, decembar 2021. lokalna samouprava, gradovi i opštine, budući da predstavljaju nivo vlasti s kojim su građanke i građani u najneposrednijem kontaktu, jedan su od centralnih aktera unutar političkog sistema za ostvarivanje rodne ravnopravnosti. rodno odgovorna lokalna samouprava je moderna lokalna samouprava, koja odgovara na zahtjeve rodne ravnopravnosti i inkluzije demokratskog i egalitarnog društva. Strukture, institucije, procedure, pravila i načini rada rodno odgovorne lokalne samouprave u fokus stavljaju različite potrebe i interese muškaraca i žena, djevojčica i dječaka, građanki i građana, ali i uposlenika i uposlenica lokalne vlasti, uklanjajući barijere za ravnopravno učešće žena i muškaraca u procesima donošenja odluka, te kao takvi služe kao pozitivan primjer široj zajednici.

Friedrich-ebert-StiFtung - RODNO ODGOVORNA LOKALNA SAMOUPRAVA: 10 KORAKA zA URODNjAVANje OPštiNA i GRADOVA dE MokrAT i jA i lj udSkA PrAVA U r o d n j avaPnrjeef/aGce n ... d .... e ... r ..... m .... a .... i .. n ... s ... t ... r ... e ... a .... m ..... i . n .... G ............................. 2 1. introdUction ..................................................................... 2 rodno 2. anaLYsis............................................................... 4 2.1 um Sodales auge............................................................................ 4 odGoVornA 2.2. sdfsdf............................................................................................. 2 sdd wee............................................................................................... 4 lokAlnA SAMouPrAVA Alatke i metode za urodnjavanje politika, programa i projekata saša Gavrić Sarajevo, decembar 2021.

Sadržaj PredGovor ........................................................................... 2 1. Uvod: Šta je Urodnjavanje iLi Gender mainstreaminG? ........................................... 3 2. rodno odGovorna LoKaLna samoUPrava: standardi i terminoLoGija ...................................... 5 3. deset KoraKa Za Urodnjavanje oPŠtina i Gradova U Bosni i HerceGovini ..... 8 Korak 1: Definisati rodnu ravnopravnost kao strateški prioritet i cilj..................................................................... 8 korak 2: uspostaviti mehanizme za ostvarivanje rodne ravnopravnosti...................................................................... 9 korak 3: Širiti partnerstva sa organizacijama civilnog društva............................................................................ 10 korak 4: osnovna obuka za rodnu ravnopravnost za sve............... 11 korak 5: Analizirati trenutno stanje.............................................. 11 korak 6: izraditi i sprovoditi akcioni plan za rodnu ravnopravnost.................................................................... 12 korak 7: rješavati ključna pitanja: nasilje i ekonomsku participaciju žena...................................................... 13 korak 8: Postepeno prilagođavanje unutrašnjih propisa principima rodne ravnopravnosti....................................... 13 Korak 9: Služiti kao uzor za promjene u zajednici.......................... 14 korak 10: razmjenjivati dobre prakse unutar bosne i Hercegovine i regionalno.................................................. 14 1

Friedrich-ebert-StiFtung - RODNO ODGOVORNA LOKALNA SAMOUPRAVA: 10 KORAKA zA URODNjAVANje OPštiNA i GRADOVA PredGovor Postdejtonska bosna i Hercegovina(biH), u kompleksnom, asimetrično federalno uređenom političkom sistemu, postigla je veliki napredak kada govorimo o pravnom, političkom i institucionalnom okviru za unapređenje rodne ravnopravnosti. uspostavljanjem institucionalnih mehanizama za rodnu ravnopravnost početkom novog milenijuma, prvo gender centara Federacije i republike Srpske, a kasnije i Agencije za ravnopravnost spolova pri Ministarstvu za ljudska prava i izbjeglice biH, obezbijeđeni su institucionalni temelji za daljnje zagovaranje i rodnu transformaciju na nivou države i entiteta. BiH je bila među prvim zemljama jugoistočne Evrope koja je usvojila Zakon o ravnopravnosti spolova u biH, na neki način, avangardni pravni okvir koji treba da vodi sve ostale pravne, političke i institucionalne mjere i postupke. Važno je naglasiti da sve ove promjene ne bi bile moguće da nije bilo udruženog, koordinisanog, a ponekad i paralelnog rada ženskog pokreta i organizacija civilnog društva, institucionalnih mehanizama, međunarodnih organizacija i međunarodnih političkih fondacija i instituta. Sada kada je manje-više obezbijeđen adekvatan pravni, politički i institucionalni okvir, vrijeme je da se fokusiramo na same procese, alatke, resurse, znanje i kapacitete koji će institucijama na svim nivoima vlasti i organizacijama civilnog društva olakšati rad u specifičnim oblastima u ko jima i dalje prevladava neravnopravnost muškaraca i žena. Tim povodom, kancelarija Fondacije„Friedrich Ebert Stiftung” u bosni i Hercegovini je odlučila da pokrene izradu Gender Toolboxa, resursnog paketa alatki, metoda, uputstava i informacionih grafika koji bi trebali da olakšaju in tegrisanje rodne perspektive u dnevnom radu svih nas. Prvi dokumenat je objavljen u maju 2020. godine i predstavlja alatku rodna analiza( gender analysis). ovaj šesti dokumenat u nizu uvodi nas u alatku rodno odgovorne lokalne samouprave, ukazujući na značaj i mogućnosti urodnjavanja svih propisa, aktivnosti i procesa u opštinama i gradovima u oba entiteta, kao i u brčko distrikta BiH, u skladu sa nadležnostima koje isti vrše. radujemo se vašoj povratnoj informaciji i prijedlozima na i-mejl: merima.ejubovic@fes.ba 2

Friedrich-ebert-StiFtung UVOD: ŠTA JE URODNJAVANJE ILI GENDER MAINSTREAMING? 1. Uvod: Šta je Urodnjavanje iLi Gender mainstreaminG? u prvom dokumentu u okviru FES Gender Toolboxa uveli smo vas u strategiju gender mainstreaminga ili urodnjavanja . ovdje ćemo se prisjetiti samo nekoliko ključnih odredaba. Gender mainstreaming međunarodno je prihvaćen kao strategija za postizanje rodne ravnopravnosti. Gender mainstreaming podrazumijeva integraciju rodne perspektive u pripreme, izradu, sprovođenje, nadgledanje sprovođenja i evaluaciju politika, regulacionih mjera i finansijskih programa sa ciljem promocije ravnopravnosti muškaraca i žena i suzbijanja diskriminacije na osnovu roda i spola (EiGE, 2021a). na ovaj način nas Evropski institut za rodnu ravnopravnost(EiGE), centralna institucija Evropske unije za ovu temu, na svojoj internetskoj stranici uvodi u gender mainstreaming. Jednostavnim jezikom rečeno , gender mainstreaming su mjere, koraci i procesi koje primjenjujemo pri planiranju, sprovođenju i nadgledanju propisa, programa, projekata, aktivnosti i budžeta jedinica lokalne samouprave kako bismo imali podjednak uticaj i transformativni efekat na žene i muškarce, djevojčice i dječake, kao i sve različite društvene grupe među njima. Cilj urodnjavanja je da se zaustavi, svjesna ili nesvjesna, reprodukcija diskriminacije i neravnopravnosti prema ženama ili muškarcima. Engleska sintagma gender mainstreaming različito se prevodi na bosanski, crnogorski, hrvatski i srpski jezik. u FES-ovom Gender Toolboxu koristićemo termine urodnja vanje i gender mainstreaming . na to smo se odlučili jer upotreba prefiksa“u”(urodnjavanje) na adekvatan način reflektuje prirodu gender mainstreaminga u smislu ulaženja rodne perspektive u politike i prakse, odnosno trajnog procesa koji zahtijeva vrijeme(Antonijević, 2018: 57–58). Urodnjavanje je relativno nova feministička strategija promjene, koja je prvi put uvedena 1995. godine na UN-ovoj Četvrtoj svjetskoj konferenciji žena u Pekingu, i to usvajanjem zaključaka u formi Pekinške platforme za akciju . njen primarni cilj je smanjivanje i iskorjenjivanje rodnih neravnopravnosti, prije svega putem državnog apa rata. otud je, kao strategija, urodnjavanje usko povezano sa institucionalizacijom i internacionalizacijom feminističke teorije i prakse(Antonijević, 2019). Strateški interesi, a ne samo praktične potrebe žena, dopri nijeli su tome da se pitanje rodne ravnopravnosti posmatra kao dio svih politika u svim aspektima društvenog i ekonomskog života, a ne kao izolovano žensko pitanje. Kao specifična strategija, urodnjavanje je uvedeno u zako nodavstvo Evropske unije preko ugovora iz Amsterdama (1997), koji članom 3 obavezuje države članice da pitanja rodne ravnopravnosti dosljedno sprovedu u oblasti svih politika od značaja za uniju(EiGE, 2021a). SAZnAj ViŠE: terminoLoGija rodne ravnoPravnosti Sticanje ekspertize i znanja za rad na unapređenju rodne ravnopravnosti i urodnjavanja zahtijeva adekvatno poznavanje terminologije rodne ravnopravnosti. Od važnosti nisu samo definicije, nego i teorijski pristupi koji stoje iza određenog termina. Stoga predlažemo da konsultujete različite rječnike koji su navede ni u prilogu ovog dokumenta. jedan od centralnih svakako je rječnik Evropskog instituta za rodnu ravnopravnost, dostupan na linku: https://eige.europa.eu/thesaurus. rječnik je dostupan i na bosanskom, hrvatskom i srpskom jeziku. Pored toga, Evropski institut za rodnu ravnopravnost održava i jedan od najvažnijih online portala na temu rodne ravnopravnosti , urodnjavanja i alatki za urodnjavanje, koji nudi mnoštvo važnih resursa za sve nas. Urodnjavanje se može razumjeti na dva načina : a) kao strateški i politički koncept promjene ili b) kao tehnički proces, sredstvo ili skup alatki za postizanje rodne ravnopravnosti i uključivanje rodne perspektive u programe, aktivnosti i procese. razumijevanje, primjena i transformativni potencijal urodnjavanja zavisi upravo od toga da li se ono sagledava kao političko sredstvo promjene ili kao uključivanje rodne perspektive u praktične politike . u ovom uputstvu za primjenu rodne analize, urodnjavanje shvatamo kao proces uključivanja rodne perspektive u praktične politike . 3

Friedrich-ebert-StiFtung - RODNO ODGOVORNA LOKALNA SAMOUPRAVA: 10 KORAKA zA URODNjAVANje OPštiNA i GRADOVA SAZnAj ViŠE: istorijat UsPostavLjanja institUcionaLniH meHaniZama i ZaKonsKoG oKvira Za rodnU ravnoPravnost U BiH Autorice Arijana Aganović, Edita Miftari i Marina Veličković u knjizi„1995–2015: Žene i politički život u postdejtonskoj Bosni i Hercegovini”, pregledom postojećih istraživanja i intervjuima sa akterkama iz ovog perioda, na slikovit način i hronološki uvode nas u istorijat uspostavljanja institucionalnih mehanizama – kako je nastajalo i razvijano zakonodavstvo i kako su stvoreni temelji za gender mainstreaming u BiH. Link na knjigu možete pronaći u bibliografiji ove publikacije. ili zajedno, sa ciljem da se oblikuju različiti programi, njihov cilj i svrha, pristup i sadržaj. U ovom dokumentu predstavljamo jednu specifičnu alatku, a to je rodno odgovorna lokalna samouprava . različite organizacije primjenjuju različite pristupe pre ma urodnjavanju i odnosu urodnjavanja prema dru gim(feminističkim) strategijama promjene . Evropska komisija se 1996. godine odlučila za dualni pristup ( dual approach): −− integrisanje rodne perspektive u sve politike i sektore (tzv. urodnjavanje), −− sprovođenje posebnih mjera za osnaživanje i jačanje pozicije žena( empowerment) i za uklanjanje i prevenciju rodne neravnopravnosti(tzv. afirmativne mjere) (EiGE, 2021a). Švedska agencija za međunarodnu razvojnu saradnju(SidA) primjenjuje trostruki pristup ( three-track approach), koji uvodi dijalog kao političko sredstvo za obezbjeđenje trajnosti i održivosti promjene: −− integrisanje rodne dimenzije u sve intervencije i aktivnosti(tzv. urodnjavanje), −− targetiranje specifičnih grupa ili problema kroz mjere osnaživanja i jačanja pozicije žena, tj. afirmativne mjere, −− dijalog s partnerima u međunarodnoj zajednici, vlastima i civilnim društvom, u vezi s rodnim pitanjima, sa ciljem obezbjeđenja političkih promjena(SidA, 2015a). Da sažmemo : urodnjavanje kao strategija podrazumijeva dvije dimenzije – uklanjanje neravnopravnosti u položaju žena ili muškaraca u kontekstu javne i privatne sfere i integrisanje rodne perspektive u sam sadržaj politika u različitim sektorima, uključujući promjene koje se odnose na stavove i ponašanje. da bi se postigli planirani rezultati , neophodno je da se stvore preduslovi i da se primjenjuju metode i alatke za urodnjavanje ( tools). Metode i alatke za urodnjavanje od centralnog su značaja – nude jasna uputstva kako da se urodnjavanje primijeni u praksi. Alatke za urodnjavanje , poput rodne analize, rodnih revizija i procjena ili rodno odgovornog budžetiranja, instrumenti su koji se mogu koristiti odvojeno 4

Friedrich-ebert-StiFtung - RODNO ODGOVORNA LOKALNA SAMOUPRAVA: STANDARDI I TERMINOLOGIJA 2. rodno odGovorna LoKaLna samoUPrava: standardi i terminoLoGija rodna ravnopravnost predstavlja fundamentalno pravo za sve i od suštinskog je značaja za svaku demokratsku sredinu. da bi ovo pravo bilo ostvareno, ono mora biti ne samo prepoznato s pravne strane, već i uspješno primijenjeno na sve aspekte političkog, ekonomskog, društvenog i kulturnog života. Uprkos naporima vlada, institucionalnih mehanizama za rodnu ravnopravnost, organizacija civilnog društva i međunarodnih partnera, rodna ravnopravnost još uvijek nije ostvarena ni u jednom sektoru društvenog života. U praksi, žene i muškarci nemaju ista prava i mo gućnosti. društvene, političke, ekonomske i kulturne nejednakosti su i dalje prisutne – primjer za to su razlike u ekonomskoj participaciji, nejednaka zastupljenost u političkom životu, kao i rodno zasnovano nasilje nad ženama i nasilje u porodici. Lokalna samouprava, gradovi i opštine , budući da predstavljaju nivo vlasti s kojim su građanke i građani u najneposrednijem kontaktu, jedan su od centralnih aktera unutar političkog sistema za ostvarivanje rodne ravnopravnosti. Oni su u poziciji da, kroz nadležnosti i saradnju sa najrazličitijim lokalnim akterima, preduzmu konkretne korake ka postizanju ravnopravnosti između žena i muškaraca. Princip supsidijarnosti je od posebnog značaja za praktičnu primjenu prava na rodnu ravnopravnost. ovaj princip se odnosi na sve nivoe vlasti – evropski, državni, entitetski, kantonalni ili lokalni. iako se odgovornosti lokalnih vlasti razlikuju širom Evrope, zajedničko im je da mogu i moraju igrati pozitivnu ulogu u promociji ravnopravnosti u praksi i na taj način uticati na svakodnevni život svojih građanki i građana. načela lokalne samouprave su takođe usko povezana s principom supsidijarnosti. Evropske povelje o ravnopravnosti žena i muškaraca na lokalnom nivou . ova povelja, kao osnovne polazne principe ostvarivanja ravnopravnosti žena i muškaraca, ističe(Misija oEbS-a u Srbiji, 2010: 8): −− ravnopravnost žena i muškaraca kao fundamen talno pravo i obavezu lokalnih zajednica da primjenjuju ovo pravo u svim domenima svoje odgovornosti, kao i obavezu da eliminišu sve oblike direktne ili indirektne diskriminacije; −− prevazilaženje i eliminisanje višestruke diskrimi nacije i nepovoljnog položaja baziranog na rodnim razlikama, kao i razlikama u rasi, boji kože, etničkoj i društvenoj pripadnosti, genetskim karakteristikama, jeziku, vjeri ili ubjeđenjima, političkom ili drugom mišljenju, pripadnosti nacionalnoj manjini, imovini, rođenju, invaliditetu, dobi, seksualnoj orijentaciji ili društveno-ekonomskom statusu; −− jednake mogućnosti učešća žena i muškaraca u procesima odlučivanja kao preduslov za demokratsko društvo, što od lokalnih vlasti zahtijeva preduzimanje posebnih mjera i usvajanje potrebnih strategija u cilju promovisanja i postizanja podjednake zastupljenosti i učešća žena i muškaraca u svim sferama uprave; −− eliminisanje rodnih stereotipa je od ključnog značaja za postizanje ravnopravnosti između žena i muškaraca. lokalne vlasti moraju da podstiču eliminaciju stereotipa i prepreka na kojima se temelje nejednakosti u pogledu statusa žena i nejednako vred novanje uloge žena i muškaraca u društvu; Povelja lokalne samouprave Savjeta Evrope iz 1985. −− godine, koju je ratifikovala i Bosna i Hercegovina, stavlja akcenat na„pravo i sposobnost lokalnih vlasti da u skladu sa zakonom regulišu i upravljaju znatnim dijelom javnih poslova u skladu sa interesom lokalnog stanovništva”. Sprovođenje i promovisanje prava na ravnopravnost mora da predstavlja srž ovog koncepta lokalne samouprave. Savjet evropskih opština i regija , nezavisna organizacija lokalnih i regionalnih vlasti iz 60 država Evrope(i susjednih −− regiona), otišla je 2006. godine korak dalje, usvajanjem 5 uključivanje rodne perspektive u sve aktivnosti lokalne zajednice (urodnjavanje) je uslov za postizanje ravnopravnosti žena i muškaraca. U skladu s tim, rodna ravnopravnost, posebno iskustvo žena na lo kalnom nivou, uključujući i njihove životne i radne us love, mora da bude analizirana i uzeta u obzir prilikom kreiranja strategija i odluka koje utiču na svakodnevni život lokalnog stanovništva; akcioni planovi i programi i sredstva za njihovu realizaciju su instrumenat za unapređivanje rodne

Friedrich-ebert-StiFtung - RODNO ODGOVORNA LOKALNA SAMOUPRAVA: 10 KORAKA zA URODNjAVANje OPštiNA i GRADOVA ravnopravnosti, ne samo na nivou centralne vlasti već i u lokalnim zajednicama. Zato se lokalnim zajednicama stavlja u zadatak usvajanje lokalnih akcionih planova za ostvarivanje ravnopravnosti žena i muškaraca i obezbjeđivanje finansijskih sredstava neophodnih za njihovo sprovođenje. SAZnAj ViŠE: oPservatorijUm sProvođenja evroPsKe PovELJE o rAvnoPrAvnoSti žEnA i mUŠKaraca na LoKaLnom nivoU Savez evropskih opština i regija, u okviru svoga rada na promociji rodne ravnopravnosti na lokalnom nivou, održava infor mativni web-portal sa ciljem promocije najboljih praksi širom Evrope. Web-portal nudi informacije o gradovima koji su pristupili Povelji, predlaže praktične savjete kako se treba pristupiti sprovođenju Povelje, te predstavlja alatke za monitoring i samoprocjenu. Saznajte više na: https://charter-equality.eu/ uzimajući gore navedeno u obzir, rodno odgovornu lokalnu samoupravu definišemo na sljedeći način: ZAkon o rAVnoPrAVnoSTi SPoloVA biH čLan 8. (1) Posebne mjere se uvode privremeno radi ostvarivanja stvarne ravnopravnosti spolova i ne smatraju se diskriminacijom, uključujući norme, kriterije ili prakse koje je moguće objektivno opravdati legitimnim ciljem, a moraju biti proporcionalne, primjerene i nužne. (2) Nadležni državni, entitetski, kantonalni organi i organi jedinica lokalne samouprave propisuju posebne mjere zakonima i drugim propisima, drugim aktima, politika ma, strategijama i planovima kojima se uređuju pojedina područja društvenog života. čLan 24. (1) Organi vlasti na državnom i entitetskom nivou, kantonalni organi i organi jedinica lokalne samouprave , pravne osobe sa javnim ovlaštenjima, pravne osobe u većinskom vlasništvu države, u okviru svojih nadležnosti, dužni su poduzeti sve odgovarajuće i potrebne mjere radi provođenja odredbi propisanih ovim Zakonom i Gender akcionim planom bosne i Hercegovine, uključujući, ali ne ograničavajući se na: donošenje programa mjera radi postizanja ravnopravnosti spolova u svim oblastima i na svim nivoima vlasti; Rodno odgovorna lokalna samouprava je moderna lokalna samouprava, koja odgovara na zahtjeve rodne ravnopravnosti i inkluzije i djeluje u cilju demokratskog i egalitarnog društva. Strukture, institucije, procedure, pravila i načini rada rodno odgovorne lokalne samouprave u fokus stavljaju različite potrebe i interese muškaraca i žena, djevojčica i dječaka, građanki i građana, ali i uposlenika i uposlenica lokalne vlasti, uklanjajući barijere – supstancijalne, strukturalne ili kulturalne prirode – za ravnopravno učešće žena i muška raca u procesima donošenja odluka, te kao takvi služe kao pozitivan primjer lokalnoj zajednici. donošenje novih ili izmjenu i dopunu postojećih zakona i drugih propisa radi usklađivanja sa odredbama ovog Zakona i međunarodnim standardima za ravnopravnost spolova; provođenje aktivnosti i mjera Gender akcionog plana bosne i Hercegovine kroz redovne programe rada uz osiguranje budžet skih sredstava; osiguranje prikupljanja, vođenja, analize i prikazivanja statističkih podataka razvrstanih po spolu. (2) Sastavni dio programa mjera radi postizanja ravnopravnosti spolova u svim oblastima uključuje, ali se ne ograničava na: analizu stanja spolova u određenoj oblasti; implementaciju donesenih državnih politika kroz akcione pla nove za ravnopravnost spolova; Rodno odgovorna lokalna samouprava osluškuje različite potrebe, reaguje na njih, te kroz svoj rad efikasno koristi resurse za promociju rodne ravnopravnosti. Rodno odgovorna lokalna samouprava aktivno radi na postizanju balansiranja u zastupljenosti žena i muškaraca, na svim nivoima uprave. uloga opština i gradova u ostvarivanju rodne ravnopravnosti prepoznata je i u Zakonu o ravnopravnosti spolova BiH . Zakon, naime, definiše jasne obaveze za sve nivoe vlasti, pa i za opštine i gradove, a koje uključuju: −− sprovođenje rodne analize (vidi alatka broj 1 unutar FES-ovog Gender Toolboxa), sa ciljem analize stanja, tj. položaja spolova u određenoj oblasti društvenog, ekonomskog ili političkog života; −− donošenje akcionih planova radi postizanja ravnopravnosti spolova u svim oblastima; −− praćenje razvoja kroz prikupljanje i analizu polno raz vrstanih statistika . mjere za otklanjanje uočene neravnopravnosti spolova u određenoj oblasti. Gender akcioni plan BiH za period 2018–2022. prepoznaje jedinice lokalne samouprave kao ravnopravne aktere, koji zajedno s kantonima, entitetima i institucijama na nivou BiH trebaju da sprovode definisane prioritete sa ciljem unapređenja rodne ravnopravnosti u pojedinim oblastima društvenog, ekonomskog i političkog života. SAZnAj ViŠE: PrirUčniK Za ostvarivanje ravnoPravnosti sPoLova na LoKaLnom nivoU Gender centar Federacije biH objavio je 2015. godine priručnik koji nudi praktične upute na koji način opštine i gradovi trebaju da a) uspostavljaju institucionalne mehanizme za rodnu ravnopravnost, b) usklađuju svoje propise i akte sa standardima iz Zakona o ravnopravnosti spolova biH i c) izrađuju i sprovode akcione planove za unapređenje rodne ravnopravnosti. Priručnik je nastao u saradnji sa Misijom oEbS-a u biH i dostupan je na linku: https://www.osce.org/bs/bih/216641 6

Friedrich-ebert-StiFtung - RODNO ODGOVORNA LOKALNA SAMOUPRAVA: STANDARDI I TERMINOLOGIJA Da zaključimo : lokalna samouprava predstavlja nivo vlasti koji je najbliži građankama i građanima i kao takav igra veliku ulogu u unapređenju kvaliteta života, uključujući i ostvarivanje rodne ravnopravnosti. opštine i gradovi imaju dobre mogućnosti ali i obavezu da u centar svoga rada pozicioniraju strateški cilj unapređenja rodne ravnopravnosti. 7

Friedrich-ebert-StiFtung - RODNO ODGOVORNA LOKALNA SAMOUPRAVA: 10 KORAKA zA URODNjAVANje OPštiNA i GRADOVA 3. deset KoraKa Za Urodnjavanje oPŠtina i Gradova U Bosni i HerceGovini urodnjavanje djelovanja jedinica lokalne samouprave je dugoročan proces koji zahtijeva političku volju, ekspertizu i posvećenost, spremnost na učenje i kritičko sagledavanje uspjeha i nedostataka. u okviru ovog dokumenta predlažemo 10 koraka koji se mogu preduzeti kako bi opština ili grad postali rodno odgovorna lokalna samouprava. KoraK 1: definisati rodnU ravnoPravnost Kao strateŠKi Prioritet i ciLj −− deklarativnu podršku pretočiti u konkretnu viziju i misiju, kroz usvajanje odluke o ostvarivanju rodne ravnopravnosti, po mogućnosti uz što širu saglasnost svih ključnih političkih stranaka i grupa zastupljenih u lokalnom predstavničkom tijelu; −− rodnu ravnopravnost proglasiti jednim od centralnih ciljeva opštinskog razvoja, npr., u okviru opštinske/ gradske strategije razvoja ili slične i centralne javne politike. unapređenje rodne ravnopravnosti zahtijeva svjesnu odluku političkog liderstva lokalne samouprave te sveobuhvatan i strateški pristup. Unaprijediti položaj žena u društvu, te ukloniti neravnopravnost muškaraca i žena u određenim oblastima u kojima su diskriminisani nije moguće bez potpu ne posvećenosti izabranog lokalnog predstavničkog tijela, (grado)načelnika/(grado)načelnice i opštine/gradske uprave. Opštine i gradovi mogu da definišu rodnu ravnopravnost kao strateški prioritet tako što će: iako lokalnim vlastima i gradskoj/opštinskoj upravi neće uvijek biti jasno na koji način pitanje rodne ravnopravnosti može biti povezano sa raznim razvojnim temama, kao što su izgradnja saobraćajnica, javni prevoz ili vodosnabdijevanje, od velikog značaja na početku će biti opšta otvo renost za razvijanje svijesti i učenje . Međunarodne organizacije, organizacije koje okupljaju jedinice lokalne samouprave ili ženske nevladine organizacije mogu biti od velike pomoći na početku. −− svoju deklarativnu podršku izraziti kroz usvajanje Evropske povelje o ravnopravnosti žena i muškaraca na lokalnom nivou; Grafički prikaz: 10 koraka za urodnjavanje opština i gradova Definisati rodnu ravnopravnost kao strateški prioritet i cilj  Širiti partnerstva sa organizacijama civilnog društva uspostaviti mehanizme za ostvarivanje rodne ravnopravnosti osnovna obuka za rodnu ravnopravnost za sve  Analizirati trenutno stanje  izraditi i sprovoditi akcioni plan za rodnu ravnopravnost  Rješavati ključna pitanja: nasilje i ekonomsku participaciju žena Postepeno prilagođavanje unutrašnjih propisa principima rodne ravnopravnosti Služiti kao uzor za promjene u zajednici razmjenjivati dobre prakse unutar biH i regionalno 8

Friedrich ebert StiFtung - DESET KORAKA ZA URODNJAVANJE OPŠTINA I GRADOVA U BOSNI I HERCEGOVINI PriMjEr dobrE PrAkSE: odLUKa o ravnoPravnosti sPoLova U orGanima LoKaLne samoUPrave oPŠtine žitištE, SrBiJA Pored odredaba koje su sadržane u statutu opštine Žitište, ova opština usvojila je i posebnu odluku koja definiše principe kada je riječ o ravnopravnosti spolova. ova odluka obavezuje opštinu i njene organe da se staraju za polno balansirani sastav pri imenovanju skupštine opštine, opštinskih radnih tijela i komisija, opštinske uprave i opštinskih ustanova i preduzeća. odluka dalje određuje obavezu da se princip ravnopravnosti spolova integriše i ostvaruje u svim oblastima u kojima se realizuju nadležnosti opštine Žitište. Nadalje, ovom odlukom se poseban značaj dodjeljuje opštinskoj komisiji za ostvarivanje rodne ravnopravnosti, koja učestvuje u donošenju ključnih dokumenata, uključujući i budžet opštine. Pročitajte cijelu odluku u publikaciji Misije oEbS-a u Srbiji(2010): Mehanizmi za postizanje rodne ravnopravnost na lokalnom nivou. PrEPorukE ZA oPŠTinE i GrAdoVE: rodna ravnoPravnost Kao dio oPŠtiH odredaBa statUta Odredba koja garantuje ravnopravnost žena i muškaraca, na načelnom nivou, može se uključiti u opšte odredbe statuta gra da ili opštine. Ona može da glasi:„U okviru svojih nadležnosti, opština se stara o ostvarivanju ravnopravnosti žena i muškaraca na području opštine”. Pored toga, neophodno je da se urodni cijeli statut, o čemu će biti riječi kasnije. danas institucionalni mehanizmi postoje na različitim nivoima vlasti, od opština i gradova, preko kantona, entiteta i, konačno, na nivou BiH. I dok su nadležnosti Agencije za rav nopravnost spolova biH, Gender centra Vlade FbiH i Gender centra Vlade Republike Srpske definisani članovima 26 i 27 Zakona, institucionalni mehanizmi za ravnopravnost spolova u gradovima i opštinama nemaju detaljno određene obaveze. Ipak, mehanizmi se uspostavljaju u skladu sa nadlež nostima baziranim na obavezama iz Zakona, a posebno na: −− sprovođenju Zakona o ravnopravnosti spolova u bosni i Hercegovini, na lokalnom nivou, −− koordinisanju realizacije programskih ciljeva iz Gender akcionog plana bosne i Hercegovine na lokalnom nivou, te −− obezbjeđenju sprovođenja međunarodnih standarda u oblasti ravnopravnosti spolova na lokalnom nivou. od velikog značaja je da se institucionalni mehanizmi uspostave i u okviru opštine/gradske uprave, ali i u okviru opštinskog/gradskog predstavničkog tijela, imajući na umu da lokalna izvršna vlast i predstavničko tijelo igraju različite uloge u lokalnoj samoupravi. do sada, u praksi postoje sljedeći podmodeli institucionalnih mehanizama za ravnopravnost spolova: KoraK 2: UsPostaviti meHaniZme Za ostvarivanje rodne ravnoPravnosti Kako bi se radilo na identifikovanju potreba a potom i na unapređenju rodne ravnopravnosti, od centralnog značaja je da u okviru jedinica lokalne samouprave postoje poseb ni organi koji se staraju za koordinaciju i sprovođenje aktivnosti – tzv. institucionalni mehanizmi za ostvarivanje rodne ravnopravnosti. uzimajući u obzir strukturu i ustavom određenu podjelu nadležnosti između različitih nivoa vlasti u biH, donošenjem Zakona o ravnopravnosti spolova, Bosna i Hercegovina se odlučila da obezbijedi mrežu institucionalnih mehanizama za ravnopravnost spolova na svim nivoima vlasti. oBaveZa UsPostavLjanja institUcionaLniH meHaniZama Utvrđena je ZaKonom o ravnoPravnosti sPoLova U BiH: „Član 24(3): Nadležni zakonodavni, izvršni i organi uprave svih nivoa vlasti u bosni i Hercegovini obavezni su osnovati odgovarajuće institucionalne mehanizme za ravnopravnost spolova, koji će provoditi Zakon o ravnopravnosti spolova u bosni i Hercegovini, koordinirati realizaciju programskih ciljeva iz Gender akcionog plana bosne i Hercegovine i osigurati provedbu međunarodnih standarda u oblasti ravnopravnosti spolova.” tabela: Modeli institucionalnih mehanizama za rodnu ravnopravnost u opštinama i gradovima opštinska/gradska uprava − Poslove koordiniše uposlenica/uposlenik, u okviru postojećeg sistematizovanog radnog mjesta(tzv. kontakt-osoba/ gender focal point); − posebno, sistematizovano radno mjesto – savjetnica/ savjetnik za rodnu ravnopravnost; − posebna upravna jedinica (kancelarija/odjeljenje) za ravnopravnost spolova; − postojeća upravna jedinica (kancelarija/odjeljenje) obavlja i poslove iz oblasti ravnopravnosti spolova, npr. odjeljenja za društvene poslove; − stalno interresorno radno tijelo/radna grupa(npr. Savjet za ravnopravnost spolova), imenovano od strane(grado)načelnika/ (grado)načelnice. Skupština opštine/grada Gradsko/opštinsko vijeće − komisija za ravnopravnost spolova − Savjet za ravnopravnost spolova Za koji od modela će se opština ili grad odlučiti zavisi od veličine i budžetskih mogućnosti opštine/grada. U malim opštinama, sa svega nekoliko uposlenih, nije jednostavno opravdati postojanje posebnog radnog mjesta, ali u većim 9

Friedrich-ebert-StiFtung - RODNO ODGOVORNA LOKALNA SAMOUPRAVA: 10 KORAKA zA URODNjAVANje OPštiNA i GRADOVA opštinama i naročito u gradovima preporuka je da se uspostavi posebno radno mjesto, a idealno i posebna kancelarija/odjeljenje za ravnopravnost spolova. Gradovi regionalni centri u BiH trebaju da služe kao primjer te stoga trebaju razmotriti uspostavljanje posebne kancelarije/odjeljenja za ravnopravnost spolova. PriMjEr dobrE PrAkSE: aLat Za samoProcjenU LoKaLniH meHaniZama Za rodnU ravnoPravnost Misija OEBS-a je podržala razvijanje praktične alatke za samo procjenu lokalnih mehanizama. ovaj priručnik alatka ima višestruku namjenu i treba da omogući lokalnim mehanizmima: procjenu trenutnih kapaciteta i prakse sa stanovišta održivog uvođenja rodne perspektive; mjerenje napretka – upoređivanje rezultata lokalnog mehanizma iz godine u godinu; upoređivanje kapaciteta i praksi lokalnog mehanizma sa drugim lokalnim mehanizmima; smjernice za unapređenje kapaciteta, djelovanja, rezultata i efekata aktivnosti, odnosno koje korake treba preduzeti u cilju unapređenja kapaciteta i aktivnosti; osnov za strateško planiranje kroz sagledavanje trenutnih nedostataka i prednosti u odnosu na najbolju praksu. Alatka je dostupna na linku: https://media.genderhub.org.rs/2019/12/Alat-za-samoprocenu-mehanizama-za-rodnu-ravnopravnost.pdf institucionalni mehanizmi u upravi i predstavničkom tijelu igraju različite uloge, a njihovo postojanje treba sistematizovati u okviru postojećih pravnih propisa, kao što su statut, sistematizacija radnih mjesta, pravilnici o unutrašnjoj organizaciji i druge slične odluke. KoraK 3: Širiti Partnerstva sa orGaniZacijama civiLnoG drUŠtva organizacije civilnog društva sa međunarodnim organizacijama su odigrale ključnu ulogu u promociji rodne ravnopravnosti u postdejtonskoj bosni i Hercegovini. organizacije civilnog društva su uspostavile servise, kao što su sigurne kuće u slučaju nasilja u porodici i nasilja nad že nama ili pravna i psihosocijalna savjetovališta. bez njihovog zagovaranja, najvjerovatnije ne bi došlo ni do donošenja progresivnog zakonskog okvira, koji je usvojen u biH. opštine i gradovi treba da prepoznaju organizacije civilnog društva kao svoje partnere u procesu unapređenja rodne ravnopravnosti. Pri tome se mogu uspostavljati različiti oblici saradnje , kao što su: −− saradnja sa NVO-ima koji djeluju na nivou države, en titeta ili regije, sa ciljem tehničke saradnje i podrške opštini/gradu u izradi lokalnih politika ili obuke personala; −− saradnja sa nVo-ima koji djeluju na nivou opštine/ grada, kao partnera za sprovođenje projekata i redovne konsultacije. organizacije civilnog društva često vrše različite usluge i servise za građanke i građane. Stoga, opštine i gradovi imaju obavezu da ih u okviru javnih budžeta finansijski i tijelo Savjetnica/savjetnik ili kancelarija/ odjeljenje u okviru uprave komisija za ravnopravnost spolova u okviru Skupštine/Vijeća Zadaci − stara se za opštu koordinaciju u okviru urodnjavanja; − razvija lokalne akcione planove za rodnu ravnopravnost; − savjetuje oko urodnjavanja ostalih politika i propisa; − organizuje redovne i raznolike obuke za personal; − blisko sarađuje sa(grado) načelnikom/(grado) načelnicom; − predvodi aktivnosti za promociju rodne ravnopravnosti; − sarađuje sa organizacijama civilnog društva. − ravnopravno sa ostalim komisijama djeluje u lokalnom predstavničkom tijelu; − vrši nadzor nad opštinskom upravom i posreduje između građanstva i uprave; − podržava savjetnicu/savjetnika ili kancelariju/odjeljenje u okviru uprave; − sarađuje sa organizacijama civilnog društva. mandat Sistematizacija radnih mjesta Pravnik o unutrašnjoj organizaciji jedinice lokalne samouprave Statut drugi akti skupštine/vijeća jedinice lokalne samouprave Saradnja institucionalni mehanizmi na nivou države, entiteta i kantona institucionalni mehanizmi u drugim opštinama/gradovima Međunarodne organizacije organizacije civilnog društva (nVo) lokalni i drugi mediji Političke stranke organizacije civilnog društva (nVo) lokalni i drugi mediji 10

Friedrich ebert StiFtung - DESET KORAKA ZA URODNJAVANJE OPŠTINA I GRADOVA U BOSNI I HERCEGOVINI na drugi način podrže. Analiza trenutnog stanja(vidi korak 5) pokazaće u kojim oblastima postoje koje potrebe te, u skladu s tim, opština treba da podrži rad ovih organizacija. PrEPorukE ZA oPŠTinE i GrAdoVE: strateŠKi PristUP saradnji sa orGaniZacijama civiLnoG drUŠtva opštine i gradovi mogu da preduzmu sljedeće korake sa ciljem strateške saradnje sa nVo-ima: − uspostave bazu podataka svih organizacija civilnog društva, uključujući ženske organizacije; − uključe organizacije civilnog društva u rad institucionalnih mehanizama kao stalne članove radnih tijela ili u svojstvu posmatrača; − finansiraju organizacije koje vrše servise za građanke i gra đane, kao što su sigurne kuće; − redovno konsultuju nVo-e u okviru izrade javnih politika; − organizuju zajedničke skupove, događaje i kampanje. PrEPorukE ZA oPŠTinE i GrAdoVE: rAZviJAti SArADnJU SA MrEžAMA orGaniZacija civiLnoG drUŠtva U okviru Bosne i Hercegovine postoje različite mreže organi zacija civilnog društva, kao što su Ženska mreža BiH(www. zenskamreza.ba), Sigurna mreža BiH(www.sigurnamreza.ba) i Mreža za izgradnju mira BiH(www.mreza-mira.net). Opštine i gradovi treba da koriste resurse ovih mreža, ali i da proaktivno sarađuju sa njima. KoraK 4: osnovna oBUKa Za rodnU ravnoPravnost Za sve Sva postojeća istraživanja ukazuju na široku rasprostranje nost predrasuda i stereotipa kada su rodne uloge i odnosi između žena i muškaraca u pitanja. To nije karakteristika BiH ili država regiona nego cijelog svijeta. Stoga, svaki pro ces urodnjavanja na nivou lokalne samouprave mora da započne i konstantno uključuje podizanje svijesti i učenje o rodnoj ravnopravnosti. učenje o rodnoj ravnopravnosti nije jednokratni čin, nego nešto što se kontinuirano treba njegovati u svakoj organizaciji, pa i u jedinicama lokalne samouprave. Proces učenja može uključivati sljedeće aktivnosti : −− obavezna jedno-, dvo- ili trodnevna obuka za sve ili većinu uposlenika/uposlenica, sa ciljem podizanja svijesti, upoznavanja sa međunarodnim standardima i dobrim praksama, te tehnikama i alatkama za urodnjavanja aktivnosti lokalne samouprave; −− obavezna višednevna obuka za ključni personal uprave i članice/članove komisije za ravnopravnost spolova, sa ciljem podizanja svijesti, upoznavanja sa međunarodnim standardima i dobrim praksama, te mogućnostima kako da predvode procese urodnjavanja unutar jedinice lokalne samouprave. Opštinska uprave može se odlučiti i za inovativne progra me obuke, kao što su programi mentorisanja . jedan vid programa mentorisanja može biti fokusiran na rukovodeći personal u upravi i skupštini/vijeću, sa ciljem individualne obuke i postavljanja ciljeva. drugi vid programa mentorisanja su programi osnaživanja žena, gdje žene sa naprednim iskustvom rade na osnaživanju mlađih žena, podučavajući ih na osnovu sopstvenog iskustva. u idealnom slučaju, opština/grad provodi obuke najmanje jednom godišnje, a one mogu da budu tematske prirode(nasilje nad ženama, ekonomsko osnaživanje, rodna ravnopravnost i obrazovanje). Za sprovođenje obuka, od centralnog značaja su nVo-i, institucionalni mehanizmi na nivou entiteta i države, kao i međunarodne vladine i nevladine organizacije. KoraK 5: anaLiZirati trenUtno stanje PriMjEr dobrE PrAkSE: PrirUčniK Za UnaPređenje KaPaciteta institUcionaLniH meHaniZama na LoKaLnom nivoU Ekspertica Višnja baćanović sa grupom saradnica izradila je 2016. godine priručnik sa 10 modula za unapređenje kapaciteta institutionalnih mehanizama. Priručnik pokriva sljedeće teme: osnovni pojmovi, rodno senzitivne politike na lokalnom nivou, javno zastupanje, rodna ravnopravnost i donošenje odluka, ekonomsko osnaživanje, rodna ravnopravnost i obrazovanje, rodna ravnopravnost i zdravlje, rodno zasnovano nasilje, rod i bezbjednost te rodni stereotipi i javno informisanje. Priručnik je dostupan na linku: https://media.genderhub.org.rs/2016/10/ Program-za-unapređivanje-kapaciteta-GEMova-na-lokalnomnivou.pdf Svako urodnjavanje aktivnosti, projekata, programa, politika ili bilo kojeg drugog procesa ili propisa započinje analizom trenutnog stanja – tzv. rodnom analizom. rodna analiza je kritička analiza ili istraživanje o tome kako razlike u rodnim ulogama, aktivnostima, potrebama, mogućnostima i pravima utiču na žene, muškarce, djevojčice i dječake u određenoj oblasti politike, situaciji ili kontekstu. rodna analiza , kao alatka za urodnjavanje, nije samo alatka koja se zasniva na međunarodnoj praksi, nego je integrisana i u Zakon o ravnopravnosti spolova u biH, posebno u članovima 8 i 24. i opštine i gradovi imaju obavezu da je primjenjuju u svome radu. −− obavezna jednodnevna obuka za sve članove/članice skupštine/vijeća jedinice lokalne samouprave, sa ciljem podizanja svijesti i upoznavanja sa njihovim obavezama; 11

Friedrich-ebert-StiFtung - RODNO ODGOVORNA LOKALNA SAMOUPRAVA: 10 KORAKA zA URODNjAVANje OPštiNA i GRADOVA SAZnAj ViŠE: eiGe onLine PLatforma o aLatKama i metodama Za Urodnjavanje Evropski institut za rodnu ravnopravnost razvio je jednu od najboljih online platformi kada je riječ o izgradnji kapaciteta i prikupljanju informacija vezanih za urodnjavanje i alatke i metode urodnjavanja. Za četrnaest alatki i metoda ova platforma nudi definicije, koncepte, priručnike, primjere pripreme i uputstva za daljnje čitanje. Saznajte više na linku: https://eige.europa. eu/gender-mainstreaming/methods-tools. kako bi se jedinice lokalne samouprave detaljno upoznale s trenutnim stanjem rodne ravnopravnosti u različitim sektorima javnog i privatnog života, važno je da se sprovede detaljna analiza trenutnog stanja. nju trebaju predvoditi stručnjakinje/stručnjaci, ali je tehnički treba sprovoditi personal opštinske/gradske uprave, uz saradnju sa članicama/ članovima skupštine/vijeća grada/opštine i organizacija civilnog društva. pripreme javnih politika( ex-ante). ključno je da rodna analiza ne bude proces sam za sebe, nego samo početak procesa koji će rezultirati boljim razumijevanjem i sprovođenjem aktivnosti za uklanjanje identifikovanih problema. KoraK 6: iZraditi i sProvoditi aKcioni PLan Za rodnU ravnoPravnost Pozitivne promjene u položaju muškaraca i žena neće doći same od sebe, nego one zahtijevaju aktivni i koordinisani angažman lokalnih vlasti. Izrada i sprovođenje višegodiš njih akcionih planova za rodnu ravnopravnost je zakonska obaveza. Zakon o ravnopravnosti spolova u biH obavezuje sve nivoe vlasti, pa i opštine i gradove, da izrađuju i sprovode tzv. programe mjera . Zakon ne definiše način ni oblik programa mjera, ali definiše osnovne elemente programa mjera, uključujući, ali se ne ograničavajući na: −− analizu stanja spolova u određenoj oblasti(korak 5); Sprovođenje rodne analize na lokalnom nivou sastoji se od tri ključna koraka : −− implementaciju državnih politika kroz akcione planove za ravnopravnost spolova; −− Sakupljanje raspoloživih podataka i informacija, uključujući statistike razvrstane po polu −− mjere za otklanjanje uočene neravnopravnosti spolova u određenoj oblasti. −− otkrivanje rodnih razlika i uzroka rodne neravnopravnosti −− donošenje zaključaka kao osnova za donošenje politika, programa i projekata(EiGE, 2021b) FES-ov Gender Toolbox sadrži poseban dokumenat koji de taljno opisuje alatku„rodne analize”, te preporučujemo da se ona konsultuje. SAZnAj ViŠE: UPUtstvo Za sProvođenje anaLiZe stanja Gender centra federacije BiH Već prethodno pomenuti Priručnik za ostvarivanje ravnopravnosti spolova na lokalnom nivou Gender centra Federacije biH sadrži detaljan prijedlog kako opštine i gradovi treba da spro vode analize stanja rodne ravnopravnosti po različitim sektorima. Priručnik je dostupan na linku: https://www.osce.org/bs/ bih/216641 Sa ciljem usmjerenog i koordinisanog djelovanja, Gender akcioni plan bosne i Hercegovine je prepoznao značaj učešća jedinica lokalne samouprave u sprovođenju aktivnosti u svim oblastima. lokalni akcioni planovi tako predstavljaju efikasan mehanizam sprovođenja ovih obaveza iz Gender akcionog plana biH i Zakona o ravnopravnosti spolova u biH. Usvajanjem akcionih planova za rodnu ravnopravnost: −− omogućava se sprovođenje mandata institucionalnog mehanizma za ravnopravnost spolova na lokalnom nivou, ali i svih drugih lokalnih službi; −− napori opštinske/gradske uprave, ali i nevladinih organizacija ka ostvarivanju ravnopravnosti spolova, postaju fokusirani na prioritete i resursi se usmjeravaju; −− stiče se osnova za praćenje ostvarenog i analizu efekata; rodna analiza treba da uključuje analizu svih onih sek tora koji su od značaja za život muškaraca i žena: obrazo vanje, zdravstvo, zapošljavanje, ekonomija i poljoprivreda, saobraćaj i transport, njega djece i starijih itd. Zaključci rodne analize se trebaju predstaviti u formi izvještaja. izvještaj ujedno može da predstavlja integralni dio akcionog plana za rodnu ravnopravnost opštine/grada(vidi korak 6). rodna analiza je osnova za rodno senzitivno planiranje ( gender planning). Rodna analiza može se obavljati i radi ocjene efekta( gender impact assessment) za vrijeme sprovođenja javne politike( post-ante), ali i u kontekstu −− daje se mogućnost lokalnom mehanizmu da razvija svoje kapacitete i doprinese rodno odgovornim politikama na lokalnom nivou. kako bi lokalni akcioni plan za rodnu ravnopravnost bio uspješan, važno je obezbijediti minimalno tri preduslova : −− političku podršku za njegovo sprovođenje, kroz redovno nagledanje i ocjenu napretka u sprovođenju, uz učešće (grado)načelnika/ce i skupštine/vijeća opštine/grada; −− adekvatne finansijske i ljudske resurse, koji će omogućiti sprovođenje pojedinačnih aktivnosti i 12

Friedrich ebert StiFtung - DESET KORAKA ZA URODNJAVANJE OPŠTINA I GRADOVA U BOSNI I HERCEGOVINI −− usklađivanje akcionog plana sa drugim javnim politikama, kao što je lokalna strategija razvoja, sa ciljem koordinisanog a ne paralelnog djelovanja. organizacija koje vode sigurne kuće, te da pružaju psiho lošku i pravnu pomoć. Opštine takođe mogu da pruže i socijalnu i ekonomsku podršku preživjelim nasilja. PrEPorukE ZA oPŠTinE i GrAdoVE: PrijedLoG strUKtUre aKcionoG PLana Za rodnU ravnoPravnost opštine i gradovi mogu same da odluče na koji način će organizovati lokalni akcioni plan. jedan od primjera strukture i sadržaja je sljedeći: uVod Ekonomsko osnaživanje žena je druga važna oblast djelovanja. Žene su širom BiH manje ekonomski aktivne u odnosu na muškarce, a i kada rade, onda u većini slučajeva zarađuju manje od muškaraca. Stoga, kako bi bile u potpunosti samostalne u odnosu na ostale članove zajednice, žene je važno podržati kroz ekonomsko osnaživanje. Opšti ne i gradovi mogu da podrže posebne programe/projekte putem kojih će se omogućiti osnivanje ili jačanje postojećih preduzeća koje vode žene ili u kojim žene većinski djeluju. i.1. Metodologija izrade akcionog plana i.2. lista konsultovanih institucija, organizacija i pojedinaca i pojedinki i.3. Cilj akcionog plana i odnos sa drugim razvojnim strategijama grada/opštine Stanje ravnopravnosti spolova po oblastima ii.1. donošenje odluka ii.2. obrazovanje ii.3. Socijalna zaštita ii.4. Zdravstvena zaštita ii.5. Zapošljavanje II.6. Nasilje nad ženama i diskriminacija Strateški okvir i matrica logičkog okvira KoraK 8: PostePeno PriLaGođavanje UnUtraŠnjiH ProPisa PrinciPima rodne ravnoPravnosti Svaki pravni propis, pa i na nivou jedinica lokalne samouprave, ima rodnu dimenziju, a ona se ogleda u: −− jeziku koji se koristi, koji idealno treba da bude rodno senzitivan, prepoznajući rodno specifične odredbe; −− rodno specifičnim odredbama , kao što su zabrana diskriminacije na osnovu spola i roda, ili upotreba rodnih kvota za različita tijela i −− uticaju koji određeni propis ima na različite grupe građana i građanki, a koji često nije jednak na muškarce i žene, a može biti i diskriminatoran, često prema ženama i djevojkama. Alatka broj 5 u okviru FES-ovog Gender Toolboxa posvećena je pitanju akcionih planova za rodnu ravnopravnost. Opštinama i gradovima predlažemo da je konsultuju pri izradi svoga akcionog plana. KoraK 7: rjeŠavati KLjUčna Pitanja: nasiLje i EkonoMSkU PArticiPAciJU žEnA Neravnopravnost muškaraca i žena je prisutna u mnogim sektorima i oblastima javnog i privatnog života. Kroz akcio ne planove moguće je raditi na njihovom uklanjanju. ipak, dvije oblasti su možda posebno važne, imajući na umu da uklanjanje neravnopravnosti u njima može da omogući učešće žena u svim ostalim sektorima javnog života. To su: −− nasilje nad ženama i porodično nasilje i −− ekonomsko osnaživanje žena. Stoga je veoma važno da jedinice lokalne samouprave kon tinuirano rade na unapređenju i urodnjavanju svojih pravnih propisa. Proces promjene svakako treba početi usklađivanjem statuta opštine/grada, a kasnije treba da uključuje i izmjene pravilnika o radu skupština/vijeća gradova/opština, pravilnika o unutrašnjoj organizaciji gradske/opštinske uprave, sistematizacije radnih mjesta i drugih propisa. kada je riječ o urodnjavanju u statutu grada/opštine , moguće je primijeniti sljedeće rodno osjetljive izmjene: −− uvođenje rodne ravnopravnosti kao osnovnih principa u uvodne odredbe; −− uvođenje obaveze za sprovođenje rodne analize pri izradi novih pravnih propisa, javnih politika i projekata opštine, sa ciljem da se uklone mogući negativni efekti na određene grupe muškaraca ili žena, te tačno procijene efekti koje će određeni pravni propis ili javna politika imati na građane i građanke; nasilje nad ženama je jedan od najrasprostranjenijih oblika kršenja ljudskih prava. ono se pojavljuje u privatnoj i javnoj sferi, a počinioci su bliski članovi porodice ali i nepoznati članovi zajednice. opštine i gradovi, u okviru svojih nadležnosti, trebaju da podrže djelovanje nevladinih −− uvođenje odredbe o minimalnoj zastupljenosti oba spola u organima i tijelima opštinske/gradske uprave i skupštine/vijeća grada/opštine, sa ciljem usklađivanja tih propisa sa odredbama iz Zakona o ravnopravnosti spolova biH; 13

Friedrich-ebert-StiFtung - RODNO ODGOVORNA LOKALNA SAMOUPRAVA: 10 KORAKA zA URODNjAVANje OPštiNA i GRADOVA −− uvođenje odredaba o zabrani svih oblika diskriminacije na osnovu spola i roda, a u skladu sa Zakonom o zabrani diskriminacije biH. PrEPorukE ZA oPŠTinE i GrAdoVE: Uvesti rodne Kvote Za sva tijeLa i orGane oPŠtine/Grada Ravnopravna zastupljenost žena i muškaraca u svim tijelima i organima vlasti na svim nivoima vlasti, pa i na nivou jedinica lokalne samouprave, pitanje je demokratičnosti i pravičnosti, ali i pravilnog korištenje postojećih resursa i znanja najkvalifikova nijih članica i članova jedne zajednice. Stoga, opštine i gradovi trebaju da demostriraju svoju posvećenost rodnoj ravnopravnosti i kroz uvođenje rodne kvote. Ona se može definisati na različite načine, kao što su: − uvođenje odredbe o minimalnoj zastupljenosti žena i muš karaca u kolektivnim tijelima/organima, kao što su komisije, odbori i radne grupe. u ovakvim tijelima treba garantovati minimalnu zastupljenost od 40% za muškarce i žene; − uvođenje odredbe o obavezi da predsjednici i zamjenici različitih tijela, pa i skupština/vijeća gradova/opština, ne mogu biti istog spola. Ukoliko se izabere žena kao pred sjedavajuća, onda njen zamjenik treba da bude muškarac i obrnuto. KoraK 9: SLUžiti kAo UZor ZA ProMJEnE U Zajednici opštinska/gradska uprava je često jedini direktno dostupni nivo vlasti te stoga igra veliku ulogu u promovisanju unapređenja rodne ravnopravnosti među građankama i građanima. Lokalna samouprava stoga mora da služi kao uzor široj zajednici, kao što su preduzeća, druge ustanove, škole, udruženja, lokalni mediji i ostale organizacije civilnog društva. U tu svrhu, opštinska/gradska uprava može da razmotri sprovođenje neke od sljedećih aktivnosti: PriMjEr dobrE PrAkSE: vodič Za UPotreBU rodno osjetLjivoG jeZiKa U javnoj UPravi Misija oEbS-a u Srbiji objavila je 2019. godine Vodič za upotrebu rodno osetljivog jezika u javnoj upravi. iako se ovdje radi o simboličnom koraku kada je unapređivanje rodne ravnopravnosti u pitanju, upotreba rodno osjetljivog jezika itekako predstavlja odličan način da se demonstrira potpuna posvećenost unapređivanju rodne ravnopravnosti. na početku će upotreba određenih rodno senzitivnih termina predstavljati izazov, ali, kao i svaka promjena u jeziku, nakon nekog vremena, novi termini postaće svakodnevnica. bitna je samo spremnost. Pogledajte vodič na: https://www.osce.org/sr/mission-to-serbia/454309 KoraK 10: raZmjenjivati doBre PraKse UnUtar Bosne i HerceGovine i reGionaLno Zagovaranje i unapređivanje rodne ravnopravnosti je dugoročan i ambiciozan proces, koji zahtijeva kontinuirano učenje i razmjenu iskustava – dobrih praksi ali i grešaka i prepreka. opštine i gradovi trebaju da iskoriste postojeće okvire za saradnju i razmjenu, kao što su entitetski savezi opština i gradova, ali i opštine/gradovi partneri u inostranstvu, sa ciljem da razmjenjuju dobre prakse. oni mogu da posluže i kao dobri mehanizmi koordinacije, za razvijanje i izgradnju resursa i kapaciteta. PrEPorukE ZA oPŠTinE i GrAdoVE: ForMirAti MrEžU oPštinA i GrADovA ZA rodnU ravnoPravnost Gradovi i opštine koji su potpisnici Evropske povelje o ravnopravnosti žena i muškaraca na lokalnom nivou se takođe mogu odlučiti na to da formiraju grupu gradova/opština koji će održa vati redovnu saradnju, kroz organizovanje redovnog godišnjeg foruma na temu unapređenja rodne ravnopravnosti i zajedničku tehničku saradnju. Na taj način, služiće kao primjer drugim op štinama i gradovima. −− obilježavanje važnih dana za prava žena i rodnu ravno pravnost, u formi javnih skupova, uličnih akcija ili mini medijskih kampanja; −− održavanje godišnjih, tematskih sjednica skupštine/ vijeća grada/opštine; −− dodjele godišnje nagrade za unapređenje rodne ravnopravnosti, u jednoj ili više kategorija, kojima će se simbolično nagraditi pojedinci, ustanove ili preduzeća za pozitivne prakse; imajući na umu da muškarci često dominiraju u političkom životu, od centralnog značaja je da muškarci budu uključeni u ove aktivnosti. Pri tome, neophodno je da se izbjegavaju aktivnosti koje imaju samo ceremonijalni karakter – dodjela cvijeća za osmi mart – te da se fokus stavi na aktivnosti koje ukazuju na pozitivne prakse u promjeni rodnih odnosa i borbe protiv rodnih stereotipa. 14

Friedrich ebert StiFtung - DESET KORAKA ZA URODNJAVANJE OPŠTINA I GRADOVA U BOSNI I HERCEGOVINI biblioGrAFijA Antonijević, Zorana(2018). Urodnjavanje javnih politika u Srbiji 20002014: Politike podrške porodici u kontekstu evropskih integracija(doktorska disertacija). novi Sad: univerzitet u novom Sadu. Preuzeto 1. 11. 2021: http://nardus.mpn.gov.rs/bitstream/handle/123456789/9895/disertacija17586.pdf?sequence=1&isAllowed=y Antonijević, Zorana(2019). Gender Mainstreaming: Urodnjavanje, u: Gavrić, Saša i Ždralović, Amila: Rodna ravnopravnost. Teorija, politika, pravo. Sarajevo: Pravni fakultet univerziteta u Sarajevu/Sarajevski otvoreni centar. Preuzeto 1. 11. 2021: https://soc.ba/site/wp-content/uploads/2019/08/rodna-ravnopravnost-verzija-za-web.pdf Council of Europe(2004). Gender mainstreaming. Conceptual Framework, Methodology and Presentation of Good Practices. Strasbourg: directorate General of Human rights, Council of Europe. Preuzeto 1. 11. 2021: https://www.coe.int/en/web/genderequality/publications EiGE(2021a). What is gender mainstreaming. Preuzeto 1. 11. 2021: https:// eige.europa.eu/gender-mainstreaming/what-is-gender-mainstreaming EiGE(2021b). Gender analysis. Preuzeto 1. 11. 2021: https://eige.europa. eu/gender-mainstreaming/methods-tools/gender-analysis European Commission(2002). Report on the communication from the Commission to the Council and the European Parliament on the programme of action for the mainstreaming of gender equality in Community development cooperation. Preuzeto 1. 11. 2021: https://www.europarl.europa.eu/sides/getdoc.do?pubref=-//EP// TExT+rEPorT+A5-2002-0066+0+doC+xMl+V0//En Gavrić, Saša i Zagorac, Maida(2015, prir.). 1995‒2015: Žene i politički život u postdejtonskoj Bosni i Hercegovini. Sarajevo: Sarajevski otvoreni centar/ Agencija za ravnopravnost spolova biH. Preuzeto 1. 11. 2021: https:// soc.ba/1995-2015-zene-u-politici-u-postdejtonskoj-bosni-i-hercegovini/ Misija oEbS-a u Srbiji(2010). Mehanizmi za postizanje rodne ravnopravnost na lokalnom nivou. Preuzeto 1. 11. 2021: https://www.osce. org/sr/serbia/81309 SidA(2015a). Gender Mainstreaming Tool. Gender Tool box. Stockholm: Swedish international development Cooperation Agency. Preuzeto 1. 11. 2021: https://www.sida.se/English/partners/methods-materials/ gender-tool-box/ Ždralović, Amila i Gavrić, Saša(2019, prir.). Rodna ravnopravnost. Teorija, pravo, politike. Uvod u rodne studije za studentice i studente društvenih nauka u BiH. Sarajevo: Pravni fakultet univerziteta u Sarajevu i Sarajevski otvoreni centar. Preuzeto 1. 11. 2021: https://soc.ba/site/wp-content/ uploads/2019/08/rodna-ravnopravnost-verzija-za-web.pdf 15

Friedrich-ebert-StiFtung - IMPRESSUM o AuToru iMPrESSuM saša Gavrić , MA nezavisni stručnjak za rodnu ravnopravnost linkedin.com/in/saša-gavrić-343421169 urEdniCA EdiCijE GEndEr Toolbox u biH Merima Ejubović naučna saradnica u Friedrich-Ebert-Stiftung Friedrich-Ebert-Stiftung(FES)| ured u bosni i Hercegovini kupreška 20, 71 000 Sarajevo, bosna i Hercegovina odgovorni: dr. Peter Hurrelbrink, direktor Tel.:+387 33 722 010 Fax:+387 33 613 505 E-mail: fes@fes.ba www.fes.ba dTP: Filip Andronik Štampa: Amos Graf, Sarajevo Tiraž: 150 prmjeraka -----------------------------------------------------CIP- Katalogizacija u publikaciji Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine, Sarajevo 302-055.1/.2:352(497.6) GAVRIĆ, Saša Rodno odgovorna lokalna samouprava: alatke i metode za urodnjavanje politika, programa i projekata/ Saša Gavrić.- Sarajevo: Fried rich-Ebert-Stiftung, 2021.- 15 str.; 30 cm.-(Demokratija i ljudska prava) (Urodnjavanje= Gender mainstreaming) Bibliografija: str. 15. ISBN 978-9926-482-45-9 COBISS.BH-ID 46677510 -------------------------------------------------------Publikaciju možete naručiti na e-mail: fes@fes.ba. Stavovi, mišljenja i zaključci u ovoj publikaciji ne moraju nužno odražavati stavove Friedrich-Ebert-Stiftung. Friedrich-Ebert-Stiftung ne garantuje za tačnost podataka koji su izneseni u publikaciji. Sva prava zadržana od Friedrich-Ebert-Stiftung.

Friedrich-ebert-StiFtung - RODNO ODGOVORNA LOKALNA SAMOUPRAVA: 10 KORAKA zA URODNjAVANje OPštiNA i GRADOVA rodno odGoVornA lokAlnA SAMouPrAVA Alatke i metode za urodnjavanje politika, programa i projekata lokalna samouprava, gradovi i opštine, budući da predstavljaju nivo vlasti s kojim su građanke i građani u najneposrednijem kontaktu, jedan su od centralnih aktera unutar političkog sistema za ostvarivanje rodne ravnopravnosti. rodno odgovorna lokalna samouprava je moderna lokalna samouprava, koja odgovara na zahtjeve rodne ravnopravnosti i inkluzije demokratskog i egalitarnog društva. Strukture, institucije, procedure, pravila i načini rada rodno odgovorne lokalne samouprave u fokus stavljaju različite potrebe i interese muškaraca i žena, djevojčica i dječaka, građanki i građana, ali i uposlenika i uposlenica lokalne vlasti, uklanjajući barijere za ravnopravno učešće žena i muškaraca u procesima donošenja odluka, te kao takvi služe kao pozitivan primjer široj zajednici. Više informacija o ovoj temi pronađite na: www.fes.ba 2