Publikationen der Stiftung / Građanska mobilzacija kao odgovar na institucionalni deficit

Pad nadstrešnice na tek renoviranoj željezničkoj stanici 1. novembra 2024. godine u Novom Sadu pokrenuo je najznačajniji talas protesta u istoriji Srbije. Protest je prevazišao i one najveće protiv Miloševićevog režima, uključujući i dan njegovog pada -5. oktobar 2000. godine. Ovaj talas protesta traje duže od slavne „zime nezadovoljstva“, tromjesečnih protesta širom Srbije izazvanih izbornom krađom 1996. i 1997. godine. Devet mjeseci nakon njihovog početka, još uvijek nije jasno kakav bi ishod mogao biti

Brza pruga između Beograda i Novog Sada uspostavljena je 2022. godine. Odmah je postala simbol razvoja i uspjeha vlasti, mijenjajući dinamiku između dva najveća grada u Srbiji. Iako je bilo mnogo nedovršenih elemenata, uključujući i novu glavnu željezničku stanicu u Beogradu (čija je izgradnja počela 1977. godine), građani i građanke su se osjećali sigurno i u velikom broju koristili željeznicu. Međutim, pad nadstrešnice promijenio je sve u djeliću sekunde. Prva reakcija javnosti bila je šok i žaljenje z

Politički i društveni kontekst

Od 2012. godine srpskom politikom dominiraju Aleksandar Vučić i Srpska napredna stranka (SNS). Od izbora 2014. go-dine SNS drži dominantnu poziciju u partijskom sistemu (osvajajući gotovo polovinu glasova od tada), a od predsjedničkih izbora 2017. godine partija kontroliše sve ključne političke pozicije u državi. SNS vlada u stabilnoj koaliciji sa Socijalističkom partijom Srbije (u prosjeku oko 10% glasova)

i manjinskim partijama. S druge strane, opozicione partije

su podijeljene po ideološkim linijama (između proevropskog

i antievropskog bloka) i atomizovane, uz konstantne neuspjele pokušaje formiranja funkcionalnih i dugotrajnih koalicija. Nedostatak pouzdanih lidera ili partija u opoziciji one

mogućava ih da se uspješno suprotstave režimu.

Vladavinu SNS-a karakteriše i značajno urušavanje demokratskih standarda (Freedom House, 2020), pa se Srbija često opisuje kao hibridni režim ili kompetitivni autoritarizam (Levitsky i Way, 2020), sa nacionalnim izborima koji

nijesu u potpunosti slobodni i fer. Ovu ocjenu potvrdili su i

lokalni (Crta, 2023) i međunarodni posmatrači (ODIHR, 2024). Bitan dio snage režima čine međunarodni legitimitet i podrška koju dobija od zapadnih aktera, uključujući EU, a nerijetko u zamjenu za kooperativne pozicije tokom međunarodnih kriza (npr. tokom migrantske krize 2015. i 2016. go-dine) i u vezi sa regionalnim pitanjima (Bieber, 2019).

Zbog zarobljenosti politike od strane SNS-a institucionalnih dimenzija, opozicioni akteri se često fokusiraju na vaninstitucionalnu politiku, uključujući i učestale proteste. Ova taktika je dio šireg regionalnog trenda (Pudar Draško, Fiket i

Vasiljević, 2019). Neki od tih talasa protesta doveli su i do formiranja novih partija (Spasojević, 2019), ali uglavnom nije

ta predstavljalo je najozbiljnije izazove Vučićevoj vlasti, uključujući „Jedan od 5 miliona“ (2019–2020), „Rio Tinto protest“ (2021) i „Srbija protiv nasilja“ (2023). Međutim, nijedan od njih nije uspio da održi pritisak na duži period ili da nanese režimu štetu u smislu izborne podrške. S druge strane, vlast je razvila specifične taktike slabljenja protesta, budući da većina njih nije uspijevala da podršku pretoči u glasove. Vlast je jednostavno čekala da se iscrpe, bez primjene otvorene i masovne represi

Stoga se novosadska tragedija i njene političke posljedice ne mogu posmatrati izolovano. Tačno 18 mjeseci ranije, Srbija je bila potresena dvostrukim masovnim pucnjavama sa 19 žrtava (10 u OŠ „Vladislav Ribnikar“ u Beogradu i devet u ruralnom području kod Mladenovca). Ogorčena javnost zahtijevala je istrage i odgovornost. Međutim, uprkos stotinama hiljada građana koji su mjesecima protestovali na

ulicama (pokret Srbija protiv nasilja), ništa se nije dogodilo. Anketni odbor Skupštine je formiran pa ukinut, čime je dodatno učvršćeno uvjerenje da niko blizak vladajućoj partiji ne može biti pozvan na pravnu niti političku odgovornost.

Početak protesta - buđenje naroda

Prvi masovni protest nakon pada nadstrešnice organizovan

je odmah po završetku petodnevne žalosti u Novom Sadu. Počeo je ispred željezničke stanice uz veliki odziv, a završio nasilnim sukobima sa policijom ispred zgrade Gradske kuće

u Novom Sadu. Nasilje je bilo kako od ulice i odozdo, tako i

podstaknuto od strane režimskih provokatora, a nekoliko učesnika je uhapšeno. Na narednom skupu u Beogradu broj okupljenih bio je manji, zbog čega je postalo očigledno da klasične forme protesta ovoga puta neće biti djelotvorne, a vjerovatno i zbog svježih sjećanja na to kako je pokret Srbija

protiv nasilja iscrpljen bez ikakvih rezultata.

Sljedeći pokušaj došao je od opozicionih partija u Novom Sadu, koje su predložile 14 minuta ćutanja, odnosno jedan minut za svaku žrtvu te tragedije. Ova forma žaljenja održavana je na javnim mjestima, obično u vidu blokada ulica i raskrsnica. Protest se proširio širom zemlje i uključio srednjoškolce i studente. Doživljen je kao promišljeno osmišljen i

u skladu sa okolnostima, iako su postojali glasovi koji su zahtijevali konkretnije akcije. Tokom jednog od ovih događaja, 22. novembra, studente Fakulteta dramskih umjetnosti (FDU) napali su članovi lokalnog odbora SNS-a. Incident je snimljen i dokumentovan, ali nije bilo odgovarajuće reakcije policije i tužilaštva, što je dovelo do blokade zgrade FDU i formulisanja četiri inicijalna zahtjeva: objavljivanje kompletne dokumentacije o rekonstrukciji Željezničke stanice;

obustavljanje postupaka protiv uhapšenih i pritvorenih stu

denata, aktivista i građana nakon protesta u Novom Sadu; pokretanje krivičnih postupaka protiv svih napadača na studente, profesore i građane; povećanje državnog finansiranja univerziteta za 20 procenata.

Studenti sa drugih fakulteta i univerziteta pokrenuli su

slične akcije podrške i izraze solidarnosti, pa su se blokade

ubrzo proširile na sve državne univerzitete u Srbiji. Do decembra i januara, gotovo nijedan fakultet nije funkcionisao u redovnom režimu. Organizovani kroz plenume (formu direktne demokratije), studenti su kolektivno donosili odluke

Treća karakteristika, i ključna razlika u odnosu na ranije

protestne talase, bilo je jasno i formalno distanciranje od

političkih partija. Iako su i neki raniji protesti imali slična neformalna pravila i građanski okvir, ovoga puta je ta distanca bila vrlo izražena. Studenti nijesu bili protiv prisustva političara na događajima, ali su stalno insistirali na distanci i tražili od političara da ne koriste studentske događaje za promociju. Isto tako, studenti su se distancirali od važnih političkih pitanja u Srbiji, jer su ih smatrali razdornim i potencijalno opasnim za jedinstvo pokreta. Na primjer, učesnici su pozivani da

jer bi, recimo, EU zastave bile neprimjerene za anti-EU

učesnike, i obrnuto. Ova politika je u početku koristila

pokretu, ali je dovela i do nekoliko sporova i distanciranja plenuma od određenih političara, aktivista i studenata povezanih s partijama. Neka od tih odvajanja bila su veoma

kontroverzna (npr. slučaj tabloidske kampanje i optužnica protiv studenata i aktivista iz Novog Sada uoči protesta u Beogradu 15. marta), pa su izazvala unutrašnje podjele. Ona su odražavala i snažne anti-političke i anti-partijske sentimente među studentima i u javnosti (Spasojević, 2024). Takođe, očigledno su distanciranja bila češća u odnosu na građanske i proevropske aktere, dok su slične pojave sa desničarskim i konzervativnim akterima uglavnom bile

zanemarivane ili tolerisane.

Konačno, za razliku od distance prema političkim partijama

i organizacijama civilnog društva, studenti su pozivali građane da se i sami organizuju i predložili zborove (sastanke lokalne zajednice) kao oblik organizovanja i direktne

demokratije. U početku su zborovi nastajali širom zemlje, ali

nijesu uspjeli da se ustale iz više razloga (npr. nedostatka

autoriteta, motivacije i sporova oko načina organizovanja). Ipak, određeni broj zborova i dalje je aktivan, a služe kao

lokalni ogranci studentskog pokreta. U kasnijim fazama protesta studenti su pozivali sindikate na blisku saradnju i pokušali da organizuju generalni štrajk. Iako su oba pokuša

ja generisala značajno učešće, generalni štrajk nije uspio, potvrđujući da je većina sindikata pod snažnim uticajem vladajućih partija u Srbiji.

Studenti su uspjeli da inspirišu i mobilišu značajan dio srpskog društva. Suprotno uobičajenoj percepciji mladih kao nepolitičnih i isuviše individualističkih, protest je pokazao snažnu motivaciju i studenata i srednjoškolaca, što je bilo veoma važno u početnom širenju protesta. Učešće mladih u tolikom, neočekivanom, obimu predstavljalo je još jedan pokazatelj da ovi protesti dubinski mijenjaju tkivo srpskog društva. Studenti su dobili podršku gotovo čitavog obrazovnog sistema, advokata, poljoprivrednika

Reakcije i političke posljedice

Dobro formulisani zahtjevi, organizacija i odlučnost, praćeni

ideološkim pluralizmom i distancom od partija, generisali su

široku podršku studentima. Njihov pokret počeo je da služi

kao prazno platno za svakoga ko je bio protiv vlasti. Nalazi nekoliko istraživanja javnog mnjenja ukazali su da studentski zahtjevi imaju podršku više od 60% stanovništva (Crta, 2025). To znači i da ih podržava najmanje petina onih koji su

glasali za vlast. Od martovskih protesta u Beogradu, stu

denti se opisuju kao ključni politički akteri u zemlji, a pad Vlade SNS-a, u januaru, to dodatno potvrđuje. Studenti su podstakli i druge da postanu politički aktivni, pa je u posljednje vrijeme pokrenuto više lokalnih kriza.

Kako je moguće da se dogodi tako izuzetan razvoj i da studentski pokret bez lidera postane ključni politički akter u zemlji sa uspostavljenim političkim pluralizmom? Studenti su identifikovali vakuum između režima i opozicije i zauzeli ga, artikulišući postojeće nezadovoljstvo i frustracije. S obzirom na to da su se borili za vladavinu prava i demokratiju, podržale su ih mnoge opozicione partije, od lijevog do desnog dijela političkog spektra. Istovremeno, većina opozicionih partija nije uspjela da pron

održe pritisak i politički artikulišu pokret, dok su se određene

ponašale kao da se ništa ne dešava. Opozicija je stalno bila

rastrzana između pritiska javnosti da bude aktivnija i straha da bi njihovi postupci mogli biti doživljeni samo kao „šlepanje“ uz studente ili, čak, kao nanošenje štete zajedničkom

cilju.

Kao i uvijek, presudno su važne bile međunarodne reakcije na ove proteste. Dok su studenti zadržavali širok, sveobuhvatan pristup, istovremeno su balansirali stav prema međunarodnim akterima. Bilo je znatno više afirmativnih gestova

sa Zapada, nasuprot formalnoj podršci režimu od strane Rusije, praćenoj tvrdnjama da se Srbija suočava sa obojenom revolucijom. Srpski i ruski zvaničnici često su povlačili paralele između Ukrajine 2014. godine i srpskih studentskih protesta. Početni zahtjevi studenata reflektuju neke od osnovnih vrijednosti EU - odgovornost, transparentnost, slobodu okupljanja i slobodu govora, ali su studenti izbjegavali formalne pro-EU izjave kako bi se klonili od pitanja koja ih

dijele. Slično tome, EU je imala neke afirmativne gestove,

poput prijema studentske delegacije u Strazburu i podrške

od strane određenih poslanika, ali je uglavnom ostala „na sredini“, šaljući signale objema stranama. Ovo su iskoristili protivnici EU i euroskeptici u Srbiji kako bi pojačali kritiku EU, tvrdeći da EU brine samo o sopstvenim interesima i da „podržava srpskog diktatora jer će isporučiti obećanja u vezi sa Kosovom i eksploatacijom litijuma“. Ovi narativi dodatno

smanjuju poziciju EU u Srbiji.

Studenti dijele takve stavove, a većina je zabrinuta zbog potencijalne eksploatacije litijuma. Neki su zabrinuti i zbog situacije na Kosovu i prava srpske manjine tamo. Ipak, kao pokret, oni nemaju jasne stavove o ovim pitanjima osim for

malnih, zasnovanih na Ustavu i zakonima. Kada je riječ o EU i međunarodnim pitanjima, studenti su podijeljeni kao i samo društvo. To znači i da je većina studenata i onih koji podržavaju njihove zahtjeva nešto više orijentisana prema EU u poređenju sa ostatkom društva.

Određena pitanja koja zabrinjavaju pojavila su se nakon posljednjeg velikog skupa 28. juna, organizovanog na Vidovdan -važan istorijski datum, jer je tog dana 1389. vođena Kosovska bitka, koja zauzima ključno mjesto u srpskoj mitologiji i nacionalnom ponosu. Taj skup je bio više nacionalno obojen i konzervativniji od prethodnih, pa su ga pojedini akteri iskoristili da studentski pokret okarakterišu kao nacio

nalistički. Iako su nacionalni elementi bili prisutni, ovakvi zaključci su sada pretjerani. Razumijevanje patriotizma i nacionalizma od strane studentskog pokreta (i njihova politika u vezi sa tim pitanjima) još uvijek je nejasno i otvoreno za

oblikovanje i tumačenja.

Neizvjesna budućnost – rat iscrpljivanja

Od martovskih protesta postalo je jasno da je vlast ispunila samo dio studentskih zahtjeva, kao i da nije spremna da is

puni preostale. Osim toga, riječ je o najdubljoj krizi od 2012.

godine, koja je prerasla iz studentskih zahtjeva u mnogo šira

pitanja. Od tada studenti raspravljaju o nekoliko mogućih pravaca razvoja i oblika političke artikulacije protesta. Jedna

ideja bila je organizovanje generalnog štrajka radi vršenja

pritiska na vlast; druga se odnosila na prelaznu vladu koja bi

ispunila preostale zahtjeve i pripremila uslove za slobodne i poštene izbore, ali nijedno rješenje nije dobilo podršku

većine plenuma.

Na kraju, od maja, studenti su se okupili oko zahtjeva za vanredne parlamentarne izbore. Planiraju da nastupe sa „studentskom listom“ kandidata iz različitih društvenih grupa koje su ih podržavale (profesori, umjetnici, sportisti, advokati i drugi) i da uvedu prelaznu vladu koja bi finalizovala zahtjeve i pripremila dalju demokratizaciju kroz izbore. U

idealnom scenariju za studente, na izborima bi učestvovale samo dvije opcije, čime bi se stvorila svojevrsna referendumska situacija. Međutim, u ovom trenutku je nejasno koja bi bila odgovarajuća uloga opozicionih partija, s obzirom na to da studenti ne žele da ulaze u koalicije s njima. Nalazi najnovijih istraživanja javnog mnjenja (jul 2025), koje su

sproveli Sprint Insight i NSPM, pokazuju da bi studentska partija mogla osvojiti i do polovinu ukupnih glasova ukoliko

bi je podržala cjelokupna opozicija. Istraživanja predviđaju i da vladajuće partije ne mogu osvojiti više od 40% glasova u zbiru. Druga istraživanja, pak, pokazuju izjednačenu raspodjelu glasova između dva bloka, što predstavlja značajnu promjenu u odnosu na kraj 2024. godine kada je vlast imala

osjetnu prednost.

Prvobitna reakcija vlasti na zahtjev za vanrednim izborima bila je negativna, uz dodatno pojačavanje pritiska na univerzitete da se okončaju blokade. Vladajuće partije su uložile veliki napor u učvršćivanje svojih redova i pristalica. Međutim, u ovoj fazi je nejasno kako će se situacija dalje razvijati

i da li postoji dovoljan pritisak da se vlast natjera na izbore.

Studenti su 28. juna održali još jedan veliki skup, i mada je događaj bio masovan (oko 150.000 učesnika), pokazao je izvjesno opadanje entuzijazma među njihovim pristalicama.

S obzirom na to da su studenti dosta vremena posvetili pos

tizanju konsenzusa o političkoj artikulaciji, bili su prinuđeni da uđu u rat iscrpljivanja sa vlašću. Međutim, rat iscrpljivanja podrazumijevao je strpljenje obje strane. Nasilni kontraprotest pristalica vlasti, sredinom avgusta, prekinuo je to strpljenje i izazvao seriju sukoba između studenata i građana, s jedne strane, i policije i pristalica vlasti, s druge. Saradnja policije i vladinih pristalica još jednom je potvrdila zlo

upotrebu policije i državnog aparata u korist vladajućih

partija. Ovi nasilni sukobi mogu se posmatrati kao dodatni pokazatelj dubine krize, ali i kao početak nove faze. Promjenljiva dinamika između studentskog pokreta i vlasti jedna

je od konstantnih karakteristika ovih protesta.

U takvim okolnostima, teško je predvidjeti srednjoročne posljedice ovih protesta. Čini se da se pojavio novi akter

sposoban da se uspješno suprotstavi dominantnom SNS-u,

ali je neizvjesno da li će to biti dovoljno da se u narednim mjesecima raspišu vanredni izbori i dođe do promjene vlasti. Studentski pokret djeluje snažno, ali pred njim je mnogo izazova -od pojedinačnih odluka o tome kako nastaviti

akademsku godinu i polaganje ispita, do širih debata o

odnosu sa opozicijom i međunarodnom zajednicom.

Ipak, ako uspiju i dovedu do promjene vlasti u Srbiji, biće to jedna od najneobičnijih priča o društvenim pokretima i otvoriće novo izazovno poglavlje sa mnogo pitanja. Studentski pokret i njihovi budući predstavnici u parlamentu biće ideološki heterogeni, što će ostaviti brojna pitanja otvorena za političku debatu i takmičenje, vjerovatno sve do narednih vanrednih izbora. Ipak, čini se da bi to, u ovom trenutku, bio najbolji mogući scenario za demokratizaciju Srbije.

POZIVANJE VLASTI NA ODGOVORNOST: MLADI, PROTESTI I NASLJEĐE „KAMO ŚUTRA?“ U CRNOJ GORI

U posljednjih nekoliko godina, Crnu Goru karakterišu izražene političke turbulencije i institucionalna stagnacija, uprkos velikim obećanjima o reformama koja su nove vlasti davale od 2020. godine. Kako su se strukture upravljanja sve više udaljavale od potreba građana, nezadovoljstvo javnosti se produbljivalo, naročito među mlađim generacijama. Jedan od najupečatljivijih odgovora na ovo rastuće razočaranje bila je pojava studentske inicijative „Kamo śutra?“, koja je nastala krajem 2024. godine, a početko

Iako se pokret na kraju raspustio, njegov značaj nipošto nije bio kratkotrajan. „Kamo śutra?“ je preoblikovao politički diskurs, ponovo probudio uspavanu protestnu kulturu i ogolio dubinu krize institucionalnog legitimiteta u zemlji. Ovo je bilo naglašeno važno u kontekstu u kojem su netransparentni politički procesi i procesi kreiranja javnih politika, uz stranačko manevrisanje bez ikakvih principa i urušavanje institucija, a što je podstaklo mnoge građane -posebno mlade

da preispitaju i sopstveni potencijal i demokratski pravac razvoja društva.

Protesti tokom 2025. godine, koje je predvodila neformalna studentska grupa „Kamo śutra?“, predstavljaju značajan trenutak u novijoj građanskoj istoriji Crne Gore. Iako su prenosili odjek širih regionalnih trendova mobilizacije mladih,

poput onih u Srbiji i Sjevernoj Makedoniji, bili su i čvrsto

ukorijenjeni u crnogorskom kontekstu, gdje nezadovoljstvo kleronacionalizmom, zarobljenim institucijama i demokratskim nazadovanjem dostiže tačku ključanja. Protesti nijesu bili samo reaktivni, već i simbolički i strateški snažni: odbijanje da se ostane pasivan pred sistemskom

nepravdom, demokratskom erozijom i arogancijom donosilaca odluka.

Iako protesti nijesu doveli do neposrednih strukturnih promjena, uspjeli su da reafirmišu ulogu mladih kao aktivnih kreatora javnog života. Doveli su upitanje i samozadovoljstvo političkih struktura i apatiju građanstva, otvarajući novi prostor za građanski angažman i demokratski otpor.

U tom svjetlu, ključno je ispitati porijeklo, strukturu, taktike, simbolički odjek i uticaj pokreta „Kamo śutra?“. Pozicioniranje ovog pokreta u širi kontekst građanske mobilizacije i demokratskog učešća u savremenoj Crnoj Gori pruža dragocjen uvid u protestni potencijal društva koje se i dalje suočava s pitanjima odgovornosti, legitimiteta i demokratske zrelosti.

Od zanemarivanja do otpora

Od 2020. godine Crna Gora nije napredovala ka demokratskoj konsolidaciji, već je, naprotiv, skliznula u sve dublju krizu upravljanja, obilježenu snažnom polarizacijom, erozijom

ionako krhkih institucija, instrumentalizacijom vjerskog identiteta i postepenim padom standarda vladavine prava (Evropska komisija, 2024; Beširević, 2022). Jedna od najznačajnijih karakteristika ovog perioda jeste uspon Srpske pravoslavne crkve (SPC) kao dominantnog političkog aktera, koji je značajno poremetio balans između sekularne vlasti i vjerskog uticaja (Vujačić, 2023). U toku je proces klerikalizacije koji je preoblikovao ne samo partijsku scenu, već i simboličke i obrazovne dimenzije javnog živ

Univerziteti, od kojih se tradicionalno očekuje da budu pros-tori kritičke misli, nikada nijesu u potpunosti preuzeli tu ulogu u Crnoj Gori. Ova inertnost dodatno je pojačana kada

je rektor Univerziteta Crne Gore postao jedan od ideoloških

promotera revizionističkog narativa usmjerenog na brisanje crnogorskog identiteta, u čemu je SPC imala jednu od vodećih uloga. Gušenje slobodnih institucija, poput Fakulteta za crnogorski jezik i književnost (FCJK), utišavanje akademskih glasova kritičnih prema kleronacionalizmu i

pokušaji da se obrazovni sistem restruktuira instaliranjem ideološki podobnih profesora, indukovali su ozbiljnu zabrinutost u akademskoj zajednici i civilnom društvu (CGO,

2025).

Ovaj trend ilustrisan je i kontroverznom odlukom Vlade, početkom 2025. godine, da ukine finansiranje FCJK iz budžeta,

nakon što je prethodno pokušala da blokira reakreditaciju te

obrazovne institucije. Ovaj potez izazvao je brzu i snažnu reakciju javnosti, primoravši vlast na neuobičajeno brzo povlačenje. Ipak, taj slučaj je simboličan za razumijevanje

šireg obrasca: kontinuiranog donošenja nazadnih odluka na koje institucije rijetko adekvatno reaguju.

Širi društveni kontekst obilježilo je rastući osjećaj razočarenja. Nalazi istraživanju CG Pulsa, koje su sproveli Centar za građansko obrazovanje (CGO) i Institut DAMAR, optimizam građana naglo je opao početkom 2025. godine. Samo 35,8% građana vjerovalo je da se zemlja kreće u pravom smjeru u odnosu na 51,4% godinu ranije. Gotovo polovina (49,3%) opisala je situaciju u državi kao negativnu ili nestabilnu, pri čemu je „zabrinutost“ postala dominantan osjećaj, neposredno praćen očajem i političkom apatijom.

U tom okviru nastaje neformalna studentska inicijativa „Kamo śutra?“, koja je artikulisala rastuće građansko nezadovoljstvo, posebno među mladima. Iako se pojavila krajem 2024. godine, inicijativa je dobila snažan zamah u prvim mjesecima 2025. godine, podstaknuta sa dva ključna događaja: otkrićem krajem 2024. godine da je direktorka Gimnazije „Slobodan Škerović“ prikrila slučaj seksualnog uznemiravanja, te tragičnom masovnom pucnjavom na Cetinju 1. januara 2025. godine, u kojoj je život izgubilo 13 osoba

Prema istraživanju javnog mnjenja CGO-a i Instituta DAMAR iz marta 2025. godine, 56,7% ispitanih smatralo je da neko mora da snosi odgovornost za događaje na Cetinju, što je bio indikator snažne i široko rasprostranjene potrebe za političkom i institucionalnom odgovornošću. Ovaj sentiment nadilazio je demografske i političke linije, ukazujući na dublje društveno suočavanje sa institucionalnim neuspjehom. Najveći dio krivice usmjeren je ka institucijama na državnom nivou, posebno Upravi policije i Minista

Njegove metode protesta kombinovale su tradicionalne

ulične demonstracije sa kreativnim i simboličkim oblicima

otpora: tihe komemoracije, kulturne performanse, vizuelne instalacije i viralne digitalne sadržaje. Među najupečatljivijim akcijama bila je “Veži da se vidi”, kada su crvene vrpce vezane za most Milenijuma kao kolektivni podsjetnik na solidarnost i povezanost u ovom otporu. Tokom protesta, stu

denti su pozivali učesnike da “stanu na Milenijum i označe odgovorne crvenom bojom.” Grupa je, takođe, izvela performans ispred Vlade, postavljajući dvije školske klupe i četiri stolice u znak sjećanja na četvoro stradale djece u tragedijama na Cetinju. Drugi simbolični čin bio je “23 minuta buke” kroz blokade puteva, u znak sjećanja na 23 života izgubljena

u dva masovna ubistva u Cetinju. Poruke protesta su

prevođene i na različite jezike (uključujući japanski, jer

premijer govori taj jezik), dok su duboko ukorijenjene crnogorske reference osigurale odjek kod šire publike.

Uprkos inovativnim taktikama i širokoj privlačnosti, nedostatak formalnog liderstva predstavljao je izazov. Dok je decentralizacija omogućavala prilagodljivost i smanjila ranjivost na političko targetiranje, istovremeno je otežavala dugoročnije strateško planiranje i činila pokret podložnijim

medijskim distorzijama. Dijelovi medija ili su demonizirali proteste, ili su pokušavali da ih uklope u svoje partikularne

agende, predstavljajući ih kroz partijske agende, što je na kraju ograničilo njihov mobilizacijski potencijal i skratilo životni vijek pokreta.

Demokratska reinvencija i generacijsko preispitivanje

U svojoj srži, „Kamo śutra?“ je bila neformalna studentska mreža sastavljena od mladih aktivista, od kojih su neki imali prethodno iskustvo u građanskom aktivizmu i umjetničkom angažmanu. Njegov uticaj i kredibilitet dodatno su pojačani podrškom univerzitetskih profesora, organizacija civilnog društva i profesionalnih udruženja.

Ova raznolika koalicija zamaglila je granicu između studentskog protesta i šireg angažmana civilnog društva, odražavajući protestni ekosistem koji sve više karakteriše hibridnost. Kao što sugerišu Vromen i saradnici (2016), ova fuzija digitalnog, kulturnog i građanskog angažmana simbol je nove generacije aktivizma koja prevazilazi institucionalne granice.

Pored neposrednih zahtjeva, „Kamo śutra?“ je otvorio prostor za dublju društvenu refleksiju: Šta znači biti Crnogorac/ka u državi sa osporavanim narativima identiteta? Kako obrazovne institucije treba da se odnose prema vjeri, nacionalizmu i sjećanju? Suprotstavljajući se nametnutim ideologijama i autoritarnom revizionizmu, pokret je izazvao i istorijsku amneziju i politički oportunizam. On je redefinisao patriotizam ne kao etničku lojalnost, već kao demokratsku budnost.

Kao što tvrde teoretičari poput Mouffe (2000) i Butler (2015), protest može biti performativni i agonistički čin -otjelotvorenje demokratske konfrontacije. „Kamo śutra?“ je upravo bio to: živi, generacijski zahtjev za odgovornošću, transparentnošću i pravom da se zajednički kreira budućnost Crne Gore.

Javni odjek i uticaj protesta

„Kamo śutra?“ nije uspio da postigne neposredne političke

promjene, te je stoga proglasio prekid aktivnosti, ali jeste istakao dublje strukturne prepreke za demokratsku transformaciju. Institucije su ostale uglavnom neosjetljive na ključne građanske zahtjeve, posebno kada je riječ o depolitizaciji, reformi obrazovanja i jačanju institucionalne odgovornosti. Ovakva tvrdoglava inertnost odražava ono što Wattenberg (2012) opisuje kao sve veći „jaz između političkih elita i mlađeg biračkog tijela“, odnosno nezadovoljstvo koje, ako se ne adresira, prijeti da potkop

demokratske institucije i održivost protesta kao legitimnog kanala političkog učešća.

Momentum pokreta dodatno je otežavala neprijateljska atmosfera na više frontova. Studentski organizatori bili su

izloženi direktnim i indirektnim pritiscima od strane političkih aktera na vlasti, dok je pretežno partijski medijski pejzaž pružao vrlo malo istinske podrške. Čak su i pojedini uticajni mediji koji su djelovali naklonjeno često svodili pokret na partijsko-politički okvir, umanjujućii njegovu širu građansku i generacijsku dimenziju i slabeći njegov transformativni potencijal.

Dodatni izazov bio je i izostanak institucionalne podrške od

formalnih studentskih predstavničkih tijela, od kojih su neka percipirana kao politički kompromitovana ili pasivna. Za uglavnom neiskusno jezgro pokreta „Kamo śutra?“, ovaj nedostatak strukturalnog oslonca otežavao je održavanje i zamaha i legitimiteta u očima javnosti.

Komparativne lekcije i regionalni odjeci

U poređenju sa studentskim plenumima u Srbiji ili Sjevernoj Makedoniji, „Kamo śutra?“ odražava zajedničku gramatiku

otpora širom Zapadnog Balkana. Ovo nijesu izolovani

protestni izrazi, već međusobno povezani odgovori na

demokratsko nazadovanje i identitetske politike. Oni svje

doče o pojavi mladih kao „kritičkih građana“ (Quintelier, 2007; Sloam, 2014), sposobnih da mobilizuju i offline i online sfere. Štaviše, pokret je ponovo oživio regionalnu solidarnost, ukazujući na potencijal za širenje prekograničnih omladinskih programa i mreža zasnovanih na zajedničkim

demokratskim vrijednostima.

Ponovno osvajanje sjutra

„Kamo śutra?“ je označio prekretnicu u crnogorskom građanskom buđenju, postavši simbol nade i inspiracije, dokaz da mladi ljudi, često potcijenjeni u našem društvu, zapravo mogu inspirisati i pokrenuti sadržajne promjene.

Danas ovaj pokret stoji kao podsjetnik da pritisak odozdo

ima snagu, ali i da ga treba čuvati, širiti i ne dozvoliti da

bude ugušen strahom ili apatijom.

Kako Crna Gora nastavlja svoj izazovni put ka EU, pokreti

poput „Kamo śutra?“ služe i kao savjest i kao katalizator. Podsjećaju strukture vlasti da se legitimitet ne nasljeđuje, već zaslužuje, te da mladi nijesu pasivni primaoci sjutrašnjice, već da mogu i treba da budu njene arhitekte. Nadalje,

pokret je podsjetio javnost da evropske integracije nijesu

samo birokratski proces, već društvena transformacija koja zahtijeva aktivno učešće i budnost građana.

Istovremeno, širi građanski otpor nastavlja se izvan okvira ovog studentskog pokreta. Od 5. februara 2025, grupa građana Cetinja istrajno blokira raskrsnicu na Kruševom Ždrijelu, zahtijevajući institucionalnu odgovornost za dva masovna ubistva u kojima su stradale 23 osobe, uključujući četvoro djece. Njihova upornost oslikava dubinu nezadovoljstva građana i građanki i rastući zahtjev za pravdom, transparentnošću i odgovornošću države. Zajedno sa „Kamo śutra?“, ova građanska akcija pokazuje društvo koje od

4 Kamo śutra?” prestaje sa djelovanjem: Borba našeg kolektiva nije uspjela, Antena M, 5. april 2025,

POLITIKA SLOMLJENIH OČEKIVANJA U PROTESTNIM POKRETIMA SJEVERNE MAKEDONIJE

U posljednje vrijeme, Srbija, Crna Gora i Sjeverna Makedonija doživjele su talas protesta izazvan nacionalnim tragedijama. Iako su se razlikovali po razmjerama i kontekstu, svi ovi

oblici mobilizacije proizašli su iz sličnog emotivnog prostora u kojem se spaja tuga, frustracija i snažan osjećaj institucionalne izdaje. U Sjevernoj Makedoniji, okidač se dogodio 29. januara 2025. godine, kada je Frosina Kulakova, mlada žena, poginula u saobraćajnoj nesreći u Skoplju. Vozač, koji je bio pod dejstvom alkohola i vozio neprilagođenom brzinom, već je imao više krivičnih prijava i trebalo je da bude u pritvoru. Kada su mediji otkrili tu činjenicu, incident je postao simbol

duboko ukorijenjene korupcije i selektivne zaštite privilegovanih pojedinaca. Javnost je reagovala burno i protesti pod sloganom „Pravda za Frosinu“ označili su povratak građanskog nezadovoljstva i zahtjeva za odgovornošću.

Samo nešto više od mjesec kasnije, dogodio se katastrofa

lan požar u Kočanima. Naime, u noći 16. marta 2025. godine, u noćnom klubu Puls u Kočanima, izbio je strašan požar

tokom koncerta. Prostor je bio ispunjen sa nekoliko stotina

mladih, mnogima ispod 25 godina, koji su prisustvovali na

nastupu popularnog makedonskog benda. Vatra se brzo proširila, a jedini izlaz bio je nedovoljan za evakuaciju. Uk

upno je 63 ljudi izgubilo život (62 posjetilaca koncerta i jedan vozač hitne pomoći), dok su desetine povrijeđene. Nakon toga, mediji su otkrili da je klub radio bez važeće doz-vole i da nije prošao osnovne sigurnosne inspekcije, ali je

ipak nastavio da radi zbog očigledne institucionalne nebrige i korupcije. Vlada je odgovorila na tipično populistički način, naredivši talas hapšenja(najmanje 15 osoba, uključujući osoblje kluba, opštinske funkcionere i inspektore), pokušavajući da stvori utisak da se odlučno bori protiv sistemske korupcije. Dok su neki zvaničnici izrazili saučešće, politički lideri su generalno sporo i površno reagovali, nudeći tek nejasna obećanja o budućim istragama. Kombinacija tragedije koja se mogla spriječiti, ml

Kolektivna tuga i nerazriješeni bijes oko Frosinine smrti do

datno su pojačani nakon nove tragedije. Građani su ponovo izašli na ulice -da oplakuju žrtve, ali i da osude uslove nemara, nekažnjivosti i institucionalne disfunkcije koji su omogućili da se ovakav događaj desi. U oba slučaja, ono što je počelo kao spontana, emotivno nabijena mobilizacija, postupno je otkrivalo dublje frustracije prema političkom

sistemu i institucijama.

Ovi protesti nijesu nastali izolovano. Naprotiv, rezonovali su

sa sličnim mobilizacijama u regionu, naročito u Srbiji i Crnoj Gori, formirajući svojevrsni emocionalni i politički kontinuum širom regiona. Slike, slogani i ton protesta međusobno su se ogledali, kao da je sama tuga postala zajednički jezik otpora. U Srbiji su kritičari proteste opisivali kao nastavak ranije „Obojene revolucije“ u Sjevernoj Makedoniji, sugerišući

neku vrstu regionalnog déjà vu-a. Istovremeno, u Sjevernoj Makedoniji su provladini mediji i predstavnici vlasti prizivali

strah od „srpskog scenarija“, koristeći taj okvir da podstaknu

sumnju prema protestima i njihovim organizatorima. Takve reakcije ukazuju na zaraznu prirodu protesta u regionu, gdje

mobilizacije ne samo da prelaze granice, već pokreću i odbrambene mehanizme unutar vladajućih elita.

Međutim, protesti u Sjevernoj Makedoniji ostali su fragmentirani i ograničeni u političkom dometu. Više faktora tome

doprinosi. Prvo, novoizabrana Vlada, uprkos kritikama, i dal

je uživa dovoljno javnog legitimitetada oteža narative o

institucionalnom antagonizmu. Drugo, emocionalna i politička iscrpljenost nakon neispunjenih obećanja „Obojene revolucije“ (Markovikj & Damjanovski, 2022) proizvela je građanski zamor, slabeći momentum za dugotrajniju političku artikulaciju. Treće, od samog početka provladini

mediji nastojali su diskreditovati proteste povezivanjem organizatora sa političkom opozicijom (uglavnom Socijaldemokratskim savezom) ili LGBTQI+ aktivistima, oslanjajući se na raširenu homofobiju i političku polarizaciju. Iako su takve taktike imale mješovite rezultate, doprinijele su atmosferi sumnje i demobilizacije.

Uprkos ograničenjima ovih protesta, ne treba ih pogrešno tumačiti kao beznačajne. Njihova emocionalna snaga, simbolički naboj i prekogranični odjek ukazuju da se nešto mijenja, možda još ne u formalnim političkim strukturama, već u načinu na koji ljudi razumiju i izražavaju političko djelovanje. Ovo nijesu samo izlivi tuge, već fragmentirani, ali snažni signali društva koje se bori da izrazi svoje nezadovoljstvo, da javno tuguje i da zahtijeva drugačiji odnos prema moći i odgovornosti.

U nastavku slijede četiri teze o nedavnim protestima u Sjevernoj Makedoniji, koje razmatraju njihove ključne karakteristike i potencijal za najavu novih političkih poravnanja,

afekata i vizija.

Teza 1: Generacijski politički zaokret

Usred globalnih političkih kontradikcija i kriza, odvija se tiha, ali duboka transformacija: generacijski politički zaokret. Ovaj pomak ne ogleda se samo u pojavnosti mladih na protestima, već označava nastanak nove političke generacije sa drugačijim senzibilitetima, strategijama i vrijednostima.

5 Do 13. aprila 2025. godine istraga je obuhvatila 52 osobe i tri pravna lica (kompanije). Dana 7. maja 2025. godine javni tužilac je saopštio da se broj osumnjičenih povećao na 70 osoba.

6 Istraživanje javnog mnjenja 2025. dostupno na

7 U mjesecu nakon tragedije u Kočanima, više od 30 članaka je objavljeno putem zvaničnih kanala anti-gender organizacija, pokušavajući da povežu LGBTQI aktiviste sa organizatorima protesta. Kroz ove priče tvrdilo se da je podrška protesta jednaka podršci „transrodnoj ideologiji“ i istopolnim brakovima. Istovremeno, građanska inicijativa „Ko je sledeći?“ bila je gotovo svakodnevno izložena optužbama u javnim medijima, kojima su se sugerisale veze između njenih članova i opozicionih političara ili stranaka.

S jedne strane rasprave o učešću mladih u politici nalazi se

sistemskog zanemarivanja, prepoznavanje da su sva tijela

jednako izložena propustima države. U tom smislu, javna tuga nakon tragedije u Kočanima predstavlja ne samo otpor institucionalnom neuspjehu, već i krhku, duboko političku kolektivnost: okupljanje tijela koja su bila podijeljena u životu, ali u gubitku postaju jedinstvena.

Ono što je ove proteste činilo posebno upečatljivim nije samo njihov emotivni ton, već i način na koji su oblikovali svoje nezadovoljstvo. Čak i bez glasnih zahtjeva ili jasnog

liderstva, poruka da problem prevazilazi jednu instituciju ili

političku ličnost bila je prisutna. Tuga je okupljala ljude, ali upravo je zajednički osjećaj sistemskog neuspjeha počeo

oblikovati narativ.

Teza 3: Protest protiv sistema, a ne protiv vlasti

Dok su prethodni protesti u Sjevernoj Makedoniji često ciljali konkrentne političke ličnosti ili partije, protesti u Kočanima djeluju kao pokazatelj promjene, barem u načinu na koji

sami protestanti oblikuju svoje akcije. Nezadovoljstvo iskazano na ulicama ne predstavlja zahtjev za smjenom vlasti, već poziv da se razotkrije i suoči sa sistemom koji konstantno iznevjerava svoje građane. Javna poruka nije molba za promjenu lidera, već širi zahtjev za sistemskom transformacijom, za temeljnom promjenom načina funkcionisanja države i za koga država radi.

Jedna od najistaknutijih karakteristika protesta u Kočanima, koja u određenoj mjeri odjekuje tonom studentskih mobilizacija u Srbiji, jeste uporna tvrdnja da okupljanja nijesu

usmjerena na rušenje određene vlade, već na konfrontaciju

sa sistemom koji proizvodi tragedije kroz nemar i korupciju. To je jasno vidljivo u izjavama, govorima i vizuelnim poruka

ma koje su oblikovale proteste. Jedna poruka koja se često pojavljuje na transparentima protesta -„Ne bi bilo krvi da je sve bilo po zakonu“ -preuzeta je iz pjesme srpskog pjevača Đorđa Balaševića i ranije je korišćena u protestima u Srbiji. Ona odražava zajednički osjećaj da ove smrti nijesu izolovani incidenti, već sistemski ishodi. Organizatori su proteste

dosljedno prikazivali kao borbu protiv strukturne korupcije,

a ne reakciju na trenutnu vladajuću partiju. Kako su često isticali: „Korumpirani sistem je naš neprijatelj, a ne ova konkretna vlada.“ Slično tome, građanska inicijativa „Ko je sljedeći?“, koja je igrala centralnu ulogu u održavanju javne

tuge i protesta, svaku akciju je povezivala sa ponavljanom

porukom: „Sistem je sljedeći.“

Može se reći da ovi izrazi odražavaju rastuće odbijanje da se zadovolje simboličkim ostavkama ili površnim reformama.

Zahtjevi nijesu usmjereni samo na individualnu odgovornost, već na dublju transformaciju institucija i političke kulture. Okvir da su protesti „protiv sistema, a ne protiv vlade“ otvara važan paradoks. Protestanti traže sistemsku promjenu, a istovremeno polažu nadu u iste institucije koje označavaju kao trule. Sudstvo, policija, državni inspektorati

i lokalna uprava se vide kao nefunkcionalni, ali poziv ipak

nije da se oni razore, već da se vrate u zamišljeno stanje

funkcionalnosti. To otkriva osnovnu napetost: duboko nepovjerenje u sistem takav kakav jeste, uz istovremeno vje

rovanje da on još uvijek može funkcionisati, ako se oslobodi korupcije i političkog uplitanja.

Umjesto da se ovo diživljala kao kontradikcija, produktivnije je tumačiti ga kao politički relevantno, pa čak i subverzivno. U kontekstu gdje revolucija djeluje nemoguće, a izborna politika neinspirativno, ovaj oblik protesta ne izražava ni utopijsku imaginaciju niti institucionalni nihilizam, već odbijanje da se odustane od ideje da država treba i može, služiti narodu (Mouffe, 2000). To je politika slomljenih očekivanja. Njegova snaga leži ne u jasnoći, već u istrajnosti -insistiranje da, čak i u razočar

napuštanje sistema, već na njegovo ponovo zauzimanje.

Ovaj paradoks, takođe, može odražavati dublju promjenu

same prirode zahtjeva protesta. Raniji pokreti mobilisali su se oko konkretnih ciljeva – ostavki, promjena lidera i izbora.

Ti zahtjevi su bili jasni, neposredni i lakši za izražavanje. Nasuprot tome, protesti u Kočanima izražavaju dublje, strukturne zahtjeve. Ne traže brza rješenja, već se suočavaju sa nečim mnogo težim za definisanje: iscrpljenošću povjerenja, erozijom institucionalnog legitimiteta i neizvjes

nošću kako politička transformacija uopšte može izgledati. U tom okviru, protesti odražavaju politički horizont koji je i širi i krhkiji, zahtjev za nečim temeljnijim, bez jasnih alata ili jezika da se to imenuje. A upravo ta teškoća u artikulaciji sama po sebi je politička, znak da smo ušli u prostor gdje stari zahtjevi više nijesu dovoljni, a novi još nijesu rođeni (Butler, 2015).

Ono što počinje da se pojavljuje iz ovih kontradikcija nije samo transformacija u načinu na koji ljudi protestuju, već i u tome koja politička vizija je još uvijek moguća. Kako protesti odstupaju od logike zasnovane na zahtjevima, vođama ili specifičnim politikama, oni počinju signalizirati kolaps šire političke strukture, početak kraja neoliberalnog konsenzusa koji je decenijama dominirao postsocijalističkim upravljanjem. Iscrpljenost institucija nije samo tehnička ili moralna, već i ideološka. Upravo ta

Teza 4: Kraj neoliberalne političke logike

Protesti u Kočanima ukazuju da je protestna politika u Sjevernoj Makedoniji ušla u radikalno novo područje, koje još

uvijek nema jasan repertoar simbola, zahtjeva ili ideologija kojima bi se u potpunosti moglo imenovati ili definisati. U

ovom nepoznatom prostoru, gdje razočaranje sistemom koegzistira sa odbijanjem da se od njega odustane, političko

djelovanje se odvija u odsustvu tradicionalnih scenarija.

Svedočimo nečem što možda nije nastavak prethodnih pokreta, već rane konture nečeg što još nije imenovano: oblik protesta koji proističe iz iscrpljenosti institucionalnim neuspjehom, ali upućuje ka drugačijem političkom horizontu.

Ovo područje oblikovano je sporim raspadanjem neoliberalne političke logike, posebno u postsocijalističkim društvi

ma poput Sjeverne Makedonije. Neoliberalizam, zasnovan na obećanjima efikasnosti, tehnokratskog upravljanja, privatizacije i individualne odgovornosti, predstavljao se kao

ZAKLJUČAK

U Crnoj Gori, Srbiji i Sjevernoj Makedoniji javlja se uporan i zabrinjavajući obrazac: mladi ostaju prilično otuđeni od formalnih političkih procesa i u velikoj mjeri nezadovoljni načinom na koji se njihovi interesi zastupaju u nacionalnoj

politici, što kontinuirano pokazuje i niz FES-ovih studija o

mladima. U Crnoj Gori, gotovo polovina mladih (48,8%)

navodi da su potpuno ili uglavnom nezainteresovani za politiku, dok samo petina (20,1%) pokazuje značajnije interesovanje. Podaci iz Srbije su podjednako obeshrabrujući, sa više od polovine (52,6%) onih koji pokazuju političku nezainteresovanost i tek nešto više od petine (18,6%) koja iskazuje stvarno angažovanje. U Sjevernoj Makedoniji političko interesovanje stagnira na oko 17% duže od šest godina.

Ovaj nedostatak formalnog političkog angažmana proširio preliva se i na širi građanski aktivnost. U Crnoj Gori, 69,1% nikada nije potpisalo političku peticiju, a 44% nikada nije učestvovalo u protestu; u Srbiji više od polovine nijesu članovi nijedne organizacije ili udruženja. U Sjevernoj Makedoniji aktivizam se često ispoljava kroz niskointenzivne akcije, poput selektivne potrošnje, sa ograničenim dugotrajnim angažmanom. Ovi trendovi odražavaju širi globalni pad u učešću mladih, što potvrđuje i UNDP, t

produbljuju nepovjerenje u institucije. Ipak, FES-ove studije

o mladima, takođe, t otkrivaju neiskorišćeni potencijal, sa značajnim dijelovima mladih koji izražavaju spremnost da se učestvuju u protestima, volontiraju u inicijativama civilnog društva ili preuzmu liderske uloge kada im se pruži prilika i ukaže povjerenje.

Upravo je to nedavno viđeno u regionu kroz različite, ali međusobno povezane talase protesta, uglavnom inspirisane kontinuiranom mobilizacijom u Srbiji, koja traje, čak obilježena nasilnim sukobima u avgustu, ponovo otkrivajući zloupotrebu državnog aparata i otvarajući novu fazu krize. Ako se ovakav zamah njeguje, mogao bi poslužiti kao katalizator za prevazilaženje demokratske apatije. Promjena nikada nije iznenadna -građansko buđenje u ovim zemljama gradilo se kroz godine akumuliranog nezadovoljstva, i

kroz različite oblike građanskog djelovanja i proteste, uz rad brojnih aktera koji podstiču kritičko razmišljanje, ohrabruju građansko i političko učešće i ulažu u razvoj kapaciteta mladih.

Dublji regionalni pomak je možda u toku, budući da su nedavne mobilizacije ukazale da građani širom Zapadnog Balkana pokazuju veću političku zrelost, solidarnost i odgovornost nego njihovi lideri. Stoga, aktuelni primjeri aktivizma reflektuju region koji nije spreman da odustane od svojih

demokratskih aspiracija, pokazujući da, čak i u trenucima političke iscrpljenosti, zahtjev za odgovornošću, pravdom i pravednijom budućnošću opstaje.

LITERATURA

O AUTORIMA

Dr Dušan Spasojević je politikolog i profesor na Fakultetu

političkih nauka Univerziteta u Beogradu, Srbija.

Daliborka Uljarević je politikološkinja i izvršna direktorka

Centra za građansko obrazovanje (CGO), Podgorica, Crna

Gora.

Dr Irena Cvetkovikj je sociološkinja sa doktoratom iz rodnih studija i nezavisna istraživačica iz Skoplja, Sjeverna Makedonija.

Sammlungen

Publikationen der StiftungGrađanska mobilzacija kao odgovar na institucionalni deficit
22 Titel

Inhalt

Sammlungen

Publikationen der StiftungGrađanska mobilzacija kao odgovar na institucionalni deficit22 Titel

Inhalt

Publikationen der StiftungGrađanska mobilzacija kao odgovar na institucionalni deficit
22 Titel