STUDENTSKI PROTESTI U SRBIJI – PAD, USPON I ISCRPLJIVANJE Pad nadstrešnice na tek renoviranoj željezničkoj stanici 1. novembra 2024. godine u Novom Sadu pokrenuo je na ­jznačajniji talas protesta u istoriji Srbije. Protest je prevazišao i one najveće protiv Miloševićevog režima, uključujući i dan njegovog pada- 5. oktobar 2000. godine. Ovaj talas protesta traje duže od slavne„zime nezadovoljstva“, tromjesečnih protesta širom Srbije izazvanih izbornom krađom 1996. i 1997. godine. Devet mjeseci nakon njihovog početka, još uvi ­jek nije jasno kakav bi ishod mogao biti. Brza pruga između Beograda i Novog Sada uspostavljena je 2022. godine. Odmah je postala simbol razvoja i uspjeha vlasti, mijenjajući dinamiku između dva najveća grada u Sr ­biji. Iako je bilo mnogo nedovršenih elemenata, uključujući i novu glavnu željezničku stanicu u Beogradu(čija je izgradn ­ja počela 1977. godine), građani i građanke su se osjećali sigurno i u velikom broju koristili željeznicu. Međutim, pad nadstrešnice promijenio je sve u djeliću sekunde. Prva reak ­cija javnosti bila je šok i žaljenje za 14 poginulih i povri ­jeđenih. No, kada su predstavnici vlasti, uključujući i preds ­jednika Aleksandra Vučića, počeli da manipulišu i relativizu ­ju potencijalnu odgovornost tvrdeći da nadstrešnica nije bila rekonstruisana, brzo su uslijedili bijes i ogorčenje. Politički i društveni kontekst Od 2012. godine srpskom politikom dominiraju Aleksandar Vučić i Srpska napredna stranka(SNS). Od izbora 2014. go ­dine SNS drži dominantnu poziciju u partijskom sistemu(os ­vajajući gotovo polovinu glasova od tada), a od predsjed ­ničkih izbora 2017. godine partija kontroliše sve ključne političke pozicije u državi. SNS vlada u stabilnoj koaliciji sa Socijalističkom partijom Srbije(u prosjeku oko 10% glasova) i manjinskim partijama. S druge strane, opozicione partije su podijeljene po ideološkim linijama(između proevropskog i antievropskog bloka) i atomizovane, uz konstantne neus­pjele pokušaje formiranja funkcionalnih i dugotrajnih koali­cija. Nedostatak pouzdanih lidera ili partija u opoziciji one­mogućava ih da se uspješno suprotstave režimu. Vladavinu SNS-a karakteriše i značajno urušavanje demokratskih standarda(Freedom House, 2020), pa se Srbi ­ja često opisuje kao hibridni režim ili kompetitivni autoritari ­zam(Levitsky i Way, 2020), sa nacionalnim izborima koji nijesu u potpunosti slobodni i fer. Ovu ocjenu potvrdili su i lokalni(Crta, 2023) i međunarodni posmatrači(ODIHR, 2024). Bitan dio snage režima čine međunarodni legitimitet i podrška koju dobija od zapadnih aktera, uključujući EU, a nerijetko u zamjenu za kooperativne pozicije tokom međun ­arodnih kriza(npr. tokom migrantske krize 2015. i 2016. go ­dine) i u vezi sa regionalnim pitanjima(Bieber, 2019). Zbog zarobljenosti politike od strane SNS-a institucionalnih dimenzija, opozicioni akteri se često fokusiraju na vaninsti ­tucionalnu politiku, uključujući i učestale proteste. Ova takti ­ka je dio šireg regionalnog trenda(Pudar Draško, Fiket i Vasiljević, 2019). Neki od tih talasa protesta doveli su i do formiranja novih partija(Spasojević, 2019), ali uglavnom nije ­su uspijevali u pokušaju da pridobiju i prenesu značajnu po ­dršku sa ulica u institucije zbog jakih anti-političkih i an ­ti-partijskih sentimenata. Nekoliko posljednjih talasa protes­ta predstavljalo je najozbiljnije izazove Vučićevoj vlasti, uključujući„Jedan od 5 miliona“(2019–2020),„Rio Tinto pro ­test“(2021) i„Srbija protiv nasilja“(2023). Međutim, nijedan od njih nije uspio da održi pritisak na duži period ili da nanese režimu štetu u smislu izborne podrške. S druge strane, vlast je razvila specifične taktike slabljenja protesta, budući da većina njih nije uspijevala da podršku pretoči u glasove. Vlast je jednostavno čekala da se iscrpe, bez primjene otvorene i masovne represije(Spasojević i Lončar, 2023). Stoga se novosadska tragedija i njene političke posljedice ne mogu posmatrati izolovano. Tačno 18 mjeseci ranije, Srbija je bila potresena dvostrukim masovnim pucnjavama sa 19 žrtava(10 u OŠ„Vladislav Ribnikar“ u Beogradu i devet u ruralnom području kod Mladenovca). Ogorčena javnost zahtijevala je istrage i odgovornost. Međutim, uprkos stotinama hiljada građana koji su mjesecima protestovali na ulicama(pokret Srbija protiv nasilja), ništa se nije dogodilo. Anketni odbor Skupštine je formiran pa ukinut, čime je do ­datno učvršćeno uvjerenje da niko blizak vladajućoj partiji ne može biti pozvan na pravnu niti političku odgovornost. Početak protesta- buđenje naroda Prvi masovni protest nakon pada nadstrešnice organizovan je odmah po završetku petodnevne žalosti u Novom Sadu. Počeo je ispred željezničke stanice uz veliki odziv, a završio nasilnim sukobima sa policijom ispred zgrade Gradske kuće u Novom Sadu. Nasilje je bilo kako od ulice i odozdo, tako i podstaknuto od strane režimskih provokatora, a nekoliko učesnika je uhapšeno. Na narednom skupu u Beogradu broj okupljenih bio je manji, zbog čega je postalo očigledno da klasične forme protesta ovoga puta neće biti djelotvorne, a vjerovatno i zbog svježih sjećanja na to kako je pokret Srbija protiv nasilja iscrpljen bez ikakvih rezultata. Sljedeći pokušaj došao je od opozicionih partija u Novom Sadu, koje su predložile 14 minuta ćutanja, odnosno jedan minut za svaku žrtvu te tragedije. Ova forma žaljenja održa ­vana je na javnim mjestima, obično u vidu blokada ulica i raskrsnica. Protest se proširio širom zemlje i uključio sredn ­joškolce i studente. Doživljen je kao promišljeno osmišljen i u skladu sa okolnostima, iako su postojali glasovi koji su zahtijevali konkretnije akcije. Tokom jednog od ovih događa ­ja, 22. novembra, studente Fakulteta dramskih umjetnosti (FDU) napali su članovi lokalnog odbora SNS-a. Incident je snimljen i dokumentovan, ali nije bilo odgovarajuće reakcije policije i tužilaštva, što je dovelo do blokade zgrade FDU i formulisanja četiri inicijalna zahtjeva: objavljivanje kom ­pletne dokumentacije o rekonstrukciji Željezničke stanice; obustavljanje postupaka protiv uhapšenih i pritvorenih stu­denata, aktivista i građana nakon protesta u Novom Sadu; pokretanje krivičnih postupaka protiv svih napadača na stu ­dente, profesore i građane; povećanje državnog finansiranja univerziteta za 20 procenata. Studenti sa drugih fakulteta i univerziteta pokrenuli su slične akcije podrške i izraze solidarnosti, pa su se blokade 4 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.