POZIVANJE VLASTI NA ODGOVORNOST: MLADI, PROTESTI I NASLJEĐE„KAMO ŚUTRA?“ U CRNOJ GORI U posljednjih nekoliko godina, Crnu Goru karakterišu iz­ražene političke turbulencije i institucionalna stagnacija, up ­rkos velikim obećanjima o reformama koja su nove vlasti davale od 2020. godine. Kako su se strukture upravljanja sve više udaljavale od potreba građana, nezadovoljstvo javnosti se produbljivalo, naročito među mlađim generacijama. Jedan od najupečatljivijih odgovora na ovo rastuće ra ­zočaranje bila je pojava studentske inicijative„Kamo śutra?“, koja je nastala krajem 2024. godine, a početkom 2025. go ­dine izbila u prvi plan na nacionalnom nivou. Iako se pokret na kraju raspustio, njegov značaj nipošto nije bio kratkotrajan.„Kamo śutra?“ je preoblikovao politički di ­skurs, ponovo probudio uspavanu protestnu kulturu i ogolio dubinu krize institucionalnog legitimiteta u zemlji. Ovo je bilo naglašeno važno u kontekstu u kojem su netransparent ­ni politički procesi i procesi kreiranja javnih politika, uz stra ­načko manevrisanje bez ikakvih principa i urušavanje insti ­tucija, a što je podstaklo mnoge građane- posebno mlade ­da preispitaju i sopstveni potencijal i demokratski pravac razvoja društva. Protesti tokom 2025. godine, koje je predvodila neformalna studentska grupa„Kamo śutra?“, predstavljaju značajan tre ­nutak u novijoj građanskoj istoriji Crne Gore. Iako su preno ­sili odjek širih regionalnih trendova mobilizacije mladih, poput onih u Srbiji i Sjevernoj Makedoniji, bili su i čvrsto ukorijenjeni u crnogorskom kontekstu, gdje nezadovoljstvo kleronacionalizmom, zarobljenim institucijama i demokratskim nazadovanjem dostiže tačku ključanja. Pro ­testi nijesu bili samo reaktivni, već i simbolički i strateški snažni: odbijanje da se ostane pasivan pred sistemskom nepravdom, demokratskom erozijom i arogancijom donosi­laca odluka. Iako protesti nijesu doveli do neposrednih strukturnih prom­jena, uspjeli su da reafirmišu ulogu mladih kao aktivnih kreatora javnog života. Doveli su upitanje i samozadovoljst ­vo političkih struktura i apatiju građanstva, otvarajući novi prostor za građanski angažman i demokratski otpor. U tom svjetlu, ključno je ispitati porijeklo, strukturu, taktike, simbolički odjek i uticaj pokreta„Kamo śutra?“. Pozicioniran ­je ovog pokreta u širi kontekst građanske mobilizacije i demokratskog učešća u savremenoj Crnoj Gori pruža drago ­cjen uvid u protestni potencijal društva koje se i dalje suoča ­va s pitanjima odgovornosti, legitimiteta i demokratske zre­losti. Od zanemarivanja do otpora Od 2020. godine Crna Gora nije napredovala ka demokratskoj konsolidaciji, već je, naprotiv, skliznula u sve dublju krizu upravljanja, obilježenu snažnom polarizacijom, erozijom ionako krhkih institucija, instrumentalizacijom vjerskog identiteta i postepenim padom standarda vladavine prava (Evropska komisija, 2024; Beširević, 2022). Jedna od na ­jznačajnijih karakteristika ovog perioda jeste uspon Srpske pravoslavne crkve(SPC) kao dominantnog političkog ak ­tera, koji je značajno poremetio balans između sekularne vlasti i vjerskog uticaja(Vujačić, 2023). U toku je proces kler ­ikalizacije koji je preoblikovao ne samo partijsku scenu, već i simboličke i obrazovne dimenzije javnog života. Univerziteti, od kojih se tradicionalno očekuje da budu pros ­tori kritičke misli, nikada nijesu u potpunosti preuzeli tu ulogu u Crnoj Gori. Ova inertnost dodatno je pojačana kada je rektor Univerziteta Crne Gore postao jedan od ideoloških promotera revizionističkog narativa usmjerenog na brisanje crnogorskog identiteta, u čemu je SPC imala jednu od vodećih uloga. Gušenje slobodnih institucija, poput Fakulte ­ta za crnogorski jezik i književnost(FCJK), utišavanje akademskih glasova kritičnih prema kleronacionalizmu i pokušaji da se obrazovni sistem restruktuira instaliranjem ideološki podobnih profesora, indukovali su ozbiljnu zabrinutost u akademskoj zajednici i civilnom društvu(CGO, 2025). Ovaj trend ilustrisan je i kontroverznom odlukom Vlade, poč ­etkom 2025. godine, da ukine finansiranje FCJK iz budžeta, nakon što je prethodno pokušala da blokira reakreditaciju te obrazovne institucije. Ovaj potez izazvao je brzu i snažnu reakciju javnosti, primoravši vlast na neuobičajeno brzo povlačenje. Ipak, taj slučaj je simboličan za razumijevanje šireg obrasca: kontinuiranog donošenja nazadnih odluka na koje institucije rijetko adekvatno reaguju. Širi društveni kontekst obilježilo je rastući osjećaj razočaren ­ja. Nalazi istraživanju CG Pulsa, koje su sproveli Centar za građansko obrazovanje(CGO) i Institut DAMAR, optimizam građana naglo je opao početkom 2025. godine. Samo 35,8% građana vjerovalo je da se zemlja kreće u pravom smjeru u odnosu na 51,4% godinu ranije. Gotovo polovina(49,3%) opisala je situaciju u državi kao negativnu ili nestabilnu, pri čemu je„zabrinutost“ postala dominantan osjećaj, ne ­posredno praćen očajem i političkom apatijom. U tom okviru nastaje neformalna studentska inicijativa „Kamo śutra?“, koja je artikulisala rastuće građansko neza ­dovoljstvo, posebno među mladima. Iako se pojavila krajem 2024. godine, inicijativa je dobila snažan zamah u prvim mjesecima 2025. godine, podstaknuta sa dva ključna događaja: otkrićem krajem 2024. godine da je direktorka Gimnazije„Slobodan Škerović“ prikrila slučaj seksualnog uznemiravanja, te tragičnom masovnom pucnjavom na Cet ­inju 1. januara 2025. godine, u kojoj je život izgubilo 13 oso ­ba, uključujući dvoje djece. 8 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.