ZAKLJUČAK U Crnoj Gori, Srbiji i Sjevernoj Makedoniji javlja se uporan i zabrinjavajući obrazac: mladi ostaju prilično otuđeni od for ­malnih političkih procesa i u velikoj mjeri nezadovoljni načinom na koji se njihovi interesi zastupaju u nacionalnoj politici, što kontinuirano pokazuje i niz FES-ovih studija o mladima. U Crnoj Gori, gotovo polovina mladih(48,8%) navodi da su potpuno ili uglavnom nezainteresovani za poli­tiku, dok samo petina(20,1%) pokazuje značajnije intereso ­vanje. Podaci iz Srbije su podjednako obeshrabrujući, sa više od polovine(52,6%) onih koji pokazuju političku nezaint ­eresovanost i tek nešto više od petine(18,6%) koja iskazuje stvarno angažovanje. U Sjevernoj Makedoniji političko in ­teresovanje stagnira na oko 17% duže od šest godina. Ovaj nedostatak formalnog političkog angažmana proširio preliva se i na širi građanski aktivnost. U Crnoj Gori, 69,1% nikada nije potpisalo političku peticiju, a 44% nikada nije učestvovalo u protestu; u Srbiji više od polovine nijesu čla ­novi nijedne organizacije ili udruženja. U Sjevernoj Make ­doniji aktivizam se često ispoljava kroz niskointenzivne ak ­cije, poput selektivne potrošnje, sa ograničenim dugotrajnim angažmanom. Ovi trendovi odražavaju širi globalni pad u učešću mladih, što potvrđuje i UNDP, te naglašavaju para ­doks generacije Z: imaju neviđen pristup tehnologiji, infor ­macijama i mobilnosti, istovremeno su izloženi novim rizici ­ma- od digitalnog nasilja do političke dezinformacije- koji produbljuju nepovjerenje u institucije. Ipak, FES-ove studije o mladima, takođe, t otkrivaju neiskorišćeni potencijal, sa značajnim dijelovima mladih koji izražavaju spremnost da se učestvuju u protestima, volontiraju u inicijativama civil ­nog društva ili preuzmu liderske uloge kada im se pruži pri ­lika i ukaže povjerenje. Upravo je to nedavno viđeno u regionu kroz različite, ali međusobno povezane talase protesta, uglavnom inspirisane kontinuiranom mobilizacijom u Srbiji, koja traje, čak obil ­ježena nasilnim sukobima u avgustu, ponovo otkrivajući zlo ­upotrebu državnog aparata i otvarajući novu fazu krize. Ako se ovakav zamah njeguje, mogao bi poslužiti kao katalizator za prevazilaženje demokratske apatije. Promjena nikada nije iznenadna- građansko buđenje u ovim zemljama gradi ­lo se kroz godine akumuliranog nezadovoljstva, ispoljenog kroz različite oblike građanskog djelovanja i proteste, uz rad brojnih aktera koji podstiču kritičko razmišljanje, ohrabruju građansko i političko učešće i ulažu u razvoj kapaciteta mla ­dih. Dublji regionalni pomak je možda u toku, budući da su ne ­davne mobilizacije ukazale da građani širom Zapadnog Bal ­kana pokazuju veću političku zrelost, solidarnost i odgovor ­nost nego njihovi lideri. Stoga, aktuelni primjeri aktivizma reflektuju region koji nije spreman da odustane od svojih demokratskih aspiracija, pokazujući da, čak i u trenucima političke iscrpljenosti, zahtjev za odgovornošću, pravdom i pravednijom budućnošću opstaje. 16 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.