Izvršni sažetak Ovaj materijal predstavlja analizu sistema finansiranja javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini, zasnovanu na integrisanom pristupu koji kombinuje pravni okvir, budžet ­ske mehanizme, statističke pokazatelje i rezultate studije slučaja Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru. Doku ­ment prepoznaje da se javni univerziteti u BiH razvijaju unutar izrazito fragmentiranog sistema, obilježenog različitim kantonalnim i entitetskim modelima finansiranja, neujednačenim fiskalnim kapacitetima osnivača i znača ­jnim demografskim pritiscima koji utiču na stabilnost upisa, prihodovnu osnovu i dugoročne razvojne mogućnosti. U takvom okruženju, univerziteti se suočavaju s ograničenom finansijskom autonomijom, nedostatkom višegodišnjeg budžetskog planiranja, prevelikom oslon ­jenošću na školarine, slabim projektnim kapacitetima i nepostojanjem jasnih indikatora performansi. Ovi faktori zajedno proizvode sistem koji funkcioniše na granici opera ­tivne održivosti, posebno u fiskalno slabijim kantonima i sredinama pogođenim demografskim padom. Da bi se ovi izazovi objektivno sagledali, razvijen je kom ­pozitni indeks finansijske autonomije i održivosti, prvi takve vrste u BiH. Zasnovan na evropskim standardima (EUA, EHEA, OECD), indeks obuhvata ključne dimenzije: budžetsku autonomiju, autonomiju u generisanju prihoda, upravljanje javnim sredstvima, diverzifikaciju prihoda, pro ­jektni kapacitet, fiskalnu moć osnivača i izloženost demografskim rizicima. Ovaj indeks omogućava sistemsko poređenje univerziteta, identifikaciju prioritetnih područja intervencije i formuliranje diferenciranih, realno primjen­jivih reformskih mjera. Analiza pokazuje da finansijska autonomija u BiH postoji pretežno na nivou normativnih odredbi, dok je njen opera ­tivni domet ograničen trezorskim režimima, političkom nepredvidljivošću budžetskih transfera i nedostatkom institucionalnih mehanizama koji bi univerzitetima omo ­gućili dugoročno planiranje i upravljanje resursima. Pored toga, studija slučaja UNMO-a pokazuje kako fiskalni kapacitet osnivača presudno određuje mogućnost univer ­ziteta da ostvaruje svoju misiju, čak i kada su normativne odredbe o autonomiji široko definisane. Na osnovu nalaza, dokument nudi skup reformski usmje ­renih preporuka, grupisanih prema ključnim tematskim oblastima i povezanih s relevantnim kompozitnim indika ­torima: 1. Reforma budžetskog finansiranja – uvođenje višegodišn ­jih budžetskih okvira, povećanje predvidljivosti i trans ­parentnosti transfera te jasnija metodologija raspodjele javnih sredstava(indikatori A1, S3). 2. Jačanje autonomije u generisanju prihoda – razvijanje metodologije troškovnog formiranja školarina, una­pređenje transparentnosti i razvoj dodatnih obrazovnih i profesionalnih programa(A2, S1). 3. Modernizacija upravljanja javnim sredstvima – uvođenje integrisanih finansijskih informacionih sistema, jačanje internih kontrola i standardizacija finansijskog izvješta ­vanja(A3, C1). 4. Razvoj projektnog i međunarodnog kapaciteta – profe ­sionalizacija projektnih službi, obuke osoblja i veća in ­stitucionalna podrška učešću u međunarodnim pro ­gramima(S2). 5. Odgovor na demografske rizike – redefinisanje upisnih politika, racionalizacija studijskih programa i razvoj flek ­sibilnih modela studiranja(S4). Dokument zaključuje da reforma sistema finansiranja visokog obrazovanja u BiH ne može biti linearna niti jednaka za sve univerzitete. Zbog dubokih razlika u fiskalnim mogućnostima, demografskim trendovima i institucionalnim kapacitetima, reforme moraju biti diferen­cirane i prilagođene realnom položaju svake institucije. U tom smislu, kompozitni indeks predstavlja ključni alat za usmjeravanje budućih politika. Konačno, predložene reforme ukazuju na potrebu za trans ­formacijom koja prevazilazi samo tehničke izmjene budžetskih procedura. One podrazumijevaju usklađivanje autonomije i odgovornosti, konsolidaciju upravljačkih praksi, osnaživanje projektnih i razvojnih kapaciteta, redefinisanje odnosa između univerziteta i osnivača te jačanje sposobnosti univerziteta da odgovore na savremene društvene i ekonomske izazove. Ovaj prijedlog javne politike, stoga, postavlja temelje za dugoročno održiv sistem koji može podržati akademsku misiju javnih univer ­ziteta i doprinijeti razvoju znanja, društva i privrede u Bosni i Hercegovini. Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 3