VI. Preporuke i moguće reformske smjernice Polazeći od sveobuhvatne analize finansijske autonomije i održivosti javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini, kao i od specifičnih uvida iz studije slučaja Univerziteta„Džemal Bijedić“ u Mostaru, postaje jasno da je budući razvoj javnog visokog obrazovanja u velikoj mjeri određen spos ­obnošću sistema da uspostavi stabilnije finansijske mehanizme, predvidljivije upravljačke strukture i održiviji odnos između institucionalnih potreba i dostupnih resursa. Dinamika finansiranja, obilježena kratkoročnim budžetskim ciklusima, nedovoljnom koordinacijom između osnivača i univerziteta te slabom integracijom finansijskih procesa unutar samih institucija, stvara strukturalni okvir u kojem se univerziteti kreću na granici operativne održivosti. Stoga je nužno preći iz faze identifikacije problema u fazu poste ­pene transformacije finansijskog modela, ali na način koji odgovara realnim kapacitetima i normativnim ograničen ­jima sistema. Prvi element te transformacije odnosi se na potrebu da se sistem budžetskog finansiranja učini predvidljivijim i planski koherentnijim. Univerziteti, kako pokazuje analiza, mogu ostvariti svoje strateške ciljeve jedino ukoliko raspo­lažu informacijama o sredstvima koja su im raspoloživa u periodima dužim od jedne fiskalne godine. Uvođenje više ­godišnjih budžetskih okvira i jasnijih kriterija za raspodjelu javnih sredstava ne bi samo ojačalo finansijsku stabilnost univerziteta, nego bi i osnivačima omogućilo da dugoročno sagledaju potrebe i prioritete razvoja visokog obrazovanja. Takav pristup podrazumijeva veću usklađenost između planiranja na nivou kantona i planiranja na nivou univer­ziteta, kao i stvaranje institucionalnih pretpostavki za integrisano finansijsko upravljanje. Istovremeno, potrebno je unaprijediti način na koji univer ­ziteti generišu vlastite prihode. Analiza ukazuje da formalna autonomija u određivanju školarina i drugih naknada postoji, ali da njen stvarni domet zavisi od trans ­parentnosti, kvaliteta usluga i povjerenja studenata. Uvođenje jasnijih metodologija za formiranje školarina, zajedno s obavezom da se javno prezentira struktura trošk ­ova, doprinijelo bi povećanju povjerenja u upravljanje univerzitetima i smanjilo percepciju finansijske netranspar ­entnosti. Paralelno s tim, razvoj novih oblika obrazovnih i stručnih programa, uključujući cjeloživotno učenje i pro ­grame usmjerenog profesionalnog razvoja, predstavlja jedan od rijetkih instrumenata koji univerzitetima omo ­gućava povećanje prihoda bez narušavanja pristupačnosti studija. Dalji smjer reforme odnosi se na unapređenje upravljanja javnim sredstvima kroz razvoj modernijih finansijskih i upravljačkih alata. Iskustva iz studije slučaja UNMO i revi ­zorskih nalaza pokazuju da univerziteti u BiH još uvijek funkcionišu u sistemima koji nisu u potpunosti integrisani, što otežava kontrolu, izvještavanje i strateško odlučivanje. Modernizacija finansijskih informacionih sistema, uvođenje mehanizama unutrašnjih finansijskih kontrola i standard ­izacija računovodstvenih procedura predstavljaju temelj institucionalne konsolidacije. Time bi univerziteti stekli ne samo veću upravljačku autonomiju, nego i bolji uvid u vlas ­tite performanse i razvojne potrebe. Neophodno je, međutim, naglasiti i ulogu međunarodnih i domaćih projekata u stabilizaciji finansijske i razvojne pozicije univerziteta. Iako projektni prihodi ne mogu zami ­jeniti stabilne javne transfere, oni mogu značajno doprinijeti modernizaciji nastave, razvoju istraživanja i una ­pređenju administrativnih kapaciteta. Stvaranje profesionalnih i centralizovanih službi za pripremu i upravl ­janje projektima, kao i unapređenje institucionalnih poticaja za učešće nastavnika i saradnika trebalo bi se tretirati kao strateška investicija, a ne kao tehničko pitanje. Uz ove dimenzije, sistem javnog visokog obrazovanja mora se suočiti i s demografskim izazovima koji su jasno naglašeni u analizi. Negativni trendovi u broju potencijal ­nih studenata zahtijevaju redefinisanje upisnih politika, optimizaciju broja i strukture studijskih programa te razvoj atraktivnijih i fleksibilnijih modela studiranja. Ovaj proces ne bi trebalo posmatrati kao redukovanje sistema, već kao priliku za njegovu funkcionalnu konsolidaciju i usklađivanje sa savremenim obrazovnim i tržišnim potrebama. Naposljetku, unapređenje studentskog standarda i admin ­istrativnih usluga predstavlja jednu od najvažnijih pretpostavki dugoročne održivosti univerziteta. Nalazi stu ­dentske ankete ukazuju na niz institucionalnih slabosti koje neposredno utiču na kvalitet studiranja, ali i na per ­cepciju vrijednosti studija. Fokus na digitalizaciju usluga, jačanje studentske podrške, transparentniju komunikaciju i aktivniju ulogu studenata u procesima donošenja odluka doprinio bi stvaranju univerzitetskog okruženja koje je bliže evropskim standardima i privlačnije budućim generacijama. Kada se sve ove komponente sagledaju zajedno, postaje jasno da reformu finansiranja javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini nije moguće svesti na jednostavno pitanje raspodjele budžetskih sredstava. Ona podrazumijeva 42 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.