VII. Zaključna razmatranja: postignuća, inovacije i budući pravci djelovanja Izrada ovog prijedloga javne politike omogućila je prvi put da se finansiranje javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini sagleda iz perspektive koja objedinjuje pravni okvir, institucionalnu praksu i empirijske pokazatelje u jedin ­stvenu analitičku cjelinu. U okruženju koje je normativno, fiskalno i demografski fragmentirano, nastojali smo ponu­diti pristup koji će biti ne samo dijagnostički precizan već i praktično primjenjiv. Time je postignuta jedna od temeljnih ambicija ovog dokumenta – da se visoko obrazovanje u BiH razumije kao složen sistem u kojem se finansijska autonomija, institucionalna kultura i održivost razvoja međusobno uslovljavaju i dugoročno određuju kvalitet akademske misije. U ovom dokumentu, prvi put u domaćem kontekstu, kreiran je koherentan i višeslojni okvir za procjenu finansi ­jske autonomije i održivosti javnih univerziteta. Polazeći od detaljne pravne analize i komparativnih evropskih stand ­arda, kroz statistički pregled i studiju slučaja UNMO-a, ostvareno je cjelovito razumijevanje načina na koji univer ­ziteti funkcionišu unutar svojih fiskalnih, demografskih i institucionalnih okvira. Ovakav integrirani pristup omo ­gućio je da se jasno prepoznaju obrasci finansijske ranjivosti, ali i specifične prednosti pojedinih univerziteta, čime se stvaraju temelji za reformske mjere koje su diferen ­cirane i realno primjenjive. Centralni rezultat dokumenta jeste uspostavljanje kom ­pozitnog indeksa finansijske autonomije i održivosti, metodološki zasnovanog na kombinaciji relevantnih evrop ­skih okvira – standarda EUA, EHEA i OECD-a – ali prilagođenog složenoj ustavnoj i finansijskoj arhitekturi visokog obrazovanja u BiH. Ovaj indeks omogućava sagle ­davanje univerziteta kroz pet ključnih dimenzija: budžetsku autonomiju, autonomiju u generisanju prihoda, upravljanje javnim sredstvima, diverzifikaciju izvora prihoda, projektni kapacitet i izloženost demografskim rizicima. Njegova vri ­jednost ne ogleda se samo u analitičkoj preciznosti, nego i u praktičnoj funkciji: kompozitni indeks predstavlja instru ­ment koji univerzitete i osnivače uvodi u logiku kontinuiranog praćenja, poređenja i usmjeravanja finansi ­jskih i razvojnih politika. Jedan od ključnih doprinosa dokumenta je i jasnije razumi ­jevanje veze između normativne autonomije i stvarnog finansijskog kapaciteta. Pokazano je da široko definisana autonomija u statutima nema operativni domet u okružen ­jima gdje je fiskalni kapacitet osnivača slab, gdje ne postoji višegodišnje budžetsko planiranje ili gdje trezorski režimi ograničavaju efikasno upravljanje sredstvima. Studija slučaja UNMO-a upravo potvrđuje ovu tezu: univerzitet može imati najšire formalne ovlasti u Federaciji, ali bez pouzdane budžetske podrške i projektnog kapaciteta ostaje u zoni hronične ranjivosti. Dokument ističe potrebu da se finansijska autonomija ne posmatra odvojeno, kroz pojedinačne parametre, već kao sistem međusobno povezanih sposobnosti čiji sklad određuje razvojne mogućnosti univerziteta. Kompozitni indikator nije samo statistički alat, nego okvir za razumije ­vanje da finansijska autonomija ne znači isključivo pravo na upravljanje prihodima, nego i sposobnost da se ti prihodi ostvare, da se troše planski, da se diversifikuju i da se prilagode demografskim i tržišnim promjenama. Ovaj dokument je donio još nekoliko prijedloga potenci ­jalno važnih za eventualne reformske procese u ovoj oblasti: → Diferencirani pristup reformi: umjesto ideje da isti model odgovara svim univerzitetima, analiza pokazuje da su kapaciteti strukturno različiti i da zahtijevaju različite vrste intervencija – od stabilizacijskih mjera do širenja autonomije. → Finansijska autonomija kao temelj akademske autonom­ije: prvi put se naglašava da operativna finansijska au ­tonomija predstavlja preduvjet za razvoj istraživanja, un ­apređenje nastave i internacionalizaciju. → Uvođenje koncepta integrisanog finansijskog upravljan ­ja: dokument ukazuje na potrebu modernizacije računo ­vodstvenih procesa, digitalizacije, interne kontrole i izgradnje kapaciteta univerziteta za analitičko praćenje performansi. → Demografija kao finansijski rizik: depopulacija se sagle ­dava ne samo kao sociološki trend, nego kao struktural­na prijetnja održivosti programa i finansija, što zahtijeva novu logiku upisne politike. → Projektni kapacitet kao strateški resurs: projektni prihodi ne tretiraju se kao dopunska aktivnost, već kao jedan od stabilizirajućih stubova finansiranja, posebno u sredina ­ma gdje budžetska podrška nije dovoljna za razvoj. Iako ovaj dokument uspostavlja čvrst argument za reformu, njegovu najveću vrijednost vidimo u tome što otvara 44 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.