→ strukturu troškova i demografske rizike, koji utiču na održivost upisne baze i finansijski teret univerziteta; → finansijsku fleksibilnost, odnosno brzinu i slobodu donošenja finansijskih odluka unutar postojećih fiskalnih procedura. Ovi indikatori omogućavaju analizu dugoročnih razvojnih potencijala i stabilnosti univerziteta u kontekstu fiskalne realnosti BiH. IV.2.3. Objedinjeni koncept: finansijski kapacitet uni ­verziteta Kako bi se ovi indikatori povezali u jedinstvenu analitičku cjelinu, uvodi se objedinjeni koncept finansijskog kapac­iteta univerziteta. Ovaj koncept označava kombinovanu sposobnost univerziteta da: 1. samostalno upravlja finansijskim resursima(autonomija) i 2. drživo obezbjeđuje i diversifikuje finansijske izvore (održivost). Finansijski kapacitet univerziteta stoga predstavlja sveobu ­hvatan pokazatelj institucionalne snage, otpornosti i mogućnosti univerziteta da funkcioniše i razvija se u uslovima fiskalne i demografske neizvjesnosti karakteris ­tične za Bosnu i Hercegovinu. IV.2.4. Skala za ocjenu finansijskog kapaciteta uni­verziteta Po uzoru na kvalitativne kategorije koje koristi EUA u svojim analitičkim instrumentima i u skladu s evropskom tradicijom nenumeričkog mjerenja autonomije, uvodi se sljedeća skala: → Visok finansijski kapacitet Univerzitet ima široku autonomiju, stabilne i diversifik ­ovane izvore finansiranja, razvijene projektne kapacitete i operativnu fleksibilnost. → Umjeren finansijski kapacitet Univerzitet ima djelimičnu autonomiju, nekoliko stabil ­nih izvora finansiranja i određene kapacitete za projekte, ali je ograničen fiskalnim ili regulatornim barijerama. → Nizak finansijski kapacitet Univerzitet ima ograničenu autonomiju, visoku zavisnost od jednog izvora prihoda i ograničene mogućnosti diver ­zifikacije. → Vrlo nizak finansijski kapacitet Univerzitet je uklopljen u restriktivan fiskalni model, zavisi od slabog ili nestabilnog osnivača i ima mini ­malnu fleksibilnost u upravljanju sredstvima. Ova skala omogućava transformaciju pojedinačnih indika ­tora u sveobuhvatnu procjenu koja će se koristiti u komparativnoj analizi i zaključnim dijelovima dokumenta. IV.2.5. Koncept kompozitnih indikatora finansijske autonomije i finansijske održivosti(finansijskog kapaciteta) IV.2.5.1. Konceptualni okvir: finansijska autonomija Finansijska autonomija javnih univerziteta predstavlja stepen u kojem institucija samostalno upravlja fiskalnim resursima, bez eksternih ograničenja koja utiču na njeno operativno i strateško odlučivanje. Prema standardima EUA, finansijska autonomija obuhvata četiri dimenzije: A.1 Autonomija u upravljanju budžetom Ova dimenzija obuhvata pitanje može li univerzitet zadržati budžetski suficit i prenijeti sredstva u narednu fiskalnu godinu, te u kojoj mjeri sam kreira interne budžetske strukture. Mjeri se i sposobnost univerziteta da sam odlučuje o rashodima, investicijama i nabavci opreme, te mogućnost zaduživanja i raspolaganja imovi ­nom. U evropskoj praksi najviši nivo autonomije postoji onda kada se univerzitet može samostalno zaduživati i upravljati imovinom bez saglasnosti osnivača; u BiH takav model ne postoji. A.2 Autonomija u generisanju prihoda Ova komponenta mjeri kapacitet univerziteta da kreira i upravlja vlastitim prihodima. Ključni indikatori su: pravo da određuje školarine i naknade, pravo da postavlja cijene svojih usluga, mogućnost osnivanja spin-off kom ­panija, razvijanja komercijalnih aktivnosti, prodaje usluga tržištu i kreiranja inovacionih oblika ekonomskog djelovanja. U državama EHEA najveći stepen autonom ­ije imaju univerziteti koji samostalno određuju školarine; u BiH gotovo svaka odluka o školarinama zahtijeva saglasnost osnivača. A.3 Autonomija u upravljanju javnim sredstvima Ovaj indikator ispituje da li univerzitet ima slobodu u korištenju sredstava koja dolaze od osnivača. Razlike se kreću od modela„blok-grantova“(najširi prostor za autonomiju) do modela strogo namjenskog finansiranja (najniži stepen autonomije). U BiH se u praksi najčešće primjenjuje model djelimično namjenskih transfera, uz ograničenu internu preraspodjelu sredstava. A.4 Regulatorni okvir i stepen integracije u sistem javnih finansija Finansijska autonomija univerziteta direktno zavisi od toga posluje li univerzitet unutar trezorskog sistema. Tamo gdje univerziteti koriste javne trezorske račune (npr. UNSA, UNZE, UNTZ, UNBI), vlastiti prihodi se Finansijska autonomija i održivost javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini 25