IV.3.3. Analitički zaključci prema kompozitnoj matrici Kompozitna matrica finansijske autonomije, finansijske održivosti i finansijskog kapaciteta javnih univerziteta u Bosni i Hercegovini otkriva izrazito slojevitu i duboko difer ­enciranu strukturu univerzitetskog prostora. Iako se formalno radi o istom visokoškolskom prostoru, univerziteti u BiH funkcionišu u izuzetno različitim fiskalnim, demo ­grafskim i institucionalnim okruženjima, a te razlike proizvode jasne linije razdvajanja u pogledu njihove finan ­sijske pozicioniranosti i razvojnih potencijala. Posebno se izdvaja grupa univerziteta koja pokazuje rela ­tivno visoke kompozitne ocjene finansijskog kapaciteta – Univerzitet u Sarajevu, Sveučilište u Mostaru i Univerzitet u Banjoj Luci. Svaki od njih visok kapacitet postiže na dru ­gačijim temeljima. Univerzitet u Sarajevu se oslanja prije svega na izuzetno razvijenu projektno-istraživačku aktivnost i široku mrežu međunarodnih partnerstava, što mu omogućava da prevaziđe fakt da je duboko integrisan u trezorski sistem i da formalno ima jedan od najnižih nivoa autonomije u zemlji. Sveučilište u Mostaru finansijski jača kroz visoki stepen diverzifikacije prihoda i jedinstveni etički pristup u definisanju prihvatljivih izvora finansiranja, čime postiže kombinaciju autonomije, zaštite misije i institucion ­alnog integriteta. Univerzitet u Banjoj Luci pak djeluje u najstabilnijem fiskalnom okruženju, jer se oslanja na jedin ­stven entitetski model finansiranja koji mu garantuje predvidivost javnih sredstava, iako njegova autonomija nije visoka. Ova tri univerziteta zajednički pokazuju da snažan finansijski kapacitet ne nastaje iz jednog faktora, nego iz kombinacije stabilnosti okruženja, diverzifikacije prihoda, projektnih rezultata i institucionalnog iskustva. Suprotno tome, tri univerziteta – Univerzitet u Tuzli, Uni ­verzitet u Zenici i Univerzitet u Bihaću – nalaze se u zoni niskog finansijskog kapaciteta. Njih karakteriše gotovo ista kombinacija ograničenja: vrlo nizak stepen autonomije u ključnim finansijskim pitanjima, izrazita uvezanost u tre ­zorski režim, zanemarljiva diverzifikacija prihoda, slaba projektna aktivnost, nestabilno i ograničeno finansiranje od strane osnivača te visoki demografski rizici koji umanjuju upisnu bazu. Ovi univerziteti u najvećoj mjeri osjete struk ­turalne slabosti visokoškolskog sistema u BiH i najosjetljiviji su na fiskalne šokove, političke promjene i iseljavanje mladih. Ova homogena grupa institucija ulazi u zonu visokog rizika, i njihov dugoročni opstanak i razvoj zahtijevaju ciljane intervencije javne politike. Dva univerziteta – Univerzitet„Džemal Bijedić“ u Mostaru i Univerzitet u Istočnom Sarajevu – zauzimaju srednji položaj, ali iz različitih razloga. Univerzitet„Džemal Bijedić“ ima statutarnu autonomiju veću nego ijedan uni ­verzitet u Federaciji BiH i jasna ovlaštenja da upravlja prihodima i imovinom, ali njegova finansijska održivost ograničena je slabim fiskalnim kapacitetom Hercegov ­ačko-neretvanskog kantona i izrazito nepovoljnim demografskim trendovima. Njegov srednji kapacitet proi­zlazi iz dobro postavljenih institucionalnih rješenja, ali ga ekonomsko okruženje ograničava. Univerzitet u Istočnom Sarajevu, iako ima stabilnog osnivača u Republici Srpskoj, pati od skromne diverzifikacije prihoda i slabih projektnih kapaciteta. Ipak, fiskalna stabilnost i institucionalna kon­solidacija sprečavaju ga da padne u kategoriju univerziteta s najnižim kapacitetom. Kada se rezultati posmatraju u cjelini, postaje jasno da je finansijski pejzaž javnih univerziteta u BiH izrazito frag ­mentiran. Federacija BiH ima pet kantonalnih modela koji se međusobno razlikuju u pogledu autonomije, fiskalnih procesa, trezorskih ograničenja i nivoa javnog finansiranja, dok Republika Srpska jedina nudi jedinstveni sistem finan­siranja sa zakonski definisanim standardima. Takva struktura proizvodi sistemske nejednakosti: univerziteti u ekonomski jačim sredinama, sa višim fiskalnim kapac ­itetom osnivača i boljom demografijom, postupno jačaju, dok univerziteti u slabijim sredinama gube studente, prihode i kadrove. Posebno je važno naglasiti da u BiH gotovo ne postoji visoka finansijska autonomija u praktičnom smislu. Većina univerziteta, posebno u Federaciji, posluje u strogom tre ­zorskom režimu i ima ograničeno pravo na zadržavanje i upravljanje vlastitim prihodima. Razlike među univerzite ­tima proizlaze više iz njihove sposobnosti da prevaziđu ova ograničenja kroz projekte, međunarodne programe i komer ­cijalne modele, nego iz samih zakonskih okvira. Demografski faktori dodatno pogoršavaju stanje. Svi uni­verziteti, osim Univerziteta u Sarajevu i djelimično Sveučilišta u Mostaru, suočavaju se s visokim ili vrlo visokim rizikom smanjenja upisne baze. Taj rizik već sada direktno utiče na njihove finansijske rezultate, a u nared ­nim godinama će biti ključni faktor njihovog opstanka. Na najširem nivou, matrica potvrđuje da finansijska održiv ­ost univerziteta u BiH zavisi od spleta strukturnih faktora: od fiskalne moći osnivača i demografije, preko autonomije i regulatornih ograničenja, do unutrašnje sposobnosti univer ­ziteta da ostvaruju projektnu aktivnost i diversifikuju prihode. Razlike među univerzitetima u svim ovim dimenzi ­jama su toliko velike da je nemoguće govoriti o jedinstvenom modelu finansijske autonomije u BiH. Umjesto toga, radi se o skupu paralelnih, međusobno nep ­ovezanih finansijskih ekosistema. Ova analiza jasno upućuje na potrebu za diferenciranim pristupom reformama: univerziteti s visokim kapacitetom zahtijevaju veći prostor za strateški razvoj, dok univerziteti s niskim kapacitetom zahtijevaju stabilizacijske mjere i ciljane intervencije. Srednje rangirani univerziteti traže modele koji će institucionalnu autonomiju prevesti u stvarne razvojne mogućnosti. U konačnici, matrica demon ­strira da trenutno stanje finansijske autonomije i održivosti javnih univerziteta nije samo pitanje upravljanja, nego odraz dubljih strukturnih problema visokoškolskog sistema u Bosni i Hercegovini. 30 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.