IV.3.4.3. Univerziteti s niskim finansijskim kapacitetom: statistika jasno potvrđuje najvišu razinu rizika Univerzitet u Tuzli, Univerzitet u Zenici i Univerzitet u Bihaću Ocjena: nizak finansijski kapacitet Statistički pokazatelji za ove univerzitete ne samo da potvrđuju ocjenu„nizak finansijski kapacitet”, nego sug­eriraju da se oni nalaze u zoni sistemske ranjivosti: → UNTZ pada sa 9.342 na 6.258 studenata i bilježi kon­stantno smanjenje diplomiranih; zavisnost od školari­na i fiskalna ograničenja Tuzlanskog kantona čine ga posebno osjetljivim. → UNZE održava oko 3.000 studenata, ali bez rasta i sa povećanim kadrovskim opterećenjem; restriktivan i centraliziran kantonalni okvir dodatno ograničava raz­vojne mogućnosti. → UNBI trpi najveći relativni pad broja studenata u čita­voj BiH – sa 2.404 na 1.503; iako formalno ima najširu autonomiju u FBiH, demografija USK i fiskalni pritisci je potpuno neutralizuju. Ovi univerziteti predstavljaju strukturno najranjiviji dio visokog obrazovanja u BiH, gdje pravna autonomija ne može nadjačati ekonomske i demografske realnosti. IV.3.4.4. Konsolidovani zaključci: usaglašenost pravne matrice i statistike Nakon provjere dostupnih statističkih indikatora moguće je utvrditi nekoliko ključnih zaključaka: 1. Statistika potvrđuje logiku matrice finansijskog kapaciteta Univerziteti koje je pravna analiza označila kao„visokog kapaciteta” pokazuju i stabilnije statističke trendove; oni označeni kao„niskog kapaciteta” pokazuju najizraženije negativne trendove. 2. Na finansijski kapacitet univerziteta najviše utiču: • fiskalna snaga osnivača, • demografski potencijal regije, • sposobnost univerziteta da generiše vlastite i projektne prihode. Ovo se snažno poklapa sa ranijim interpretacijama iz pravne analize. 3. Pravna autonomija bez institucionalne i demografske podloge nije dovoljna UNMO i UNBI su najbolji primjeri ovog zaključka gdje je evidentirana formalno široka autonomija, ali i slabi statistički rezultati koji su posljedica okruženja. 4. Stabilni izvori finansiranja i diverzifikacija čine uni ­verzitete otpornijim na demografski pad Upravo ovaj zaključak objašnjava relativnu otpornost Univerziteta u Sarajevu, Sveučilišta u Mostaru i Univer ­ziteta u Banjoj Luci. 5. Statistika pokazuje da se kapaciteti univerziteta već realno razlikuju, i to trajno Sistem visokog obrazovanja u BiH, objektivno posma ­trano, nije homogena cjelina – radi se o nizu institucija s bitno različitim fiskalnim, demografskim i kadrovskim realnostima. Na osnovu kombinacije pravne matrice i statističkih nalaza, jasno je da eventualna finansijska reforma visokog obra­zovanja u BiH mora biti diferencirana, pri čemu: → univerzitetima s niskim kapacitetom potrebno je ciljano stabilizacijsko finansiranje i podrška u projektima, → univerziteti s visokim kapacitetom trebaju prostor za veću autonomiju i strateška ulaganja , → univerziteti sa srednjim kapacitetom trebaju mješoviti model podrške koji omogućava prelazak ka održivijem rastu. Drugim riječima, reforme ne mogu biti linearne, jer nije jednak ni početni položaj univerziteta. 32 Friedrich-Ebert-Stiftung e.V.