Formalne reforme bez transformacije institucija Vladavina prava predstavlja temeljni uslov integracije Crne Gore u EU, a obuhvata nezavisnost pravosuđa, mehanizme borbe protiv korupcije i institucionalnu odgovornost. Iako su usvojene opsežne reforme usklađene sa standardima EU, EK i civilno društvo i dalje ukazuju na jaz između te formalne usklađenosti i njihove praktične primjene. Ovaj jaz je osobito vidljiv u pravosuđu, gdje su decenije reformi dovele do uglavnom zaokruženog normativnog okvira, ali ne i do stabilne nezavisnosti, efikasnosti ili povjerenja javnosti. Više od dvije decenije nakon početka reforme pravosuđa, Crna Gora je u velikoj mjeri izgradila pravnu i institucionalnu osnovu za nezavisno pravosuđe, ali promjene su pretežno formalne, a ne suštinske. Proces je obuhvatio ustavne izmjene, uspostavljanje Sudskog i Tužilačkog savjeta, kao i brojne strategije i akcione planove. Ipak, glavni strukturni problemi opstaju, uključujući nizak nivo povjerenja javnosti, spore postupke, neujednačenu sudsku praksu, slabu odgovornost i politički uticaj. Reforme su u velikoj mjeri bile podstaknute podsticajima EU, dok je domaća politička volja bila nedosljedna. Kao rezultat, pravosuđe se i dalje široko percipira kao sporo, neefikasno i podložno spoljnim uticajima. Pravosudni sistem pod strukturnim pritiskom Revidiranom metodologijom proširenja EU iz 2020. godine, poglavlja 23 i 24 postala su„srce“ pregovora, što odražava centralnu ulogu vladavine prava. Klaster 1- Osnove, koji obuhvata ova poglavlja, otvara se prvi i ostaje otvoren tokom cijelog procesa. Reforma pravosuđa u Crnoj Gori procjenjuje se u odnosu na pravnu tekovinu EU i standarde nezavisnosti, odgovornosti, efikasnosti, profesionalizma, pristupa pravdi i kvaliteta. Napredak zahtijeva punu primjenu reformi, jačanje institucionalnih kapaciteta i kredibilne garancije nezavisnosti i odgovornosti, u skladu i sa preporukama Venecijanske komisije. U tom kontekstu, IBAR iz 2024. godine bio je važan politički signal, ali ne i dokaz dubinskih strukturnih promjena. Zapravo, više je odražavao tehničku usklađenost i podsticaj nego trajna poboljšanja u nezavisnosti, efikasnosti i odgovornosti. Uprkos formalnom okviru, strukturne slabosti i dalje postoje. Institucionalni zastoji više puta su remetili sistem, najizraženije tokom krize Ustavnog suda, kada je Sud postao nefunkcionalan zbog nedostatka kvoruma usljed penzionisanja sudija i kašnjenja u imenovanjima od strane Skupštine. To je dovelo do djelimične paralize ustavnosudske kontrole, uključujući izborne sporove, i istaklo ranjivost ključnih institucija na političke blokade. Imenovanja u pravosuđu i dalje zahtijevaju široku parlamentarnu većinu, što često rezultira dugotrajnim upražnjenim pozicijama, ispolitizovanim pregovorima i kašnjenjima u funkcionisanju sudova i tužilaštva. Sudovi se suočavaju i sa zaostalim predmetima, ograničenim ljudskim resursima i neravnomjernom raspodjelom opterećenja, što dalje smanjuje efikasnost i povjerenje javnosti. Slični izazovi postoje i u tužilačkoj organizaciji. Adresiranje ovih ograničenja zahtijeva pažljivo usmjeren pristup. Iako se opšti„veting“ pominje kao opcija, to nosi previše rizika od politizacije i nefunkcionalnosti. Prioritet bi trebalo dati jačanju postojećih mehanizama odgovornosti, posebno disciplinskih i krivičnih postupaka, uz ciljane provjere integriteta prije imenovanja za osjetljive pravosudne funkcije. Rad pravosuđa dodatno ograničavaju materijalni i infrastrukturni nedostaci- neadekvatni finansijski, prostorni i tehnički resursi. To podvlači potrebu za koherentnijim okvirom za status i zarade nosilaca pravosudnih funkcija, usklađenim sa standardima nezavisnosti, uz stabilno finansiranje i ulaganja u infrastrukturu i digitalne kapacitete. Izazovi su prisutni i u oblasti etičke i disciplinske odgovornosti. Preklapanje između etičkih povreda i disciplinskih prekršaja može dovesti do nedosljedne primjene i oslabiti pravnu sigurnost. To zahtijeva jasnije zakonske razlike, preciznije definisanje nedoličnog ponašanja, proporcionalne sankcije i jače nadzorne organe. Transparentnost pravosuđa i dalje ne prati ujednačena praksa. Uprkos formalnim obavezama, pristup informacijama i odlukama nije dosljedno obezbijeđen. Unapređenja bi trebalo da budu usmjerena na standardizovane prakse objavljivanja, bolji javni pristup i jačanje komunikacionih kapaciteta unutar pravosuđa, uključujući obuke za zapošljene i rukovodioce. Ova sistemska pitanja reflektuju se i kroz praksu Evropskog suda za ljudska prava. Od 2009. do 2025. godine, Sud je donio 82 presude protiv Crne Gore, utvrdivši najmanje jednu povredu u 78 slučajeva(95%). Najčešće povrede odnose se na pravo na pravično suđenje, posebno prekomjernu dužinu postupaka i neizvršavanje presuda, kao i na imovinska prava. Iako Crna Gora ne prednjači u apsolutnim brojevima, po broju presuda u odnosu na broj stanovnika nalazi se među državama sa najvišim stopama, što ukazuje na strukturnu prirodu problema. Civilno društvo upozorava da će, bez dosljedne primjene, jače odgovornosti i institucionalnog učenja, Strazbur ostati glavni korektivni mehanizam. Konačno, Strategija reforme pravosuđa 2024- 2027, iako zamišljena kao odgovor na mjerila iz poglavlja 23, ostaje ograničenog dometa, sa nedovoljnom analitičkom dubinom, slabom mjerljivošću i nejasnom definisanim Crna Gora kao predvodni ca bez funkcionalne vladavine prava 2