Στόχος της ανάλυσης είναι να αναδείξει τον ρόλο που μπορούν να παίξουν οι γυναικείες και φεμινιστικές ενεργειακές κοινότητες, καθώς και η έμφυλα ανταποκρινόμενη χρήση των ευρωπαϊκών πόρων, ως κεντρικές υποδομές μιας δίκαιης μετάβασης. Βασίζεται σε εμπειρικά δεδομένα από τη Δυτική Μακεδονία, σε συγκριτικές αναλύσεις άλλων ευρωπαϊκών λιγνιτικών περιφερειών και σε σύγχρονες φεμινιστικές προσεγγίσεις στην κλιματική πολιτική. Υπάρχουν τέσσερις κρίσιμες πολιτικές κατευθύνσεις:(1) η επιτακτική αναγνώριση και αντιμετώπιση των επιπτώσεων λόγω φύλου στην εργασία και στην οικονομία βασισμένη σε υπηρεσίες φροντίδας, όπως υγεία, εκπαίδευση, παιδική φροντίδα,(2) η άμεση αντιμετώπιση της ενεργειακής φτώχειας λόγω φύλου και του προβλήματος θέρμανσης στους μεταλιγνιτικούς δήμους,(3) η καινοτόμος χρήση φεμινιστικών ενεργειακών κοινοτήτων για την οικονομική ενδυνάμωση και την προώθηση της ενεργειακής δημοκρατίας, και(4) ο ανασχεδιασμός των εργαλείων Δίκαιης Μετάβασης με έμφυλο προϋπολογισμό, ποσοστώσεις και συμμετοχική διακυβέρνηση. Αυτές οι κατευθυντήριες γραμμές δεν είναι απλώς προτάσεις. Είναι αναγκαίες δράσεις για την επίτευξη μιας δίκαιης και ισότιμης κοινωνίας. Η περίπτωση της Δυτικής Μακεδονίας Η Δυτική Μακεδονία ήταν για πολλά χρόνια το κύριο κέντρο λιγνίτη της Ελλάδας. Είχε τα περισσότερα εκμεταλλεύσιμα αποθέματα λιγνίτη στην περιοχή Κοζάνη – Πτολεμαΐδα – Αμύνταιο – Φλώρινα. Η Ελλάδα για δεκαετίες ήταν βασισμένη στις περιοχές αυτές μιας και παρείχαν ένα μεγάλο μέρος της ηλεκτρικής ενέργειας μέσω των ορυχείων και σταθμών της ΔΕΗ. Λόγω αυτού το γεγονότος η τοπική οικονομία των περιοχών αυτών βασίστηκε σε ένα μόνο καύσιμο και έναν κύριο εργοδότη. Τα αποτελέσματα ήταν θετικά μιας και υπήρξε αύξηση θέσεων εργασίας αλλά και αναβάθμιση των υποδομών. Ταυτόχρονα όμως δημιουργήθηκε και η μεγάλη εξάρτηση από τον λιγνίτη. Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 2010 η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από λιγνίτη βρισκόταν σε αρκετά υψηλά ποσοστά. Λόγω των αυστηρότερων περιβαλλοντικών κανόνων της ΕΕ, της ανόδου της τιμής των δικαιωμάτων εκπομπών στο Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπής(ETS) και της αυξανόμενης ανταγωνιστικότητας των ΑΠΕ, τα αρκετά μεγάλα ποσοστά χρήσης λιγνίτη άρχισαν σταδιακά να μειώνονται. Αυτό είχε ως επίπτωση το αρχικό κλείσιμο ορισμένων μονάδων παραγωγής ενέργειας. Το φαινόμενο αυτό επιταχύνθηκε όταν το 2019 η ελληνική κυβέρνηση αποφάσισε να σταματήσει τη χρήση λιγνίτη για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας μέχρι το 2028. Οι περισσότερες μονάδες λιγνίτη στη Δυτική Μακεδονία έκλεισαν στα μέσα της δεκαετίας του 2020. Ωστόσο, η ενεργειακή κρίση του 2022 και η έναρξη της Πτολεμαΐδας V οδήγησαν σε κάποιες παρατάσεις. Η επιταχυνόμενη αυτή «απολιγνιτοποίηση» συμπίεσε δεκαετίες διαρθρωτικής αλλαγής σε πολύ λίγα χρόνια, περιορίζοντας δραστικά τον χρόνο κοινωνικής και οικονομικής προσαρμογής. Οι οικονομικές συνέπειες είναι ιδιαίτερα έντονες: η περιφερειακή προστιθέμενη αξία και το κατά κεφαλήν ΑΕΠ μειώθηκαν σημαντικά την περίοδο 2010–2021, με απώλειες πολύ πάνω από τον εθνικό μέσο όρο και αισθητή απόκλιση της Δυτικής Μακεδονίας από τον μέσο όρο της ΕΕ. Μελέτες εκτιμούν ότι δεκάδες χιλιάδες άμεσες και έμμεσες θέσεις εργασίας, συνδεδεμένες με την εξόρυξη, την ηλεκτροπαραγωγή και την ευρύτερη αλυσίδα αξίας του λιγνίτη, βρίσκονται σε κίνδυνο ή έχουν ήδη χαθεί, σε μια περιοχή που εμφάνιζε διαρθρωτική ανεργία ήδη πριν την απολιγνιτοποίηση. Πέρα από τη ΔΕΗ, μικρές επιχειρήσεις, υπεργολάβοι και αυτοαπασχολούμενοι που εξαρτώνταν από λιγνιτικά έργα έχουν δει τον κύκλο εργασιών τους να συρρικνώνεται ή να εξαφανίζεται. Αυτές οι τάσεις συνδυάζονται με υπάρχουσες κοινωνικές και οικονομικές αδυναμίες, όπως υψηλή ανεργία, φυγή των νέων, περιορισμένη ποικιλία οικονομικών δραστηριοτήτων και γήρανση του πληθυσμού. Αυτό καθιστά τη Δυτική Μακεδονία μια από τις πιο ευάλωτες περιοχές της Ευρώπης σε μια ανεξέλεγκτη ενεργειακή μετάβαση. Η διακοπή λειτουργίας των λιγνιτικών σταθμών απειλεί τα συστήματα τηλεθέρμανσης που προσφέρουν φθηνή θέρμανση σε πολλά σπίτια. Έτσι δημιουργείται ένα«κενό τηλεθέρμανσης» που, αν δεν καλυφθεί γρήγορα και δίκαια, μπορεί να αυξήσει την ενεργειακή φτώχεια. Στο παράδειγμα της Δυτικής Μακεδονίας προβάλλονται καθαρά τα μεγάλα προβλήματα της ενεργειακής αλλαγής στην Ελλάδα: πώς θα σταματήσει η χρήση λιγνίτη, ενώ παράλληλα θα προστατεύεται η κοινωνική συνοχή, θα αντιμετωπίζεται η ενεργειακή φτώχεια και θα διασφαλίζεται ότι οι γυναίκες και οι ευάλωτες ομάδες δεν μένουν πίσω. Η έμφυλη αγορά εργασίας και η οικονομία των υπηρεσιών φροντίδας Οι λιγνιτικές οικονομίες στην Ευρώπη έχουν οργανωθεί ιστορικά γύρω από το ανδρικό«μοντέλο του κουβαλητή», με καλά αμειβόμενες, συνδικαλιστικά οργανωμένες θέσεις εργασίας για άνδρες στα ορυχεία και στους σταθμούς καθώς και συμπληρωματικό τριτογενή τομέα και υπηρεσίες φροντίδας όπου συγκεντρώνονται οι γυναίκες. Στη Δυτική Μακεδονία, τα ποσοστά ανεργίας των γυναικών υπερέβαιναν σταθερά τον εθνικό μέσο όρο ήδη πριν από την απολιγνιτοποίηση, με διαφορές 10–15 Οι έμφυλες διαστάσεις της απολιγνιτοποίησης στην Ελλάδα 2