Έμφυλη ενεργειακή φτώχεια και το «κενό τηλεθέρμανσης» Η ενεργειακή φτώχεια είναι ένα σοβαρό πρόβλημα στην απολιγνιτοποίηση της Ελλάδας, ειδικά στις περιοχές με λιγνίτη. Έρευνες για τη Δυτική Μακεδονία και άλλες περιοχές δείχνουν ότι πολλά νοικοκυριά ξοδεύουν μεγάλο μέρος του εισοδήματός τους για ενέργεια. Επίσης, τα ποσοστά ανεργίας και ο κίνδυνος φτώχειας για τις γυναίκες είναι σε πολύ υψηλά επίπεδα. Στη Δυτική Μακεδονία, η ανεργία των γυναικών έχει καταγραφεί σε επίπεδα περίπου ενός τετάρτου του γυναικείου εργατικού δυναμικού, με αποτέλεσμα πολλά γυναικοκρατούμενα νοικοκυριά να βρίσκονται πολύ κοντά ή κάτω από το όριο ενεργειακής φτώχειας. Η μεγαλύτερη έκθεση των γυναικών σε ενεργειακή φτώχεια οφείλεται σε χαμηλότερα εισοδήματα, μεγαλύτερη παρουσία σε μερική ή άτυπη απασχόληση και στο γεγονός ότι αφιερώνουν περισσότερες ώρες στο σπίτι εκτελώντας άμισθη φροντίδα, ιδίως σε νοικοκυριά με παιδιά ή ηλικιωμένους. Οι γυναίκες έχουν συχνά την ευθύνη διαχείρισης των λογαριασμών ενέργειας, της κατανάλωσης και των διακανονισμών με τις εταιρείες κοινής ωφέλειας, βιώνοντας άμεσα τόσο τις συνθήκες μη κάλυψης των θερμικών αναγκών των σπιτιών τους όσο και το άγχος για την πληρωμή των λογαριασμών. Οι αναλύσεις δείχνουν ότι οι μονογονεϊκές οικογένειες με γυναίκες αρχηγούς, οι ηλικιωμένες γυναίκες που ζουν μόνες και οι γυναίκες σε αγροτικές ή περιθωριοποιημένες κοινότητες είναι ιδιαίτερα ευάλωτες. Η απομάκρυνση από τη χρήση λιγνίτη δημιουργεί προβλήματα θέρμανσης σε περιοχές όπου οι σταθμοί της ΔΕΗ παρείχαν φθηνή θέρμανση σε πολλά σπίτια. Η μετάβαση σε άλλες λύσεις, όπως λέβητες φυσικού αερίου, αντλίες θερμότητας ή νέα συστήματα θέρμανσης, απαιτεί μεγάλες αρχικές επενδύσεις. Πολλά νοικοκυριά με χαμηλό εισόδημα, κυρίως με γυναίκες επικεφαλής, δυσκολεύονται να καλύψουν αυτές τις δαπάνες. Χωρίς ειδική κρατική βοήθεια, υπάρχει κίνδυνος αυτά τα νοικοκυριά να αντιμετωπίσουν μακροχρόνια ενεργειακή φτώχεια, με τις γυναίκες να έχουν το βάρος της διαχείρισης του σπιτιού σε δύσκολες συνθήκες κρύου και οικονομικής ανασφάλειας. Φεμινιστικές ενεργειακές κοινότητες ως υποδομή χειραφέτησης Οι ενεργειακές κοινότητες έχουν αναδειχθεί στην Ελλάδα ως βασικό εργαλείο εκδημοκρατισμού του ενεργειακού συστήματος και διατήρησης των ωφελειών της μετάβασης σε τοπικό επίπεδο. Το αρχικό θεσμικό πλαίσιο του Ν. 4513/2018 επέτρεψε τη δημιουργία πάνω από 1.700 ενεργειακών κοινοτήτων. Ωστόσο, η έλλειψη επαρκών δικλίδων ασφαλείας οδήγησε σε φαινόμενα εταιρικής αιχμαλωσίας 3 από μεγάλα συμφέροντα, προκάλεσε συμφόρηση στο ηλεκτρικό δίκτυο και περιόρισε τον πραγματικό κοινωνικό αντίκτυπο των έργων. Ο Ν. 5037/2023, με την ενσωμάτωση της Οδηγίας RED II 4 και των διατάξεων για τις Ενεργειακές Κοινότητες Ανανεώσιμων Πηγών και τις Ενεργειακές Κοινότητες Πολιτών, αυστηροποιεί τους ορισμούς και θεσπίζει, μεταξύ άλλων, ανώτατο όριο 20% στη διανομή κερδών για κοινότητες που λαμβάνουν δημόσια στήριξη, με στόχο τη διασφάλιση. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι το μεγαλύτερο μέρος των πλεονασμάτων(τουλάχιστον 80%) πρέπει να επανεπενδύεται στην ίδια την κοινότητα ή να χρησιμοποιείται για τοπικά κοινωνικά έργα, αντί να διανέμεται ως ατομικό κέρδος στα μέλη. Από φεμινιστική άποψη, το πλαίσιο δεν περιλαμβάνει σαφείς διατάξεις για το φύλο. Δεν υπάρχουν ποσοστώσεις για τη συμμετοχή γυναικών στα διοικητικά συμβούλια, ούτε στοχευμένη βοήθεια για γυναικείες πρωτοβουλίες. Επίσης, δεν υπάρχει υποχρεωτική συλλογή και δημοσιοποίηση δεικτών που αφορούν το φύλο. Το φεμινιστικό μοντέλο ενεργειακής κοινότητας βλέπει την ενέργεια ως κοινό αγαθό. Βασίζεται σε τρεις αρχές: συμμετοχική διακυβέρνηση, κοινωνική αλληλεγγύη και οικονομική ανεξαρτησία. Δίνει προτεραιότητα στη συμμετοχή των γυναικών και άλλων ευάλωτων ομάδων. Η ελληνική εμπειρία προσφέρει ήδη παραδείγματα που αναδεικνύουν τις δυνατότητες των γυναικείων και αλληλέγγυων ενεργειακών κοινοτήτων. Ο συνεταιρισμός WEnCoop 5 , που ιδρύθηκε το 2021 από μέλη του Συνδέσμου Επιχειρηματιών Γυναικών Ελλάδας(ΣΕΓΕ), θεωρείται ο πρώτος αποκλειστικά γυναικείος ενεργειακός συνεταιρισμός παγκοσμίως και λειτουργεί με μοντέλο prosumer, μειώνοντας το ενεργειακό κόστος των μελών και ανακατανέμοντας τα οφέλη υπέρ της γυναικείας επιχειρηματικότητας. Η ενεργειακή κοινότητα«Μινώα Ενέργεια» στην Κρήτη αξιοποίησε τον εικονικό ενεργειακό συμψηφισμό—τον μηχανισμό, δηλαδή, που επιτρέπει την παραγωγή ενέργειας σε μία τοποθεσία και την αφαίρεσή της από τους λογαριασμούς καταναλωτών σε άλλη περιοχή. Με τον τρόπο αυτό, προσέφερε δωρεάν ηλεκτρικό ρεύμα σε σεισμοπαθή νοικοκυριά στο Αρκαλοχώρι, ενσωματώνοντας έμπρακτα την καταπολέμηση της ενεργειακής φτώχειας στο καταστατικό της. 3 corporate capture: μεγάλες εταιρείες εκμεταλλεύτηκαν το πλαίσιο για δικό τους όφελος 4 Η Οδηγία(ΕΕ) 2018/2001(RED II) για την προώθηση της χρήσης ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές 5 Women Energy Community(Ενεργειακή Κοινότητα Γυναικών), https://wencoop.gr/ Οι έμφυλες διαστάσεις της απολιγνιτοποίησης στην Ελλάδα 4