VAI TRÒ CỦA KHOA HỌC CÔNG NGHỆ, ĐỔI MỚI SÁNG TẠO VÀ CHUYỂN ĐỔI SỐ TRONG GIẢI QUYẾT“BẪY LAO ĐỘNG GIÁ RẺ” Ở VIỆT NAM Nguyễn Bình Minh * T rong hai thập niên qua, toàn cầu hóa kết hợp với tiến bộ khoa học công nghệ đã làm thay đổi sâu sắc cấu trúc sản xuất và thương mại toàn cầu. Các nền kinh tế mới nổi như Việt Nam thường tham gia chuỗi giá trị toàn cầu ở những công đoạn sử dụng nhiều lao động giản đơn, chi phí thấp nhằm thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài(FDI) và tạo việc làm nhanh chóng. Mô hình này giúp tăng trưởng mạnh mẽ trong giai đoạn đầu của quá trình công nghiệp hóa, nhưng theo Ngân hàng thế giới(WB), lợi thế này thường chỉ duy trì được 10-20 năm trước khi chi phí nhân công tăng lên trong khi năng suất lao động không cải thiện tương ứng, dẫn tới tình trạng“bẫy lao động giá rẻ”- một biến thể của “bẫy thu nhập trung bình” 1 . Khu vực Đông Nam Á đã chứng kiến nhiều ví dụ điển hình. Thái Lan vốn thành công trong thập niên 1990 nhờ ngành công nghiệp ô tô và điện tử dựa vào lao động giá rẻ đã phải đẩy mạnh tự động hóa và áp dụng chính sách“Thailand 4.0” từ năm 2016 để tránh tụt hậu 2 . Malaysia sau khi mất lợi thế chi phí so với Việt Nam và Campuchia, đã chuyển hướng sang các ngành có giá trị gia tăng cao hơn như điện tử công suất, dịch vụ tài chính và hàng không 3 . Ở tầm * Viện Công nghệ và Kinh tế số, Đại học Bách khoa Hà Nội. 1 Xem WB: Vietnam Development Report 2023: Harnessing Digital Transformation for Productivity Growth, Washington, D.C, 2023. 2 Xem Tổng cục Thống kê: Niên giám thống kê Việt Nam 2023, Nxb.Thống kê, H.2024. 3 Xem United Nations: E-Government Development Index(EGDI) 2022, UN Depart ment of Economic and Social Affairs, 2022. 115